Issuu on Google+

π

ολύγυρος ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ Ε Κ Δ Ο Σ Η Λ Α Ο Γ ΡΑ Φ Ι Κ Ο Υ Ο Μ Ι Λ Ο Υ Π Ο Λ Υ Γ Υ Ρ Ο Υ Έτος 13ο - Τεύχος 68ο Μάρτιος - Απρίλιος 2012


πολύγυρος Περιεχόμενα: Ο ιερομάρτυς Βενέδικτος «…τον σπουδάσαντα γράμματα... εν τω Πολυγύρω…», επιμέλεια Γιάννης Δ. Κανατάς ........................................3 Προεπαναστατικά έγγραφα του Πολυγύρου, Συνέσιος μοναχός .............................................................................6 Κάποτε στον Πολύγυρο ..........................................................................................................................................11 Ένα ερευνητικό πρόγραμμα του ΑΠΘ για το αστικό και περιαστικό πράσινο του Πολυγύρου (Μέρος Β΄), Γιάννης Κύρκου Αικατερινάρης .........................14 Μια πραγματική ιστορία, μια αληθινή ζωή!, Χριστέλλα Α. Αποστολίδου ................................................................19 Τα εξωκλήσια των ζωγράφων, επιμέλεια Γιάννης Δ. Κανατάς ................................................................................21 Εθνολογικό Μουσείο Πολυγύρου, Αθανάσιος Τσαμουρτζής ....................................................................................25 Η Μεγάλη Τρίτη, Μαρία Μπουλάκη – Λυπηρίδη ....................................................................................................29 Παύλος Τάσιος, ο συμμαθητής μας, Άγγελος Φιλώτα Μάντσιος ............................................................................32 Τίνους πιδούδ΄ ήταν, Γιάννης Τσίκουλας ................................................................................................................36 Στον Πολύγυρο της Τέχνης και του Πολιτισμού ....................................................................................................38 Τα νέα του Ομίλου ..................................................................................................................................................42 Οι χορηγοί του περιοδικού .....................................................................................................................................43

Τώρα ο «ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ» και στο internet

ppoligiros.blogspot.com

Διμηνιαία έκδοση Λαογραφικού Ομίλου Πολυγύρου Διανέμεται δωρεάν Συνδρομές προαιρετικές Επιστολές Επιταγές - Εμβάσματα:

Λαογραφικός Όμιλος Πολυγύρου

«για το περιοδικό ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ»

Τ.Κ.:

63100 Πολύγυρος

Εξώφυλλο-oπισθόφυλλο:

Τα εξωκλήσια Άγ. Βλάσιος και Άγ. Νικόλαος,

έργα του ζωγράφου Πάνου Παπανάκου.

Κωδικός:

6084

Υπεύθυνος ύλης Επιμέλεια κειμένων:

Γιάννης Δ. Κανατάς

Φιλολογική επιμέλεια:

Αθανάσιος Χριστιανός, Φιλόλογος

Ιδιοκτήτης:

Λαογραφικός Όμιλος Πολυγύρου

Εκδότης:

Γιάννης Κανατάς

Τηλ.:

6945-822836

Φαξ:

23710 21075 & 23713 50783

Ε-mail:

ikanatas@yahoo.gr

2

Κρίνεται χρήσιμο να γνωρίζουν οι ενδιαφερόμενοι τα εξής: -Καλό θα είναι τα κειμενα να μην υπερβαίνουν τις 3-4 σελίδες του περιοδικού. -Στα κείμενα που αποστέλλονται για δημοσίευση πρέπει απαραιτήτως να αναγράφεται η ιδιότητα του συντάκτη. Ο τελευταίας, εφόσον υπογράφει, έχει την ευθύνη των απόψεών του. -Κείμενα, είτε δημοσιεύονται είτε όχι, δεν επιστρέφονται. -Σε περίπτωση που η εργασία είναι γραμμένη σε υπολογιστή, καλό είναι να συνοδεύεται με το σχετικό cd, ή να αποστέλλεται με mail στο περιοδικό. -Ο χρόνος δημοσίευσης ενός κειμένου, που έχει εγκριθεί, δεν προσδιορίζεται από την ημερομηνία κατάθεσής του στο Περιοδικό, αλλά από τη χρησιμότητά του, την επικαιρότητά του, τη δυνατότητα να ενταχθεί σε μια ενότητα κ.λπ. -Τα κείμενα που δε φέρουν υπογραφή ή ψευδώνυμο είναι γραμμένα από τον εκδότη του περιοδικού.


πολύγυρος

Ο ιερομάρτυς Βενέδικτος «…τον σπουδάσαντα γράμματα... εν τω Πολυγύρω…»

επιμέλεια Γιάννης Δ. Κανατάς

Ο αγαπητός συνάδελφος και φίλος του «Π», Αθανάσιος Ιατρούδης, Σερραίος την καταγωγή, σε ανύποπτο χρόνο μας ανέφερε για τον ιερομάρτυρα Βενέδικτο, ο οποίος, σύμφωνα με αξιόπιστες πηγές, είχε άμεση σχέση με τον Πολύγυρο και τη Χαλκιδική κατά την εποχή της επανάστασης στη Χαλκιδική το 1821. Από τότε πέρασε αρκετός χρόνος, ώσπου τα περασμένα Χριστούγεννα μας δόθηκε η ευκαιρία να πάμε μαζί στο νομό Σερρών και να επισκεφτούμε τον πρώην εφημέριο Καστανοχωρίου και νυν Μαυροθάλασσας Δημήτριο Φακίρη, ο οποίος μας οδήγησε στο εξωκλήσι που είναι αφιερωμένο στον ιερομάρτυρα Βενέδικτο (τοποθεσία «Παλιάμπελα» Καστανοχωρίου). Μας παραχώρησε την «Ακολουθία του ενδόξου νέου Ιερομάρτυρος Βενεδίκτου…», του υμνογράφου Δρος Χαράλαμπου Μπούσια, Αθήναι 2006, μας χάρισε το Εγκόλπιο Ημερολόγιο του 2012 της Μητροπόλεως Σερρών & Νιγρίτης, στο οποίο περιλαμβάνεται ο βίος του Αγίου και τέλος μας προσέφερε πολύτιμες πληροφορίες σύμφωνα με τις οποίες καταφέραμε να συντάξουμε ένα ικανοποιητικό όσο και ενδιαφέρον βιογραφικό του ιερομάρτυρα Βενέδικτου. 3


πολύγυρος Από την προαναφερθείσα Ακολουθία του Ιερομάρτυρος Βενέδικτου, του Δρος Μπούσια, αντιγράφουμε: …Τον σπουδάσαντα γράμματα ιερά μελωδήσωμεν εν τω Πολυγύρω και διαπρέψαντα επ’ αρετή και σεμνότητι εν μάνδρα του Άθωνος νεανίαν ευκλεή του σεπτού πρωτομάρτυρος ύμνοις πρέπουσι, στερροψύχου Στεφάνου,εκβοώντες. Χαίρε, φως ιεροάθλων νεομαρτύρων, Βενέδικτε… Σύμφωνα λοιπόν με τα παραπάνω στοιχεία και άλλα, που συλλέξαμε κατά τη διάρκεια της έρευνάς μας από το διαδίκτυο, ο ιστορούμενος Βενέδικτος γεννήθηκε γύρω στα 1790 στο χωριό Έζιοβα ή Έζουβα (σήμερα Δάφνη) της επαρχίας Βισαλτίας των Σερρών ή στο χωριό Ομούρμπεη (σήμερα Καστανοχώρι). Η σύγχυση σχετικά με την γενέτειρα του Βενέδικτου είναι δικαιολογημένη, καθώς στην περιοχή ανάμεσα στα δυο αυτά χωριά υπήρχε μετόχι της αγιορείτικης Ιεράς Μονής του Κωνσταμονίτου. Μοναχογιός ευσεβούς οικογένειας από μικρή ηλικία ορφάνεψε από τη μητέρα του και ακολούθησε τον πατέρα του στο Άγιον Όρος, όπου στην Ιερά Μονή του Πρωτομάρτυρα Αγίου Στεφάνου, την επωνομαζόμενη και του Κωνσταμονίτου, ο πατέρας του συναριθμήθηκε στις τάξεις των δοκίμων μοναχών. Οι πατέρες της μονής του Κωνσταμονίτου, πριν ο μικρός Βενέδικτος αξιωθεί του αγγελικού σχήματος, τον έστειλαν στην επαρχία του Μητροπολίτη Κασσανδρείας Ιγνατίου να σπουδάσει τα θεία και ιερά γράμματα, τα λεγόμενα κοινά, στο σχολείο του Πολυγύρου, με δαπάνες του μοναστηριού. Μετά το πέρας των σπουδών του επέστρεψε στη Μονή Κωνσταμονίτου, όπου, περί το 1806, εκάρη μοναχός κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η πολιτεία του στο μοναστήρι ήταν υποδειγματική. Φρόνιμος και σύννους από τα μικρά του χρόνια, αγαπούσε τη συντροφία των φρονίμων γερόντων, ακολουθώντας την προτροπή του σοφού Σειράχ, που του είπε: «Μετά συνετών έστω ο διαλογισμός σου και πάσα διηγησίς σου εν νόμω Υψίστου» (Σειράχ θ΄ 15). Υπηρέτησε τις ανάγκες του κοινοβίου απ’ όλες σχεδόν τις θέσεις των διακονημάτων (τραπεζάρης, νοσοκόμος κλπ.), βελτιώνοντας καθημερινά την ψυχή του με την ταπείνωση και την υποταγή στην καλή μαθητεία. Ώριμος πια στο πνεύμα και λάμποντας από το φως των αρετών και της ενθέου πολιτείας του αξιώθηκε περί το 1820 σε ηλικία που προβλέπουν οι κανόνες των Ιερών Συνόδων και των θεοφόρων Πατέρων, του αξιώματος της ιερωσύνης. Την επόμενη χρονιά, όντας χρήσιμος στη μοναστική κοινότητα για τη σοφία και την αρετή του, στάλθηκε για υπόθεση «μυστική και αναγκαιότατη», συνοδευόμενος και από άλλους πατέρες, στο μετόχι του μοναστηριού. Είχε σχέση η «μυστική και αναγκαιότατη» αυτή υπόθεση με το επαναστατικό κίνημα της Μακεδονίας, που ο Εμμανουήλ Παπάς άρχισε να οργανώνει από το Μάρτιο του 1821. Έτσι στάλθηκαν οι πατέρες στην περιοχή της Καλαμαριάς (νότια Χαλκιδική), όπου ως γνωστό υπήρχε Κασταμονίτικο μετόχι, ως κήρυκες του επαναστατικού μηνύματος. Όποια κι αν ήταν η αιτία της εξόδου του Βενέδικτου από το Άγιο Όρος, το βέβαιο είναι πως αρκετά πριν από τις 18 ή 19 Μαΐου, που άρχισε η σφαγή των χριστιανών στη Θεσσαλονίκη, αυτός και πολλοί Αγιορείτες 4


πολύγυρος πατέρες βρισκόταν στα χέρια του αιμοχαρούς Σερίφ Σιντίκ Γιουσούφ Μπέη και βασανίζονταν στα υπόγεια του διοικητηρίου των Τούρκων, για να ομολογήσουν τη συμμετοχή τους σε επαναστατικές κινήσεις. Μόνη τους σωτηρία η άρνηση της πίστης τους. Μα κανείς απ’ όλους τους φυλακισμένους δε σκέφτηκε να αλλαξοπιστήσει. Όλοι τους προτίμησαν το θάνατο. Έτσι η οργή των Τούρκων της Θεσσαλονίκης για τα γεγονότα της 16ης Μαΐου 1821 στον Πολύγυρο (φόνος του Τούρκου Διοικητή και 14 ανδρών της φρουράς του από τους Πολυγυρινούς ως αντίποινα για τη δολοφονία του βοεβόδα Κύρκου Παπαγιωργάκη) ξέσπασε πάνω στους φυλακισμένους και ομήρους στα μπουντρούμια της Θεσσαλονίκης χριστιανούς, μεταξύ των οποίων και περισσότεροι από 100 μοναχοί από το Άγιον Όρος. Στις 18 Μαΐου σφάζονται οι μισοί από τους φυλακισμένους στο κονάκι του Γιουσούφ μπέη. Η Θεσσαλονίκη εκείνες τις μέρες θύμιζε ένα απέραντο σφαγείο, στο οποίο Τούρκοι και Εβραίοι σκότωναν αδιάκριτα τους χριστιανούς. Στις 12 Ιουνίου του 1821 ο Βενέδικτος, μαζί με δεκάδες άλλους χριστιανούς, αποκεφαλίζεται. Όμως, τη νύχτα «σταυρός αστράπτων ωσάν τον ήλιον» φαίνονταν πάνω από τα μαρτυρικά λείψανα. Το φαινόμενο ήταν τόσο σπουδαίο που τάραξε τους φύλακες, οι οποίοι ομολόγησαν το γεγονός στους χριστιανούς που πήγαιναν με διάφορα δώρα στον τόπο του μαρτυρίου να ζητήσουν τα σώματα των δικών τους, για να τα κηδέψουν χριστιανικά.

Εξωκκλήσιον Αγίου Βενέδικτου.

Με αφορμή λοιπόν το υπερφυές τούτο σημείο του απαστράπτοντος ως ηλίου σταυρού δόθηκε από τις αρχές η άδεια στους χριστιανούς να κηδέψουν τα ιερά λείψανα των Μαρτύρων. Έκτοτε, η μνήμη του ιερομάρτυρα Βενέδικτου τιμάται στις 12 Ιουνίου, ημέρα του μαρτυρίου του. Σύμφωνα με τον εφημέριο Μαυροθάλασσας Δημήτριο Φακίρη, η διατήρηση της μνήμης του ιερομάρτυρα Βενέδικτου, οφείλεται κατά μεγάλο ποσοστό στον νυν μητροπολίτη Σερρών και Νιγρίτας Θεολόγο. «Π»: Ευελπιστούμε οι σεβαστοί μοναχοί της Ι. Μ. Κωνσταμονίτου, που διαβάζουν το περιοδικό μας να μας βοηθήσουν στην έρευνά μας περί του βίου και του μαρτυρικού θανάτου του ιερομάρτυρα Βενέδικτου.

Ο εφημέριος Μαυροθάλασσας Σερρών Δημ. Φακίρης με τον δάσκαλο Αθ. Ιατρούδη στο εξωκλήσι του ιερομάρτυρα Βενέδικτου στην τοποθεσία «Παλιάμπελα» Καστανοχωρίου Σερρών. 5


πολύγυρος Α´ Προεπαναστατικά ἔγγραφα τοῦ Πολυγύρου Συνέσιος μοναχός Ἱ. Μ. Ὁσίου Ἀρσενίου Βατοπαίδι Χαλκιδικῆς Στό Γ’ μέρος τοῦ βιβλίου «Νερό ἀπό τίς Ἕξι Βρύσες», πού κυκλοφόρησε στόν τόπο μας τόν Μάιο τοῦ 2009, ὑπάρχει ἀνάμεσα στά ἄλλα καί τό κεφάλαιο Ἀρχεῖο Μαυρουδῆ Μοδικοῦ. Ἐκεῖ γίνεται λόγος γιά τό μεγάλο καί σχεδόν ἄριστα διατηρημένο ἀρχεῖο, πού ὑπῆρχε γιά δεκαετίες κλεισμένο σέ μπαοῦλο στό ὑπόγειο τῆς οἰκίας Μαυρουδῆ Μοδικοῦ, στήν καρδιά τοῦ Πολυγύρου, λίγο πιό κάτω ἀπό τή βρύση καί τά πλατάνια τοῦ Κουροῦ. Τό ἀρχεῖο αὐτό, οἰκονομικό καί ἐμπορικό στό μεγαλύτερό του μέρος, καλύπτει χρονικά τήν περίοδο μετά τήν β’ ἐπανάσταση τοῦ Πολυγύρου (1854) μέχρι καί τά τέλη τοῦ 19ου αἰ. μέ ἐξαίρεση μερικά μόνο ἔγγραφα τοῦ 1826, 1831 καί 1838. Ὄντως πολύτιμο ὑλικό, πού θά ἄξιζε νά ταξινομηθεῖ καί νά μελετηθεῖ δεόντως. Ἔμελλε ὅμως τό σημαντικότερο ἀρχεῖο, πού ἔκρυβε τό σπίτι τοῦ Μοδικοῦ, νά μήν περιέχεται σ΄ ἐκεῖνο τό μπαοῦλο ἀλλά σέ ἕνα φάκελο, πού βρέθηκε ἀργότερα1 σέ χωνευτό ντουλάπι, ὄχι στό

1. Στίς ἀρχές τοῦ 2011. 6

Τό παλαιότερο εὑρεθέν ἔγγραφο μέ ἡμερομηνία 12 Δεκεμβρίου 1727.


πολύγυρος ὑπόγειο ἀλλά στόν ἐπάνω ὄροφο τῆς οἰκίας. Ὁ φάκελος φέρει ἐξωτερικά τή σημείωση «Τό Μητρῶο τοῦ Παπαγιαννάκη» καί περιέχει μοναδικά ἔγγραφα τῆς προεπαναστατικῆς περιόδου, πού ἀφοροῦν στήν οἰκογέ­νεια αὐτή καί τά ὁποῖα σώθηκαν ἀπό τήν πυρπόληση καί καταστροφή τοῦ Πολυ­γύ­ρου, τό καλοκαίρι τοῦ 1821. Ἡ μελέτη τῶν ἐγγράφων αὐτῶν καί ἡ συσχέτισή τους μέ ἄλλα τῆς αὐτῆς περιόδου θά βοηθήσει, πιστεύουμε, στή σταδιακή ἀποκα­ τάσταση καί ὁλοκλήρωση τῆς «προσωπο­γραφίας» τῆς περιόδου ἐκείνης, πού ἀφορᾶ τουλάχιστον στά σημαντικότερα πρόσωπα τῆς κοινωνίας τοῦ Πολυγύρου. Τό παλαιότερο εὑρεθέν ἔγγραφο φέρει ἡμερομηνία 12 Δεκεμβρίου 1727 καί δημοσιεύεται στή συνέχεια, καθώς ξεκινᾶ μιά προσπάθεια νά ἔρθουν στό φῶς πληροφορίες ἔγκυρες καί γραπτῶς τεκμηριωμένες.

Ἡ ἀσπροβόλα στό Λιβάδι.

Μεταγραφή τοῦ ἐγγράφου μέ ὀρθογραφία † Διά τῆς παρούσης μας ὁμολογίας καί καθολικῆς ἀποδείξεως ὁμολογοῦμε ἐμεῖς, οἱ θυγατέρες τοῦ Πασχάλη, ἡ Γερακίνα καί ἡ Κυριακού, πώς ἐπουλήσαμε τόν ἀμπελότοπο τόν πατρικό μας, ὅπου εἴχαμε στό Λιβάδι ἀπό πάνω καί τόν ἐπουλήσαμε στόν παπαΓιάννη, τέλεια ξεπούληση, [γρόσια]2 903, ἤγουν ἐνενήντα καί κανείς τάβι νιζά νά μήν ἔχει4, καί εἶναι συνορίτες ἀπό πάνω ὁ Γιώργης τοῦ Στεργιανοῦ καί ἀπό δίπλα (ὁ) Ἀργύρος τοῦ Μανώλη καί ἀπό τίς ἄλλες δύο μεριές τοῦ παπα-Γιάννη, καί διά τό βέβαιον τῆς ἀληθείας ἐδώκαμε τήν ὁμολογία μας κατέμπροσθεν τῶν μαρτύρων. Σωτήρης5 Θεόδωρος5 καί ὁ γράψας Γάκις6 Νικόλας5 Στεργιανοῦ5 Θωμᾶ5 Μάντης7 γιός τοῦ Νικόλα ― 1727 ― Δεκεμβρίου ― 12 ― 2. Ἔτσι ἑρμηνεύσαμε τό σύμβολο πού ὑπάρχει στό κείμενο, καθώς τό συγκρίναμε μέ παρόμοια σύμβολα ἄλλων χειρογράφων.

3. Παρατηρεῖται σέ χειρόγραφα τῆς ἴδιας περιόδου νά σημειώνεται πάνω ἀπό

κάποιον ἀριθμό μία γραμμή, ἄλλοτε εὐθεῖα καί ἄλλοτε τεθλασμένη.

4. τάβι νιζά {< (τουρκ.) tav-i niza} νά μήν ἔχει: νά μήν ἐγείρει ἀμφισβήτηση. 5. Στό πρωτότυπο κείμενο, τά ὀνόματα αὐτά εἶναι στήν κλητική. Πολύ συχνά,

σχεδόν πάντα, στόν προφορικό καί μερικές φορές καί στό γραπτό λόγο τῶν παλαιοτέρων χρησιμοποιεῖται ἡ κλητική ἀντί τῆς αἰτιατικῆς στήν ἐρώτηση: -Πῶς τόν λένε; καί ἡ ἀπάντηση: (π.χ.) Στεργιανέ, τόν λένε (ἀντί Στεργιανό τόν λένε). Ἀπαντοῦν δηλαδή μέ τήν πτώση τοῦ ὀνόματος, πού ἀκοῦν νά (ἀπο)καλοῦν κάποιον.

6. Τό ὄνομα στό κείμενο εἶναι δυσανάγνωστη λέξη. Ἀπό σύγκριση τῶν γραμ-

μάτων της μέ ἄλλες λέξεις τοῦ κειμένου καταλήγουμε στό ὅτι τό ὄνομα εἶναι Γάκις.

7. Πρόκειται ἄραγε γιά τή γνωστή μέχρι σήμερα πολυγυρινή οἰκογένεια;

Πιθανόν, διότι κατά τίς πληροφορίες πού προκύπτουν ἀπό ἔγγραφα τῆς οἰκογένειας αὐτῆς σήμερα, ἤδη ἀπό τό 1821 ὑπάρχει τό ἐπίθετο αὐτό στόν Πολύγυρο καί ὁ Ἰωάννης Μάντης εἶναι τό παλαιότερο πρόσωπο πού μνημονεύεται στά ἔγγραφα αὐτά. 7


πολύγυρος Σχόλια Τό ἔγγραφο φέρει ὀπισθογράφηση οἱ Πασχάλεναις. Ὁ γραφικός χαρακτήρας τῶν δύο αὐτῶν λέξεων εἶναι διαφορετικός ἀπό ἐκεῖνον τοῦ ἐγγράφου, ἐνῶ λίγο πιό πέρα ἀπό αὐτές σημειώνεται καί μιά ἀριθμητική πράξη ἀφαίρεσης 1917 - 1727 = 190. Πιθανόν τό ἔτος 1917 νά ἔγινε ἡ καταγραφή καί ἡ ἀρχειοθέτηση τῶν ἐγγράφων τῆς ὁμάδος αὐτῆς. Τό κείμενο τοῦ ἐγγράφου εἶναι ἕνα συμβόλαιο ἀγοραπωλησίας τῆς ἐποχῆς ἐκείνης μέ στερεότυπη ὁρολογία, πού θά συναντήσουμε καί σέ ἄλλα κείμενα τῆς κατηγορίας αὐτῆς. Οἱ θυγατέρες κάποιου Πασχάλη, ἡ Γερακίνα καί ἡ Κυριακού, πουλοῦν ἔναντι ἐνενήντα γροσίων στόν παπα-Γιάννη τόν πατρικό τους ἀμπελώνα, στή γνωστή μέχρι σήμερα τοποθεσία Λιβάδι, πού περιλαμβάνει ὅλο τό πάρκο τοῦ Γυμνασίου καί τό χῶρο τοῦ ἀρχαιολογικοῦ Μουσείου Πολυγύρου. Ἀπό τήν περιγραφή τῶν συνόρων τοῦ ἀμπελώνα φαίνεται ὅτι τό ἀγροτεμάχιο ἐκεῖνο ἦταν συνεχόμενο μέ ἤδη ὑπάρχουσα στό Λιβάδι ἰδιοκτησία τοῦ ἀγοραστῆ. Πρόκειται λοιπόν γιά μιά ἐπέκταση τῆς ἰδιοκτησίας τοῦ παπα-Γιάννη. Οἱ ἄλλοι συνορίτες, πού μνημονεύονται, εἶναι πολύ δύσκολο νά ταυτιστοῦν μέ πρόσωπα κάποιας γνωστῆς οἰκογένειας, καθώς στή θέση τῶν ἐπιθέτων τους ἐμφανίζονται μόνο τά πατρώνυμα. Τό ἴδιο συμβαίνει καί μέ τούς μάρτυρες πού ὁμολογοῦν τό βέβαιον τῆς ἀληθείας μέ ἐξαίρεση τόν τρίτο κατά σειρά, πού φέρει τό ἐπίθετο Μάντης. Μόνο ὑποθέσεις μποροῦμε νά κάνουμε μέ μεγάλη ἐπιφύλαξη, συγκρίνοντας τά ὀνόματα πατέρα καί γιοῦ μέ ἀντίστοιχα γνωστῶν οἰκογενειῶν: π.χ., ὁ Νικόλας τοῦ Στεργιανοῦ θά μποροῦσε νά ἦταν Χλιάπας, ἐφ΄ ὅσον στήν οἰκογένεια αὐτή ὑπάρχει ἡ συγκεκριμένη δυάδα τῶν ὀνομάτων καί ἐπαναλαμβάνεται γιά δύο περίπου αἰῶνες ἀμετάβλητη ἀπό γενιά σέ γενιά. Ὅσο γιά τό ὄνομα Πασχάλης, θά πρέπει νά ποῦμε ὅτι εἶναι σπανιότατο βαπτιστικό γιά τό χῶρο τοῦ Πολυγύρου, ἐνῶ τό ἀντίστοιχο θηλυκό (Πασχαλιά) συναντᾶται μερικές φορές. Τά ὀνόματα Γερακίνα καί Κυριακού (Κυριακή) εἶναι συνηθέστατα σ΄ ὅλη τή Χαλκιδική. Μέ τήν ἀγοραπωλησία λοιπόν αὐτή οὐσιαστικά μεγαλώνει ὁ τόπος τῆς οἰκο­γένειας Παπαγιαννάκη (ἤ Παπαγιωργάκη)8, πού ἔμελλε νά παίξει πρωτεύοντα ρόλο γιά τά ἑπόμενα ἑκατόν πενήντα χρόνια στόν Πολύγυρο. Καί αὐτά τό 1727. Ἄς δοῦμε ὅμως καί τήν τραγική συνέχεια, πού εἶχε τό μέρος αὐτό, καθώς δύο ἀπόγονοι τῆς οἰκογένειας αὐτῆς ἔχυσαν ἐκεῖ τό αἷμα τους γιά τήν ἐλευθερία τῆς σκλαβωμένης τότε πατρίδας. Πρῶτος ὁ Κύρκος, δισέγγονος τοῦ πρώτου ἐκείνου παπαΓιάννη, στίς παραμονές τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1821. Ὁ Μαυρουδῆς Μοδικός, ἀπόγονος καί αὐτός τῆς ἴδιας οἰκογένειας, τρισέγγονος τοῦ πολυγυρινοῦ ὁπλαρχηγοῦ τοῦ ΄21, Μαυρουδῆ Παπαγιαννάκη, διηγεῖται: Αὐτήν τήν κίνηση (τή μύηση στή Φιλική Ἑταιρεία), τήν ἐπληροφορήθησαν οἱ Τοῦρκοι ἀπό διαφόρους χαφιέδες, 8. Παπαγιαννάκης ἤ Παπαγιωργάκης: ἐπίθετα τῆς ἴδιας οἰκογένειας, πού προκύπτουν ἀπό τά πατρώνυμα κάθε γενιᾶς. 8

Μαυρουδῆς Μοδικός.


πολύγυρος πού ὑπῆρχαν καί τότε, ὅτι κινοῦνται οἱ Παπαγεωργάκηδες γιά ἐπανάσταση. Κάλεσαν τόν Κύρκο στό Τάγμα, ὅτι τόν ζητοῦσε ὁ Καϊμακάμης, ὁ στρατιωτικός διοικητής. Ἐδῶ ὑπῆρχε ἕδρα Τάγματος, τό ὁποῖο δέν ἔμενε τακτικά ἐδῶ. Εἶχε μιά στρατώνα, τήν ὁποία προλάβαμε κι ἐμεῖς, αὐτοῦ πού εἶναι τό Γυμνάσιο. Μόλις μπῆκε ὁ Κύρκος στήν εἴσοδο τοῦ πάρκου, τόν σκότωσαν οἱ Τοῦρκοι ἐν ψυχρῷ. Ὕστερα ἀπό τόν Κύρκο ἀκολουθεῖ ὁ γιός του Γιαννάκης (ὁ μετέπειτα γνωστός ὡς Αἰκατερινάρης) στά 1854, Ἀπριλίου 22, κατά τήν ἀτυχῆ β’ ἐπανάσταση τῆς Χαλκιδικῆς. Στή ριζιμιά ἀσπροβόλα, πού βρίσκεται στόν ἴδιο τόπο, ἀποκεφαλίζεται κατόπιν βασανισμοῦ μαζί μέ ἄλλους τριάντα περίπου προκρίτους τοῦ Πολυγύρου. Ἡ δημοτική μοῦσα ἀναφέρει σχετικά γιά τό γεγονός αὐτό: Στά χίλια ὀκτακόσια πενήντα τέσσαρα σκοτῶσαν τό Γιαννάκη τό Γραμματικό, πού ἦταν στῦλος στόν Πολύγερο καί φλάμπουρο στήν Πόλη9. Κατερνάρη, Κατερνάρη καί Πολυγερ᾽νό καμάρι.

Τό Ἡρῶον Πολυγύρου.

Ἀλλά καί τό ἑπόμενο ἐκτενέστερο στιχούργημα στό ἴδιο γεγονός ἀναφέρεται: Στά χίλια ὀκτακόσια τέσσερα καί πενήντα εἰκοσιδύο τ᾽ Ἀπριλιοῦ ἡ ὥρα εἰς τάς δέκα βγῆκαν οἱ ἄνθρωποι σεμνοί, σεμνοί καλοντυμένοι οἱ κάτοικοι τῆς Παζαριᾶς κι αὐτοῦ τοῦ Πολυγύρου, βγῆκαν ὅλοι αὐτοί μαζί, πέρα εἰς τό Λιβάδι τούς πασιάδες καί τούς δυό γιά νά τούς χαιρετήσουν. Τότε καί ὁ Ἀχμέτ πασιάς εὐθύς τό κυάλ(ι) ἁρπάζει: - Κι ἄλλους κλέφτες μᾶς ἔστειλαν αὐτοί οἱ ὀργισμένοι. Τότε καί ὁ Μεμέτ πασιάς εὐθύς τό βούρ10 φωνάζει καί μέ μαχαίρια καί σπαθιά θυσία νά τούς κάμει. Ἄιντε, Τσιόλα καί Μαρέτη, ὁ Πολύγυρος δέν πρέπει, καί σύ γέρο ᾽Κατερ᾽νάρη, Πολυγερ᾽νό καμάρι11. Μερικές δεκαετίες ἀργότερα ἀνεγείρεται στόν ἴδιο αὐτόν τόπο μέ κομμάτια ἀπό τό βράχο τῆς ἀσπροβόλας τό Ἡρῶον τῆς πόλεως. Καί μιά τελευταία πληροφορία γιά τόν τόπο αὐτόν στά τελευταῖα χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας. Ὅπως οἱ παλαιότεροι12 ἐνθυμοῦνται καί 9. Ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος ὁ ΣΤ´ εἶχε διορίσει αὐτόν τόν Γιαννάκη γενικό κηδεμόνα ὅλων τῶν χηρῶν καί ὀρ��ανῶν τῆς Χαλκιδικῆς καί συγχρόνως καί προεστό ὅλων τῶν χωριῶν της.

10. βούρ <(τουρκ.) vur· προστακτική τοῦ ρ. vurmak: χτυπῶ, πλήττω. 11. Ἀπό τή χειρόγραφη «Ἱστορία τῆς Χαλκιδικῆς» τοῦ ἀειμνήστου δασκάλου

Παύλου Δ. Συργιάννη (1868-1939), τεῦχος 2, σελ. 37.

12. «…ἐδῶ πού εἶναι σήμερα τό Γυμνάσιον ἦτο πρό 50 ἐτῶν στρατώνας

τουρκικός καί ἐστρατωνίζοντο 200 στρατιῶται. Πρό ἐτῶν κατεδαφίσθη καί ἐκτίσθη τό Γυμνάσιο τῇ συν­δρομῇ ὅλων τῶν Πολυγυρινῶν καί τοῦ ἀειμνήστου μητροπολίτη Εἰρηναίου…», Ἡμερολόγιον Νικολάου Καστρέτσιου. 9


πολύγυρος παραπάνω ἀναφέραμε, στό ἐπάνω μέρος τῆς τοποθεσίας Λιβάδι ὑπῆρχε ἡ Καζάρμα13, ἕνα παλιό κτίριο, πού χρησίμευε γιά στρατώνας τῶν Τούρκων. Τή συνέχεια μᾶς τή διηγεῖται πάλι ὁ Μαυρουδῆς Μοδικός: Στήν εἴσοδο τῆς πόλεως ὑπάρχει τό πάρκο δεξιά τοῦ ἡρώου, τό ὁποῖο ἦταν ἰδιοκτησία τοῦ Παπαγιωργάκη. Ὁ παππούς μου (Μαυρουδῆς Μοδικός) ἦταν Νομαρχιακός Σύμβουλος14. Μιά μέρα τόν κάλεσε ὁ Διοικητής καί τοῦ εἶπε. Αὐτό νά τό δωρίσεις νά γυμνάζεται ὁ τουρκικός στρατός. Ἡ ἀπάντηση ἦταν: Θά τό δώσω ὅταν ἔρθουν οἱ Ἕλληνες. Χαμογέλασε καί δέν εἶπε τίποτα. Τό 1922 εἶχε γίνει στόν Πολύγυρο μία φιλοδασική ἕνωση μέ πρόεδρο τόν Γεώργιο Μαγδάλη, μετέπειτα δήμαρχο, στήν ὁποία δωρίσαμε ἐμεῖς τό πάρκο. Ἔστειλαν ἀμέσως στή Σιθωνία καί Κασσάνδρα καί ἔφεραν πεῦκα καί τά ὁποῖα ἐφυτεύθησαν καί σώζονται μέχρι σήμερα. Τό πάρκο σήμερα περιῆλθε στήν ἰδιοκτησία τοῦ Δήμου μέ ὁλόκληρη τήν ἔκτασή του… Συνεπῶς καταλήγουμε στή διαπίστωση ὅτι γεγονότα καθοριστικά τῆς ἱστορίας τοῦ τόπου μας ἔλαβαν χώρα στό Λιβάδι καί συγκεκριμένα στήν ἰδιοκτησία τῆς οἰκογένειας Παπαγιαννάκη, στήν ὁποία προστέθηκε καί ὁ ἀμπελότοπος πού πούλησαν οἱ θυγατέρες τοῦ Πασχάλη στόν πρῶτο παπα-Γιάννη στά 1727.

Ἡ περιοχή Λιβάδι (ἀρχές 20οῦ αἰ.).

13. Καζάρμα < (ἰταλ.) caserma: ὁ στρατώνας 14. Ὄχι μέ τήν σημερινή ἔννοια τοῦ ὅρου. Ὁ Μαυρουδῆς αὐτός ἦταν «… εἷς τῶν προ­κρίτων Πολυγύρου, ἄνθρωπος λίαν ἀξιότιμος, ἐμοί δέ τά μάλιστα πεφιλημένος…». Ἐπιστολή τοῦ Κασσανδρείας Κωνσταντίου στόν Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης 9.10.1890. 10


πολύγυρος

ΚΑΠΟΤΕ στον ΠΟΛΥΓΥΡΟ Επιλογή ειδήσεων, τοπικών νέων, σχολίων, λογοτεχνικών κειμένων,

στίχων, ευτράπελων και άλλων τινών από τις σελίδες της εβδομαδιαίας εφημερίδας του Πολυγύρου «Φωνή της Χαλκιδικής» (1930-1977), αλλά και άλλων εφημερίδων τοπικής ή πανελλήνιας κυκλοφορίας. Την επιμέλεια της στήλης εξακολουθούν να έχουν οι: Γιάννης Δ. Κανατάς, υπεύθυνος του περιοδικού, και ο Χρίστος Ν. Γεροχρίστος, ιδιοκτήτης του αρχείου της εφημερίδας «Φωνή της Χαλκιδικής». Σημαντική χαρακτηρίζεται τελευταία και η συνδρομή των Γιάννη Δ. Σαράφη από τον Άγ. Πρόδρομο και Βασίλη Πλάτανου από την Ελασσόνα με τη διάθεση των αρχείων τους στο περιοδικό μας. Επομένως αυτοδίκαια θεωρούνται τακτικοί συνεργάτες και συνυπεύθυνοι της στήλης αυτής.

ΑΛΗΘΕΙΑ 8 Απριλίου 1904: ΕΝ ΠΟΛΥΓΥΡΩ 3 Απριλίου 1904 Τη αναμορφωτική σταδιοδρομία επόμενος ο Πολύγυρος και ευγενούς ζήλου εμφορουμένη η νεολαία αυτού προέβη τη 25η παρελθόντος μηνός, ήτοι τη ημέρα του Ευαγγελισμού, εις σύστασιν Σωματείου υπό την επωνυμίαν «Αριστοτέλης», σκοπούντος το μεν την επί τα κρείττω μόρφωσιν των μελών αυτού, το δε την ανάπτυξιν δεσμών ομονοίας και συνεργασίας, ών τα καλά και καρποφόρα αποτελέσματα αείποτε μεν και πανταχού δεόντως εξετιμήθησαν, εν τοις νυν δε κρισίμοις χρόνοις και εν τη αμιγώς ομογενεί ταύτη χώρα αναγκαιότατα και κατεπείγοντα εκρίθησαν. Η ιδέα του καλού προ καιρού εκυοφορείτο υπό των σφιγώντων νέων, ευαγγελίσθη δε οριστικώς η απόφασις αυτών δι’ εκλογής προέδρου του κ. Ιωάν. Τραγανού, ανδρός δυναμένου και θέλοντος φιλογενώς εργασθήναι…, καθ΄ ά γνωρίζομεν, εν τη Χαλκιδική είνε το πρώτον τούτο Σωματείον, όπερ είθε ν’ ακολουθήσωσι και έτερα προς κοινωφέλειαν….

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 31 Μαρτίου 1912: ΟΙ ΥΠΟΨΗΦΙΟΙ ΤΟΥ Ν. ΚΟΜΙΤΑΤΟΥ ΕΝ ΤΩ ΣΑΝΤΖΑΚΙΩ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ Κατά την συνάδελφον «Ανεξάρτητος» εγνώσθησαν οριστικώς τα ονό1947 π. Ο Γυμνασιάρχης Πολυγύρου Φώτιος Κανιστράς με μαθητές και μαθήτριες προ του Γυμνασίου Πολυγύρου. Το 1956 αφίχθη στον Πολύγυρο ως Γενικός Επιθεωρητής της Ζ΄ Εκπαιδευτικής Περιφέρειας. Αναγνωρίζονται όρθιοι: Σουλτ. Μπουλάκη, Ντόρα Παραθυρά, Ευθ. Γεροχρήστου, Καίτη Ζαμπούνη, Σουλτάνα Τσιώνη, Άννα Τσάτσαρη, Τασούλα Ζαχαρία. Κάτω: Άγγελος Παπαϊωάννου, Γιώρ. Χαλάτης, Ιωακ. Δημόπουλος, Γιώργος Δαμαλάς, Γιώρ. Ζογλοπίτης, Ιωάν. Κοντογιαννόπουλος, Σωτήρ. Παπαδόπουλος. 11


πολύγυρος ματα των υποψηφίων βουλευτών Θεσσαλονίκης του κόμματος της «Ενώσεως και Προόδου». Είναι δε τα εξής: Τζαβήτ βέης υπουργός των Δημοσίων Έργων, Ραχμή βέης πρώην βουλευτής, Κερίμ βέης λοχαγός του επιτελείου, Κότσιανος ιατρός εκ Πολυγύρου και Εμμ. Καράσο πρώην βουλευτής. Λείπει μόνον το όνομα του βουλγάρου υποψηφίου. 15 Μαρτίου 1932: ΑΡΧΑΙΡΕΣΙΑΙ ΛΕΣΧΗΣ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΠΟΛΥΓΥΡΟΥ Γενομένων αρχαιρεσιών της Λέσχης Φιλελευθέρων Πολυγύρου εξελέγησαν: Πρόεδρος Ιωάννης Η. Λαμπρόπουλος δικηγόρος, Αντιπρόεδρος Κων. Μ. Ζαμπούνης έμπορος, Γεν. Γραμματεύς Ιωάν. Κοσμάς συνταξιούχος, Ταμίας Χρήστος Π. Τσερβελής κτηματίας, Σύμβουλοι Γεώργιος Εμμανουήλ κτηματίας, Πέτρος Γκλάβας ξενοδόχος, Χρήστος Τζίκουλας κτηνοτρόφος. ΕΘΝΟΣ 29 Μαρτίου 1941: ΣΥΓΧΑΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙ ΤΗ ΕΘΝΙΚΗ ΕΟΡΤΗ Λαός Πολυγύρου, συμμετέχων πανελλήνιον εορτασμόν χώρας και ενθουσιασμόν επί σημερινή επετείω Εθνικής Αναγεννήσεως, διαδηλοί πίστιν Υμετέραν Εξοχότητα, παρακαλών αυτήν συνεχίσει τιτάνιον έργον με την βεβαιότητα ότι λαός, όστις προσφέρει εαυτόν βωμόν ελευθερίας, αγωνισθή με αυταπάρνησιν μέχρι τελευταίας κατισχύσεως, ίνα ελευθέρα Ελλάς καταυγάσει ορίζοντα υφηλίου. Δημαρχών Πολυγύρου Χρήστος Σάλτης

Ασπασία Ιωακείμ, Ευθυμία Τσαμουρτζή, στα συρματοπλέγματα κατά τη διάρκεια του εμφυλίου στον Πολύγυρο.

ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ 7 Μαρτίου 1954: ΑΦΑΙΡΟΥΝΤΑΙ ΤΑ ΣΥΡΜΑΤΟΠΛΕΓΜΑΤΑ Υπό του Γ΄ Σώματος Στρατού απεστάλη συνεργείον μηχανικού με επί κεφαλής αξιωματικόν, ίνα προβεί εις την επισήμανσιν των τυχόν υπαρχουσών ναρκών και εξαγωγήν τούτων εκ των συρματοπλεγμάτων. Η εργασία ήρχισεν από του χθες, ελπίζεται δε ότι εντός της εβδομάδος θα περατωθεί. 28 Μαρτίου 1954: ΑΠΕΒΙΩΣΕΝ Ο ΠΡΑΚΤΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΑΒΡΙΛΗΣ Την παρελθούσαν Τετάρτην απεβίωσεν ο Νικόλαος Γαβρίλης, ευφήμως γνωστός εις ολόκληρον την Χαλκιδικήν, ακόμη και εκτός αυτής δια την ικανότητά του να θεραπεύει τα κατάγματα και διαστρέμματα… Ο θάνατός του γνωσθείς επροκάλεσεν βαθείαν θλίψιν, την κηδεία του, γενομένη ενταύθα, παρηκολούθησαν όλοι οι κάτοικοι του Πολυγύρου. 22 Απριλίου 1956: ΑΦΙΞΙΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΟΥ Την παρελθούσαν Τετάρτην αφίχθη εις την πόλιν μας ο Γενικός Επιθεω-

1961. Γεώργιος Θάνος, Δημ. Παπαδόπουλος, Κων/νος Γεροχρήστος, Σάκης Δέλιος, και Αθ. Σχοινάς, υποψήφιοι του «Προοδευτικού Συνδυασμού Πολυγύρου» κατά τις δημοτικές εκλογές του 1959. 12


πολύγυρος ρητής Ζ΄ Εκπαιδευτικής Περιφερείας κ. Φώτιος Κανιστράς, πρώην Γυμνασιάρχης Πολυγύρου, προς επιθεώρησιν του Γυμνασίου Πολυγύρου και των Γυμνασιακών παραρτημάτων Βάλτης και Ν. Μουδανιών… (Ο Φ. Κανιστράς διετέλεσε Γυμνασιάρχης στο Γυμνάσιο Πολυγύρου την περίοδο 1943 – 1948) 29 Μαρτίου 1959: ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΠΟΛΥΓΥΡΟΥ Παρά του πρώην δημάρχου κ. Αθ. Καραγκάνη κατηρτίσθη και εδηλώθη εις το Πρωτοδικείον ο κάτωθι συνδυασμός υποψηφίων δημοτικών συμβούλων με το όνομα «Προοδευτικός Συνδυασμός Πολυγύρου». Καραγκάνης Αθανάσιος, Αμπαράς Αστέριος, Βερροιώτης Νικόλαος, Βογιατζής Ηλίας, Γεροχρίστος Κων/νος, Γεροβασιλείου Ιωάννης, Δημόπουλος Περικλής, Ευαγγελινός Ιωάννης, Ζαμπούνης Αυγερινός, Θάνος Γεώργιος, Κελιαφάνος Ιωάννης, Κοσμάς ή Τσεκούρας Θεόδ., Λαγός Ιωάννης, Μαγδάλης Κων/νος, Μουταυφτσής Γεώργιος, Παπαδόπουλος Δημήτριος, Σχοινάς Αθανάσιος, Σχοινάς Γεώργιος, Ταχουγιάννης Ιωάννης, Φυργάδης Χρήστος, Χαρέλης Σεραφείμ. 5 Απριλίου 1959: ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΤΣΙΚΑΣ Απεβίωσεν προχθές εν Θεσσαλονίκη και εκηδεύθη χθες ενταύθα ο συμπολίτης μας Κων/νος Κατσίκας. Ο μεταστάς επί μίαν συνεχή πενταετίαν υπηρέτησεν εις Κατάνην Ιταλίας, επιδείξας ζήλον και αφοσίωσιν εις το καθήκον του. Ηγαπάτο παρ’ όλων των κατοίκων της πόλεώς μας και ήκουσαν με ειλικρινή θλίψιν τον πρόωρον θάνατόν του. Η «Φωνή της Χαλκιδικής» συλλυπείται θερμώς την οικογένειαν του μεταστάντος…

1951. Κώστής Κατσίκας με τη σύζυγό του Κούλα Τσουγκράνη.

ΑΘΛΗΤΙΚΑ ΝΕΑ 27 Απριλίου 1974: Η ΝΙΚΗ ΠΟΛΥΓΥΡΟΥ ΜΕ 1-0 ΔΑΜΑΣΕ ΤΗΝ ΞΑΝΘΗ Πολύγυρος 26. (του ανταποκριτού μας Αναστασίου Καστρέτσιου). Στο Εθνικό στάδιο της πόλεώς μας έγινε μια ωραία συνάντηση και χάρισε ένα αξιόλογο θέαμα στους φιλάθλους που το παρακολούθησαν… Το μοναδικό τέρμα της συνάντησης επετεύχθη στο 87΄ από τον Κουλακιώτη… Από το τοπικό συγκρότημα διεκρίθησαν οι Μπόλκας, Κούφατζης, Καρράς, Κουλακιώτης και Μαλέτσικος… Οι συνθέσεις: ΝΙΚΗ: Κόκαλης Ι, Κόκαλης ΙΙ, Ζούνης, Μπόλκας, Κούφατζης, Κλημάς, (34΄Οικονόμου), Ασβεστάς, Τζημιτρέας, Καρράς, Κουλακιώτης, Μαλέτσικος.

Νίκη Πολυγύρου. Όρθιοι: Κούλης Κουλακιώτης, Γιάννης Ουζούνης, Γεώργιος Μουταφτσής, Γεώργιος Μυλωνάς, Γιάννης Κόκκαλος, Ηλίας Χατζάκος, Παν. Αργυρόπουλος, Παν. Μαλέτσικος, Κώστας Μπόλκας. Καθήμενοι: Γιώργος Καρράς, Γιώργος Τζημιτρέας, Βασίλης Κλημάς, Γιώργος Ζούνης, Σαράντης Οικονόμου, Θόδωρος Κούφατζης. 13


πολύγυρος Ένα ερευνητικό πρόγραμμα του ΑΠΘ για

Το αστικό και περιαστικό πράσινο του Πολυγύρου

Πρωτειά, αλλά και ενδείξεις κακής διαχείρισης

Γιάννης Κύρκου Αικατερινάρης

(Μέρος Β΄) ΣΥΖΗΤΗΣΗ-ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ «(...) Η προσοχή μας πρέπει να στραφεί στα είδη και την κατάσταση της βλάστησης καθώς και στην ύπαρξη και την κατάσταση των υποδομών των χώρων πρασίνου στον Πολύγυρο. Επίσης ιδιαίτερη προσοχή θα πρέπει να δοθεί στην κατανομή των χώρων, στην αισθητική τους και στη λειτουργικότητά τους. Σχετικά με τα επιλεχθέντα είδη κρίνουμε την ανάπτυξη τους ικανοποιητική. Ωστόσο σε ορισμένα πάρκα η ποικιλία των ειδών είναι εξαιρετικά φτωχή. Για παράδειγμα, το πάρκο στην περιοχή Ηρώο καλύπτεται πλήρως από άτομα Χαλεπίου Πεύκης κάνοντας το τοπίο μονότονο ενώ θα μπορούσε να υπάρχουν περισσότερα είδη δέντρων και ανθοφόρων θάμνων, που θα έκαναν εντονότερη την αίσθηση της υφής, της μορφής και των χρωμάτων, προσφέροντας μία πιο όμορφη εικόνα στον επισκέπτη. Αξιοσημείωτο είναι ότι δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στα δέντρα - μνημεία της φύσης, τα οποία διατηρήθηκαν σε άριστη κατάσταση και κατέχουν ξεχωριστές θέσεις σε διάφορα πάρκα της πόλης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το αιωνόβιο πλατάνι στο πάρκο των Έξι Βρύσεων. Οι εγκαταστάσεις των χώρων πρασίνου κρίνονται σχετικά καλές, καθώς ικανοποιούν τις ανάγκες των κατοίκων σε χώρους υγιεινής, πόσιμο νερό κ.τ.λ. Όσον αφορά τη βλάστηση στα περιαστικά δάση η έκτασή της ανά κάτοικο βρέθηκε υπερεπαρκής. Τα είδη που συνθέτουν το περιαστικό τοπίο αποτελούν ως επί το πλείστον φυσική βλάστηση εκτός από μία έκταση εντός των ορίων του προστατευτικού δάσους του Πολυγύρου, η οποία καλύπτεται από αναδασώσεις Μαύρης Πεύκης. Η κατάσταση τόσο των φυσικών συστάδων όσο και των αναδασώσεων κρίνεται αρκετά καλή, παρόλο που δεν γίνονται σχεδόν καθόλου επεμβάσεις. Παρ’ όλη την καλή αύξηση της Μαύρης Πεύκης στην περιοχή θεωρούμε ότι θα ήταν προτιμότερο να αφήσουμε την περιοχή να αποκτήσει τη φυσική της βλάστηση, πράγμα που θα ταίριαζε περισσότερο με την αισθητική του τοπίου της ευρύτερης περιοχής, διατηρώντας ενδιάμεσα ορισμένα άτομα Μαύρης Πεύκης που θα πρόσθεταν στο τοπίο αντιθέσεις μορφής, χρώματος, υφής και μεγέθους. Στην έκταση του περιαστικού δάσους δεν υπάρχουν αρκετοί οργανωμένοι χώροι αναψυχής. Στον μοναδικό υπάρχοντα χώρο αναψυχής υπάρχει πλήθος υποδομών όπως αναψυκτήριο, πόσιμο νερό, τουαλέτες, παιδική χαρά, παρατηρητήριο, θέση θέας, ψησταριές, κάδοι για την καθαριότητα του χώρου κ.ά. Παρ’ όλη την τόσο καλή προσπάθεια γα τη δημιουργία ενός οργανωμένου χώρου, που θα κάλυπτε τις ανάγκες των επισκεπτών, ο χώρος έχει παραμεληθεί εντελώς, οι κούνιες της παιδικής χαράς και τα παγκάκια έχουν καταστραφεί, το αναψυκτήριο δεν λειτουργεί και γενικά ο χώρος μένει αναξιοποίητος. Το παραπάνω γεγονός οφείλεται στο ό,τι ο χώρος δεν είχε την απαραίτητη συστηματική διαχείριση από κάποιον υπεύθυνο φορέα. (...). ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ • Τα πάρκα – άλση – κήποι χαρακτηρίζονται από έλλειψη σωστού χωροταξικού σχεδιασμού και έργων υποδομής. Έτσι χρειάζονται να γίνουν ειδικές μελέτες από τους αρμόδιους φορείς, ώστε κάτω από ορθολογικό σχεδιασμό και διαχείριση να μπορέσουν οι χώροι αυτοί να αποδώσουν τις αναμενόμενες ωφέλειες στο κοινωνικό σύνολο. 14


πολύγυρος • Προσεχτική επιλογή των ειδών των δέντρων των αστικών χώρων, ώστε να προσθέτουν φυσικό χαρακτήρα στις πόλεις, να μας παρέχουν χρώματα, λουλούδια και όμορφα σχήματα, μορφές και υλικά. • Κατά την τεχνητή δημιουργία περιαστικών δασών θα πρέπει να τηρούνται οι εξής αρχές : α) σωστή εκτίμηση του σταθμού και του περιβάλλοντος γενικότερα, β) αξιοποίηση και χρησιμοποίηση των κατάλληλων δασοπονικών ειδών, γ) χρήση εκείνων των ειδών που δημιουργούν και διατηρούν την ποικιλομορφία του περιβάλλοντος, δ) εξασφάλιση αποτελεσματικής προστασίας και ε) διατήρηση οικολογικής ισορροπίας. • Στους χώρους αναψυχής θα πρέπει να κατασκευαστούν κατάλληλες εγκαταστάσεις υπαίθριων γευμάτων και κατασκηνώσεων με σκοπό την πρόληψη των ζημιών στα δάση, της ρύπανσης του νερού και του περιβάλλοντος και την καλύτερη και αποτελεσματικότερη εξυπηρέτηση αυτών που επισκέπτονται τα δάση μας. Πέρα από τις εγκαταστάσεις χρειάζεται ύπαρξη εκπαιδευμένου προσωπικού για τον προγραμματισμό και την επίβλεψη των δραστηριοτήτων αναψυχής, • Θα πρέπει να δίνεται ιδιαίτερη σημασία στη δομή και στη σύνθεση του πρασίνου, (οριζόντια, κλιμακωτή ή σε ζώνες σύνθεση, κατάλληλα φυτικά είδη και σκόπιμη διαδοχή των ειδών). • Να αναβαθμιστούν οι αντιδημαρχίες πρασίνου, καθώς χρειάζεται να δημιουργηθούν ειδικά τμήματα ή διευθύνσεις πρασίνου με εξειδικευμένο προσωπικό και κανονισμούς λειτουργίας. • Να καταρτιστούν εφαρμόσιμα σχέδια προστασίας, ανάδειξης και αειφορικής διαχείρισης πρασίνου. • Να εξασφαλιστούν οι απαραίτητες πιστώσεις. • Να καθοριστούν οι ποινικές κυρώσεις, η έκταση της αστικής ευθύνης, το είδος και τα όρια των διοικητικών κυρώσεων για την προστασία των χώρων πρασίνου. • Να αναπτυχθεί φιλοπεριβαλλοντικό πνεύμα και περιβαλλοντική συνείδηση με κατάλληλη παιδεία. • Να οργανώνονται συνέδρια, σεμινάρια ενίσχυσης και προβολής του κοινωνικού ρόλου του πρασίνου. • Να διατηρηθεί και να αναβαθμιστεί η βιοποικιλότητα που θα συμβάλλει στο σχηματισμό εικόνων, χρωματισμών, μορφών, δομών, σύνθεσης στοιχείων, που θα οδηγούν σε μοναδικά και οπτικά σπάνια αποτελέσματα (τοπία). • Να εκπαιδευτούν και να συμμετέχουν οι πολίτες και προπαντός οι νέοι σε δραστηριότητες προστασίας, επέκτασης, ανάδειξης και αειφορικής διαχείρισης του πρασίνου.[5] • Οι δεντροστοιχίες θα πρέπει να προσεχθούν ιδιαίτερα και να προβλεφθούν: α) ειδικές κατασκευές για την προστασία των δέντρων, β) συμπλήρωση των δεντροστοιχιών όλων των δρόμων μετά από σύνταξη σχετικής μελέτης, γ) αύξηση της ποικιλίας των ειδών των δεντροστοιχιών με καινούρια είδη τόσο ελληνικών, όσο και ξένων, όπου αυτό κρίνεται αναγκαίο, δ) φύτευση

1927. Ο Πολύγυρος από τον Άγιο Αθανάσιο.

Ο Πολύγυρος σε φωτοκάρτα των μέσων της δεκαετίας του ΄60. Όταν οι δημοτικοί «άρχοντες» και οι δημότες αγαπούσαν, ακόμη, το πράσινο... (αρχείο Γιάννη Κ. Αικατερινάρη). 15


πολύγυρος ειδών με μεγάλα πλατιά φύλλα, τα οποία δημιουργούν ένα είδος φράγματος απέναντι σε ρυπαντές δρώντας ως βιολογικά απορροφητικά φίλτρα και στ) η επιλογή των ειδών θα πρέπει να γίνεται λαμβάνοντας υπ’ όψη τις αρχές της αρχιτεκτονικής και της αισθητικής του τοπίου (μέγεθος, χρώμα, υφή, σχήμα). • Απαγόρευση της ρίψης μπάζων και σκουπιδιών στις περιοχές των περιαστικών δασών. • Ευνόηση της μείξης των περιαστικών δασών με πλατύφυλλα και κωνοφόρα για αισθητικούς και οικολογικούς λόγους (σταθερότητα του οικοσυστήματος, αύξηση της ποικιλότητας της πανίδας κ.τ.λ.). • Απογραφή και ταξινόμηση όλων των χώρων αστικού και περιαστικού πρασίνου για την κατάρτιση προγραμμάτων ανάπτυξής τους. • Σύνταξη Μητρώου αστικού πρασίνου». ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΕΝΟΣ ΔΗΜΟΤΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΡΑΣΙΝΟΥ ΣΤΟΝ ΠΟΛΥΓΥΡΟ Τα παραπάνω αποσπάσματα από το ερευνητικό πρόγραμμα αποκαλύπτουν, κατά την κρίση μου, την αξία της πρωτιάς του Πολυγύρου, αλλά και τις υποχρεώσεις που έχουν οι εντεταλμένοι φορείς, αλλά και οι ίδιοι οι κάτοικοί του στη διάσωση και ανάδειξη του πράσινου. Και εδώ δράττομαι της ευκαιρίας να θυμίσω το ενδιαφέρον και την αγάπη που έδειχναν παλαιότερα οι κάτοικοι της ιστορικής πόλης στον πολιτισμό και στο περιβάλλον. Αυτά καταγράφονται και σε μια ανταπόκριση από τον Πολύγυρο, που δημοσίευσε πριν 92 χρόνια στο πρωτοσέλιδό της η «ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ» της Θεσσαλονίκης (φ. 517, Β΄ έτος, Τρίτη 21 Ιανουαρίου 1920), του γνωστού δημοσιογράφου της εποχής Νίκου Καστρινού. Ο τίτλος της ήταν «ΦΙΛΟΜΟΥΣΙΚΟ-ΔΑΣΙΚΗ ΕΝΩΣΙΣ» ΠΟΛΥΓΥΡΟΥ και ακολουθούσε το κείμενο: «Κατ’ αυτάς συνέστη σύνδεσμος υπό την επωνυμίαν «Φιλομουσικοδασική Ένωσις» με τον ευγενή σκοπόν να εργασθή δια δενδροφυτεύσεως και προς ανασύστασιν της τόσο άλλοτε επιτυχώς λειτουργησάσης Φιλαρμονικής». Όμως τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια διαρκής μείωση του ενδιαφέροντος για το πράσινο, ιδιαίτερα στις προσφάτως ανοικοδομημένες -και ως ένα βαθμό πυκνοδομημένες- περιοχές του Πολυγύρου. Οι δημοτικές αρχές Πολυγύρου με ατεκμηρίωτες συνήθως αποφάσεις, αλλά κυρίως με την ανοχή τους στη μη τήρηση των κανόνων δόμησης, έδωσαν την εικόνα ενός άτυπου και βλαβερού συνάμα «ανταγωνισμού» ... για το ποια διοίκηση έκοψε τα περισσότερα δέντρα, για το ποια συνετέλεσε στη μείωση του τόσο ενδιαφέροντος αστικού πρασίνου... Πέρα όμως από τις ευθύνες των διοικήσεων, το πράσινο μειώθηκε ακόμη περισσότερο, καθώς τα τελευταία χρόνια ανοικοδομήθηκαν έντονα οι περιοχές της επέκτασης του Σχεδίου πόλεως. Εκεί δηλαδή που παλαιότερα δέσποζαν αμπε-

Μέλη της «Φιλοδασικής Ενώσεως» περί τα 1925. Αναγνωρίζονται Γ. Δέλλιος, Κ. Ζαμπούνης, Κ. Χαραμής, Αθ. Φιδάνης. (αρχείο Αλ. Τσιάτρα).

«Κατά την 3ην ημέραν του Πάσχα του έτους 1922». Μέλη της «Φιλοδασικής Ενώσεως Πολυγύρου» προ του υπό ανέγερση Γυμνασίου Πολυγύρου (ολοκληρώθηκε το 1925). Αναγνωρίζονται: Γ. Καραγκάνης, Αθ. Φιδάνης, Χρ. & Στ. Ζαμπούνης, Γιαννάκης Κότσιανος, κ.ά. (αρχείο Δημ. Αθ. Μπανάβα). 16


πολύγυρος λώνες και οπωροφόρα δέντρα χτίστηκαν καινούργιες κατοικίες, χωρίς ωστόσο να έχουν τηρηθεί επακριβώς οι κανόνες διαχείρισης των ακαλύπτων χώρων -ιδιαίτερα των προκηπίων- και της φύτευσης πρασίνου, όπως αυτοί καθορίζονται στον Γενικό Οικοδομικό Κανονισμό (ΓΟΚ) και κυρίως στον Κτιριοδομικό. Στον τελευταίο μάλιστα καθορίζεται ως υποχρεωτική και η φύτευση δέντρων στους ακαλύπτους χώρους, σε αριθμό ανάλογο με την επιφάνειά τους. Μια πρακτική, βέβαια, που μετράει αιώνες στις χώρες, όπου οι πολίτες έχουν αναπτυγμένη οικολογική συνείδηση... Έτσι παρά το γεγονός ότι οι προαναφερόμενες επιφάνειες πρασίνου καθορίζονται επακριβώς στην υποβαλλόμενη για την έκδοση της οικοδομικής αδείας μελέτη, στην πράξη εμφανίζονται μειωμένες ή, και το συνηθέστερο, παραλείπονται. Αυτό βέβαια σημαίνει ότι δεν τηρούνται οι ισχύοντες κανονισμοί... Επικράτησε θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς, ιδιαίτερα στις εργολαβικές κατασκευές, μια «λογική» και ένα «μοντέλο» απαξίωσης του αστικού πρασίνου. Στην καλύτερη περίπτωση, όταν δεν πλακοστρώνεται όλη η επιφάνεια του ακαλύπτου των νέων οικοδομών, φυτεύεται συνήθως γκαζόν, παρότι αυτό δεν είναι καθόλου συμβατό με το «πνεύμα του τόπου», αλλά και με τους κανόνες οικονομίας της φύσης, αφού οι ανάγκες του σε νερό είναι μεγάλες. Δεν λαμβάνεται δηλαδή καθόλου η πρόβλεψη για τη μελλούμενη σκληρή πραγματικότητα, που δεν θα είναι πολύ μακριά από τη σημερινή εποχή: ότι το νερό καθίσταται όλο και περισσότερο «είδος εν ανεπαρκεία». Χαρακτηριστική περίπτωση του τρόπου διαχείρισης των ακαλύπτων, ιδιαίτερα των προκηπίων, είναι ο κεντρικός δρόμος των καταστημάτων, που διασχίζει τον νέο πολεοδομικό ιστό από ανατολή έως τη δύση. Εκεί αντί τα πλατειά προκήπια κατά μήκος του δρόμου, σύμφωνα με το ρυμοτομικό σχέδιο, να είναι καταπράσινα με φυτεμένα δέντρα ...κυριαρχεί η πλακόστρωση, συνήθως αμφισβητούμενης αισθητικής και με έλλειψη και του ελάχιστου αστικού εξοπλισμού... Σε κάθε περίπτωση όμως, πιστεύω, εκείνος που έχει πρόσθετες υποχρεώσεις παρέμβασης για τη διατήρηση και ανάδειξη του αστικού πρασίνου, όπως βέβαια και για τα ζητήματα αισθητικής της πόλης, είναι ο ίδιος ο Δήμος. Και φυσικά δεν εννοώ ότι θα έπρεπε ο Δήμαρχος ή οι εκλεγμένοι σύμβουλοι να έχουν τις απαιτούμενες γνώσεις επί αυτών των θεμάτων. Θεωρώ όμως ότι είναι επικίνδυνο, όταν δεν τις έχουν, να παίρνου αποφάσεις χωρίς να συμβουλεύονται τους εξειδικευμένους κάθε φορά επιστήμονες, οι περισσότεροι των οποίων έχουν διάθεση να προσφέρουν υπηρεσία στον τόπο τους. Γιατί η εποχή των μουχτάρηδων, των προέδρων, δηλαδή, των ελληνικών κοινοτήτων επί οθωμανικής περιόδου έχει προ πολλού παρέλθει και η ανάγκη ορισμού υπευθύνων και ενημερωμένων στελεχών του Δήμου είναι προφανής. Πέρα απ’ αυτά οι εκάστοτε δημοτικές αρχές έχουν την ηθική, έστω, υποχρέωση να φροντίζουν, ως «αφεντικά» της πόλης, τα του «οίκου» τους. Τί συμβαίνει όμως στην πραγματικότητας στο Δήμο Πολυγύρου τα τελευταία χρόνια; Αντί η διοίκηση του Δήμου, συνεπικουρούμενη από το Δασαρχείο

Πολύγυρος 1920: Η Αικατ. Πετρουλά, συζ. Αθ. Μινόπουλου. με τα δυο παιδιά τους. (αρχείο Γιάννη Κ. Αικατερινάρη).

«Φιλοδασική Ένωσης Πολυγύρου», Πάσχα 1922. (αρχείο Δημ. Αθ. Μπανάβα). 17


πολύγυρος Πολυγύρου, να δίνει το παράδειγμα στους δημότες της για την προστασία του αστικού πρασίνου ή ακόμη και την αύξησή του, συντελεί στη μείωσή του. Και δεν εννοώ μόνο την κοπή των δέντρων, αλλά και την παράλειψη φύτευσης νέων, καθώς και οι δυο επηρρεάζουν καθοριστικά την ποιότητα του αστικού τοπίου. Δεν θα πρέπει, άλλωστε, να ξεχνά κανείς ότι υπήρξαν εποχές -ιδιαίτερα κατά τον μεσοπόλεμο- που οι δημοτικές αρχές ενθάρρυναν πρωτοβουλίες συλλογικών οργάνων των κατοίκων για τη δημιουργία πάρκων. Είναι ακριβώς το πράσινο του αστικού ιστού που συμβάλλει τα μέγιστα, σύμφωνα με το ερευνητικό του ΑΠΘ, στην πρωτιά του Πολυγύρου όχι μόνο στον ελλαδικό, αλλά και στον διεθνή χώρο!!! Αντίθετα με ό, τι συνέβαινε κατά το παρελθόν στον Πολύγυρο, σήμερα παρατηρείται μια ολιγωρία σε ζητήματα πρασίνου και αστικού εξοπλισμού. Θα αναφερθώ σε ορισμένα παραδείγματα. Στον παραμελημένο σήμερα πεζόδρομο, αλλά και στους εφαπτόμενους με αυτόν ακαλύπτους χώρους ορισμένων νέων οικοδομών (προκήπια) δεν φυτεύθηκαν δέντρα, όπως στις σχετικές μελέτες προβλέπονταν. Θυμηθήτε πόσο γοητευτικός γίνεται ο πεζόδρομος στις γιορτές των Χριστουγέννων, όταν προσωρινά «στήνονται» τα έλατα. Τα ίδια ισχύουν και για το πρόσφατα κατασκευασμένο πάρκιγκ κάτω από το νοσοκομείο, που χωρίς την επαναφύτευση δένδρων, δημιουργεί προβλήματα ζέστης κατά τους θερινούς μήνες, ενώ «πληγώνει» αισθητικά το αστικό τοπίο, κοντά μάλιστα σ’ ένα νοσοκομείο, σε μια εκκλησία και σ’ ένα σχολείο… Ο Δήμος όμως οφείλει να παρεμβαίνει και σε άλλους Φορείς και Υπηρεσίες του δημόσιου τομέα, που δεν τηρούν συνήθως τους κανόνες διαχείρισης του πρασίνου. Και αυτοί, όπως και ο Δήμος συχνά, κόβουν δέντρα ή αδιαφορούν για τη συντήρησή τους. Γι’ αυτή την συμπεριφορά τους χρησιμοποιούν συνήθως τις γνωστές δικαιολογίες, όπως την επικινδυνότητα και τις αρρώστιες των δέντρων, την έλλειψη προσωπικού για την προστασία τους ή ακόμη το γεγονός ότι ο Πολύγυρος διαθέτει στην περιαστική περιοχή του ...περίσσεια δέντρων, αγνοώντας (:) ζητήματα αισθητικής του αστικού τοπίου, μικροκλίμα κ.λπ.. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιων φορέων η ΔΕΗ, η οποία οφείλει να επιβλέπει και να δίνει οδηγίες στους εργολάβους, που αναλαμβάνουν την εφαρμογή των μέτρων προστασίας των δικτύων της. Να ελέγχει δηλαδή, αν εξαντλούνται όλες οι δυνατότητες αποφυγής της κοπής δένδρων ή έστω περιορισμού της εκεί που αυτή είναι απολύτως αναγκαία. Προκαλεί, με αυτή την έννοια, ερωτηματικά η πρόσφατη κοπή των κορυφών των ελάτων που βρίσκονται στα προκήπια της Αγροτικής Τράπεζας και των παρακείμενων (προς βορά) ιδιοκτησιών, ενώ αυτά ελάχιστα «απειλούσαν» τα παρακείμενα καλώδια.… Ένα άλλο παράδειγμα αδιαφορίας. Ο Οργανισμός Εργατικής Κατοικίας προέβλεπε κονδύλια για την αποκατάσταση του τοπίου (φύτευση πρασίνου, διαμορφώσεις πρανών κ.λπ), όταν θα αναγείρονταν οι εργατικές κατοικίες στα νότια του Πολυγύρου. Για μεγάλο πάντως χρονικό διάστημα, απ’ όσο γνωρίζω, παρότι οι κατοικίες αποπερατώθηκαν, κανένας δεν ενδιαφέρθηκε για τα κονδύλια αυτά… Άγνωστο παραμένει, αν τελικά και σήμερα αυτά χρησιμοποιήθηκαν… Αδιαφορία παρέμβασης διέκρινε, επίσης, τη δημοτική αρχή και στην περίπτωση της ανάγκης αποκατάστασης του τοπίου (φύτευση πρασίνου κ.λπ.) μετά την κατασκευή παρακείμενου μεγάλου καταστήματος πολυεθνικής εταιρείας, που χωροθετήθηκε σε ένα τοπίο «ιδιαίτερου φυσικού κάλλους» και επί του οδικού άξονα Πολυγύρου-Γερακινής. Αρνητικά επίσης παραδείγματα αποτελούν η κοπή δένδρου στο προαύλιο του μητροπολιτικού ναού, αλλά και δύο δένρων, «μνημείων», όπως είναι τα «εν εξαφανίσει» προστατευόμενα καραγάτσια σε ρέμα κοντά στις έξι βρύσες. Και όπως έχω επισημάνει κι άλλες φορές, η ισχύουσα νομοθεσία για το πράσινο είναι επαρκής και επιβάλλει κανόνες προστασίας του ή έστω εξασφάλισης ενός μέρους του προϋπάρχοντος (κτιριοδομικός κανονισμός). Απομένει η πιστή εφαρμογή των σχετικών διατάξεων. Είναι λοιπόν προφανής, τα τελευταία χρόνια, η υποβάθμιση της αξίας του πρασίνου στον Πολύγυρο και η έλλειψη πολιτικής στη διαχείρισή του από τις δημοτικές αρχές. Καιρός να επιδειχθεί το απαιτούμενο ενδιαφέρον, καθώς το πράσινο αποτελεί ένα ισχυρό συγκριτικό πλεονέκτημα της πόλης, που την ξεχωρίζει από τις άλλες ελληνικές! 18

Άποψη του Πολυγύρου περί τα 1960.


πολύγυρος Μια πραγματική ιστορία, μια αληθινή ζωή!

Χριστέλλα Α. Αποστολίδου, Φιλόλογος

Με αφορμή το τεύχος Ιουλίου – Αυγούστου 2011 και την αναφορά του στους Εβραίους παραθεριστές του Πολυγύρου κατά το έτος 1939 αισθάνομαι την ανάγκη να μοιραστώ με τους αναγνώστες του περιοδικού την αληθινή ιστορία μιας εκ των παραθεριστριών του. Πρόκειται για την ιστορία μιας νέας και όμορφης εβραιοπούλας από τη Θεσσαλονίκη, μεγαλωμένης σε μια εύπορη και αριστοκρατική οικογένεια, που όμως τα βήματα της ζωής της την οδήγησαν στον Πολύγυρο Χαλκιδικής. Η ιστορία ξεκινά το καλοκαίρι του 1939, όταν η εικοσάχρονη κοπέλα φθάνει στον Πολύγυρο, προκειμένου να κάνει τις διακοπές της. Κατά την παραμονή της εκεί, διέμενε σ’ ένα σπίτι στ’ Ανήλια. Οι μέρες κυλούσαν ξένοιαστα. Μέσα σ’ αυτή την ανεμελιά των διακοπών η νεαρή εβραιοπούλα έμελλε να γνωρίσει ένα δυνατό έρωτα, που της άλλαξε τη ζωή για πάντα. Αυτόν τον έρωτα το γνώρισε στο πρόσωπο ενός όμορφου παλικαριού που ζούσε στο απέναντι σπίτι. Το αίσθημα ήταν αμοιβαίο, ωστόσο, εκφραζόταν με διακριτικότητα, καθώς έτσι πρόσταζαν τα ήθη της εποχής. Κι ενώ όλα έμοιαζαν να είναι ευνοϊκά για τους δύο νέους, ο πόλεμος που ξέσπασε στα 1940 έβαλε φρένο στα όνειρά τους και τους κράτησε για λίγο μακριά, τον έναν από τον άλλον. Παρά τις αντίξοες συνθήκες όμως δεν έπαψαν να επικοινωνούν. Στα 1943, οπότε και είχε ενταθεί ο διωγμός των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, η νεαρή κοπέλα βρέθηκε σε δεινή θέση. Κινδύνευε ανά πάσα στιγμή να συλληφθεί από τους Γερμανούς και να οδηγηθεί σε κάποιο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Σ’ αυτήν την κρίσιμη στιγμή για τη ζωή της, ο νεαρός Πολυγυρινός απέδειξε την αληθινή και ανυπόκριτη αγάπη του. Αψήφησε τον κίνδυνο και με περίσσιο θάρρος αποφάσισε να σώσει τη νεαρή κοπέλα. Ξεκίνησε από τον Πο��ύγυρο πάνω στ’ άσπρο του άλογο κι έφθασε στο πατρικό της σπίτι στη Θεσσαλονίκη. Πήγε, προκειμένου να πάρει την άδεια της μητέρας της (καθώς ο πατέρας της είχε πεθάνει πριν τον πόλεμο) να τον ακολουθήσει, δίνοντας υπόσχεση πως θα τη σώσει αλλά και την ευχή της για να παντρευτούν. Η μητέρα, έχοντας πεισθεί για τις προθέσεις του νεαρού, έδωσε την συγκατάθεσή της. Η κοπέλα αποχαιρέτησε για πάντα τη μητέρα και τη μικρή της αδελφή. Έτσι οι δύο νέοι πήραν το δρόμο για

Αδελφές Κάλφα (Σταμούλα, Καίτη, Φανή), Καίτη Γρηγοριάδου και δεξιά ένα Εβραιόπαιδο, που παραθέριζε με την οικογένειά του στον Πολύγυρο, περί τα τέλη της δεκαετίας του’30. 19


πολύγυρος τον Πολύγυρο καβάλα στ’ άσπρο άλογο. Ίσως μοιάζει με εικόνα παραμυθιού, αλλά ήταν η πραγματικότητα και το λευκό άλογο τους χάριζε ίσως μια νότα αισιοδοξίας μέσα στη ζοφερή κατάσταση που βίωναν. Φθάνοντας στον Πολύγυρο, η οικογένεια του νεαρού τη δέχθηκε και την αγκάλιασε δίχως να σκεφθεί τον κίνδυνο, που αναμφισβήτητα διέτρεχε. Λίγες μέρες αργότερα και συγκεκριμένα το Φεβρουάριο του 1943 η εβραιοπούλα βαπτίσθηκε Χριστιανή Ορθόδοξη, ενώ την ίδια μέρα τελέστηκε και ο γάμος του ζευγαριού υπό πλήρη μυστικότητα. Καθημερινά οι πιθανότητες να τους ανακαλύψουν πλήθαιναν και η κατάσταση γινόταν όλο και πιο ασφυκτική όχι μόνο για το ζευγάρι, αλλά και για τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Ήταν επιτακτική ανάγκη να εγκαταλείψουν τον Πολύγυρο και να βγουν στο βουνό. Εκεί παρέμειναν κρυμμένοι για αρκετό διάστημα. Το καλοκαίρι του 1943 όμως η εικοσιτριάχρονη κοπέλα μένει έγκυος στο πρώτο της παιδί. Η εγκυμοσύνη τους ανάγκασε να επιστρέψουν στον Πολύγυρο. Οι μήνες έως τον τοκετό κύλησαν μέσα σε συνθήκες φόβου και αγωνίας. Ευτυχώς όμως όλα πήγαν καλά και το Φεβρουάριο του 1944 η νεαρή κοπέλα φέρνει στον κόσμο ένα υγιέστατο κοριτσάκι. Η κατάσταση εξακολουθούσε να είναι δύσκολη αλλά η μέρα της αποχώρησης των ξένων στρατευμάτων από την Ελλάδα ήταν όλο και πιο κοντά. Με την απελευθέρωση η οικογένεια πίστεψε πως τα βάσανα θα τελείωναν εκεί. Δυστυχώς όμως, έπειτα από μια πρόσκαιρη ανακούφιση, τους περίμεναν κι άλλες δοκιμασίες. Στα 1945 ο νεαρός πατέρας έμελλε να φύγει για ένα χρόνο ως πολιτικός εξόριστος στην Ικαρία. Μετά την επιστροφή του στα 1946, ξεσπά ο εμφύλιος πόλεμος και ο πατέρας, φεύγει και πάλι για την εξορία (Μακρόνησος), αφήνοντας πίσω του ένα μικρό παιδί και τη σύζυγό του έγκυο στο δεύτερο τους παιδί. Ο φόβος, η αγωνία, η λύπη, και ο πόνος ήταν τα συναισθήματα που διακατείχαν όλους. Παρ’ όλα αυτά δε λύγησαν, καθώς βαθιά στην ψυχή τους υπήρχε η ελπίδα. Τον Οκτώβριο του 1946 η νεαρή μητέρα γεννά το δεύτερο παιδί της, ένα υγιέστατο αγοράκι. Τα χρόνια περνούσαν κι ο πατέρας δε γύριζε από την εξορία. Η σύζυγός του μεγάλωνε τα δύο παιδιά με τη βοήθεια της πεθεράς της, που όμως της είχε σταθεί σαν αληθινή μάνα. Συχνά έβρισκε καταφύγιο στο πατρικό της σπίτι στη Θεσσαλονίκη που παρέμενε άδειο. Στα 1949 ο πατέρας επιστρέφει στην οικογένειά του και η ζωή όλων φάνηκε να μπαίνει σε ήρεμους ρυθμούς. Η νεαρή μητέρα, έχοντας λάβει από την οικογένειά της υψηλή μόρφωση για τα δεδομένα της εποχής, έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη μόρφωση των δύο παιδιών, φροντίζοντας να τους εγγράψει στα καλύτερα σχολεία της Θεσσαλονίκης. Η πρόοδος των παιδιών στα μαθήματα, η εισαγωγή τους στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και η μετέπειτα πορεία της ζωής τους ήταν η καλύτερη ανταμοιβή για δύο γονείς, δύο ανθρώπους που είχαν παλέψει τόσο πολύ στη ζωή τους. Το ζευγάρι παρέμεινε στον Πολύγυρο έως το τέλος της ζωής του. Τον Απρίλιο του 1993 φεύγει από τη ζωή ο άνδρας, έχοντας όμως προλάβει να αποκτήσει τέσσερα εγγόνια από το δύο του παιδιά. Η σύζυγός του εξακολούθησε να ζει στον Πολύγυρο, έως τον Ιανουάριο του 2000, οπότε έφυγε και εκείνη από τη ζωή. Αυτή είναι εν συντομία η ιστορία ζωής δύο ανθρώπων, που αποδείχθηκαν αληθινοί μαχητές. Δύο άνθρωποι με διαφορετική καταγωγή και θρησκεία κατάφεραν να ορίσουν με την ίδια τους τη ζωή τις λέξεις ΑΓΑΠΗ – αληθινή αγάπη, που νικά ακόμα και το θάνατο – και ΘΥΣΙΑ, δύο έννοιες δυστυχώς άγνωστες στη σημερινή εποχή. Δύο άνθρωποι που κράτησαν ψηλά το κεφάλι ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές και με αυταπάρνηση υπερασπίστηκαν ο ένας τη ζωή του άλλου. Δύο άνθρωποι που θα θυμάμαι για πάντα και που η παρούσα διήγηση αποτελεί έναν ελάχιστο φόρο τιμής στη μνήμη τους, που ως εγγονή τους όφειλα να αποτίσω.

20

1935 π. Εβραιόπουλα παραθέριζαν στον Πολύγυρο και διέμεναν στο ξενοδοχείο «Το Καταφύγιο» του Θόδωρου Κάλφα.


πολύγυρος Τα εξωκλήσια των ζωγράφων

επιμέλεια Γιάννης Δ. Κανατάς

Ο Πολύγυρος περιβάλλεται προς βορρά από ένα πανέμορφο απέραντο δάσος με πεύκα, έλατα, βελανιδιές, κέδρα και προς νότον με απέραντους ελαιώνες, που εκτείνονται μέχρι τη θάλασσα. Ανάμεσά τους υπάρχουν πανέμορφες εξοχές στις οποίες από τα παλιά χρόνια οι Πολυγυρινοί προσέτρεχαν τις Καθαροδευτέρες, τις Πρωτομαγιές και καθ’ όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού. Μοναδικής ωραιότητας εξοχές αποτελούν τα εξωκλήσια της ευρύτερης περιφέρειας Πολυγύρου, όχι μόνο για τη φυσική ομορφιά, που τα περιβάλλει, αλλά και γιατί αποτελούν συχνά το πιο ασφαλές καταφύγιο των ταπεινών και ευαίσθητων ψυχών, που αποζητούν την ηρεμία και την παρηγοριά κοντά στο θείο. Κάποιος άγνωστος Χ – έτσι υπογράφει – επισκέπτης και προσκυνητής της Παναγιάς της Πολυγυρινής, όπως αποκαλεί το εξωκλήσι της Παναγίας, έγραψε κάποτε ένα γλαφυρό και εμπνευσμένο κείμενο για χάρη της, που περικλείει θαρρώ τα αισθήματα που διαπνέουν περίπου κάθε επισκέπτη, που τα βήματά του τον οδηγούν κάποτε στους δρόμους των απόμακρων και ταπεινών εξωκλησιών μας. Παραθέτουμε χαρακτηριστικά αποσπάσματα: «Εξωκλήσι απλό και απέριττο. Στα στοιχεία αυτά η ισορροπημένη σκέψις ανακαλύπτει το μεγαλείο. Ομορφιά. Και η ψυχή, που έμαθε ν’ αποζητάει την αλήθεια, ανταμώνει το θείο. Ταυτίζεται. Εκεί, πόσα δι-

Αγ. Χριστόφορος Πολυγύρου, 1971, τέμπερα 16,5Χ25 εκ. Έργο Πάνου Παπανάκου.

«Μνήμη Παπανάκου», 2000. Έργο Φώνη Ζογλοπίτη. 21


πολύγυρος πλωμένα γόνατα δε ζήτησαν τα ελέη της Θεομήτορος! Πόσες πονεμένες καρδιές δεν κέρδισαν με το δάκρυ τη γαλήνη! Δυνατοί παλμοί για ευαίσθητα ώτα. Η Παναγιά η Πολυγυρινή σκέπη και κραταίωμα… Πλατύφυλλα, βαθύσκιωτα, θεόρατα πλατάνια περισώζουν το ναΐδριο. Κι απ’ τη μεσημβρινή πλευρά κουνιούνται γερο-πεύκοι. Γλυκόθροες άρπες στα κλαδιά. ακούραστοι τραγουδιστάδες τα τζιτζίκια. πανώριος κόσμος τα πουλιά. «Χώμα ανθισμένο κι απάνω ανθισμένος ουρανός». Ως τις κορφές αγιάζει η δύσις… Κι εγώ πλανώμαι ίσκιων τρυγητής στ’ αλλοπαρμένο δείλι. Διπλοί ανασαμνοί στο εσπερινό το διπλοζήσιμο. Στο ξέσπασμα της φύσεως το βακχικό, μεθάει ο νους… Ανοίγω του εξωκλησιού την πόρτα. Πουθενά πιο μυρωμένο δε με μέθυσε λιβάνι. Πουθενά χαμογελούσα δε μ’ εδέχθη Παναγιά… Η ψυχή ποτισμένη με θάμβος. Μες στο απλό κι απέριττο εξωκλήσι μυστήριο. γαλήνη και πνεύμα… Η καρδερίνα άγγιξε το βάτο. Ο αποσπερίτης έσκασε λαμπρός. Κι η Παναγιά απ’ τη μισόκλειστη πόρτα με το θεϊκό χαμόγελο ερμηνεύει τη μετάσταση στη ζωή». (Φωνή της Χαλκιδικής, αρ. φύλλου 638/8-8-1965) Μεταξύ των προσκυνητών των εξωκλησιών του Πολυγύρου δεν θα μπορούσε να απουσίαζαν και κάποιοι εικαστικοί καλλιτέχνες, οι οποίοι προσπάθησαν, σε ανύποπτο χρόνο κατά το παρελθόν, να αποδώσουν αυτό το λιτό κι απέριττο, το φόβο και την κατάνυξη προς το θείο – όπως το εννοεί και το αισθάνεται ο καθένας – και να μας αφήσουν παρακαταθήκη μια σημαντική συλλογή ζωγραφικών έργων με θέμα «Τα εξωκλήσια του Πολυγύρου». Πρώτος και καλύτερος φυσικά ο αείμνηστος ζωγράφος Πάνος Χρ. Παπανάκος, ο οποίος στις «Παραμυθίες» του (Θεσσαλονίκη 1994, εκδόσεις Αίγειρος) γράφει μεταξύ άλλων: «Μέσ’ τα οράματα της θνησκούσης ημέρας, με τις αύλακες των θαλασσίων ρευμάτων, τις μαρμαρυγές του νερού, τον ήχο του φρίσσοντος κύματος, ο χρόνος σταμάτησε κι οι μνήμες με φέραν σε χρόνια που ‘χαν μακρύνει, τότε που μικρό παιδί γνώριζα τον επάνω κόσμο πιασμένος στο χέρι του εν μακαριστοίς πατρός μου, νεαρού ειρηνοδίκη τον καιρό εκείνο. Και πώς είναι δυνατόν να λησμονήσω; Εωθινοί περίπατοι γύρω στον ωραίο Πολύγυρο μέσ’ από στενωπούς ευωδιαζόντων αγιοκλημάτων, σε τοποθεσίες γεμάτες θρύλους και μοναχικά ξωκλήσια, δίπλα σε νεροσυρμές κρυφές με χλωρά λεύκια

Πάνω: Άγιος Γεώργιος, 1988, του Γιάννη Τσίκουλα. Κάτω: Άγιος Βλάσσης, του Αργύρη Γκολόη.

«Η Παναγία», έργο Αργύρη Γκολόη. 22


πολύγυρος και πλατάνια, ενδιαιτήματα μικρών ωδικών πτηνών και αγριμιών. Από ψηλά, κάτασπρος μες στα ουράνια, μας έγνεφε ο Προφήτης Ηλίας, κι η κωμόπολη έβγαινε να χαιρετίσει στο βάθος του μικρού λεκανοπεδίου… Και τότε ζώντας ανάμεσα σ’ όνειρο κι επιστητό, μες στης ψυχής το διάνεμα ένιωσα να μ’ απαντά η αιωνιότητα με τη φωνή της Χαλκιδικής. Αυτή τη φωνή που γροικάς στις ζωγραφιές του Παραλή, του Πεντζίκη, του Ζογλοπίτη, αυτή τη φωνή που αφουγκράζομαι σαν σκαρώνω ζωγραφιές, σε μυστικές γωνίες, καθισμένος σταυροπόδι πάνω στο άγιο χώμα της…». Με αυτό το πνεύμα διαπνεόμενος ο Παπανάκος περιδιάβηκε κατά καιρούς τον Πολύγυρο και ζωγράφισε με το δικό του μοναδικό τρόπο, απ’ όσο είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε, τα εξωκλήσια της Παναγίας, του Αγίου Αθανασίου, του Αγίου Νικολάου, του προφήτη Ηλία, του Αγίου Χριστοφόρου και του Αγίου Βλασίου. Τον τελευταίο πίνακα, του Αγ. Βλασίου, ο Παπανάκος τον χάρισε στο γιατρό Βλάση Γωγούση, ο οποίος αντί σχολίου μας έγραψε τα εξής, όπως περίπου περιγράφονται και στο βιβλίο του «Γιατί δεν αυτοκτόνησες;» (Θεσσαλονίκη 2009, εκδόσεις Ιανός: «…Κρατώντας με το χέρι στη σκανδάλη τον κυρ’ Μανώλη… περίμενα να επιστρέψει ο επικεφαλής του αποσπάσματος, Μαντάς, για διαπραγμάτευση!! Μη με ρωτάτε πόση ώρα, ένας… αιώνας πέρασε και παραπάνω ίσως. Για να σπάσω τη σιωπή, ρώτησα τον έντρομο όμηρό μου: Πώς λέγεται το εκκλησάκι – 50 μέτρα παρακάτω έβλεπα ένα πανέμορφο παραδοσιακό εκκλησάκι – κυρ Μανώλη; Άγιος Βλάσιος, μου’ πε ανύποπτος ο Μανώλης. Ανατρίχιασα ολόκληρος, σαν ναυαγός που αντικρίζει ξωκλήσι του Άη Νικόλα αισθάνθηκα. (Στην επόμενη φωτογραφία του βιβλίου βλέπετε ζωγραφισμένο το εξωκλήσι – όπως ήταν τότε – από τον αδελφικό μου φίλο και συνάδελφο γιατρό, Πάνο Παπανάκο. Πήγε επιτόπου ο Παπανάκος, ύστερα από 15 χρόνια μόλις άκουσε την αφήγησή μου, τον ζωγράφισε και μου τον χάρισε. Έτσι λειτουργούσαν οι φιλίες τότε!)…» Την πληρέστερη πάντως συλλογή των εξωκλησιών του Πολυγύρου την έχει δημιουργήσει ο Πολυγυρινός ζωγράφος, Γιώργος Γαβρίλης. Ο γνωστός καλλιτέχνης το καλοκαίρι του 2005 εξέθεσε έργα του στον Πολύγυρο, υπό τον τίτλο «Πολύγυρος, αστικό και περιαστικό περιβάλλον-τοπία», μέρος των οποίων ήταν και τα εξωκλήσια του Πολυγύρου. Τα έργα αυτά στη συνέχεια περιελήφθησαν σε καλαίσθητο ημερολόγιο του Δήμου Πολυγύρου, του έτους 2006. Σ’ αυτή τη θεματική ενότητα περιλαμβάνονται με

Πάνω: Άγ. Αθανάσιος, τέμπερα 36Χ51 εκ. Κάτω: Αγ. Νικόλαος ο Σελιώτης, τέμπερα 51Χ36 εκ. Έργα Γιώργου Γαβρίλη.

Προφήτης Ηλίας, τέμπερα, 61Χ46 εκ., 2005. Έργο Γιώργου Γαβρίλη. 23


πολύγυρος

τη σειρά τα εξωκλήσια: Αγ. Αθανασίου, Αγ. Βλασίου, Αγ. Νικολάου του Ορφανού, Αγ. Γεωργίου (Κοιμητήριο), Αγ. Χριστοφόρου, Αγ. Παρασκευής, Προφήτη Ηλία, Κοίμησης της Θεοτόκου, Αγ. Νικολάου του Σελιού, Αγ. Δημητρίου, Αγ. Σπυρίδωνος και Αγ. Ελευθερίου. Από τα εξωκλήσια του Πολυγύρου επίσης εμπνεύστηκαν πολλοί άλλοι ζωγράφοι και μας άφησαν μια σημαντική παρακαταθήκη έργων, όπως οι Φώνης Ζογλοπίτης (Άγιος Αθανάσιος), Νίκος Κόκαλος (Άγιος Αθανάσιος, βλ. «Π» τ. 33ο/2006), Γιώργος Σιώζος (Άγ. Βλάσσης και Παναγία, βλ. «Π» τ. 51ο/2009), Γιάννης Τσίκουλας (Παναγία, Άγιος Γεώργιος κ. ά., βλ. «Π» τ. 60ο/2010), Αργύρης Γκολόης (Παναγία και Άγ. Βλάσης) καθώς επίσης και οι παλιοί λαϊκοί ζωγράφοι του Πολυγύρου Νικολάκης Κορέντης (Άγιος Βλάσσης, βρίσκεται στο Λαογραφικό Μουσείο Πολυγύρου) και Νικόλαος Καστρέτσιος (Προφήτης Ηλίας). Τέλος, τακτικοί επισκέπτες των ταπεινών ‘ρημοκλησιών μας υπήρξαν μεταξύ άλλων οι ζωγράφοι Γιώργος και Νίκος Παραλής, οι οποίοι ως γνωστόν ζωγράφισαν αρκετές εξοχές της ευρύτερης περιοχής του Πολυγύρου και αγιογράφησαν το μητροπολιτικό ναό Αγίου Νικολάου.

24

Πάνω: Οι Γ. Παραλής αι Ν. Χλιάπας επισκέπτες του Αγ. Νικολάου Ορφανού. Αριστερά: «Το εξωκλήσι του Αγ. Βλασίου εκ του φυσικού. Δωρηθέν εις τον υποφαινόμενον υπό του έναντι, επί της επετείω της ονομ. εορτής μου 1-1-33. Β. Αγιομαμίτης». Έργο πιθανότατα του Νικολάκη Κορέντη. (Βρίσκεται στο Λαογραφικό Μουσείο Πολυγύρου).


πολύγυρος Εθνολογικό Μουσείο Πολυγύρου Τοπικό, αλλά μεγάλης εθνικής σημασίας Προτάσεις για μια εκκίνηση

Αθανάσιος Τσαμουρτζής

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στις 13-6-1954, στο Πολυγύρου, στον καθιερωμένο εορτασμό των εθνικών επαναστάσεων της Χαλκιδικής, μέσα στο μητροπολιτικό ναό, ο τότε υπουργός των Στρατιωτικών, ο μεγάλος Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ως εκπρόσωπος της Κυβέρνησης, άκουε με μεγάλη προσοχή το Δήμαρχο Πολυγύρου να εξιστορεί την εθνική προσφορά των Χαλκιδικιωτών στους αγώνες του Έθνους μας. Στη σχετική αντιφώνησή του ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος σε μία έκρηξη ειλικρίνειας είπε1: «…Αν εις σας τους κατοίκους της Χαλκιδικής είναι γνωστά τα γεγονότα του 1821 και 1854, εις πολλούς όμως είναι άγνωστα. Δεν είναι γνωσταί εις όλην την Ελλάδα αι μαρτυρικαί σελίδες και αι δοκιμασίαι της Βορείου Ελλάδος και ειδικότερον της Χαλκιδικής, της οποίας τιμώμεν σήμερον την ένδοξον και με αίμα ηρώων και μαρτύρων συνυφασμένην ιστορίαν…», Για να προσθέσει πιο κάτω: «…Είναι ανάγκη όθεν όπως η διδασκόμενη εις τα σχολεία ιστορία συμπληρωθεί δια να γνωρίσει και ο Νότος την ιστορίαν του Βορρά. Ο Βορράς γνωρίζει τα γεγονότα που εσημειώθησαν εις τον Νότον, ενώ ο Νότος ουδέν γνωρίζει περί Βορρά…». Δυστυχώς σήμερα, ύστερα από 60 χρόνια, ακόμη «ουδέν γνωρίζουν» όχι μόνο ο Νότος αλλά και μερικοί από τους ιστορικούς πανεπιστημιακούς δασκάλους του Βορρά2, ως και πολλοί άλλοι. Μεταξύ αυτών φαίνεται να είναι και ο σημερινός Δήμαρχος Θεσσαλονίκης, ο οποίος πρόσφατα αποκάλεσε όλη τη Χαλκιδική «ένα κωλοχώρι». Και όμως η Χαλκιδική ήταν η μόνη περιοχή της Βορείου Ελλάδος, η πλησιέστερη περιοχή προς το κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που τάχτηκε αμέσως, ταυτόχρονα, και αυθόρμητα στο πλευρό της υπόλοιπης επαναστατημένης Ελλάδας χωρίς προετοιμασία, παραινέσεις και πιέσεις. Υπέστη δε πρώτη αυτή το ολοκαύτωμα, που αργότερα γνώρισαν και άλλες περιοχές της Ελλάδος, γνωστές σ’ όλους. Το ολοκαύτωμα όμως της Χαλκιδικής αγνοείται. Δυστυχώς η προσφορά αυτή της Χαλκιδικής αγνοείται και από τους ιστορικούς μας ακόμη. Και όχι μόνο απ’ αυτούς! Η Επανάσταση της Χαλκιδικής του 1821 είχε και έχει μεγάλη σημειολογική σημασία αλλά ήταν και μεγάλο στρατιωτικό γεγονός Η επανάσταση του 1821 δεν ήταν μία εκδήλωση της νοτίου Ελλάδος, μία τοπική επανάσταση. Ήταν μία επανάσταση όλου του ελληνισμού από την Πελοπόννησο και των νησιών μέχρι τη Μακεδονία. Αυτή είναι η μεγάλη σημειολογική σημασία της επανάστασης της Χαλκιδικής μη επιδεχόμενη αμφισβήτηση. Ακόμη η Επανάσταση της Χαλκιδικής ήταν εκείνη, που περιόρισε ουσιωδώς την τουρκική στρατιωτική παρουσία στις επαναστατημένες νοτιότερες περιοχές τον πρώτο χρόνο της Επανάστασης, συμβάλλοντας έτσι αποφασιστικά στην εδραίωση της εκεί στρατιωτικής κατάστασης προς όφελος της ελληνικής πλευράς3. Με την Επανάσταση της Χαλκιδικής καθηλώθηκε στη Βόρεια Ελλάδα μία μεγάλη οθωμανική στρατιά, που έστελνε ο Σουλτάνος στις επαναστατημένες περιοχές του Νότου. Αυτή ήταν η άλλη μεγάλη και ουσιαστική εθνική προσφορά της επανάστασης της Χαλκιδικής και του ολοκαυτώματός της, του πρώτου ελληνικού ολοκαυτώματος, στον ένοπλο αγώνα του 1821. Η δημιουργία λοιπόν ενός τοπικού Εθνολογικού Μουσείου στο Πολύγυρο είναι πράξη φρόνιμη και σημαντική από πολλές πλευρές. Πλην της υπενθύμισης των παραπάνω παραμέτρων συμβάλλει και στην αντιμετώπιση και άλλων γενικότερων πεπλανημένων ή και υποβολιμαίων απόψεων ή επιχειρημάτων. Υπάρχουν και σήμερα ακόμη πολλές επιμένουσες από το παρελθόν ενδείξεις για προσπάθειες απαξίωσης των απελευθερωτικών αγώνων μας. Διαβάζουμε σε πολλά έντυπα ότι τώρα τελευταία κυκλοφορεί - από τους λεγόμενους αναθεωρητές - η άποψη, ότι οι έλληνες κατά την επανάστασή τους,

Ο Π. Κανελόπουλος κατά τις εορταστικές εκδηλώσεις της Εκατονταετηρίδας του 1954 στο Ηρώο Πολυγύρου.

25


πολύγυρος το 1821 δεν είχαν ελληνική αυτοσυνειδησία. Ήταν ένα σύνολο εξαθλιωμένων και διεφθαρμένων ανθρώπων, που ήθελαν την απομάκρυνση των τούρκων για να βελτιώσουν τη ζωή τους. Με τη δημιουργία του ελληνικού κράτους οι κάτοικοι της περιοχής τότε και μόνο τότε απέκτησαν και την ελληνική συνείδησή τους. Κατά την άποψη αυτή το γνώρισμα της εθνικότητας και της γλώσσας ενός λαού είναι δοτά και προέρχονται από το τίποτα. Μεταλαμπαδεύονται δε ταχύτατα στους λαούς, κατά τις επιθυμίες της εξουσίας. Η εσφαλμένη ή υποβολιμαία αυτή άποψη δεν είναι νέα. Απλά επανήλθε έντονα στις μέρες μας. Η περίπτωση όμως της Χαλκιδικής είναι ένα κραυγαλέο παράδειγμα, που ανατρέπει πανηγυρικά την εσφαλμένη αυτήν επιχειρηματολογία. Οι Χαλκιδικιώτες επαναστάτησαν το 1821 ταυτόχρονα με τους άλλους έλληνας των νοτίων περιοχών και των νησιών. Δεν είχε προηγηθεί καμία προετοιμασία ούτε υπήρξε η διέλευση από τη Χαλκιδική του πρωτοπόρου Ρήγα Φεραίου ή του φλογερού Παπαφλέσσα. ΟΙ εφημερίδες ήταν σπάνιο είδος και τα γράμματά των Χαλκιδικιωτών περιορισμένα. Δεν ήταν όμως διεφθαρμένοι έλληνες. Η προσέλευσή τους στο κάλεσμα του Εμμανουήλ Παπά ήταν άμεση, καθολική, αυθόρμητη με πλήρη συνείδηση του εθνικού καθήκοντός τους. Οι Χαλκιδικιώτες, λόγω των προνομίων τους ζούσαν καλά, για τα μέτρα της εποχής. Δεν ήθελαν την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού για να βελτιώσουν τα οικονομικά τους, Ούτε υπήρχαν εδώ κοτζαμπάσηδες για να τους ξεσηκώσουν προς εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους, κατά τους διαστρεβλωτές της ιστορίας. Ο ξεσηκωμός των κατοίκων της Χαλκιδικής ήταν πάνδημος, αυθόρμητος, γνήσιος ελληνικός. Το τίμημα δε που πλήρωσαν πρώτοι αυτοί – απ’ όλους τους έλληνας - για την πράξη του ξεσηκωμού τους ήταν βαρύτατο. Σε τίποτε δεν υπολείπεται σε έκταση και δραματικότητα η καταστροφή τους, ο χαλασμός τους, απ’ εκείνους, που σημειώθηκαν αργότερα σε άλλες περιοχές της Ελλάδας μας. Δυστυχώς ο χαλασμός αυτός της Χαλκιδικής αγνοείται προκλητικά θα έλεγα μέχρι σήμερα από τους ιστορικούς μας. Πλέον αυτών σημαντική ήταν η συμμετοχή των Χαλκιδικιωτών στο Μακεδονικό Αγώνα ως και σ’ όλες της προηγηθείσες επαναστατικές εθνικές εκδηλώσεις, που έγιναν στο βόρειο χώρο της πατρίδας μας. Ύστερα απ’ όλα αυτά πολλοί έχουν διατυπώσει την άπ��ψη, ότι η δημιουργία ενός τοπικού εθνολογικού Μουσείου στη Χαλκιδική είναι σήμερα απαραίτητη και ειδικότερα στο Πολύγυρο, όπου εκδηλώθηκε πρώτα η επανάσταση της Χαλκιδικής του 1821, με σκοπό τη γενικότερη υπενθύμιση και προβολή των παραπάνω στοιχείων, που δεν μπορούν να αμφισβητηθούν, αλλά μπορούν να ενισχύσουν τα τοπικά ή εθνικά σχετικά επιχειρήματά μας. ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Οι προτάσεις που διατυπώνονται στο κείμενο αυτό είναι βεβαίως προσωπικές απόψεις μας και αποβλέπουν στην οργάνωση ενός αξιόλογου τοπικού Εθνολογικού Μουσείου. Είναι αυτονόητες, εκφράζουν αναμφίβολα και τις απόψεις πολλών. Μέχρι σήμερα όμως δεν υπήρξε ουσιαστική πρόοδος στο θέμα, ίσως λόγω των πολλών δυσχερειών, που παρουσιάζει το θέμα από πλευράς οργάνωσης, τρόπου παρουσίασης των θεμάτων, στέγασης και τέλος χρηματοδότησής του. Δεν έγινε όμως μέχρι τώρα και καμία προσπάθεια υλοποίησης της ιδέας. Αξίζει όμως μία σοβαρή προσπάθεια εκκίνησης του θέματος. Εμείς προτιθέμεθα με το κείμενο αυτό να παρουσιάσουμε μερικές συγκεκριμένες πρακτικές προτάσεις προς εξέταση, συμπλήρωση και εξειδίκευση τους από ειδικούς και άλλους ενδιαφερομένους. Κατ’ αρχήν ο Δήμος Πολυγύρου πρέπει να αναλάβει τη δέουσα πρωτοβουλία για να συγκροτηθεί μία επιτροπή, ένας Φορέας, άτυπος στην αρχή, προς εξοικονόμηση χρόνου, και μέχρι ν’ αποκτήσει ο Φορέας αυτός την τελική νομική μορφή του. Στο φορέα αυτό θα πρέπει να εκπροσωπηθούν: 1. ο Δήμος Πολυγύρου, ίσως με το Δήμαρχό του, ως εκπρόσωπος της τοπικής κοινωνίας και ως υποστηρικτής των σχετικών δραστηριοτήτων ενώπιον άλλων αρχών και για την κάλυψη της αναγκαιούσης γραμματειακής υποστήριξης, 26


πολύγυρος 2. οι έχοντες γνώση του θέματος, εκπαιδευτικοί και άλλοι, 3. οι έχοντες την δυνατότητα οικονομικής υποστήριξης, εκπρόσωποι παραγωγικών φορέων κλπ., 4. οι έχοντες τεχνικές γνώσεις οργάνωσης μουσείων, ίσως συνταξιούχοι ή εν ενεργεία υπάλληλοι εξειδικευμένων δημοσίων υπηρεσιών. Ο Φορέας αυτός θα πρέπει ν’ ασχοληθεί λεπτομερέστερα με τα θέματα οργάνωσης του τοπικού λαογραφικού Μουσείου και συγκεκριμένα θα πρέπει ν’ ασχοληθεί A. με την οργάνωση μιας βιβλιοθήκης στην οποία θα συγκεντρωθούν βιβλία και άλλα στοιχεία, που έχουν σχέση με τους εθνικούς αγώνες των Χαλκιδικιωτών. Επειδή η συγκέντρωση βιβλίων κλπ. είναι εργασία χρονοβόρα και επίπονη και προς εξοικονόμηση χρόνου η προσοχή θα πρέπει ίσως στην αρχή να επικεντρωθεί στην καταγραφή της υπάρχουσας βιβλιογραφίας, με αναζητήσεις στοιχείων -σε ηλεκτρονικές πηγές ή βιβλιοθήκες, στην Εθνική Βιβλιοθήκη της χώρας μας και σε άλλες βιβλιοθήκες -στα αρχεία υπουργείων εξωτερικών της χώρας μας και άλλων χωρών, δεδομένου ότι κατά την εκδήλωση της επανάστασης λειτουργούσαν στην Κασσάνδρα πολλά ξένα προξενεία. Η εργασία αυτή δεν παρουσιάζει τις δυσχέρειες, που φαίνεται να έχει εκ πρώτης όψεως, διότι η Ακαδημία Αθηνών έχει συγκεντρώσει σε μικροφίλμ άφθονο υλικό (κυρίως διπλωματικές αναφορές κλπ) άψογα καταλογραφημένο και ευρετηριασμένο. Β. Ένα άλλο ουσιώδες αντικείμενο του Φορέα είναι η επιλογή των θεμάτων από τις επαναστάσεις της Χαλκιδικής και του Μακεδονικού Αγώνα, που θα παρουσιασθούν στις αίθουσες του Μουσείου. Εδώ νομίζουμε ότι πλέον των φωτογραφιών και αφισών θα πρέπει να επιλεγεί η μεθοδολογία των κέρινων ομοιωμάτων. Η τεχνική αυτή είναι γνωστή και στη χώρα μας, αποτελεσματική δε στην προσέλκυση επισκεπτών, προς εξοικονόμηση πόρων, αλλά και για αποτελεσματική διδαχή της νεολαίας μας. Με κέρινα ομοιώματα θα μπορέσουμε να παρουσιάσουμε: -τη μύηση των Χαλκιδικιωτών στην Φιλική Εταιρεία, -την άφιξη του Εμμ. Παπά και την προετοιμασία της επανάστασης, -το χαλασμό του Πολυγύρου και το διασκορπισμό των κατοίκων του, -τη Μάχη των Βασιλικών και τις σφαγές της Αγίας Αναστασίας, -την επανάσταση της Κασσάνδρας και το ολοκαύτωμά της, -βεβαίως και πολλά άλλα θέματα. Γ. Άλλο σπουδαίο αντικείμενο του Φορέα είναι η συλλογή στοιχείων για τους διασκορπισθέντες Χαλκιδικιώτες στην επαναστατημένη Ελλάδα (Αταλάντη κλπ) ή στα νησιά του Αιγαίου (Σκιάθος, Ύδρα κλπ.) και αλλού. Δ. Η προβολή των ονομάτων αγωνιστών του Αγώνα. Εδώ χρειάζεται με-

Ο Στέφανος Κότσιανος με την αδελφή του Θέκλα στην Αθήνα περί τα 1935.

Το Κοτσιανέικο (νότια πλευρά) εν πλήρη λειτουργία περί τα 1925. Αναγνωρίζονται: Θεόδωρος Τσαμουρτζής, Μαρία (Μιμίνα) και Θέκλα Κοτσιάνου. 27


πολύγυρος γάλη προσοχή. Είναι αληθές ότι δεν υπάρχουν πολλά προβεβλημένα ονόματα και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η επανάσταση στη Χαλκιδική ήταν μία αυθόρμητη εκδήλωση του πληθυσμού, γνήσια ελληνική. Δεν χρειάστηκε ούτε υπήρξε προετοιμασία ή προθέρμανση. Άλλωστε, ως αποδείχθηκε εκ των πραγμάτων, δεν χρειαζόταν να γίνει κάτι τέτοιο. Οι κάτοικοι της Χαλκιδικής υπάκουσαν στην ελληνική συνείδησή τους, πειθάρχησαν αυθόρμητα και συνειδητά στο σύνολό τους στο κάλεσμα του τοπικού Αρχηγού της Επανάστασης, που διόρισε τότε η Αρχή της Επανάστασης. Με τέτοιες προϋποθέσεις δεν χρειάστηκαν κήρυκες να ξυπνήσουν την ελληνική αυτογνωσία των Χαλκιδικιωτών, εξού και η έλλειψη πολλών τοπικών ή άλλων ονομάτων. Η έλλειψη πολλών προβεβλημένων αγωνιστών δεν συνεπάγεται την ανάγκη να δημιουργήσουμε τέτοιους με το ζόρι, όπως έχει παρατηρηθεί να γίνεται τώρα τελευταία σε μεμονωμένες περιπτώσεις. Μας αρκούν οι λίγοι, που γνωρίζουμε ευρύτερα ή και αυτοί που αγνοούμε και πρέπει να τους βρούμε. Πραγματικούς όμως και γνήσιους. Υπάρχουν πολλοί απ’ αυτούς. Πλην του Εμμ. Παπά θα μπορούσαμε ν’ αναφέρουμε τους προβεβλημένους Παπαγεωργάκηδες, τον Καπετάν Χάψα και άλλους. Από τους ξεχασμένους θα μπορούσαμε ν’ αναφέρουμε τους Δουμπιώτηδες4 του 1821 και του Μακεδονικού Αγώνα. Αυτούς ποιός τους θυμάται; Kαι όμως είχαν μεγάλη, πλούσια καταγεγραμμένη στρατιωτική δράση το 1821 με πολλούς νεκρούς από την οικογένεια τους, προσφορά στους Αγώνες. Το Στρατηγό Δουμπιώτη ποιος τον θυμάται και αυτόν. Και όμως ήταν διακεκριμένος πολέμαρχος στη περιοχή του Ολύμπου, την εποχή της συνθήκης του Αγίου Στεφάνου, η δράση του οποίου περιγράφεται και σε ιστορικά κείμενα ξένων ιστορικών5. Αργότερα έλαβε μέρος και στον οργανωμένο Μακεδονικό Αγώνα ως «Καπετάν Αμύντας» με πλούσια επίσης στρατιωτική δράση, την οποία περιέγραψε μάλιστα και η Πηνελόπη Δέλτα στα βιβλία της, και όμως αγνοείται Ε. Η εξεύρεση του καταλληλότερου χώρου προς τοποθέτηση και στέγαση του Μουσείου είναι μία άλλη δύσκολη επιλογή. Η καταλληλότερη λύση θα ήταν η κατασκευή ειδικού κτιρίου. Η λύση αυτή θέλει χρόνο, ίσως και πολύ χρόνο. Προς το παρόν όμως μία γρήγορη και ικανοποιητική λύση θα ήταν να στεγαστεί προσωρινά στο Κοτσιάνειο Συγκρότημα. Αυτό βρίσκεται σε κεντρικό σημείο του παλαιού Πολυγύρου, σε κατάλληλο περιβάλλον, έχει την κατάλληλη προβολή, επαρκή χώρο και είναι εύκολα προσπελάσιμο Ένα τοπικό Εθνολογικό μουσείο δεν είναι τίποτε άλλο παρά μία υπενθύμιση, μία καταγραφή με μη δυνάμενα ν’ αμφισβητηθούν στοιχεία της τοπικής ιστορικής ταυτότητάς μας και κληρονομιάς μας. Απευθύνεται κυρίως στις μελλοντικές γενιές, στις γενιές που έρχονται, Μας διδάσκει τι κάνανε οι παππούδες μας και τι θα πρέπει να κάνουμε και εμείς και οι ερχόμενοι για να κρατήσουμε την εθνική μας ταυτότητά και την ευημερία μας. Θα μας επιτρέπει να έχουμε μία συνεχή υπενθύμιση προς όλους, μέσα και έξω, της μεγάλης προσφοράς του τόπου μας στην αναγέννηση του Έθνους. Μία υπενθύμιση αναγκαία όχι μόνο για τους άλλους, αλλά και για μας τους Χαλκιδικιώτες. Το Εθνολογικό αυτό Μουσείο μας θα εξυπηρετεί προφανώς όχι μόνο τοπικούς αλλά αναμφισβήτητα και εθνικούς σκοπούς. Αξίζει λοιπόν κάθε προσπάθεια για τη δημιουργία του ιδρύματος αυτού εδώ, στον τόπο μας. ___________ Σημειώσεις: 1. Εφημερίδα ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ, φύλλο 56, 20-6-1954 2. 1821 Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΟΥΣ-ΚΡΑΤΟΥΣ, Ιάκωβος Δ. Μιχαηλίδης, ΣΚΑΙ βιβλίο, ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ 3 Douglas Dakis, Η Ενοποίηση της Ελλάδας 1770 – 1923, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας 4. Εγκυκλοπαίδεια ΠΑΠΥΡΟΣ LAROUSSE BRITANNICA, τόμος 18, σελ.70 5. Douglas Dakis, Η Ενοποίηση της Ελλάδας 1770 – 1923, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας. 28

Φωνή της Χαλκιδικής. 20 Ιουνίου 1954.


πολύγυρος Η Μεγάλη Τρίτη

Μαρία Μπουλάκη – Λυπηρίδη

«Συ δοκήθ’ κα μανιά μ’» Σε θυμήθηκα σήμερα που διάβασα για την Κασσιανή. Σε είδα σκυμμένη, εκεί στη βορινή κόχη του μέσα δωματίου, όπου ήταν το κρεβάτι σου. Έδενες από το ξύλο που στηριζόταν το κρεβάτι (τ’ γαδούρα) το φιτίλι για να πλάσεις τις λαμπάδες. Εκείνες που ήταν για την Μ. Εβδομάδα και τις Αναστάσιμες. Είχες τραβηγμένα κάρβουνα, λίγο πιο έξω από την φωτιά και «πύρωνες» τσιμπημένο σ’ ένα πιρούνι το κερί της μέλισσας, ατόφιο, να μαλακώσει, για να μπορείς να τις πλάσεις καλά, ίσιες. Ύστερα έβρεχες το πλατύ τσιμέντο που κάλυπτε το πάχος του τοίχου μπροστά στο παράθυρο, εκεί τις πάγωνες και τις έδινες το τελικό σχήμα, συνδυάζοντας μαστοριά και δεξιοτεχνία, ιδιότητες απαραίτητες για όλα τα χειροποίητα έργα. Τις ονομάτιζες, της Μ. Πέμπτης, ήταν και για την Μ. Παρασκευή και της Αναστάσεως. Οι πιο χοντρές του παππού και του μπαμπά. Οι δικές μας λεπτότερες. Οι Αναστάσιμες και αυτές απλές, μυρωδάτες, ίσιες χωρίς κούκλες και κορδέλες, που έλιωναν, έλαμπαν και φώτιζαν το Σταυρό και την Ανάσταση. - Αυτά τι είναι, μανιά; σε ρωτούσα. - Αυτό είναι το κλικάρ’ που του καίουμ�� απ’ τν’ ώρα που θα κατεβάσ’ν τν’ εικόνα τ’ Νυμφίου τ’ βαϊού του βράδ’ ως τ’ Μ. Παρασκευή του βράδ’ π’ θα θάψ’ν τον Χριστό, για τ’ς ψυχούδις. Να τ΄ς φέγγ’ του δρόμου να έρθ’ν να μας βρουν την ώρα π’ ανοίγν’ τα μνήματα κι οι ψ’χες τριγυρνούν στα σπίτια τ’ς. Ήταν μια λεπτή, μεγάλη βέργα κεριού, που την τύλιγε γύρω γύρω, σαν σαλίγκαρο και την άναβε κάθε βράδυ στις αγρυπνίες. Είχαν τελειώσει οι βαριές δουλειές της Μ. Σαρακοστής. Είχαμε μπει στη Μ. Εβδομάδα. Η νηστεία γινόταν πιο αυστηρή και οι απασχολήσεις πιο ελαφριές για να τις αντέχει το σώμα, αλλά και από σεβασμό και συμπαράσταση στα Άγια Πάθη που βίωνε ο χριστός, σαν αυτή την εβδομάδα. - Μ. Τρίτη σήμερα, έλεγες. - Θα σύ πάρου’ στν’ ηκκλησιά ν’ ακούσουμε του τροπάριου τσ’ Κασσιανής. Σήμερα ούλα τα κουρίτσια πρέπ’ να παν’ στν’ ηκκλησιά να γυρέψ’ν μητάνια απ’ του Θιό. - Γιατί μανιά; Τι ήταν η Κασσιανή; - Ήταν ένα αμαρτουλό κορίτσ’ που μητάνιουσι κι γιν’κι καλουγριά. - Τι αμαρτία έκαμε; - Στόμουσι, «αντιμίλησε», του βασ’λιά. Η ανυπακουή εινι μεγάλ’ αμαρτία. Οτ’ συλέν οι μεγάλ’ πρέπ’ να τσ’ ακούς.

Η περιφορά του Επιταφίου στους δρόμους του Πολυγύρου εν έτει 1960 π. 29


πολύγυρος Αγνά τα συναισθήματα σου, γιαγιάκα μου, με αφέλεια, χωρίς απορίες και μυστήριο, με ελπίδα πάντοτε έκοβες και έραβες τη ζωή μας πάνω στα χνάρια της πίστης. Το βράδυ στην εκκλησία κι εσύ κι εγώ ακούγαμε με λατρευτική προσήλωση το τροπάριο. Τίποτε όμως από τα λόγια του δεν καταλαβαίναμε. Κι όταν εγώ έμαθα στο Σχολείο τι ήταν η Κασσιανή και τι έλεγε το τροπάριο της, δεν έτρεξα να σου το πω, γιατί ήμουν παιδί και δεν μπορούσα να καταλάβω πόση χαρά θα σου έδινα. Τώρα σου το στέλνω γραπτό, όπως πάμε το «ψυχοχάρτι» στην εκκλησία. Εσύ μου έλεγες πως τις Πασχαλινές ημέρες «αναψύχονται» οι ψυχές και τριγυρίζουν στους τόπους που έζησαν. Εδώ, στο σπίτι μας, θα έλθεις κι εσύ σήμερα, είναι Μ. Τρίτη, δεν είναι σαν τις άλλες μέρες. Να καθαρίσεις το εικονοστάσι και την καντήλα. Όπως τότε. Όταν έκανες αυτή την εργασία δεν με μιλούσες. Όμως κάτι ψιθύριζες. Έστησα αυτή και σ’ άκουσα. Επαναλάμβανες διαρκώς «Κύριε ελέησον». Μετείχες ολόσωμα και ολόψυχα σ’ αυτό που έκανες. Μόνο, σαν σήμερα, ξετύλιγες από ένα παμπάλαιο χαρτί έναν Σταυρό που είχε στη μέση έναν μεγεθυντικό φακό. Μου τον έδινες στο χέρι και εγώ έκλεινα το ένα μάτι και με το άλλο έβλεπα, ό,τι εσύ μου έλεγες. «Το πηγάδι του Ιακώβ, όπου εκεί ο Χριστός συνάντησε την καλή κοπέλα την Σαμαρείτιδα και του έδωσε νερό να πιεί» ‘Έβλεπα την εικόνα ξανά και ξανά και δεν χόρταινα να ακούω τα λόγια μέχρι που νόμιζα πως μια αχτίδα φωτός φώτιζε το νου και την καρδιά μου. Διψούσα εκείνη την ώρα να δώσω αγάπη, να δώσω κι εγώ νερό στο Χριστό. -Κάθε άνθρωπος είναι ο Χριστός, ό,τι δώσουμε στους ανθρώπους, το δίνουμε σ’ Εκείνον, μου έλεγες. Περνούσαν οι πένθιμες μέρες και ύστερα η Ανάσταση του Χριστού γέμιζε την ψυχή σου φως. Τη βίωνες στη ωραιότατη μεταμεσονύχτια Θεία Λειτουργία και με τη Θεία Μετάληψη. Ύστερα ξεκινούσες μια νέα ζωή μέσα στην Άνοιξη. Για σαράντα μέρες καλημέριζες τον κόσμο με το «Χριστός Ανέστη», θυμίζοντάς τους πως από κάθε δυσκολία ξεπηδά η Ανάσταση, περνάει ο καιρός, έρχεται η άνοιξη. Σε «δοκηθ’κα» μανιά και το θεωρώ ευλογία να έχω την ανάμνηση των κινήσεων σου τις ημέρες αυτές, που είναι γεμάτες από το άρωμα της βιολέτας της αυλής μας. Θέλω να σας μεταφέρω το κείμενο που διάβασα και ξύπνησε μέσα μου όλες αυτές τις αναμνήσεις. Περιοδικό «Η Δάση μας» τεύχος 488 Απρίλης 2011. Γράφει ο Φιλόλογος - Ιστορικός κ. Χρήστος Γ. Ανδρεάδης. Πιστεύω πως, όσο πασίγνωστο και αν είναι το ποίημα της Κασσιανής

Δεύτερη Ανάσταση περί τα 1963. Διακρίνονται: Μητροπολίτης Κασσανδρείας Συνέσιος, πρωτοσύγγελος Σπυρίδων (μετέπειτα επίσκοπος Λαγκαδά), π. Διονύσιος Μάντης, π. Αγαθάγγελος, Περικλής Δημόπουλος, Βασ. Θεοδωρίδης, Νικ. Κούρτης. 30


πολύγυρος που τόσο μελωδικά ψάλλεται στους Ναούς τη Μ. Τρίτη, αυτή τη μετάφραση δεν θα είχατε την τύχη να την διαβάσετε. ...Η Κασσιανή Αρχοντοπούλα ξακουστή του Βυζαντίου, φθάνοντας στα πρόθυρα της εισόδου της στα Αυτοκρατορικά δωμάτια του ιερού παλατιού, χωρίς να σκεφτεί τα μεγαλεία που την περίμεναν στις θέσεις αυτές, τόλμησε μπροστά στον Αυτοκράτορα, ο οποίος υποτίμησε τη θέση της γυναίκας, λέγοντας της «Εκ γυναικός ερρύη τα φαύλα» ...Εκείνη τόλμησε να του πει και «Εκ γυναίκας πηγάζει τα κρείττω» ...Η Κασσιανή, με τη στάση της αυτή, έχασε τον Αυτοκρατορικό θρόνο, ενδύθηκε το το μοναχικό σχήμα, θυσιάστηκε για το Χριστό, περιφρονώντας δόξες και μεγαλεία κοσμικά. ...Το περισπούδαστο ιδιόμελο αυτό τροπάριο το παρουσιάζουμε, όπως το συναντήσαμε μεταφρασμένο στην εφημερίδα «Ταχυδρόμος» της Κωνσταντινούπολης (Φ. 258/3-4-1899 σελ. 3), γιατί νομίζουμε ότι είναι άγνωστο στο πλατύ κοινό και αξίζει να το μάθουμε. Αγνοούμε ποιος είναι ο μεταφραστής. Επειδή όμως απαγγέλθηκε μελοποιημένο σε μουσικοφιλολογική συναυλία, οργανωμένη απο το Γεώργιο Παχτίκο στην αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινούπολης για τις 4 Απριλίου του 1849, υποθέτουμε ότι είναι δικό του.... Κασσιανής Μοναχής Το Ιδιόμελον «Χριστέ,γυναίκα που έπεσε σε χίλιες αμαρτίες, σαν άκουσε, σαν ένιωσε τη θεϊκή σου χάρη, με μυροφόρας φόρεμα, στα δάκρυα πνιγμένη, πριν να σε θάψουνε στη γη, μύρα γλυκά σου φέρνει. Ωιμέ! φωνάζει, ολόγυρα νύχτα είναι, νύχτα μαύρη, νύχτα που ανοίγει και κεντά τους σαρκικούς μου πόθους και σκοτεινή κι ασέληνη, της αμαρτίας έρως. Δέξου, Χριστέ, τα δάκρυα, τα δάκρυα που χύνω· Σύ που τραβάς στα σύννεφα της θάλασσας το κύμα, λυγίσου, γύρε την καρδιά στους αναστεναγμούς μου, Σύ πού’ γειρες τους ουρανούς στη γέννησή σου επάνω· Τ’ ανέγγιχτα τα πόδια σου άφες με να φιλήσω και να σφογγίσω τα φιλιά με τα πλεχτά μαλλιά μου τα πόδια, που όταν άκουσε τον κρότους τους η Εύα το δειλινό μες’ την Εδέμ, εκρύφτηκε απο φόβο. Τις τόσες αμαρτίες μου, τη φοβερή σου κρίση, ποιος να μετρήσει δύναται, Σωτήρ μου, ψυχοσώστα; Μη με θωρείς αδιάφορος την ταπεινή σου δούλη, Εσύ που έχεις σαν Θεός αμέτρητη ευσπλαχνία.»

Καλή Ανάσταση και πάντα ευθαρσείς

Πάσχα του 1957 στον Πολύγυρο. 31


πολύγυρος Παύλος Τάσιος, ο συμμαθητής μας

Άγγελος Φιλώτα Μάντσιος

Οι ειδικοί τον χαρακτήρισαν ως «έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς εκπροσώπους του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου των δύο δεκαετιών (1980-1990)», ως «ακτινογράφο της ελληνικής κοινωνίας», τον είπαν «απαιτητικό και αντισυμβατικό», «σκηνοθέτη με τολμηρή και διεισδυτική ματιά»… Εμείς τον λέμε απλά «ο Παύλος ο συμμαθητής μας». Έτσι τον γνωρίσαμε, έτσι τον ζήσαμε. Γνώρισα τον Παύλο τον Ιούλιο του ‘54, σε μια παραλία της Νικήτης, στο Κεραμαριό. Δωδεκάχρονος αυτός, εγώ ούτε καν καλά-καλά, μόλις που είχαμε τελειώσει το Δημοτικό. Μας σύστησε η θεία του η Μαριόγκα, αδελφή του πατέρα του, παντρεμένη στη Νικήτη με τον δάσκαλό μας, τον Νικητιανό κυρ-Αντώνη Παπαϊωάννου. -Ο Παύλος ο ανιψιός μου, ο Άγγελος, γειτονόπουλο εδώ. Να κάνετε παρέα. Το περιβόλι με τις φιρικιές και τη μικρή αγροικία του κυρ-Αντώνη, ήταν δίπλα-δίπλα με το αρχέγονο κεραμοποιείο του Φιλώτα, του πατέρα μου. Κολυμπούσαμε, όλο το καλοκαίρι, στα ρηχά. Στο Κεραμαριό, μάθαμε και τα επιτυχή και για τους δυο μας αποτελέσματα των Εισαγωγικών. Λίγο πριν φύγουμε για τον Πολύγυρο, για την πρώτη Γυμνασίου, ο κυρΑντώνης μας έδωσε την ευχή του συμβουλεύοντάς μας: «να έχετε το νου σας, να διαβάζετε». Θαρρώ πως οι συμβουλές και οι ευχές του μόλις που … μισοέπιασαν. Ο Παύλος, όμως, είχε άλλα, πολλά προσόντα. Ευφυής, σοβαρός, σκεπτόμενος, υποψιασμένος, έδειχνε δυο – τρία χρόνια μεγαλύτερος από εμάς … στο μυαλό. Έκανε παρέα πάντα με μεγαλύτερους και … μεγαλύτερες. Ωραίος, αθλητικός – ήταν και πολύ καλός ποδοσφαιριστής – άριστος στον χειρισμό του λόγου, καλοντυμένος, εντυπωσιακός. Παρέες του τα «τσιφτόπαιδα», οι συμπάθειες του καθηγητού μας του Γιώργη Φιλιππακόπουλου. Καλός μαθητής στο Γυμνάσιο ο Παύλος, στην Έκθεση ήταν ο πρώτος. Ο Φιλιππακόπουλος τον σήκωνε συχνά στον πίνακα να διαβάσει την έκθεσή του, που ήταν η καλύτερη σ’ όλη την τάξη, επιβραβεύοντάς τον. Φαίνεται, πως «πήρε» από τον πατέρα του, τον Αλέξανδρο, νομικό, και από τον θείο του τον Φίλιππο Τάσιο, φιλόλογο και λόγιο. Ο Απόστολος, συμμαθητής μας, φίλος του, «τσιφτόπαιδο» κι αυτός, μας είπε σ’ ένα διάλλειμα, πως ο Παύλος έχει «μεγάλη εγκυκλοπαιδική μόρφωση». Εγώ, ούτε που κατάλαβα τι πάει να πει αυτή η «άγνωστη λέξη»… Εγκυκλοπαιδική!!! Ας είναι… Ο Παύλος γεννήθηκε στον Πολύγυρο την 1η Απριλίου του 1942. Γιός του Πολυγυρινού δικηγόρου Αλέξανδρου Τάσιου και της όμορφης Έλλης Παπαδημητρίου, θυγατέρας της αντιστασιακής – με την πλήρη έννοια του όρου – κυράς Ευαγγελίας Σαμαρά, ιδιοκτήτριας νερόμυλου στην Ορμύλια Χαλκιδικής. Εδώ ας μου επιτραπεί μια μικρή αναφορά, τιμώντας τη μνήμη της, στην κυρά-Ευαγγελία, τη Βαγγελή, όπως τη φώναζε ο μικρός Παύλος, τη γιαγιά του, που τον μεγάλωσε στα δύσκολα εκείνα χρόνια της Κατοχής. Η κυράΕυαγγελία, ήταν συνεργάτιδα του Ορμυλιώτη Άγγελου Αγαπητού, αυτού του μεγάλου Πατριώτη. Εκείνη ήταν που στα πρώτα χρόνια της Κατοχής (1941-1942) ανέλαβε την τροφοδοσία με αλεύρι και ψωμί των εγκλωβισμένων, αμέσως μετά την κατάρρευση του Μετώπου, Βρετανών στρατιωτικών και Κυπρίων στρατιωτών, φιλοξενούμενων στον κρυψώνα, ψηλά στο βουνό, στο Βραχωτό, στην «��λαδούπολη», μέχρι τη διαφυγή τους στη Μέση Ανατολή, με μέριμνα των Πατριωτών της Ορμύλιας και του Βατοπεδίου, του δικτύου του Άγγελου Αγαπητού, διακινδυνεύοντας την ίδια της τη ζωή και της οικογένειάς της, κάτω από τη μύτη των Γερμανών, 32

Ο Παύλος παιδί. (αρχείο Αλέξ. Τάσιου).


πολύγυρος που κάτι μυρίστηκαν, όπως μαρτυρεί και η αποστολή και άφιξη στην Ορμύλια ελληνόγλωσσων πρακτόρων τους. Οι γονείς του Παύλου, ο Αλέκος και η Έλλη, χώρισαν πολύ νωρίς, όταν ο Παύλος ήταν ακόμα νήπιο. Τον πήρε η μάνα του και πήγαν στην Ορμύλια, κοντά στη γιαγιά του την Ευαγγελία. Εδώ πέρασε μερικά από τα δύσκολα παιδικά του χρόνια, «παίζοντας» ακόμα και με τις νεροφίδες του λάκκου του νερόμυλου. Εδώ τελείωσε, με άριστα, την Στ΄ τάξη του Δημοτικού Σχολείου. Στη συνέχεια, η μάνα του τον «έστειλε πακέτο» στον πατέρα του, στον Πολύγυρο, να μαθητεύσει στο Γυμνάσιο. Επηρέασαν τον χαρακτήρα του μικρού Παύλου ο χωρισμός των γονέων του και οι συχνές «μετακινήσεις» του Πολύγυρος – Ορμύλια και αντίστροφα, ανάμεσα στον πατέρα του και την μάνα του; Λιγομίλητος ο Παύλος, με ακριβοθώρητο χαμόγελο, ανήσυχος, ευέξαπτος. Αντράκι, τσαμπουκάς… με την καλή έννοια, αποφασιστικός, θαρραλέος, ακραίος πολλές φορές, έμαθε να δίνει μόνος του τις μάχες και να τις κερδίζει. Ατρόμητος και σκληρόπετσος, δεν δίσταζε να τα βάζει και με υπέρτερους σωματικά αντιπάλους. Όταν διαπληκτίστηκε με κάποιον από αυτούς ακολούθησε μια τακτική, που την διδάχτηκε στον …κινηματογράφο «ΙΛΙΣΙΑ» του Πολυγύρου. Παρά το «απαγορευτικό» των καθηγητών μας, και μάλιστα με ποινή αποβολής, ήταν τακτικός στα «ΙΛΙΣΙΑ», με προτίμηση τις αμερικάνικες, καουμπόικες ταινίες. Απ’ αυτές έμαθε και την τακτική της μονομαχίας με υπέρτερους σωματικά αντιπάλους, την οποία και πιστά εφάρμοσε. Έσκυψε αστραπιαία, πήρε μια χούφτα χώμα, την πέταξε στα μάτια του αντιπάλου του, σάλταρε, γιατί ήταν και κοντύτερος, τον φιλοδώρησε με 2-3 απανωτές γροθιές και νικητής απεχώρησε, αργάαργά, πισωπατώντας. Σε ηλικία 16 χρονών, «απέδρασε» από τον Πολύγυρο και μαζί με φίλο του, πήγε στην …Βουλγαρία, χωρίς διαβατήριο, να γνωρίσει από κοντά τον … υπαρκτό σοσιαλισμό. Οι Βούλγαροι τους έπιασαν στα σύνορα, τους ανέκριναν για ώρες κι αφού διαπίστωσαν πως δεν πρόκειται για κατασκόπους, τους άφησαν ελεύθερους. Ο πατέρας του ο Αλέκος έσπευσε πάραυτα στη Βουλγαρία και τους έφερε πίσω σηκωτούς. Ο Πολύγυρος, όμως, δεν τον «χωρούσε» κι έτσι πάλι βρήκε την ευκαιρία να αποδράσει. Τον χάσαμε ξαφνικά. Μαθητής στην Εβδόμη ήταν (1959). Άφησε τον Πολύγυρο, τον πατέρα του και την νεοφερμένη στο σπίτι τους μητριά του και, αυτή τη φορά, πήγε στη Θεσσαλονίκη και ξανάσμιξε με την μάνα του την Έλλη, που ζούσε ήδη εκεί. Γράφτηκε και συνέ-

Πολύγυρος 1958. Απόστολος Σμαραγδής, Παύλος Τάσιος, τα τσιφτόπουλα. (αρχείο Αλέξ. Τάσιου).

Πολύγυρος, 31-12-1952, κάλαντα. Μπροστά καθισμένος ο Παύλος Τάσιος κρατώντας το ταμείο. Δεξιότερα οι Γιάννης Αικατερινάρης και Γιάννης Τσίκουλας. Ανάμεσα στους μαθητές ο δάσκαλος Περ. Δημόπουλος και οι δασκάλες Αύρα Τσολοδήμου και Παγώνα Ψαθά. (αρχείο Κώστα Τσολοδήμου). 33


πολύγυρος χισε σε Εσπερινό Γυμνάσιο. Την ημέρα, εκτός των άλλων, και εργάτης στις οικοδομές. Τα βράδια, κάπου-κάπου, στη ταβέρνα «Πανάρετος», συχνά μπιλιάρδο στο «ΑΣΤΟΡΙΑ» της Αριστοτέλους κι αργά πέρασμα απ’ το περίφημο «Καφέ ΝΤΟΡΕ», στέκι και των καλλιτεχνών, παρέα πάντα, με τον κολλητό του και από το Γυμνάσιο στον Πολύγυρο, τον Χρήστο το τσιφτόπαιδο, τον επιλεγόμενο και «Πρίγκηπα». Παράλληλα, έδινε διέξοδο και στις ποδοσφαιρικές του …ανησυχίες. Είχε αποχωριστεί, την αγαπημένη του «Νίκη» Πολυγύρου, της οποίας υπήρξε ποδοσφαιριστής, κι άρχισε προπονήσεις στον «ΑΡΗ» Θεσσαλονίκης. Αργότερα, αγωνίστηκε στον «Μέγα Αλέξανδρο» Θεσσαλονίκης, στην γνωστή συνοικία, Καμινίκια. Τον χάσαμε, δεν τον ξανάδαμε στον Πολύγυρο. Τον ξαναβρήκαμε λίγο αργότερα στις οθόνες των κινηματογράφων της Θεσσαλονίκης, στην ταινία «ο Ατσίδας», μεταφορά στην οθόνη της θεατρικής κωμωδίας του Δ. Ψαθά, «Εξοχικόν Κέντρον ο Έρως». Ο Παύλος, κρατώντας ένα μεγάλο άσπρο χαρτοκούτι, το παρέδιδε στην πρωταγωνίστρια, την Λάσκαρη, λέγοντάς της: «Σας έφερα τη γούνα». Αυτός ήταν όλος κι όλος ο ρόλος του και στους τίτλους της ταινίας … SCRIPT: Παύλος Τάσιος. Μάθαμε πως γνωρίστηκε με τον Θεσσαλονικιό σκηνοθέτη Γιάννη Δαλιανίδη και συνεργάζεται μαζί του. Η γνωριμία του αυτή θα είναι καθοριστική για την μετέπειτα εξέλιξή του. Με το τέλος των γυρισμάτων του «Ατσίδα», φεύγει από την Θεσσαλονίκη και μαζί με το συνεργείο της ταινίας έρχεται στην ξελογιάστρα Αθήνα. 1959, 17χρονος, γράφεται και σπουδάζει στη σχολή κινηματογράφου Σταυράκου και παράλληλα εργάζεται κοντά στον Δαλιανίδη, στη Φίνος Φιλμς, σ’ αυτό το μεγάλο κινηματογραφικό εργαστήρι. Από το 1960 μέχρι το 1965 μετέχει ως βοηθός σκηνοθέτη σε 27 ταινίες και ως διευθυντής παραγωγής σε 13. Από το 1965 ως το 1998 γράφει το σενάριο και σκηνοθετεί 14 ταινίες μεγάλου μήκους και 12 τηλεοπτικές σειρές. Στις περισσότερες είναι και παραγωγός ο ίδιος. Στο ίδιο χρονικό διάστημα κερδίζει 7 βραβεία για τις ταινίες του. Σε κάποιο Φεστιβάλ Κινηματογράφου ο Παύλος θεώρησε ότι η κριτική επιτροπή τον αδίκησε. Ξεμονάχιασε κάποιον της επιτροπής και τον κυνήγησε στους διαδρόμους, με σκοπό να τον καταχεριάσει, ξαφνιάζοντας αυτούς που παρακολουθούσαν τη σκηνή κι αργότερα αυτούς που πληροφορήθηκαν το επεισόδιο, όχι όμως κι εμάς που τον γνωρίζαμε καλά. 1980, Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, η «Παραγγελιά» του κερδίζει το βραβείο καλύτερης ταινίας κι ο Παύλος, μετά τη βράβευση, αποχωρεί ικανοποιημένος από την αίθουσα του «ΟΛΥΜΠΙΟΝ». Στην έξοδό της τον περιμένει η έκπληξη. Τον υποδέχονται ο πατέρας του ο Αλέξανδρος κι ο φίλος του, από τα παλιά, ο Χρήστος ο «Πρίγκηπας», που ήρθαν χωρίς να τον ενημερώσουν. Ο Παύλος, κατασυγκινημένος, πέφτει στην αγκαλιά τους και ξεσπά σε κλάματα. 1986, Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, παίρνει τα βραβεία καλύτερης ταινίας και σκηνοθεσίας για την ταινία του «Νοκ-Άουτ», εν μέσω διαφωνιών και διαμαρτυριών. Την ώρα που τον γιουχαΐζουν, δεν το βάζει κάτω, σηκώνεται όρθιος και ξεσπαθώνει: «να η κουλτούρα σας ρεεε!!! Φάτε κουλτούρα». Είχε διατελέσει Πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Σκηνοθετών, μέλος της Ένωσης Ελλήνων Σεναριογράφων, μέλος του Συνεταιρισμού Ελλήνων Σκηνοθετών και ιδρυτικό μέλος του Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Πνευματικής Ιδιοκτησίας «ΑΘΗΝΑ». Ενδιάμεσα, 1968-1969, υπηρέτησε την θητεία του στο στρατό για δυο χρόνια, στο Μεσολόγγι και στη Χαλκίδα, στο Λόχο Διοικήσεως της Σχολής Πεζικού, υπεύθυνος του Κ.Ψ.Μ. Οι ταινίες του που συζητήθηκαν περισσότερο και βραβεύτηκαν ήταν: «Ναι μεν, αλλά…» Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, 1972: καλύτερου σεναρίου. Βραβείο Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου: καλύτερης ταινίας. «Το βαρύ πεπόνι» Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, 1977 (Αντι34

1971. «Ναι μεν, αλλά…». Ο Παύλος, αναζητώντας το πλάνο. (αρχείο Αλέξ. Τάσιου).


πολύγυρος φεστιβάλ): Σεναρίου, σκηνοθεσίας, καλύτερης ταινίας και βραβείο κριτικών. «Παραγγελιά» Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης 1980: καλύτερης ταινίας. «Στίγμα» Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Κάρλοβι Βάρι, 1982: τιμητική διάκριση. «Νοκ Άουτ» Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, 1986: καλύτερης ταινίας και σκηνοθεσίας. Για την πολυσυζητημένη ταινία του, την «Παραγγελιά» έγραψαν: Ο δημοσιογράφος και παρουσιαστής της τηλεοπτικής εκπομπής «Μηχανή του Χρόνου» Χρήστος Βασιλόπουλος: «μια από τις πιο σημαντικές κληρονομιές του Ελληνικού Κινηματογράφου». Ο συγγραφέας Θανάσης Χειμωνάς: «Πρόκειται για την κορυφαία ελληνική ταινία όλων των εποχών». Έχει κάνει δυο γάμους. Νεαρός (1967) παντρεύτηκε την ηθοποιό και ποιήτρια Κατερίνα Γώγου. Απέκτησαν μια κόρη την Παναγιώτα-Μυρτώ. Τον Ιούνιο του 1989 παντρεύτηκε την Κατερίνα Χατζηστεφάνου, Γαλαξιδιώτισσα από τη μάνα της, πτυχιούχο του Concordia University, του Μόντρεαλ του Καναδά, στην Βιβλιοθηκονομία και στην Αγγλική Λογοτεχνία. Απέκτησαν δυο γιούς, τον Παύλο και τον Αλέξανδρο. Το 1960 πήρε στην Αθήνα και την μάνα του την Έλλη, η οποία έμεινε κοντά του μέχρι τον θάνατό της, Αύγουστος του 2001. Τις ρίζες του, τον Πολύγυρο, δεν τον ξέχασε ποτέ ο Παύλος. Συχνά, τα καλοκαίρια βρισκόταν εκεί, με τη γυναίκα του και τους δύο γιούς του, κοντά στον πατέρα του τον Αλέξανδρο. Μάλιστα, στην ταινία του «Ναι μεν, αλλά…» προβάλλονται αρκετά πλάνα από την γενέτειρά του, τον Πολύγυρο. Εμείς, οι συμμαθητές του Παύλου, παρακολουθούσαμε με ενδιαφέρον την πορεία του, χαιρόμασταν για τις επιτυχίες του και καμαρώναμε. Τον καλέσαμε να ‘ρθει στη συνάντηση των συμμαθητών στον Πολύγυρο, στις Έξι Βρύσες, τον Οκτώβριο του 2010. Δεν ήρθε, επικαλέστηκε λόγους υγείας. Μακάρι να μην ήταν αλήθεια. Είχε αρχίσει η αντίστροφη μέτρηση. Ετοίμαζε φαίνεται, έγραφε, σκηνοθετούσε τα τελευταία γυρίσματα του τέλους της, σχετικά, σύντομης ζωής του. Απεβίωσε στις 2 Οκτωβρίου του 2011.

Αθήνα 1964. (αρχείο Αξέξ. Τάσιου).

ΥΓ: Ευχαριστώ τον γιό του Παύλου, τον 22χρονο Αλέξανδρο, για την εμπιστοσύνη του στο πρόσωπό μου, για τις πληροφορίες και τις μοναδικές φωτογραφίες που έθεσε στη διάθεσή μου.

Πολύγυρος 1958. Νίκος Βερροιώτης, Παύλος Τάσιος, τα ομορφόπαιδα. (αρχείο Αλέξ. Τάσιου). 35


πολύγυρος Τίνους πιδούδ΄ ήταν

Γιάννης Τσίκουλας

Στην αρχή ήτα�� ψίθυρος. Το άκουγα να το συζητούν ψιθυριστά η μάνα μου με τις φιλενάδες της στον πρωινό καφέ ή στον απογευματινό σόμπουρου. Δεν μπορεί. Κάτι συμβαίνει με τη Βασίλω έλεγαν. Η μια είχε παρατηρήσει ότι τα μάτια της ήταν κομμένα με μαύρους κύκλους γύρω-γύρω. Η άλλη, που τύχαινε να είναι γειτόνισσά της, την άκουγε να ξερνοβολάει όλη μέρα. Τέλος μια άλλη, κι αυτό κι αν ήταν πια τεκμήριο, την περασμένη Κυριακή στην εκκλησία παρατηρούσε τη Βασίλω συνεχώς απ’ την αρχή μέχρι το τέλος της θείας Λειτουργίας και είχε πια σιγουρευτεί, κι ο Θεός ας τη συγχωρέσει, ότι η κοιλιά της ήταν φουσκωμένη. Δεν υπήρχε πια αμφιβολία. Η Βασίλω ήταν αγκαστρωμένη! Στην αρχή ήταν ψίθυρος. Ύστερα έγινε βούκινο. Η Βασίλω ήταν αγκαστρωμένη. Τι ρεζίλι ήταν αυτό. Θα μας κάψει ο Θεός. Χάλασε ο κόσμος. Σόδομα και Γόμορα. Πρώτο θέμα συζήτησης σ’ όλον τον Πολύγυρο και βέβαια πρώτο και μοναδικό θέμα συζήτησης μεταξύ της μάνας μου και των φιλενάδων της. Τέλος μια μέρα που κατάλαβαν ότι τις άκουσα και κατάλαβα κι εγώ ότι το είχαν καταλάβει τις ρώτησα όλως υποκριτικά: «Καλά τόσο κακό είναι που αγκαστρώθηκε η Βασίλω;». Τότε μια από αυτές, η θειά Γεωργία, με συγκαταβατικό και περισπούδαστο ύφος μου είπε: «Αχ, πιδούδι μ’, δε ξέρ’ς ισύ απού τέτοια πράματα. Η Βασίλω είναι αγκαστρωμέν(η) αλλά δεν έχ(ι) άντρα. Ίνι αστεφάνωτ’. Μιγάλ(η) αμαρτία. Δε ξέρ’ς ισύ απού τέτοια πιδούδι μ’». Εμένα μου λες που δεν ήξερα! Τέλος πάντων αυτό είναι άλλη ιστορία. Εν τέλει μέσα στη γενική κατακραυγή των Πολυγυρινών και λουσμένη από τα εφιαλτικά φώτα της δημοσιότητας η Βασίλω έφερε στον κόσμο ένα αγοράκι χωρίς να ‘χει άντρα. Αστεφάνωτη. Κρίμα μεγάλο. Έγκλημα. Περιφρονημένη από τους «καθώς πρέπει» συμπατριώτες της, αυτή η αμαρτωλή, μεγάλωνε το αγοράκι της μαζί με τη γριά μητέρα της. Μόνο αυτές ήξεραν πώς! Έχω ολοζώντανη την εικόνα του παιδιού εκείνου. Την εικόνα ενός τετράχρονου χαριτωμένου και έξυπνου παιδιού, που όμως ήταν καταδικασμένο να πληρώνει κάθε μέρα ακριβά το «αμάρτημα της μητρός του». Να είναι φορτωμένο ενοχές για κάτι για το οποίο δεν ήταν ένοχο. Ενοχές που του φόρτωνε μια υποκριτική, μια ανελέητη κοινωνία, που διασκέδαζε χτυπώντας το αδυσώπητα. Όλοι ήξεραν ότι το παιδί αυτό ήταν «μπαστάρκου» κι έτσι το προσφωνούσαν κι έτσι το περιγελούσαν, όπου κι αν πήγαινε, όπου κι αν βρισκόταν. Τα παιδιά αρχίζοντας το μαρτύριό του με την ερώτηση «τίνους πιδί, είσι αρέ;», οι μεγάλοι, ιδίως οι γυναίκες, με την ερώτηση «τίνους πιδούδ’ είσι καλό μ’» και να ξεσπούν μετά σε γέλια και χαρακτηρισμούς. Και έβλεπες τότε το δύστυχο παιδάκι, ένα νήπιο απροστάτευτο, να χαμηλώνει το κεφαλάκι του, να ταχύνει το βήμα του και να απαντάει φωνάζοντας, όπως προφανώς το είχε δασκαλέψει η μάνα του: «Δε ξέρου. Δε ξέρου τίνους πιδί είμι. Κινά μη σας μέλλ’(ει) ισάς». Το μεγαλύτερο όμως πρόβλημα του παιδιού, το καθημερινό του μαρτύριο, ήταν το ό,τι καθώς έβγαινε από το σπίτι του και πήγαινε να παίξει λίγο παρακάτω, έπρεπε να περάσει από το σπίτι μιας γριάς, που καθόταν μονίμως μπροστά από την αυλόπορτά της πλέκοντας ένα σκουφούνι με περασμένη την κλωστή γύρω από το λαιμό της, (έτσι μου έμεινε στη μνήμη μου η εικόνα της). Το ανόητο και χαιρέκακο αυτό γραΐδιο κάθε που περνούσε μπροστά της το παιδάκι, δεν παρέλειπε να του κάνει τη στερεότυπη ερώτηση «τίνους πιδούδ’ είσι, καλό μ’» με ένα μελιστάλακτο ύφος, που προσπαθούσε να καλύψει την ανείπωτη χαιρεκακία της και να την συνοδεύει από 36


πολύγυρος ανατριχιαστικά χαχανητά. Ήταν η καθημερινή της διασκέδαση. Η δύστυχη η μάνα απελπισμένη από τη συμπεριφορά του κόσμου και ιδίως αυτού του γραϊδίου, που ήταν ο καθημερινός βραχνάς του παιδιού, κατέφυγε σε έναν ιερέα για να τη συμβουλεύσει πώς να αντιμετωπίσει την κατάσταση. Τι να πει στο παιδί. Τι να απαντάει στην εφιαλτική ερώτηση «τίνους πιδί είσι αρέ» των άλλων παιδιών και «τίνους πιδούδ’ είσι, καλό μ’», των μεγάλων. Υπήρξα μάρτυρας μαζί με μια παρέα άλλων παιδιών, που παίζαμε εκεί έξω από το σπίτι της γριάς και της τελικής λύσης του θέματος. Περνούσε πάλι το παιδάκι έξω από την πόρτα της κι αυτή καθισμένη στην αυλόπορτα έπλεκε το σκουφούνι, κρεμασμένο όπως πάντα από το λαιμό της και ετοιμάστηκε να το προσβάλλει και να το γιουχαΐσει για χιλιοστή φορά ρωτώντας το στερεότυπο «τίνους πιδούδ’ είσι, καλό μ’». Και τότε της ήρθε καταπέλτης απρόσμενος η απάντηση του παιδιού, την οποία διδάχτηκε από τον ιερέα: «Είμι πιδούδ τσ’ μάκους τσ’ Παναγούδας κι τ’ παππού τ’ Χριστού», της είπε με θάρρος κοιτάζοντάς, την στα μάτια. Πάγωσε το γραΐδιο και λούφαξε. Παγώσαμε κι εμείς και λουφάξαμε. Δεν ξέρω, αν εμείς τα παιδιά το καταλάβαμε αυτό, που είπε, με τη λογική. Σίγουρα όμως το νιώσαμε με την καρδιά μας. Ναι, το παιδάκι είχε πεισθεί και έπεισε και τους άλλους ότι ήταν παιδί «τσ’ μάκους τσ’ Παναγούδας κι τ’ παππού τ’ Χριστού». Είχε κι αυτό, όπως και όλα τα παιδιά, ολοκληρωμένη οικογένεια, αλλά δεν το ήξερε μέχρι τότε. Του το έμαθε ο ιερέας. Του έμαθε τη μεγάλη αλήθεια, ότι κανένα παιδί δεν είναι και δεν ανήκει στην πραγματικότητα στους γονείς του. Όλα τα παιδιά περνάνε μέσα από τους γονείς, αλλά είναι παιδιά «τσ’ μάκους τσ’ Παναγούδας κι τ’ παππού τ’ Χριστού» και σ’ αυτούς ανήκουν.

«Είμι πιδούδ τσ’ μάκους τσ’ Παναγούδας κι τ’ παππού τ’ Χριστού». (έργα της Κυριακής Ψαθά). 37


πολύγυρος Στον Πολύγυρο της Τέχνης και του Πολιτισμού ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΟΛΥΓΥΡΙΝΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: Ύστερα από τις αρχαιρεσίες της 5ης Φεβρουαρίου προέκυψε το νέο Δ. Σ. του «Τσουκαλά» με την εξής σύνθεση: Πρόεδρος Μαρία Μπουλάκη-Λυπηρίδη, Αντιπρόεδρος Θωμάς Παπαδόπουλος, Γ. Γραμματέας Πάνος Βερροιώτης, Ταμίας Καίτη Ζαμπούνη-Δεσποτίδου και μέλη οι Κλέων Βασιλάκης, Καίτη Μπαλή-Δασκαλάκη, Μαρία ΓιαννακάρηΠαπαγιαννοπούλου. Αναπληρωματικά μέλη Απόστολος Κελιαφάνος, Σοφία Αθανασίου και Εξελεγκτική Επιτροπή Γιάννης Τσίκουλας, Θεοδόσιος Κουκουμπής και Μαρία Τσαμουρτζή. Με την ευκαιρία αυτή το νέο Δ. Σ., μέσω του «Π», στέλνει χαιρετισμούς στους Πολυγυρινούς, όπου γης, και τους καλεί να πλαισιώσουν τον «Τσουκαλά», σ’ όλες του τις δραστηριότητες. Εμείς από την πλευρά μας ευχόμαστε στο νέο Δ. Σ. καλή δύναμη στο δύσκολο έργο του. Η συνεργασία μας θεωρείται δεδομένη καθώς τα περισσότερα μέλη του «Τσουκαλά» είναι επί πολλά χρόνια τακτικοί συνεργάτες και φίλοι μας. ΑΠΟΚΡΙΑΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ: Φέτος οι Αποκριές πέρασαν και δεν ακούμπησαν. Εκτός από την τελευταία Κυριακή οι προηγούμενες μέρες δεν θύμιζαν σε τίποτα τα προηγούμενα χρόνια, κάνοντας, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, εμφανή τα σημάδια της «κρίσης». Από τις ελάχιστες αξιομνημόνευτες παράλληλες εκδηλώσεις, οι εκθέσεις, ζωγραφικής του ΣΚΕΤ Πολυγύρου και χειροποίητου κοσμήματος της Άννας Καραφουλίδου. Η ΈΚΘΕΣΗ του Σ.Κ.Ε.Τ. Πολυγύρου πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της Αποκριάς σε αίθουσα του πεζόδρομου, που παραχωρήθηκε από το Δήμο Πολυγύρου. Το θέμα της έκθεσης ήταν ελεύθερο και έτσι τα μέλη του συλλόγου είχαν την ευκαιρία να παρουσιάσουν έργα της επιλογής τους. Στα εγκαίνια του Σαββάτου 19 Φεβρουαρίου και τις επόμενες μέρες, μέχρι την Κυριακή της Αποκριάς, οι φιλότεχνοι του Πολυγύρου είχαν την ευκαιρία να απολαύσουν δημιουργίες παλιών και νέων μελών του συλλόγου. «Η ΦΟΡΕΣΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΥΓΥΡΟΥ», ήταν το θέμα της διάλεξης που διοργάνωσε το Λύκειο Ελληνίδων Θεσσαλονίκης και παρουσίασε η Πολυγυρινή καθηγήτρια Έφη Παλαμήδους - Ζαράρη στην Ένωση Κλεισουριέων Θεσσαλονίκης, το βράδυ της Τρίτης 14 Φεβρουαρίου. Η ομιλήτρια είχε εκπονήσει την εργασία της στον Πολύγυρο το 1982 με τη συνεργασία των γεροντότερων εκείνης της εποχής και, παρά το εξειδικευμένο του θέματος, κράτησε αμείωτο το ενδιαφέρον των παρευρισκομένων. Ενδιάμεσα η χορωδία και το χορευτικό τμήμα του Πολιτιστικού Συλλόγου Πολυγύρου απέδωσαν με επιτυχία δημοτικά τραγούδια του τόπου μας, που έχουν άμεση ή έμμεση σχέση με την τοπική μας ενδυμασία, όπως «Ο Ασίκης», «Γερακίνα», «Μάγια μου ‘κανες» και άλλα. Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΝΤΙΝΟΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΠΟΥΛΟΣ έκλεισε τα ογδόντα: Μετά την επιβράβευσή του από τη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, τον Ιούνιο του 2011, και την ανακήρυξή του ως επιτίμου διδάκτορος της Σχολής (που ευχαρίστως αποδέχτηκε), έρχεται και δεύτερη επιβράβευση με την απονομή των βραβείων Λογοτεχνίας με την οποία δόθηκε στον Ντίνο Χριστιανόπουλο το Μεγάλο Βραβείο των Γραμμάτων του Υπουργείου Πολιτισμού εις αναγνώριση της 60ετούς πολυσχιδούς προσφοράς του στην πνευματική ζωή της Θεσσαλονίκης και γενικότερα στα Ελληνικά γράμματα. Στη βράβευση αυτή ο Χριστιανόπουλος ρητά και ξάστερα απάντησε: «Δεν θέλω τα βραβεία σας, ούτε τα χρηματικά ποσά. Φτάνει πια αυτή η ιστορία να δίνουμε ο ένας στον άλλο βραβεία. Σας ευχαριστώ, αφήστε με ήσυχο». Στο ΕΝΑΝΤΙΟΝ, κείμενο του ιδίου που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό 38

Νίκος Βασιλάκης και Ντίνος Χριστιανόπουλος στο σπίτι του τελευταίου.


πολύγυρος «Διαγώνιος» το 1979, ο Χριστιανόπουλος αναφέρει: «Είμαι εναντίον κάθε τιμητικής διάκρισης, απ’ όπου κι αν προέρχεται. Δεν υπάρχει πιο χυδαία φιλοδοξία απ’ το να θέλουμε να ξεχωρίζουμε. Είμαι εναντίον των βραβείων, γιατί μειώνουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Είμαι εναντίον των χρηματικών επιχορηγήσεων και σιχαίνομαι τους πτωχοπρόδρομους που απλώνουν το χέρι τους στο παραδάκι» . «Είμαι εναντίον των λο��οτεχνικών συντάξεων» και είπε «όχι» πριν από χρόνια στην πρόταση να κάνει τα χαρτιά του για να λάβει λογοτεχνική σύνταξη. Επίσης δεν δέχτηκε και το βραβείο διηγήματος για το βιβλίο του «Η κάτω βόλτα». Ζει μόνος στις Σαράντα Εκκλησίες, χωρίς πολυτέλειες, αυτοκίνητα και σπίτια. Έχει συντροφιά τα βιβλία, τις τρεις γάτες του και την αγάπη των απλών ανθρώπων που τον συναντούν στο δρόμο, στη στάση του λεωφορείου, στην εκκλησία, γεγονός που τον συγκινεί και τον ενδυναμώνει. Έχει την αγάπη των φίλων, των ανθρώπων των γραμμάτων και της τέχνης που γεμίζουν τις αίθουσες, όταν πρόκειται να παρουσιάσει ο ίδιος και να μιλήσει για το έργο του, τον Καβάφη, τον Βασίλη Τσιτσάνη, τον Νίκο Καββαδία και άλλους σημαντικούς λογοτέχνες μας. Ο Χριστιανόπουλος είναι: Ασυμβίβαστος χριστιανός, αυστηρός κριτής, που στήριξε και βοήθησε νέους ποιητές και καλλιτέχνες, που ίσως ξεπερνούν τους τετρακόσιους. Ακόμη και τώρα που ξεπέρασε τα ογδόντα, εξακολουθεί να ενθαρρύνει πολλούς νέους και εξακολουθεί να είναι πολύ αισιόδοξος για όλα. Ντίνο, σε αγαπούμε πολύ και ο «Π» είναι ευτυχής που τον θεωρείς φίλο και συνεργάτη σου. Νίκος Βασιλάκης.

Το περιοδικό «Τέχνης Ίχνη» με το εξώφυλλο του Φώνη Ζογλοπίτη.

ΦΩΝΗΣ ΖΟΓΛΟΠΙΤΗΣ: Συνέντευξη του Πολυγυρινού ζωγράφου, στον Γ. Μονογυιό, φιλοξένησε το νεότευκτο περιοδικό του Συλλόγου Καλλιτεχνών Εικαστικών Τεχνών Βορείου Ελλάδος, «Τέχνης Ίχνη» στο 2ο τεύχος του, τιμώντας τον αφενός για το έργο του και αφετέρου ως το αρχαιότερο ιδρυτικό μέλος του συλλόγου. Στη συνέντευξη αυτή ο Φώνης Ζογλοπίτης μίλησε για το ξεκίνημά του από τον Πολύγυρο, όπου έζησε μέχρι το 1974, τη γνωριμία του με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο και την πρώτη παρουσίαση έργων του στο κοινό της Θεσσαλονίκης στη μικρή Πινακοθήκη ΔΙΑΓΩΝΙΟΣ, για την εξέλιξη του έργου του τα επόμενα χρόνια και τέλος για την γενικότερη παρακμή που επικρατεί στις μέρες μας. Η συνέντευξη διανθίζεται με γνωστά έργα του Φώνη Ζογλοπίτη, ένα εκ των οποίων κοσμεί το εξώφυλλο του περιοδικού.

Η Χορωδία του Πολιτιστικού Συλλόγου Πολυγύρου υπό τη διεύθυνση της Φωτεινής Βλάχου. Από τη διάλεξη της Έφης Παλαμήδους-Ζαράρη με θέμα «Η φορεσιά του Πολυγύρου» στην Ένωση Κλεισουριέων Θεσσαλονίκης. 39


πολύγυρος Η ΣΤΕΛΛΑ ΜΠΑΖΑΚΟΥ-ΜΑΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ, Πολυγυρινή φιλόλογος με το μοναδικό μεταφραστικό έργο των μεγάλων ποιητών της αρχαιότητας, το βράδυ της Δευτέρας 19 Μαρτίου στην Κεντρική Βιβλιοθήκη του Δήμου Θεσσαλονίκης παρουσίασε σε πολυπληθές ακροατήριο τη ζωή και το έργο της μεγάλης φιλολόγου Όλγας Κομνηνού-Κακριδή. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του προγράμματος εκδηλώσεων «Φιλολογικά Βραδινά», που διοργανώνουν η Επιτροπή Παιδείας ΑΠΘ και ο Σύλλογος Αποφοίτων Φιλοσοφικής Σχολής ΑΠΘ., «Φιλόλογος». Οι φετινές εκδηλώσεις είναι αφιερωμένες στον ποιητή Ντίνο Χριστιανόπουλο. Στην εκδήλωση παραβρέθηκαν και πολλοί φίλοι της κ. Μπαζάκου, από τον Πολύγυρο (φιλόλογοι και… μη) όπως φαίνεται από τη σχετική φωτογραφία. ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΑΠΩΛΕΙΑ: Στις 18 Μαρτίου έφυγε από κοντά μας ένας γνήσιος λαϊκός ζωγράφος και αγαπητός φίλος του «Π», ο Παρμενίων Σαράντης, γνωστότερος με το ψευδώνυμο Πάρμεν. Το ζωγραφικό του έργο παρουσίασε ο «Π» στο 53ο τεύχος του 2009. Θα τον θυμόμαστε πάντα και ευχόμαστε στους οικείους του την εξ ύψους παρηγορία. ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ •Ηλία Δ. Σάρρη, «Ορεινός Όγκος Χολομώντα – ΤΑΞΙΑΡΧΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ», Β΄ έκδοση ανανεωμένη, Ταξιάρχης 2011. Πρόκειται για τη δεύτερη έκδοση του βιβλίου που πρωτοεκδόθηκε το 1998 και περιλαμβάνει ιστορικά στοιχεία της περιοχής, χάρτες, διαδρομές, αξιοθέατα, πλαισιωμένο με παλιές και σύγχρονες φωτογραφίες. Συγγραφέας της νέας αυτής έκδοσης είναι ο φιλόλογος Ηλίας Σάρρης από τον Ταξιάρχη με πλούσια κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική δραστηριότητα. Διετέλεσε πρόεδρος ΕΛΜΕ Χαλκιδικής, Δημοτικός Σύμβουλος Πολυγύρου, πρόεδρος Γεν. Νοσοκομείου Χαλκιδικής, αλλά πάνω απ’ όλα υπήρξε και εξακολουθεί να είναι φανατικός και γνήσιος Λουκοβίτης. •Αθανάσιου Τσαμουρτζή, «Το ΚΟΤΣΑΝΑΔΙΚΟ και το Ιστορικό του. Δυο Ιδρύματα ακόμη σε εκκρεμότητα», τόμοι Α΄& Β΄ Θεσσαλονίκη 2012. Περιλαμβάνει πολλά γνωστά και άγνωστα στοιχεία της υπόθεσης «Οικίας Κότσιανου», μερικά από τα οποία φωτογραφίζουν τους ενόχους της κατάντιας του συγκεκριμένου οικήματος. Επιλέγουμε ενδεικτικά από τα περιεχόμενά του: Η οικογένεια Αθ. Κότσιανου. Ένα σύντομο χρονικό και μια αφήγηση. Η Διαθήκη του Στ. Κότσιανου. Η δωρεά προς την ΙΛΕΧ. Η παρέμβαση του Παγχαλκιδικού Συλλόγου. Οι παρεμβάσεις του Συλλόγου «Φίλων των Ιδρυμάτων Στ. Κότσιανου». Οι αντιδράσεις της ΙΛΕΧ. Τι λέγει η δωρήτρια για τα εναπομείναντα εξαρτήματα και τι αποσιωπά η Εταιρεία. Η επιστολή Παπαγγελόπουλου και η ΙΛΕΧ. Η εγκατά-

19 Μαρτίου 2012, Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης. Η φιλόλογος Στέλλα Μαραγκουδάκη - Μπαζάκου μετά την ομιλία της για το εκπαιδευτικό και επιστημονικό έργο της Όλγας Κακριδή (με έμφαση στα Ομηρικά Έπη), φωτογραφίζεται με τους συμπατριώτες της Πολυγυρινούς Χρήστο Παραθυρά (γιατρό και ξάδελφό της), Τάκη Κοσμά (φιλόλογο) και Γιάννη Αικατερινάρη (αρχιτέκτονα). 40


πολύγυρος λειψη της δωρεάς από την ΙΛΕΧ. Τα κλειδιά της οικίας Κότσιανου. Ο Ν. Βασιλάκης νέος εκτελεστής της διαθήκης ως προς το ίδρυμα υποτροφιών. Η νομική γνωμάτευση του Λάζ. Μπουλάκη. Τα περίεργα της δωρήτριας. Τα περίεργα και απαράδεκτα της ΙΛΕΧ προς το ζεύγος Κότσιανου. Πρόκειται για μια τολμηρή ανασκόπηση της υπόθεσης «Κότσιανου», που ταλανίζει επί εικοσαετία και πλέον τον Πολύγυρο και που θα πρέπει να τη διαβάσουν όλοι όσοι ενδιαφέρονται να μάθουν ολόκληρη την αλήθεια της. •Αθανασίου Τσαμουρτζή, «Το Κοτσιάνειο συγκρότημα, μια σύντομη περιγραφή των αρχιτεκτονικών και λαογραφικών στοιχείων του», Πολύγυρος 2011, ανάτυπο από τα 64 &65/2011 τεύχη του «Π». •Γιάννη Τσίκουλα, «Η δική μου Παιδιατρική – Ιστορίες μιας ζωής». Στο προηγούμενο τεύχος αναφερθήκαμε επί τροχάδην στην παρουσίαση και ελάχιστα στο περιεχόμενο του εν λόγω βιβλίου. Για να καλύψουμε αυτό το κενό και να πάρουν οι αναγνώστες μας μια ιδέα, παραθέτουμε το κατατοπιστικότατο κείμενο από το οπισθόφυλλό του: «Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, θυμάμαι ότι λάτρευα τα μικρά παιδιά. Παθιαζόμουνα να παίζω μαζί τους, να τα κρατώ στην αγκαλιά μου, να τα πηγαίνω περίπατο, να τα μαθαίνω τραγουδάκια, να τους μιλάω. Όπου ανακάλυπτα μωρό ή νήπιο μεταξύ των συγγενών, των γειτόνων ή των φίλων μας, γινόμουν «θαμώνας» εκεί. Σίγουρα από τότε προδιαγραφόταν η μελλοντική μου λατρεία και αφοσίωση στα παιδιά. Στο πρώτο μέρος του βιβλίου αυτού αναφέρω στιγμιότυπα εύθυμα και δυσάρεστα, που έζησα με ασθενείς μου κατά τη διάρκεια της φοιτητικής και της στρατιωτικής μου ζωής, της θητείας μου στο Αγροτικό Ιατρείο, και κυρίως κατά τη διάρκεια της ειδίκευσής μου στην Παιδιατρική και κατά τη διάρκεια της άσκησης της Παιδιατρικής, τόσο σε διάφορα Νοσοκομεία όσο και ιδιωτικά. Στο δεύτερο μέρος αναφέρω όσες προλήψεις, δεισιδαιμονίες και γιατροσόφια έχω ακούσει κατά τα χρόνια που άσκησα την Παιδιατρική ή θυμάμαι από την παιδική μου ηλικία, και αφορούν στη σύλληψη, στο φύλο, στην εγκυμοσύνη, στη γέννα, στη νεογνική και στην υπόλοιπη παιδική ηλικία, και σχετίζονται με την υγεία της εγκύου, της λεχώνας και του παιδιού. Όλα αυτά μου έχουν προσφέρει και εξακολουθούν να μου προσφέρουν ιλαρότητα, λύπη και βαθειά συγκίνηση, όταν τα θυμάμαι. Τα κουβαλώ σαν ανεκτίμητο θησαυρό στη ψυχή μου και νιώθω άπειρη τρυφερότητα για όλους τους ήρωες των περιστατικών και των διηγήσεων». Το βιβλίο μπορείτε να το προμηθευθείτε δωρεάν από το περιοδικό «Π». ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ Το τελευταίο διάστημα έφθασαν στα χέρια μας τα παρακάτω βιβλία, έργα Χαλκιδικιωτών συγγραφέων, ή έχοντα άμεση σχέση με τον τόπο μας: Γιάννη Π. Μαρίνου, «Λαϊκά Παραδοσιακά επαγγέλματα που χάθηκαν και λαϊκοί παραδοσιακοί επαγγελματίες Ιερισσιώτες που τα ασκούσανε», Ιερισσός 2012. Η παρουσίαση του βιβλίου έγινε την Κυριακή 18 Μαρτίου στο Πολιτιστικό Κέντρο Ιερισσού από τον καθηγητή Αστρονομίας ΑΠΘ Σταύρο Αυγολούπη. Την οργάνωση της εκδήλωσης είχαν από κοινού ο Πολιτιστικός Σύλλογος «Κλειγένης» και η συντακτική ομάδα του «Κυττάρου». Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους πολιτιστικοί φορείς και παράγοντες του νομού, γεγονός που κατασυγκίνησε τον συγγραφέα. Για το συνολικό έργο του θα επανέλθουμε σύντομα, καθώς ο κ. Μαρίνος αποτελεί σημαντικό κεφάλαιο στα πολιτιστικά πράγματα του νομού μας. Γιώτας Ατζάκα, «Το επάγγελμα του ψηφοθέτη (4ος αι. π.Χ. – 8ος αι. μ.Χ.)», εκδόσεων ΑΓΡΑ, Αθήνα 2011. Το βιβλίο της ομότιμης καθηγήτριας του ΑΠΘ παρουσιάστηκε στις 16 Φεβρουαρίου στο βιβλιοπωλείο του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης στη Θεσσαλονίκη και μεταξύ των παρουσιαστών ήταν και ο συνεργάτης του «Π», δρ. Αρχαιολογίας Ιωακείμ Παπάγγελος. 41


πολύγυρος Τα νέα του Ομίλου

Ο ΕΤΗΣΙΟΣ ΧΟΡΟΣ & Η ΚΟΠΗ ΠΙΤΑΣ ΤΟΥ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΥ πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 28 Ιανουαρίου στο κέντρο «Μοντάζ». Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους πολλοί φίλοι του Ομίλου μας, τους οποίους καλωσόρισε η πρόεδρός μας Έφη Κελιαφάνου. Στη συνέχεια έγινε η καθιερωμένη κοπή της βασιλόπιτας και ακολούθησε ολονύκτιο γλέντι υπό τους ήχους της εξαιρετικής ορχήστρας του Βασίλη Λαφαζάνη. ΑΠΟΚΡΙΕΣ 2012: Την Παρασκευή 24 Φεβρο��αρίου, στα πλαίσια των καρναβαλικών εκδηλώσεων του Δήμου, ο Λαογραφικός Όμιλος διοργάνωσε στον πεζόδρομο της πόλης ένα εντυπωσιακό αποκριάτικο γλέντι, σε πείσμα της κρίσης που μας «δέρνει» τον τελευταίο καιρό. Τα παιδιά του Ομίλου μας, ήδη από το πρωί της ίδια μέρας προετοίμασαν νοστιμότατη φασολάδα, βραστό μοσχαράκι, τραχανά και γίδα με κριθαράκι και όλα προμήνυαν – μηδέ του καιρού εξαιρουμένου – μια πολύ φιλόξενη και ζεστή βραδιά. Και έτσι περίπου εξελίχθηκαν τα πράγματα. Είκοσι περίπου χορευτικά συγκροτήματα από τη Χαλκιδική και τη Θεσσαλονίκη κατέφθασαν στον Πολύγυρο και μαζί με τους δικούς μας δημιούργησαν ένα πανέμορφο γλέντι, που απόλαυσαν ουκ ολίγοι Πολυγυρινοί και φιλοξενούμενοι, είτε χορεύοντας είτε δοκιμάζοντας τα νοστιμότατα εδέσματα. Ήταν σίγουρα η πιο άρτια οργανωμένη εκδήλωση της φετινής Αποκριάς και μας θύμισε αρκετά τα ανεπανάληπτα ανταμώματα, που διοργάνωσε ο Λαογραφικός από το 2004 και εντεύθεν. Αξίζει κάθε έπαινος στις εθελοντικές ομάδες, που με ελάχιστα έξοδα και πολύ μεράκι έφτιαξαν μια εκδήλωση αντάξια της καρναβαλικής παράδοσης του Πολυγύρου. Την Κυριακή των Απόκρεω, 24 Φεβρουαρίου, από τις 11 π. μ. στην πλατεία Γ. Παραλή τα νεανικά χορευτικά τμήματα του Λαογραφικού Ομίλου μαζί με αυτά του Πολιτιστικού Συλλόγου χόρεψαν παραδοσιακά τραγούδια απ’ όλες σχεδόν τις περιοχές της πατρίδας μας, υπό τους ήχους των χάλκινων της Γουμένισσας και κράτησαν αμείωτο το ενδιαφέρον των πολλών επισκεπτών μέχρι την έναρξη της παρέλασης των καρναβαλικών τμημάτων. Την ίδια μέρα πολλά μέλη του Λαογραφικού συνέθεσαν το καρναβαλικό θέμα «Chef & Μάγειροι», με το οποίο συμμετείχαν στην απογευματινή παρέλαση.

Η πρόεδρος του ΛΟΠ επί τω έργω στην αποκριάτικη εκδήλωση του ομίλου μας.

Από τη συμμετοχή του Λαογραφικού στις καρναβαλικές εκδηλώσεις του Δήμου την Κυριακή της Αποκριάς. 42


πολύγυρος Ο ΙΑ΄ ΤΟΜΟΣ του «Π», είναι έτοιμος και διατίθεται στην τιμή των 40€, από τη διεύθυνση του περιοδικού. Είναι διαθέσιμοι επίσης ελάχιστοι τόμοι των πέντε τελευταίων ετών και διατίθενται στην τιμή των 30€. Τα τελευταία χρόνια ο «Πολύγυρος» κυκλοφορεί αποκλειστικά χάρη στην αγάπη και την οικονομική στήριξη των αναγνωστών του. Η αγάπη αυτή ήταν που μας έκανε από την αρχή να νιώσουμε, πως μπορούμε να τα βγάλουμε πέρα μόνοι μας χωρίς δεσμεύσεις και υποχρεώσεις. Γι αυτό δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι ο «Πολύγυρος» αποτελεί έκδοση των συνδρομητών του. Εμείς σε ανταπόδοση αυτής της αγάπης εργαζόμαστε νυχθημερόν, για να παρουσιάζουμε κάθε φορά ένα αξιοπρεπές τουλάχιστον τεύχος με επίκαιρα θέματα, ιστορικά, λαογραφικά, εικαστικά και άλλα που αναφέρονται στη μικρή μας πατρίδα, τον Πολύγυρο. Σας ευχαριστούμε όλους – ιδιαίτερα τους Πολυγυρινούς της διασποράς – για τη συγκινητική ανταπόκριση και σας καλούμε όλους να συμμετέχετε στην προσπάθειά μας αυτή.

Οι χορηγοί του περιοδικού μας για το νέο έτος 2012 είναι:

ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ – ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ: Χρίστος Ν. Γεροχρήστος 200, Αρετή Παλαμήδους 150, Γιάννης Καραμάνος 100, Γιάννης Τσίκουλας 100, Θωμάς Ανδρωνάς (Αυστραλία) 50, Φώτης Ζογλοπίτης 50, Χρυσάνθη Τσίκουλα 30, Αναστασία Βασιλάκη-Γουνιώτη 50, Μαρία Μπάκη-Αμπελά 50, Δημήτριος Μάντης 50, Άννα Καρνή 50, Γιώργος Εμμανουήλ 50, Αικατερίνη Μπαλάση 50, Εριφύλη Δαμιανού-Μαρίνη 50, Παγώνα Μυλωνά 50, Πόπη Μπαντέ 50, Τιτίκα Παλιόμπεη 50, Θωμαΐς Μπουλάκη 100, Σουλτάνα Μπουλάκη 100, Μαρία Κυρκούδη 50, Τασούλα Κελιαφάνου 30, Τασούλα Μπανάβα 10, Σύλλογος Γυναικών Πολυγύρου 20, Αβραάμ Παπαδόπουλος 20, Δημήτριος Αντ. Μπανάβας 50, Νικόλαος Μπουλάκης 30, Δημήτρης Σισμάνης 50, Άννα Τσίκουλα 20, Γεώργιος Χαλάτης 30, Δάφνη Βορδού-Γκαρά 50, Χρήστος Ν. Μπανάβας 50, Αναστάσιος Ασσανιώτης 40, Αθανάσιος Φ. Δέλλιος 50, Ιωακείμ Ψαθάς 50, Ευριπίδης Χατζηχρίστος 50, Θεόδωρος Αυγερινός 20, π. Αθανάσιος Δαλιανάς 25, Μαρία Γιαννακάρη-Παπαγιαννοπούλου 100, μοναχός Νείλος Καυσοκαλυβίτης 10, Θεοδόσιος Μορένος Αυστραλία 50, Μαρία Μάντη 50, Πέτρος Αναγνωστάρας 50, Ελβίρα Μελά 50, Καίτη Σταμνά-Ψυλλινάκη 40, Βάσω Λαμπροπούλου 50. ΜΑΡΤΙΟΣ – ΑΠΡΙΛΙΟΣ: Γεώργιος Δημούδης 250, Κοσμάς Χλιάπας 110, Στέλιος Δέας 100, Απόστολος Κελιαφάνος 100, Αικατερίνη Ψαθά-Γερογιάννη 100, Άννα Ρίζου 50, Ι. Μ. Σίμωνος Πέτρας 30, Ι. Μ. Αγίου Αρσενίου 40, Κατερίνα Ν. Μπανάβα 50, Δημήτρης Γ. Σχοινάς 20, Α. Ανώνυμος 100, Λάζαρος Μπουλάκης 80, Κώστας Μεριβάνης 50, Νικολέτα Διαμαντουλάκη 50, Νίκη Κοκκάλου-Λασκαρίδου 50, Κώστας Τσουλοδήμος 30, Χρήστος Πιπέρκος 30, Άννα Τζηρίτη 50, Βέρα Μπόμπα 50, Απόστολος Αποστολίδης 100, Κυριακή Μαρέτη Ψαθά 50, Πόπη Κόκκουρα 50, Μάρω Κατσίκα 30.

www.stivachtaris-realestate.gr

43



ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΠΟΛΥΓΥΡΟΣ ΤΕΥΧΟΣ 68