Page 1

Fundacja Ekologiczna Zielona Akcja

Fundacja Porozumienie Wzg贸rz Dalkowskich

1


Przygotowanie do druku: Fundacja Ekologiczna „Zielona Akcja” ul. Wrocławska 41, 59 – 220 Legnica tel. (76) 862 49 30, 723 81 01 fax (76) 721 24 96 e-mail: biuro@zielonaakcja.pl www.zielonaakcja.pl Opracowanie: Jakub Józefczuk Irena Krukowska - Szopa Okładka: Jakub Józefczuk Rysunki i zdjęcia: Jakub Józefczuk Wydawca: ISBN

nakład 2000 egz.

Publikacja została przygotowana w ramach projektu „Historie drzewami pisane” realizowanego przez Fundację Porozumienie Wzgórz Dalkowskich oraz Fundację Ekologiczną „Zielona Akcja”.

Sfinansowano ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego, a takŜe budŜetu Rzeczpospolitej Polskiej w ramach Funduszu dla Organizacji Pozarządowych.

2


Historie drzewami pisane – kampania informacyjno – edukacyjna na rzecz ochrony zadrzewień przydroŜnych i śródpolnych Wzgórz Dalkowskich.

Chrońmy aleje śródpolne i przydroŜne! - poradnik dla samorządowców i mieszkańców Wzgórz Dalkowskich

Legnica 2010

3


Spis treści:

1. Wstęp ……………………………………………………………………………………………………………5 2. Zadrzewienia - aspekt historyczny...………….……………………………………………………..………….6 3. Krajobraz Wzgórz Dalkowskich…………..………………………………………..………………..………….7 4. Projekty związane z nasadzeniami drzew realizowane na obszarze Wzgórz Dalkowskich…………………….8 4. 1. Projekt „Historie drzewami pisane”……………………………….………………………………….……....8 4. 2. Projekt „Drogi dla Natury – aleje przydroŜne jako korytarze ekologiczne dla pachnicy dębowej”………...10 5. Ochrona zadrzewień śródpolnych jako element polityki przestrzennej gmin na obszarze Wzgórz Dalkowskich……………...………..……………………………………………………………………………...11 5. 1. Definicja zadrzewień…..……………...……………………………………………………..…...….………12 5. 2. Podział zadrzewień…..………..…………………………………………………………..…………...…….14 5. 3. Funkcje zadrzewień………………………………………………………………………..……………..….16 5. 3. 1. Wpływ zadrzewień na stan środowiska naturalnego…………………………………...………………....17 5. 3. 2. Przeciwdziałanie erozji wietrznej i wodnej, zwiększanie retencji wodnej, łagodzenie mikroklimatu…..17 5. 3. 3. Zwiększanie bioróŜnorodności obszarów wiejskich……...……………………………………………...18 5. 3. 4. Oddziaływanie zadrzewień na społeczności lokalne……………………………………………………..19 6. Projektowanie i wykonywanie nowych nasadzeń zadrzewień śródpolnych…………………………………...20 6. 1. Dobór gatunków do nasadzeń na obszarach wiejskich………………………………………………...…...20 6. 2. Dobór gatunków do nasadzeń wzdłuŜ dróg……………..……………………………………………...…...20 6. 3. Metodyka sadzenia…………………………………………………………………………………………..25 6. 4. Odległości sadzenia drzew od dróg, sieci infrastruktury, budynków i granic działek………………………25 6. 5. Materiał do nasadzeń.……………………………………………………………………………………..…26 6. 6. Sposób sadzenia…………………………………………………………………………………………..…26 7. Organizacje realizujące projekt „Historie drzewami pisane”…………………………………..………….... ..27 8. Tablice z liśćmi drzew i krzewów………………………………………...………………………………..…..28 9. Literatura……………………………………………….…………………………………………………..…..32

4


1. Wstęp Działalność człowieka jest jednym z najwaŜniejszych czynników, które mają wpływ na wygląd powierzchni Ziemi. Zmiany spowodowane przez rozwijające się cywilizacje w porównaniu z naturalnymi procesami ewolucji szaty roślinnej i rzeźby terenu postępowały bardzo szybko. Na skutek rozwoju przemysłu, infrastruktury i rolnictwa w przeciągu niespełna czterystu lat naturalne ekosystemy zostały zastąpione przez pola uprawne, zabudowania i drogi. Tak szybkie zmiany środowiska oznaczały dla wielu gatunków ograniczenie ich występowania lub całkowitą zagładę. Inne z kolei zaadoptowały się do nowych warunków i zwiększyły swoją liczebność. Szczególnie silny wpływ na krajobraz miał rozwój rolnictwa. Na skutek zwiększania areałów pól, niegdyś rozległe lasy pierwotne stały się jedynie niewielkimi, oddalonymi od siebie skupiskami drzew i krzewów, a występujące w nich populacje roślin i zwierząt utraciły moŜliwość wymiany puli genowej pomiędzy sobą. Do środowiska zostały wprowadzone monokultury często obcych gatunków lub sztucznie wyhodowanych odmian. W celu zwiększenia uzyskiwanych plonów zaczęto stosować środki ochrony roślin i nawozy sztuczne, których niewłaściwe dawkowanie moŜe doprowadzić do degradacji gleby i wód gruntowych oraz do zmniejszenia bioróŜnorodności. Postępująca mechanizacja i chemizacja rolnictwa spowodowały zmniejszenie powierzchni zajmowanych przez zadrzewienia śródpolne, a takŜe redukcję ilości roślin i zwierząt występujących na uprawach rolnych. Rozwój rolnictwa oprócz zagroŜeń, stwarza równieŜ szanse ochrony wielu gatunków rośli i zwierząt, a działania zwiększające bioróŜnorodność obszarów wiejskich nie muszą odbywać się kosztem wydajności upraw. Obecnie wielu rolników dostrzegło szansę zarówno w produkcji zdrowej Ŝywności jak równieŜ w rozwoju pozarolniczych form działalności związanych z turystyką, a rosnące wzdłuŜ dróg rowerowych, szlaków pieszych i pielgrzymkowych drzewa stanowią atrakcję dla podróŜujących osób. Obsadzone drzewami miedze stanowią nieodłączny element polskiego krajobrazu. Początkowo głównymi powodami sadzenia drzew wzdłuŜ dróg polnych były wytwarzane przez nie owoce, miód czy drewno. Jednak wraz z rozwojem nauki zaczęto poznawać nowe bardziej istotne funkcje jakie pełnią zadrzewienia. Do najistotniejszych funkcji zadrzewień śródpolnych naleŜą: filtracja zanieczyszczeń spływających z uŜytków rolnych, przeciwdziałanie erozji, zwiększanie bioróŜnorodności, redukcja gazów cieplarnianych, a takŜe wspomniane funkcje estetyczno – promocyjne. Zadrzewienia śródpolne, a szczególnie aleje śródpolne, mogą się równieŜ przyczynić do integracji lokalnych społeczności (np. wspólne sadzenie drzew), a takŜe poprawić jakość Ŝycia na terenach wiejskich. ZróŜnicowany, unikalny krajobraz moŜe stać się atutem turystycznym danej miejscowości.

Fot. 1 Rolniczy krajobraz Wzgórz Dalkowskich (fot. J. Józefczuk).

5


2. Zadrzewienia – aspekt historyczny Zadrzewienia śródpolne towarzyszą człowiekowi od początków osadnictwa, zaś pierwsze planowe nasadzenia przy szlakach komunikacyjnych istniały w staroŜytnym Egipcie, Grecji i jej nadmorskich koloniach w Basenie Śródziemnomorskim oraz w Imperium Rzymskim1. Znajdujące się w tych państwach drogi obsadzane były alejami drzew, które pełniły funkcje ochronne przed czynnikami atmosferycznymi oraz wyznaczały przebieg tras. Istniejące obecnie aleje topoli w północnych Włoszech stanowią kontynuację nasadzeń zapoczątkowanych jeszcze w czasach antycznych, podobnie jak sieci zadrzewień w północnej i zachodniej Francji (zwane bocages) oraz na wyspach brytyjskich (określane jako windbreaks lub hedgerows) utrzymywane są od staroŜytności, jako bariery chroniące przed skutkami wiatrów i nawałnic występujących tamtejszych strefach klimatycznych2. Sadzenie pasów zadrzewień śródpolnych jest obecnie powszechnie stosowanym zabiegiem na naraŜonych na erozję wietrzną i wodną obszarach rolnych Rosji, Chin, Kanady i USA. Liczne projekty zadrzewieniowe realizowane są równieŜ w krajach Europy Zachodniej (np. Danii i Niemczech), a takŜe na innych kontynentach (Australia, Ameryka Środkowa), gdzie na stosunkowo duŜą skalę rozwijane są systemy upraw rolno-leśnych (agroforestry) lub leśno-pastwiskowych (silvo-pastoral systems)3. Na terenie Polski najbardziej znany systemem zadrzewień śródpolnych, obejmujący powierzchnię kilku tysięcy hektarów, powstał na początku XIX wieku w okolicach Turwi w Wielkopolsce. Twórcą tego systemu był polski generał i działacz społeczny - Dezydery Chłapowski, który dzięki kilkuletnim praktykom w Anglii i Szkocji oraz studiom na Akademii Rolniczej w Edynburgu poznał zasady nowoczesnej agronomii. Po powrocie do kraju Chłapowski wykorzystuje zdobytą wiedzę do modernizacji własnego folwarku. W miejsce stosowanej dotąd trójpolówki wprowadził płodozmian czteropolowy, zastosował nowoczesne maszyny rolnicze oraz rozszerzył uprawę o gatunki roślin motylkowych. Rewolucyjna jak na owe czasy koncepcja gospodarki rolnej Chłapowskiego zakładała równieŜ przebudowę krajobrazu, przede wszystkim poprzez wprowadzenie gęstej sieci zadrzewień śródpolnych. Zadrzewienia pełniły szereg istotnych funkcji m. in.: barier przeciwerozyjnych, produkcyjnych (np. źródło drewna, miodu), biologicznych (wzrost bioróŜnorodności) oraz estetycznych. W 1992 roku stworzony przez Chłapowskiego system zadrzewień objęty został ochrona krajobrazową. Obszar ten jest równieŜ miejscem wielu badań naukowych, których celem jest poznanie wpływu zadrzewień na wielkość plonów.

Fot. 2 Aleja przydroŜna w okolicy Przemkowa (fot. J. Józefczuk). 1

Zajączkowski, Regionalizacja potrzeb zadrzewieniowych w Polsce. Prace IBL, Warszawa, 2005., 127 ss. Krag J., Bałazy S., art. Zadrzewienia śródpolne, Rośliny do zadań specjalnych, PWS w Sulechowie, publikacja w przygotowaniu. 3 Krag J., Bałazy S., j w. 2

6


3. Krajobraz Wzgórz Dalkowskich Wzgórza Dalkowskie są pasmem wzgórz morenowych, które połoŜone są w północnośrodkowej części Wału Trzebnickiego pomiędzy doliną Bobru, a ObniŜeniem Ścinawskim. Wzgórza znajdują się na obszarze północno-zachodniej części województwa dolnośląskiego i południowo-wschodniej części województwa lubuskiego. Krajobraz Wzgórz Dalkowskich jest bardzo zróŜnicowany, występują tam liczne, poprzecinane wąwozami wzniesienia, jary i źródliska. W dolinach pomiędzy grzbietami wzgórz znajdują się malowniczo połoŜone miejscowości. Większą część obszaru Wzgórz Dalkowskich pokrywają uprawy rolne, wśród których dość licznie występują skupiska zadrzewień i alei śródpolnych. Jednak lesistość całego obszaru wzgórz jest niewielka i wynosi ok. 10%, z tego względu tak waŜna jest ochrona i odtwarzanie zadrzewień. Ponadto aleje drzew owocowych stanowią waŜny element krajobrazu kulturowego. Na obszarze Wzgórz Dalkowskich obecność alei drzew owocowych związana jest z wielowiekową tradycją sięgającą czasów pruskich. Zakładanie alei w Prusach zapoczątkowali królowie Fryderyk Wilhelm I oraz jego syn Fryderyk II. W 1841 roku z polecenia Fryderyka Wilhelma IV ukazał się dekret o alejach, w którym zalecano zachowanie starych oraz sadzenie nowych drzew. Powodów sadzenia alei przez władze pruskie było kilka. Aleje stanowiły źródło owoców (rzadziej drewna), pełniły funkcje ochronne przed czynnikami atmosferycznymi, wskazywały drogę, urozmaicały krajobraz, były teŜ waŜnym elementem zaopatrzenia maszerujących wojsk. Obszar Wzgórz Dalkowskich moŜe stać się modelowym przykładem kompleksowego odtworzenia nasadzeń krajobrazowych i historycznych przy zaangaŜowaniu społeczności i władz lokalnych. Działania te wpisują się w strategię promocji turystycznej obszaru (ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju turystyki rowerowej, konnej i pieszej) oraz ochrony środowiska i edukacji ekologicznej.

Fot. 3 DuŜa część starych drzew owocowych jest w złym stanie zdrowotnym (fot. J. Józefczuk).

Fot. 4 Wymagający uzupełniania szpaler drzew (fot. J. Józefczuk).

W celu prawidłowego zaplanowania nasadzeń niezbędna jest inwentaryzacja zasobów alei na obszarze wzgórz. Inwentaryzacja ma na celu wskazanie najlepszych pod względem krajobrazowym i historycznym miejsc dla nowych nasadzeń, wybór gatunków oraz oszacowanie liczby potrzebnych sadzonek. Dodatkowo oszacowanie liczby starych alei pozwoli na racjonalne gospodarowanie tymi zasobami w tym takŜe objęcie ich ochroną. Do tej pory na obszarze Wzgórz Dalkowskich nie przeprowadzono powaŜniejszych inwentaryzacji zadrzewień śródpolnych. Jedyne wykonane badania przeprowadzone zostały w 2008 roku i obejmowały tylko wybrane obiekty.

7


Pomimo ograniczonego zakresu przeprowadzonej inwentaryzacji moŜna przyjąć następujące wnioski4: • • •

• • •

Stan wykształcenia alei i zadrzewień jest bardzo zróŜnicowany: od stosunkowo dobrze wykształconej sieci, tworzącej dobrze funkcjonujący system powiązań przyrodniczych, po krajobraz otwartych rozległych pól pozbawiony zadrzewień śródpolnych. Dotychczas, łącznie na obszarze Wzgórz Dalkowskich zidentyfikowano 20 alei historycznych. Stan zdrowotny alei historycznych jest zróŜnicowany, od bardzo złego z drzewami o połamanych konarach, wypróchnieniach pnia i obfitym suszu gałęziowym w koronie, poprzez kondycję umiarkowaną i stosunkowo dobrą, po bardzo dobrą. Niektóre aleje zostały bezpowrotnie zniszczone przez niefachowe, często zbyt radykalne cięcia (tzw. ogławianie). Stan zachowania alei historycznych takŜe jest zróŜnicowany. Zwykle obserwowane są liczne ubytki, spowodowane zamieraniem i usuwaniem drzew. Proponowane kierunki odtworzenia alei historycznych obejmują uzupełnianie ubytków oraz wydłuŜanie alei o kolejne odcinki drogi, z uwzględnieniem lokalnych warunków fizjograficznych. Proponowane kierunki odtworzenia alei i zadrzewień śródpolnych obejmują tworzenie gęstej sieci alei i zadrzewień w krajobrazie rolniczym, wykorzystując do tego celu miedze, drogi śródpolne, cieki i nieuŜytki. Efektem końcowym powinno być utworzenie powiązań przyrodniczych w postaci korytarzy ekologicznych, łączących obszary przyrodnicze o znaczeniu źródłowym. Dla prawidłowego funkcjonowania alei śródpolnych jako korytarzy ekologicznych naleŜy tworzyć je jako układy kilkuwarstwowe, spełniające podstawowe funkcje w krajobrazie: estetyczne, biocenotyczne (jako miejsce Ŝycia i rozrodu wielu gatunków zwierząt i roślin) oraz ekologiczne. Przy tworzeniu alei i zadrzewień śródpolnych naleŜy stosować kryteria doboru składu gatunkowego jak dla nasadzeń krajobrazowych, w oparciu o rodzime gatunki drzew i krzewów, zdecydowanie unikając wprowadzania jakichkolwiek gatunków aklimatyzowanych, a przede wszystkim inwazyjnych. Zapisy o funkcjach oraz konieczności uzupełniania, odtwarzania i budowy nowych alei i zadrzewień śródpolnych powinny się znaleźć w powstających lub zmienianych aktach prawnych dotyczących planowania przestrzennego gmin i powiatów Wzgórz Dalkowskich między innymi w: - studiach uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, - miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego.

4. Projekty związane z nasadzeniami drzew realizowane na obszarze Wzgórz Dalkowskich. 4. 1. Projekt „Historie drzewami pisane” W latach 2007 – 2008 z inicjatywą ochrony i racjonalnego gospodarowania alejami śródpolnymi wystąpili mieszkańcy Wzgórz Dalkowskich zaniepokojeni złym stanem drzew rosnących przy drogach lokalnych i polnych. Realizacji projektu podjęły się dwie fundacje, 4

Reda P., Kierunki odtworzeń śródpolnych i historycznych alei drzew na obszarze Wzgórz Dalkowskich,. Legnica 2008. Opracowanie własne Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja”.

8


które od lat zaangaŜowane są w projekty związane z ekologią i edukacją: Fundacja Porozumienie Wzgórz Dalkowskich oraz Fundacja Ekologiczna „Zielona Akcja”. Projekt „Historie drzewami pisane” realizowany jest na terenie 12 gmin woj. dolnośląskiego i lubuskiego Wzgórz Dalkowskich, tj. Bytom Odrzański, Nowe Miasteczko, KoŜuchów, Brzeźnica, Niegosławice, Szprotawa, Gaworzyce, Grębocice, Radwanice, Polkowice, śukowice, Jerzmanowa. Program finansowany jest ze środków Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego, a takŜe budŜetu Rzeczpospolitej Polskiej w ramach Funduszu dla Organizacji Pozarządowych. Projekt „Historie drzewami pisane” z jednej strony jest kontynuacją tradycji obsadzania dróg śródpolnych drzewami na terenie Wzgórz Dalkowskich, gdzie obecnie zachowały się jedynie fragmenty dawnych alei, z drugiej zaś przyczyni się do wzrostu potencjału turystycznego regionu. Głównymi celami projektu są: •

• •

zwrócenie uwagi społeczności lokalnych na znaczenie przyrodnicze i kulturowe zadrzewień przyrodniczych i śródpolnych związanych z krajobrazem Wzgórz Dalkowskich, podjęcie niezbędnej do zaplanowania i wykonania nowych nasadzeń współpracy z mieszkańcami, propagowanie wiedzy o funkcjach zadrzewień śródpolnych, budowanie społecznego zaangaŜowania w działania na rzecz ochrony wartości przyrodniczych i krajobrazowych zadrzewień na obszarach wiejskich, wdraŜanie praktycznych form ochrony i rewitalizacji zadrzewień na obszarze Wzgórz Dalkowskich. Rys. 1 Plakat promujący projekt.

Działania projektu skierowane są do szkół, samorządów i społeczności lokalnych Wzgórz Dalkowskich. Polegają one na zinwentaryzowaniu najciekawszych alei i zadrzewień wzdłuŜ dróg lokalnych oraz na wspólnym odtwarzaniu wybranych zadrzewień. Przeprowadzone przez nauczycieli oraz lokalnych przyrodników inwentaryzacje zadrzewień śródpolnych pozwolą na późniejsze oszacowanie ilości i stanu alei. Dodatkowym źródłem informacji o występowaniu cennych zadrzewień liniowych są rozesłane do zaangaŜowanych w projekt gmin ankiety, w których oprócz wymienienia istniejących alei poproszono równieŜ o wskazanie miejsc do nowych nasadzeń. Na podstawie zebranych informacji powstanie opracowanie, które pozwoli w sposób całościowy i świadomy zaplanować przyszłe nasadzenia oraz kształtować krajobraz. Część działań zostanie skierowana do społeczności lokalnych – mieszkańcy zostaną poinformowani o znaczeniu zadrzewień, będą mogli wziąć udział w spotkaniach informacyjnych, których wynikiem będzie realizacja nasadzeń w sąsiedztwie ich miejscowości. Do tej pory odbyły się warsztaty stacjonarne dla nauczycieli oraz zajęcia terenowe. Podczas warsztatów prezentowane były główne powody ochrony zadrzewień śródpolnych, a takŜe sposoby ich inwentaryzacji oraz przykładowe gry i ćwiczenia dla młodzieŜy. Opracowania inwentaryzacyjne wraz z planem opieki nad alejami wezmą udział w konkursie

9


„StraŜnik przyrody Wzgórz Dalkowskich”. Autorzy najlepszych prace otrzymają atrakcyjne nagrody rzeczowe. Informacje o regulaminie konkursu zamieszczone zostały na stronie internetowej Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja” – www.zielonaakcja.pl. W ramach projektu przewidziano spotkania z mieszkańcami, którzy zadeklarują udział danej miejscowości w projekcie oraz spotkania z przedstawicielami władz lokalnych. Głównymi celami spotkań jest przeprowadzenie kampanii informacyjnej, a takŜe zachęcenie do wzięcia udziału w realizowanych na obszarze Wzgórz Dalkowskich projektach nasadzeniowych. W miejscowości Grodziszcze połoŜonej koło miejscowości Rudna odbyło się pierwsze tego typu spotkanie, podczas którego ustalone zostały odcinki dróg przeznaczonych do nasadzeń. Pierwszy fragment drogi został obsadzony przez mieszkańców 220 drzewami owocowymi. Nasadzenia zostały wykonane przez mieszkańców. Sadzonki, paliki oraz taśmy mocujące zostały sfinansowane ze środków przewidzianych w projekcie „Historie drzewami pisane”. Szczegółowe informacje dotyczące projektu znajdują się na stronach internetowych Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja” oraz Lokalnej Grupy Działania Fundacja „Porozumienie Wzgórz Dalkowskich” (www.zielonaakcja.pl; www.wzgorzadalkowskie.pl). Zapraszamy osoby chętne do udziału w inwentaryzacjach i nasadzeniach drzew do zgłaszania swojego udziału drogą mailową na adres: s.szatan@zielonaakcja.pl lub jozefczuk@zielonaakcja.pl, bądź listownie na adres Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja”, ul. Wrocławska 41, 59 – 220 Legnica, tel. 76-723 81 01 w. 24.

4. 2. Projekt „Drogi dla Natury – aleje przydroŜne jako korytarze ekologiczne dla pachnicy dębowej”

Projekt „Historie drzewami pisane” jest częścią programu zadrzewiania „Drogi dla Natury – aleje przydroŜne jako korytarze ekologiczne dla pachnicy dębowej” finansowanego ze środków Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko (priorytet 5.2 korytarze ekologiczne) oraz ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Głównym celem projektu jest zapewnienie funkcjonowania i przetrwania populacji pachnicy dębowej poprzez odtwarzanie i ochronę alei przydroŜnych łączących izolowane stanowiska pachnicy dębowej. Projekt realizowany jest na Dolnym Śląsku i przyległych obszarach Wielkopolski i Lubuszczyzny, na Powiślu i Warmii oraz w Małopolsce, ze szczególnym uwzględnieniem obszarów Natura 2000. Stworzone korytarze ekologiczne umoŜliwią takŜe migracje i rozwój innych organizmów. W naszym regionie szczególną uwagę przywiązujemy do lokalizacji nasadzeń w: Dolinie Odry, Baryczy, na Pogórzu Kaczawskim, środkowej i północnej części woj. dolnośląskiego, południowej części woj. lubuskiego. W pierwszym etapie projektu zostały obsadzone odcinki dróg w powiecie wołowskim i średzkim, a takŜe przy drodze wojewódzkiej koło miejscowości Rudna. Głównym działaniem projektu jest nasadzenie w latach 2010-2011 ok. 30 000 drzew z preferencją dla dębów i lip, w lokalizacjach uzgodnionych z zarządcami dróg na poziomie gminnym, powiatowym i wojewódzkim. 10


Zainteresowani zarządcy dróg mogą zgłaszać się do Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja” drogą mailową na adres: asystent@zielonaakcja.pl; jozefczuk@zielonaakcja.pl, bądź listownie na adres Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja”, ul. Wrocławska 41, 59 – 220 Legnica, tel. 76-723 81 01 w. 24. Szczegółowe informacje o projekcie „Drogi dla Natury” znajdują się na stronach internetowych: www.aleje.org.pl, www.zielonaakcja.pl Główne działania przewidziane w ramach projektu to: • sadzenie drzew rodzimych gatunków wzdłuŜ dróg, • uzupełnianie i przebudowa istniejących alei. Drogi do obsadzenia wybierane są w oparciu o kryteria: • przyrodnicze: znaczenie dla połączenia pomiędzy izolowanymi subpopulacjami pachnicy, • techniczne: dostępność miejsca w pasie drogowym przy zachowaniu wymogów bezpieczeństwa ruchu. Działania dodatkowe to: • uzupełniająca inwentaryzacja stanowisk pachnicy dębowej, • opracowanie programu ochrony gatunku, • działania edukacyjno-promocyjne i interwencyjne.

5. Ochrona zadrzewień śródpolnych jako element polityki przestrzennej gmin na obszarze Wzgórz Dalkowskich Aleje śródpolne są bardzo waŜnym składnikiem krajobrazu rolniczego Wzgórz Dalkowskich. Poprawiają jego walory wizualne i są łącznikiem wizualnym poszczególnych jego elementów przyrodniczych (lasów, zadrzewień, zbiorników wodnych). Przebiegające równolegle do siebie wzdłuŜ miedz aleje śródpolne nadają krajobrazowi swoisty rytm i harmonię5. Jednak krajobrazowe znaczenie alei i zadrzewień śródpolnych sięga znacznie dalej. Pełnią one bardzo waŜne funkcje w ochronie środowiska rolniczego. Poprawiają warunki mikroklimatyczne regionu, jakość wód powierzchniowych i gruntowych, zwiększają retencję wodną, ograniczają erozję gleb, wzmacniają naturalny opór środowiska wobec chorób i szkodników roślin6. Uwzględniając korzystną rolę jaką pełnią zadrzewienia śródpolne na obszarze Wzgórz Dalkowskich, zwiększenie ich udziału w krajobrazie powinno być stałym elementem polityki przestrzennej władz lokalnych przy zaangaŜowaniu mieszkańców. Polityka przestrzenna kaŜdej gminy powinna zawierać choćby ogólną koncepcję rozwoju zadrzewień. Przy tworzeniu takiej sieci naleŜy wziąć pod uwagę: • • • • •

ukształtowanie terenu i sieć wodną; lesistość obszaru; udział gleb o niskiej przydatności dla rolnictwa; stan istniejących zadrzewień śródpolnych; częstotliwość okresów suszy w sezonie wegetacyjnym;

5

Reda P., Kierunki odtworzeń śródpolnych i historycznych alei drzew na obszarze Wzgórz Dalkowskich,. Legnica 2008. Opracowanie własne Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja”. 6 Zajączkowski, Dobór drzew i krzewów do zadrzewień na obszarach wiejskich. Red. K. Zajączkowski. Wyd. IBL. Warszawa 2001. 78 ss.

11


• • • • •

naraŜenie gleb na erozję wodną i wietrzną; zuŜycie nawozów mineralnych i pestycydów w procesach produkcji rolniczej; lokalizację ferm hodowlanych zwierząt oraz obiektów przemysłowych; stan uporządkowania gospodarki wodno-ściekowej i odpadowej; formy ochrony przyrody zlokalizowane na danym obszarze7.

Koncepcja sieci zadrzewień na terenach gminy powinna znajdować się w zapisach miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego lub studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Realizacja koncepcji powinna być procesem długotrwałym i wieloetapowym. Wykonanie poszczególnych etapów powinno przebiegać zgodnie ze szczegółowym projektem kształtowania zadrzewień na całym obszarze gminy lub w wydzielonych jego częściach. Projekty te powinny zawierać: • • •

inwentaryzację istniejących zadrzewień ze wskazaniem potrzeb ich uzupełnień, projekty nowych zadrzewień w konkretnych miejscach wraz z określeniem proponowanych gatunków oraz metodyką sadzenia, etapy realizacji zadań zadrzewieniowych i ich koszty oraz osoby lub instytucje odpowiedzialne za stan i prawidłowość gospodarowania kaŜdym z zadrzewień.

Szczególną formę ochrony indywidualnej w drodze uznania, stanowią pomniki przyrody, za które (zgodnie z ustawą o ochronie przyrody) uznajemy pojedyncze twory przyrody oŜywionej i nieoŜywionej lub ich skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróŜniającymi je wśród innych tworów. Podstawą prawną tworzenia pomników przyrody w Polsce jest Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Ustanowienie pomnika przyrody, stanowiska dokumentacyjnego, uŜytku ekologicznego lub zespołu przyrodniczo-krajobrazowego następuje w drodze rozporządzenia wojewody albo uchwały rady gminy, jeŜeli wojewoda nie ustanowił tych form ochrony przyrody.

Fot. 5 Zabytkowa aleja lip, w której stwierdzono występowanie pachnicy dębowej (fot. J. Józefczuk).

5. 1. Definicja zadrzewień 7

Krag J., Bałazy S., art. Zadrzewienia śródpolne, Rośliny do zadań specjalnych, PWS w Sulechowie, publikacja w przygotowaniu

12


Zadrzewienia śródpolne to pojedyncze drzewa i krzewy lub ich skupiska, nie stanowiące zbiorowisk leśnych wraz z zajmowanym terenem8 oraz pozostałymi składnikami szaty roślinnej występujące wśród pól uprawnych i w obrębach zabudowy wiejskiej9. Jednak w praktyce do zadrzewień, oprócz wymienionych wcześniej lasów nie zalicza się takŜe: parków, sadów, szkółek, plantacji drzew i krzewów, zieleni miejskiej, wiejskiej oraz zieleni znajdującej się przy obiektach sakralnych i cmentarzach - czyli obiektów, których kształtowanie i gospodarowanie jest sankcjonowane przez osobne przepisy prawne. Ponadto obiekty te są zazwyczaj poddawane częstym zabiegom pielęgnacyjnymi. Pełnią one w krajobrazie i gospodarce człowieka odmienne funkcje. Obecność drzew i krzewów w otwartym krajobrazie rolniczym jest w Polsce zjawiskiem powszechnym i wydawałoby się niezmiennym. Jednak postępująca mechanizacja rolnictwa, scalanie gruntów rolnych, a takŜe brak spójnej polityki chroniącej zróŜnicowany krajobraz wiejski mogą doprowadzić do zaniku tych niezwykle istotnych pod względem przyrodniczym, kulturowym i gospodarczym obszarów. Konsekwencje zmniejszenia bioróŜnorodności środowiska rolniczego mogą być bardzo dotkliwe. Oprócz zmniejszenia atrakcyjności turystycznej obszarów wiejskich, na znacznych obszarach uŜytkowanych rolniczo występować będzie wzmoŜona erozja wietrzna i wodna, a nieoczyszczone przez systemy korzeniowe drzew i krzewów, spływające z pól wody, mogą doprowadzić do eutrofizacji zbiorników wodnych. Korzyści wynikające z obecności zadrzewień śródpolnych zostały potwierdzone w wielu badaniach, jednak wiedza społeczeństwa na ten temat jest wciąŜ zbyt mała, a praktyki bezsensownego wycinania bądź wypalania zadrzewień śródpolnych wciąŜ mają miejsce. Dlatego tak istotna jest edukacja ekologiczna prowadzona wśród wszystkich grup wiekowych ze szczególnym uwzględnieniem mieszkańców obszarów wiejskich. Zadrzewienia śródpolne są przewaŜnie ekosystemami powstałymi na skutek naturalnej sukcesji wtórnej lub w wyniku celowych działań człowieka. Te ostatnie ogrywają szczególnie istotną rolę w krajobrazie rolniczym. Mają one najczęściej postać szpalerów i alei śródpolnych, rzadziej są to pojedyncze drzewa lub skupiska krzewów. W zaleŜności od lokalnych warunków przyrodniczych zadrzewienia śródpolne mogą mieć charakter zbliŜony do naturalnych zbiorowisk pierwotnie występujących na danym obszarze: np. w dolinach rzecznych i na terenach podmokłych dominują zazwyczaj gatunki charakterystyczne dla łęgów wierzbowo-topolowych, w miejscach dawnych lasów grądowych wytworzyły się zbiorowiska charakterystycznych krzewów (tzw. czyŜnie), z kolei na piaszczystych, ubogich w składniki pokarmowe glebach występują gatunki typowe dla borów suchych. Oprócz warunków przyrodniczych istotnym czynnikiem wpływającym na bioróŜnorodność zadrzewień śródpolnych jest działalność człowieka. W wyniku prowadzonej gospodarki rolnej lub leśnej skład gatunkowy zadrzewień uległ znacznym przekształceniom m. in. przez wprowadzanie gatunków obcego pochodzenia lub gatunków charakterystycznych 8

W przepisach przyjętym kryterium podziału na zadrzewienia i lasy jest zajmowana przez nie powierzchna. Według ustawy o lasach z dnia 18 września 1991 roku oraz według rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 29 marca 2001 r. gruntami zadrzewionymi i zakrzewionymi są grunty porośnięte roślinnością leśną, których pole powierzchni jest mniejsze od 0,1 ha, a takŜe: śródpolne skupiska drzew i krzewów niezaliczone do lasów; tereny torfowisk, pokrytych częściowo kępami krzewów i drzew karłowatych; grunty porośnięte wikliną w stanie naturalnym oraz krzewiastymi formami wierzb w dolinach rzek i obniŜeniach terenu; przylegające do wód powierzchniowych grunty porośnięte drzewami lub krzewami, stanowiące biologiczną strefę ochronną cieków i zbiorników wodnych; jary i wąwozy pokryte drzewami i krzewami w sposób naturalny lub sztuczny w celu zabezpieczenia przed erozją, niezaliczone do lasów; wysypiska kamieni i gruzowiska porośnięte drzewami i krzewami; zadrzewione i zakrzewione tereny nieczynnych cmentarzy; poza zwartymi kompleksami lasów, skupiska drzew i krzewów mające charakter parku, ale niewyposaŜone w urządzenia i budowle słuŜące rekreacji i wypoczynkowi. W praktyce jednak często obszary uznane jako lasy, pod względem ekologicznym są w istocie zadrzewieniami. 9

Zajączkowski, Dobór drzew i krzewów do zadrzewień na obszarach wiejskich. Red. K. Zajączkowski. Wyd. IBL. Warszawa 2001. 9 ss.

13


dla innych środowisk. Głównym kryterium przy doborze gatunków do nasadzeń było ich znaczenie gospodarcze (np. drzewa owocowe) lub szybki wzrost (np. topole). Oprócz gatunków celowo wprowadzanych do zadrzewień śródpolnych liczne gatunki zostały przypadkowo zawleczone z przydomowych ogródków na skutek np. wywoŜenia gruzu i ziemi zawierającej korzenie lub nasiona roślin. Część z wprowadzonych przez człowieka gatunków korzystnie wpłynęła na zwiększenie bioróŜnorodności śródpolnych zadrzewień, a takŜe podniosła atrakcyjność krajobrazową obszarów wiejskich. Dotyczy to głównie rodzimych gatunków drzew i krzewów owocowych. Niestety równieŜ duŜa liczba gatunków stała się ekspansywnymi chwastami, które powodują zuboŜenie istniejących biocenoz (np. nawłoć).

5. 2. Podział zadrzewień

Fot. 7 RóŜne typy zadrzewień śródpolnych na Wzgórzach Dalkowskich (fot. J. Józefczuk).

Zadrzewienia śródpolne są ekosystemami charakteryzującymi się duŜym zróŜnicowaniem pod względem przyrodniczym. W literaturze w celu usystematyzowania ich zasobów przyjmuje się następujące kryteria: Podział zadrzewień według lokalizacji10: Zadrzewienia uŜytków rolnych: zadrzewienia śródpolne, zadrzewienia łąkowo – pastwiskowe, zadrzewienia ochronno - ogrodnicze (tworzą osłony sadów etc.) zadrzewienia terenów komunikacyjnych: zadrzewienia drogowe (przydroŜne), zadrzewienia kolejowe zadrzewienia urządzeń przy trasach komunikacyjnych. Zadrzewienia przywodne: zadrzewienia rzek i potoków, zadrzewienia wód stojących, zadrzewienia budowli i innych urządzeń wodnych. Zadrzewienia terenów przemysłowych oraz wysypisk śmieci: zadrzewienia ochronno – izolacyjne, zadrzewienia rekultywacyjne. 10

Zajączkowski K., Dobór drzew i krzewów do nasadzeń na obszarach wiejskich, Instytut Badawczy Leśnictwa, Warszawa 2001, s.12.

14


Zadrzewienia wiejskich terenów zurbanizowanych: zadrzewienia przydomowe, zadrzewienia zabudowań gospodarczych, zadrzewienia ośrodków administracyjno – mieszkalnych (zadrzewienia budownictwa wielorodzinnego), zadrzewienia specjalne (np. zadrzewienia ulic miejskich). Zadrzewienia urządzeń turystyczno – wypoczynkowych. Podział ze względu na formę zadrzewień: pojedyncza (soliterowa) – niezaleŜne od siebie, rozmieszczone drzewa lub krzewy, rzędowa (szpaler) - pojedyncze rzędy drzew lub/i krzewów, w których odległości pomiędzy drzewami wynoszą 50m, a pomiędzy krzewami 15m, pasowa (pasmowa) – co najmniej dwurzędowe pasy nieregularnych zadrzewień szerokości do 20m i długości co najmniej pięciokrotnie większej niŜ szerokość, alejowa (dwa rzędy lub pasy drzew połoŜone po obu stronach drogi lub ścieŜki): a) aleja pojedyncza, b) aleja podwójna, grupowa – zadrzewienia o pow. mniejszej niŜ 0,02 ha, nie tworzące rzędu lub pasa, kępowa – zadrzewienia o pow. od 0,02 ha do 0,1 ha, nie tworzące rzędu lub pasa, powierzchniowa – tworzą ją zadrzewienia o powierzchni powyŜej 0,1 ha, nie tworzące rzędu lub pasa.

Fot. 8 DuŜe, soliterowe drzewo stanowi waŜny element krajobrazu (fot. J. Józefczuk).

Fot. 10 PrzydroŜna aleja lipowa przy lokalnej drodze w okolicy Grodźca (dolnośląskie) (fot. J. Józefczuk).

Fot. 11 Szpaler wiązów na obszarze Wzgórz Dalkowskich (fot. J. Józefczuk).

Fot. 12 Zadrzewienie liniowe w okolicy Radwanic (fot. J. Józefczuk).

15


Zadrzewienia moŜna równieŜ podzielić ze względu na strukturę (budowę) na zadrzewienia jednogatunkowe i wielogatunkowe oraz na zadrzewienia jednopiętrowe (gdy występują np. same drzewa) i wielopiętrowe (gdy, oprócz drzew występują takŜe krzewy, młode drzewa etc.). Osobną formą zadrzewień śródpolnych stanowią Ŝywopłoty. Mogą one mieć postać Ŝywopłotów wolnostojących oraz podokapowych (gdy występują naprzemiennie z drzewami).

5. 3. Funkcje zadrzewień Zadrzewienia śródpolne pełnią w krajobrazie wiejskim szereg istotnych funkcji. Spośród nich najwaŜniejsze to: • • • • • • • • • •

poprawa stanu środowiska naturalnego, przeciwdziałanie erozji wietrznej i wodnej, zwiększanie retencji wodnej, łagodzenie mikroklimatu, zwiększanie bioróŜnorodności obszarów wiejskich, tworzenie korytarzy ekologicznych, korzystne oddziaływania względem społeczności wiejskich, redukcja gazów cieplarnianych funkcje estetyczne, funkcje turystyczne i promocyjne.

Rys. 2. Wpływ zadrzewienia na produkcję rolną (opracowanie wg Tałałaj 1997).

5. 3. 1. Wpływ zadrzewień na stan środowiska naturalnego Pola uprawne są to ekosystemy sztuczne, które na skutek prowadzonej gospodarki rolnej ulegają stopniowemu wyjałowieniu. Głównymi przyczynami tego procesu są: zaburzony obieg materii oraz prowadzone prace agrotechniczne, które powodują wzmoŜoną erozję powierzchniową. Większa część materii organicznej zostaje wywieziona z pól w postaci plonów. Ubytki składników pokarmowych występujące w glebie uzupełniane są poprzez stosowanie nawozów sztucznych lub naturalnych. W celu osiągnięcia wysokich plonów stosowane są równieŜ środki ochrony roślin, które redukują liczbę fitopatogenów, szkodników lub chwastów. W efekcie znaczna część zarówno substancji biogennych dostarczanych na pola przez człowieka w postaci nawozów mineralnych, jak równieŜ wiele związków toksycznych – zwłaszcza pestycydów, uchodzi poza obręb pola, przenikając głównie w formie roztworów lub zawiesin do zbiorników wodnych oraz wód gruntowych. Zanieczyszczenia te mają najczęściej charakter obszarowy, a widocznym skutkiem ich występowania są tzw. zakwity wód (eutrofizacja). Prowadzone w drugiej połowie XX wieku badania agroekologiczne obiegu wody oraz niesionych przez nią zanieczyszczeń chemicznych wykazały, Ŝe pasma roślinności drzewiastej jak równieŜ w mniejszym stopniu roślinność zielna oraz trawy, zdolne są przechwytywać zarówno biogenne jak i toksyczne związki chemiczne z wody gruntowej przesączającej się przez strefy zasięgu systemów korzeniowych tych roślin, redukując w ten

16


sposób ich stęŜenia od około 50% do ponad 90%11. Pasy roślinności występujące na obszarach rolnych pełnią więc funkcje tzw. „barier biogeochemicznych12”, które redukują ilość substancji biogennych przenikających do zbiorników wodnych i wód gruntowych. NaleŜy przy tym podkreślić, iŜ oddziaływania tych barier mają charakter wielkoobszarowy, a nie jak w przypadku standardowych oczyszczalni ścieków – punktowy. W praktyce zadrzewienia śródpolne stanowią jedyną skutecznie działającą barierę przechwytującą i neutralizującą zanieczyszczenia spływające z pól uprawnych. Rezultaty badań Państwowej Akademii Nauk wykazują, Ŝe wielorzędowy pas zadrzewień ogranicza przesiąkanie azotanów do 98%, a fosforanów i metali cięŜkich od 40% do 70%. W podobny sposób redukowane są stęŜenia innych, często niebezpiecznych dla zdrowia ludzi substancji chemicznych (np. metali cięŜkich) oraz szeregu toksycznych związków wchodzących w skład środków ochrony roślin.

Rys. 3 Wpływ zadrzewień na ilość zanieczyszczeń (wg Krag, Bałazy).

5. 3. 2. Przeciwdziałanie erozji wietrznej i wodnej, zwiększanie retencji wodnej, łagodzenie mikroklimatu Polska jest krajem o niewielkiej zdolności retencyjnej wód. Ilość dostępnej wody na jedno gospodarstwo domowe plasuje nasz kraj na równi z państwami takimi jak Egipt. Na skutek niedoboru wody znaczna część obszarów rolnych ulega powolnemu pustynnieniu. Skutecznym środkiem zaradczym, zwiększającym ilość wody retencjonowanej w glebie, jest stosowanie zadrzewień śródpolnych, które ograniczają straty wody z gleby średnio o 25%. Zadrzewienia zwalniają tempo topnienia śniegu wiosną o około 5%, ponadto hamują tempo spływów powierzchniowych. Dzięki tym procesom więcej wody przesiąka w głąb profilu glebowego. Jednocześnie korzenie roślinności umacniają stoki wzniesień oraz skarpy chroniąc je przed erozją powierzchniową. Sadzenie drzew jest najprostszym i najskuteczniejszym zarazem zabiegiem, który ogranicza erozję. Pasy roślinności znajdujące się pomiędzy uprawami hamują siłę wiatru średnio o 20%, a maksymalnie 50-70%, co przyczynia się do obniŜenia wielkości parowania 11 12

Krag J., Bałazy S., art. Zadrzewienia śródpolne, Rośliny do zadań specjalnych, PWS w Sulechowie, publikacja w przygotowaniu. Ryszkowski L., Marcinek J., Kędziora A., Obieg wody i bariery biogeochemiczne w krajobrazie rolniczym, Poznań 1990, ss. 167.

17


terenowego oraz powoduje łagodzenie lokalnego mikroklimatu. Jednak aby drzewa skutecznie wyciszały wiatr, powinny być posadzone aŜurowo, gdyŜ zbyt zwarte grupy roślinności nie hamują wiatru, lecz przenoszą go niedaleko za zadrzewienie, powodując jeszcze silniejsze zawirowanie powietrza. Obecność zadrzewień śródpolnych jest szczególnie istotna na obszarach silnie naraŜonych na erozję. Występowanie erozji gleb oraz stopień jej intensywności zaleŜą m. in. od rzeźby terenu, budowy geologicznej, warunków klimatycznych, obecności pokrywy roślinnej oraz prowadzonej na danym obszarze działalności gospodarczej. Najsilniej naraŜone na erozję są tereny połoŜone na skałach lessowych lub piskach, o duŜych nachyleniach stoków. Erozję przyspieszają równieŜ źle prowadzone zabiegi agrotechniczne (np. orka wzdłuŜ stoku czy nieprawidłowa melioracja powodująca przesuszenie gleby), wylesianie stromych zboczy, a takŜe niekorzystne warunki klimatyczne (np. częste silne wiatry). Przy projektowaniu ilości zadrzewień na danym obszarze naleŜy wziąć pod uwagę wszystkie wymienione czynniki erozyjne przyjmując zasadę: im większe jest zagroŜenie erozją tym większa liczba odpowiednio dobranych zadrzewień śródpolnych powinna znajdować się na danym obszarze. Średni wskaźnik zadrzewień na terenie Polski powinien wynosić około 10 drzew na 1 hektar (obecnie jest na poziomie 4,6 drzewa na hektar). Dla ochrony pól przed erozją najkorzystniejszą formą zadrzewień są nasadzenia jedno lub dwurzędowe o aŜurowej strukturze. Role barier biogeochemicznych najlepiej spełniają zadrzewienia: • • • •

połoŜone w poprzek stoków, u podnóŜy wzniesień, w miejscach spływów wód, wzdłuŜ brzegów cieków i zbiorników wodnych13.

5. 3. 3. Zwiększanie bioróŜnorodności obszarów wiejskich Zadrzewienia śródpolne są zazwyczaj obszarami o duŜej bioróŜnorodności. W porównaniu z gruntami uŜytkowanymi rolniczo moŜna je postrzegać jako oazy Ŝycia biologicznego. W wyniku prowadzonych badań inwentaryzacyjnych tych środowisk stwierdzono występowanie wielu gatunków roślin i zwierząt oraz grzybów, w tym duŜej liczby organizmów będących naturalnymi wrogami szkodników rolnych. Zadrzewienia są miejscem rozrodu drapieŜnych i pasoŜytniczych owadów (niektóre gatunki mogą zniszczyć do 80% występujących na polu jaj stonki). Istotną grupę zwierząt występującą w zadrzewieniach śródpolnych stanowią takŜe owady zapylające rośliny. Samych tylko przedstawicieli dziko Ŝyjących pszczół (Apoidea) stwierdzono ponad 400 gatunków. Obecność odpowiedniej liczby zapylaczy moŜe zwiększyć plonowanie nawet o 50%. Oprócz owadów poŜytecznych w zadrzewieniach występują liczne gatunki rzadkie i chronione (np. paź Ŝeglarz, kozioróg dębosz). Zadrzewienia śródpolne są równieŜ siedliskiem dla wielu gatunków ptaków, w tym równieŜ gatunków owadoŜernych i drapieŜnych. Te ostatnie w znaczący sposób ograniczają rozmnaŜanie się gryzoni, głównie myszy i nornic. Zadrzewienia śródpolne stanowią równieŜ bardzo waŜny element korytarzy ekologicznych, umoŜliwiających połączenia pomiędzy populacjami, co ma szczególne znaczenie dla gatunków rzadkich o ograniczonym zasięgu występowania (np. pachnica dębowa). Prawidłowo rozwinięty system powiązań przyrodniczych tworzony jest przez trzy 13

Ryszkowski L., Marcinek J., Kędziora A., Obieg wody i bariery biogeochemiczne w krajobrazie rolniczym, Poznań 1990, ss. 183.

18


podsystemy: klimatyczny, hydrologiczny i biologiczny. W powstawaniu podsystemu biologicznego biorą udział właśnie aleje i zadrzewienia śródpolne. Obecnie uwaŜa się, Ŝe fragmentacja środowiska przyrodniczego jest jednym z podstawowych zagroŜeń dla istnienia wielu gatunków roślin i zwierząt z powodu izolacji stanowisk występowania roślin i zwierząt, co pociąga za sobą wzrost ryzyka wymierania z przyczyn demograficznych i genetycznych. W tym świetle niezwykle duŜego znaczenia nabierają wszelkie układy i struktury przyrodnicze mogące zapewnić łączność pomiędzy izolowanymi populacjami.

Fot.13 Zadrzewienia śródpolne są środowiskiem występowania wielu gatunków pszczół (fot. J. Józefczuk).

Fot.14 Kraśnik – jeden z wielu gatunków motyli spotykanych w zadrzewieniach śródpolnych (fot. J. Józefczuk).

Funkcje biologiczne krajobrazowych połączeń (korytarzy) ekologicznych związane są z fragmentacją środowiska naturalnego i obejmują14: • przemieszczanie się zwierząt i roślin przez przekształcony krajobraz, • rozprzestrzenianie się populacji zwierząt i roślin wzdłuŜ biotopów o właściwościach zbliŜonych do ich wymagań ekologicznych, • kontaktowanie się odizolowanych populacji zwierząt i roślin oraz przepływ genów pomiędzy nimi, • zapewnienie naturalnej łączności i kontynuacji siedlisk, zbiorowisk roślinnych i procesów biologicznych, • umoŜliwienie przemieszczania się zwierząt w przypadku zmian siedliskowych i katastrof ekologicznych.

5. 3. 4. Oddziaływanie zadrzewień na społeczności lokalne Zadrzewienia w znaczący sposób wpływają na gospodarkę rolną i przemysłową, a takŜe na jakość Ŝycia społeczności lokalnych. Obecność zadrzewień warunkuje równieŜ wysokość plonów. Wśród większości rolników pokutuje przekonanie o negatywnym wpływie drzew rosnących w sąsiedztwie pola na wysokość plonów. Faktycznie, w bezpośrednim sąsiedztwie zadrzewień, rośliny zazwyczaj słabiej rosną, co doskonale widać na przykładzie np. kukurydzy. Jednak biorąc pod uwagę plony z całego obszaru pola okazuje się, Ŝe obecność zadrzewień w nieznaczny sposób zwiększa wielkość uzyskiwanych plonów (ryc. 2). 14

Reda P., Kierunki odtworzeń śródpolnych i historycznych alei drzew na obszarze Wzgórz Dalkowskich,. Legnica 2008. Opracowanie własne Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja”.

19


Jest to tłumaczone korzystnymi dla upraw rolnych zmianami warunków klimatycznych i obiegu wody. Ponadto zadrzewienia: • poprawiają stan środowiska naturalnego, • urozmaicają monotonny krajobraz rolniczy, co sprzyja rozwojowi agroturystyki, • łagodzą niekorzystny wpływ czynników klimatycznych na uprawy rolne, zwierzęta hodowlane i osiedla ludzkie (długotrwałe susze, silne wiatry, itp.); • izolują uciąŜliwe dla otoczenia obiekty (wysypiska odpadów, fermy hodowlane, drogi o duŜym nasileniu ruchu, obiekty przemysłowe, nieestetyczne budowle, itp.); • korzystnie wpływają na warunki zdrowia i rekreacji mieszkańców oraz na walory estetyczno - krajobrazowe terenu; • pośrednio – upowszechniają regionalne tradycje kulturowe (co równieŜ wpływa na rozwój działalności agroturystycznej). Zadrzewienia śródpolne są równieŜ źródłem drewna, owoców, ziół i grzybów, poŜytku dla pszczół oraz miejscem występowania zwierzyny łownej.

Rys. 4 Najpospolitszy przedstawiciel motyli z rodziny paziowatych – paź królowej (Papilio machaon) (rys. J. Józefczuk)

Rys. 5 Paź Ŝeglarz (Iphiclides podalirius) – rzadki motyl preferujący zadrzewienia śródpolne (rys. J. Józefczuk).

6. Projektowanie i wykonywanie nowych nasadzeń zadrzewień śródpolnych 6. 1. Dobór gatunków do nasadzeń Dobór zadrzewień do nasadzeń śródpolnych powinien być dostosowany do warunków przyrodniczych danego obszaru oraz funkcji jakie mają pełnić. Podstawowym kryterium przy wyborze drzew i krzewów do nowych nasadzeń jest ich rodzime pochodzenie oraz wymagania siedliskowe. Tylko w przypadku terenów bardzo trudnych do obsadzania (np. hałdy) oraz na obszarach o funkcjach ozdobnych, reprezentacyjnych lub historycznych moŜna sadzić gatunki obce, które nie są inwazyjne. Głównymi powodami sadzenia roślin krajowych jest ich wysoka tolerancyjność względem warunków siedliskowych oraz korzystny wpływ na zróŜnicowanie biologiczne. Z tych samych powodów przy sadzeniu naleŜy unikać duŜych połaci monokultur, które są szczególnie wraŜliwe na czynniki klimatyczne oraz gradacje szkodników. Gatunki rodzime naleŜy sadzić tylko w zasięgu ich naturalnego występowania (nie naleŜy sadzić jodły pospolitej oraz modrzewia europejskiego). ZróŜnicowanie gatunkowe zadrzewień

20


śródpolnych w znacznym stopniu poprawia estetykę krajobrazu oraz ich wartość ekologiczną, a takŜe odporność zadrzewień na zanieczyszczenie środowiska. Większa bioróŜnorodność przyczynia się równieŜ do poprawy efektywności walki biologicznej ze szkodnikami upraw. Wśród gatunków wchodzących w skład zadrzewień, szczególnie znaczenie mają gatunki roślin miododajnych oraz owocowych, w tym starych odmian o duŜych wartościach kulturowo- krajobrazowych. Kiedyś powszechnie sadzone na miedzach, dziś coraz rzadziej spotykane grusze i jabłonie są źródłem pokarmu dla wielu zwierząt, stanowią teŜ istotny element tradycyjnego krajobrazu wiejskiego. Przy doborze drzew i krzewów do zadrzewień śródpolnych naleŜy unikać stosowania zbyt duŜej liczby drzew iglastych. Drzewa te rzucają głęboki cień, przez co na wiosnę mogą pod nimi powstawać zastoiska mrozowe. Ponadto drzewa iglaste są wraŜliwe na zanieczyszczenia powietrza oraz choroby. Przy wykonywaniu nowych nasadzeń nie naleŜy stosować gatunków, które przenoszą groźne choroby lub szkodniki upraw. W pobliŜu pól nie powinno się sadzić berberysu, który jest Ŝywicielem pośrednim rdzy źdźbłowej, a takŜe szakłaku, na którym występuje rdza koronowa owsa, zaś w pobliŜu sadów nie naleŜy sadzić głogu, który moŜe być nosicielem zarazy ogniowej. Wykaz gatunków drzew do nasadzeń: Tab. 1 Wykaz gatunków drzew do nasadzeń: L.p. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24.. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31.

Nazwa gatunku brzoza brodawkowata brzoza omszona dąb bezszypułkowy dąb szypułkowy jarząb pospolity jarząb brekinia jarząb szwedzki grab pospolity buk zwyczajny jesion wyniosły klon jawor klon zwyczajny klon polny lipa drobnolistna lipa szerokolistna olsza czarna olsza szara świerk pospolity sosna zwyczajna wierzba biała wierzba krucha wierzba iwa czeremcha pospolita czereśnia ptasia grusza pospolita jabłoń dzika topola biała topola czarna topola osika wiąz szypułkowy wiąz polny

Wymagania względem Ŝyzności gleby średnie średnie średnie duŜe średnie średnie średnie duŜe duŜe duŜe duŜe średnie średnie średnie duŜe średnie duŜe średnie małe duŜe średnie średnie duŜe średnie duŜe duŜe duŜe duŜe średnie duŜe duŜe

Wymagania świetlne duŜe średnie średnie średnie średnie duŜe średnie małe małe duŜe średnie średnie średnie małe średnie średnie duŜe małe duŜe duŜe duŜe średnie małe średnie średnie średnie duŜe duŜe duŜe średnie średnie

Wymagania względem Ŝyzności gleby średnie średnie średnie małe średnie

Wymagania świetlne duŜe duŜe małe duŜe duŜe

Tab. 1 Wykaz gatunków krzewów do nasadzeń. L.p. 1. 2. 3. 4. 5.

Nazwa gatunku głóg dwuszyjkowy głóg jednoszyjkowy leszczyna pospolita rokitnik zwyczajny róŜa dzika

21


6. suchodrzew pospolity duŜe 7. śliwa tarnina średnie 8. wierzba purpurowa średnie 9. wierzba wiciowa średnie 10. bez czarny duŜe 11. bez koralowy duŜe 12. cis pospolity duŜe 13. dereń świdwa średnie 14. jałowiec pospolity małe 15. kalina koralowa duŜe 16. kalina hordowina duŜe 17. kruszyna pospolita średnie 18. szakłak pospolity średnie 19. trzmielina brodawkowata średnie 20. trzmielina europejska duŜe Źródło: Praktyczny poradnik, jak skutecznie zadrzewiać otoczenie; red. E. Krawczyk i in.; Kraków 2008

małe duŜe duŜe duŜe małe małe małe małe średnie małe małe małe duŜe małe małe

Dla siedlisk łęgów i olsów polecane są następujące gatunki drzew: • olsza czarna (Alnus glutinosa) - typowe drzewo siedlisk wilgotnych i zabagnionych, zarówno zalewanych wodami przepływowymi, jak i stagnującymi, waŜny składnik biocenoz łęgowych i olsowych, poprzez wiązanie azotu atmosferycznego przez wchodzące w symbiozę z jej korzeniami bakterie z grupy promieniowców uŜyźnia glebę i moŜe rosnąć nawet na siedliskach uboŜszych, • topola biała (Populus alba) i topola czarna (Populus nigra) - podstawowy składnik drzewostanów nadrzecznych łęgów topolowych, często będących ich jedyną pozostałością w zagospodarowanym rolniczo krajobrazie, • wierzba krucha (Salix fragilis) i wierzba biała (Salix alba) - podstawowy składnik drzewostanów nadrzecznych łęgów wierzbowych, często będących ich jedyną pozostałością w zagospodarowanym rolniczo krajobrazie, jako bardzo wcześnie kwitnące i owadopylne waŜne drzewa miododajne wiosną, • brzoza omszona (Betula pubescens) - typowy składnik lasów bagiennych oraz łęgów źródliskowych i dolin małych strumieni śródleśnych, szczególnie przydatna do tworzenia korytarzy ekologicznych wzdłuŜ cieków, • czeremcha pospolita (Prunus padus) - małe drzewo lub wysoki krzew na Ŝyznych leśnych siedliskach świeŜych i wilgotnych, obficie kwitnąca jest waŜnym drzewem miododajnym, a jej owoce są waŜnym składnikiem poŜywienia ptaków, • jabłoń dzika (Malus sylvestris) - typowy składnik łęgów wiązowo - jesionowych, miododajna, jej owoce są chętnie zjadane przez ptaki i ssaki, w tym zwierzynę łowną (jelenie, sarny, dziki), a kwiaty dają schronienie wielu owadom. W przypadku warstwy krzewów do środowisk łęgowych zaleca się gatunki: • wierzba laurowa (Salix pentandra) i wierzba iwa (Salix caprea) - typowe składniki wierzbowych zarośli krzewiastych na siedliskach bagiennych oraz brzegów cieków i zbiorników wodnych, jako bardzo wcześnie kwitnące i owadopylne waŜne krzewy miododajne wiosną, • porzeczka czarna (Ribes nigrum) - rzadki juŜ i chroniony na stanowiskach naturalnych składnik lasów olsowych, cenny ze względu na miododajne kwiaty i jadalne, bogate w witaminę C owoce, chętnie zjadane przez zwierzynę. Dla siedlisk grądowych polecane są w następujące gatunki drzew: • grab pospolity (Carpinus betulus) - charakterystyczne dla lasów grądowych niewysokie drzewo, waŜne biocenotycznie ze względu na jadalne orzeszki, będące waŜnym składnikiem diety wiewiórek, dzięciołów i innych ptaków,

22


• • •

• • •

lipa drobnolistna (Tilia cordata) - typowe duŜe drzewo Ŝyznych lasów liściastych (grądowych), bardzo waŜne ze względu na wysoką miododajność i właściwości lecznicze, dąb szypułkowy (Quercus robur) - charakterystyczne dla lasów grądowych drzewo, o cennym drewnie, klon pospolity (Acer platanoides), klon jawor (Acer pseudoplatanus) i klon polny (Acer campestre) - typowe składniki drzewostanu Ŝyznych lasów grądowych (k. zwyczajny), zboczowych (k. jawor), łęgów wiązowo - jesionowych (k. polny) i zarośli na brzegach lasów (k. polny), kwiaty dają stosunkowo wczesną wiosną pokarm owadom, jarząb brekinia (Sorbus torminalis) - rzadki i chroniony w Polsce składnik lasów liściastych, zwykle o charakterze podgórskim, kwiaty miododajne, a owoce jadalne, będące waŜnym źródłem witamin dla zwierzyny jesienią i zimą, grusza pospolita (Pyrus communis) - typowy składnik zarośli brzegów lasów i miedz śródpolnych, obficie kwitnąca miododajnymi kwiatami, a owoce bogate w pektyny oaz witaminy są bardzo waŜnym składnikiem diety ssaków, wiśnia ptasia (Prunus avium) - składnik naturalnych lasów grądowych, waŜna ze względu na miododajne kwiaty i bogate w witaminy owoce, chętnie zjadane przez ptaki i ssaki.

W przypadku warstwy krzewów do środowisk grądowych zaleca się gatunki: • czeremcha pospolita (Prunus padus) - małe drzewo lub wysoki krzew na Ŝyznych leśnych siedliskach świeŜych i wilgotnych, obficie kwitnąca jest waŜnym drzewem miododajnym, a jej owoce są waŜnym składnikiem poŜywienia ptaków, • leszczyna pospolita (Corylus avellana) - typowy składnik podszytu lasów grądowych, jedna z najwcześniej kwitnących roślin (w lutym - marcu), owoce typu orzecha bardzo bogate w białka, tłuszcze i sole mineralne są bardzo waŜnym elementem diety dzięciołów, wiewiórek i innych ssaków, • kalina koralowa (Viburnum opulus) - składnik zarośli krzewiastych na siedliskach Ŝyznych i wilgotniejszych, owoce trujące dla człowieka są składnikiem diety leśnych ssaków, • śliwa tarnina (Prunus spinosa) - jeden z podstawowych składników zarośli krzewiastych (tzw. „czyŜni”) na brzegach Ŝyznych lasów, podstawowy składnik do budowania warstwy krzewów w korytarzach ekologicznych, bardzo wcześnie kwitnący, miododajny, owoce bardzo bogate w witaminy, lecznicze, stanowią cenne źródło pokarmu dla zwierząt, • cis pospolity (Taxus baccata) - rzadki juŜ na stanowiskach naturalnych i pod ścisłą ochroną gatunkową w Polsce, zimozielony, trujący, lecz jadalne osnówki nasion, są waŜnym składnikiem diety ptaków, • porzeczka alpejska (Ribes alpinum) - typowy składnik Ŝyznych lasów grądowych, miododajny, owoce bardzo bogate w witaminy są waŜnym składnikiem poŜywienia ptaków i ssaków, • suchodrzew pospolity (Lonicera xylosteum) - typowy składnik Ŝyznych lasów grądowych, miododajny, owoce, choć niejadalne dla człowieka są waŜnym składnikiem diety ptaków i ssaków leśnych, • bez czarny (Sambucus nigra) - częsty składnik zarośli krzewiastych, kwiaty miododajne, chętnie odwiedzane przez liczne grupy owadów, lecznicze oraz takŜe lecznicze owoce bardzo bogate w witaminy i substancje napotne są cennym źródłem pokarmu dla wielu gatunków ptaków i ssaków, • głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna) i głóg dwuszyjkowy (Crataegus laevigata) jedne z podstawowych składników zarośli krzewiastych (tzw. „czyŜni”) na brzegach Ŝyznych lasów, podstawowe gatunki do budowania warstwy krzewów w korytarzach ekologicznych, o miododajnych kwiatach, dających pokarm i schronienie licznym

23


• •

owadom, owoce bardzo bogate w witaminy, lecznicze, stanowią poŜywienie dla ptaków i ssaków, trzmielina pospolita (Euonymus europaeus) - takŜe składnik zarośli krzewiastych na brzegach lasów, owoce, choć trujące dla człowieka są waŜnym składnikiem jesiennej i zimowej diety ptaków i ssaków, dereń świdwa (Cornus sanguinea) - takŜe składnik zarośli krzewiastych na brzegach lasów, owoce, choć niejadalne dla człowieka są waŜnym składnikiem jesiennej diety ptaków i ssaków.

Dla siedlisk ubogich, piaszczystych, borowych polecane są następujące gatunki drzew: • jarząb pospolity (Sorbus aucuparia) - pospolite drzewo słabszych siedlisk (kwaśnych dąbrów, ubogich postaci grądów i borów mieszanych), kwiaty bardzo chętnie odwiedzane przez owady, miododajne, owoce bogate w witaminy stanowią bardzo waŜny składnik diety licznych ptaków i ssaków jesienią i zimą, • sosna pospolita (Pinus sylvestris) - typowy składnik drzewostanu niŜowych borów iglastych i mieszanych, wydziela obficie do powietrza bakteriobójcze fitoncydy poprawiając stan sanitarny powietrza leśnego i w znacznym stopniu decydując o jego mikroklimacie, idealna do nasadzeń na najsłabszych piaszczystych i suchych glebach, • brzoza brodawkowata (Betula pendula) - jedno z najszybciej rosnących naszych drzew, bardzo mało wymagająca co do warunków glebowych, ale światłolubna, najczęstszy składnik biocenotycznych domieszek drzewostanowych i nasadzeń brzegowych w lasach borowych, znacznie poprawia stan fitosanitarny lasu, wydziela olejki eteryczne, ze względu na szybki przyrost biomasy bardzo dobrze nadaje się do szybkiego tworzenia alei śródpolnych i korytarzy ekologicznych, • dąb bezszypułkowy (Quercus petraea) - bliski krewniak dębu szypułkowego, ale o mniejszych wymaganiach glebowych, moŜe rosnąć na siedliskach kwaśnych ubogich dąbrów i borów. W przypadku uzupełniającej warstwy krzewów naleŜy stosować: • jałowiec pospolity (Juniperus communis) - iglasty, zimozielony krzew, dobrze rosnący na słabych piaszczystych glebach, ale niezbyt suchych, wydziela bakteriobójcze olejki eteryczne (fitoncydy) poprawiając stan sanitarny powietrza, szyszkojagody o właściwościach leczniczych z duŜą zawartością soli mineralnych są waŜnym składnikiem diety ptaków, • Ŝarnowiec miotlasty (Sarothamnus scoparius) - szybko rosnący światłolubny krzew, rosnący na najuboŜszych siedliskach piaszczystych i suchych, obficie kwitnący wiosną daje pokarm i schronienie wielu owadom, miododajny, • rokitnik pospolity (Hippophaë rhamnoides) - duŜy światłolubny krzew, rosnący podobnie jak Ŝarnowiec na najuboŜszych siedliskach piaszczystych i suchych, w Polsce pod ochroną gatunkową ze względu na właściwości glebochronne na wydmach i klifach nadmorskich, miododajny, owoce bardzo bogate w witaminę C i inne witaminy są bardzo waŜnym składnikiem diety wielu ptaków i ssaków, • róŜa dzika (Rosa canina) - silnie rosnący duŜy krzew rosnący na róŜnych siedliskach od grądowych po borowe, typowy składnik zarośli na brzegach lasów, duŜe kwiaty dają schronienie wielu gatunkom owadów, miododajny, owoce bardzo bogate w witaminę C i inne witaminy są bardzo waŜnym składnikiem diety wielu ptaków i ssaków.

6. 2. Dobór gatunków do nasadzeń wzdłuŜ dróg

24


Zadrzewianie szlaków komunikacyjnych wymaga podstawowej wiedzy na ten temat. Inny dobór drzew będzie odpowiedni dla obszarów zabudowanych, a inny dla zadrzewień śródpolnych, dróg lokalnych czy autostrad. Przy szosach o wysokim natęŜeniu ruchu kołowego często wprowadza się nasadzenia wielorzędowe. MoŜna tam sadzić gatunki drzew przeznaczone takŜe dla alei w zabudowie luźnej. Przy nasadzeniach alejowych dopuszczalne jest wprowadzanie gatunków aklimatyzowanych, unikając jednak gatunków inwazyjnych, łatwo dziczejących rozprzestrzeniających się w niekontrolowany sposób w krajobrazie, powodując silne zachwaszczenie i degenerację naszych rodzimych zbiorowisk naturalnych. NaleŜy pamiętać, Ŝe w zaleŜności od konfiguracji terenu powinno się wprowadzać drzewa i krzewy o ciekawym kształcie korony, barwie liści i kwiatów15. W miejscach newralgicznych (szczególnie na ostrych zakrętach) naleŜy unikać sadzenia drzew, zaś ograniczyć się do sadzenia zwartych grup krzewów (na przykład śliwy tarniny Prunus spinosa), które wyhamowując pojazdy zmniejszają skutki wypadków. Krzewy naleŜy sadzić w ilości 1 - 2 szt./m2.

Fot. 15. Nowe nasadzenia wykonane w ramach projektu „Drogi dla Natury” w powiecie średzkim (fot. J. Józefczuk).

6. 3. Metodyka sadzenia Pierwszym krokiem przy wykonaniu nasadzeń jest określenie miejsca przyszłego zadrzewienia. Przy wyborze miejsca naleŜy wziąć pod uwagę funkcje, które ma ono pełnić, obowiązujące przepisy prawa, a takŜe docelowe wymiary samego drzewa oraz istniejące zagospodarowanie terenu. Miejsce posadzenia drzewa powinno być wyznaczone w odległości, która w przyszłości nie spowoduje kolizji korony, pnia lub korzeni z sieciami infrastruktury, budynkami lub z drogą. Przy wyborze miejsc pod nowe nasadzenia naleŜy wziąć pod uwagę równieŜ przyszłe inwestycje tj. modernizacja i poszerzenie dróg, budowę nowych sieci infrastruktury (np. kanalizacji), a takŜe funkcje działek wyszczególnione w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego.

6. 4. Odległości sadzenia drzew od dróg, sieci infrastruktury, budynków i granic działek Według przepisów minimalna odległość drzewa od krawędzi jezdni wynosi 3m16. Nadrzędną zasadą przy sadzeniu drzew w ciągach komunikacyjnych jest zachowanie bezpieczeństwa 15

Reda P., Kierunki odtworzeń śródpolnych i historycznych alei drzew na obszarze Wzgórz Dalkowskich,. Legnica 2008. Opracowanie własne Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja”. 16 Według: Dz. U. Nr 43, poz.430.§53 pkt.3 Rozporządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie.

25


podróŜujących. Odległość drzew od krawędzi drogi, a takŜe wybór gatunku jaki zamierzamy posadzić muszą być dostosowane do klasy danej drogi, natęŜenia ruchu, a takŜe warunków środowiskowych oraz funkcji zadrzewień.

Fot. 13 Nowe nasadzenia wykonane w ramach projektu „Drogi dla Natury” w powiecie średzkim (fot. J. Józefczuk).

Odległość drzew od sieci infrastruktury powinna wynosić: • dla sieci gazowej (min. 3m), • dla sieci wodnej (min. 4m), • elektrycznej (min. 2m), • dla sieci telekomunikacyjnej (min. 2m). W przepisach nie ma jasno określonych minimalnych odległości sadzenia drzew od budynków i granic działek. NaleŜy się kierować przede wszystkim zdrowym rozsądkiem oraz wiedzą o przyszłych wymiarach sadzonych drzew. Podczas sadzenia drzew przy budynku naleŜy wziąć pod uwagę wielkość dorosłego drzewa (szerokość korony, wysokość i średnicę pnia). Dla małych drzew przyjmuje się jako minimalną odległość 3m, a przy duŜych drzewach 5-8 czy nawet 10m. Drzewa powinny być sadzone w odległości od krawędzi działki, która nie spowoduje uciąŜliwości lub zagroŜenia dla właściciela sąsiedniej działki.

6. 6. Materiał do nasadzeń Materiał do nasadzeń powinien pochodzić z rodzimej szkółki i być czysty gatunkowo. NaleŜy sadzić jak największe drzewa. Sadzonki powinny mieć wysokość od 1,5 -2m. Rośliny muszą być zdrowe oraz prawidłowo uformowane z zachowaniem charakterystycznego dla gatunku i odmiany pokroju, wysokości, średnicy i długości pędów. System korzeniowy musi być dobrze wykształcony, zwarty, odpowiedni do wieku rośliny i sposobu uprawy. Materiał roślinny powinien pochodzić ze szkółki, w której był regularnie szkółkowany w gruncie co 24 lata, w pojemniku co 1-2 lata.

6. 5. Sposób sadzenia Drzewa sadzi się do przygotowanych wcześniej dołów, które w razie potrzeby powinny być zaprawione ziemią urodzajną. Dołki pod drzewa powinny być co najmniej dwa razy większe niŜ bryła korzeniowa sadzonki. Roślina w miejscu sadzenia powinna znaleźć się do 5 cm głębiej niŜ rosła w szkółce. Przed sadzeniem naleŜy wbić w dno dołu drewniany palik zapewniający stabilność posadzonemu drzewu. Korzenie drzew zasypywać sypką 26


ziemią urodzajną, a następnie prawidłowo ubić, uformować misę, i podlać. Pnie drzew moŜna zabezpieczyć osłonką przed zgryzaniem przez zwierzęta.

Fot. 15 Nawiercane otworów przyspiesz sadzenia (fot. J. Józefczuk).

Fot. 16 Sadzonki naleŜy przywiązać do palika (fot. J. Józefczuk).

7. Organizacje realizujące projekt „Historie drzewami pisane” Fundacja Ekologiczna "Zielona Akcja" powstała w 1991 roku. Siedziba mieści się w Legnicy, przy ul. Wrocławskiej 41. Terenem działań Fundacji jest województwo dolnośląskie oraz obszar Polski południowo – zachodniej. Fundacja pomaga w tworzeniu obszarów i obiektów ochrony przyrody takich jak: parki krajobrazowe, rezerwaty przyrody, uŜytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo – krajobrazowe, pomniki przyrody, a takŜe przy opracowywaniu waloryzacji i inwentaryzacji przyrodniczych dla gmin i innych podmiotów. Fundacja przeprowadza kampanie edukacyjne i informacyjne wśród lokalnych społeczności i gmin dotyczących ochrony przyrody i ekologii. Przez wiele lat zespół Fundacji wypracował własne metody angaŜowania lokalnych społeczności w działania związane z ochrona przyrody, rozwoju turystyki i wytwórczości lokalnej. Głównymi celami Fundacji są: ochrona zasobów przyrodniczych i kulturowych regionu, rozwój działalności na rzecz ochrony środowiska, wspieranie lokalnych inicjatyw społecznych, rozwijanie współpracy partnerskiej na rzecz zrównowaŜonego rozwoju szczególnie obszarów wiejskich. Lokalna Grupa Działania Fundacja "Porozumienie Wzgórz Dalkowskich" Siedziba mieści się: przy ul. Głogowskiej 1, 67-124 Nowe Miasteczko. Grupa Partnerska „Porozumienie Wzgórz Dalkowskich” powstała z inicjatywy Urzędu Gminy w Grębocicach oraz Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja” w 2003 r. Skupia przedstawicieli samorządu, instytucji, organizacji pozarządowych, lokalnych przedsiębiorców oraz wszystkich innych środowisk działających na rzecz rozwoju regionu, ochrony zasobów przyrodniczo-kulturowych, tworzenia wspólnej toŜsamości i podniesienia jakości Ŝycia mieszkańców. Od 2007 roku Fundacja realizuje Program Leader + , a obecnie działania osi 4 Leader w ramach Programu Rozwój Obszarów Wiejskich.

27


8. Tablice z liśćmi drzew i krzewów

9. Literatura: BAŁAZY S., KRAG J. Zadrzewienia Śródpolne, Rośliny do zadań specjalnych, PWS w Sulechowie, publikacja w przygotowaniu. BAŁAZY S., ZIOMEK K., WEYSSENHOFF H., WÓJCIK A. 1998. Zasady kształtowania zadrzewień śródpolnych. W: Kształtowanie środowiska przyrodniczego na przykładzie Parku Krajobrazowego im. Gen. D. Chłapowskiego. Red. L. Ryszkowski, S. Bałazy. Zakład Badań Środowiska Rolniczego Leśnego PAN. Poznań. FORMAN R. T. T. 1983. Corridors in a landscape: their ecological structure and function. Ekologia (CSSR). GIEDYCH R., CIESZKOWSKA A. 2004. MoŜliwości i ograniczenia zastosowania koncepcji płatów i korytarzy w planowaniu miejscowym. W: Płaty i korytarze jako elementy struktury krajobrazu - moŜliwości i ograniczenia koncepcji. Problemy Ekologii Krajobrazu Vol. XIV, Wydz. SGGW, Warszawa, str. 119-126. JANKOWSKI W. 1995. Funkcja i znaczenie korytarzy ekologicznych. [w:] Korytarz ekologiczny doliny Odry. Stan - Funkcjonowanie - ZagroŜenia. Praca zbiorowa (red.: W. Jankowski, K. Świerkosz), Fundacja IUCN Poland, Warszawa, 1995, s. 20-23. KORT J. 1988. Benefits of windbreaks to field and forage crops. Agricult., Ecosyst., Environm. 22/23: 165-190. LIPA J. J. 2000. Obecne i przyszłe miejsce biologicznej i innych niechemicznych metod ochrony roślin. Progr. Plant Protect./ Post. Ochr. Roślin 40 (1): 62-70. LIRO A. SZACKI J. 1993. Korytarz ekologiczny: przegląd problematyki. [w:] Człowiek i środowisko. Nr 17, Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej, Warszawa, s. 299-312. MATUSZKIEWICZ J. 2007. Zespoły leśne polski. PWN, Warszawa. REDA P. 2008, Kierunki odtworzeń śródpolnych i historycznych alei drzew na obszarze Wzgórz Dalkowskich,. Legnica 2008. Opracowanie własne Fundacji Ekologicznej „Zielona Akcja”, Legnica RICHLING A., SOLON J. 1996. Ekologia krajobrazu. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa. RYSZKOWSKI L., MARCINEK J. KĘDZIORA A. 1990. Obieg wody i bariery biogeochemiczne w krajobrazie rolniczym. Wyd. UAM, Poznań: 167-181. SENETA W., DOLATOWSKI J. 1997. Dendrologia. PWN, Warszawa. WOLSKI P. 2004. Projektowanie połączeń krajobrazowych o funkcjach biologicznych. W: Płaty i korytarze jako elementy struktury krajobrazu - moŜliwości i ograniczenia koncepcji. Problemy Ekologii Krajobrazu Vol. XIV, Wydz. SGGW, Warszawa, str. 64-76. ZAJĄCZKOWSKI K.1985. Zadrzewienia drogowe. W: Zasady projektowania, zakładania i prowadzenia zadrzewień. Materiały szkoleniowe. Wyd. IBL. Warszawa. 79-94. ZAJĄCZKOWSKI K. 1988. Stan zadrzewień w Polsce oraz problemy i moŜliwości ich rozwoju. Instytut Badawczy Leśnictwa. Warszawa. 116 ss.

28


ZAJĄCZKOWSKI K., TAŁAŁAJ Z., WĘGOREK T., ZAJĄCZKOWSKA B. 2001. Dobór drzew i krzewów do zadrzewień na obszarach wiejskich. Red. K. Zajączkowski. Wyd. IBL. Warszawa. 78 ss.

29

Chrońmy aleje śródpoln  

Historie drzewami pisane – kampania informacyjno – edukacyjna na rzecz ochrony zadrzewień przydrożnych i śródpolnych Wzgórz Dalkowskich.

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you