Page 1

ปานซอย ไตใหญ่อำ�เภอเวียงแหง

อนุชา จริยา


ปานซอย

ของชาวไตใหญ่ อำ�เภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่

ปานซอย 1


ปานซอย 2


ปานซอยไตใหญ่ ปานซอย คือชื่อที่ชาวไทใหญ่ใช้เรียกลวดลายประดับอาคาร และ ศาสนาสถานต่ า งๆเป็ น ลวดลายที่ เ กิ ด จากการสร้ า งสรรคด้ ว ย ประสบการณ์ของช่างไตใหญ่ ที่มีความวิจิตรงดงาม ตามศิลปะ ลวดลายประดั บ ไตใหญ่ โ ดยชาวไทใหญ่ ถื อ ว่ า เป็ น ความสวยงาม ที่มาคู่กับความสาคัญอีกอย่างหนึ่งที่อยู่คู่กับชาวไตใหญ่มาตั้งแต่ สมั ย โบราณคื อ การประดั บ ลวดลายศาสนสถานด้ ว ยลวดลายฉลุ คื อ การฉลุ ต องหมายถึ ง การฉลุ แ ผ่ น โลหะหรื อ ทองเหลื อ งให้ เ ป็ น ลวดลายประดับต่างๆ เป็นเรื่องราวของงานหัตถศิลป์ที่เกิดขึ้น ควบคู่กับเรื่องราวของวิถีชีวิต ความศรัทธา ความเชื่อ และจารีต ประเพณี ข องชาวไตใหญ่ ที่ สั่ ง สมส่ ง ต่ อ รุ่ น สู่ รุ่ น เกิ ด เป็ น งานศิ ล ปหัตถกรรมลวดลายประดับไตใหญ่ที่มีความวิจิตรงดงาม ประณีต เป็นเอกลักษณ์หลากหลายรูปแบบของไตใหญ่แต่ละพื้นที่ที่เห็นใน ปัจจุบัน

ปานซอย 3


ปานซอย 4


เอกลักษณ์ลวดลายไตใหญ่ ความเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของลวดลายที่เป็นงานศิลปะแบบไต ใหญ่ในอำ�เภอเมืองแหงเกิดจากการรับเอาอิทธิพลจากพม่า และ ล้านนารวมทั้งการรับเอาวัฒนธรรมต่างๆ ที่แพร่กระจายเข้าสู่ท้องถิ่น มาผสมผสานกันเพื่อสร้างลวดลายให้มีความสวยงามและเป็นลักษณะ เฉพาะของตั วเอง ด้วยลวดลายที่จัดว่าเป็ น เอกลั ก ษณ์ แบบไตใหญ่ เป็ น ลวดลายเกี่ยวกับพันธ์พฤกษา ลายเครือเถา ลายก้านขดแบบต่างๆ รูปแบบของลวดลายมีลักษณะคล้ายคลึงกับลวดลายที่นิยมใช้กันใน ล้านนา และมีการใช้ลวดลายของดอกไม้ และลวดลายประดิษฐ์ มาประกอบประดับตกแต่งด้วย

ปานซอย 5


นอกจากนี้การประดับตกแต่งเฉพาะตัวงานของงานศิ ล ปะแบบ ชาวไตใหญ่ คือลวดลายที่เกิดจากความคิดสร้างสรรค์ของช่างไตใหญ่ ประจำ�ถ้องถิ่นที่ได้นำ�เอารูปแบบของงานลวดลายประดับในพื้นที่ต่างๆ เข้ามาประยุกต์กับลวดลายเดิมที่มีอยู่ จนกลายเป็นอัตลักษณ์ของ งานประดับตกแต่ง และก่อให้เกิดความสวยงามกับ อาคารศาสนสถาน หรือวิหารซึ่งเป็นพุทธสถานที่ที่เป็นศูนย์รวมทางจิตใจของชาวไตใหญ่ จึง มีการประดับตกแต่งให้มีความพิเศษงดงามวิจิตร ลวดลายที่พบ เช่นลายพอง ลายปานซอน ลายสะเจ๊ะ ลายกระหรุ่งตอง เป็นศิลปะโลหะฉลุ แล้ว ยังพบลายปูนปั้นประดับเจดีย์ เช่นลายเครือเถา ลายกลีบบัวและลาย ดอกไม้ประดิษฐ์เป็นต้น

ปานซอย 6


ปานซอย 7


ปานซอย 8


เทคนิคของช่างไตใหญ่ เทคนิคที่ใช้ในงานศิลปะการประดับตกแต่งอาคารศาสนสถานไตใหญ่ ในอำ�เภอเวียงแหง พบว่างานประดับตกแต่งส่วนมากเป็นการ ประดับบริเวณบนพื้นที่ของชั้นหลังคาของตัวอาคารที่สร้างจากไม้ หรืออาคารที่สร้างแบบเทคโนโลยีการสร้างแบบสมัยใหม่แต่ก็ยังมี การใช้วัสดุอื่นในการสร้างลวดลายเพื่อ นำ�ไปใช้ประดับตกแต่ง เพิ่มเติมในส่วนต่างๆ ได้แก่การใช้โลหะซึ่งพบในรูปแบบของวัสดุ ได้แก่ สังกะสี แผ่นอลูมิเนียม กระจก โดยจะนำ�วัสดุดังกล่าว มาสร้างสรรค์ลวดลายโดยการต้องลาย หรือการฉลุ แล้วนำ�ไปติด เพิ่มเติมส่วนของหลังคาศาสนสถานต่างๆ ของไตใหญ่

ปานซอย 9


ปานซอย 10


ลายจ่ากระหราด จ่ากะหราด เป็นลาย หมอกนอนเคอฉลุเป็นรูปโค้งทั้งด้านบนและ ด้านล่าง นำ�ไปประกอบติดกับ ยอดส่วนบนของปราสาทเป็น รูปสี่เหลี่ยม จะประกบติดกันอยู่ใต้ม่านปี่ (ม่านปี่เปรียบเทียบกับพุ่มข้าวบิณฑ์)

ปานซอย 11


ปานซอย 12


ลายกะรุ่งต่อง เป็นลวดลายที่นิยมประดับมุม มีความสอดคล้องกับส่วนปิดตรง พระกรรณของกษัตริย์พม่า นำ�มาใช้กับศาสนสถาน เช่นตัวอาคาร วิหารและ โบสถ์ ลักษณะเป็นลายเครือเถาห้อยอยู่ด้านล่างใช้ประดับ ตามชั้นของปราสาทหรือยอดอาคารหรือ ชั้นต่างๆของซุ้มประสาท หรือจองพาราซึ่งแต่ละชั้นจะประกอบด้วย สะเจ๊ะ

ปานซอย 13


ปานซอย 14


ลายพอง พอง มีลักษณะเป็น คล้ายเครือเถาลายก้านขดของไทย ใช้ประกอบ เป็นส่วนตรงกลางของชั้นปราสาทหรือชั้นตามยอดอาคาร ระหว่าง สะเจ๊ะกับกะหรุ่งต่อง

ปานซอย 15


ปานซอย 16


ลายปานซอย ปานซอย หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ปานหย่อน เป็น รูปลายใบเรียว บางทีเขียนเป็นรูปสามแฉก ซึ่งช่างฝีมือดีจะเพิ่มลวดลายให้ละเอียด สวยงามยิ่งขึ้น โดยวาดลายหมอกนอนเคอผสมในรูปใบเรียวไปด้วย ใช้ประดับตามส่วนที่เป็นเชิงชายของอาคารและซุ้มปราสาทต่างๆ ถ้าใช้ประดับคู่กับกับแปดแล้ง(ใบระกา) เรียกว่าปานซอยแปดแล้ง

ปานซอย 17


ปานซอย 18


ลายสะเจะ สะเจะ มีชอ่ื เรียก หลายชือ่ เช่น ปานตัง่ ปานถ่อง ตูห่ ร่าง เป็นต้น มีลกั ษณะรูปใบเรียว เรียงโค้งจากอีกมุมหนึง่ ไปอีกมุมหนึง่ ใช้ประดับ ตามชัน้ ต่างๆ ของหลังคาอาคารวัดหรือซุม้ ปราสาทตัง้ อยูบ่ นพอง หรือบนกะหรุง่ ต่อง

ปานซอย 19


ปานซอย 20


ลายจ่าข่าม จ่าข่าม หรือเรียก อีกอย่างหนึ่งว่าโบ๋ข่ามโบ๋ปย่าน (บัวคว่ำ� บัวหงาย) เป็นรูปกลีบบัวประดิษฐ์ ใช้ประดับตามชั้นที่เป็นบันลังก์ บางทีมี แต่เป็นส่วนหงายอย่างเดียวบางทีก็มีทั้งส่วนคว่ำ� และส่วนหงายรวมกัน

ปานซอย 21


ปานซอย 22


ลายมุกอ่า มุกอ่า เป็นลาย เครือเถาในพื้นที่รูปสามเหลี่ยม ใช้ประดับด้านล่าง ของลายหน้ามุขหรือตามเสามุมปราสาทในปราสาทที่มีห้องด้านใน ลึกเข้าไปในมุมของชั้นปราสาท ซึ่งเป็นลักษณะห้องโถงที่ประดิษฐ์ พระพุทธรูป

ปานซอย 23


ลักษณะของลวดลาย เทคนิค และวัสดุทป่ี รากฏในงานประดับตกแต่ง อาคารศาสนสถานไตใหญ่ อำ�เภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่ เป็นสิง่ ทีแ่ สดงถึงอัตลักษณ์เฉพาะถิน่ ของตนเองเป็นอย่างดีและเป็นการแสดง ถึงความสามารถของช่างท้องถิน่ ทีส่ ามารถคิดประดิษฐ์ลวดลายเพือ่ การประดับตกแต่งอาคารศาสนสถานโดยนาเอาวัฒนธรรมที่รับมา จากพืน้ ทีอ่ น่ื ๆ มาผสมผสานกับความเป็นวัฒนธรรมของตนเองเฉพาะถิน่ ของตนเองจนเกิดลายทีม่ คี วามสวยงามและเป็นอัตลักษณ์ของตนเองได้ อย่างสร้างสรรค์วจิ ติ รสวยงาม จนส่งอิทธิพลให้แก่งานลวดลายประดับ อาคารศาสนสถานไตใหญ่ในอำ�เภอเวียงแหงรุน่ หลังสืบต่อไปได้


ปกหน้า : ยอดพระวิหารด้านทิศเหนือ ปกหลัง : ยอดพระวิหารด้านทิศใต้ วัดหนองกอกคำ� อำ�เภอเวียงแหง จังหวัดเชียงใหม่

Pansoi_Taiyai_Of_Whianghaeng  

Pansoi_Taiyai_Of_Whianghaeng

Pansoi_Taiyai_Of_Whianghaeng  

Pansoi_Taiyai_Of_Whianghaeng