Page 1

www.ecovarna.info

Брой 45, година XIII, Декември, 2014 г., Цена 0.50 лв.

Информационен бюлетин на ОЦОСУР, фондация „МЕЙДЕЙ“, МК „Приятели на морето“ Събирайки отпадъка разделно, спестявам ресурси и опазваме чиста природата.

Радиоактивни води изтичат от затворените уранови мини у нас На места превишението на нормите на радиация е над 600 пъти Ïîâå÷å îò 30 – 40 ãîäèíè ñëåä çàòâàðÿíåòî íà óðàíîâèòå ìèíè â Áúëãàðèÿ, âîäèòå, èçòè÷àùè îò òÿõ, ñúäúðæàò âèñîêè íèâà íà óðàí è õèìèêàëè, â òîâà ÷èñëî òåæêè ìåòàëè è òîêñè÷íè ñóáñòàíöèè, êàòî àðñåíèê. Òîâà ñå ïîñî÷âà â äîêëàä íà åêî-

Пасивният офис вече не е мит във Варна. Ставаме производител и на електромобили Ïîäðîáíîñòè íà ñòð. 2-3

ëîãè÷íî ñäðóæåíèå „Çà Çåìÿòà”, ðàçðàáîòåí ïî íàó÷íèÿ ïðîåêò EJOLT (www.ejolt.org) ñ ïîìîùòà íà ôðåíñêàòà ëàáîðàòîðèÿ CRIIRAD. Ìåñòíè àêòèâèñòè îðãàíèçèðàò ò. íàð. „Òîêñèê òóð“, ïî âðåìå íà êîéòî ñå âçåìàò ïðîáè îò âîäè, èçòè÷àùè îò óðàíîâèòå ìèíè. Îêàçâà ñå,

÷å íà ìåñòà èìà çíà÷èòåëíè ïðåâèøåíèÿ íà ïðåäåëíî-äîïóñòèìèòå íîðìè íà ðàäîí è óðàí, òâúðäè åäèí îò ó÷àñòíèöèòå â íàó÷íîòî èçñëåäâàíå Òîäîð Ñëàâîâ. Ïðîáîíàáèðàíåòî å èçâúðøåíî â ðàéîíèòå íà Ñåñëàâöè (ñîôèéñêè êâàðòàë äî Êðåìèêîâöè), Áóõî-

Създадоха атлас на екологичните конфликти по света. В България са 17 Ïîäðîáíîñòè íà ñòð.6

âî è Íîâè õàí, Ñîôèéñêî. Äî Ñåñëàâöè, â þæíèòå ñêëîíîâå íà Ñòàðà ïëàíèíà, íàïðèìåð, ñà çàìåðåíè äî 110 ìèêðîñèâåðòà íà ÷àñ. ×èñëîòî å ïîâå÷å îò 600 ïúòè íàä íîðìàëíèòå íèâà íà ðàäèàöèÿ. Âñè÷êî ïî òåìàòà íà ñòð. 4-5


Åêîèíîâèðàé

брой 45

2

“Зелен“ ваучер насърчава екоинвестициите в бизнеса Остава далеч за българските ширини идеята за екологичен дизайн, който следва природния цикъл

„Çåëåí” èíîâàöèîíåí âàó÷åð äà ïîäïîìàãà ìåñòíè åêîèíèöèàòèâè âúâ Âàðíà. Òîâà ïðåäëàãàò íà îáùèíà Âàðíà îò Àñîöèàöèÿòà íà áúëãàðñêèòå ÷åðíîìîðñêè îáùèíè (ÀÁ×Î) – âîäåù ïàðòíüîð çà Áúëãàðèÿ â ìåæäóíàðîä-

íèÿ ïðîåêò RECOMMEND. Îò îðãàíèçàöèÿòà ñà ðàçðàáîòèëè ðåãèîíàëåí ïëàí çà èçïúëíåíèå çà âíåäðÿâàíå íà ìîäåëà, êîéòî óñïåøíî ñå ïðèëàãà îò ãîäèíè â Áúðíî (×åõèÿ). Ïðèãîäåí êúì áúëãàðñêèòå óñëîâèÿ, ìîäåëúò èçãëåæäà òàêà: áþäæåò íà ôîíäà – 60 000 ëâ.; ñòîéíîñò íà åäèí çåëåí âàó÷åð äî 5000 ëâ.; äî 75% ãðàíò çà ôèíàíñèðàíå íà ïðîåêò; äî 5 ñòðàíèöè àïëèêàöèîííà ôîðìà; äî 1 ìåñåö îäîáðåíèå; áåíåôèöèåíòè – ñäðóæåíèÿ ñ íåñòîïàíñêà öåë è ìàëêè è ñðåäíè ôèðìè. Ïðåäèìñòâàòà íà òîçè òèï ôèíàíñèðàíå ñà ìíîãî ïî-ìàëêàòà àäìèíèñòðàòèâíà ïîäãîòîâêà è ïî-áúðçîòî îäîáðåíèå â ñðàâíåíèå ñ äðóãèòå ïðåäîñòàâÿíè ãðàíòîâå â òîçè ñåêòîð, çàÿâè Òîäîð Òîíåâ îò Àñîöèàöèÿ íà áúëãàðñêèòå ÷åðíîìîðñêè îáùèíè. Îñíîâíîòî ïðåäíàçíà÷åíèå íà ìîäåëà å ïðåäîñòàâÿíåòî íà âúçìîæíîñò çà çàêóïóâàíå íà âúíøíà óñëóãà ñ öåë îïàçâàíå íà îêîëíàòà ñðåäà. Ïî òîçè íà÷èí ïå÷åëè íå ñàìî ìåñòíèÿò áèçíåñ, íî â äúëãîñðî÷åí ïëàí - è öÿëàòà ìåñòíà îáùíîñò. Èäåÿòà çà „çåëåí” èíîâàöèîíåí âàó÷åð áåøå ïðåäñòàâåíà ïðåä ïðåäïðè-

åìà÷è è ïðåäñòàâèòåëè íà íåïðàâèòåëñòâåíèÿ ñåêòîð îò Âàðíà è îáëàñòòà ïî âðåìå íà „çåëåíî” áèçíåñ êàôå â õîòåë „Ëîíäîí”. Ñðåùàòà ñå îðãàíèçèðà îò Îáùåñòâåíèÿ öåíòúð çà îêîëíà ñðåäà è óñòîé÷èâî ðàçâèòèå (ÎÖÎ-

ñîëàðíè è ôîòîâîëòàè÷íè ñèñòåìè.  áúäåùå òîâà ùå áúäå íàé-åâòèíèÿ òèï åíåðãèÿ, êàçà Ìèðîñëàâ Ãóöàëî, ìåíèäæúð ïðîäàæáè â „3Ê” ÀÄ. Òîâà ëÿòî èêîíîìè÷åñêè íàé-ðàçâèòàòà äúðæàâà â Åâðîïà – Ãåðìàíèÿ, ïîñòèãà åíåðãèåí ðåêîðä – 70% îò êîíñóìèðàíàòà åíåðãèÿ ïî îáÿä â ñòðàíàòà å îò âúçîáíîâÿåìè èçòî÷íèöè. Ó íàñ îáùèíà Áàë÷èê íàñêîðî ïå÷åëè ïðèç çà íàé-óñòîé÷èâî ðàçâèâàОбщо пет ùà ñå îáùèíà, áëàãîäàðåíèå íà ïðî„зелени“ åêò íà „3Ê” çà óëè÷íî îñâåòëåíèå îò бизнес ñëúí÷åâà åíåðãèÿ íà åäíà îò ãðàäñêèсрещи òå àëåè. Êîìïàíèÿòà å èçãðàäèëà çàбяха ðÿäíà ñòàíöèÿ çà åëåêòðîìîáèëè â проведеÁàë÷èê, êîÿòî ïðîèçâåæäà åíåðãèÿ îò ни в ôîòîâîëòàèöè. Êîãàòî íÿìà äîñòàòú÷Североíî ïîòðåáëåíèå, ïðîèçâåäåíàòà îò източния ñëúíöåòî åíåðãèÿ îòèâà çà óëè÷íîòî регион îñâåòëåíèå. Ïîäîáíà çàðÿäíà ñòàíöèÿ на планира ôèðìàòà ïëàíèðà äà íàïðàâè è âúâ в рамкиÂàðíà. Íàé-àòðàêòèâíèÿò é ïðîåêò те на îáà÷å å ñãëîáÿâàíåòî íà ñèòè êàð – проекта ìàëêà ãðàäñêà åëåêòðè÷åñêà êîëà.Òîé RECOMòðÿáâà äà ñå ðåàëèçèðà äî êðàÿ íà ãîMEND äèíàòà. ÑÓÐ) ñ ôèíàíñîâàòà ïîäêðåïà íà ïðîÈìà îùå ìíîãî äà ñå ðàáîòè ñ áèçãðàìà INTERREG IVC íà ÅÑ â ðàìêè- íåñà çà âúâåæäàíåòî íà åêîèíîâàöèè òå íà ïðîåêò RECOMMEND. Öåëòà íà ïðîåêòà å äà íàñúð÷è åêîèíîâàöèèòå â ðåãèîíèòå, êàêòî è ðàçðàáîòâàíåòî На срещаíà ðåãèîíàëíè ïëàíîâå çà èçïúëíåíèå та във Варна â òàçè îáëàñò. присъства и Îáùî ïåò «çåëåíè» áèçíåñ ñðåùè млад предáÿõà ïðîâåäåíè â ðàìêèòå íà ïðîåêòà. приемач от Îñâåí âúâ Âàðíà, ïîäîáíè èìàøå â Търговищко, Äîáðè÷, Ñèëèñòðà, Øóìåí è Òúðãîâèкойто стартиùå. Îêîëî 50 ïðåäñòàâèòåëè íà áèç- раше бизнес и íåñà âçåõà ó÷àñòèå â äèñêóñèèòå. имаше Çàùî åêîèíàâàöèè? Âñå ïîâå÷å визията и êîìïàíèè ñà èçëîæåíè íà ðèñê îò íåразбирането, че компанииäîñòèã íà ñóðîâèíè çà äîñòàâêà, íåте трябва да ñòàáèëíîñò íà öåíèòå è âèñîêà ñòîéстанат поíîñò íà ìàòåðèàëèòå, çàÿâè âúâ âñòúïèотговорни òåëíèòå ñè äóìè Èëèÿí Èëèåâ îò ÎÖÎÑÓÐ.  ñúùîòî âðåìå ñâåòîâíè- към опазването на околнаÿò èêîíîìè÷åñêè ôîðóì (WEF) è Äîêта среда. ëàäúò çà ñâåòîâíè ðèñêîâå îò 2012 ã. êëàñèðàò äðàñòè÷íèòå âàðèàöèè íà è åêîìåíäèæìúíò â ïðàêòèêàòà, çàÿâè öåíèòå íà ñóðîâèíèòå êàòî ïåòèÿ íàé- ñëåä êðàÿ íà ñúáèòèÿòà Èëèÿí Èëèåâ. âàæåí ðèñê ïî îòíîøåíèå íà ïîòåí- Åêèòåêòúò “åêîèíîâàöèè” è “åêîöèàëíè íåãàòèâíè âúçäåéñòâèÿ âúðõó ìåíäæìúíò” âñå îùå íå å ïðèîðèòåò áèçíåñà. Íå ñëó÷àéíî ÑÀÙ èíâåñòè- è íå ïðèâëè÷à âíèìàíèåòî íà ðîäíèðà òðèëèîíè äîëàðè â èçãðàæäàíåòî íà òå ïðåäïðèåìà÷è. Âúïðåêè òîâà íà ñðåùèòå äîéäîõà è áèçíåñìåíè, êîèòî òúðñåõà êîíêðåòíî ðåøåíèå çà òÿõíàòà ðàáîòà. Íàé-÷åñòî îáà÷å òî áåøå ñâúðçàíî ñ ïðàêòèêèòå íà èçïîëçâàíå íà âúçîáíîâÿåìè åíåðãîèçòî÷íèöè (ÂÅÈ). Ïðåìèíàâàíåòî êúì çåëåíà åíåðãèÿ â ïîâå÷åòî ñëó÷àè íå áåøå ñâúðçàíî ñ åêîëîãè÷åí ìîòèâ, à çàðàäè òðóäíîñò äà áúäàò èçïîëçâàíè êîíâåíöèîíàëíèòå èçòî÷íèöè.Òîçè òèï ïðåäïðèåìà÷è ïðîÿâÿâàò èíòåðåñ, òúé êàòî åêîèíîâàöèèòå â òåõíèòå ñëó÷àè ñå ÿâÿâàò åäèíñòâåíàòà àëòåðíàòèâà çà ðåøàâàíå íà áèçíåñ ïðîáëåìà èì. Èíòåðåñúò êúì åêîèíîâàöèèòå îò ñòðàíà íà ìàëêèÿ è ñðåäåí áèçíåñ, êàòî ôîðìà è íà÷èí íà ìèñëåíå, è îòíîøåíèå êúì æèâîòà, îòñúñòâàøå ñðåä ãîñòèòå, îáîáùàâà âïå÷àòëåíèÿòà ñè Èëèåâ. Ðàçáèðà ñå, âñÿêî ïðàâèëî èìà èçêëþ÷åíèÿ. Ïîëîæèòåëåí íàïðèìåð ñå ïîÿâè îùå íà ïúðâàòà ñðåùà – âúâ Âàðíà. Ìëàä ïðåäïðèåìà÷ îò Òúðãî-

Първият БГ електромобил излиза на пазара догодина Ïúðâèÿò ïðîòîòèï íà áúëãàðñêè åëåêòðîìîáèë ðàçðàáîòè âàðíåíñêàòà êîìïàíèÿ „3Ê” ÀÄ.  íà÷àëîòî íà ñëåäâàùàòà ãîäèíà òîé ùå áúäå ïðåäñòàâåí íà øèðîêàòà ïóáëèêà. Áà åëåêòðîìîáèëúò ùå îòãîâàðÿ èçöÿëî íà åâðîïåéñêèòå èçèñêâàíèÿ è ùå áúäå ïðèãîäåí çà äâèæåíèå îñíîâíî â ãðàäñêè óñëîâèÿ. Âå÷å ñà íàïðàâåíè è ïúðâèòå ïîðú÷êè çà åëåêòðîìîáèëà. Áóðãàñ ñå î÷åðòàâà äà ñå ïðåâúðíå â ïúðâàòà áúëãàðñêà îáùèíà, êîÿòî ùå çàïî÷íå ïîäìÿíà íà àâòîïàðêà ñè ñ êîëè, çàäâèæâàíè îò åëåêòðè÷åñòâî.

âèùêî, êîéòî ñòàðòèðàøå áèçíåñ, èìàøå âèçèÿòà è ðàçáèðàíåòî, ÷å êîìïàíèèòå òðÿáâà äà ñòàíàò ïî-îòãîâîðíè êúì îïàçâàíåòî íà îêîëíàòà ñðåäà. Ïîäîáåí òèï îòíîøåíèå îçíà÷àâà íå ñàìî çàêóïóâàíå íà êîíêðåòíà ïðîèçâîäñòâåíà ìàøèíà, êîÿòî èçïîëçâà ïîìàëêî åíåðãèÿ, à è öÿëîñòåí ìåíèäæìúíò íà ïðåäïðèÿòèåòî, â ò.÷. êîíòðîë âúðõó åìèñèèòå ÑÎ2, âúðõó îòïàäúöèòå, ïîâèøàâàíå êâàëèôèêàöèÿòà íà ïåðñîíàëà, ïîäîáðÿâàíå íà òðàíñïîðòíèòå ñèñòåìè. Îñòàâà äàëå÷ çà áúëãàðñêèòå øèðèíè èäåÿòà çà åêîëîãè÷íèÿ äèçàéí, êîéòî ñëåäâà ïðèðîäíèÿ öèêúë, íî òàêèâà ïðèìåðè íå ëèïñâàò ñðåä ïàðòíüîðñêèòå ñòðàíè ïî ïðîåêòà. Ïðåäïðèåìà÷ îò Àâñòðèÿ, íàïðèìåð, èçäàâà ðåêëàìíà áðîøóðà íà ôèðìàòà ñè íà ðåöèêëèðàíà õàðòèÿ, ñ ïå÷àò îò âîäíè áîè, êîÿòî ìîæå äà ñå ïîãúëíå è îò äåòå, áåç äà íàâðåäè íà îðãàíèçìà ìó.  ñúùîòî âðåìå ó íàñ ïðîäúëæàâà äà áèòóâà ìíåíèåòî, ÷å îòïå÷àòâàíåòî âúðõó ðåöèêëèðàíà õàðòèÿ íè èçëèçà ïî-ñêúïî, îòêîëêîòî âúðõó îáèêíîâåíà. Ïðîáëåìúò å, ÷å âèíàãè åâòèíîòî ñëåä òîâà íè èçëèçà ïî-ñêúïî. Ôîêó-

ñèðàéêè ñå ñàìî âúðõó åäèí àñïåêò îò áèçíåñà - öåíàòà, ñå îáðúùà ãðúá íà âñè÷êè äðóãè – îïàçâàíåòî íà ïðèðîäàòà, íà çäðàâåòî íà õîðàòà, íà ñîöèàëíàòà îòãîâîðíîñò íà áèçíåñà, çàÿâÿâà Èëèÿí Èëèåâ. Áèçíåñ êàôåòàòà ñà âçàèìñòâàíè îò àíãëèéñêèòå ïàðòíüîðè ïî ïðîåêòà è çà íÿêîè îò ãîñòèòå çâó÷àõà äîñòà íîâàòîðñêî, íî ñå îêàçâàõà óäîáíà ôîðìà çà êîìóíèêàöèÿ, êîÿòî ìîæå äà áúäå èçïîëçâàíà è çà íàïðåä, ñïîäåëè Èëèåâ. RECOMMEND å ïðîåêò ïî ïðîãðàìà INTERREG IVC, êîéòî ñå ðåàëèçèðà â ïåðèîäà ÿíóàðè 2012 – äåêåìâðè 2014 ã. RECOMMEND îñèãóðÿâà íà ïðåäïðèÿòèÿòà è ïóáëè÷íèòå âëàñòè èíôîðìàöèÿ çà èíñòðóìåíòè è ñõåìè çà ôèíàíñèðàíå çà íîâè åêîëîãè÷íè ìåðêè â áèçíåñ ñåêòîðà.  ðàìêèòå íà ïðîåêòà, ÎÖÎÑÓÐ ïðåâåäå è ðåäàêòèðà íàðú÷íèê ïî åêîèíîâàöèè íà åâðîïåéñêàòà êîìèñèÿ. Íàðú÷íèêúò ìîæå äà áúäåí íàìåðåí â åëåêòðîííàòà áèáëèîòåêà íà ÎÖÎÑÓÐ â èíòåðíåò íà àäðåñ: http://issuu.com/pecsd


Åêîèíîâèðàé 3 Кольо Орешков, управител на ”3К“ АД:

брой 45

Искаме да покажем на хората как да постигнат енергийна независимост Изцяло пасивна офис сграда, наречена Център за енергийни решения, изгради варненска компания Èíæåíåðèíãîâà êîìïàíèÿ â îáëàñòòà íà åíåðãåòèêàòà è åêîëîãèÿòà âúâ Âàðíà èçãðàäè Öåíòúð çà åíåðãèéíè ðåøåíèÿ â êâ. Àñïàðóõîâî, äî ñãðàäàòà íà Áèçíåñèíêóáàòîðà. Òîâà å èçöÿëî ïàñèâíà è åíåðãèéíî íåçàâèñèìà îôèñ ñãðàäà, ïîñòðîåíà âúðõó çåìåäåëñêà çåìÿ, áåç äîñòúï äî åëåêòðîïðåíîñíàòà ìðåæà.  íåÿ â ðåàëíè óñëîâèÿ âñåêè ìîæå äà ñå çàïîçíàå ñ äîñòúïíè òåõíè÷åñêè ðåøåíèÿ çà åíåðãèéíà åôåêòèâíîñò è ïî-åôåêòèâíî óïðàâëåíèå íà âîäíèòå ðåñóðñè.  öåíòúðà ùå ðàáî-

ñîëàðíè ïîìïè, ñ êîèòî ìîæåì äà èç- äàòà è íåéíîòî ïðå÷èñòâàíå? èìàò æåëàíèå äà ðåàëèçèðàò, íî âñå îùå ïîìïâàìå âîäà îò 300 ì äúëáî÷èíà, àêî - Êîìïëåêñúò, â êîéòî ùå ðàáîòÿò 7- íå ñà ãîòîâè ÷èñòî ïñèõè÷åñêè. Õîðàñå íàëàãà. 8 äóøè, èìà ñîáñòâåíà ëîêàëíà ïðå÷è- òà âå÷å ñà óáåäåíè, ÷å òðÿáâà äà èíâåñ- Êîëêî âðåìå âè îòíå ñòðîèòåë- ñòâàòåëíà ñòàíöèÿ. Òÿ ùå ïðå÷èñòâà òèðàò â òàêèâà ñèñòåìè, èìà è òàêèâà ñòâîòî? âîäàòà íà 95%. Âñè÷êè òåçè ïðîäóêòè ìåñòà, êàòî õèæè, çåìåäåëñêè çåìè, - Îêîëî ïîëîâèí ãîäèíà. Çà òîâà ñà íàøåòî ïîðòôîëèî è íèå ïîêàçâàìå êúäåòî òîâà å åäèíñòâåíàòà âúçìîæíîñò âðåìå èçãðàäèõìå âèñîêî åíåðãèéíî íà õîðàòà êàê ìîæå äà ñå ñëó÷àò íåùà- ïðè ñåãàøíèòå óñëîâèÿ. Íèå ïîêàçâàåôåêòèâíè ñãðàäè ñ äîáðà èçîëàöèÿ, òà â äåéñòâèòåëíîñò. ìå âúçìîæíîñò äà ñúçäàäåì ñúâðåìåíîòëè÷íà äîãðàìà, ñ îòîïëåíèå, îñâåò- Êàêâà å èíâåñòèöèÿòà â öåíòú- íà ñãðàäà è ñúâðåìåííè óñëîâèÿ çà æèëåíèå, âåíòèëàöèÿ, èçïúëíåíè èçöÿëî ðà? âîò âúâ âñÿêà òî÷êà îò ñòðàíàòà, áåç äà íà áàçàòà íà ñëúí÷åâà åíåðãèÿ. Ìîíòè- Çà åëåêòðîåíåðãèÿòà ìîãà äà êàæà. íàðóøàâàìå ïðàâèëàòà íà óñòðîéñòâîðàëè ñìå àêóìóëàòîðíè ãðóïè, èçðàáî- Îáùàòà èíñòàëèðàíà ìîùíîñò å îêîëî òî íà òåðèòîðèÿòà. Íå èñêàìå ïîâå÷å òåíè îò 90% ðåöèêëèðóåìè ìàòåðèàëè. 5 êèëîâàòà è ñìå èíâåñòèðàëè â òîâà äà ñå ïîâòàðÿ áåçóìèåòî, êîåòî ñå ñëóÎñâåòëåíèåòî ùå íà÷èíàíèå îêîëî 20 000 ëâ. Ïðåç ñëåä- ÷è ñ ìíîãîåòàæíîòî ñòðîèòåëñòâî, áåå èçöÿëî ñâåòî- âàùèòå 15-20 ãîäèíè â òàçè ñèñòåìà òîíà – òîâà å çàãóáà íà ðåñóðñè. äèîäíî, êîåòî ïî÷òè íèùî íå òðÿáâà äà ñå âëàãà. Àêó- À íå å ëè ïðåêàëåíî ñêúïî òîâà, ñúùî äîïðèíàñÿ ìóëàòîðèòå ñà ñ ìíîãî ïðîäúëæèòåëåí êîåòî ïðåäëàãàòå, êàòî ðåøåíèå? çà èêîíîìè÷íîñ- æèâîò, ìîäóëèòå ñà ñ 25-ãîäèøåí æè- Àêî èñêàòå â ìîìåíòà äà âè ïðèñúåòòà. Òî å äî òàêà- âîò. Îñèãóðèëè ñìå ñè åëåêòðîåíåðãè- äèíÿò êúì åëåêòðè÷åñêàòà ìðåæà, ïðèâà ñòåïåí èíòå- ÿòà çà ñëåäâàùèòå ïîíå 20 ãîäèíè. ìåðíî 15 êèëîâàòà, ñàìî òàêñàòà çà òîâà ëèãåíòíî, ÷å - Ò.å. ïî 1000 ëâ. íà ãîäèíà? å îêîëî 2000 ëâ. Êàòî äîáàâèì è íÿìîæå äà áúäå - Çà ñãðàäà, êîÿòî îñèãóðÿâà òàêúâ êîëêî ìåñåöà, â êîèòî ùå âè ðàçìîòàêîíòðîëèðàíî è êîìôîðò, òîâà å íèùî. Âñÿêà îò äâåòå âàò, ùå òðÿáâà äà ñúãëàñóâàòå ïðîåêòè, ïî èíòåðíåò. îôèñ ñãðàäè å ïî 80-90 êâ. ì. Îñâåí à ìîæå äà ñå îêàæå, ÷å òðÿáâà è äà èçÊàêúâ òîâà, íàñ íÿìà äà íè èíòåðåñóâà äàëè ãðàæäàòå òðàôîïîñò, êîéòî ñòðóâà 10 ñòðîèòåëåí ìà- öåíèòå íà åëåêòðîåíåðãèÿòà ùå ðàñòàò, 000 ëâ... Êàòî äîáàâèì óðåäà åëåêòðîòåðèàë èçïîëç- äàëè ñå ïîääúðæàò åëåêòðîïðåíîñíèòå ìåð, ñ ÷èéòî ïîêàçàíèÿ òðÿáâà äà ñå âàõòå? ìðåæè, äàëè ÍÅÊ ùå ôàëèðà è ïð. Ùå ñúîáðàçÿâàø è âñåêè ìåñåö äà çàïëàÎôèñèòå ñà íè èíòåðåñóâà åäèíñòâåíî äàëè ñëúíöå- ùàòå åëåêòðîåíåðãèÿ, çà äà íå âè Центърът за енергийни решения отвън. èçãðàäåíè îò òî ùå ñâåòè, íî àêî íå ñâåòè, òî è íàñ äðúïíàò øàëòåðà, ùå èçëåçå ñúùàòà òÿò îêîëî 10 äóøè - ïðîåêíÿìà äà íè èìà, êàòî õîðà. ñóìà. Òîâà å áåçóìèå íà ôîíà íà ñúâðåòàíòè, òåõíèöè è àäìèíèñò- Èìà ëè äðóãè ïîäîá- ìåííîòî ðàçâèòèå íà òåõíèêàòà, îñîáåðàòèâåí ïåðñîíàë íà „ÇÊ”. íè ïðîåêòè âúâ Âàðíà? íî êîãàòî íå ãîâîðèì çà ãîëåìè óðáà- Ã-í Îðåøêîâ, çàùî - Èìàøå ðåàëèçèðàíè íèçèðàíè òåðèòîðèè. Öÿëàòà ñàãà â ðåøèõòå äà èçãðàäèòå òîçè íÿêîëêî, íî äî òàêàâà ñòå- ìîìåíòà ñ öåíàòà íà åëåêòðîåíåðãèÿòà öåíòúð? ïåí íà àâòîíîìíîñò – íå. ïðàâè õîðàòà ëåíèâè îòêúì ñòðåìåæà - Öÿë æèâîò ñúì ñå çàíèÒâúðäå ìàëêî ñïåöèàëèñòè äà ñè îñèãóðÿò êîìôîðòà ñúñ ñîáñòâåìàâàë ñ åíåðãåòèêà è âå÷å 7ó íàñ âñå îùå ðàçáèðàò îò íè óñèëèÿ, ò.å. äà ñè ñìåíÿò äîãðàìàòà, 8 ãîäèíè ñúì îòäàäåí íà êàòàêúâ òèï ñèñòåìè. Íà ïðúâ äà ñè èçîëèðà êúùàòà, äà ñè ñìåíÿò óçàòà çà åíåðãèéíàòà åôåêïîãëåä òå èçãëåæäàò äîñòà êðóøêèòå, äà íå ñëàãàò êëèìàòèê, à òåíòèâíîñò è åíåðãèÿòà îò ïî-ñêúïè îò êîíâåíöèîíàë- òà èëè ùîðè, êîèòî ùå èì ñâúðøàò ïîâúçîáíîâÿåìè åíåðãîèçòî÷íèòå. Ðåàëèçàöèÿòà íà ÷òè ñúùàòà ðàáîòà. Äà, íàé-ëåñíî å äà íèöè. Ðåøèõìå äà èíâåñòèòàêúâ ñòðîåæ, ñïàçâàéêè ñëîæèø åäèí êëèìàòèê è äà ìó íàòèñðàìå â íåùàòà, êîèòî ïðàâèì äåéñòâàùàòà íîðìàòèâíà íåø êîï÷åòî. Óáåäåí ñúì, ÷å íà 90% çà íàøèòå êëèåíòè è äà ïîóðåäáà, â òîâà ÷èñëî ñ ïðå- îò õîðàòà òîâà ñúîðúæåíèå íå èì å íåêàçâàìå íà ìÿñòî êàê èçãëåæîòðåæäàíåòî íà çåìÿòà çà îáõîäèìî, íî ìàëöèíà ñà ñè ñìåíèëè äàò ðåàëèçèðàíè. ìîíîëèòíî ñòðîèòåëñòâî è äîãðàìàòà.  Áúëãàðèÿ íÿìàìå ìíîãî - Îôèñ ñãðàäà, ïúê áèëî ñâúðçâàíåòî êúì ñúîòâåòíà- èçòî÷íèöè íà åëåêòðîåíåðãèÿ, îñâåí òî è ïàñèâíà, âúðõó çåìåòà ìðåæà, åäâà ëè ùå ñå ñëó- åäíî ñëúíöå. äåëñêà çåìÿ – íå ïðîòèâîðå÷è ëè òîâà íà áúëãàðñСлънчевата енергия се събира не само от фотоволтаици на êîòî çàêîíîäàòåëñòâî è íå покрива, но на прозорците. å ëè òâúðäå ñëîæíî è ñêúïî çà ðåàëèçàöèÿ? äúðâî, ñ äúðâåíè íîñåùè êîíñòðóêöèè, ÷è â ãðàäñ- Çàêîíúò çà óñòðîéñòâî íà òåðèòî- ÷àñòè÷íî èìà ìåòàë, êàìåííà âàòà è êè óñëîâèÿ ðèÿòà ïîçâîëÿâà âúðõó çåìåäåëñêà çåìÿ èçîëàöèè îò ôèáðàí è êàìåííà âàòà, çà ïî-ìàëêî äà ñå èçãðàæäàò âðåìåííè ïîñòðîéêè, êàêòî è èòîíã. Ìîæåøå äà ãî íàïðà- îò 2-3 ãîäèáåç äà ñå ïðîìåíÿ ñòàòóòà. Èçïîëçâàìå âèì îùå ïî-åêî, íî âñå ïàê òîâà ùå ñà íè. òàçè îïöèÿ è èìàìå ðàçðåøåíèå äà ìîí- íàøèòå ìåñòà çà ðàáîòà. Èñêàìå äà ïî- Ùå òèðàìå íàøèòå îáåêòè òóê. Òå ñà èç- êàæåì íà õîðàòà êàê ìîãàò äà ïîñòèã- ïàòåíòîïúëíèëè âñè÷êè èçèñêâàíèÿ çà åíåð- íàò êîìôîðò è åíåðãèéíà íåçàâèñè- âàòå ëè ãèéíà åôåêòèâíîñò – äîáðà òîïëîèçî- ìîñò. òîâà, êîåëàöèÿ, óñòîé÷èâè íà ìåõàíè÷íè íàïî- Êàê ùå ñå îòîïëÿâàò ïîìåùåíè- òî ñòå èçðè, êàòî âåòðîâå, ñíåãîâå, ñòóäîâå è ò.í. ÿòà? ãðàäèëè? Ãîëåìèÿò ïðîáëåì â ñëó÷àèòå íà ñòðî- Îòîïëåíèåòî å íàïðàâåíî ñ èçïîë- Íå. åæ âúðõó çåìåäåëñêà çåìÿ å ëèïñàòà íà çâàíå íà áèîìàñà. Ðåàëíî ùå èìà êîì- Òîâà å ðåàèíôðàñòðóêòóðà, îñíîâíî íà âîäà è òîê. ôîðòà íà âèñîêîòåõíîëîãè÷íà ñãðàäà, ëèçàöèÿ íà Çà íàø êúñìåò ðàéîíúò å âîäîñíàáäåí, íî òÿ ìîæå äà ôóíêöèîíèðà ñàìîñòîÿ- ñúâðåìåííî ïî ïðèíöèï ìîæåì äà äîâåæäàìå òåëíî, áåç íàëè÷èåòî íà êàêâàòî è äà å íè âúçìîæ12 акумулаторни батерии се грижат за съхранение на слънчеваâîäà îò âñÿêàêúâ èçòî÷íèê ñàìî ñ ïî- èíôðàñòðóêòóðà. íîñòè, êîèìîùòà íà ñëúí÷åâàòà åíåðãèÿ. Èìàìå - À êàê å ðåøåí ïðîáëåìúò ñ âî- òî õîðàòà та енергия.


брой 45

Тема на броя

4

Радиоактивни води изтичат от затворените уранови мини у нас

Източник: ”Капитал“

Ïîâå÷å îò 30 – 40 ãîäèíè ñëåä çàòâàðÿíåòî íà óðàíîâèòå ìèíè â Áúëãàðèÿ, âîäèòå, èçòè÷àùè îò òÿõ, ñúäúðæàò âèñîêè íèâà íà óðàí è õèìèêàëè, â òîâà ÷èñëî òåæêè ìåòàëè è òîêñè÷íè ñóáñòàíöèè, êàòî àðñåíèê. Òîâà ñå ïîñî÷âà â äîêëàä íà åêîëîãè÷íî ñäðóæåíèå „Çà Çåìÿòà”, ðàçðàáîòåí ïî íàó÷íèÿ ïðîåêò EJOLT (www.ejolt.org) ñ ïîìîùòà íà ôðåíñêàòà ëàáîðàòîðèÿ CRIIRAD. Ìåñòíè àêòèâèñòè îðãàíèçèðàò ò. íàð. „Òîêñèê òóð“, ïî âðåìå íà êîéòî ñå âçåìàò ïðîáè îò âîäè, èçòè÷àùè îò óðàíîâèòå ìèíè. Îêàçâà ñå, ÷å íà ìåñòà èìà çíà÷èòåëíè ïðåâèøåíèÿ íà ïðåäåëíî-äîïóñòèìèòå íîðìè íà ðàäîí è óðàí, òâúðäè åäèí îò ó÷àñòíèöèòå â íàó÷íîòî èçñëåäâàíå Òîäîð Ñëàâîâ. Ïðîáîíàáèðàíåòî å èçâúðøåíî â ðàéîíèòå íà Ñåñëàâöè (ñîôèéñêè êâàðòàë äî Êðåìèêîâöè), Áóõîâî è Íîâè õàí, Ñîôèéñêî. Äî Ñåñëàâöè, â þæíèòå ñêëîíîâå íà Ñòàðà ïëàíèíà, íàïðèìåð, ñà çàìåðåíè äî 110 ìèêðîñèâåðòà íà ÷àñ. ×èñëîòî å ïîâå÷å îò 600 ïúòè íàä íîðìàëíèòå íèâà íà ðàäèàöèÿ. Èçìåðâàíåòî å íàïðàâåíî íà íàñèïè, îáðàçóâàíè â ðåçóëòàò íà äîáèâàíåòî íà óðàíîâàòà ðóäà, êîèòî ñëåä òîâà íå ñà áèëè ïîêðèòè ñúñ çåìíà ìàñà. Ðàäèàöèÿòà ñå ìåðè íà åäèí ìåòúð îò ïîâúðõíîñòòà íà çåìÿòà, íî â íÿêîè ñëó÷àè òÿ å ìíîãî ïîâèñîêà íà ñàìàòà ïîâúðõíîñò (íàïðèìåð âúðõó êàìúíè, êîèòî âëè-

0,88 ìèêðîñèâåðòà íà ÷àñ íà ìåòúð îò ñêàëíè íàñèïè â áëèçîñò äî ïîïóëÿðåí çà ïîñåùåíèÿ ìàíàñòèð â Ñòàðà ïëàíèíà. Òîâà å ïîâå÷å îò 4 ïúòè íàä ïðåäåëíî-äîïóñòèìèòå êîíöåíòðàöèè íà ðàäèàöèÿ ó íàñ. Ãîëÿì ïðîáëåì, ñïîðåä ìåñòíèòå õîðà, ñå îêàçâàò ðîìèòå, êîèòî ðàçáèâàò çàïå÷àòàíèòå ìèíè ñ öåë äà èçíàñÿò ìåòàëè îò òÿõ, äîðè ñ ðèñê çà æèâîòà ñè. Âå÷å èìà äîêóìåíòèðàíè ñìúðòíè ñëó÷àè. Èçíåñåíèÿò ðàäèîàêòèâåí ìåòàë áèâà ïðåäàäåí çà ðåöèêëèðàíå, è ñëåä òîâà âëèçà â ïîâòîðíà óïîòðåáà. È äîêàòî âúçðàñòíèòå ïðàâÿò òîâà ñúçíàòåëíî, çà äà ïðåïå÷åëÿò íÿêîé-äðóã ëåâ, òî äåöàòà âëèçàò äà èãðàÿò â ìèíèòå, áåç äà ïîäîçèðàò çà âèñîêèòå íèâà íà ðàäèàöèÿ è çà ðèñêà çà çäðàâåòî ñè. Èçñëåäâàíèÿòà, âêëþ÷åíè â äîêëàäà íà åêîëîãè÷íî ñäðóæåíèå „Çà Çåìÿòà”, ùå áúäàò ïðåäàäåíè íà Ìèíèñòåðñòâîòî íà îêîëíàòà ñðåäà è âîäèòå ñ íàäåæäàòà äà áúäàò âçåòè ìåðêè çà îïàçâàíå çäðàâåòî íà õîðàòà è ÷èñòîòàòà íà ïðèðîäàòà. Ó íàñ äîáèâ íà óðàí ñå èçâúðøâà äî 1992 ã. íà 35 ìåñòà. Ñëåä ïðîìåíèòå è ñ êîëàïñà íà Èçòî÷íèÿ áëîê, áúëãàðñêîòî ïðàâèòåëñòâîòî ðåøàâà äà ãî ïðåêðàòè, òúé êàòî ñå îêàçâà èêîíîìè÷åñêè íåêîíêóðåíòîñïîñîáåí íà ãëîáàëíèÿ ïàçàð, à è ïðè÷èíÿâà ñåðèîçíè åêîëîãè÷íè ùåòè. Íàñåëåíèåòî â çàìúðñåíèòå îáëàñòè èìà äúëãîñðî÷íà çàáðàíà çà îòãëåæäàíå íà çåëåí÷óöè è çúðíî, íî ÷åñòî òîâà íå ñå ñïàçâà, îñîáåíî â ñèòóàöèÿòà íà êðèçà. Òàêà çåëåí÷óöèòå è çúðíåíèòå õðàíè, îòãëåæäàíè â òåçè ðàéîíè, ìíîãî ÷åñòî äîñòèãàò äî ïàçàðà è äî òðàïåçàòà íà õèëÿäè áúëãàðè è â äðóãè ÷àñòè íà ñòðàíàòà.

È äîêàòî çà çåëåí÷óêîïðîèçâîäñòâîòî èìà çàáðàíè, òî æèâîòíîâúäñòâîòî ñå èçâúðøâà ñâîáîäíî, íî êðèå íå ïî-ìàëêî ðèñêîâå çà çäðàâåòî íà êîíñóìàòîðèòå. Ïðîáëåìúò èäâà îò ñâîáîäíàòà ïàøà íà æèâîòíèòå, ÷èåòî ìëÿêî ñå èçêóïóâà îò ãîëåìè ìëåêîïðåðàáîòâàùè ïðåäïðèÿòèÿ. Ìàíäðèòå îáà÷å íÿìàò òåõíè÷åñêàòà âúçìîæíîñò çà ìîíèòîðèíã íà çàìúðñåíîñòòà íà ìëÿêîòî ñ ðàäèîíóêëåèäè. È êàêâî ïðèåìàò äåöàòà íè ñ ìëÿêîòî îñòàâà çàãàäêà. Âúïðåêè ÷å îò 1992 ã., êîãàòî ñà çàòâîðåíè ìèíèòå, ñà èçìèíàëè ïîâå÷å îò 20 ãîäèíè, íÿìà ìÿñòî çà óñïîêîåíèå. Ïåðèîäúò íà ïîëóðàçïàä íà óðàí 238 â ïðèðîäàòà å 4,5 ìèëèàðäà ãîäèíè! Èçñëåäâàíå çà ñúñòîÿíèåòî íà çàòâîðåíèòå óðàíîâè ìèíè â Áúëãàðèÿ å èçâúðøåíî îò „Çà Çåìÿòà”, çàåäíî ñ Èíñòèòóòà çà çåëåíà èêîíîìèêà, è ïðåç 2007-2008 ã. Ïîâîäúò òîãàâà å çàïî÷íàëèÿò äåáàò, äîêîëêî áè áèëî ðeíòàáèëíî âúçñòàíîâÿâàíåòî íà óðàíîäîáèâà â Áúëãàðèÿ.  õîäà íà èçñëåäâàíåòî ñòàâà ÿñíî, ÷å ïîñëåäèöèòå âúðõó îêîëíàòà ñðåäà ñà ðåçóëòàò íå ñàìî îò íà÷èíèòå, ïî êîèòî ñå å èçâúðøâàë äîáèâúò íà óðàí, à è îò íà÷èíèòå, ïî-êîèòî òîçè äîáèâ å áèë ïðåêðàòåí. Åêîëîãè÷íèòå îðãàíèçàöèè òîãàâà ñå ñáëúñêâàò ñ íåðåøåíè ïðîáëåìè, íåðàáîòåùè èíñòàëàöèè çà ìîíèòîðèíã è îòñúñòâèå íà êàêâîòî è äà å áèëî æåëàíèå çà ñúäåéñòâèå îò ñòðàíà íà îòãîâîðíàòà èíñòèòóöèÿ – Ìèíèñòåðñòâî íà èêîíîìèêàòà è åíåðãåòèêàòà, â ñëó÷àÿ. Çà ñúæàëåíèå ñå îêàçâà, ÷å ïî ìåñòàòà ñúñ çàâúðøåíà ëèêâèäàöèÿ è ðåêóëòèâàöèÿ íà óðàíîâèòå ìèíè ñèòóàöèÿòà âìåñòî äà ñå ïîäîáðÿâà, ñå å âëîøèëà.

çàò â äîñåã ñ îáóâêèòå è õîðàòà). Ïðîáëåìúò ñ òåçè çàìúðñÿâàíèÿ å, ÷å êîãàòî íå ñà ðåêóëòèâèðàíè, òå ìîãàò ñòàíàò èçòî÷íèê íà ïðàõîâè ðàäèîàêòèâíè ÷àñòèöè, òâúðäÿò åêñïåðòèòå. Òîâà êðèå ñåðèîçåí ðèñê çà çäðàâåòî íà õîðàòà, çàùîòî ìîãàò äà ïîãúëíàò ðàäèîàêòèâíèòå ÷àñòèöè ñ âúçäóõà èëè ñúñ çàìúðñåíè ðúöå, äðåõè è õðàíà. Ñòðÿñêàùè ñà íèâàòà è íà óðàíà, îòêðèò âúâ âîäèòå íà ìåñòíà ðåêà äî Êðåìèêîâöè - 1653 ìèêðîãðàìà íà ëèòúð. Áúëãàðèÿ å çàäúëæåíà ïî äîãîâîðà çà ïðèñúåäèíÿâàíå êúì ÅÑ äà ðåêóëòèâèðà íàïúëíî çàòâîðåíèòå óðàíîâè ìèíè. Îêàçâà ñå, ÷å òÿ íå å èçïúëíèëà çàäúëæåíèÿòà ñè, âúïðåêè çàäåëåíèòå ñðåäñòâà çà öåëòà, òâúðäè Òîäîð Ñëàâîâ. Äåñåòèëåòèÿ ñëåä çàòâàðÿíåòî íà óðàíîâèòå ìèíè, ðàäèîêàòâíè îòïàäúöè îò óðàíîäîáèâà çàìúðñÿâàò áúëãàðñêàòà ïëàíèíà è äîðè òóðèРадиация над пределно-допустимите норми установиха природозащитници в районите на уж ñòè÷åñêè îáåêòè. рекултивираните уранови мини. Ó÷àñòíèöèòå â „ÒîêСнимка monitor.bg ñèê òóð” çàìåðâàò


Тема на броя

5 Историята

брой 45

Първата руска атомна бомба е направена с български уран

Така изглежда една от затворените уранови мини в България.

Óðàíîâèòå çàëåæè íà Áúëãàðèÿ çàïî÷âàò äà ñå ðàçðàáîòâàò ïðåç Âòîðàòà ñâåòîâíà âîéíà. Ïúðâîíà÷àëíèòå ïðîó÷âàíèÿ ñà íàïðàâåíè îò ãåðìàíöèòå â ðàéîíà íà Áóõîâî, òàì å è ïúðâîòî ðàçðàáîòåíî íàõîäèùå. Ïðåç 1946 ã. ñå ó÷ðåäÿâà „Ñúâåòñêî-áúëãàðñêî ìèííî äðóæåñòâî”. Èìà äàííè, ÷å ïúðâàòà ðóñêà àòîìíà áîìáà å áèëà íàïðàâåíà ñ óðàí îò Áóõîâî. Äðóæåñòâîòî ðàáîòè äî 1956 ã., êîãàòî íà íåãîâî ìÿñòî ñå ó÷ðåäÿâà Óïðàâëåíèå „Ðåäêè ìåòàëè” êúì Ìèíèñòåðñêèÿ ñúâåò, êàòî çàäà÷àòà ìó å äà êîíòðîëèðà öåëèÿ ïðîöåñ ïî óðàíîäîáèâà è óðàíîïðåðàáîòêàòà – îò ãåîëîæêèòå ïðîó÷âàíèÿ äî èçíîñà íà óðàíîâ êîíöåíòðàò. Ïî-êúñíî Óïðàâëåíèåòî ñå ïðåîáðàçóâà â äðóæåñòâî, êàòî äåéíîñòòà ìó å ñòðîãî ñåêðåòíà, òî å íàðè÷àíî „äúðæàâà â äúðæàâàòà”. Óðàíîâèòå íàõîäèùà â ñòðàíàòà ñà ðàçïðåäåëåíè â íÿêîëêî çîíè: Áàëêàíñêà, Ñðåäíîãîðñêà, Ðîäîïñêà è Òðàêèéñêà, êàòî ñà ðàçðàáîòåíè 48 óðàíîäîáèâíè îáåêòà. Äî íà÷àëîòî íà 1970 ã. óðàí ñå å äîáèâàë ñàìî ïî ò.íàð. êëàñè÷åñêè (ìèíåí) ñïîñîá. Ñëåä òîâà çàïî÷âà äà ñå èçïîëçâà è ãåîòåõíîëîãè÷åí ñïîñîá – íàáèâàò ñå ñîíäè, ñëåä êîåòî â ïî÷âàòà ñå âêàðâà ñÿðíà êèñåëèíà, êîÿòî èçëóæâà ðóäàòà. Ïðåç 80-òå ãîäèíè íà ìèíàëèÿ âåê òàêà ñå ñòèãà äî 67-70% îò îáùîòî êîëè÷åñòâî äîáèò óðàí. Ïðåç ïåðèîäà 1958 – 1975 ã. ñà ïîñòðîåíè è äâàòà çàâîäà çà ïðåðàáîòêà íà ðóäà è çà ïðîèçâîäñòâî

íà óðàíîâ êîíöåíòðàò (òðèóðàíîâ îñìîêèñ U3O8). Çàâîäèòå ñå íàìèðàò â ãð. Áóõîâî è ñ. Åëåøíèöà. Ãîòîâàòà ïðîäóêöèÿ ñå å òðàíñïîðòèðàëà ñ êîíòåéíåðè êúì áèâøèÿ Ñúâåòñêè ñúþç. Ïðåç 1990 ã. 3 ìåñåöà ïðåäè äà èçòå÷å áúëãàðî-ñúâåòñêàòà ñïîãîäáà çà ïðîäàæáà íà óðàíîâèÿ íè êîíöåíòðàò, òÿ å ïðåêðàòåíà åäíîñòðàííî îò áúëãàðñêà ñòðàíà. Ñëåä êàòî ãàðàíòèðàí êóïóâà÷ ëèïñâà, Áúëãàðèÿ èçëèçà íà ñâîáîäíèÿ ïàçàð, êúäåòî ïðîäàâà íà öåíè äâà ïúòè ïî íèñêè îò òåçè íà äúëãîñðî÷íèòå äîãîâîðè. Òîâà ïîñòàâÿ „Ðåäêè ìåòàëè” â çàòðóäíåíî ïîëîæåíèå. Ñ ïîñòàíîâëåíèå íà Ìèíèñòåðñêè ñúâåò îò 20 àâãóñò 1992 ã. óðàíîäîáèâíàòà äåéíîñò å ïðåêðàòåíà. Ïðè÷èíèòå çà òîâà ñà íåðåíòàáèëíîñòòà íà îòðàñúëà è íåáëàãîïðèÿòíîòî âúçäåéñòâèå âúðõó îêîëíàòà ñðåäà. Àêöåíòúò â ïîñòàíîâëåíèåòî å ïîñòàâåí âúðõó ôèíàíñîâàòà ñòðàíà íà ïðîöåñà, à íå âúðõó èçðàáîòâàíåòî íà öÿëîñòíà êîíöåïöèÿ çà ëèêâèäèðàíå ïîñëåäèöèòå çà îêîëíàòà ñðåäà. Ãðàôèêúò ïðåäâèæäà òåõíè÷åñêàòà ëèêâèäàöèÿ íà âñè÷êè îáåêòè äà ñå èçâúðøè â ðàìêèòå íà 1 äî 3 ãîäèíè. Äåéíîñòèòå íå ïðèêëþ÷âàò â ïðåäâèäåíèòå ñðîêîâå è ïðåç ìàðò1994 ã. ÌÑ èçäàâà íîâî ïîñòàíîâëåíèå „çà ïîåòàïíî ïðåêðàòÿâàíå íà äåéíîñòòà è ëèêâèäèðàíå íà ïîñëåäñòâèÿòà îò äîáèâà è ïðåðàáîòêàòà íà óðàíîâà ñóðîâèíà”.  íåãî îáà÷å íå ñå òðåòèðà âúïðîñúò ñ áúäåùåòî íà õâîñòîõðàíèëèùàòà.

Ñúçäàâà ñå Ìåæäóâåäîìñòâåí åêñïåðòåí ñúâåò êúì Êîìèòåòà ïî åíåðãåòèêà ñúñ çàäà÷à äà äàâà åêñïåðòíè ñòàíîâèùà ïî ïðîåêòèòå çà ëèêâèäàöèÿ è ðåêóëòèâàöèÿ. Ìåæäóâðåìåííî ïðåäïðèÿòèÿòà îò óðàíîäîáèâà ïðîâåæäàò áúðçîòî ñè ñàìîçàêðèâàíå. Åêñïåðòè îò áðàíøà ðàçêàçâàò, ÷å âñè÷êî å ñòàâàëî ìíîãî ïðèïðÿíî è ïîðàäè òîâà – íåêà÷åñòâåíî. Ïîðàäè íåçàäîâîëèòåëíèòå ðåçóëòàòè è ïîðàäè èçòè÷àíåòî íà

ñðîêîâåòå, ñå ñìåíÿ ñõåìàòà íà äåéñòâèå. Ñúçäàâà ñå äúðæàâíî òúðãîâñêî äðóæåñòâî „ÅêîèíæåíåðèíãÐÌ” ÅÎÎÄ è öÿëàòà îðãàíèçàöèÿ íà äåéíîñòèòå ñå ïðåõâúðëÿ îò ÌÑ íà åäèí ñóáåêò. Äðóæåñòâàòà ñ ïðåêðàòåíà äåéíîñò ïî äîáèâ è ïðåðàáîòêà íà óðàíîâà ñóðîâèíà çàïî÷âàò äà ïðåäàâàò íà „Åêîèíæåíåðèíã-ÐÌ” äîêóìåíòàöèÿòà ïî ïðîó÷âàíåòî, ïðîåêòèðàíåòî è èçïúëíåíèåòî êúì 31 ìàðò 1998 ã. íà ïðîåêòèòå îò ëèêâèäèðàíèòå ðóäíèöè, ó÷àñòúöè è ïðåðàáîòâàòåëíè çàâîäè. Çà äåâåò ãîäèíè äðóæåñòâîòî ñìåíÿ äåâåò äèðåêòîðè, áåç ÿñíîòà ïî êàêâè êðèòåðèè ñå èçâúðøâà ïîäáîðà íà êàäðè. „Î÷åâèäíî ïðîáëåìèòå íà îêîëíàòà ñðåäà â ðàéîíèòå, çàñåãíàòè îò óðàíîäîáèâà íå ñå ðåøàâàò ñïîðåä î÷àêâàíèÿòà. Óðàíîäîáèâúò ñå çàêðèâà, íî ñëåä òîâà íå å îñúùåñòâåí êîíòðîë çà êà÷åñòâåíîòî ëèêâèäèðàíå íà îáåêòèòå è îñúùåñòâÿâàíåòî íà ðåêóëòèâàöèÿ íà ñðåäàòà”, ñå êàçâà â ïàðëàìåíòàðíî èçñëóøâàíå ïî òåìàòà ïðåç ÿíóàðè 2004 ã. Èçâîäèòå, êîèòî ñå ïðàâÿò â êîìèñèÿòà ïî åíåðãåòèêà ñà, ÷å âúçëàãàíåòî íà çàäà÷àòà íà åäíî äúðæàâíî äðóæåñòâî íå âîäè äî áúðçî ïîäîáðÿâàíå íà ñèòóàöèÿòà. Ôðàïèðàùî å, ÷å èìåííî â îáëàñòòà íà ðåêóëòèâàöèÿòà ñà óñâîåíè ñðåäñòâà íà ñòîéíîñò åäâà 5,6% îò ïðåäâèäåíèòå çà 2002-2003 ã. Ñëåä ñëóøàíåòî îò ÿíóàðè 2004 ã. íå ñà ñå ñúñòîÿëè íîâè çàñåäàíèÿ íà ïàðëàìåíòàðíèòå êîìèñèè ïî åíåðãåòèêà è ïî îêîëíà ñðåäà ïî òåìàòà. Àêî å èìàëî òàêèâà çàñåäàíèÿ, òî äîêóìåíòèðàíà èíôîðìàöèÿ çà òÿõ ëèïñâà.

Програма ФАР дава над 15 млн. евро за ликвидиране на последиците Îñâåí äåéíîñòèòå, êîèòî ñå èçâúðøâàò ñúñ ñðåäñòâà îò äúðæàâíèÿ áþäæåò, çà ëèêâèäèðàíå ïîñëåäñòâèÿòà îò óðàíîäîáèâà â ïåðèîäà 1995 – 2004 ã. ñå ðåàëèçèðàò íÿêîëêî ïðîåêòà ïî ïðîãðàìàòà Phare íà ñòîéíîñò íàä 15 ìëí. åâðî. Åäèí îò ôèíàíñèðàíèòå ïðîåêòè å õâîñòîõðàíèëèùåòî íà Áóõîâî - çà óêðåïâàíå ÷ðåç óñèëâàíå íà ñòåíàòà, çà äà îòãîâàðÿ íà çåìåòðúñíèòå íîðìè; óêðåïâàíå íà ñâëà÷èùå â ðàéîíà è ñïèðàíå íà èçòè÷àùèòå ðàäèîàêòèâíè âîäè îò õâîñòîõðàíèëèùåòî. Ïåò ãîäèíè ïî-êúñíî ïðîâåðêà íà ïðèðîäîçàùèòíèöè óñòàíîâÿâà: Áóõîâñêîòî õâîñòîõðàíèëèùå âñå îùå èìà âîäíà ìàñà. Ñëåä âëîæåíèòå ïàðè è óñèëèÿ ñå îêàçâà, ÷å ðàáîòàòà íå å ñâúðøåíà êà÷åñòâåíî. ×àñò îò ñòåíàòà íà õâîñòîõðàíèëèùåòî ñå ðàçðóøàâà çàðàäè îáèëíèòå äúæäîâå. Õâîñòîõðàíèëèùàòà, êúäåòî ñà ñêëàäèðàíè îòïàäúöèòå îò ïðåðàáîòêàòà íà óðàíà, ñúäúðæàò ñòîòèöè òîíîâå ìàñà, çàìúðñåíà ñ ðàäèîàêòèâíè èçîòîïè ñ ìíîãî äúëúã ïåðèîä íà ïîëóðàçïàä, êàêòî è ðåäèöà òåæêè ìåòàëè. Îòäåëíî îò åâðîôèíàíñèðàíåòî, äúðæàâàòà îòäåëÿ íàä 20 ìëí. ëâ. çà ïåðèîäà 2000 – 2005 ã. çà ëèêâèäèðàíå íà ïîñëåäñòâèÿòà îò äîáèâà è ïðåðàáîòêàòà íà óðàíîâà ñóðîâèíà.


брой 45

Бъди активен

6

Създадоха атлас на екологичните конфликти по света. В България са 17 ñúäåáíè äåëà, ñïðåíè ïðîåêòè, à ïîíÿêîãà îáùèòå ðåñóðñè ñà âúçñòàíîâåíè.  17% îò ñëó÷àèòå, îïèñàíè íà êàðòàòà, åêîëîãè÷íàòà ñïðàâåäëèâîñò âúçòúðæåñòâóâà. Öåëòà íà àòëàñà å äà íàïðàâè ïî-ëåñíî íàìèðàíåòî íà èíôîðìàöèÿ, äà ñâúðæå ãðóïè, ðàáîòåùè ïî åäíè è ñúùè âúïðîñè è äà óâåëè÷è èíôîðìàöèÿòà çà ñúùåñòâóâàùèòå åêîëîãè÷íè êîíôëèêòè. Ìîæå äà áúäå èçïîëçâàí è çà ó÷åáíè äåéíîñòè è ëîáèðàíå. Ñòðåìåæúò å äà ñå äîñòèãíå äî ìíîãî ãðàæäàíñêè îðãàíèçàöèè è àêàäåìèöè ñúñ ñïåöèàëèçàöèè ïî òåìèòå, ñâúðçàíè ñ åêîëîãè÷íèòå êîíôëèêòè è ñïðàâåäëèâîñò, è äà ãè ïîêàíè äà äîïðèíåñàò ñ îïèòà ñè çà óâåëè÷à-

По време на един от протестите срещу строителството в Морската градина във Варна и срещу реализирането на проекта ”Алея Първа“.

Áúëãàðèÿ ñòàíà ÷àñò îò îíëàéí êàðòà íà åêîëîãè÷íèòå êîíôëèêòè ïî ñâåòà, íåðå÷åíà “Êàðòèðàíå íà åêîëîãè÷íàòà ñïðàâåäëèâîñò”. Äîêóìåíòúò áåøå ïðåäñòàâåí ïðåç îêòîìâðè íà ñïåöèàëíî ñúáèòèå â Áðþêñåë. Global Atlas of Environmental Justice (www.ejatlas.org) å âèçóàëíà è èíòåðàêòèâíà èíòåðíåò ïëàòôîðìà íà àíãëèéñêè åçèê, êîÿòî äàâà èíôîðìàöèÿ çà îêîëî 1000 åêîëîãè÷íè êîíôëèêòà â öÿë ñâÿò. Êàðòàòà ïîçâîëÿâà òúðñåíå è ôèëòðèðàíå íà êîíôëèêòè ñïîðåä ðàçëè÷íèòå ïðîäóêòè, êîìïàíèÿ, ñòðàíà è òèï êîíôëèêò. Ñ åäíî íàòèñêàíå íà ìèøêàòà, ìîæå äà íàïðàâèòå êàðòèíà íà ñúñòîÿíèåòî íà ñâåòîâíàòà àòîìíà åíåðãåòèêà, îòïàäúöè èëè êîíôëèêòè, ñâúðçàíè ñ âîäíèòå ðåñóðñè, êàêòî è äà íàó÷èòå êúäå ìåñòíèòå îáùíîñòè ñå áîðÿò ñ êîìïàíèè îò ìèííàòà èëè õèìè÷åñêàòà ïðîìèøëåíîñò. Èçáðàíà ÷àñò îò êàðòàòà ñå ôîêóñèðà âúðõó òåìè êàòî äîáèâà íà øèñòîâ ãàç, êîíôëèêòè ñâúðçàíè ñ èçãðàæäàíåòî íà ìåãà èíôðàñòðóêòóðíè ïðîåêòè èëè âîäåùè äî íàñèëèå âúðõó àêòèâíè ãðàæäàíè. Íà òåðèòîðèÿòà íà Áúëãàðèÿ ñà îòáåëÿçàíè 17 êîíôëèêòíè åêîëîãè÷íè çîíè, êàòî îñíîâíèòå ïðîáëåìè ñà ñâúðçàíè ñ äîáèâíàòà ïðîìèøëåíîñò (âêëþ÷èòåëíî çëàòîäîáèâà è ñòàðèòå óðàíîâè ìèíè), ñìåòèùà è èíñèíåðàòîðè, è ãîëåìè èíôðàñòðóêòóðíè ïðîåêòè êàòî

ñêè-çîíàòà Áàíñêî â Ïèðèí. “Àòëàñúò èëþñòðèðà êàê åêîëîãè÷íèòå êîíôëèêòè ñå óâåëè÷àâàò ïî ñâåòà, âîäåíè îò íóæäàòà çà ïîâå÷å ðåñóðñè, ïðåäíàçíà÷åíè ïðåäèìíî çà áîãàòàòà ïðîñëîéêà íà îáùåñòâîòî“, êàçâà ïðîô. Æoàí Ìàðòèíåç-Àëèåð îò Óíèâåðñèòåòà â Áàðñåëîíà (ICTA-UAB), êîéòî êîîðäèíèðà ïðîåêòà, çàåäíî ñ íåãîâèÿ åêèï. Ïî äóìèòå ìó, íàé-ñèëíî çàñåãíàòèòå ñà áåäíèòå, ìàðãèíàëèçèðàíèòå è òðàäèöèîííèòå îáùíîñòè. Te îáèêíîâåíî íÿìàò ïîëèòè÷åñêî âëèÿíèå äà ñè îñèãóðÿò çäðàâîñëîâåí æèâîò â åêîëîãè÷íî ÷èñòà ñðåäà. Íàä 2000 ðàçëè÷íè êîðïîðàöèè è ôèíàíñîâè èíñòèòóöèè ñà ïðè÷èíèòåëè íà òåçè åêîëîãè÷íè êîíôëèêòè. Òîâà âêëþ÷âà ìíîãî êîðïîðàòèâíè è äúðæàâíè ñòðóêòóðè îò ðàçâèòèòå ñòðàíè, íî ñå óâåëè÷àâà è ïðîöåíòúò íà íîâîðàçâèâàùèòå ñå èêîíîìèêè. Äîêàòî êàðòàòà ïîä÷åðòàâà äîñòà ñìóùàâàùè òåíäåíöèè, êàòî íàïðèìåð ôàêòà, ÷å êîðïîðàöèèòå îñòàâàò áåçíàêàçàíè çà ñâîèòå åêîëîãè÷íè ïðåñòúïëåíèÿ è, ÷å 80% îò îïèñàíèòå ñëó÷àè âîäÿò äî çàãóáà íà ïîìèíúê íà ìåñòíèòå îáùíîñòè, òÿ å ñúùî è âäúõíîâÿâàùà. Èçìåæäó èñòîðèèòå çà îïóñòîøåíà îêîëíà ñðåäà è ïîëèòè÷åñêè ðåïðåñèè íà àêòèâèñòè, ìîãàò äà áúäàò íàìåðåíè è ìíîãî ñëó÷àè íà ïîáåäà íà åêîëîãè÷íàòà ñïðàâåäëèâîñò. Èìà ìíîæåñòâî ñëó÷àè íà ñïå÷åëåíè

âàùàòà ñå áàçà ñúñ çíàíèÿ. Ñïîðåä êîîðäèíàòîðà íà Àòëàñà, Ëåà Òåìïåð, ñàìî ñëåä êàòî ìåñòíèòå îáùíîñòè ñå ìîáèëèçèðàò è êàæàò, ÷å ïîâå÷å íÿìà äà ñå ïðèìèðÿâàò ñúñ çàìúðñÿâàíèÿòà, ïðàâèòåëñòâàòà è êîìïàíèèòå ùå ïðîìåíÿò ïîâåäåíèåòî ñè”. Àòëàñúò å ïðîäóêò íà ïðîåêòà EJOLT çà åêîëîãè÷íà ñïðàâåäëèâîñò, îòãîâîðíîñò è òúðãîâèÿ, â êîéòî ó÷àñòâà è Åêîëîãè÷íî ñäðóæåíèå „Çà Çåìÿòà”. Ôèíàíñèðàí å îò Åâðîïåéñêèÿ ñúþç. Íàä 100 äóøè îò 23 óíèâåðñèòåòà è íåïðàâèòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè, ðàáîòåùè ïî òåìàòà çà åêîëîãè÷íà ñïðàâåäëèâîñò â 18 ñòðàíè, êàêòî è äåñåòêè íåçàâèñèìè ñúòðóäíèöè îò öåëèÿ ñâÿò, ñà ó÷àñòâàëè â ñúçäàâàíåòî íà òîçè îãðîìåí è öåíåí ðåñóðñ. Ïðîåêòúò ñå êîîðäèíèðà îò ïðîôåñîð Æoàí ÌàðòèíåçÀëèåð è íåãîâèÿ åêèï îò åêîëîãè÷íè èêîíîìèñòè îò Óíèâåðñèòåòà â Áàðñåëîíà (ICTA-UAB). Áúëãàðñêàòà ÷àñò îò àòëàñà íà åêîëîãè÷íèòå êîíôëèêòè ìîæå äà íàìåðèòå òóê: http://ejatlas.org/ country/bulgaria

Варна присъства на картата с два проблема Âàðíà ïðèñúñòâà íà êàðòàòà íà åêîëîãè÷íèòå êîíôëèêòè íà ñâåòà ñ äâà ïðîáëåìà – çàñòðîÿâàíåòî íà Ìîðñêàòà ãðàäèíà è çàìúðñÿâàíåòî íà ìîðåòî ñ îòïàäíè âîäè. Çà Ìîðñêàòà ãðàäèíà íà Âàðíà å çàïèñàíî, ÷å å íàé-ãîëåìèÿò è íàé-ïîñåùàâàíèÿò ïàðê â ãðàäà. È îùå: „Ïî âðåìå íà ñîöèàëèçìà (1945 - 1988) òåðèòîðèÿòà íà ïàðêà ñå ðàçøèðÿâà. Ñ ïîëèòè÷åñêèòå ïðîìåíè ïðåç 1989 ã. ñå äîïóñêà ÷àñòè îò ïàðêà äà áúäàò ïðîäàâàíè èëè âúðíàòè íà ïðåäèøíèòå èì ñîáñòâåíèöè. Òîâà âîäè äî ñìÿíàòà íà ñòàòóòà íà ïàðêà, êàòî òîé ïðèåìà îáëèêà íà ãðàäñêà çîíà. Ïðåäëîæåíèÿò íîâ Îáù óñòðîéñòâåí ïëàí íà ãðàäà óçàêîíÿâà óðáàíèçàöèÿòà íà çîíàòà. Íÿêîè ôèðìè ïîëó÷àâàò ðàçðåøåíèÿ îò ñòðàíà íà ïðàâèòåëñòâîòî çà èçãðàæäàíå íà òóðèñòè÷åñêè êîìïëåêñè â êðàéáðåæíàòà çîíà ïî ïðîåêò íàðå÷åí “Àëåÿ 1”. Ãðàæäàíèòå íà Âàðíà ñà êàòåãîðè÷íî ïðîòèâ òîâà ðåøåíèå, à êîàëèöèÿ îò îñåì ãðàæäàíñêè îðãàíèçàöèè ñå áîðè ñðåùó çàãðàáâàíåòî íà çåìÿòà. Ñúäåáíèòå äåëà, ïðîòåñòèòå è èíôîðìàöèîííàòà êàìïàíèÿ íå äîâåæäàò äî óñïåõ.”. Âòîðèÿò åêîëîãè÷åí êîíôëèêò âúâ Âàðíà, îïèñàí íà êàðòàòà å çàìúðñÿâàíåòî íà ìîðåòî ñ îòïàäíè âîäè. Öèòèðàí å ñëó÷àÿ îò 2007 ã., êîãàòî âîäàòà íà Þæíèÿ ïëàæ å çàáðàíåíà çà êúïàíå ïîðàäè çàìúðñÿâàíåòî ñ îòïàäíè êàíàëèçàöèîííè âîäè 8 ïúòè íàä íîðìàòà. Èñòîðèÿòà ñúñ çàìúðñÿâàíåòî íà ïëàæà ñå ïîâòàðÿ âñÿêà ãîäèíà ïðè ïðîëèâíè äúæäîâå, ïèøå îùå íà êàðòàòà.


Млади идеи

7

брой 45

Участниците:

Научих, че не всичко, което имам е даденост Учениците от СОУ ”Димчо Дебелянов“ представиха идеите си за това как трябва да изглежда Европа през 2030 г.

Партия от доброволци и 2500 лева глоба за фас на улицата през 2030 г. ”Млади Идеи за Европа“ влезе в СОУ ”Димчо Дебелянов“ във Варна Ôîðìèðàíå íà ïàðòèÿ îò äîáðîâîëöè, ãëîáà ïðèñúñòâèåòî íà òåõíèòå ìåíòîðè, íà ó÷èòåëè, îò 1500 äî 2500 ëâ. çà èçõâúðëåí ôàñ, 10% äÿë æóðíàëèñòè, ïðåäñòàâèòåëè íà íåïðàâèòåëñòâåíà èç÷åðïàåìèòå ðåñóðñè â åíåðãèéíàòà ñèñòå- íè îðãàíèçàöèè, ó÷åíèöèòå òðÿáâàøå äà çàùèìà íà Åâðîïà è 90% - âúçîáíîâÿåìè, ðàçøèðå- òàâàò ñâîèòå âúçãëåäè çà òîâà êàê òðÿáâà äà èçíèå íà Åâðîïåéñêèÿ ñúþç äî 50 ñòðàíè-÷ëåí- ãëåæäà Åâðîïà ñëåä 15 ãîäèíè, êîãàòî òå ùå êè. Òîâà ñà ñàìî ÷àñò îò íàé-ìëàäèòå èäåè çà áúäàò àêòèâíè è ðåàëèçèðàíè ïðîôåñèîíàëíî Åâðîïà ïðåç 2030 ã. Òå ñå ðîäèõà âúâ Âàðíà, à ãðàæäàíè. Òåõíè ñúó÷åíèöè âëÿçîõà â ðîëÿòà íà òåõíè àâòîðè ñà òèéíåéäæúðèòå îò ÑÎÓ „Äèì- ïðåäñòàâèòåëè íà ÍÏÎ, êîèòî îò èìåòî íà ãðàæ÷î Äåáåëÿíîâ”. Ó÷åíèöèòå ñå âêëþ÷èõà â ïðî- äàíèòå ïîñòàâèõà èñêàíèÿòà ñè çà: áåçïëàòåí åêòà íà ôîíäàöèÿ „Ðîáúðò Áîø” – „Ìëàäè Èäåè ãðàäñêè òðàíñïîðò, íàìàëÿâàíå íà ÿäðåíèòå çà Åâðîïà”, ðåàëèçèðàí â Áúëãàðèÿ îò Îáùå- åëåêòðîöåíòðàëè, ïî-÷èñòà è åêîëîãè÷íà õðàíà, ñòâåíèÿ öåíòúð çà îêîëíà ñðåäà è óñòîé÷èâî ïîâå÷å çàùèòåíè òåðèòîðèè è ïð. „Ðàçáðàõòå ëè êàêâî å óñòîé÷èâî ðàçâèòèå? ðàçâèòèå (ÎÖÎÑÓÐ). Ïðîåêòúò ïðåäëàãà âúçìîæíîñò íà ìëàäåæèòå àêòèâíî äà ó÷àñòâàò Ùå âè èçïèòàì â ÷àñ!”, çàêàíè ñå ñ óñìèâêà â âúâ ôîðìèðàíå âèçèÿòà çà Åâðîïà – äàâà ãëàñ êðàÿ íà „èçáîðíèÿ” äåí ó÷èòåëêàòà èì ïî ãåîíà ìëàäèòå â ïîëèòèêàòà íà Ñòàðèÿ êîíòèíåíò. ãðàôèÿ. „Çà äà âè êàæåì êàêâî å óñòîé÷èâî ðàçÊàê òðÿáâà äà èçãëåæäà Åâðîïà ñëåä ïåò ãî- âèòèå, òðÿáâà äà ïîëó÷èì óñòîé÷èâè çíàíèÿ”, äèíè? Èëè ñëåä 10-20 ãîäèíè? Êàê ùå ñå ñòèã- îòãîâîðèõà, ïðèäîáèëèòå íîâî ñàìî÷óâñòâèå è íå äî òàì? Ó÷åíèöèòå ðàçñúæäàâàõà âúðõó òåçè íîâè âúçãëåäè çà æèâîòà, áúäåùè ãðàæäàíè íà âúïðîñè â ïðîäúëæåíèå íà öÿëà ñåäìèöà, è ðàç- Åâðîïà è ñâåòà. ðàáîòèõà èçáîðåí ìàíèôåñò çà åäèí îðèåíòèðàí êúì áúäåùåòî Åâðîïåéñêè ñúþç. Òå âëÿçîõà â ìåæäóíàöèîíàëåí äèàëîã ïî åäíè îò íàé-âàæíèòå âúïðîñè, çàñÿãàùè Åâðîïà, êàòî ðàáîòèõà ñ ó÷èëèùå-ïàðòíüîð îò ×åõèÿ. Áúëãàðñêèòå ó÷åíèöè ïîëó÷èõà çàäúëáî÷åíà èíôîðìàöèÿ ïî âúïðîñèòå íà îïàçâàíåòî íà îêîëíàòà ñðåäà è óñòîé÷èâîòî ðàçâèòèå îò ïîëèòè÷åñêè ñúâåòíèöè è åíåðãèéíè åêñïåðòè. Äèñêóòèðàõà ñâîèòå âïå÷àòëåíèÿ è äåáàòèðàõà èäåèòå ñè ñ ïîëèòè÷åñêè ïîêðîâèòåëè. Òå ãè ïîäêðåïèõà è ïðåç ïîñëåäíèÿ äåí îò ïåòäíåâíîòî ñúáèòèå, êîãàòî áÿõà ñèìóëèðàíè „Åâðîïåéñêè èçáîðè 2030”. Ïî Освен как да се грижим за една по-чиста и по-приветлива околна âðåìå íà ïðåäèçáîðåí äåáàò, â среда, учениците се научиха да отстояват позицията и идеите си.

РЕДАКЦИОНЕН ЕКИП: Редактор Свилена Ганева, Предпечат Валери Христов Печат Печатница „Разград Полиграф“

Издава: Обществен център за околна среда и устойчиво развитие, адрес: Варна 9010, ПК 79, тел. 052/306 423 web: www.ecovarna.info e-mail: pecsd@net-bg.net

- Êàêâî íîâî íàó÷è îò ó÷àñòèåòî ñè â ïðîåêòà? Èâî Ôèëåâ, 10 êë.: Ïðîìåíèõ âúçãëåäèòå ñè çà æèâîòà. Íàó÷èõ, ÷å íå âñè÷êî, êîåòî èìàì ñåãà å äàäåíîñò, ÷å òðÿáâà äà îïàçâàì îêîëíàòà ñðåäà è òðÿáâà äà ïîìàãàì íå ñàìî íà ñåáå ñè, íî è íà õîðàòà îêîëî ìåí. Ìàíóåëà Êàðàãüîçîâà, 9 êë.: Íàé-ìíîãî íàó÷èõ îò ðàçãîâîðèòå ñ ãðóïàòà îò ×åõèÿ, ñ êîÿòî ñå ñâúðçàõìå ïî ñêàéï. Ðàáîòèõìå ñ ó÷èëèùíèÿ ïàðòíüîð. Ïðàâèõìå ïðîåêòè è ãè ïðåäñòàâÿõìå ÷ðåç ñêàéï. Áÿõìå ðàçäåëåíè íà òðè ãðóïè, âñÿêà îò êîèòî ïðàâåøå ïðîåêò, ñ êîéòî öåëåøå äà ñïå÷åëè ãëàñîâåòå íà õîðàòà. Íàó÷èõ ñå äà îòñòîÿâàì ïîçèöèÿòà ñè, äà óáåæäàâàì îñòàíàëèòå â ñâîèòå âèæäàíèÿ. Þëèÿíà Äîé÷èíîâà, 9 êë.: Çàïîçíàõà íè ñúñ ñèòóàöèÿòà â Åâðîïà. Íàé-÷åñòî íè ãîâîðèõà çà åíåðãèÿòà, çà òîâà êàê äà ïåñòèì åíåðãèÿ. Íàêàðàõà íè äà ïî÷óâñòâàìå òîâà, êîåòî ñå ñëó÷âà îêîëî íàñ. Ñëåä êðàÿ íà îáó÷åíèåòî âñè÷êè ñìå ìíîãî ïî-àíãàæèðàíè ñ îïàçâàíåòî íà îêîëíàòà ñðåäà. - Êàê ñè ïðåäñòàâÿø Áúëãàðèÿ è Åâðîïà ïðåç 2030-òà ãîäèíà? Èâî Ôèëåâ, 10 êë.: Ïðåäñòàâÿì ñè ïî-÷èñòà, ïîäðóæåëþáíà è ïî-îáåäèíåíà Åâðîïà. Áúëãàðèÿ âèæäàì ñ ïîâå÷å ãîðè, ñ ïî-ìàëêî áðàêîíèåðñòâî è îòñè÷àíå íà äúðâåòà, êàêòî è ñ ïî-äîáðî îáðàçîâàíèå.  ó÷èëèùàòà äà íÿìà íàñèëèå.  äúðæàâàòà äà èìà ïîâå÷å ðàáîòíè ìåñòà, à áúëãàðñêàòà çåìåäåëñêà ïðîäóêöèÿ äà ñå ðåàëèçèðà íå ñàìî ó íàñ, íî è íàâúí. Çà ñúæàëåíèå ñåãà åäâà 10% îò ïðîäóêòèòå, êîèòî êîíñóìèðàìå ñà ïðîèçâåäåíè â Áúëãàðèÿ. Òàêà ãóáèì ïàðè, èçëèçà íè äâîéíî ïî-ñêúïî, îòêîëêîòî àêî ãè âçåìåì îò íàøàòà ãðàäèíêà è ãè äîñòàâèì â ìàãàçèíà. Ìàíóåëà Êàðàãüîçîâà: Ìíîãî ïî-ðàçâèòà, ñ ïîâå÷å çåëåíè ïëîùè è ïî-ìàëêî çàìúðñÿâàíå íà îêîëíàòà ñðåäà. Þ.Äîé÷èíîâà: Íàäÿâàì ñå Áúëãàðèÿ äà ñòàíå ïî-äîáðà äúðæàâà. Äà èìà ïîâå÷å òóðèñòè, êîèòî äà èäâàò çàðàäè êðàñèâàòà ïðèðîäà, à íå çàðàäè õîòåëèòå, êàêòî å ñåãà. Íàäÿâàì ñå ïðåç 2030 ãîäèíà âñè÷êî äà áúäå ïðîìåíåíî, âñè÷êè õîðà äà ñå óâàæàâàìå, äà íÿìà ðàçïðàâèè ìåæäó äúðæàâèòå… - À êàê ñè ïðåäñòàâÿø ñåáå ñè? Èâî Ôèëåâ, 10 êë.: Êàòî îòãîâîðåí ÷îâåê, êîéòî ìèñëè íå ñàìî çà äúðæàâàòà ñè è çà Åâðîïà, íî è çà öÿëàòà ïëàíåòàòà. ×îâåê, êîéòî å ñïå÷åëèë äîâåðèåòî íà õîðàòà ñ äåéñòâèÿòà ñè, áåç ëúæè è ïîäêóïè. Ì.Êàðàãüîçîâà: Ñ ïî-äîáðî áúäåùå. Àêî öÿëà Åâðîïà èìà ïî-äîáðî áúäåùå, òî è ãðàæäàíèòå é ùå æèâåÿò ïî-äîáðå. Àç ëè÷íî èñêàì äà ñå çàíèìàâàì ñ áèçíåñ, äà èìàì ôèðìà. Þëèÿíà Äîé÷èíîâà: Èñêàì äà ðàáîòÿ íåùî, êîåòî äà ïîìîãíå íà äúðæàâàòà ìè, íà îêîëíàòà ñðåäà, äà äàâàì èäåè êàê äà ñå ñëó÷è òîâà. Èñêàì äà ïðåâúðíåì Áúëãàðèÿ â õóáàâà äúðæàâà, çà äà íå áÿãàò õîðàòà îò íåÿ, äà îñòàíåì çàåäíî. - Êúäå âèæäàø ñåáå ñè ïðåç 2030-òà – â Áúëãàðèÿ èëè â ÷óæáèíà? Èâî Ôèëåâ, 10 êë.: Èç öÿëà Åâðîïà, çàùîòî àêî ìèñëÿ ñàìî çà Áúëãàðèÿ, íÿìà äà ìîãà äà ìèñëÿ çà äðóãèòå äúðæàâè. Àêî ñìå â Åâðîïåéñêèÿ ñúþç, ùå ìîæåì äà ïîìîãíåì íå ñàìî íà Áúëãàðèÿ, íî è íà ñëàáîðàçâèòèòå äúðæàâè. Ì.Êàðàãüîçîâà: Íå èñêàì äà ñúì â Áúëãàðèÿ, à â ÷óæáèíà, äà çàâúðøà òàì âèñøåòî ñè îáðàçîâàíèå è äà ðàçâèâàì ñâîé áèçíåñ íàâúí. Þ.Äîé÷èíîâà: Èñêàì ïúðâî äà îòèäà â ÷óæáèíà, çà äà âèäÿ êàê ñòîÿò íåùàòà òàì. Íî ñëåä òîâà íàèñòèíà ùå ñå âúðíà â Áúëãàðèÿ, çàùîòî òîâà å ðîäèíàòà ìè. Ñëåä êàòî âèäÿ êàê å â Åâðîïà, ùå äîíåñà íÿêîè èäåè, çà äà ìîæå è Áúëãàðèÿ äà ñå ïðî÷óå.


брой 45

На фокус

8

Хиуаре Базар - селотo-чудо с над 60 милионера Ìîæå ëè ñåëî, êúäåòî ëåíèå íà âîäèòå, òúé êàòî áåäíîñòòà, àëêîõîëèçìúò è òî ïîìàãà íà çåìåäåëèåòî ïðåñòúïíîñòòà ñå øèðÿò, äà è íîñè ïàðè. Òîé ìîòèâèñå ïðåâúðíå â îáðàçåö íà ðà ñåëÿíèòå äîáðîâîëíî äà ïðîìÿíà è ïðîñïåðèòåò? ïîìàãàò ïðè ñúáèðàíåòî íà Èçãëåæäà ìíîãî ìàëêî âåäúæäîâíà âîäà. Ñêîðî ñà ðîÿòíî.  Õèóàðå Áàçàð ïîñòðîåíè 52 ãëèíåíè è 32 (Hiware Bazar) â Àõìåäíàêàìåííè äèãè, êàêòî è äåãàð êâàðòàë íà èíäèéñêèÿ âåò õðàíèëèùà (ðåçåðâîàùàò Ìàõàðàùðà, îáà÷å, ùå ðè) çà âîäà. “Èçïîëçâàõìå âèäèòå òàêîâà ÷óäî â äåéîáùåñòâåíè íàöèîíàëíè ñòâèòåëíîñò. ôîíäîâå, êàêòî è îò äðóãè, Õèóàðå Áàçàð ïðåäèçâèêóïðàâëÿâàíè îò íåïðàâèâà àñîöèàöèÿ ñ îæèâåí ïàòåëñòâåíè îðãàíèçàöèè. çàð, íî ñàìî ïðåäè íÿêîëêî Íàìàëèõìå ðàçõîäèòå çà ãîäèíè òîâà å åäíî îò íàéïðîãðàìàòà ñ äîáðîâîëåí ñóøàâèòå ñåëà â Ìàõàðàùòðóä è ãàðàíòèðàõìå êà÷åðà. Äíåñ áîãàòîòî è ïðîñïåñòâîòî íà ðàáîòà. Çàùîòî ðèðàùî ñåëî å ÿðúê ïðèìåð ãè èçãðàæäàõìå çà ñåáå ñè çà òîâà êàê óñòîé÷èâîòî ðàçè çà äåöàòà íè “, êàçâà óïâèòèå è ïðîìÿíàòà ìîæå äà Президентът на селото-модел в Индия Попатрао Пауар ðàâèòåëÿò íà ñåëîòî. ñå ïîñòèãíàò ñ ðàçóì è ðå- вдига рязко стандарта на съселяните си чрез въвличане на Òàêà ìåæäó 1995 è 2005 общността при вземането на решения и правилното управ- ã. óñèëèÿòà ñå íàñî÷âàò êúì øèòåëíîñò. Ïðåç 1995 ã. ìåñå÷íèÿò ление на водите óñòîé÷èâî óïðàâëåíèå íà äîõîä íà ãëàâà îò íàñåëåíèåòî å îêî- panchayat, å ïðîñòî ôèãóðàíò, òâúðäå âîäàòà – âúçñòàíîâÿâàíå íà ïîäçåìëî 10 åâðî, à îêîëî 2/3 îò íàñåëåíè- ñòàð, çà äà ðàáîòè ðåàëíî. íèòå âîäè è ñúçäàâàíå íà õðàíèëèåòî æèâåå ïîä ëèíèÿòà íà áåäíîñòÊîãàòî ìëàäåæèòå îáñúæäàò ñè- ùà çà âîäà. òà. Ñåãà âå÷å íàñåëåíèåòî ðàçïîëàãà òóàöèÿòà, òå ðåøàâàò, ÷å ñè çàñëóæàÏðàâèëíîòî óïðàâëåíèå íà âîäèñðåäíî ñ 372 åâðî/ìåñå÷íî. Ñåëîòî, âà äà åêñïåðèìåíòèðàòå ñ åäèí ìëàä òå ïîìàãà çà òÿõíîòî óâåëè÷àâàíå. êîåòî èìà 235 ñåìåéñòâà è íàñåëå- sarpanch, êîéòî ìîæå äà äîíåñå ñâå- Ïðåäè 1995 ã. â ñåëèùåòî èìà 90 êëàíèå îò îêîëî 1250 äóøè, ñåãà ìîæå æè èäåè. äåíöè, êîèòî èçâåæäàò âîäàòà îò äà ñå ïîõâàëè ñ 60 ìèëèîíåðà (25% Ïîïàòðàî Ïàóàð (Popatrao Pawar) äúëáî÷èíà 80-125 ìåòðà. Äíåñ èìà îò íàñåëåíèåòî). å åäèíñòâåíèÿò ìàãèñòúð ïî òúðãî- 294. Äðóãè ñåëà â îáëàñò ÀõìåäíàÊúùèòå âå÷å ñà öèìåíòèðàíè, à âèÿ â Õèóàðå Áàçàð. Çàòîâà ìëàäåæè- ãàð òðÿáâà äà äúëáàÿò áëèçî 200 ïúòèùàòà - ÷èñòè. Èìà óñåùàíå çà òå ãî óìîëÿâàò äà ñå áîðè çà ïîñòà ôóòà, çà äà äîñòèãíàò äî âîäà. äèñöèïëèíà è ðåä. Ëèêüîðúò è òþ- íà ñàðïàí÷à ïðåç 1989 ã. Ïðåç 1995 ã. ñàìî åäíà äåñåòà îò òþíúò ñà çàáðàíåíè. Âñÿêà êúùà ðàçÈçáðàí å åäèíîäóøíî çà ïðåçè- çåìÿòà â Õèóàðå Áàçàð å îáðàáîòâàåïîëàãà ñúñ ñîáñòâåíà òîàëåòíà, ñ êî- äåíò íà ñåëîòî. Ïàóàð îñúçíàâà, ÷å ìà. Îò îáùî 976 õåêòàðà, 150 õåêòàåòî ìîãàò äà ñå ïîõâàëÿò ìàëêî èí- ìó ñå äàâà øàíñà íà æèâîòà äà èç- ðà ñà ñêàëèñòè. Ñåãà, äîðè êàìúíèäèéñêè ñåëà. òå ñå îòñòðàíÿâàò è çåìÿòà ñå èçîðàâúðøè ïðîìåíèòå. Íèâèòå ñà çàñåòè ñ öàðåâèöà, ëóê, Çàïî÷âà ñ äîïèòâàíå äî ñåëÿíè- âà. Ñåèòáàòà çàïî÷âà, êîãàòî íàñòúïè êàðòîôè. Õèóàðå Áàçàð å îàçèñ â ðàé- òå, çà äà áúäàò ïî-àêòèâíè ïðè ñúçäà- äúæäîâíèÿò ñåçîí. îíà íà çàñåãíàòèòå îò ñóøàòà ñåëè- âàíåòî íà ïðàâèëàòà çà ðàçâèòèå íà Anshabapu Thange, 45 ã., èìà äâà ùà. Íî òîâà íå âèíàãè å áèëî òàêà. ñåëîòî. Õèóàðå Áàçàð, óëîâåíî â êà- äåêàðà óãàð ïðåäè 15 ãîäèíè. Íî êîÄà ñå âúðíåì íàçàä êúì ìðà÷íî- ïàíà íà àëêîõîëèçìà, ÷åñòî å ãàòî âîäàòà ñòàâà äîñòúïíà, òîé ñå òî ìó ìèíàëî. “Æèâååõìå â áåäíî ñúïúòñòâàíî îò ñâàäè è íàñèëèå. Èìà âðúùà êúì ñåëñêîòî ñòîïàíñòâî è ñåëî, íî áÿõìå ùàñòëèâè ñ îáèêíî- 22 ìàãàçèíà çà ëèêüîð. Íîâèÿò ãëàâà äíåñ ðàçïîëàãà ñ 25 äêà, çàñåòè ñ öàâåíèÿ ñè æèâîò, ñïîìíÿ ñè Raosaheb íà ñåëîòî ãè çàêðèâà, ñëåä êàòî óáåæ- ðåâèöà è ôóðàæ. Ìúæúò îòãëåæäà è Rauji Pawar, íà 85 ãîäèíè. - Íî ñëåä äàâà ñåëÿíèòå, ÷å àëêîõîëèçìúò ãè 30 áèâîëèöè, îñèãóðÿâàùè 250 ëèòñóøàòà îò 1972 ã., ñïîêîéñòâèåòî ïðàâè áåäíè è çàâèñèìè. Îñâåí çàá- ðà ìëÿêî íà äåí. “Ïî-ðàíî, íå ñìå áåøå çàáðàâåíî. Õîðàòà ñòàíàõà ðàç- ðàíà íà àëêîõîëà, òîé âúâåæäà âåòî èìàëè çðúíöå çà ÿäåíå. Âîäàòà íè äðàçíèòåëíè è íåñïîêîéíè, à áîð- âúðõó èçñè÷àíåòî íà äúðâåòàòà, âúðõó ïîìîãíà äà ñòàíåì áîãàòè”, êàçâà áàòà çà îöåëÿâàíå – æåñòîêà. Èìàøå ïàøàòà, âúâåæäà ñåìåéíîòî ïëàíè- òîé. òîëêîâà ìíîãî îò÷àÿíèå è áåçñèëèå! ðàíå è äîáðîâîëíèÿ òðóä. Ñúçäàâàò Ó÷åíèöèòå â îñíîâíèÿ êóðñ íà Ñåëÿíèòå çàïî÷íàõà äà ïèÿò. Ìíîãî ñå êîîïåðàòèâè, æåíñêè îðãàíèçàöèè îáó÷åíèå ïðåìèíàâàò çàäúëæèòåëåí æèòåëè ñå èçñåëèõà â áëèçêèòå ãðà- è ìëàäåæêè ãðóïè. Çàïî÷âàò åæåìå- êóðñ ïî óïðàâëåíèå íà âîäèòå. äîâå.” ñå÷íè ñðåùè ñ îáùíîñòòà, ÷èéòî ãëàÌåñòíàòà èêîíîìèêà ñå ñðèâà. ñîâå ñå âçåìàò ïðåäâèä ïðè ðåøàâàÒîâà ñå ñëó÷âà è ñúñ ñîöèàëíàòà íåòî íà îïðåäåëåíè ïðîáëåìè. Òàêà ñòðóêòóðà, êîÿòî ñå ïîääúðæà â ñå- íà ïðàêòèêà õîðàòà áèâàò îâëàñòåíè. ëîòî, âúïðåêè ñâîÿòà èçîñòàíàëîñò. Òå ïðèîðèòèçèðàò ñîáñòâåíèòå ñè Äî 1980 ã. ïîëîâèíàòà îò æèòåëèòå ïðîåêòè çà ðàçâèòèå è ïîëàãàò äîáíà ñåëîòî ìèãðèðà êúì ãîëåìè ãðà- ðîâîëåí òðóä çà ðåàëèçàöèÿòà èì. äîâå, êàòî Ìóìáàé. Îò÷àÿíèåòî, áåç- Ïðîçðà÷íîñòòà è îòãîâîðíîñòòà ïðè íàäåæäíîñòòà è ãíåâúò áåëåæàò æè- óïðàâëåíèåòî íà îáùåñòâåíèÿ ðåâîòà íà ñåëÿíèòå. ñóðñ ñå ãàðàíòèðàò îò îáùåñòâåíèÿ Êîãàòî Èíäèÿ ïîñòàâÿ íà÷àëîòî äîñòúï äî âñåêè îò÷åò. Óïðàâëåíèåíà èêîíîìè÷åñêèòå ðåôîðìè, ìëà- òî íà ïðèðîäíèòå ðåñóðñè çàïî÷âà äà äåæòà â Õèóàðå Áàçàð ñå ÷óäè äàëè ñå èçâúðøâà ïî îïðåäåëåíè ïðàâèñà îáðå÷åíè äà îñòàíàò â ñÿíêà. Èìå- ëà. Òå âêëþ÷âàò è çàáðàíè, êàòî îòòî íà ïðàâèòåëñòâîòî å áåç çíà÷åíèå. ãëåæäàíåòî íà îïðåäåëåíè âèäîâå Ëèäåðñòâîòî - ñúùî. êóëòóðè è ïðîäàæáàòà íà çåìÿ íà Ñàðïàí÷à (sarpanch) – ò.íàð. ïðå- âúíøíè õîðà. çèäåíò íà ñåëîòî, êîéòî ñòîè íà÷åëî Åäíî îò ïúðâèòå íåùà, êîèòî ñàðíà ìåñòíîòî ñåëñêî ïðàâèòåëñòâî – ïàí÷à ïðàâè, å îïàçâàíåòî è óïðàâ-

Ïðåç 2007 ã. ñåëîòî ïå÷åëè íàöèîíàëíàòà íàãðàäà „Âîäà” çà âîäåíàòà ïîëèòèêà îò îáùíîñòèòå ïî îïàçâàíå íà âîäíèòå ðåñóðñè. Îäèòèòå íà âîäíèòå ðåñóðñè îïðåäåëÿò êîè êóëòóðè ìîãàò äà ñå îòãëåæäàò â äàäåí ñåçîí è êîè â äðóã.  ñðåäàòà íà 90-òå ãîäèíè å ñúñòàâåí ïåòãîäèøåí ïëàí çà åêîëîãè÷íî âúçñòàíîâÿâàíå. Çàñàäåíè ñà äúðâåòà çà îêîëî 10 õèëÿäè ðóïèè è å ïîâèøåíî íèâîòî íà ïîäïî÷âåíèòå âîäè. Òåìïåðàòóðàòà ïàäà ñ äâà ãðàäóñà. Ïîïàòðàî Ïàóàð âúâåæäà èäåÿòà çà êîëåêòèâíîòî çåìåäåëèå. Êîãàòî åäèí çåìåäåëñêè ïðîèçâîäèòåë çàñÿâà, äðóãè ñå ïðèñúåäèíÿò, çà äà ìó ïîìàãàò. Òàêà òîé ñïåñòÿâà ðàçõîäè çà òðóä. Îñâåí òîâà, òàçè ïðàêòèêà ñúçäàâà ÷óâñòâî çà ïðèíàäëåæíîñò ñðåä ñåëÿíèòå - õîðàòà ðàáîòÿò çàåäíî, çà äà ïîñòèãíàò îáùè öåëè. Ïàóàð íàñî÷âà âíèìàíèåòî íà ñúñåëÿíèòå ñè âúðõó äðóãà äåéíîñò, êîÿòî èìà ïîòåíöèàëà äà èì äîíåñå äîïúëíèòåëíè ïðèõîäè. Òîé ñå ïðèíóæäàâà äà ñïðå äîáèòúêà îò ïàøà â ãîðàòà, òúé êàòî ïðè÷èíÿâà åêîëîãè÷íè ùåòè. Âìåñòî òîâà, ãè óáåæäàâà äà îòãëåæäàò ïîâå÷å ôóðàæ. Ôîêóñúò âúðõó æèâîòíîâúäñòâîòî âîäè äî ïîñòåïåííîòî óâåëè÷àâàíå íà ïðîèçâîäñòâîòî íà ìëÿêî.  ñðåäàòà íà 90-òå ãîäèíè, ïðîèçâîäñòâîòî å åäâà 150 ëèòðà íà äåí. Ñåãà òî äîñòèãà íàä 4000 ëèòðà/äåí. Äîêàòî â îñòàíàëàòà ÷àñò íà ñòðàíàòà ñåëÿíè ìèãðèðàò êúì ãðàäîâåòå, òîâà ñåëî å îòëè÷åí ïðèìåð çà îáðàòíàòà òåíäåíöèÿ. 93 ñåìåéñòâà ñå çàâðúùàò â Õèóàðå Áàçàð îò 1997 ã. íàñàì. Ïàóàð âå÷å å ñ÷èòàí çà ëèäåð íà ñåëîòî – ìîäåë, à ïðîãðàìà Maharashtra èìà çà öåë äà ñúçäàäå 100 ñåëèùà êàòî Õèóàðå Áàçàð. Ìîäåëúò å ó÷àñòèå íà õîðàòà, êîèòî ðåøàâàò êàêâî èñêàò è áàçèðàò íóæäèòå ñè íà èçïúëíèìè ïëàíîâå. “Çà 21 ãîäèíè ïðåîáðàçèõ ìîåòî ñåëî. Ñåãà èìàì ñòðàòåãèÿ êàê òîâà ìîæå äà ñòàíå ñàìî çà äâå ãîäèíè. Ñ ó÷àñòèåòî íà îáùíîñòòà, ìîæåì äà ñúçäàäåì íîâà åðà íà ñåëñêèòå ðàéîíè íà êëèìàòà. “

Едно индийско село доказва, как земеделието може да бъде доходоносен отрасъл чрез устойчиво управление на водите и климата.

LEAF Bulletin - vol. 45  

Бюлетин "ЛИСТ" - брой 45

LEAF Bulletin - vol. 45  

Бюлетин "ЛИСТ" - брой 45

Profile for pecsd
Advertisement