Page 1

projekt

Edukacja zawodowa i obywatelska na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatu Szkoła Trenerów dla Dobrego Klimatu

Jak uczyć

o klimacie pomoc dydaktyczna

Jak kształtować i zmieniać postawy Ryszard Kulik

Niniejszy materiał został opublikowany dzięki dofinansowaniu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Za jego treść odpowiada Stowarzyszenie Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, poglądy w nim wyrażone nie odzwierciedlają oficjalnego stanowiska Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

edukacja dla dobrego klimatu


Ryszard Kulik

Jak kształtować i zmieniać postawy Zakładając, że podstawowa charakterystyka postawy odnosi się do jej siły i znaku można mówić o trzech aspektach związanych z kształtowaniem lub zmianą postawy. Po pierwsze: w sytuacji, gdy brak było jakiejkolwiek postawy wobec środowiska naturalnego, oddziaływanie nastawione jest na ukształtowanie odpowiedniej postawy o znaku pozytywnym i stosunkowo dużej sile. Po drugie: kiedy zmiana postawy polega na zmianie jej siły, mamy do czynienia z sytuacjami, w których: •

silna postawa negatywna zmienia się na słabą negatywną,

słaba postawa negatywna zmienia się na silną negatywną,

słaba postawa pozytywna zmienia się na silną pozytywną,

silna postawa pozytywna zmienia się na słabą pozytywną.

Najczęściej siła postawy odpowiada pewnemu kontinuum, stąd faktycznie istnieje znacznie więcej możliwości zmiany w ramach tej charakterystyki niż te, które zostały wyżej wymienione. Wreszcie, po trzecie: zmiana postawy może polegać na zmianie jej znaku, co najczęściej dotyczy sytuacji zmiany znaku ujemnego na dodatni lub dodatniego na ujemny. Liczne badania wskazują, że najczęściej dochodzi do zmiany siły postawy, natomiast znak jest taką cechą, która zmienia się stosunkowo rzadko. Dzieje się tak, ponieważ w warunkach naturalnych jednostka wybiera spośród oddziałujących na nią treści te, które są raczej zgodne z jej postawami, co powoduje dodatkowe ich wzmocnienie. Pod tym względem ludzie zachowują się dość konserwatywnie chroniąc w pewien sposób posiadane już postawy przed ingerencją treści, które są z nimi w sprzeczności. Nie mniej jednak obserwuje się również sytuacje, w których ludzie skłonni są weryfikować i zmieniać swoje dotychczasowe postawy. Proces ten może mieć różną głębokość, co jednocześnie wpływa na głębokość dokonywanych zmian. Otóż pierwszym poziomem, na którym może nastąpić zmiana postawy jest uleganie. W tym przypadku podstawowym motywem akceptacji określonego wpływu i zmiany własnej postawy jest chęć uniknięcia przez jednostkę kary bądź zdobycia nagrody. Zmiana nie jest więc głęboka i może mieć wyłącznie charakter deklaratywny. W takiej sytuacji człowiek może 1


powrócić do swojej wcześniejszej postawy, jeżeli groźba kary lub szansa uzyskania nagrody jest niewielka. Drugi poziom to identyfikacja. W tym procesie jednostka akceptuje dany wpływ, ponieważ chce uzyskać lub utrzymać satysfakcjonujący związek z inną osobą czy grupą. Podobnie jak przy pierwszym poziomie, oddziaływanie jest skuteczne do momentu, gdy jednostka zaspokaja istotne dla siebie potrzeby wynikające z przynależności do grupy lub pozytywnego związku z inną osobą. Trzeci poziom opiera się na mechanizmie internalizacji, w którym człowiek akceptuje określony wpływ, ponieważ jego treść jest sama przez się nagradzająca. Dzieje się tak, ponieważ wspomniany wpływ prawdopodobnie jest zgodny z wcześniej ukształtowanym systemem wartości jednostki. Mechanizm ten prowadzi do najtrwalszych zmian, a ukształtowane w ten sposób postawy charakteryzują się dużą mocą regulacyjną. W literaturze dotyczącej kształtowania i zmiany postaw problem ten rozpatrywany jest najczęściej w odniesieniu do trzech głównych czynników: źródła komunikatu (nadawcy), przekazu (komunikatu) oraz cech odbiorcy. Liczne badania potwierdziły istnienie wielu prawidłowości dotyczących poszczególnych aspektów oddziaływania na postawy innych ludzi: •

podstawową cechą nadawcy, która wpływa na jego skuteczność jest wiarygodność. Wiarygodny nadawca, to osoba kompetentna w dziedzinie, której dotyczy przekaz, posługująca się językiem wskazującym na te kompetencje oraz spostrzegana jako osoba posiadająca pozytywne intencje związane z gotowością do niesienia pomocy, a nie uzyskania własnych korzyści;

większy wpływ mają również nadawcy, którzy spostrzegani są jako atrakcyjni. Dotyczyć to może wyglądu fizycznego, a także określonych właściwości, jak np. podobieństwa do odbiorców czy przynależności do tej samej grupy;

komunikat

jednostronny (prezentujący wyłącznie

jeden

punkt widzenia) jest

skuteczniejszy, jeżeli odbiorcy prezentują postawy zgodne z przekazem i/lub są gorzej wykształceni; w sytuacji, gdy ich postawy są rozbieżne, a poziom wykształcenia stosunkowo

wysoki,

najskuteczniejszy

jest

odrzuceniem argumentów „przeciw”;

2

komunikat

dwustronny,

zakończony


komunikat wywołujący silne negatywne emocje jest skuteczny w sytuacji, gdy zawiera wniosek, jak uniknąć przykrych konsekwencji oraz odbiorcy charakteryzują się względnie niewysokim poziomem lęku;

bardziej skuteczny jest przekaz zawierający wniosek końcowy niż przekaz nie zawierający go;

przekaz w mniejszym stopniu rozbieżny z prezentowanymi postawami odbiorców wywołuje większe zmiany niż przekaz bardzo rozbieżny;

cechy odbiorców, które decydują o ich większej podatności na wpływ to: wiek od 18 do 25 lat, zewnętrzne poczucie umiejscowienia kontroli, niski poziom samooceny, podatność na perswazję, poczucie nieadekwatności społecznej, własne zaangażowanie w odbiór określonych treści.

Ważnym czynnikiem decydującym o skuteczności oddziaływania w kontekście komunikatów perswazyjnych jest stosowanie odpowiedniej strategii odwołującej się do elementów centralnych i peryferycznych perswazji. Otóż czynniki centralne związane są z siłą argumentów, natomiast peryferyczne – z takimi cechami, jak wiarygodność czy atrakcyjność nadawcy. Innymi słowy, w pewnych warunkach ludzie kierują uwagę na fakty zawarte w komunikacie i stają się bardziej podatni na perswazję, gdy fakty te są logicznie przekonujące. Jednakże w innych warunkach jednostka nie kieruje swojej uwagi na fakty, a na powierzchowne charakterystyki komunikatu, takie jak jego długość czy osoba, która go przekazuje. Badania wskazują, że ludzie skłonni są wybierać strategię centralną, czyli koncentrować się na komunikacie, gdy: •

sprawa, której on dotyczy, posiada duże znaczenie dla osoby, co wiąże się ze stopniem, w jakim wynikające z niej konsekwencje są ważne dla dobrego samopoczucia odbiorcy komunikatu;

nic nie zakłóca lub nie odrywa uwagi odbiorców od komunikatu;

łatwo skupić się na argumentach, co w tym kontekście oznacza, że problem, który jest rozważany, nie jest zbyt złożony i łatwo dokonać jego oceny.

Istotnym ograniczeniem skuteczności perswazji jest wystąpienie tzw. efektu bumerangowego, czyli paradoksalnego zwiększenia siły postawy, która miała ulec zmianie. Może on wystąpić 3


szczególnie w sytuacji, gdy w przekazie pojawiają się treści zakazujące określonych zachowań. Zgodnie z teorią reaktancji ludzie nie lubią, gdy ich wolność zachowania lub myślenia jest ograniczana. Poczucie to będzie się pojawiać, jeśli dana czynność zostanie stanowczo zakazana, wywołując reakcję sprzeciwu. Pociąga to za sobą wzrost zainteresowania owym zachowaniem, rodzi złość i agresję wobec osoby, która stosuje zakaz. Równolegle z procesem perswazyjnym występuje zjawisko modelowania, które stanowi jeden z podstawowych sposobów kształtowania i zmiany postaw oraz zachowań proekologicznych. Słowo modelowanie oznacza proces, w którym jedna osoba podejmuje wzorcowe zachowanie służące jako przykład do naśladowania przez drugą osobę. W takim przypadku postrzeganie modela może wpływać na zachowanie się obserwatora w postaci imitacji. Oznacza to, że naśladowane są nie tyle pojedyncze zachowania ile raczej ogólne wzory społeczne w całej ich złożoności. Wzory te korespondują z określonymi postawami, które zostają przyswojone w oparciu o obserwację, a następnie naśladowanie zachowań modela. Modelowanie składa się z dwóch części: najpierw wzorcowe zachowanie podejmuje nadawca (model), potem – odbiorca idzie w jego ślady. Aby drugi etap został spełniony, konieczne jest spełnienie pewnych warunków: •

odbiorca musi zwracać uwagę na to, co robi, jak się zachowuje nadawca;

skłonność odbiorcy do naśladowania będzie większa, jeśli uzna, że przez to łatwiej osiągnie swoje cele;

jeśli kopiowanie zachowań nadawcy w przeszłości okazało się już korzystne, to skłonność do naśladowania będzie większa;

im bardziej pozytywne są uczucia odbiorcy do nadawcy oraz podobieństwo między nimi, tym chętniej będzie brał z niego przykład;

w stanie pobudzenia emocjonalnego odbiorca naśladuje zachowania chętniej niż w innych warunkach;

jeśli odbiorca nie wie, jakie zachowanie będzie w danej sytuacji stosowne, to bardziej będzie skłonny naśladować nadawcę;

wiarygodność i atrakcyjność nadawcy zwiększa skuteczność procesu modelowania;

pozytywne następstwa zachowania się modela wzmacniają gotowość do naśladowania;

4


duża liczba modeli oraz zgodność ich zachowania z działaniami grupy odniesienia sprawia, że odbiorca częściej i łatwiej przyjmuje zachowania oraz postawy modela.

Wskazane wyżej prawidłowości sugerują, że trzy elementy związane z sytuacją kształtowania lub zmiany postaw: nadawca, komunikat i odbiorca stanowią komplementarną całość, która tworzy określone warunki bardziej lub mniej sprzyjające dokonywaniu zmian w postawach. Istotne jest również to, że wspomniane prawidłowości dotyczą sytuacji perswazyjnej, w której odbiorcy spotykają się z określonymi informacjami lub zachowaniami nadawcy mającymi zmienić ich postawy. Oznacza to, że w tej sytuacji odbiorcy najczęściej nie doświadczają bezpośredniego kontaktu z obiektem postawy i jeżeli ich postawa zostaje zmieniona, następuje to wyłącznie pod wpływem zachowania się modela lub komunikatu perswazyjnego. Badania nad postawami wskazują jednak, że silniejszy wpływ niż perswazja na kształtowanie się i zmianę postaw ma bezpośrednie doświadczenie jednostki z obiektem postawy. Konsekwencją takich doświadczeń jest przede wszystkim silniejsze związanie emocjonalne podmiotu z obiektem, a także większa dostępność samej postawy, co zwiększa jej moc regulacyjną. W kontekście postaw prośrodowiskowych prawidłowość ta jest szczególnie istotna, ponieważ wskazuje na potrzebę angażowania podmiotu w bezpośrednią interakcję z różnorodnymi obiektami środowiska przyrodniczego. Tego rodzaju doświadczenie jest źródłem informacji i wiedzy na temat otaczającego świata, a także emocji, które towarzyszą doświadczeniu kontaktu z naturą. W przypadku, gdy bezpośrednie doświadczenie z obiektem postawy jest źródłem określonych emocji, można wskazać na dwa procesy odpowiedzialne za kształtowanie się lub zmianę postawy. Pierwszy dotyczy warunkowania klasycznego, w którym bodziec wywołujący reakcję emocjonalną jest wielokrotnie doświadczany razem z bodźcem neutralnym. W tym przypadku po pewnym czasie bodziec neutralny nabiera emocjonalnych właściwości pierwszego bodźca. Drugi proces dotyczy warunkowania instrumentalnego, w którym częstotliwość podejmowanych zachowań albo rośnie, albo maleje, w zależności od tego, czy następuje po nich wzmocnienie pozytywne czy negatywne. Tego rodzaju mechanizmy spełniają fundamentalną rolę w procesie kształtowania, zmiany i utrwalania określonych postaw, jednakże ich wpływ jest najsilniejszy w sytuacji, gdy doświadczenie jednostki głównie angażuje sferę emocjonalną. 5


Wskazuje się również na wpływ podjęcia określonych zachowań przez podmiot na zmianę postawy. W sytuacji, gdy prezentowane zachowanie jest sprzeczne z istniejącą postawą, podmiot przeżywa dysonans poznawczy, który prowadzi do przeżycia dyskomfortu. W tych warunkach jednostka podejmuje różnorodne zabiegi mające na celu zredukowanie dysonansu i przywrócenie równowagi. Jednym z takich zabiegów jest próba uzasadnienia własnego zachowania poprzez odwołanie się do czynników wewnętrznych i w konsekwencji zmiana postawy. Innymi słowy, podmiot przekonuje siebie, że zachował się w określony sposób ponieważ wyraża to jego preferencje i stosunek do pewnego obiektu, mimo iż wcześniej ten stosunek był inny. Niezbędnym warunkiem, aby proces ten miał miejsce jest wieloznaczność i słaba siła początkowej postawy. W takim przypadku zachowanie się jednostki stanowi dla niej informację o tym, jaki jest jej stosunek wobec określonego obiektu. Jak więc widać, tego typu sytuacja może prowadzić do zmiany własnej postawy w kierunku, który jest wyznaczony wcześniejszym zachowaniem się człowieka.

6

STdDK - Jak kształtować i zmieniać postawy - R. Kulik  

Zakładając, że podstawowa charakterystyka postawy odnosi się do jej siły i znaku można mówić o trzech aspektach związanych z kształtowaniem...