Page 1

P R I J S

€ 7 , 9 5

s t a n d o r t

BERLIN 2 0 1 8

#01

Magazine over politiek, historie, cultuur en stedelijke ontwikkeling.’

Stapelen en inbreien

Olympische vloek

200 jaar Karl Marx

Berlijn bouwt voor de toekomst

De loodzware erfenis

Das Kapitaal gaat digitaal


STEDELIJKE ONTWIKKELING, POLITIEK, HISTORIE, CULTUUR,

STANDORT BERLIN HET IDEE Dit is de eerste editie van ‘Standort Berlin’,

De auteurs zijn Tom Bergrath, Paul de Bruijn

magazine over politiek, historie, cultuur en stedelijke ontwikkeling in Berlijn.

en Peter Bijl en zijn allen dagelijks in een of andere vorm actief bezig met Berlijn. 


Het magazine presenteert een mix van deze

Tom, Paul en Peter zijn allen gids in Berlijn. Zij het dat Tom en Peter in Berlijn woonachtig

ingrediënten, waarbij de auteurs schrijven met ‘een Berlijnse bril’ of anders gesteld,

zijn en Paul vanuit zijn woonplaats Arnhem de stad op de voet volgt.

vanuit Berlijns/Duits gezichtspunt. De artikelen gaan in veel gevallen over Berlijn,

Het magazine is een gezamenlijk initiatief van

maar ook over andere plekken in Europa die op enigerlei wijze ‘verbonden’ zijn met deze

Urban Inspiration en Berlijn op Maat, specialisten in stadsexpedities in Berlijn.


ongekroonde hoofdstad van Europa. Het magazine is interessant voor iedereen met een bovengemiddelde belangstelling voor Berlijn. 
 Maar de artikelen kunnen zeker ook relevant zijn voor sociaal geografen, architecten, stadsplanners, bestuurders, beleidsmedewerkers, burgerinitiatieven, maatschappelijke stichtingen, (afdelingen van) politieke partijen, etc.

2

PA G I N A


‘Uiteindelijk is alles politiek of cultuur.’

STANDORT BERLIN INHOUD

04 Stapelen en inbreien Hoe Berlijn de groei tracht bij te houden

12 Inspirerende citaten in Berlijnse straten
 De straat als literaire inspiratie

32 Humboldt-Forum zoekt naar hedendaags verleden Zoeken naar invulling nieuw megamuseum

36 Wat zoek je in Berlijn zuidoost?
 Een zwerftocht door het

16 De Olympische vloek van Berlijn
 De loodzware erfenis van de ‘NaziSpelen´
 


‘vergeten’Berlijn

40 200 jaar Karl Marx Das Kapital gaat digitaal

Siemensstadt: wonen bij de fabriek 


44 Waarom Berlijn razendsnel verandert


26 Berlijn in de BENELUX

Een zwerftocht door het ‘vergeten’ Berlijn


22 Wijk in focus


Rotterdam, bijna Berlijn

P o l i t i e k

3

H i s t o r i e

PA G I N A

C u l t u u r

S t e d e l i j k e

o n t w i k k e l i n g


BERLIJN STAPELEN EN INBREIEN 


1989: weer samenwerken aan één stad 
 De val van de Berlijnse Muur luidde een nieuwe fase in van de stadsontwikkeling van Berlijn. De stad moest de tweedeling in een oost- en een westdeel zien te helen. En dat met de gegevenheid dat ook de wonden geslagen in de Tweede Wereldoorlog nog lang niet op alle plekken waren geheeld. De stad is nooit een stedenbouwkundige eenheid geweest. Deze samenklontering van dorpen fuseerde pas in 1920 tot een bestuurlijke eenheid, de stad grotendeels als bundeling van dorpen in takt latend. De term ‘Mitte’ is een kleurloze term dat niet de pretentie heeft het centrum van de stad te zijn, omdat de stad zich nu eenmaal zo niet ontwikkeld heeft. Het eerste stedenbouwkundige plan (Flachennützungsplan) na de val van de Muur werd in 1994 vastgesteld. Deze stond in het teken van het weer samensmeden van de infrastructuur, ondergronds en bovengronds. Van alles was te veel: twee stadhuizen, energiecentrales, zwembaden, ondersteunende gemeentelijke diensten, politie, brandweer, ziekenhuizen etc. Onder de grond was de tweedeling weliswaar onzichtbaar, maar minstens zo omvangrijk als bovengronds. Riolering, elektriciteit, communicatie, U-Bahn, het was allemaal grotendeels gesplitst geraakt.


4

PA G I N A

In de 28 jaar van de tweedeling, politiek gezien al sinds de start van de DDR in 1949, koos het ‘kapitalistische westen’ voor een


andere inrichting van de samenleving dan het ‘socialistische oosten’.

aantrekkingskracht is, als een onvoorstelbare sociale opgave impliceert.

2015: de stad is weer één

De stad wil, zoals zij het in beleidsdocumenten uitdrukt, een

‘Willkommensstadt’ zijn. Daarbij worden de typische ‘migranten-wijken’ met hun eigen

Het zou de stad nog tot 2015 bezighouden

m i d d e n s t a n d , s o c i a l e a l s re l i g i e u z e netwerken, culturele instellingen als belangrijke bouwstenen beschouwd. Deze wijken moeten dienen als ‘katalysator

voordat het beleid één stad als uitgangspunt kon nemen voor het opstellen van het

voor aankomst en integratie’, zonder daarbij de reeds zittende bewoners te overvragen.

stedenbouwkundige plan voor de periode 2015-2030.

Netwerken voor onderwijs, sociale activiteiten, middenstand en

Puin ruimen en wonden helen, maakten vanaf nu plaats voor optimisme en groei.


burgerinitiatieven worden versterkt, aldus de Berlijnse plannenmakers. Ook wordt extra

De stad groeit nu immers als kool. De groeiprognoses lopen uiteen van 220.000 tot 500.000 extra inwoners tot 2030. De stad zou dan rond de 3,8 miljoen inwoners tellen.

aandacht besteed aan de kwaliteit van de openbare ruimte.

Daarbij komt dat Berlijn een bovenproportioneel aantal vluchtelingen en

Gaten dichten

immigranten heeft opgenomen. Alleen al in 2015 zouden 70.000 personen hun toevlucht tot Berlijn hebben gezocht. De stad zal jaarlijkse zeker 20.000 woningen moeten toevoegen om de groei bij te houden. 
 Terwijl de een naar Berlijn trekt voor werk, een ander voor veiligheid, trekt de stad ook veel nieuwe bewoners die komen voor het Berlijnse ‘levensgevoel’. De grote diversiteit van nieuwe Berlijners stelt de stad voor een immense opgave een harmonieuze samenleving in stand te houden.

Weltoffen und sozial 
 De stad weet waarom zij inmiddels tot de populairste steden van Europa behoort: van een stad van intolerantie en onderdrukking (WOII en DDR), staat zij nu open voor mensen v a n a l l e g e l o v e n , n at i o n a l i t e i t e n e n achtergronden. Een bonte mix dat zowel haar

5

PA G I N A


 Door haar specifieke historische gegevenheden en haar van oorsprong al decentrale stedelijke structuur, bestaan er veel gaten, spleten, tussenruimten, restruimten in de stad. Vooral veel stilgelegde rangeerterreinen (in Berlijn vaak van enorme omvang), vervallen industrieterreinen, en onbenutte ruimten langs grote uitvalswegen, worden onder de loep genomen.
 De stedelijke marges, waarin veel burgers, autonomen en creatieven, in de luwte, soms geheel onopgemerkt, hun gang konden gaan, verdwijnen daarmee in hoog tempo. Daarmee zal ook het zo veel geprezen gevoel dat Berlijn een stad van vrije ruimte is, stilaan verdwijnen. Sommigen zeggen, de stad normaliseert. Voorzover deze stad daar gezien haar verleden ooit toe in staat zal zijn. 



a d v e r t e n t i e

normaliseert. Voorzover deze stad daar gezien haar verleden ooit toe in staat zal zijn.


DE BETEKENIS VAN BERLIJN Al generaties hebben de stad Berlijn op hun netvlies staan. De oudere generaties vanwege haar vernietigende rol bij de Tweede Wereldoorlog De Koude Oorlog en de tweedeling van Europa bracht een nieuwe generatie in contact met het fenomeen Berlijn. Jongere generaties kennen de stad als dé plek voor een unieke clubcultuur of als stad voor beginnend ondernemerschap. Inmiddels brengen de actuele ontwikkelingen Berlijn weer naar de voorpagina’s. De toekomst van Europa wordt na het vertrek van het Verenigd Koninkrijk in nog sterkere mate dan nu door ‚Berlijn‘ bepaald. De stad zal daarom nog lang in de belangstelling staan van menig Europeaan. 
 
 STANDOR BERLIN voorziet als enige Nederlandstalig magazine, met grondige artikelen en achtergronden, in een behoefte aan meer duidende informatie over deze boeiende en inspirerende stad.


De nieuwe ‘Gründerzeit’

verdichten, betere benutting van ‘gaten en kieren’ in de stad. De stad zoekt ruimte in de

marges. Veel gemeentelijke grond is in de afgelopen decennia aan particuliere

De aanduiding ‘Gründerzeit’ wordt gebruikt voor de periode van industrialisatie in de 19e eeuw. Deze vond zowel in Duitsland als in Oostenrijk-Hongarije plaats. De stad groeide in bevolking en economische voorspoed, maar ook in de daarbij behorende sociale misstanden. Uit die tijd stammen de ‘Mietkazernen’ uit wijken als Friedrichshain, dicht op elkaar gebouwde woningen om zoveel mogelijk arbeiders te kunnen huisvesten. De fabrieken stonden veelal in dezelfde wijken.
 In 1873 was het afgelopen. Met de

beleggers verkocht. Hiermee moest de miljardenschuld (€65 miljard) worden verkleind. Dit vormt echter nu een extra handicap voor de stad om haar publieke functies, die ook moeten uitbreiden, onder te brengen. In veel gevallen moet zij de grond nu tegen huidige hoge marktwaarde terugkopen.

Stapelen en verdichten 
 Berlijn kent veel winkels

instorting van de beurs braken economisch

en garages die maar 1 bouwlaag kennen. Er was

zware tijden aan. De stad ziet de huidige

altijd voldoende ruimte, dus het stapelen was niet

opleving als een nieuwe ‘Gründerzeit’.


nodig. Dat wordt nu anders. De stad zoekt

De stad is populair bij veel (jonge) creatieven

naar deze ‘1-bouwlaag’locaties om alsnog te

die hun geluk beproeven in de vele speciale hubs

gaan stapelen. Ook voor het verkeer is vaak veel

zelfstandige werkende creatieve ondernemers.

ruimte genomen. Een efficiënte inpassing in de

De relatief goedkope huisvesting, het bruisende culturele leven en internationale

stedelijke omgeving was vaak niet nodig en zou de aanleg onnodig duur hebben

en overwegend tolerante sfeer, heeft tienduizenden werkers naar de stad doen

gemaakt. Ook in die marges van de infrastructuur wordt gezocht naar

verhuizen. Inmiddels zijn de tijden veranderd. De huisvestingskosten zijn explosief

bouwlocaties.
 De stad is zich echter bewust van de waarde

gestegen, niet in de laatste plaats door rendement-zoekend kapitaal.

van kwalitatief goede openbare ruimte en de veelgeroemde ‘Freiräume’. Met die laatste

De concurrentie tussen alle creatieven is moordend, zowel op de huizenmarkt als op

term worden marges in het stedelijk weefsel bedoeld waarin ruimte is voor lokale

de markt van producten als diensten. Velen kunnen amper in hun levensonderhoud

invulling, veelal in de vorm van burgerinitiatieven.


voorzien, maar zien hun verblijf als een (tijdelijke) way-of-live. Meer stad in de stad

Hoogbouw was nooit populair in Berlijn. En

7

PA G I N A


‘Hallo Britse jongens. In onze portieken pissen en om 05.00 uur aanbellen is niet cool. Wij zien vooruit naar Brexit.’

ook niet nodig. Dat wordt de komende jaren anders.

concentratielokaties zoals rond verkeersknooppunten, haltes van openbaar

De stad zoekt naar deze ‘1-bouwlaag’locaties om alsnog te gaan stapelen. Ook

vervoer (stations), de bouwconcentratie verhogen, en dat betekent zeker ook, meer

voor het verkeer is vaak veel ruimte genomen. Een efficiënte inpassing in de

hoogbouw. Na decennia van redelijke vrijheid voor ruimtelijke experimenten, neemt de stad

stedelijke omgeving was vaak niet nodig en zou de aanleg onnodig duur hebben

haar regie terug. Gedwongen door haar onverwachte expansie.

gemaakt. Ook in die marges van de infrastructuur wordt gezocht naar bouwlocaties.
 De stad is zich echter bewust van de waarde van kwalitatief goede openbare ruimte en de veelgeroemde ‘Freiräume’. Met die laatste term worden marges in het stedelijk weefsel bedoeld waarin ruimte is voor lokale invulling, veelal in de vorm van burgerinitiatieven.
 Hoogbouw was nooit populair in Berlijn. En ook niet nodig. Dat wordt de komende jaren anders. Nu al wordt het ene na het andere plan bekendgemaakt voor hoogbouw. De golf aan beleggingsgeld, op zoek naar rendement, is daarbij een aanjager. Daarnaast wil de stad zelf de

8

PA G I N A

AIRBNB beperking wankelt 
 De wet tegen de vakantie-appartementen wankelt. De rechter acht de wet in strijd met het grondrecht van de eigenaar om zijn woning naar eigen inzicht in te zetten, dus ook als vakantiewoning, echter alleen dan indien deze al voor het ingaan van de wet per 1 april 2014, als vakantiewoning werd verhuurd. De gevolgen van het massa-toerisme zijn in een aantal wijken inmiddels goed merkbaar. In de populaire wijken Kreuzberg, Mitte, Friedrichshain en Prenzlauerberg worden kleine eenmanszaakjes in de horeca of


‘Schwaben, rot op! Voor de rest: vrolijk feest!’

kleinhandel, vervangen door ketens die het gedaante aannemen van een ‘hippe tent’,

mooiste locaties voor deze groep gereserveerd of ‘vrijgemaakt’. Dat laatste

maar mikken op het grote publiek dat de wijk voor een paar dagen bezoekt. Ook de huren

betekent dat woningen, soms hele blokken door veelal buitenlandse investeerders of

stijgen in deze wijken. Een toerist betaalt voor een appartement

speculanten- op geliefde locaties worden opgekocht. Vervolgens worden alle trucs uit

graag een Berlijnse maandhuur, maar dan per week. Wellicht meer dan in andere

de kast gehaald om de zittende huurders te bewegen plaats te maken. Om de

steden bezoeken de vaak jonge toeristen niet zozeer de bekende historische monumenten,

beschermende wetten te omzeilen worden de huurders met vertrekpremies tot

maar de als cool bekendstaande woonbuurten. Dat zorgt voor veel

verhuizen aangezet. Huurders die daar niet op ingaan kunnen rekenen op een breed

(nachtelijke) onrust en overlast.

scala aan intimidaties en bedreigingen.

Van Bayern naar Berlijn

De relatief lage vastgoedprijzen rond de milleniumwisseling, in combinatie met een

Het is hip om in Berlijn te wonen, al is het maar voor enkele jaren. Mensen uit de rijkere delen van Duitsland willen delen in het grote alternatieve cultuuraanbod en in de ervaring met de eenvoud. Toch is dat gevoel betrekkelijk. Men wil wel goed wonen en met de vooralsnog lagere prijzen van vastgoed dan elders in Duitse steden, worden de

9

PA G I N A

ze e r g e l i e fd e stad , maakte n d at d e vastgoedmarkt nu langzaam oververhit raakt. De massale opkoop van huurwoningen door investeerders, in Berlijn ‘vastgoedhaaien’ genoemd, leidt tot bovengenoemde s c h r i j n e n d e t a f e re l e n . D e h u re n e n koopprijzen stijgen. De tijd dat Berlijn als een goedkope woonstad gold, is nu dan ook bijna voorbij. Huurprijzen van €10,00/m2 per


De druk op sommige woonbuurten is bijzonder groot.

maand en hoger zijn al geen uitzondering meer. Waar €5/m2 als wenselijk geldt voor

door het dagritme van de moeders met kinderen. Daar waar het dag- en nachttritme

‚sociale woningbouw’. Koop betekent al snel €3.000/m2, maar het dubbele is ook

te dicht bij elkaar komen, woedt soms een verbeten strijd om wie het voor het zeggen

makkelijk mogelijk. De stad haalt het daarmee nog niet bij de

heeft in de straat. De tekst ‘Schwaben raus’ w o rd t re g e l m at i g g e s i g n a l e e rd . M e t

duurdere steden als Hamburg en München, maar Berlijn haalt snel in.

‘Schwaben’ worden veelal de rijke inwoner van Zuid-Duitsland bedoeld.


Met een kleine impuls kan in de wijk al de

Vluchtelingen en immigranten

veenbrand van ‚gentrification’ uitgelokt worden. Een herbestemde markthal als foodmarkt, enkele ‚hippe’ bars en cafeetjes en de belangstelling voor de plek neemt snel toe. 
 Omdat veel woningen, ook huurwoningen, in handen zijn van particuliere eigenaren, wordt de prijs al snel opgedreven. Een wijk als Prenzlauerberg, ooit dé plek voor het ondergrondse clubleven, lijkt nu in sociaal-demografisch opzicht meer op een buitenwijk van München of Hamburg, dan op een typische Berlijnse wijk. Het nachtritme van de vorige clubbezoekers is vervangen

10

PA G I N A

Het jaar 2015 staat velen nog bij als het jaar dat Europa een grote toestroom aan vluchtelingen en immigranten te verwerken kreeg. In Duitsland werd gesproken over de ‘Wilkommenskultur’, een open houding naar de instroom van vluchtelingen. Niemand lijkt het totale overzicht te hebben over het chaotische jaar 2015. Maar de schattingen van het aantal opgevangen vluchtelingen in Berlijn in 2015 lopen uiteen van 60.000 tot 90.000. Het werd een onovertroffen krachttoer om de opvang geordend te laten


verlopen. Berlijn, hoofdstad van een vreemdelingvijandig verleden, droeg de last

Tweede Wereldoorlog, bij de stichting van de DDR en na de val van de Berlijnse Muur.

gelaten. Talrijke sportverenigingen moesten hun hallen afstaan voor noodopvang.

‘Wir schaffen das’, stelde bondskanselier Merkel optimistisch in 2015. 


Onbevestigde schattingen spreken inmiddels over 20.000 afgewezen immigranten. Een

Berlijn kan veel aan en zal vermoedelijk ook uit deze situatie wel weer het beste weten te

groot deel daarvan is vooralsnog moeilijk uit te zetten. Het gevolg is dat duizenden

maken.

afgewezenen zonder faciliteiten door de stad zwerven. Een deel belandt in de (kleine) criminaliteit, maar velen ook in de handel in (soft-)drugs. Vooral rond het Görlitzerpark, Kottbuser Tor en op en rond het RAW-terrein in Friedrichshain geeft dat veel, soms ernstige overlast. Deze ontwikkeling zorgt ook voor onveilige situaties en gewelddadige incidenten in sommige U-Bahnstations in Kreuzberg en Alexanderplatz. Berlijn is echter niet meer of minder vijandig tegenover vluchtelingen en immigranten dan andere steden in Duitsland. Wel is het ommeland van de stad minder vriendelijk voor ‘vreemdelingen’. Mogelijk dat een goed georganiseerde oppositie tegen vreemdelingenhaat in Berlijn het proces van de opvang nog zonder noemenswaardige incidenten heeft laten verlopen. To e r i s t e n , b i n n e n l a n d s e m i g rat i e e n immigratie vormen een riskante cocktail. De combinatie van de drie bovenbeschreven ontwikkelingen zet de sociale rust in de stad onder druk. Stijgende huren, verdringing, overlastgevend toerisme en rondzwervende afgewezen asielzoekers zetten druk op de lokale bevolking. Vooral daar waar meerdere ontwikkelingen samenkomen, zoals in zuidelijk Friedrichshain, oostelijk Kreuzberg en het noordelijke puntje van Neukölln (Kreuzkölln), wordt een zware wissel getrokken op de lokale samenleving. Berlijn is echter wel wat gewend, ook met eerdere vluchtelingenstromen zoals na de

11

PA G I N A

Tekst en beeld: Paul de Bruijn


" Zo n d e r t o e v o e g i n g v a n waanzin kan een genie niet bestaan"

INSPIRERENDE CITATEN IN BERLIJNSE STRATEN
 D e

12

s t r a a t a l s l i t e r a i r e i n s p i r a t i e

PA G I N A


Tijdens een fietstour door Berlijn zie je natuurlijk veel imposante beziens-

Foto "Dat was slechts een voorspel, daar waar men boeken verbrandt, verbrandt men

waardigheden: Siegessäule, B r a n d e n b u r g e r To r , R e i c h s t a g ,

uiteindelijk ook mensen.”

Museumsinsel en nog meer. Toch is het de moeite waard om de blik ook eens scherp te zetten op de details. Op die manier vind je de spreekwoordelijke pareltjes die zeker als je ze op de foto  zet - een blijvende herinnering aan je Berlijn-reis achterlaten.   Rijdend door de straten van Berlijn, sprongen ons een aantal inspirerende  citaten in het oog, rijdend door de straten van Berlijn. We hebben ze vrij vertaald naar het Nederlands.

Berlijnse genieën

Heinrich Heine 
 Een genie was zeker ook Heinrich Heine (1787 - 1856). Deze dichter, journalist, politiek commentator en radicale denker van Joodse komaf kleurde met zijn vaak polemische schrijfwerk de Duitssprekende wereld in de eerste helft van de 19e eeuw. Dat Duitsland zich graag het land der dichters en denkers noemt is ook zeker te danken aan deze man. In Berlijn kom je Heine regelmatig tegen.  Zijn woorden bij de

Berlijn is in de 20e eeuw zwaar getekend

verzonken bibliotheek aan de Bebelplatz, het monument voor de boekverbranding van

door ideologische conflicten, bloedige oorlogen en totalitaire waanzin. Maar

1933, krijgen een profetisch karakter met terugwerkende kracht. Overigens komt dit

anderzijds; zonder waanzin ook geen genialiteit. Althans zo zegt het onderstaande

citaat uit een werk van Heine over de boekverbranding van islamitische

citaat van de Romeinse filosoof Seneca, dat wij aantroffen tegenover het Bode-Museum.

geschriften, waaronder de Koran.

Deze stad heeft ook bewezen een grote aantrekkingskracht op genieën te hebben. Lees verder op pagina 14
 We noemen een Frederik de Grote, een Otto von Bismarck een Wilhelm von Humboldt. Niet bepaald figuranten in de wereldgeschiedenis.

13

PA G I N A


"Wij krijgen geen idee, maar een idee krijgt ons, knecht ons en drijft ons de arena in, zodat we als geketende Gladiatoren voor haar vechten.” 
 Heinrich Heine

Rosa Luxemburg 
 Deze dame behoorde tot de grote intellectuelen van haar tijd. Luxemburg (1871 - 1919) was onder meer voorvechtster van vrouwenrechten, antioorlogsactiviste, schrijfster en filosofe. De geschiedenis is ze vooral ingegaan als grondlegster van de Duitse communistische beweging die in de instabiele fase na de ineenstorting van het Duitse keizerrijk in Berlijn vermoord werd door extreemrechtse milities. Citaten van Rosa Luxemburg zijn bijvoorbeeld te vinden op waar anders - de RosaLuxemburg-Platz. Rechts een van haar beste:

14

PA G I N A


Bertolt Brecht 
 Brecht (1898 - 1956) was schrijver en theatermaker met briljante teksten, vooral bekend van de Dreigroschenoper. Als overtuigd socialist koos hij ervoor na het einde van de Tweede Wereldoorlog een nieuw leven op te bouwen in Oost-Berlijn, tevens zijn laatste rustplaats. Zijn standbeeld staat op de Bertolt-Brecht-Platz, voor de

“(...) de vrijheid ontstaat doordat men haar neemt. Laten dan eerst maar de vrijheid

ingang van het Berliner Ensemble. Hier vind je ook een paar van zijn scherpste zinnen.

nemen om ons voor de vrede in te zetten.”

Willy Brandt 
 Het Forum Willy Brandt aan Unter den Linden is geheel gewijd aan de man die van onschatbare waarde is geweest voor het naoorlogse Duitsland. Als burgemeester van toen nog West-Berlijn, als minister van buitenlandse zaken eind jaren zestig, als Bondskanselier in de jaren zeventig en als politiek coryfee in het laatste deel van zijn leven, heeft Willy Brandt zijn hele carrière in dienst gesteld van de Duitse hereniging en het wegnemen van spanning tussen Oost en West. Een man van grote gebaren, zoals de knieval in Warschau ter herinnering aan de opstand tegen de Duitse bezetters. Maar ook

"Slechts zo veel waarheid blijft overeind als wij bereid zijn overeind te houden. De zege van het verstand kan uitsluitend de zege van de verstandigen zijn.”

een man die zijn woorden heel zorgvuldig en mooi kon formuleren. 
 
 "Mijn eigenlijke succes was, ertoe bij te hebben gedragen dat in de wereld waarin wij leven, de naam van ons land en het begrip

"Oorlog zal blijven bestaan zolang er ook maar één mens aan oorlog verdient.”

vrede weer in een ademzucht genoemd kunnen worden.” Willy Brandt 1988

Tekst en beeld: Tom Bergrath

15

PA G I N A


DE OLYMPISCHE VLOEK VAN BERLIJN

D e l o o d z w a r e d e s p e l e n v a n

e r f e n i s v a n A d o l f H i t l e r

Olympische Spelen van 1916

Wanneer we aan de Olympische Spelen van Berlijn denken, is het vrijwel onmogelijk om niet aan Adolf Hitler te denken. De Spelen van 1936 kennen – zoals we allemaal weten- een loodzware erfenis. De ´Nazi-Spelen´ hebben tevens alle andere Olympische pogingen van Berlijn, zowel voor als na 1936, overvleugeld. 
 Waarom, leest u hier. Op zoek naar de Olympische vloek. Wie vanaf U-Bahn station Olympiastadion in de richting van het stadion stapt, kan er niet omheen: het Olympisch Stadion van Berlijn is imposant – nog altijd. Het grootste stadion ter wereld, moest het bij zijn bouw worden. Zoals alles bij deze Olympische Spelen groter, indrukwekkender en massaler moest worden dan bij al zijn voorgangers.

Zo ook zijn voorganger in Berlijn: de Olympische Spelen van 1916. Ook die waren in de Duitse hoofdstad gepland. Er werd een speciaal stadion (met eigen U-Bahn station) voor gebouwd, het Deutsches Stadion, dat in 1913 door keizer Wilhelm II met veel bombarie werd geopend. Het was zelfs de oer-Olympiër zelve, baron Pierre De Coubertin, die een jaar eerder de Spelen aan Berlijn had toegekend – zou er immers geen beter middel dan sport bestaan om een dreigende oorlog te verhinderen? Bij het uitbreken van de Grote Oorlog, zomer 1914, dacht het Duitse leger binnen enkele maanden weer thuis te zijn. Olympia liep geen gevaar, toch? Het liep, zo we weten, anders.

16

PA G I N A


De oorlog werd pas vier jaar later stopgezet – om de basis voor de nog groter en

Zwanziger uitgegroeid tot een absolute wereldstad, op alle vlakken.

gruwelijker Tweede Wereldoorlog te leggen. En de Olympische Spelen? Die werden nooit

Hoewel het onmogelijk is de Olympische Spelen van Berlijn niet als Nazi-

officieel afgezegd. Ze gingen simpelweg niet door.

propagandashow te zien (zoals het WK voetbal dat twee jaar eerder ook voor

Olympische Spelen van 1936 


Na de Eerste Wereldoorlog mocht Duitsland de eerste twee Olympische Spelen (1920, 1924) geen sporters leveren. In Amsterdam, 1928, waren ze er weer bij – om direct ook weer in de kandidatenrace voor de Spelen te stappen. Berlijn wilde haar Olympische Spelen inhalen - en kreeg na de officiële toewijzing in 1931 haar nieuwe kans. De toekenning was de onderschrijving van een metropool: Berlijn was in haar Goldene

17

PA G I N A

bondgenoot Mussolini was geweest), zijn ze tegelijk te beschouwen als de laatste stuiptrekking van die in de laten jaren ´20 zo florerende Großstadt Berlijn. Niet alleen het Olympisch Stadion (gebouwd op de plaats van het Deutsches Stadion, dat gewoon werd afgebroken) moest groter, moderner en imposanter dan ooit tevoren zijn, dat gold ook voor het Olympisch Dorp (in Elstal, 15 kilometer buiten Berlijn). Een ander punt om wereldwijde indruk te maken: de verslaggeving. Met de firma


Telefunken als technische motor en het Haus des Rundfunks nabij als radiocentrale, waren dit de eerste Spelen die wereldwijd op de radio uitgezonden werden – en in de directe omgeving (Berlijn, Potsdam, Leipzig) zelfs op 29 openbare televisies – public viewing in zijn allervroegste stadium. De

Olympisch Dorp van 1936 Het is ook dit Olympisch Dorp in Elstal (vlak buiten Berlijn-Spandau) dat een bezoekje meer dan waard is. Omringd door een keurige woonwijk (met straatnamen als Antwerpener Straße en Amsterdamer Straße, refererend naar eerdere Olympische Spelen), ligt het dorp er tachtig jaar na de beruchte Spelen, uitermate vervallen bij. Waar het eerste Olympisch Dorp ter wereld ooit zo toonaangevend, geroemd en modern was,

filmbeelden van Leni Riefenstahl´ s epische tweeluik Olympia moesten de wereld daarna de ´ grootheid´ en ´openheid´  van het Duitse volk nog eens tonen via dat andere machtige massamedium: film.

Jesse Owens 
 Het was allemaal, zo weten we, schone schijn. Doordat de wereldpers aanwezig was, werden, omwille van het internationale imago van Nazi-Duitsland, voor een paar weken de antisemitische borden uit het straatbeeld gehaald – de racistische krant Der Stürmer was zestien dagen lang zowaar van sportverslaggeving voorzien. Zodra de Spelen afgelopen waren, en de laatste atleten en reporters de stad hadden verlaten, werd vlak buiten Berlijn door dwangarbeiders het concentratiekamp Sachsenhausen opgebouwd. En kwam het door de atleten (inclusief de ster van de Spelen, Jesse Owens, wiens succesverhaal recentelijk werd verfilmd als Race) zo geprezen Olympisch Dorp ineens ook functioneel weer in handen van zijn eigenaar: de Duitse Wehrmacht.

18

PA G I N A

zijn nu nog enkele bouwvallige barakken over. De sporen van het verleden zijn hier nog zichtbaar: na de oorlog kwam het terrein, liggend in de Sovjet-zone, in handen van het Sovjet-leger. Enkele Plattenbau-flats ´ sieren´ het terrein. Na het vertrek van de Sovjetmilitairen begin jaren ´´ 90 (als gevolg van de Duitse Eenwording), werd het terrein jarenlang aan zijn lot overgelaten. Niet zo heel gek: Hitler´ s Nazi-Spelen werden het liefst uit het collectieve geheugen verbannen. Sinds 2004 is het vervallen dorp weer te bezoeken, op sommige plekken zelfs opgeknapt – en zijn vooral de rondleidingen er fenomenaal. Geheimtipp!

Olympische Spelen in de DDR Het nauwe verband tussen sport en dictatuur hield in Berlijn bepaald niet op bij de capitulatie van Nazi-Duitsland. Ook in de Koude Oorlog werd sport als een belangrijk prestigemiddel gezien – en al helemaal van DDR-zijde. Wat er economisch en ideologisch ook van de DDR gezegd mocht worden, tijdens grote sportevenementen waren de Oost-Duitse topsporters voor de rest van de


wereld de trotse paradepaardjes van de communistische heilstaat. 
 Het Olympische DDR-succes was indrukwekkend: Tijdens alle negen Spelen (zomer en winter) waaraan Oost-Duitsland

Olympische Spelen in de Koude Oorlog 


Het waren ook laatstgenoemde Spelen in

tussen in de jaren ´70 en ´80 deelnam, haalde het de Top-3 van de medaillespiegel. Dat doping en hormoonpreparaten tijdens de jarenlange training eerder regel dan uitzondering waren (ze bleken later zelfs o ffi c i e e l d e e l u i t t e m a ke n v a n h e t St a at s p ro g ra m m a ) , k w a m p a s n a d e hereniging uit. De 47 gouden medailles in 1980 (Moskou), de 37 gouden plakken in 1988 (Seoul)? Ze werden gevierd als klinkende overwinning. Van het communisme.

Seoul die de Berlijnse Olympische droom weer lieten oplaaien, maar dan in een heel andere Koude-Oorlogscontext. De Amerikaanse president Ronald Reagan toonde zich voor even de Pierre de

19

PA G I N A


Courbertin van de tachtiger jaren: tijdens zijn beroemde bezoek aan West-Berlijn in 1987

Terwijl twee stadsbesturen in sneltreinvaart probeerden samen te komen – al een

(´Mister Gorbachev, Tear down this Wall´), vroeg hij zich hardop af of het geen prachtig

megaproject op zich - werden kosten noch moeite werden gespaard voor het

verzoenend gebaar zou zijn als er Olympische Spelen zouden plaatsvinden aan

Olympische bid van 2000: met het Velodrom (wielrennen) en de Max-Schmeling-Halle

beide kanten van de Muur: in Oost- en WestBerlijn.

(boksen) werden zelfs meteen maar enkele grote nieuwe sporthallen gepland.

Zijn idee kwam niet uit de lucht vallen: in die

Het mocht niet baten: tijdens de Olympische

fase werd er achter de schermen diplomatiek overlegd of Noord-Korea´s hoofdstad

verkiezing, herfst 1993 in Monte Carlo, eindigde Berlijn, als voorlaatste, met 9 van 88

Pyongjang niet Olympische partnerstad van Seoul zou moeten worden. De Zuid-

stemmen. Sydney streek met de eer, Berlijn bleef met de kater. En met zijn nieuwe

Koreaanse hoofdstad hield de boot af en koos voor een uitermate succesvolle solotour.

sporthallen. De bevolking zou niet sterk genoeg achter het bid gestaan hebben,

H e t N o o rd - Ko rea a n s e a n t w o o rd w a s uitgesproken: Isolatie – sterker dan ooit.

lieten enkele IOC-leden zich later uit – kijkend naar de grote actiegroepen en heftige

Olympische Spelen van 2000 


Tijdens alle euforie na de Val van de Muur, kwam midden tijdens het Eenwordingsproces, Reagan´ s Olympische ideaal (waarvoor al sinds ´87 werkgroepjes bestonden) weer bovendrijven. Nauwelijks kersvers weer samen, reikten de Berlijnse ambities in die vroege jaren ´90 tot hoog in de lucht. Berlijn moest weer die absolute wereldstad worden die het tussen beide Wereldoorlogen was geweest. Er moest een groot nieuw regeringscentrum komen, een groot nieuw Centraal Station, een grote nieuwe luchthaven. En niet in de laatste plaats: nieuwe Olympische Spelen. Niet alleen kon zo de nare Nazi-smaak van ´36 weggepoetst worden, maar ook wereldwijd getoond worden dat Berlijn de stad van de toekomst was, die de pijnlijke deling in sneltreinvaart te boven was gekomen.

20

PA G I N A

protesten in de NOlympia-beweging, geen heel rare constatering. Dat de hernieuwde Berlijnse poging om zich voor de Spelen te kandideren, ditmaal voor 2024, vorig jaar weer in een vroeg stadium strandde, mag evenmin verrassend heten. Niet alleen heerst de vloek van Berlijns beladen Olympische verleden nog veel te sterk over de stad, ook zijn er nauwelijks Berlijnse burgers die een nieuw peperduur megaproject zien zitten. Eerst maar eens de nieuwe luchthaven af. Of nog een rondje skaten - over die van destijds.

Tekst: Peter Bijl
 Beeld: Peter Bijl en Paul de Bruijn



touradvertentie 

21

PA G I N A


Wat rest is de herinnering aan een groots industrieel verleden.

SIEMENSSTADT: WONEN EN WERKEN IN EEN INDUSTRIEDORP
 H e t k o n

22

i n i t i a t i e f v a n S I E M E N S n i e t b e p a a l d o p a p p l a u s r e k e n e n .

PA G I N A


SIEMENS was niet meteen welkom in Spandau. Het zou nog 5 jaar na aanvraag

in 1914 waren dat er al 7.000. Het bedrijf bood in 1914 maar liefst aan 31.700 mensen

van 1899 duren voordat Spandau in 1904 toestemming verleende om een aan de

werk.
 In de Tweede Wereldoorlog groeide

SIEMENS-fabrieken gekoppelde woonwijk te bouwen. De aanvankelijk ‚Siedlung

SIEMENS verder. In 1941 werkten er 67.000 medewerkers. Daarvan was een aanzienlijk

Nonnendamm‘ genoemde wijk telde 845 woningen, voornamelijk van maximaal 4

deel dwangarbeider, te werk gestelde gevangenen en krijgsgevangenen.

verdiepingen. Een deel van de wijk zou gerealiseerd worden in de toen nog ongeschonden natuur. In het project waren ook 91 zakelijke panden zoals winkels voorzien.

Wonen SIEMENS bouwde woningen met het op dat moment als modern wooncomfort bekendstaande kwaliteit.
 In het begin werden verschillende namen gehanteerd voor de nieuwe wijk. Maar met de overdracht van de wijk van Charlottenburg naar Spandau veranderde

SIEMENS was niet alleen de bouwer van de wijk, maar maakte er zonder al te invloed van

kort erna in 1914 de naam definitief in ‚Siemensstadt‘. SIEMENS zorgde ook zoveel

het stadsbestuur de dienst uit. Zij zorgde voor alle voor het functioneren van de wijk

mogelijk voor de voorzieningen. Zo bouwde zij een telefooncentrale voor de wijk.

noodzakelijke voorzieningen, voor eigen kosten. 
 Daarbij behoorden ook gemeenschapshuizen, kinderdagverblijven, sportvelden, kerken, volkstuintjes en scholen. 
 Ondanks de omliggende natuur, hoefde SIEMENS zich geen beperkingen op te leggen. Natuur- en milieuwetten waren er nauwelijks en het Bezirk had de wil noch de macht om SIEMENS bij te sturen.

Vervoer Telefonie was een van de peilers van SIEMENS, zoals zij later ook auto’s zou maken, een kabelfabriek zou opzetten. Telde Siemensstadt in 1905 in ruim 200 inwoners,

23

PA G I N A


 Het was begin 20e eeuw niet eenvoudig om de fabrieken te bereiken. Arbeiders kwamen uit Charlottenburg en uit Berlijn. Spandau was toen nog geen onderdeel van Berlijn.


Pas in 1920 werden de ‚randgemeenten‘ samen de stad Berlijn.


zo ook onderdelen van SIEMENS. De onzekere tijd na WOII, de deling, het

Arbeiders die aankwamen op station Westend moesten na aankomst nog een

versterkte de industriële leegloop van Berlijn. De hereniging in 1989 kon het tij niet meer

onverharde weg te voet afleggen. Aan het eind moest men wachten totdat de pont hen

keren en Berlijn als ‚Industriestandort‘ niet meer herstellen. Wat rest is de herinnering

overzette over de Spree. Maar ook diegenen die aankwamen op

aan een welvarend leven, verroesten sporen en stations en een wijk die alle turbulentie

s t at i o n J u n g f e r n h e i d e , o f z i j d i e i n Charlottenburg woonden, moesten de slecht

heeft doorstaan: SIEMENSSTADT.

begaanbare Nollendamm aflopen. Alleen de gelukkigen die in Spandau woonden konden van de scheepsverbinding van SIEMENS gebruik maken. 


Tekst en beeld: Paul de Bruijn

Het is dan ook niet verbazingwekkend dat er een groot verloop onder de werkers was. Uren reistijd en de zware arbeid hielden velen dan ook niet vol. SIEMENS deed er alles aan om het verloop terug te dringen. De lonen waren hoog, er was een bedrijfsarts, verzekering tegen ziektekosten en arbeidsongeschiktheid, men verkortte de arbeidstijd, werkers konden goedkoop inkopen doen, met kon kosteloos verder worden opgeleid. Het mocht niet baten. Er kwamen nieuwe S-Bahnverbindingen zoals in 1908 van Altstadt Spandau. In 1929 volgde de ‚Siemensbahn‘. Het traject zou in 1980 buiten bedrijf worden gesteld. Het traject en S-Bahnhof Siemensstadt ligt sindsdien te verpieteren. Recentelijk zijn er weer stemmen opgegaan om deze lijn opnieuw te openen.

Werkgever als overheid Tot ver in de ’60-er jaren van de vorige eeuw was de invloed van SIEMENS op de levens van haar werknemers/bewoners alomvattend. Haar invloed nam overigens gaandeweg wel af. Al in 1942 met de hevige nachtelijke bombardementen op Berlijn, trokken fabrieken weg naar het westen van Duitsland,

24

PA G I N A


touradvertentie 

“

Een stad die, als je eenmaal de weg kent, langzaam maar zeker onder je huid kruipt.

25

PA G I N A


BERLIJN IN DE BENELUX 


A l s e r e e n s t a d e e n k l e i n b e e t j e i n d e b u u r t v a n B e r l i j n k o m t i s h e t R o t t e r d a m .

Het Berlijn dat ik ontmoette, vlak na de eeuwwisseling, deed mij sterk denken aan Rotterdam, maar dan in het kwadraat.

26

PA G I N A


Iedere Nederlandse stad wil als het maar even kan op Berlijn lijken. In diverse grotere en kleinere steden, worden kroegen, uitspanningen of dansavonden naar de Duitse hoofdstad vernoemd. Zonder daarbij te bedenken dat het unieke DNA van Berlijn helemaal niet te klonen valt. 
 Al is er 1 stad die, zij het slechts een klein beetje, in de buurt komt: Rotterdam.

Winderig

Stad zonder hart


 Toen ik eind jaren ´90 de Rotterdamse regio

We beginnen op de laatste straathoek van

verliet, om in Utrecht te gaan studeren, was ik nog nooit in Berlijn geweest. Wel was ik er

Mitte. Want om de band tussen beide steden te onderzoeken, kunnen we – letterlijk en

allang aan gewend: een stad die geen vastomlijnd centrum had, die rauwe,

figuurlijk - niet om het ferme bouwwerk heen op de kruising van Wilhelmstraße en

winderige kanten kende (zeker ´s winters), en die voor menig bezoeker niet al te

Niederkirchnerstraße. De kantoorkolos die vandaag de dag het Finanzministerium

uitnodigend overkwam. Rotterdam bood mij altijd het beeld van de grote stad: de plek

herbergt, werd in nazi-tijden gebouwd als Reichsluftfahrtministerium. Hier werd

waar je iedere hobby of interesse kon uitleven, waar verkeersstromen

onder commando van Hermann Göring de opdracht gegeven tot de reeks van

samenkwamen - en waar je op een fietstochtje door de stad talloze culturen

luchtaanvallen die de Luftwaffe uitvoerde.

tegenkwam. Een stad bovendien die, als je eenmaal de weg kent, langzaam maar zeker

Het eerste slachtoffer van deze strategie: Rotterdam, op 14 mei 1940. In amper een

onder je huid kruipt.

kwartier tijd, werd de historische binnenstad door Duitse bommenwerpers weggevaagd.

Misschien is het daarom wel, dat ik in de jaren daarna zo verknocht raakte aan Berlijn.

De brand verspreidde zich in de dagen die volgden tot diep in Kralingen. Het resultaat:

Het Berlijn dat ik ontmoette, vlak na de eeuwwisseling, deed mij sterk denken aan

een stad zonder hart. Niet alleen het sculptuur van Zadkine naast het Maritiem

Rotterdam, maar dan in het kwadraat. Maar klopt dat beeld eigenlijk wel, de Maasstad als

Museum herinnert er nog altijd krachtig aan, het hele straatbeeld en imago en karakter

een soort Nederlands mini-Berlijn? Om daar achter te komen, nemen we u mee op reis–

van de stad is ervan doordrenkt. Wie zou immers vandaag de dag denken dat de

door beide steden.

Coolsingel daadwerkelijk een singel was?

27

PA G I N A


De hoge woontoren-met cocktailbar tegenover het verwoeste ex-kopstation Anhalter Bahnhof doet me altijd verdacht veel aan de Shell-toren aan het Hofplein denken.

Wederopbouw

stadsvernieuwing, in verschillende vormen van het woord. Al moeten we die term in

beide steden op de eerste plaats al voor Berlijn zelf hanteren. Want natuurlijk vond die

Rotterdam leidde ook het einde van het klassieke Berlijnse stadsbeeld in – met een omweg via Engeland. Na verdere Duitse bombardementen op Londen en Coventry,

wederopbouw in Koude-Oorlogssferen plaats. De twee ‘Berlijnen’ in de jaren´ 50 en

zette Britse Royal Air Force zwaar geschut in om als vergelding ook Duitse steden

´60 werden ingekleurd door beide handen van prestige – de Amerikaanse en de Sovjet.

Feyenoord

strategisch te vernietigen. De eerste luchtaanval op Berlijn vond plaats op 25 augustus 1940. In 1944 en 1945 lag Berlijn, met Amerikaanse hulp, vrijwel dagelijks 


onder vuur. Gevolg: een stad, volledig in puin.

met Koude Oorlog daarentegen weinig te maken. De stad werd na de oorlog door zijn

De wederopbouw waarmee beide steden te maken hadden, leverde in beide steden vele

inwoners weer in sneltreinvaart opgebouwd. Met evenveel trots als energie werd de blik in

overeenkomsten in het stadsbeeld op. Nogal logisch: er moesten daken boven hoofden

al die jaren naar voren geworpen. Als eerste s t a d i n N e d e r l a n d w e rd e e n m e t ro

verschijnen – zo veel en zo snel mogelijk. Waar diverse verwoeste Duitse steden hun

aangelegd. De haven werd binnen enkele decennia de grootste ter wereld.

klassieke centrum opnieuw probeerden op te bouwen, werd in Rotterdam en Berlijn toch

De jaren dat Rotterdam zijn vorm weer had

vooral de voorkeur gegeven aan

gevonden, de zestiger en zeventiger jaren,

28

PA G I N A

De na-oorlogse dynamiek in Rotterdam had


waren opmerkelijk genoeg de jaren dat ook zijn voornaamste voetbalclub, Feyenoord, schitterde als nooit tevoren. Het winnen van de Europa Cup 1 in 1970? Het voelde niet alleen als de eerste Nederlandse Europa Cup-victorie, het voelde door de verbindende rol van voetbal als volkssport nummer 1, vooral als de kroon op de wederopbouw van de stad. Sterker door strijd, hand in hand kameraden. Maar met de voltooide wederopbouw, verdampte in Rotterdam ook de vooruitziende blik. Er volgde jarenlange stagnatie en terugloop, zowel op het gebied van inwoneraantal als in economie en cultuur. En inderdaad: ook in de prestaties van het voornaamste voetbalteam.

Hofplein 
 In deze naoorlogse dynamiek veranderde ook het Hofplein rigoureus van functie: gold het Hofplein in het vooroorlogse Rotterdam als bruisend centrum voor nachtleven en gastronomie (riep iemand in de verte daar Pschorr?*), in het naoorlogse Rotterdam kwam de ontstane ruimte vooral handig uit als centraal gelegen verkeersknooppunt. En in het hedendaagse Rotterdam als een knooppunt van creativiteit – een na de sluiting van het Hofplein-station toch wat vergeten stuk stad wordt nu uniek verbonden via de Luchtsingel, nieuwe brug van economische groei.   Hier is een duidelijke link te leggen naar het vooroorlogse kloppend hart van Berlijn, de Potsdamer Platz. Tijdens het interbellum was de omgeving Potsdamer Platz - Leipziger Platz de wervelende Berlijnse tegenhanger van Times Square (riep iemand daar

29

PA G I N A

wederom Pschorr?), vanaf 1945 lag het er ontdaan van zijn ziel - bloedeloos bij als sectorengrens, vanaf de bouw van de Muur werd dat zelfs troosteloos, uitzichtloos. Het is de plek waar vanaf de jaren negentig Berlijn van een nieuw hart werd voorzien: een kunsthart. Maar de overeenkomsten in gevoel blijven voor mij als Rotterdammer toch frappant. Zo kan het gebeuren dat ik mij iedere keer wanneer ik de Mehringplatz in Kreuzberg passeer, toch weer half op de Hoogstraat waan. Dat de hoge woontoren-met cocktailbar tegenover het verwoeste exkopstation Anhalter Bahnhof me altijd verdacht veel aan de Shell-toren aan het Hofplein doet denken, tegenover dat andere verwoeste ex-station, Delftse Poort.


De nabijgelegen plaatsvervanger, het in 1957 geopende Centraal Station van Rotterdam,

zichzelf wel heruitvinden – en representatief en uitnodigend voor de dag komen. Wie van

mag in 2014 dan vervangen zijn door een verbluffende nieuwe variant; iedere keer

de hernieuwde Potsdamer Platz via het Regeringskwartier naar het Hauptbahnhof

wanneer ik de licht-schimmige stationshal op Bahnhof Zoo binnenstap, blijf ik lichtelijk

wandelt, ziet hoe sterk dat gelukt is – met dank aan de vele investeringen vanuit het Rijk

verbaasd dat de stoptrein naar Hoek van Holland niet op de borden vermeld staat. Het

in zijn nieuwe hoofdstad.

zal de vertraging van de Hoekse Lijn wel zijn.

Wie in Rotterdam vanaf de Markthal, langs De Boompjes en via de Erasmusbrug richting

Rijksinvesteringen

Rem Koolhaas´ geroemde wolkenkrabber ‘De Rotterdam’ fietst, ziet iets soortgelijks.

Maar het is niet alleen de naoorlogse wederopbouw die beide steden verbindt. Beide steden hebben, na een jarenlang sluimerend bestaan, vanaf de jaren negentig te maken gehad met een nieuwe golf van wederopbouw. Als moderne hoofdstad van het herenigde Duitsland, moest Berlijn

30

PA G I N A

Zonder de rijksinvesteringen in de jaren negentig zou dit nu zo imponerende deel van Rotterdam, er mogelijk nog altijd redelijk vergeten bijliggen. De loodsen aan de Zuidzijde van de Maas? Ze zouden nog altijd gerust als ‘troosteloodsen’ door het leven kunnen gaan.


Nu ademt het centrum van het nieuwe Ro tt e rd a m , v a n Ce n t ra a l St at i o n t o t

kunnen aanvoelen als het opbouwen van een leven in een historisch filmdecor, is

Wilhelminapier, echter een eenheid en urbaniteit die het sinds het bombardement

Rotterdam binnen Nederland de vreemde eend – zoals Berlijn dat voor de Duitsers is.

niet meer gekend heeft. Na jarenlange transformaties voelt de stad eindelijk als af –

Rotterdam is een internationale, open stad , die, zouden we kunnen zeggen, toevallig in

en ze kan er trots op zijn.

Nederland ligt. En dat laat iedereen die zich open opstelt, zich er ook makkelijk thuis voelen. Net als in zijn vermaarde Duitse tegenhanger, Berlijn.
 Ja toch, niet dan? 
 Tekst en beeld: Peter Bijl *’Pschorr was voor WOII een danspaleis aan de Coolsingel in Rotterdam.


 Open stad 


Juist deze moderne, kosmopolitische uitstraling zorgt ervoor dat de Maasstad al decennialang voor velen een passende plek om een nieuw eigen leven op te bouwen. Rotterdam is bij uitstek een stad van nieuwkomers, een stad van tolerantie - en tegelijk: populisme. Waar de meeste steden in Nederland een fraai oud-Hollandsch uiterlijk hebben, en voor buitenstaanders

31

PA G I N A


HUMBOLDT-FORUM ZOEKT NAAR HEDENDAAGS VERLEDEN “

Als geschiedenis in het geding is, is heftig debat nooit ver weg.

H o e e e n k o p i e - p r u i s i s c h s t a d s s l o t h e t v e r l e d e n e e n n i e u w e c o n t e x t m o e t g e v e n In de schaduw van de 368 m hoge Fernsehturm op de Alexanderplatz bouwt Berlijn aan zijn nieuwe Pruisische stadsslot: het ‘Humboldt-Forum’. Twintig jaar aan discussie gingen vooraf aan de bouw. Immers je kunt geen steen omdraaien in Berlijn, of er komt geschiedenis onder vandaan. Moeten de Berlijners en de toekomstige tienduizenden bezoekers blij zijn met deze façade van de geschiedenis?

32

PA G I N A

Berlijn worstelt met haar verleden 


Berlijn de hoofdstad van een land met een troebel verleden. Hoezeer ook het land en haar gastvrije inwoners nu door de miljoenen jaarlijkse bezoekers en vakantiegangers op prijs wordt gesteld en Berlijn als een van de meeste geliefde steden wordt aangemerkt, als geschiedenis in het geding is, is heftig debat nooit ver weg.


Op de plek waar nu het ‘Humboldt-Forum’ wordt gebouwd, stond tot enkele jaren

Economisch is zij allen van hen de baas. Niet alleen in het huidige tijdperk, maar ook in de

geleden nog het regeringsgebouw van de Deutsche Demokratische Republik, DDR. Na

vorige eeuw. Welk land kon immers in zo’n relatief korte tijd zo een omvangrijk modern

de val van de Berlijnse Muur ontstond al de eerste discussie: moet het lege

militair apparaat op de been brengen en de Europa van oost tot west onder de voet

regeringsgebouw nu als historisch gedenkteken worden gehandhaafd, of moet

lopen? De macht die het land had is maar liefst 2 maal in de vorige eeuw ingezet om

het ‘symbool van onvrijheid’ met de grond gelijk worden gemaakt? Er kwam geen

dood en verderf te zaaien. Nooit eerder had een land op zo een schaal een continent en

historisch verantwoorde eindconclusie. Het aantreffen van asbest bracht de oplossing: dit

later de wereld in een alles verzengende oorlog gestort.

gebouw kon in het huidige tijdperk niet meer worden gehandhaafd en moest dus worden

Macht in Duitsland, samen met een nationaal

gesloopt.

gevoel, mag alleen fluisterend worden uitgesproken. Men spreekt daarom ook van

Macht, het mag niet meer


een ‘Europees Duitsland en geen Duits Europa’.

De bouw van het huidige regeringscentrum aan en over de Spree was ook gedrenkt in

Duitsland heeft door haar strategische ligging in Europa maar liefst 9 buren.

33

PA G I N A

‘Historikerstreit’.


Bij de aankondiging dat de regering van Bonn naar Berlijn zou gaan verhuizen, waarschuwde Die Zeit dat de Berlijners niet zouden terugdeinzen om het bouwfeestje van de Bonner ambtenaren te verzieken als zij dat nodig achtten. Zo was de bouwrichting van de huidige regeringsgebouwen in Mitte (oost-west of noord-zuid) een discussiepunt omdat er ook vergelijkbare bouwplannen van de Nazi’s zijn geweest, waardoor een van de bouwrichtingen verdacht was geworden. Classicistische bouw mocht, als teken van status van de regering, maar de zuilen moesten rank blijven, dus niet te veel macht

Gebouw bijna gereed, wat met de inhoud

uitstralen.


Moet dat nu, terug naar Pruisen 


We laten de debatten over het Holocaust Monument maar even buiten beschouwing. Daar liepen alle aspecten door elkaar: de lokatie, de omvang, wie te gedenken en natuurlijk de vorm. Bij het ‘Humboldt-Forum’ stonden de locatie en vorm wel vast. Immers, het te herbouwen complex zou komen op de plek waar het ooit stond, voordat de oorlog het beschadigde en de DDR-regering de restanten van het ‘bourgeois-paleis’ sloopte. Over de vraag of het Pruisische bouwwerk moest worden herbouwd, ontstond forse strijd. Moeten we nu weer teruggrijpen op die andere machtsperiode van ons land: die van de Pruisen? Waarom moet de DDR-geschiedenis verdwijnen? Is asbest echt de reden daarvoor? En wat voor zin heeft een met een façade ‘ge-historiseerde’ betonpaleis nu? De discussie startte niet lang na de val van de Muur en werd pas 20 jaar later beslecht: er komt een forum, in de vorm van het oude Pruisisch stadslot.

De bouw maakt inmiddels grote vorderingen. Ook de historische gevel is al bijna aan drie zijden (de vierde blijft modern) aangebracht. Via crowdfunding worden de enorme extra kosten van de gevel (ruim €100 miljoen) bij elkaar gesprokkeld. Dat wil echter niet zeggen dat het debat is afgesloten. Zo opende een kwaliteitskrant de aanval op het concept van het in het forum te vestigen museum. Het museum moet het verleden inzetten om de huidige tijd van wereldculturen te bediscussiëren, zo wil het concept. Zo spreekt het Humboldt-Forum op haar website  van een ‘uniek centrum van kunst, cultuur, wetenschap en bildung (combinatie van opvoeding en onderwijs) dat is gericht op de dialoog tussen de wereldculturen’. Die Zeit vindt dit allemaal wat te veel van het goede. Hoe kan het concept er in bestaan de dialoog tussen culturen aan te gaan met de hulp van zo’n 500.000 op dubieuze wijze verkregen voorwerpen? Zouden wij die niet beter kunnen teruggeven, dan met deze v o o r w e r p e n o n s t e p re s e n t e re n a l s ‘weltoffenes’ land?  De krant gaat nog verder: Het forum zal dienen als  coulisse voor

34

PA G I N A


ontvangsten van staatshoofden en galadiners, ingebed in een grote Duitse zelfverheerlijking.
 Het zal de toekomstige bezoeker, zeker van buiten Duitsland weinig boeien als hij zich o v e r e n ke l e j a re n v e rg a a p t a a n d i t omvangrijke en indrukwekkende bouwwerk en zich laaft aan een museum van ongekende omvang. 
 Met de opening zal straks weer een van de talrijke debatten over heden en verleden zijn verstomd. En kan Berlijn weer naar het volgende debat.

Tekst en beeld: Paul de Bruijn

Touradvertentie

35

PA G I N A


WAT ZOEK JE IN BERLIJN ZUIDOOST? E e n z w e r f t o c h t d o o r h e t ‘ v e r g e t e n ’ z u i d o o s t e n v a n B e r l i j n Een restaurant laat zich goed beoordelen aan de hygiëne van het toilet. Een vreemde vergelijking wellicht, want de zuidoosthoek is alles behalve dat. Het is wel het Berlijn van de Berlijners en wie daar enig gevoel mee wil krijgen moet toch op expeditie naar de randen van de stad. We kiezen daarvoor de wijken Lichtenberg, Marzahn en Köpenick. Een kijkje achter de schermen van Berlijn.

Dwalen: vinden zonder zoeken 


Een stad durven ontdekken. Veel bezoekers aan een stad wagen zich er niet aan. Immers vaak is een stadsbezoek te kort om het risico te lopen de hoogtepunten te missen. Dan thuiskomen zonder foto’s van de toplocaties komt sneu over. Wie echt een city-dweller is, waagt het erop. Misschien pas na het zien van de ‘hoogtepunten’ van de stad.

36

PA G I N A


Zo is het dwalen door het zuidoosten van Berlijn tamelijk gewaagd. Als de namen

wat je op je strooptocht in het vergeten zuidoosten van de stad kunt tegenkomen. En

Lichtenberg of Marzahn vallen, zullen zelden oh’s en ah’s vallen. Soms volgt zelfs een

sla gewoon een zijstraat in, een parklaantje, een zandpad en vindt zonder zoeken.

opsomming van opeengestapelde ellende uit de arbeiderswijken van Berlijn. Maar is het beeld is veelkleurig, omdat wat in Berlijn een Bezirk heet al snel 200.000 – 300.000 inwoners telt. Twee maal een gemiddelde provinciestad in Nederland. Het kan dan ook niet anders dat zo’n groot gebied veel variatie kent.

Fietsen is de stad ‘hautnah’ zien Op een droge dag is fietsen de manier om een gebied te verkennen. Vergis je niet in de omvang. De oostelijke grens van het verkende gebied ligt op 15 km van het Alexanderplatz.

Foto: In een uithoek van Lichtenberg liggen de oude helden van het socialisme. Wat opvalt is het snel wisselende straatbeeld. Het is het beeld van een stad dat door oorlog uit haar verband is getrokken en nauwelijks meer in de oorspronkelijke structuur is terug te brengen. Bij toeval stuitte ik op een opmerkelijke begraafplaats. Het ligt langs een van de spoorlijnen. De treinen razen voorbij en negeren de vereiste stilte van de plek. Op de begraafplaats een monument ter herinnering aan de daar begraven bekende voormannen van het socialisme. Denk daarbij aan Walter Ubricht (eerste partijsecretaris van de communistische SED), Karl Liebknecht (communist en pacifist en samen met de hier

Foto: Wie genoeg heeft van de stad kan een kilometerslange tocht langs het riviertje de Wuhle maken. De zuidoosthoek bestaat uit de ‘wijken’ Lichtenberg, Marzahn en Köpenick en eigelijk ook Schöneweide. Omdat we geen toeristisch magazine zijn, volstaan we met een korte opsomming van

37

PA G I N A

begraven Rosa Luxemburg in 1919 in BerlijnKreuzberg gefolterd en vermoord). De geschiedenis heeft deze ooit grote namen verbannen naar een uithoek in een ‘vergeten’ deel van de stad. Karlshorst (een deel van Lichtenberg) was na de val van Berlijn in WOII, grotendeels in gebruik genomen als de Russische militaire zone. Een afgeschermd deel van Berlijn.


Daar zat het opperbevel over de 400.000 Russische troepen die de DDR tot de val van de Berlijnse Muur in 1989 bezet hebben gehouden. De laatste Russische troepen verlieten Berlijn in 1994. 
 Op een vreemde plek langs de Spree, zo tussen elektriciteitscentrales en cementfabrieken, staat een deftig en imposant gebouw. Hier huisde de DDR-radio. De regering van de DDR heeft veel geld gespendeerd aan haar propaganda via radio en later ook TV. Ook de jeugdradio van de DDR zat op dit terrein in een nu deels gesloopt gebouw. Binnen heersen nog de jaren ’50 in volle glorie. En het meeste is nog zo in takt, of is net opgeknapt, dat er ook optredens plaatsvinden. Echter de radiozenders zijn niet meer actief. Maar indrukwekkend blijft het wel.

Het is het beeld van een stad dat door oorlog uit haar verband is getrokken en nauwelijks meer in de oorspronkelijke structuur is terug te brengen. Foto: De voormalige radiostudio’s van de DDR-radio. Op je tocht langs de Wuhle kom je vanzelf bij de IGA, de Internationale Garten Ausstellung. Hier kon je in 2017 tegen betaling de prachtige tuinen zien. Dat hiervoor de populaire ‘Kienberg’ werd ‘ingepikt’, beviel een aantal bewoners niet: ‘Wij pakken de berg terug’ staat er op het nieuwe hek.

Voor skaters uit dit deel van Berlijn is het Mellow Park een absolute walhalla. Veelal zelf gebouwde schansen en trajecten op een in onbruik geraakt terrein. Daarnaast is het een heerlijke plek om langs de groene oevers van

38

PA G I N A


de Spree te zitten en in de nabijheid het mooie plaatsje Köpenick te zien liggen. Er is een kleine zelfgebouwde horeca voor een drankje en iets kleins te eten.


Foto: Het bij de plaatselijke jeugd zeer geliefde skatepark Mellow Park.
 
 Kom niet te veel als toerist of met een groep ondanks dat het terrein open is. Het is in beheer van een stichting en men kan de toegang weigeren. En fotograferen wordt zonder toestemming niet op prijs gesteld. We naderen het eindpunt van onze zwerftocht. Alles wat hier wordt genoemd is niet in een dag te zien en de opsomming is ook niet volledig. We stoppen bij de rand van het fraaie plaatsje Köpenick. Je bent nu 15 km van het Alexanderplatz! Na deze zwerftocht snap je niet waarom je niet eerder op expeditie bent gegaan naar het ‘vergeten’ zuidoosten van Berlijn.

Tekst en beeld: Paul de Bruijn Foto: Het Duits-Russische Museum in Karlshorst waar NAZI-Duitsland de onvoorwaardelijke capitulatie moest tekenen

39

PA G I N A


200 JAAR KARL MARX

D a s

K a p i t a a l

g a a t

d i g i t a a l

Weinig filosofen hebben de moderne tijd van zoveel intellectuele brandstof voorzien als Karl Marx. Zijn  grote werk Das Kapital verscheen in 1867, dat  was afgelopen jaar dus 150 jaar geleden. In 1818 zag Karl het  levenslicht en laat dat nu in 2018 precies twee eeuwen geleden zijn. In zijn geboorteland Duitsland zijn beide jubilea aanleiding voor veel extra aandacht in de vorm van events, cultuurprojecten en publicaties. Marx lijkt een ware comeback te beleven. Het communisme kleeft niet meer aan zijn naam en zijn werk lijkt actueler dan ooit - zeker sinds de meest recente  financiële  crisis. Maar wat is eigenlijk de betekenis van deze denker vandaag de dag, in het digitale tijdperk?

Ongelijkheid In communistische kringen is Karl Marx vandaag de dag nog altijd een icoon, het zal u allicht niet verbazen. Maar ook de sociaaldemocraten zien in hem een groot politiek denker, wiens ideeën tot op heden nog niet aan kracht hebben verloren. Marx uitte zich in zijn tijd, 150 jaar geleden, fel tegen ongelijkheid tussen de bezittende klasse (de

40

PA G I N A

industriebaronnen) en de werkende klasse (de fabrieksarbeiders). Voor socialisten en sociaal-democraten bestaat er geen twijfel over: Marx'  kritiek op het kapitalisme en  de scheve welvaartsverdeling van toen, is nog n e t z o v a n  t o e p a s s i n g o p  h u i d i g e wereldeconomie, die de schaar tussen arm en rijk steeds verder laat opengaan. 


Nieuwe linkse thema’s

digitaliserende, mondiale economie van het nu beter te begrijpen.

De Friedrich-Ebert-Stiftung zoekt in ieder geval actief naar dit soort

Marx beschreef in Het Kapitaal onder meer de toenmalige expansiedrang van grote, innovatieve industriële ondernemingen. Volgens hem zou deze dynamiek onvermijdelijk voeren naar zichzelf telkens herhalende crisissen. Het gevolg laat zich raden: heftige maatschappelijke verstoringen.

aanknopingspunten in het werk van haar aartsvader. Deze, aan de Duitse sociaaldemocratische partij (SPD)  gelieerde denktank organiseert in 2017 en 2018 een reeks van evenementen rondom Marx.  

Digitaler Kapitalismus

Maar kunnen we Marx ook naar het nu trekken? Constateerde Marx destijds een zuiver 19e-eeuws verschijnsel of herhaalt het

Het organisatorische hoogtepunt tot dusver was het drukbezochte congres 'Digitaler

door hem beschreven proces van vernieuwing, groei en vernietiging zich

Kapitalismus - Revolution oder Hype?' afgelopen herfst in Berlijn. Het ging er vooral

oneindig in het kapitalistische systeem? In het laatste geval is Das Kapital  ook

om de ´´ Grote Vier´ : Google, Amazon, Facebook en Apple - afgekort als GAFA.

buitengewoon bruikbaar om de in rap tempo

41

PA G I N A


Het zijn deze tech-reuzen die de afgelopen twee decennia ons digitale domein

toekomt van vakbonden, om er maar eens een paar te noemen. Zo zien we dat juist

beheersen en Westerse economieën hebben opgeschud. Een batterij internationale

weer bij Marx de bron lijkt te liggen die het grote sociaal-democratische verhaal weer

experts boog zich twee dagen lang over de maatschappelijke uitwerkingen ervan. Hoe

ideologische vleugels geeft. Het laat bij ons de vraag oproepen: Zijn socialisten eigenlijk

moeten we Google en consorten zien: brengen de tech-reuzen ons nu meer

niet net als gelovigen, gravend in oude geschriften op zoek naar antwoorden voor

welvaart of graven zij juist brede kloven tussen mensen mét en mensen zónder

grote vraagstukken?  

toegang tot de kansen van de digitale toekomst?

Linkse verering

H e t c o n g re s l e v e rd e g e e n p a s k l a re antwoorden op, maar wel genoeg aanknopingspunten voor een nieuw links  verhaal passend bij de 21e eeuw: misbruik van big data, nieuwe vormen van uitbuiting in de digitale dienstensector en de

42

PA G I N A

Het nieuw-linkse en globaliseriseringskritische netwerk Marx21  (opgericht in 2007 te Frankfurt am Main)  put eveneens rijkelijk uit het gedachtegoed van Marx. Hun doelen voor de 21e eeuw: "de macht van de grote


concerns breken", politieke alternatieven voor het kapitalisme bieden en de politieke

van de arbeidersbeweging.  
  

partij Die Linke versterken. In mei van dit jaar organiseert dit netwerk het congres

Dan zijn er recent ook nog een stuk of wat boeken verschenen over Marx. Een greep:

Marxismuss (#MIM18) in Berlijn. De sprekers komen overwegend uit de hoek van linkse

Herr der Gespenster van Thomas Steinfeld; Marx. Der Unvollendete van Jürgen Neffe en

intellectuelen en politici van Die Linke. Centraal dit jaar staan de jubileumthema´s

een nieuwe Marx-biografie van Gareth Stedman Jones. En in de Duitse bioscopen

200 jaar Karl Marx, 100 jaar Novemberrevolutie van 1918 en 50 jaar na

draaide afgelopen jaar de geprezen speelfilm The Young Karl Marx van Raoul

1968 (studentenrevoltes en Praagse lente). Daarnaast hier ook veel aandacht voor de

Peck.

politieke ruk naar rechts en voor internationale thema's als Turkije, Venezuela en Palestina - uiteraard alles bekeken door de marxistische bril.  

Volgens Karl Marx zou de expansiedrang en grote dynamiek onvermijdelijk voeren naar zichzelf telkens herhalende crisissen.

Ook de Rosa-Luxemburg-Stiftung, een

Over de bebaarde profeet van de

denktank gelieerd aan genoemde socialistische partij Die Linke, zet dit jaar

Arbeidersbeweging lijkt het laatste woord zeker nog lang niet geschreven. In het

de spotlights op Marx. Het online project MARX 200  omvat onder meer het thema

digitale tijdperk mag het communisme weliswaar haast een schim uit het verleden

Russische Revolutie (1917), een uitgebreide mediatheek en een archief met items

lijken, Karl Marx en Das Kapital lijken daarentegen urgenter dan ooit. 

rondom Marxistische thema's, vertaald naar de huidige  tijd. Ook het  museum in Marx´ geboortehuis in Trier richt op dit moment een nieuwe tentoonstelling in, gewijd aan de erfenis van Marx als activist  en voorvechter

43

PA G I N A

Tekst en beeld: Tom Bergrath



HOE HET AFGELOPEN DECENNIUM BERLIJN HEEFT VERANDERD D e s p g l o b a l i d e m o g r a f i s M

o s c u

r e h u

e n v a n r i n g e e n e B e r l i j n s e r .

´Berlijn is veranderd de laatste jaren.´ Je hoort het in de stad bijna iedereen

10 jaar ‘Berliner'

zeggen. Tenminste: iedereen die hier geruime tijd is. Maar is dat wel zo? En zo 


ja, hoe uit die verandering zich in straatbeeld, dynamiek en dagelijks leven? In dit artikel doen we wat ledenkastjes voor open. We blikken terug op een bewogen decennium en zien daarin opvallend veel sporen van globalisering. Ze lijken zelfs te hebben gezorgd voor een demografische Berlijnse Muur. 

44

PA G I N A

2018. Het jaar is aangebroken dat ik me officieel 10 jaar Berliner  kan noemen. Een Urberliner zal ik nooit worden, maar deze stad is wel deel van mij geworden. Na een eerder langdurig studieverblijf in 2004, en tientallen bezoekers  in de jaren  daarna, vestigde ik mij in mei 2008 in een prachtige 1 9 e - e e u w s e  w o n i n g i n s t a d s d e e l Friedrichshain. Voor onbepaalde tijd.


Die binnen de kortste keren een decennium bleek te klokken. In die tien jaar ben ik zelf

ging een uur later langs en stond nog een uur later met een ouderwetse steeksleutelbos

uiteraard veranderd. Maar deze stad is dat waarschijnlijk nog veel meer.

in mijn handen, na het ondertekenen van een huurcontract. Een gelukstreffer wellicht, maar

Was Berlijn in 2008 nog een uitbundige adolescent van achttien, inmiddels is de stad

ik was niet de enige met dergelijke verhalen.  

– gerekend vanaf de Hereniging (1990) – tot een late twintiger uitgegroeid, voorzien van

Maar tijden zijn veranderd. Wie nu in Berlijn komt wonen, mag in zijn handen knijpen

een relatief volwassen levensstijl. Een millennial, die met een schuine blik op de

binnen een paar maanden een appartement gevonden te hebben. Voor een aantrekkelijk

smartphone zelfverzekerd vooruitkijkt, maar de tijdelijke jobs nog altijd aan elkaar rijgt.

geprijsde Altbau-woning in stadsdeel Prenzlauer Berg stonden onlangs 800

Want als er iets is dat Berlijn de afgelopen tien jaar als woonstad heeft getypeerd, zowel

personen in de rij, met salarisstrookjes en schuldenvrijverklaringen direct in de hand.

toen als nu: het is niet de plek om een stabiel leven op te bouwen. Althans niet voor het

Berlijn is niet meer de stad waar je snel, goedkoop en zonder bureaucratische

gros van de nieuwe Berlijners, dat sinds de jongste eeuwwisseling neergestreken is.

h o r d e s w o o n r u i m t e v i n d t . K a n h e t stadsbestuur een passend antwoord op deze ontwikkeling bedenken? Ze zal wel moeten. Want het einde van de groeispurt is nog lang niet in zicht. Maar de vraag is of ze daartoe in staat is.

Berlijn is niet meer goedkoop Verwonderlijk zijn de stijgende woonkosten niet, kijkend naar het sinds 2008 razendsnel stijgende inwoneraantal. In het laatste

Groeispurt


decennium is de stad gegroeid van 3,4 miljoen naar 3,7 miljoen inwoners - het

Over de belangrijkste verandering kunnen we kort zijn: Berlijn zit in een groeispurt. En

(4,5 miljoen) is het aantal bij lange na nog niet, maar na een stilstand van decennia is de

die uit zich op vele vlakken. Waarover we minder kort zullen zijn.  Tien jaar geleden lukte het me relatief eenvoudig om binnen twee dagen een mooie woning te vinden, voor een prima prijs – en nog centraal gelegen ook. Hoe ik die tegenkwam? Op een lantaarnpaal, toen ik het dichtbijgelegen metrostation verliet. Ik belde de eigenaar,

45

PA G I N A

h o o g s t e a a n t a l s i n d s d e Tw e e d e Wereldoorlog. Zo veel als 75 jaar geleden

groeispurt van ongeveer 50.000 nieuwe Berlijners per jaar - zes jaar achter elkaar - op zijn zachtst gezegd opmerkelijk. Sterker nog: ze zorgt ervoor dat Berlijn in Europa tot de steden behoort waar woonprijzen het snelste stijgen. Al kunnen we dat direct verder in perspectief plaatsen: prijzen liggen nog altijd onder die


van andere grote steden in Duitsland en Europa. Maar het verschil wordt steeds

grote steden. Ook in Berlijn wordt de armoede steeds zichtbaarder, bij inwoners

minder - terwijl de lonen elders stukken hoger liggen. Goedkoop is Berlijn allang niet

van in verschillende leeftijdsklassen en achtergronden. Het officieel aantal daklozen,

meer, wel is het nog altijd betaalbaar. Al hangt het er daarbij soms wel vanaf of je je

30.000, is zelfs een verdubbeling van het cijfer van 2016, meldde Der Tagesspiegel

inkomen in Berlijn verdient – of daarbuiten.

recentelijk. Waarbij een groot deel daarvan een Oost-Europese achtergrond heeft.  

Groeiende arbeidsmarkt Zo dramatisch als een decennium geleden (toen het werkloosheidscijfer tegen de 20%

Wie zijn die nieuwe Berlijners? W a a r k o m t d e z e A n s t u r m  n a a r

aan schurkte) is het gelukkig allang niet meer. Toch geef ik het je te doen. Probeer maar

Berlijn vandaan? Uit allerlei hoeken. Geheel in lijn met de voortschrijdende globalisering

eens om in rap tempo een goede en degelijk betaalde baan in Berlijn te vinden binnen

is de stad een mondiale magneet geworden. Wie kijkt naar de cijfers van 2016,

jouw vakgebied. Met een werkloosheidscijfer rond de 10% en een groot aantal 400-euro-

ziet dat maar liefst 90% van de nieuwe Berlijners uit het (merendeels Europese)

baantjes (schijnwerkeloosheid?), blijft het in Berlijn behelpen – helemaal als buitenlander.

buitenland komt - een cijfer dat hoger ligt dan ooit. Zoals het absolute merendeel  aan

Wie van buiten komt, begint beter iets voor zichzelf. Of belandt al gauw in de schimmige

de nieuwe inwoners (80%!) tot de categorie 18-tot-30- jarigen behoort - wat

wereld van de callcenters. Tenzij je een handige web- of app-ontwikkelaar bent. Dan

o n g e t w i j f e l d b i j d r a a g t a a n h e t alsmaar stijgende geboortecijfer.  

is de wereld van de start-ups jouw shortcut naar je volgende tijdelijke contract.

De economische crisis zorgde er het afgelopen decennium voor voor dat talloze

Cijfers zeggen niet alles, maar de  kloof

hoog opgeleide Zuid-Europeanen hun steden in Spanje, Portugal of Griekenland

tussen arm en rijk groeit wereldwijd, zeker in

inruilden voor Berlijn, in het bijzonder voor

46

PA G I N A


Neukölln. Beter een vervelend callcenterbaantje in een betaalbare en bruisende stad

vooraf je inschrijvingsafspraak. Schrijf je je kind in voor de kinderopvang wanneer het

immers, met een geweldig nachtleven, dan helemaal geen baantje - of zicht op een

nog niet eens geboren (of verwekt) is. En moest de stroom vluchtelingen, die zomer

rooskleurige economische toekomst.

2015 Berlijn bereikten, soms dagen afzien op het terrein van de asielregistratie, om enkel

Maar ook de vluchtelingencrisis heeft de Berlijn de afgelopen jaren sterk in zijn greep

een nummertje te kunnen trekken. Willkommen in Berlin. 

gehouden. Zie je dit in het straatbeeld? Nauwelijks. Zie je dit in de cijfers? Absoluut. Zo zijn sinds 2016 de Syriërs vierde nationaliteit geworden in de stad, na de Duitsers, de Turken en de Polen. Een groot deel van hen is echter nog altijd wachtende, op überhaupt de mogelijkheden - en de toestemming - een nieuw leven op te bouwen.

Wachten… Met wachten hebben we een ander toverwoord te pakken, om het huidige Berlijn te beschrijven. Zo wachtten we kerst 2017 al meer dan 2000 dagen op de opening van de nieuwe luchthaven BER, gerekend vanaf de destijds gecommuniceerde openingsdatum. Hoe vaak ze ook bespot wordt; de ooitluchthaven BER, is wel degelijk het schoolvoorbeeld van al die elementen waar het het geïnternationaliseerde Berlijn aan schort. De cultuur van decennialange bezuinigingen in het overheidsapparaat, mede ingegeven door de jarenlange stagnatie in inwoneraantal, is de laatste jaren – juist door de plotselinge enorme groei van de stad - meer dan ooit aan de oppervlakte gekomen. Een groeispurt was het laatste waarop het ambtenarenapparaat was ingesteld. De lokale bureaucratie is vaak mikpunt van spot en bron van collectieve ergernis.  Zo maak je als nieuwe Berliner al maanden

47

PA G I N A

Wa a r D u i t s l a n d o p h e t g e b i e d v a n (geo)politiek weer het onbetwiste centrum van Europa is geworden, in een alsmaar sterker geglobaliseerde en gedigitaliseerde wereld bovendien, is het juist de hoofdstad van de ´Motor van Europa´ waar deze gebreken zich blijven opstapelen en openbaren. Maar waar dat een decennium geleden nog bijdroeg aan de charme van de stad, heeft zich dit voor vele inwoners en gebruikers van de stad tot flessenhals of soms zelfs pijnpunt ontwikkeld. 

Nieuwe impulsen
 Toch is voldoende voedingsbodem voor optimisme. Alle impulsen van buitenaf, inclusief het sterk toegenomen toerisme, zorgen ervoor dat Berlijn een kosmopolitisch nieuw jasje aan de garderobe heeft kunnen


toevoegen. Hoewel Berlijners zich groen en geel ergeren aan Engelse aanspreekvormen in de horeca, heeft deze internationaliteit de stad wel degelijk een enorme  boost gegeven. Op food gebied is Berlijn toonaangevend en trendsettend geworden: een stad die meedraait in de Europese top. Ook op toeristisch vlak is dat het geval: qua absolute bezoekersaantallen staat Berlijn inmiddels de Europese Top-3, naast Londen en Parijs. En dat zijn ontwikkelingen die een decennium geleden nauwelijks voorstelbaar waren.  De combinatie van dat kosmopolitisme, de voorheen zo betaalbare huurprijzen en het voormalige gebrek aan minimumloon, heeft standplaats Berlijn de laatste tien jaar bijna unschlagbar gemaakt voor vele techbedrijven en start-ups. Berlijn was niet alleen de plek waar je goedkope, hoog opgeleide arbeidskrachten en internationaal talent op je weg vond, maar onderweg ook vele zielsverwanten tegenkwam.    Dat er geen grootkapitaal in de directe omgeving te vinden is, zoals in die andere Europese start-up-metropool, Londen, is niet eens zo storend: er zijn namelijk wel genoeg goedkope vliegverbindingen naar toe, vertrekkend vanaf de versleten luchthavens Schönefeld of Tegel. Want ook die zijn op die reusachtige groeispurten nooit voorzien geweest. Waar kon je immers naartoe vliegen vanuit de DDR? Of vanuit West-Berlijn?  En vliegen vanaf die wel ooit zo grootstedelijk aanvoelende luchthaven, Tempelhof, gaat het laatste decennium ook niet meer. Want dat is de plek waar de ziel van het nieuwe Berlijn, als jonge, internationale, avontuurlijke wereldstad, misschien nog wel het beste naar voren komt; in de vorm van een openbaar park. 

48

PA G I N A

Tekst en beeld: Peter Bijl



STANDORT BERLIN is een uitgave van Urban Inspiration en Berlijn op Maat. Teksten en beelden van Tom Bergrath, Paul de Bruijn en Peter Bijl. Productie en redactie: Paul de Bruijn

Standort berlin 2018 1  
Standort berlin 2018 1  
Advertisement