Page 1

www.fryslanmarkant.nl

WAARDIG AFSCHEID 2019


STEEN MET ONGEKENDE MOGELIJKHEDEN HUTTING NATUURSTEEN

Een graf- of urnenmonument BEZOEK IS MOGELIJK ZONDER INTERIEUR EN BOUW Vanzelfsprekend leent natuursteen van Hutting Natuursteen is AFSPRAAK. ‘Voor elk budget creëren wij een pas- zich niet alleen voor de uitvaartbraneen herinnering voor het lesende en persoonlijke oplossing. Ook che. Zo vervaardigt Hutting Natuurven. Een waardige en waarde- desgewenst uit voorraad. Daarop zit steen ook vloer- en wandtegels, aanvolle verwijzing naar het leven gemiddeld enkele weken levertijd. recht- en tafelbladen, vensterbanken van de overledene. De Friese Steeds vaker zoeken mensen bij leven en sculpturen in opdracht van kunstesteenhouwerij zorgt ervoor dat een monument uit. Dat ‘ontlast’ de na- naars. bestaanden en geeft tevens rust voor de nabestaanden hun dierbare de persoon in kwestie. Samen met een HUTTING NATUURSTEEN hierin kunnen herkennen. tekenaar/adviseur vertaal je precies Archimedesweg 9 Bij Hutting Natuursteen staat al weer de vierde generatie aan het roer van het familiebedrijf. Huidig directeur Max Hutting: ‘Mijn overgrootvader Harmannus vervaardigde in 1930 zijn eerste grafsteen, nadat hij jarenlang als restaurateur in het Paleis op de Dam had gewerkt.’ ‘Zelf heb ik een opleiding gevolgd in een Italiaans beeldhouwersatelier. Ook in Duitsland ben ik in de leer geweest; daar heb ik onder andere mogen werken aan middeleeuwse kathedralen. Mijn vader en ik mogen ons Meester Steenhouwer en Technieken noemen. Dat geeft wel aan hoeveel passie en kennis eruit ons ambacht voortvloeit.’ Als één van de weinige bedrijven draagt Hutting Natuursteen het keurmerk Natuursteen.

je wensen en smaak in een passend en persoonlijk monument. Een eigen schets aanleveren is altijd mogelijk.’

8912 AK Leeuwarden 058 - 2130 180 info@huttingnatuursteen.nl www.huttingnatuursteen.nl

TOONZAAL EN MONUMENTENTUIN Vandaar dat Hutting Natuursteen niet vergelijkbaar is met de eerste de beste steenhandelaar. ‘Daar mist de klant soms de zekerheden waar hij wel op rekent. Wij zijn een echte steenhouwerij, met alle benodigde expertise en werkzaamheden in huis. We kennen de eigenschappen en de uitstraling van onze materialen tot in de finesses.’ De collectie grafmonumenten is eindeloos. Elke stijl en kleurstelling is mogelijk. Dat geldt ook voor samenstelling van materialen, zoals rvs, glas, versteend hout en natuursteen. Bezoek de royale toonzaal en monumententuin voor inspiratie en ideeën. Hier staan meer dan vijfhonderd verschillende monumenten opgesteld. Toonzaal en monumententuin zijn zes dagen per week geopend.

2

Hutting natuursteen • Ambachtelijke kwaliteit • Persoonlijk contact • Beste materialen • Snelle levering • Onderhoud en verzorging

Kom gerust eens kijken in onze showroom met maar liefst 500 monumenten !

Archimedesweg 9 8912 AK Leeuwarden 058 - 2130 180 info@huttingnatuursteen.nl Openingstijden: Maandag t/m vrijdag: 9:00 tot 17:00 5252-C4D Hutting_Env. A4 11-06-12 13:43 Pagina 1 Zaterdag ook open van: 9:00 t/m 17:00

sinds 1930

hutting steenhouwerij natuursteen b.v. AL 4 GENERATIES VERTROUWD

www.huttingnatuursteen.nl www.grafstenendirect.nl


Inhoud xx x xx x xx xx xx xx xx xx xx xx xx xx xx xx

Cover De dragers Wi kan Doe houden de oeroude Surinaamse uitvaarttradities in ere. De foto is gemaakt door eigenaresse Puja Sonneveld van Foto van Ekdom Bijzondere Foto’s uit Houten, tijdens de uitvaartbeurs ‘Afscheid Dichtbij’, die zij in 2014 organiseerde in samenwerking met Monuta Houten. De toen nog vrij onbekende Wi kan Doe-dragers zijn na deze beurs ook op tv geweest. Een artikel over deze traditionele dragers vindt u op pagina xxxxx in dit blad.

Acquisitie en ondersteuning: Eddie Ferbeek en Jan Boonstra Drukwerk: Veldhuis Media BV Redactie: Martsje de Jong, Gerhild van Rooij, Cindy Postma en Sake P. Roodbergen Vormgeving: Kees Klip Fotografie: Kees Klip www.uitgeverijpenn.nl tenzij anders vermeld

NB: Niets uit deze uitgave mag zonder schriftelijke toestemming van de uitgever worden overgenomen.

3

Colofon

Waardig Afscheid is een special van Fryslân Markant / Uitgeverij PENN.nl James Wattstraat 4 8912 AR Leeuwarden Tel 058 284 94 10 info@uitgeverijpenn.nl www.uitgeverijpenn.nl www.fryslanmarkant.nl www.skutsje.nl

Waardig afscheid 2019

3


‘IK GENIET VAN ELKE RESTAURATIE’ DIENIEVE, RESTAURATIE VAN GRAFMONUMENTEN Een grafsteen is, paradoxaal gezegd, een monument voor het leven. Zerken en stèles hebben echter flink te lijden van de weersomstandigheden. Hendrik Heerschop van DieNieVe uit IJsbrechtum maakt ze weer als nieuw. Heerschop werkt voor de overledenen en hun nabestaanden, benadrukt hij meteen, niet voor zichzelf. ‘Die Nie Ve betekent Dienen, Niet Verdienen. Ik moet er een beetje van kunnen leven, maar dat is voor mij dan ook genoeg.’ Hij is restaurateur van grafmonumenten en begraafplaatsen in het algemeen, maar ook van algemene gedenkstenen en bijvoorbeeld historische inrijpalen zoals die bij Epema State in IJsbrechtum.

snap ik best dat steeds meer mensen voor crematie kiezen. Als het er zo vervallen uitziet, zou ik er zelf ook niet willen liggen.’

KLEIN BEGONNEN

HERSTEL

Heerschop onderhield al jong de graven van zijn familie in Tsjalhuzum, de buurtschap vlakbij Sneek waar hij opgroeide. Hij werkte de verf bij, verrichtte kleine reparaties en leerde zo hoe hij zelfs de meest vervallen monumenten hun oude glans terug kon geven. Zijn vakmanschap viel op en zo kwam de vraag op gang en breidde Heerschop zijn werkgebied uit. Eerst in een straal van tien kilometer rondom zijn woonplaats IJsbrechtum, maar inmiddels is DieNieVe door de hele provincie actief.

De plaatselijke beheerder kan Heerschop inseinen, maar nabestaanden moeten eerst toestemming geven voor herstel. ‘Als ik dan bij een steen kom die restauratie nodig heeft, kijk ik eerst wat ik vooral níet moet doen. Dat is het belangrijkste, want in een poging tot herstel kun je meer vernielen dan je lief is.’ Heerschop zet gescheurde of geknapte delen zo onzichtbaar mogelijk weer aan elkaar en zet de steen eventueel rechtop. Daarna worden weggesleten ornamenten, symbolen en teksten stukje bij beetje teruggebracht. Het uiteindelijke resultaat is verbluffend: totaal verweerde zerken worden als nieuw en kunnen weer jaren mee. Heerschop werkt met veel plezier aan het ‘funerair erfgoed’. ‘Ik vind het altijd erg jammer wanneer oude stenen en zerken voorgoed verdwijnen. Soms ben ik jaren bezig op één kerkhof, want als het eenmaal netjes wordt, krijg ik van steeds meer nabestaanden opdracht om de graven van hun familie op te knappen. Daarbij leg ik met net zoveel plezier nieuw grind op paadjes, als dat ik een steen rechtop zet, of een nieuw hekwerk plaats.’

ALLEMAAL MOOI ‘Ik vind iedere klus de mooiste die er is, elke geslaagde restauratie is prachtig. Als de nabestaanden blij zijn met het resultaat van mijn werk, dan voel ik me een tevreden mens.’ Daarbij voelt Heerschop zich niet gelukkiger met de restauratie van een ‘chique’ steen, dan met die van een eenvoudig exemplaar. Ieder mens ver­dient een mooi monument, is zijn stelling. Een begraafplaats of kerkhof hoort er netjes uit te zien en dat is lang niet altijd het geval. ‘Als ik sommige begraafplaatsen zie,

4

In Lemmer herstelde Heerschop onder meer de fraaie monumenten van de familie Wegener Sleeswijk. Ook het sierhek werd grondig aangepakt.

Hendrik Heerschop Visserleane 4, 8633 KG, IJsbrechtum 0515 – 42 48 65 www.facebook.com/dienieve

Voor en na de restauratie, het resultaat is verbluffend.


Waardig afscheid 2019

5


‘ELTS MINSKE IS OARS ELTS ÔFSKIE IS OARS’

www.uitvaartzorgbijlsma.nl

Garyp | Jorwert Anna Bijlsma 06 10 33 03 37

Het leven is niet altijd rozengeur en maneschijn. Altijd prikt er wel iets dat het goede leven verstoort. Deze verstoring wordt pijnlijk duidelijk wanneer donkere wolken zich samentrekken. Zij symboliseren het verdriet en de wanhoop die groeien tijdens een lang proces van loslaten en afscheid nemen. Dit proces vreet energie. Mensen kunnen hierdoor soms niet meer helder denken of ‘normaal’ functioneren. Alles staat in het teken van … Niet in het teken van de ervaren leegte of een totale desoriëntatie. Is er dan iemand die een steun in de rug kan zijn? Is er dan iemand die een klankbord kan zijn? Kun je vrijuit praten over pijn, verdriet, misverstanden en nog zo veel meer zaken, die ter sprake kunnen komen? ‘Klankborden’ geeft lucht.

genoemde situatie kan helpen? Er zijn misschien velen die kunnen helpen. Eén van de velen is Trust Praktijk voor bemiddeling en begeleiding. Onze praktijk heeft jarenlange ervaring met het begeleiden van mensen die in geschetste situatie zijn gekomen. Wanneer familierelaties door miscommunicatie danig verstoord zijn, dan kan onze praktijk via haar gecertificeerde familiemediator helpen om de communicatiestoornis op te heffen.

Is er iemand …? Wij willen er voor u en uw familie zijn.

Drs. Ing. Gerard Venhuizen, ADR-gecertificeerde familiemediator

AAR ER

T

6

IS

Is er iemand, die mee kan en wil denken? Is er iemand, die zorgzaam en betrouwbaar mensen in

L CERTIFIE

REG

Is er iemand …?

UL

D

F

Soms kunnen door verdriet, of niet uitgesproken wensen, familierelaties op scherp komen te staan. Communicatie lijkt niet meer mogelijk. Hierdoor groeien mensen – helaas ook in zware verliessituaties – uit elkaar. Terwijl ze elkaar heel erg nodig hebben.

EL

‘Is er iemand …?’

-O N

DERHA

ND


WAARDIG AFSCHEID MET PAARD EN WAGEN STALHOUDERIJ STÛKHÚSTER, WARTEN

DE LÊSTE REIS myn lêste reis sil ienris oer bewende paden gean it hynder en de koets fine as fansels de wei nei ’t âlde hôf dêr sil ik rêste mei myn foarfaars en by mannich freon en âlde kunde Stalhouderij Stûkhúster in Warten verzorgt de uitvaart voor de laatste reis per rouwkoets, boerenwagen of Miedemawagen. Een speciaal en stijlvol afscheid, met soberheid en rust als kenmerk. Eigenaar en koetsier Gaele Landheer is boer, met als hobby paarden. In 1994, nadat de oude koetsier was overleden, werd Landheer officieel koetsier voor de uitvaartvereniging in Garyp. Daarvoor was Landheer al vervanger voor de oude koetsier van de vereniging. De koets was ook van de vereniging. In 2012 was de eigen koets van de familie Landheer klaar, gebouwd door Jaap Veenstra uit Kollum. Het is een eenvoudige, zwarte rouwkoets, zonder opsmuk. Met twee Friese paarden ervoor, die voorzien zijn van traditionele rouwkleden en mutsen met pluimen, is het een indrukwekkend geheel.

Twee boerenwagens bezat Familie Landheer al. Later werd er nog een derde, grotere bij gekocht. Deze wagens hebben geen bok, dus loopt Landheer er naast, met het paard in de ‘losse strengen’. Hij volgt daarbij het oeroude ritueel dat bij het plaatsen van de kist op de wagen, het paard uitgespannen wordt en samen met zijn begeleider achter de wagen wacht. Het hoofd als eerbetoon naar de kist gericht. ‘Uiteraard mogen mensen zelf zeggen hoe ze het willen hebben, maar wij vertellen wel altijd wat de traditie is,’ zegt Landheer. De kleinste boerenwagen wordt ingezet voor kinderen of jongeren. Daar loopt geen Fries paard voor, maar een kleine, witte pony. Die combinatie ontstond bij toeval, vertelt Harma Landheer, toen er een aanvraag voor de boerenwagen werd gedaan voor de uitvaart van een heel jong kindje. Zo’n klein kistje op zo’n grote wagen, dat voelde niet goed, maar ineens dachten

dêr sil myn bern en al myn neisten en goekunde ticht om de iepen kûle stean dêr sil ‘t âlde wurd fan treast klinke oer ’t stille hôf út ierde bisto nommen ta d’ierde silsto ek wer hinne gean dat is de ein fan al ús dwaan en litten sa hat it libben op ierde syn bestean Sipke Veenstra ze aan dat kleine wagentje en de pony van zoon Johannes. In overleg met de familie vielen de puzzelstukjes op z’n plaats. Het klinkt gek, maar dit bijzondere rouwvervoer is de hobby van Gaele Landheer. De dankbaarheid van nabestaanden die hun dierbare op een bijzondere manier de laatste eer hebben kunnen bewijzen maakt het voor hem ‘mooi werk’.

Stalhouderij Stûkhúster Familie Landheer Stûkloane 6 9003 XR, Warten mobiel: 06 – 27 36 28 44 bgg: 058 – 255 17 46 info@stukhuster.nl

www.stukhuster.nl Waardig afscheid 2019

7


Funeraire Dienstverlening Visser Oosterbierum Sybren Klaas Visser Keatsebuorren 1 8854 AE Oosterbierum 06-53842374 info@fdvo.nl www.fdvo.nl

95 jaar vertrouwd afscheidnemen�

DOK

Bezoekadres Harinxmalaan 1 - 8602 CN Sneek T (0515) 416 114 E info@deboeruitvaart.nl

ST ANNAPAROCHIE

deboeruitvaart.nl

DE WES OOSTERBIERUM

POPPENWIER AKKRUM SNEEK

LANGE HEEG

JOURE

KOUDUM Voor een uitvaart met respect en aandacht

06-45 46 35 38

BALK

Dag en nacht bereikbaar

Anne Joosse, Koudum LEMMER

8

HEERENVEEN


Rondweg-West 158 • 9101 BG Dokkum (0519) 235 002 info@crematoriumnoordoostfryslan.frl www.crematoriumnoordoostfryslan.frl

KKUM

KOLLUM

STEREEN DROGEHAM

DRACHTSTER COMPAGNIE

DRACHTEN

EZWAAG

Waardig afscheid 2019

9


ERKENNING VOOR LEVENLOOS GEBORENEN DOODGEBOREN KINDEREN HOREN BIJ HET GEZIN Voor veel ouders is de datum van 3 februari 2019 een ankerpunt geworden. Die dag werd het door een versneld doorgevoerde wetswijziging mogelijk om hun doodgeboren kind officieel aan te geven bij de gemeente en op te laten nemen in de Basisregistratie Personen (BRP). Eindelijk erkenning dat hun kind bestond. De wetswijziging is het resultaat van een actie die jaren geleden door ouders van doodgeboren kinderen werd gestart. De petitie die daar in 2016 uit voortkwam werd via social media ruim 82.000 keer getekend en stond daarmee aan de basis van het nieuwe wetsvoorstel. Nooit eerder leidde een petitie daadwerkelijk tot een wijziging van de wet.

GEBOORTEAKTE

Voorheen kregen ouders geen geboorteakte, maar een ‘akte levenloos geboren kind’. Een levensgroot verschil, want met deze akte kwam een kind enkel en alleen voor in het overlijdensregister van de gemeente. Een levenloos geboren kind stond verder in geen enkel overheidssysteem. Had dus in dat opzicht nooit bestaan, stond

STAATSBLAD

ook niet in officiele documenten over de gezinssamenstelling en telde letterlijk niet mee in het aantal kinderen dat een gezin kreeg. Miskramen binnen vier maanden konden zelfs helemaal niet aangegeven worden en die kinderen bleven zodoende helemaal onzichtbaar. De naam van de akte is in 2017 veranderd in ‘akte van geboorte (levenloos)’. Hiermee werd de geboorte en dus het bestaan van het kind erkend en ook dat het echt geleefd had. De naamsverandering van de akte markeerde de eerste stap op weg naar de wetswijziging van de BRP. Met een ‘akte van geboorte (levenloos)’ wordt het kindje opgenomen in de Basisregistratie Personen. Voor geboorte en overlijden wordt de datum van de geboorte aangehouden, ook als de moeder het kind voor de geboorte heeft voelen overlijden, of artsen dit vaststelden.

OOK BIJ MISKRAAM

Door de wetswijziging kunnen voortaan álle doodgeborenen worden aangegeven, onafhankelijk van de duur van de zwangerschap. Dit betekent dat het ook mogelijk is om na een miskraam binnen vier maanden van de zwangerschap je kind te laten registreren. Daarvoor is wel documentatie nodig, een akte van geboorte (levenloos). Een verklaring van een arts of verloskundige

Wetsvoorstellen en wetswijzigingen worden gepubliceerd in het Staatsblad. Staatsblad 2019-32 meldde: ‘De aanleiding voor de voorgestelde wijziging is gelegen in de uitdrukkelijke wens van ouders van deze overleden kinderen om niet alleen door het laten opmaken van een akte van de burgerlijke stand het feitelijke bestaan van het kind in een overheidsdocument vast te leggen, maar dit kind ook te vermelden in de BRP (Basisregistratie Personen) om zo recht te doen aan het feit dat deze kinderen voor de geboorte geleefd hebben.’ Op 3 februari 2019 is deze wet versneld in werking getreden. De volledige tekst van dit besluit is online te vinden op: zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2019-32

10

Gerhild van Rooij

Doodgeboren kinderen horen bij het gezin. De erkenning komt na jarenlange strijd van ouders. Foto Maria Oswalt / Unsplash community.

kan eventueel ook voldoende zijn; het is aan de ambtenaar van de burgerlijke stand om dat te bepalen.

TERUGWERKENDE KRACHT

De wet werkt met terugwerkende kracht, kinderen die jaren geleden levenloos ter wereld kwamen, kunnen alsnog worden ingeschreven. Als ouders een ‘akte van geboorte (levenloos)’ overleggen, wordt het kind alsnog in de BRP opgenomen. Het aanvragen van de akte van geboorte en het inschrijven moet gebeuren in de gemeente waar het kind werd geboren. Het geldt dus voor alle doodgeborenen, ook van lang geleden. Enige voorwaarde is dat de geboorte wel in Nederland moet hebben plaatsgevonden en dat de ouders nog op enig moment na 1994 in Nederland moeten hebben gewoond. Het inschrijven van een levenloos kind heeft geen praktische gevolgen. De waarde is symbolisch: voor ouders is het een erkenning dat hun kind echt heeft bestaan.


ANONIEM ONDER DE HEG EINDELIJK EEN PLAATS OM TE ROUWEN geboorte overleden kinderen. Ouderen hebben soms zeventig jaar na dato eindelijk een plaats om (klein-)kinderen, broertjes of zusjes te herdenken die nooit, of op een onbekende plaats zijn begraven. Toch zijn ze, zeker op grote begraafplaatsen, nog lastig te vinden, staan ze niet aangegeven op plattegronden en weten soms zelfs beheerders nauwelijks van het bestaan af. Op de Noorderbegraafplaats in Leeuwarden zijn op een apart veldje tussen 1919-1985 ruim 1700 voor, of kort na hun geboorte overleden kindjes anoniem begraven. Ouders hebben die kinderen niet mogen zien. Men geloofde dat de ouders erbij gebaat waren hun

kindje zo snel mogelijk te vergeten, het kind zien zou een onnodige pijnlijke herinnering geven. De kinderen werden doodgezwegen. Sinds 18 september 2005 staan op dit grafveld twaalf dakplatanen en het transparante ‘Monument Bijzondere Kinderen’. De verschillende uitsparingen in de vier staande glaslaten op rij vormen subtiel een kruis, de gezandstraalde vlinders vliegen steeds verderaf. Op een van de verspreid geplaatste ronde, stenen plaquettes met vlinder staat het jaar 1949. Bij het monument en de stenen zijn bloemen, knuffels en engeltjes gelegd. Op de Algemene Begraafplaats in Bolsward staat een beeld uit 2017 van Hans te Wierike ter nagedachtenis aan

Leeuwarden, Noorderbegraafplaats, grafveld met 12 platanen en glazen monument ‘Bijzondere Kinderen’, ter nagedachtenis aan de ruim 1700 hier begraven levenloos geboren kinderen.

Bolsward, algemene begraafplaats. Dit kunstwerk van Hans te Hierike voor alle levenloos geborenen waar geen gedenkplaats voor is, werd in 2017 geplaatst. Foto Ton Visser.

ONGEKEND MAAR ONVERGETEN

Historische 15e-eeuwse illuminatie. Aan elke ongedoopte, ook het kleinste kind, was bij voorbaat het Rijk der Hemelen ontzegd.

De zoektocht naar erkenning van doodgeboren kinderen is niet nieuw. Al jaren worden er op steeds meer plaatsen herinneringsmonumenten opgericht op kerkhoven en begraafplaatsen. Onder meer Bolsward, Drachten, Joure, Leeuwarden, Lemmer, Sint Nicolaasga en Sneek kregen op initiatief van particulieren, begraafplaatsen en parochies speciale herdenkingsplekken. De oudste monumenten bestaan pas enkele decennia en er komen nog steeds nieuwe bij. Ze zijn een erkenning voor naamloze, onzichtbare, ongedoopte, onvindbare, ongekende, weggestopte, doodgeboren, of vlak na de

Gerhild van Rooij

Waardig afscheid 2019

11


alle levenloos geborenen waar geen gedenkplaats voor is. Een kindje ligt tegen de wand van een door verdriet en gemis verscheurd moederhart, het losgescheurde deel staat voor loslaten. Ouders van levenloos geboren kindjes zullen nooit de stem of ademhaling horen, geen enkele beweging kunnen waarnemen, nooit de kleur ogen zien of een reactie krijgen bij aanraking. Hoe anders wordt er nu met dit peilloze verdriet omgegaan ten opzichte van enkele tientallen jaren geleden. Eeuwenlang kregen moeders te horen dat ze hun doodgeborene, miskraam (vrucht), moesten vergeten, maar ze vergaten wie ze droegen zelden. Al heerst er doodse stilte, ouders mogen nu tenminste afscheid nemen van hun zoon of dochter, ook van de fragielste, zogenoemde miskraam, de spontane afbreking van een zwangerschap tot zestien weken (de Wereldgezondheidsorganisatie hanteert twintig weken).

het verleden. In het ziekenhuis geboren vruchten, of kindjes werden ‘weggedaan’. Anoniem gecremeerd, begraven, of zelfs ter beschikking gesteld van de wetenschap, maar alles zonder overleg met de ouders. Tot ver in de twintigste eeuw kon een doodgeborene het Doopsel niet ontvangen. Ongedoopte kindjes droegen, zo geloofde men, geen persoonlijke zonden, maar wel de erfzonde. Voor de doop overleden kindjes mochten, evenals echtbrekers, anders gelovigen, zelfmoordenaars en terechtgestelden niet in gewijde grond op het rooms-katholieke kerkhof begraven worden. Het ‘lijfje’ moest worden afgegeven, waarna het kindje anoniem achter de heg van het kerkhof werd begraven. Een enkele keer moest de vader zelf het graf delven. Al in de jaren zestig van de vorige eeuw werd in Nederland aan deze gewoonte een einde gemaakt. Op verschillende begraafplaatsen staan nu monumenten voor alle kinderen die daar begraven zijn.

MEE NAAR HUIS

VOORGEBORCHTE

STILTE

Ouders zijn wettelijk verplicht om vanaf week 24 van de zwangerschap hun overleden kindje aan te geven bij de gemeente en het te laten cremeren of begraven, daarvoor mogen ze er zelf invulling aan geven. Bij een geboorte na 24 weken, wanneer het kind levensvatbaar wordt geacht, houden moeders recht op kraamzorg, bij het huishouden en om het verlies te delen. Voorheen ontbrak elke vorm van nazorg. Ook hierin is gelukkig verandering gekomen. Ziekenhuis Nij Smellinghe (Drachten) geeft ouders bijvoorbeeld een Phéron Memory Box, onder meer om voetafdrukjes te kunnen maken. Levenloos geborenen mogen even thuiskomen, waar familie en vrienden desgewenst afscheid kunnen nemen. Zelfs bij miskramen kunnen dankzij de ‘watermethode’ de kindjes langer bekeken en zelfs aangeraakt worden. Het kindje blijft deel van het gezin.

ACHTER DE HEG

Doodgeboren kinderen krijgen tegenwoordig ‘gewoon’ een uitvaart, als de ouders dat willen. Er is een keuze voor begraven of cremeren, er is een mandje of kistje, een grafje, of urntje. Het afscheid blijft intens verdrietig, maar de afwikkeling is humaner dan in

12

De ziel van een gedoopt kindje dat stierf, steeg, volgens de Rooms-Katholieke kerk rechtstreeks op naar de hemel. De ziel van een doodgeborene belandde in het voorgeborchte, in Latijn Limbus Puerorum, aan de rand van hemel en hel. Er heerste een oneindige gelukzaligheid, maar zonder aanschouwing van God en de kans om in de hemel met de ziel van hun ouders herenigd te worden. Dit was voor gelovige ouders onverdraagbaar. Het voorgeborchte was in het jaar 593 door paus Gregorius I aan de katholieke leer toegevoegd, als oplossing voor het feit dat ongedoopte borelingen weliswaar niet naar de hemel konden, maar toch ook geen persoonlijke zonden begaan hadden en dus ook zeker geen gang naar het vagevuur verdienden. Nadat er door een dertig man sterke commissie onderzoek is gedaan naar het voorgeborchte en op grond daarvan besloten is dat de barmhartigheid van God zo groot is, dat hij ook al diegenen die buiten hun schuld om niet gedoopt zijn in de hemel toelaat, heeft paus Benedictus XVI op 21 april 2007 officieel het voorgeborchte achterhaald verklaard.

Het monument ter nagedachtenis aan alle levenloos geborenen op de algemene begraafplaats in Sneek is geplaatst in 2008. Foto’s Gerhild van Rooij.

Een eenvoudige steen als monument op de rooms-katholieke begraafplaats Johanneshof in Sint Nicolaasga en op de parochiebegraafplaats in Lemmer, voor alle kinderen daar begraven. Foto’s Gerhild van Rooij.

ALLERZIELEN

Op Allerzielen, 2 november, herdenken traditionele Westerse katholieke geloofsgemeenschappen de doden (opgestegen zielen) van het afgelopen jaar. In de kerk wordt vaak een kruisje opgehangen met de naam van de overledene. Nabestaanden mogen dat na de mis meenemen.

WERELDLICHTJESDAG

Het troost dat er ruimte is voor rouw over levenloos geborenen. Op Wereldlichtjesdag, elke tweede zondag van december, worden kaarsjes gebrand voor overleden kinderen, grote, kleine en doodgeborenen. Op verschillende begraafplaatsen komen ouders op Wereldlichtjesdag samen om te rouwen, ook ouders voor wie een begrafenis of crematie onbetaalbaar was en die noodgedwongen hun kind aan de wetenschap hebben afgestaan. Zie voor meer informatie rondom dit onderwerp: - www.stillelevens.nl - https://steunpuntnova.nl - www.miskraambegeleiding.nl - www.watermethode.nl - www.sterrenkindje.nl - www.stichtingpheron.nl


TESTAMENT OF LEVENSTESTAMENT WAT IS HET VERSCHIL? Een testament is een notariële aanwijzingen geven aan de gevolmachakte waarin de laatste wil is op- tigde (de vertrouwenspersoon) hoe de genomen. Er staat onder meer zaken te regelen, zoals of er geschonken wordt, hoe om te gaan met sociale in wie de bezittingen erven en media en welke wensen er zijn met bewie alles regelt als men overle- trekking tot de uitvaart. Ook medische den is. Als er geen testament verklaringen, zoals een niet-behandelopgesteld is, bepaalt de wet wie verklaring of een euthanasieverzoek kunnen worden opgenomen in een lede erfgenamen zijn. Deze erf- venstestament. genamen moeten dan ook alles BIJ LEVEN regelen na overlijden. Een levenstestament is een document waarin een volmacht wordt verleend aan één of meer personen voor het geval dat iemand door ziekte of een ongeval niet in staat is zijn belangen te behartigen. Dit document wordt ook opgesteld door een notaris en vastgelegd in een notariële akte. Als er geen levenstestament is opgesteld, kan het vermogen door de kantonrechter onder bewind worden gesteld en kan er door de kantonrechter een mentor worden benoemd.

VOLMACHT

In het levenstestament wordt naast een algemene volmacht, ook een medische volmacht en soms een specifieke ondernemersvolmacht opgenomen. Verder kan de volmachtgever in de akte

Een levenstestament geldt tijdens leven en eindigt bij overlijden. Een testament geldt pas vanaf het moment van overlijden. In een testament kan geen volmacht opgenomen worden voor tijdens het leven, terwijl in het levenstestament niets bepaald mag worden over de erfenis of wie de zaken regelt na het overlijden.

MEER INFORMATIE

Wilt u meer weten over testamenten, levenstestamenten of wat er bij de afwikkeling van een nalatenschap komt kijken, dan bent u van harte welkom op mijn kantoor. Mijn kantoor is tijdens kantooruren en elke donderdagavond geopend. Een afspraak bij thuis kan natuurlijk ook. Als familierecht notaris, aangesloten bij de stichting Registerexecuteur en

de Vereniging van Estateplanners in het Notariaat (EPN), ben ik bij uitstek dé deskundige die u kan adviseren op dit gebied.

T (0566) 60 14 04 - Stationsweg 1 - Grou www.notarismirjam.nl

Waardig afscheid 2019

13


ALLE KINDEREN SAMEN Gerhild van Rooij

OVERLEDEN KINDEREN IN DE KUNST Momentopnamen van het laatste samenzijn worden nu als foto, boek of film in kleine kring gedeeld en soms openbaar op social media. Dat lijkt gewoon, maar in vorige eeuwen waren nabestaanden al blij dat er één beeld was. In de begintijd van de fotografie waren de Daguerrotypie uit 1839 unica, evenals schilderijen en tekeningen. Het grote verschil was dat foto’s een periode inluidden waarin beelden van familieleden voor steeds meer burgers en arbeiders bereikbaar werden. Na vele eeuwen konden zij een beeld laten maken van hun overleden kind, zoals een kleine groep rijken al langer kon, maar dan als schilderij of tekening. Ook die portretten, waarop symbolen naar het overlijden en de vergankelijkheid wezen, waren bijna altijd het enige beeld van het overleden kind. Vroeger was de dood veel meer aanwezig door de grote kindersterfte.

PORTRETKUNST

Individuele portretten in de schilderkunst waren oorspronkelijk pronkstukken om te laten zien hoe belangrijk, invloedrijk en welvarend de geportretteerde was. Keizers, vorsten, regenten en andere machthebbers lieten zich zo

Anoniem, ‘Aelke van Juckema’, 1607, (langdurige particuliere bruikleen, foto Museum Martena).

portretteren. Rijke burgers stonden als schenkers op gebrandschilderde ramen in kerken of kloosters, hun kinderen niet. Helden, handelaars, admiralen, wetenschappers hoorden tot de elite die vaak vereeuwigd werd op plaquettes, bustes, beelden of praalgraven. Het burgerportret ontstond later als toonbeeld van de verworven maatschappelijke status. Edelen en herenboeren lieten hun familie in alle grandeur portretteren en als hun kinderen jong stierven, werden ze fraai afgebeeld op hun doodsbed, niet in de kist, maar met attributen waarvan de kijker wist dat die naar de dood verwezen.

OUDSTE PORTRET

Rembrandt van Rijn ‘Saskia in Bed, met een kind’, c. 1636, 185 x 236 mm, Pen en bister, Fogg Museum of Art, Cambridge Massachusetts Paul J. Sachs Collection, 2.

14

Voor zover bekend is het oudste portret van een overleden kind in Nederland het ontroerende schilderij uit 1607 van de eenjarige Aelke Juckema. Het kunstwerk dat haar vader had laten maken werd in 2016 gerestaureerd en hangt als langdurige bruikleen van de nazaten in Museum Martena (Franeker). Aelke was het tweede kind van Ruurd Werps van Juckema en Edwer (Eduarda) Gerroltsdochter van Cam-

mingha, eigenaren van het Sjaerdemaslot en de Camminghastins in Franeker. Volgens de in Friesland geldende Juliaanse kalender, die tien dagen voorliep op onze Gregoriaanse, werd Aelke op 21 november 1605 geboren en is ze op 6 februari 1607 overleden. Haar moeder stierf al op 22 maart 1606. Het schilderij hing enkele maanden in de blockbuster ‘Rembrandt en Saskia, liefde in de gouden eeuw’ (2018-2019) van het Fries Museum. Rembrandt en Saskia verloren drie van hun kinderen binnen enkele weken tot een half jaar na de geboorte. Zoon Titus overleefde en werd volwassen. Net als de moeder van Aelke overleed zijn moeder, de Friese Saskia van Uylenburgh, tijdens zijn eerste levensjaar .

ROZEMARIJN

In 2014 verscheen bij de expositie ‘Pjutten en beukers: Friese kinderportretten 1550-1800’ in Museum Martena een catalogus van Marjan Brouwer. Een van de veertig door Friese kunstenaars geschilderde adellijke Friese peuters en kleuters was Aelke. Het meisje rust in een rieten wiegmand met hand-


Matthijs van den Bergh (1618-1687), ‘Jongetje op zijn doodsbed’, 1658, olieverf/paneel (collectie Rubenshuis, Antwerpen, foto CCSA).

vatten, met linksachter drie brandende kaarsen en rechts het familiewapen. Over haar witte met kant afgezette mutsje ligt een krans van rozemarijn, het kruid dat met Nieuwjaar werd geschonken en onder hoofdkussens werd gelegd om kwade dromen en geesten te verjagen. De oude Grieken droegen bij examens rozemarijn in hun haar voor de concentratie en een helder geheugen. Rozemarijn is symbool voor liefde, trouw en niet-vergeten. Geliefden kregen de aromatische takjes mee op reis en Anna van Kleef droeg een krans van rozemarijn toen ze Henry VIII huwde. Bij Vondel is rozemarijn het zinnebeeld van rouw voor zijn dode dochtertje Saartje en, net als de krans die Aelke draagt, en op graven neergelegde takjes rozemarijn, een teken dat de geliefde dode niet wordt vergeten.

Johannes (Jan) Mijtens (1614-1670), ‘Familieportret Van den Kerckhoven’, 1652/1655, (Haags Historisch Museum).

familie kreeg bijvoorbeeld een idyllische achtergrond en statussymbolen. Op het portret van de familie van Willem van den Kerkckhoven, Raad-ordinaris van het Hof van Holland, zweven vijf engelen op een wolk. Ze verbeelden de vijf overleden kinderen van Willem en zijn echtgenote. De voorste engel wijst omlaag naar de familie en de tweede engel houdt een laurierkrans omlaag. In de zeventiende en achttiende eeuw was alleen zo het gezin compleet verbeeld. Van de tien kinderen beneden is het nakomertje naast vaders knie in 1655 toegevoegd, fotoshop avant la lettre, drie jaar nadat het schilderij was voltooid.

PERZIK

De in Leeuwarden geboren Abraham Lambertsz van den Tempel gaf in het familieportret van regentes Prinses Albertina Agnes van Oranje Nassau een overleden dochter levend weer, als naakt kind. Links van Albertina, die wel beschouwd wordt als oermoeder van de Oranjes, staan Amalia van Nassau-Dietz en Hendrik Casimir II van Nassau –Dietz in vol ornaat en rechts staat de jongste dochter, Sofia Hedwig op schoot. Ze houdt haar hand op de moederborst en heeft in haar andere hand een perzik. Die vrucht is hier symbool voor leven, een nieuw begin en onsterfelijkheid en herinnert eraan dat we stervelingen zijn.

LAURIER

Een vergelijkbaar symbool was de laurier, in de christelijke kerk een symbool van onvergankelijkheid. Laurier werd net als rozemarijn op graven neergelegd of afgebeeld. In het schilderij ‘Jongetje op zijn doodsbed’ van Matthijs (Jansz.) van den Berg wijst in de rechterhand een lauriertak omhoog. Dit kruid beschermde in voorchristelijke tijden al tegen kwade geesten. De altijd groenblijvende Laurier, Laurus Nobilis, hoorde oorspronkelijk bij zonnegod Apollo en was en is als krans een Olympisch overwinningssymbool. In de linkerhand verwijst een afgebroken bloem naar de dood op jonge leeftijd.

ENGELEN

Vroeger werd in realistische familieportretten het beeld al aangepast, de

Abraham Lambertsz van den Tempel (1622-1672,) ‘Prinses Albertina Agnes en haar drie kinderen’ (Fries Museum).

Waardig afscheid 2019

15


Fryske boek- en kadowinkel

Gedichten en wurden fan treast

Foar altyd yn ús hert

Wa kin skiede fan in freon

gearstald troch Dieuwke van der Meer-Posthumus

gearstald troch Gerda van der Wijk

Priis €8,95

Priis €9,95

Soms is der safolle wat wy fiele, mar sa’n bytsje wat wy sizze kinne. Dizze boekjes kinne helpe om in passende tekst te finen.

foar bern

Tomke – Leave pake Durk

De Fertelbeam

makket lytse bern dúdlik hoe’t it om en ta giet by in kremaasje

printeboek fan Britta Teckentrup kin helpe by it ferwurkjen fan it ferlies fan in dierbere

Priis €6,50 Bûterhoeke 3 – Ljouwert – (058) 234 3070 – www.afuk.frl – www.websjop.afuk.nl

16

Priis €12,50


1925

BEIMERS ROUWSERVICE

Beimers Rouwservice & uitvaartverzorging, een begrip in uitvaart in de regio Waadhoeke en daarbuiten.

Of het nu het verzorgen van een complete en persoonlijke uitvaart is of alleen het leveren van een uitvaartkist of vervoer van een overledene, dag & nacht kunnen nabestaanden en uitvaartverzorgers een beroep doen op de diensten & service van de firma Beimers. Bel met 0518 - 401 000 optie 2, 24/7.

St. Annaparochie • rouwservice@beimers.nl • www.beimers.nl

Beimersad-2.indd 1

16-10-18 06:34 Waardig afscheid 2019 17


In het Uitvaartcentrum & Crematorium Sneek bieden wij u alle tijd en ruimte voor een waardig afscheid

Harinxmalaan 1, Sneek Tel. 0515 - 416 114 Spoedlijn 0515 - 411 000 www.deboeruitvaart.nl

In het Uitvaartcentrum & Crematorium Sneek bieden wij u alle tijd en ruimte voor een waardig afscheid

Harinxmalaan 1, Sneek Tel. 0515 - 428 700 www.crematoriumsneek.nl

18

Profile for Uitgeverij PENN.nl

Waardig Afscheid 2019  

Waardig Afscheid 2019  

Advertisement