Issuu on Google+

ALEXIS DE TOCQUEVILLE

ΤΟ ΠΑΛΑΙΟ&ΚΑΘΕΣΤΩΣ Η ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΠΑΣ ΠΡΟΛΕΓΌΜΕΝΑ: Π. Μ. ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ


Γάλλος ιστορικός και πολιτικός, ο

Alexis de Tocqueville γεννήθηκε στο Παρίσι το 1805 και πέθανε στις Κάννες το 1859. Μέλος του Δικα­ στικού Σώματος, στα χρόνια της Παλινόρθω­ σης της Μοναρχίας, επιφορτίστηκε από την

κυβέρνηση με τη μελέτη του σωφρονιστικού συστήματος των ΗΠΑ. Το ταξίδι του στις ΗΠΑ

κατέληξε στη συγγραφή του μνημειώδους έρ­

γου του

De la democratie enAmerique (1835-1840)

[στα ελληνικά: Η δημοκρατία στηv Αμερική,

μτφρ.: Μπάμπης Λυκούδης, εισ.: Γιώργος Μα­ νιάτης, εκδόσεις Στοχαστής]. Το έργο αυτό εξακολουθεί να θεωρείται, και μάλιστα στην Αμερική, η πλέον διεισδυτική και προφητική

ανάλυση του αμερικανικού πολιτισμού.

Ακαδημciίκός

(1841), βουλευτής και στη (1849), απο­ πολιτική ζωή το 1851, μετά

συνέχεια υπουργός Εξωτερικών σύρθηκε από την

το πραξικόπημα του Λουδοβίκου Βοναπάρτη, και αφιέρωσε τη ζωή του στη συγγραφή ιστο­

ρικών μελετών με αποκορύφωμα το άλλο πε­ ρίφημο έργο του, [το ανά χείρας]

Regime et la Revolutίon (1856).

L' Ancίen


Πεπεισμένος ότι ΎJ δΎ]μοκρατική ιδέα, δΎJλα­

δή ΎJ ισότΎJτα, αποτελεί αναπόφευκτο γεγονός που σΎ]ματοδοτεί το οριστικό τέλος τΎ]ς aρι­

στοκρατίας από την οποία ο ίδιος προερχόταν ,

ο Τοκβίλ προσπάθΎJσε να βρει τους τρόπους με τους οποίους ΎJ ελευθερία θα μπορούσε να συνδυαστεί με τΎJ δημοκρατία. Για τον Τοκβίλ, από τη δΎ]μοκρατία μπορεί να προκύψει ένας φοβερός κίνδυνος είναι δυνατόν, στο όνομα της λαϊκής βούλΎJσΎ]ς , το Κράτος να συντρίψει

κάθε ελευθερία. Για να αποφευχθεί αυτός ο κίνδυνος δεσποτισμού τΎ]ς πλειοψΎJφίας εις βά­ ρος των μειοψηφιών απαιτούνται μέτρα ταυ­

τοχρόνως πολιτικά (αποκέντρωσΎJ, ελευθερία του Τύπου , ενίσχυση των τοπικών ελευθε­

ριών) , κοινωνικά (ανάπτυξη των σωματείων)

και νομικά (ανεξαρτΎ]σία τΎ]ς δικαστικής εξου­ σίας). Η επιχειρηματολογία του Τοκβίλ, η οποία στΎ]ρίζεται στΎJ μελέτΎJ των ιστορικών γεγονότων, ακολουθεί μια μέθοδο που θυμίζει τον Μοντεσκιέ , με τον οποίο ο Τοκβίλ συγγε­

νεύει χάρη στΎJν αυστΎ]ρά επιστΎJμονική λογική του αλλά και στο λιτό και σαφές ύφος του. [Λεξικό

Le Petit Robert]

*** στο εξώφυλλο: Στις Βερσαλλίες-

5 Οκτωβρίου 17 89

Γκραβούρα του 18ου αιώνα


Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση ~

μακέτα εξωφύλλου:

Μαρία Τσοuμαχίδοu στωχειοθεσία, σελιδοποίηση, τυπογραφική διόιιΟωση:

Αγγέλα Ζαχαριάδοu τυπώθηκε τον Οκτώβριο του

2006

Alexis de Tocqueville: L Άncien Regime et la Rcιιιι/ιιtίιιιι Πρώτη έκδοση στα γαλλικά: 1856

© 2006, για το κείμενο της μετάφρασης, εκδόσεις IIOΛIL © 2006, για τα προλεγόμενα, Π.Μ. Κιτρομηλίδης Εκδόσεις ΠΟΛΙΣ, Ομήρου τηλ.:

32, 106 72 Αθήνα 210-36 43 382, 210-36 17 993, fax: 210 36 3() 501 e-rnail: polis@ath.forthnet.gr

ISBN: 960-435-122-2


ALEXIS DE TOCQUEVILLE ΤΟ ΠΑΛΑΙΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ΑΝΔΡΕΑΣ ΠΑΠΠΑΣ ~ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝ Α

ΠΑΣΧΑΛΗΣ Μ. ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

εκοόσε~ς

.

Π ΟΛΙΣ


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ~

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΠΑΣΧΑΛΗΣ Μ. ΚΙτΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

Η πολιτική υποθήκη του

Alexis de Tocqueville ........ 13

ΤΟ ΠΑΛΑΙΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΑΣΤ ΑΣΗ ΠΡΟΛΟΓΟΣ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

1

ΒΙΒΛΙΟ Α'

Αλληλοσυγκρουόμενες κρίσεις για το ξέσπασμα της Επανάστασης ΚΕΦΑΛΑΙΟ

................................. 61

2

Πώς βασικός και υπέρτατος στόχος της Επανάστασης δεν ήταν, όπως συχνά υποστηρίζεται, να ανατρέψει τη θρησκευτική εξουσία και να εξασθενίσει την πολιτική

εξουσία στη Γαλλία ΚΕΦΑΛΑΙΟ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68

3

Πώς η Γαλλική Επανάσταση ήταν μια πολιτική επανάσταση που ακολούθησε την πορεία των

θρησκευτικών επαναστάσεων, και γιατί συνέβη αυτό ΚΕΦΑΛΑΙΟ

... 74

4

Πώς όλη σχεδόν η Ευρώπη είχε τους ίδιους ακριβώς θεσμούς και πώς οι θεσμοί αυτοί κατέρρεαν παντού ΚΕΦΑΛΑΙΟ

....

79

5

Ποιο ήταν το ουσιαστικό έργο της Γαλλικής Επανάστασης;

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

8

ΒΙΒΛΙΟ Β' ΚΕΦΑΛΑΙΟ

1

Γιατί στη Γαλλία το φεουδαρχικό καθεστώς είχε γίνει πιο απεχθές στον λαό απ' ό,τι σε άλλες χώρες; ........ 93 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

2

Πώς η συγκεντροποίηση των διοικητικών λειτουργιών είναι θεσμός του Παλαιού Καθεστώτος, και όχι έργο της Επανάστασης ή της Αυτοκρατορίας, όπως συχνά υποστηρίζεται ΚΕΦΑΛΑΙΟ

................................ 107

3

Πώς αυτό που σήμερα αποκαλείται «κηδεμονία» είναι θεσμός του Παλαιού Καθεστώτος ΚΕΦΑΛΑΙΟ

.................

120

4

Πώς η διοικητική δικαιοσύνη και η «προστασία» των δημοσίων λειτουργών είναι θεσμοί του Παλαιοι) Καθεστώτος ΚΕΦΑΛΑΙΟ

................................. 1;{;{

5

Πώς η συγκεντροποίηση εγκαθιδρύθηκε εν μέσω των παλαιών εξουσιών και τις υποκατέστησε δίχως να τις καταργήσει ΚΕΦΑΛΑΙΟ

..................................

140

6

Για τα διοικητικά ήθη κατά την περίοδο του Παλαιοι) Καθεστώτος .................................. 145 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

7

Πώς απ' όλες τις χώρες της Ευρώπης η Γαλλία ήταν

ήδη εκείνη στην οποία η πρωτεύουσα είχε εξασφαλίσει δεσπόζουσα θέση σε σχέση με τις επαρχίες και αποσπούσε ό,τι καλύτερο διέθεταν ΚΕΦΑΛΑΙΟ

................

159

8

Πώς στη Γαλλία οι άνθρωποι είχαν καταλήξει να μοιάζουν μεταξύ τους περισσότερο απ' ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη χώρα του κόσμου

............... 166


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

9

9

Πώς αυτοί οι τόσο όμοιοι μεταξύ τους άνθρωποι ήταν διαιρεμένοι όσο ποτέ άλλοτε σε μικρές ομάδες, αποξενωμένες και αδιάφορες η μια για την άλλη ΚΕΦΑΛΑΙΟ

..... 172

10

Πώς η κατάλυση της πολιτικής ελευθερίας και οι διαχωριστικές γραμμές που ορθώθηκαν μεταξύ των τάξεων προκάλεσαν όλες σχεδόν τις ασθένειες στις

οποίες υπέκυψε το Παλαιό Καθεστώς ΚΕΦΑΛΑΙΟ

.............. 192

11

Περί του είδους της ελευθερίας που υπήρχε στο Παλαιό Καθεστώς και της επίδρασής του στην Επανάσταση ΚΕΦΑΛΑΙΟ

... 207

12

Πώς, παρά τις προόδους του πολιτισμού, η κατάσταση του γάλλου χωρικού ήταν σε ορισμένες περιπτώσεις χεφότερη τον 18ο απ' ό,τι τον 13ο αιώνα

........... 224

ΒΙΒΛΙΟ Γ' ΚΕΦΑΛΑΙΟ

1

Πώς, στα μέσα περίπου του 18ου αιώνα, οι άνθρωποι

των γραμμάτων κατέλαβαν ηγετικές θέσεις στην πολιτική ζωή της χώρας και ποιες ήταν οι συνέπειες αυτής της εξέλιξης ΚΕΦΑΛΑΙΟ

............................ 249

2

Πώς το αντιθρησκευτικό πνεύμα κατέλαβε τους Γάλλους

του 18ου αιώνα και ποια επίδραση είχε αυτό το γεγονός στο χαρακτήρα της Επανάστασης ΚΕΦΑΛΑΙΟ

................. 263

3

Πώς οι Γάλλοι θέλησαν πρώτα μεταρρυθμίσεις και έπειτα ελευθερίες ΚΕΦΑΛΑΙΟ

................................... 275

4

Πώς η περίοδος της βασιλείας του Λουδοβίκου ΙΣΤ' ήταν η κατεξοχήν περίοδος ευημερίας του Παλαιού Καθεστώτος


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

10

και πώς αυτή ακριβώς η ευημερία επιτάχυνε την πορεία προς την Επανάσταση ΚΕΦΑΛΑΙΟ

......................... 291

5

Πώς οι προσπάθειες να ανακουφιστεί ο λαός οδήγησαν στο να εξεγερθεί ΚΕΦΑΛΑΙΟ

..............................

306

6

Πώς ορισμένες πρακτικές της κυβέρνησης συνέβαλαν να συμπληρωθεί η επαναστατική διαπαιδαγώγηση του λαού

....................................... :{17

ΚΕΦΑΛΑΙΟ

7

Πώς της πολιτικής επανάστασης προηγήθηκε μια μεγάλη διοικητική επανάσταση και ποιες συνέπειες είχε αυτό ΚΕΦΑΛΑΙΟ

................................... :J24

8

Πώς η Επανάσταση ήταν φυσική απόρροια όσων προηγήθηκαν

.................................

;{;{8

ΠΡΟΣΘΉΚΗ

Για τις

pays d' etats

ΠΑΡΆΡΤΗΜΑ

και ειδικότερα για το Lαnguι•ιiol'

...

:{4θ

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ;{()5


ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ~


ΠΑΣΧΑΛΗΣ Μ. ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

Η πολ~τ~χ:ή υποθ-ήκη του

Alexis de Tocqueville

Ι. Τα χαρακτηριστικά μιας πολιτικής φυσιογνωμίας Μία από τις προσεγγίσεις που θα μπορούσαν να δοκιμαστούν για να γίνει κατανοητή μια σύνθετη πνευματική παράδοση όπως είναι εκείνη του γαλλικού πολιτικού στοχασμού, θα ήταν η εξέταση των περιπτώσεων στοχαστών, οι οποίοι, παρά τη σπουδαιότητα του έργου και των ιδεών τους, αποτέλεσαν στην εποχή τους φωνές «βοώντων εν τη ερήμω». Δύο τέτοιες περιπτώσεις κατά τον γαλλικό δέκατο ένατο αιώνα υπήρξαν ο

Claude Henri de Saint-Simon

και ο

Alexis de Tocqueville.

Εκ

πρώτης όψεως ίσως να φαίνεται κάπως παράδοξη αυτή η σύ­ ζευξη· όμως, παρά τις θεμελιώδεις διαφορές στις απόψεις τους -ουτοπικός σοσιαλιστής ο ένας, ανυποχώρητος φιλε­ λεύθερος ο δεύτερος-, οι δυο στοχαστές συμμερίζονται ορι­ σμένες βαθύτερες συνάφειες στην τοποθέτησή τους έναντι

της γαλλικής πολιτικής και κοινωνίας. Κατά κύριο λόγο συμ­ μερίζονται το ενδιαφέρον για τις Ηνωμένες Πολιτείες ,ης Αμε­

ρικής, όπου αμφότεροι διέκριναν μια νέα και δυναμiική κοι­ νωνία, που προεικόνιζε το μέλλον της Γαλλίας κ α~/ της Ευ­

ρώπης. Ο

Saint-Simon

διακρίνει στην Αμερική το υπόδειγμα

βιομηχανικής κοινωνίας, το πρότυπο δηλαδή της εκβιομηχά­ νισης που θα απάλλασσε την ευρωπα·r:κή κοινωνία από την


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

14

Μ.

ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

καθυστέρηση, την ανισότητα και την αδικία. 1 Ο Tocqueville αντίστοιχα εντοπίζει στις ΗΠΑ το υπόδειγμα της φιλελεύθε­ ρης δημοκρατίας, που παρά τη μεγάλη Επανάσταση του

99

1789-

-ή μάλλον εξαιτίας της- είχε αποτύχει να οικοδομήσει η

Γαλλία. Έτσι, στις κριτικές τους διαγνώσεις σε σχέση με τις παθολογίες της γαλλικής και της ευρωπdίκής εμπειρίας γενι­ κότερα και στη στροφή τοuς προς το αμερικανικό πρότυπο που και τότε -όπως και σήμερα, άλλωστε- αδυνατεί να κατα­

νοήσει η Ευρώπη, ο

Saint-Simon και ο Tocqueville

εμφανίζονται

φορείς εκσυγχρονιστικών αντιλήψεων που τους τοποΘετοι'.>ν πιο μπροστά από την εποχή τους. Η αποτυχία των ιδεών αμφοτέ­

ρων να ενσωματωθούν στη γαλλική πνευματική παράδοση και να επηρεάσουν σοβαρά την ανέλιξη της γαλλικής πολιτικής σκέψης αποτελεί ένδειξη ότι η γαλλική κοινωνία δεν ήταν ώρι­ μη να δεχτεί τις πρωτοποριακές προσεγγίσεις τοος αποκα­ λύπτει, όμως, συγχρόνως και τη βαθύτερη τραγικf>τητα του στοχασμού τους, ποu εμφανίζεται, κατά κάποιον τρ6πο. να

εμπεριέχει τους σπόρους της αυτοαναίρεσης κ��ι της αοτοκα­ ταστροφής τοu. Η τραγική αυτή συνιστώσα είναι εντονc>τερη στην περίπτωση τοu

Tocqueville,

ο οποίος φαίνεται να διαΗέ­

τει επίγνωση των αντινομιών της σκέψης του και της αποτο­

χίας της προσπάθειάς του να ενσταλάξει στη γαλλική συνεί­

δηση την πίστη στην αξία της ελευθερίας. 2 Ως πολιτικός στοχαστής ο

Tocqueville βρέθηκε

πάντα αντι­

μέτωπος με το δίλημμα που θέτει η δημοκρατία στη φιλε­ λεύθερη συνείδηση, και ειδικότερα με το δίλημμα της δημο-

1.

Η εικόνα αναδύεται από το έργο

Amerίcaίn

Lettres

ιie Η. Sαίιιt-Sίηιοιι ιΊ ιιn

(1817). Βλ Frank Ε. Manuel, The New World of Hι·nri St. Sίιιιοn, Notre Dame 1963, σ. 196. 2. Πρβλ Sheldon Wolin, TocqHevίlle between two Worlds. τJιι· Mπkin,ς of α Polίtical and Theoretίcal Life, Princeton 2001, σσ. 291-303. Η ψυχογραφία του Tocqueville βάσει των κειμένων του μελετάται από τον Jon Elster (Polίtical Psychology. Cambridge 1993. σ. 101 κ. ε.).


Η

ΠΟΛJτΙΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS

ΟΕ

κρατίας στη Γαλλία. Το δίλημμα αυτό ο

TOCQUEYILLE

Tocqueville

το βίω-

σε σε όλη τη ζωή του τόσο στο επίπεδο του στοχασμού και της κανονιστικής θεώρησης της πολιτικής, όσο και στο επί­ πεδο της πραγματικότητας και της αναμέτρησης με τις προ­ κλήσεις της πολιτικής πράξης. Ο

Tocqueville

έβλεπε το φαινόμενο της δημοκρατίας ως μια

αναπόδραστη κίνηση στην ιστορία του κόσμου, που οδηγούσε από το αριστοκρατικό πρότυπο της κοινωνίας των προνομίων

του Μεσαίωνα στο δημοκρατικό πρότυπο της κοινωνίας των ίσων ευκαιριών που αντιπροσώπευε την έλευση των νέων χρό­ νων ό,τι επικράτησε να αποκαλείται νεωτερικότητα. Κατά τη

διάγνωση του

Tocqueville,

που βασιζόταν κυρίως στη σύγκρι­

ση της κοινωνικής ιστορίας της Ευρώπης με εκείνην της Αμερι­ κής, όλες οι κοινωνίες πορεύονταν προς τη δημοκρατία. Η δη­

μοκρατία πραγματώνεται σε ένα κοινωνικό πρότυπο που το απαρτίζουν η ισότητα των ευκαιριών, η κατάργηση των νομικά προκαθορισμένων κοινωνικών διακρίσεων της αριστοκρατικής κοινωνίας και η απουσία νομικών φραγμών στην κοινωνική ανέ­ λιξη των ατόμων. Αυτό ακριβώς ήταν το πρότυπο της δημο­ κρατίας που συνάντησε ο

Tocqueville στην

Αμερική. Σε θεσμι­

κό επίπεδο τη δημοκρατία εκφράζουν η λciίκή κυριαρχία και το καθολικό δικαίωμα της ψήφου, αλλά η μορφή της διακυβέρνη­ σης μπορεί να ποικίλλει· η σύγκριση, μάλιστα, της Γαλλίας και της Αμερικής δίδαξε τον

Tocqueville

ότι η δημοκρατική κοινω­

νία, η κοινωνία της ισότητας δηλαδή, μπορεί να κυβερνάται εί­

τε από φιλελεύθερο, είτε από αυταρχικό καθεστώς. Στη διαπί­ στωση αυτή έγκειται μια από τις πιο χαρακτηριστικές και πρω­ τότυπες επισημάνσεις του

Tocqueville:

ο φόβος για τη δεσπο­

τική τάση που ενυπάρχει στη δημοκρατία, όπως αυτή εκδηλώ­

θηκε κυρίως στην πολιτική πράξη της Γαλλικήζ Επανάστασης. 3

3. Η σύγκριση των δύο εκδοχών της δημοκρατίας στη σκέψη τοu Tocqueville επLχεφείτω αναλυτικά από τον Jean-Claude Lamberti. Tocqueυille et les deux democraties, ΠαρίσL 1983.

1

5


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

16

Μ.

ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

Στις γενικότερες πολιτικές του προδιαθέσεις ο

Tocqueville

δεν απε(χε από τον συντηρητικό φιλελευθερισμό που εξέφρα­ ζε ο Franςois

Guizot στη

γαλλική πολιτική σκέψη· ωστόσο, δεν

ταυτ(στηκε ποτέ απόλυτα μαζ( του. Η δημοκρατ(α δεν του

ήταν προσφιλέστερη από ό,η ήταν στους συντηρητικούς φιλε­ λεύθερους όμως, ως πω οξυδερκής παρατηρητής, ο

Tocqueville

γνώριζε ότι ήταν αναπόφευκτη και ως εκ τούτου έπρεπε να γi­ νει αποδεκτή, ώστε να καταστε( δυνατή η χεφαγώγηση και ο

έλεγχος της εγγενούς της τάσης προς τον δεσποτισμό. Με τον

Guizot

ο

Tocqueville

μοφαζόταν το φόβο των συνεπειών της

δημοκρατ(ας και σε ένα άλλο επ(πεδο: εκε(νο της ακραίας εξα­

τομiκευσης στη δημοκρατική κοινωνiα, που καταστρέφει όλες

τις μορφές της κοινωνικής αλληλεγγύης. 4 Από την παρατήρη­ ση του κοινωνικού αυτού προτύπου στη δημοκρατική εμπει­ ρiα της Αμερικής ο

Tocqueville

σχημάτισε την εντι)πωση 6τι η

εξατομίκευση της κοινων(ας (αρχέγονη εκδήλωση της μαζικής κοινωνίας της νεωτερικότητας) άφηνε τους πάντες αοιάφορους για τον συνάνθρωπο και υπέσκαπτε τους δεσμοι)ς της κοινω­ νικής συνοχής. Η ανάπτυξη της κεφαλαωκραηκής οικονομ(ας δεν ενθάρρυνε την εμφάνιση νέων μορφών κοινωνικής αλλη­ λεγγύης, καθώς η νέα αριστοκρατ(α του πλούτου που προερ­ χόταν από τις επιχεφήσεις δεν ενδιαφερόταν να καλλιεργήσει

δεσμούς κάθετης αλληλεγγύης, όπως συνέβαινε με την παλαιά φεουδαλική αριστοκρατία. Το αποτέλεσμα της νέας οομής των κοινωνικών σχέσεων ήταν η όλο και πω αποφασιστική εμμονή του απλού λαού στον εξισωτισμό, στον οποίο βασιζ6ταν η οη­ μοκρατία και από τον οποίο απέρρεαν δύο συνακ6λου0οι κίν­ δυνοι που αποτελούσαν τον εφιάλτη των φιλελει)Ηερων συνει­

δήσεων: αφενός ο κίνδυνος της τυραννίας της πλειοψηφίας εκ των κάτω, και αφετέρου ο κίνδυνος του «δημοκρατικοι)» δε­ σποησμού εκ των άνω. Ο πρώτος κίνδυνος, κατά τον

σσ.

4. Pierre Rosanvallon, Le moment Guizot, 53-54.

Παρίσι

1985,

Tocque-

σσ. Ιι!ι-54, ιδίως


Η

ΠΟΛ!τΙΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS

ΟΕ

TOCQUEVILLE

ville, ενυπήρχε στην αμερικανική εκδοχή της δημοκρατίας. 5 Τον δεύτερο τον είχε βιώσει η Γαλλία κατά τα χρόνια της Επα­ νάστασης, ιδίως κατά την περίοδο

1793-95, και αργότερα με (1799-1815) και του

τις Ναπολεόντειες δικτατορίες, του θείου ανιψιού

(1851-1870).

Αυτή είναι η τραγική αντινομία της δημοκρατίας όπως την διέγνωσε ο

Tocqueville,

εκφράζοντας ίσως με τη μεγαλύτερη

δυνατή ακρίβεια και οξυδέρκεια όλο το εύρος του προβλη­

ματισμού της φιλελεύθερης πολιτικής σκέψης του δεκάτου ενάτου αιώνα. Στη Γαλλία ειδικότερα, ο

Tocqueville

έβλεπε

ότι η αντινομία της δημοκρατίας εκφραζόταν κατά πρώτο λό­

γο με την επιβολή του δημοκρατικού δεσποτισμού, τάση η οποία ενισχυόταν από την ύπαρξη του ισχυρού κράτους που είχε οικοδομήσει η μοναρχική απολυταρχία και είχε ενδυνα­ μώσει η Επανάσταση. Κατά την κρίση του

Tocqueville,

αυτή

η αντινομία ήταν πράγματι δραματική. Στη Γαλλία, παρά τις εξισωτικές πιέσεις και τις αλλεπάλληλες επαναστάσεις, τα κοινωνικά προνόμια δεν είχαν εξαλειφθεί· παρέμεναν αρκε­ τά εδραία ώστε να είναι ικανά να αντιστρατεύονται την πο­ λιτική αλλαγή. Αυτό έστρεφε τις μάζες, των οποίων μοναδι­ κό κίνητρο ήταν ο εξισωτισμός που τους είχε διδάξει ο ριζο­ σπαστισμός της Επανάστασης, προς το κράτος, το οποίο έτσι

ενισχυόταν ως επιδιαιτητής των κοινωνικών αντιθέσεων. Αυ­ τό ακριβώς ήταν το δραματικό πολιτικό πρόβλημα της Γαλ­ λίας: το ισχυρό κράτος, το οποίο στήριζαν οι προσδοκίες των μαζών και το οποίο, διά του συγκεντρωτισμού, απέβαινε η

μεγαλύτερη απειλή για την ελευθερία. 6 Μια άλλη εκδήλωση της αντινομίας της δημοκρατίας στους

κόλπους της γαλλικής κοινωνίας, όπως την διέκρινε ο

ville, ήταν η

εγγενής τάση προς τη βία που ανέκυπτε από την

5. Alexis de Tocqueville, Democracy in America, 1966, σσ. 246-261, ιοiως σσ. 250-253. 6. Πρβλ. Lamberti, ό.π., σσ. 271-299.

Νέα Υόρκη

Tocque-

μτφρ.

G. Lawrence,

17


ΙΙΑΣΧΑΛΗΣ

Μ.

ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

οξύτητα των κοινωνικών αντιθέσεων. Η γαλλική κοινωνία εί­ χε βιώσει την εμπεφία της βίας κατ' επανάληψη από την επο­ χή της Επανάστασης και ο

Tocqueville

έβλεπε στη ροή των

πολιτικών πραγμάτων την απουσία αναστολών από πλευράς των εκάστοτε κρατούντων ως προς την προσφυγή στη β ία για να διατηρήσουν την εξουσία. Ο δεσποτισμός και η βία εμφανίζονταν ως ο μεγάλος κίν­

δυνος της δημοκρατίας στη Γαλλία, κατά τον Tocqueville. 7 Αντίθετα, δεν τον ανησυχούσε το ενδεχόμενο της τυραννίας της πλειοψηφίας, όπως το είχε διαγνώσει στην περίπτωση της Αμερικής, ακριβώς γιατί στη Γαλλία, λόγω του κατακερματι­

σμού της κοινωνίας, δεν υπήρχε σταθερή πλειοψηφία. Η λύση που έβλεπε ο

Tocqueville

γι' αυτά τα προβλήμα­

τα ήταν κατεξοχήν πολιτική. Δεν τον ενδιέφεραν οι)τε οι δρα­ στικές κοινωνικές αλλαγές που επιζητούσαν οι κληρονόμοι και συνεχιστές του ριζοσπαστισμού της Επανάστασης. ούτε όμως και η μυστικιστική ενοποίηση της κοινωνίας διά του

εθνικισμού και της εκπαίδευσης που οραματίζονταν ορισμέ­ νοι μαχητικοί δημοκράτες όπως ο ιστορικός εθνικισμός όχι μόνο άφηνε αδιάφορο τον

Jules Μ ichelet. Ο Tocquevillc, αλλά και

επέτεινε τις ανησυχίες του εν σχέσει προς τα ενδεχ6μενα του δημοκρατικού δεσποτισμού. Πραγματιστής στοχαστής, ο

Tocqueville

αποδεχόταν την κοινωνική αλλαγή ως αναπ6δρα­

στο γεγονός, χωρίς να επιθυμεί, βεβαίως, να την επωπει)σει. Σε αντίθεση, όμως, προς τους συντηρητικούς φιλελει)Θερους του

Guizot, με τους οποίους κατά καφούς συνέπραττε πολι­ Tocqueville με τον ίδιο πραγματισμό αποδεχ6ταν και

τικά, ο

τη δημοκρατία, ελπίζοντας έτσι να μπορέσει να την παιδα­ γωγήσει με τις αξίες του πολιτικού φιλελευθερισμοι). Αυτή

ήταν και η πω σοβαρή του διαφορά από τους συντηρητικούς φιλελεύθερους, οι οποίοι δεν μπορούσαν με κανένα τρόπο να

δη

7. Ό.π., σσ. 285-296· βλ επίσης Cheryl Welch, DeTocquevίllc. 2001, σσ. 122-125, 157-161.

Οξφόρ­


Η

ΠΟΛΙτΙΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS

ΟΕ TOCQUEVJιιE

αποδεχτούν τη δημοκρατία, απεμπολώντας έτσι και τη δυνατότητα να ενσταλάξουν στις μάζες, ως υπεύθυνοι πολιτικοί

ηγέτες, την πίστη στην ελευθερία. Ο χαρακτηρισμός «δογμα­

τικοί» (doctrinnaires) δεν τους είχε αποδοθεί αδικαιολόγητα. 8 Η λύση, λοιπόν, του

Tocqueville για τα

προβλήματα που έθε-

τε η δημοκρατία στην κοινωνική εμπεφία της Γαλλίας ήταν η εδραίωση, κατά το δυνατόν, της ελευθερίας. Η μέθοδος προς επίτευξη του απήματος της ελευθερίας συνίστατο στην υιοθέτηση των βασικών αρχών της φιλελεύ­

θερης πολιτικής παράδοσης: αποκέντρωση (αναίρεση, δηλα­ δή, της πω θεμελιώδους διοικητικής παρακαταθήκης της απο­

λυταρχίας), αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση, σύστημα ελέγ­ χων και εξισορροπήσεων όπως απαιτεί η διάκριση των εξου­ σιών, και τέλος οργάνωση του φιλελεύθερου πλουραλισμού στην κοινωνία πέραν από τις συνταγματικές πρόνοιες και δια­ τάξεις. Αυτά ήταν, ακριβώς, τα μαθήματα που η παράδοση του φιλελεύθερου γαλλικού πολιτικού στοχασμού είχε απο­ κομίσει παρακολουθώντας το αγγλικό πρότυπο από την επο­ χή του Βολταίρου και του Μοντεσκιέ. Σε αυτά ο

Tocqueville

προσέθεσε και τα μαθήματα της Αμερικής. Σημαντικά όπλα στην προσπάθεια αυτή να «διαχυθεί» η ελευθερία στη δημο­ κρατική κοινωνία θα ήταν η ελευθερία του Τύπου και η χει­

ραφέτηση της θρησκείας από το κράτος, ώστε αυτή να μην αποτελεί όργανο χεφαγώγησης και ψυχολογικής καταστολής των μαζών αλλά μέσο περιστολής των ηθικών συνεπειών της εξατομίκευσης. Παρά το γεγονός ότι ο

Tocqueville

είχε κά­

ποτε δηλώσει ότι αποστρεφόταν τους «Καπνούς των σκευο­

φυλακείων»,9 εντούτοις στην προβληματική της ελευθερίας

8. Βλ. Dominique Bagge, Les idees politiques en France sous la Restauration. Παρίσι 1952, σσ. 93-143. Για την αντιδημοκρατική τοuς προ­ διάθεση, βλ. Rosanvallon. Le moment Guizot. σ. 46. 9. Αναφέρεται από τον Philippe Berger, La Grande Encyclopedie, τόμ. 31,σ.137.

1

9


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

20

Μ.

ΚJτΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

θεωρούσε τη θρησκεία κοινωνικό αγαθό, επειδή την έβλεπε να συμβάλλει στην εδραίωση των φιλελεύθερων αξιών, στρέ­

φοντας τα άτομα προς την ιδιωτική ζωή και την προσωπική πνευματική αναζήτηση. Όμως, ήταν συγχρόνως κατηγορη­

ματικός ότι η θρησκεία σε μια ελεύθερη κοινωνία δεν μπο­ ρούσε να νοηθεί και να χρησιμοποιηθεί ως δύναμη aστυνό­

μευσης ή χειραγώγησης. ω Προϋποθέσεις των απόψεων αυτών του

Tocqueville

ήταν

πρώτον ο παραδοσιακός aριστοκρατικός φιλελευθερισμός, που είχε τις ρίζες του στην ισχυρή πνευματική και πολιτική παρακαταθήκη του Μοντεσκιέ, και δεύτερον η aπαρασάλευ­

τη πεποίθησή του ότι ύψιστη αξία μιας πολιτισμένης κοινω­ νίας όφειλε να είναι η ελευθερία. Η ισότητα για τον Ίocqueville δεν ήταν αξία αλλά δεδομένο της ζωής, αναπόδραστη τάση της ιστορίας. Η ελευθερία, όμως, ήταν η δημιουργική δύνα­

μη της δράσης, η δύναμη εκείνη που ξεχώριζε τη ζωή από τον θάνατο, τον πολιτισμό από τη βαρβαρότητα. Αυτή η αντίλη­

ψη των πραγμάτων προσδίδει στο λόγο του

Tocqueville,

όταν

περιστρέφεται γύρω από την ιδέα της ελευθερίας, χροιά προ­

φητική, σχεδόν αποκαλυπτική. Είναι, χωρίς αμφιβολία, ο προ­

φήτης και ιεροφάντης της ελευθερίας κατά τη μετεπαναστα­ τική εποχή. Για την προαγωγή της ελευθερίας ο

Tocqueville

διατη­

ρούσε την ελπίδα να μετατρέψει το κράτος από εχθρό και απειλή σε σύμμαχο, μεταβάλλοντάς το από όργανο των εκά­ στοτε ισχυρών και των νικητών στους κοινωνικοι)ς αγώνες σε

μηχανισμό κινητοποίησης και ζωογόνησης της κοινωνίας και σε υπηρέτη του συνόλου των πολιτών. Αυτή η ιδιαίτερα πρω-

1Ο.

Οι απόψεις του

Tocqueville για τη

θρησκεία και τη σχέση της με

την ελευθερία είναι πολύ πω σύνθετες από ό,τι αφήνει να διαφανεί η ρι­ ζική αντίθεσή του προς τις συντηρητικές χεφαγωγήσεις των θρησκευτι­ κών συναισθημάτων. Βλ. αναλυτικότερα, dέmocratie.

Agnes Antoine, L 'inιpensέ de la Tocqueville la citoyennetέ et la religion, Παρίσι 2003, σσ. 129-211.


Η

ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS DE TOCQUEVILLE

τότυπη τοποθέτηση από τη σκοπιά της φιλελεύθερης πολιτι­ κής θεωρίας απορρέει από τον ιστορικό πραγματισμό του

Tocqueville,

ο οποίος δεν αποζητά αποδράσεις σε ουτοπικούς

αναρχικούς παραδείσους αλλά αποδέχεται την πραγματικό­ τητα, την οποία πιστεύει ακράδαντα ότι μπορεί να απολυ­ τρώσει η ελευθερία. Εξ ου και η κριτική του στάση απέναντι στις δύο κυρίαρχες τάσεις του γαλλικού φιλελευθερισμού: απέναντι στους συντηρητικούς φιλελεύθερους, στους οποίους καταλόγιζε ανοησία και ασυγχώρητη ανικανότητα να ενστα­ λάξουν την αξία της ελευθερίας στην κοινωνία· και απέναντι

στους δημοκρατικούς φιλελεύθερους, τους οποίους απεχθα­ νόταν ως οπαδούς του Ρουσσώ, ως αδίστακτους κακοήθεις έτοιμους να προσφύγουν στη βία και στην επανάσταση για να αδράξουν την εξουσία, καταστρέφοντας τους μηχανισμούς της ελευθερίας. Η απόσταση από τους πρώτους και η αισθη­ τική και ηθική αποστροφή προς τους δεύτερους εξηγούν τη μοναξιά του

Tocqueville

και τη μελαγχολία που διαποτίζει το

έργο του ως προς τις προοπτικές της ελευθερίας.

ΙΙ. Από τις ιδέες στην πράξη Ο

Alexis de Tocqueville

γεννήθηκε στις

29

Ιουλίου

1805

στην

πόλη Verneuil της Νορμανδίας. Η Προερχόταν από την πα­ λαιά αριστοκρατία της περιοχής και μεγάλωσε στον πύργο του

Verneuil.

Σπούδασε νομικά στο Παρίσι και υπηρέτησε

αρχικά στο δικαστικό σώμα. Το φίλο του

Gustave de Beaumont,

1831

μαζί με τον επιστήθιο

επίσης δικαστικό, πήγε στις

Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής με αποστολή να μελετήσει

11. Για τα βιογραφικά, βλ. αναλυτικά Andre Jardin, Alexis de Tocqueville (1805-1859), Παρiσι 1984· αγγλική μετάφραση: Tocqueville. Α Biography, Νέα Υόρκη 1988. Οι παραπομπές που ακολουθούν γiνονται στην αμερικανική έκδοση. Πω πρόσφατα, Jean-Louis Benoit, Tocqueville. Un destin paradoxal, Παρίσι 2005.

21


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

22

Μ.

ΚΠΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

το σωφρονιστικό σύστημα. Από το ταξίδι αυτό προέκυψε το

1832

το κοινό τους έργο για το σωφρονιστικό σύστημα στις

ΗΠΑ και για τις δυνατότητες εφαρμογής του στη Γαλλία. Από τις εντυπώσεις του ταξιδιού προέκυψε επίσης το και ένα ταξίδι στην Αγγλία, το έργο που

1835, μετά έκανε τον Tocqueville

διάσημο: Η δημοκρατία στηv Αμερική. Ακολούθησε το δεύτε­

ρο μέρος του έργου το

1840,

ενώ αργότερα τα δύο μέρη εν­

σωματώθηκαν σε ενιαία έκδοση. Η επιτυχία του έργου υπήρ­ ξε εντυπωσιακή: εξασφάλισε στον

Tocqueville

βραβεία και

διακρίσεις, καθώς και την εκλογή του στην Ακαδημία Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών το το

1844.

1836 και

στη Γαλλική Ακαδημία

Η φήμη που απέκτησε του άνοιξε το δρόμο και για

την πολιτική. Εκλέχθηκε για πρώτη φορά βουλευτής το Στη Βουλή ο

Tocqueville τήρησε

1839.

στάση ανεξάρτητη· επέλεξε

τα έδρανα της αντιπολίτευσης, χωρίς όμως να εκδηλώνει εχθρό­ τητα προς το καθεστώς του βασιλέως Λουδοβίκου-Φιλίππου

του Οίκου (των Βουρβόνων) της Ορλεάνης, του αποκαλούμε­ νου και «αστού βασιλέως». Παρέμεινε βουλευτής καθ' όλη τη

διάρκεια της δεκαετίας του

1840

και ασχολήθηκε κυρίως με

τη νομοτεχνική προπαρασκευή σημαντικών μεταρρυθμιστι­ κών πρωτοβουλιών, και κυρίως της κατάργησης της δουλείας στις αποικίες της Γαλλίας και της μεταρρύθμισης των φυλα­ κών. Η παρουσία του στο βήμα της Βουλής ήταν σπάνια και ο ίδιος θεωρούσε ότι δεν διέθετε το χάρισμα του λόγου. Στις

27

Ιανουαρίου

1848

πάντως, στην περίφημη αγόρευσή του,

προέβλεψε την επερχόμενη επανάσταση.12 Πράγματι, στις

22-23 Φεβρουαρίου

ξέσπασε εξέγερση στις

λα'Cκές συνοικίες του Παρισιού που ανέτρεψε τον Οίκο της Ορλεάνης και οδήγησε στην ανακήρυξη της Δεύτερης Δημο­ κρατίας. Ο

Tocqueville

εξελέγη στη Συντακτική Συνέλευση

12. Benoit, ό.π., σσ. 297-298. Για το κείμενο, βλ. Alexis de Tocqueville, Oeuvres [Bibliotheque de la Pleiade], επψ. Andre Jardin, τόμ. Ι, Πα­ ρίσι

1991, σσ. 1125-1138.


Η

ΠΟΛΙτlΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS

ΟΕ

TOCQUEVILLE

που κατάρτισε το σύνταγμα της Δημοκρατίας. Υπό τις νέες συνθήκες, ο φιλελεύθερος πολιτικός στοχαστής βρέθηκε αντι­ μέτωπος με τη δοκιμασία της πραγματικότητας. Τα χρόνια

1848-51

απέδειξαν ότι η Γαλλία δεν διέθετε τις προϋποθέ-

σεις για ένα φιλελεύθερο πολίτευμα όπως εκείνο των ΗΠΑ. Η διαπίστωση αυτή έστρεψε τον

Tocqueville

οριστικά προς

συντηρητικότερες πολιτικές κατευθύνσεις. Συντάχθηκε με τον στρατηγό

Cavaignac για

να ανακόψει την άνοδο του Λουδο­

βίκου-Ναπολέοντα Βοναπάρτη. στον λα"ίκισμό του οποίου διέβλεπε -και σωστά- την απειλή της δικτατορίας. Τον με­ γαλύτερο κίνδυνο για την ελευθερία, όμως, τον εντόπιζε πλέον

στην ασυγκράτητη μαχητικότητα και την έλλειψη ρεαλισμού της αριστεράς. Η στάση του προδίδεται από τα συναισθή­ ματα που του προκάλεσε η εμφάνιση του

Auguste Blanqui 15 Μα"ί"ου 1848,

στο βήμα της Συντακτικής Συνέλευσης, στις

όπως τα καταγράφει στις αναμνήσεις του.13 Ο

Blanqui ήταν

ο αντι-κοινοβουλευτικός σοσιαλιστής ηγέ­

της που δήλωνε ως επάγγελμά του «προλετάριος». Εχθρός των θεσμών και οπαδός της χρήσης βίας πέρασε μεγάλο μέ­ ρος της ζωής του στις φυλακές και εμφανιζόταν στη δημόσια ζωή κατά τα σύντομα διαλείμματα των αποφυλακίσεών του,

που συνέπιπταν με τις επαναστατικές εκρήξεις Η βδελυγμία που προκάλεσε η εμφάνισή του

(1848, 1871). στον Tocqueville

ήταν ενδεικτική της ψυχολογίας που συνόδευε τη συντηρητι­ κή στροφή του τελευταίου μετά την απογοήτευσή του από

τις προοπτικές της ελευθερίας. Η αλλαγή που είχε συντελε­ στεί στη συνείδησή του ήταν όντως σημαντική. Καθ' όλη τη διάρκεια της «μοναρχίας του Ιουλίου», ο

Tocqueville,

ως μέ­

λος του κοινοβουλίου επιχειρηματολογούσε υπέρ της επέ­

κτασης του δικαιώματος της ψήφου, ώστε να εκτονωθούν οι πολιτικές εντάσεις και να αποφευχθεί η επανάσταση. Ωστό-

κη

13. Alexis de Tocqueville, Recollections. 1970, σσ. 14 7-148.

μτφρ.

G. Lawrence,

Νέα Υόρ­

2

3


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

2

4

Μ.

ΚΠΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

σο, όταν η επανάσταση ήλθε το

1848,

βρέθηκε μάρτυρας της

όξυνσης των πραγμάτων μετά τη φιλελεύθερη φάση του Φε­ βρουαρίου, που οδηγούσε προς την κλιμάκωση της ριζοσπα­ στικής έκρηξης του Ιουνίου. Η τροπή των πραγμάτων εδραί­

ωσε στη συνείδηση του

Tocqueville την

πεποίθηση ότι το δια­

κύβευμα δεν ήταν πλέον η ελευθερία, αλλά μια γενικότερη κοι­ νωνική ανατροπή που απειλούσε την ιδιοκτησία και την αστι­ κή τάξη πραγμάτων. Κατά την κρίση του, ο σοσιαλισμός αντι­ προσώπευε την ισότητα χωρίς την ελευθερία, και αυτό τον έστρεψε μαχητικά κατά του κινήματος της επαναστατημένης εργατικής τάξης. Η εξέγερση του Ιουνίου ήταν στα μάτια του

ένας εφιάλτης σοσιαλισμού και αναρχίας, που οδηγούσε με βε­

βαιότητα στην τυραννία. Αυτό υπήρξε το σκεπτικό πίσω από την απόφασή του να ενθαρρύνει ένα σώμα εθελοντών από την

πατρογονική του περιφ��ρεια να βαδίσουν ένοπλοι προς το Πα­ ρίσι για να συμβάλουν, μαζί με πολλούς άλλους από άλλες

επαρχίες, στην καταστολή της εξέγερσης των εργατών.14 Το επόμενο έτος ο

Tocqueville

επανεξελέγη στη Νομοθετική Συ­

νέλευση, της οποίας μάλιστα έγινε αντιπρόεδρος. Για να συμ­ βάλει στην ανάσχεση της τάσης προς επιβολή δικτατορίας που διέβλεπε στις προθέσεις του νέου προέδρου, του Λουδοβίκου­ Ναπολέοντα Βοναπάρτη, δέχτηκε να μετάσχει στην κοινο­ βουλευτική κυβέρνηση του

Odilon Barrot.

Ως υπουργός Εξω­

τερικών χεφίστηκε το ακανθώδες ζήτημα της κατάληψης της Ρώμης από γαλλικά στρατεύματα τα οποία ανέτρεψαν τη βρα­ χύβια «ΡωμdCκή Δημοκρατία» που αναδύθηκε από την Επα­

νάσταση του

1848.

Οι χεφισμοί της γαλλικής διπλωματίας κα­

τέληξαν στην παλινόρθωση του Πάπα Πίου Θ' ως κοσμικού

ηγεμόνα, πράγμα που μάλλον δεν απηχούσε τις προσωπικές απόψεις και επιθυμίες του ίδιου του υπουργού Εξωτερικών.

Μετά την πτώση της κυβέρνησης τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, ο

Tocqueville 14.

Ό.π., σ.

παρέμεινε σταθερά στην αντιπολίτευση κατά

204.


Η

ΠΟΛΙτ!ΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS

ΟΕ TOCQUEVIιLE

του Λουδοβίκου-Ναπολέοντα. Μετά το πραξικόπημα του Βο-

ναπάρτη στις 2 Δεκεμβρίου του 1851,15 προσυπέγραψε στο Δημαρχείο του Δεκάτου Διαμερίσματος του Παρισιού τη δια­ κ-ήρυξη που ζητούσε την ανατροπ-ή και την προσαγωγ-ή σε δίκη του Λουδοβίκου-Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Η ενέργειά του αυτ-ή οδ-ήγησε στη φυλάκισ-ή του στον πύργο της

Vincennes,

όπου παλαιότερα είχαν κρατηθεί για τις ιδέες τους σημαντικοί εκπρόσωποι του Διαφωτισμού, όπως ο Ντιντερό. Αυτό υπ-ήρξε και το τέλος της πολιτικ-ής σταδιοδρομίας του

Tocqueville.

Υπό το δικτατορικό καθεστώς του «Ναπο­

λέοντα του μικρού», ο φιλελεύθερος στοχαστ-ής, πικρά απο­ γοητευμένος, αποσύρθηκε σε μια μορφ-ή εσωτερικ-ής αυτοε­

ξορίας, απέχοντας πλ-ήρως από τον δημόσιο βίο. Κατά το διά­ στημα των τελευταίων ετών της ζωijς του, κατέφυγε στην

ιστορικ-ή έρευνα και συγγραφ-ή, αναζητώντας τους λόγους της τελικ-ής αποτυχίας της ελευθερίας να εδραιωθεί στην πατρί­ δα του, μετά μισόν αιώνα και πλέον επαναστάσεων και πο­

λιτειακών αλλαγών. Με τις μελέτες του αυτές ο

Tocqueville

επιχειρεί, για άλλη μια φορά, να καταλάβει γιατί η Γαλλία δεν μπορούσε να γίνει Αμερικ-ή. Η μελέτη του ερωτ-ήματος

τον έπεισε ότι η Γαλλία δεν μπορούσε να αποδράσει από την ιστορία της ωστόσο, η αναπαράσταση και η κατανόηση της ιστορίας αποβαίνει εντέλει μια μορφ-ή απελευθέρωσης. Αυ­ τή η εμπειρία του

Tocqueville

θα τον οδηγήσει στη συγγρα­

φή του τελευταίου του έργου, Το Παλαιό Καθεστώς χω η Επα­ νάσταση, το οποίο συνιστά κατ' ουσίαν και την πολιτική του υποθήκη.

15.

Πρόκειται για την ενέργεια ποu έδωσε στον Καρλ Μαρξ την ευ­

καιρία να προβεί στο μνημειώδες σχόλιο σε σχέση με την επανάληψη της ιστορίας: «την πρώτη φορά ως τραγωδία, τη δεύτερη ως φάρσα». Βλ.

«The Eighteenth Brumaire of Louis Bonaparte», Karl Marx Engels, Selected Works. Νέα Υόρκη 1968, σ. 97.

και

Frederic

2

5


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

111.

Μ.

ΚJτΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

Η ιστορική έρευνα ως μελέτη των προϋποθέσεων της ελευθερίας

Μετά την εγκατάλειψη της πολιτικής και την αυτοεξορία του, ο

άρχισε σοβαρά να ασχολείται με τη μελέτη του

Tocqueville

ιστορικού προβλήματος που αντιπροσώπευε η επαναστατική

παράδοση στη Γαλλία. Κατά την κρίση του, οι αλλεπάλληλες εκρήξεις αυτής της παράδοσης από το

1789

ώς το

1848

μπο­

ρούσαν να εξηγήσουν την οριστική κατάλυση της ελευθερίας στη Γαλλία με την επιβολή της Δεύτερης Αυτοκρατορίας. Οι

σκέψεις αυτές άρχισαν να διαμορφώνονται σε ιστορικό λόγο κατά την παραμονή του το έτος

1850.

στο

Tocqueville

Sorrento της

Ιταλίας,

Τρεις επιστολές σε στενούς του φίλους, όλες

γραμμένες τον Δεκέμβριο του

1850,

επιτρέπουν να εντοπιστεί

με ακρίβεια η έναρξη της σχετικής του προσπάθειας. 1 6 Κατά την περίοδο εκείνη της ανάρρωσης από στηθικό νόσημα, κα­

τέγραφε ακόμη τις Α vαμ vήσεις του από την Επανάσταση του

1848·

στη σκέψη του, ωστόσο, ωρίμαζε το ευρύτερο έργο ιστο­

ρικής και πολιτικής ανάλυσης με το οποίο επιθυμούσε να ασχο­ ληθεί. Τον Δεκέμβριο του

1850,

στο

Sorrento,

κατάρτισε δύο

σχεδιαγράμματα του έργου που είχε την πρόθεση να αφιερώ­

σει στη μελέτη της Γαλλικής Επανάστασης.17 Η σοβαρή προ­ παρασκευή του έργου, όμως, άρχισε μετά το πραξικόπημα της

2

Δεκεμβρίου, στο κλίμα της μοναξιάς και της μελαγχολίας στο

οποίο είχε παραδοθεί πλέον ο

Tocqueville.

Άρχισε με μελέτη

της βιβλιογραφίας για τη Γαλλική Επανάσταση και την άνοδο του Ναπολέοντα. Όμως, δεν εύρισκε τις διαθέσιμες έντυπες πηγές ικανοποιητικές, δεν ένιωθε ότι ανταποκρίνονταν στα βα­ θύτερα ερωτήματα που τον απασχολούσαν. Η δυσαρέσκεια αυτή τον οδήγησε στην αναζήτηση αρχειακών πηγών. Άρχισε

16. Jardin,

17.

ό.π., σ.

Ό.π., σ.

486.

482.


Η

ΠΟΛΙτΙΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS DE TOCQUEVILLE

τις μελέτες του από τα αρχεία του Δημαρχείου των Παρισίων,

πηγή ιστορικών πληροφοριών που καταστράφηκε αργότερα, κατά την πυρκαγιά του Δημαρχείου στην εξέγερση της Κομ­ μούνας του

18 71. Αλλά ούτε και με τα αρχεία του Hδtel de Ville ο Tocqueville έμεινε ικανοποιημένος. Με απογοήτευση διαπί­ στωσε ότι δεν υπήρχαν έγγραφα παλαιότερα από το 1787, και επομένως δεν μπορούσε πραγματικά να επιβεβαιώσει τις υπο­ θέσεις του σχετικά με την οικονομική πολιτική του Παλαιού Καθεστώτος, που οδήγησε στην Επανάσταση. Η έρευνά του για τις αιτίες της Επανάστασης βρισκόταν σε αδιέξοδο. Τα πράγματα άλλαξαν απροσδόκητα όταν μια νέα επιδείνωση της

υγείας του τον ανάγκασε εκ νέου να αποσυρθεί από το Παρίσι και να εγκατασταθεί στην εξοχή, στην περιοχή της Τουρ,

στις όχθες του Λίγηρα, την άνοιξη του

1853. Όπως θυμάται σε κείμενο του 1879 ο διευθυντής των αρ­ χείων της Τουρ Charles de Grandmaison, ένα πρωινό του Ιου­ νίου του 1853 τον επισκέφθηκε στο γραφείο του ένας κύριος με άψογη αν και ασθενική εμφάνιση. Ζήτησε να ενημερωθεί για τις πηγές στο αρχείο της Τουρ που αναφέρονταν στην

Επανάσταση.18 Ήταν ο Alexis de Tocqueville, διάσημος συγ­ γραφέας, ακαδημα'Cκός, πρώην υπουργός. Ήλθε ως απλός ερευνητής, έχοντας περάσει πεζός τη γέφυρα του Λίγηρα, από την εξοχική κατοικία όπου είχε εγκατασταθεί προσωρι­ νά. Έτσι άρχισε η έρευνα του

Tocqueville στο αρχείο της Τουρ, Grandmaison, στην

με την καθοδήγηση και τη συνεργασία του

οποία και οφείλεται η τεκμηριωτική υποδομή του έργου Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση. Ο

Grandmaison

διευ-

18. Charles de Grandmaison, «Sejour d'Alexis de Tocqueville en Tourraine, preparation du livre sur l'ancien regime, juin 1853-avril1854», Le Correspondant CXIV (1879), 926-949. Για τη συγγραφή του έργου, βλ. Richard Herr, Tocqueville and the Old Regime, Princeton 1962 χω Robert Τ. Gannett, Tocqιιeville Unveiled. The Historian and his Search for the Old Regime and the Revolution, Σικάγο 2003.

27


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

κόλυνε τον

Tocqueville

Μ.

ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

με κάθε τρόπο: του διέθεσε για την

εργασία του το γραφείο του, που έβλεπε στο λαχανόκηπο της νομαρχίας, και τον καθοδήγησε στη χρήση των συλλογών του αρχείου. Ο νεαρός, τότε, διευθυντής κέρδισε την εμπιστοσύ­ νη του διακεκριμένου επισκέπτη, ομολογώντας του την προ­ σήλωσή του στην ελευθερία «με την έννοια που την εννοού­

σε και την αγαπούσε» και ο ίδιος ο Tocqueville.19 Το χρέος του στον

Grandmaison

ο

Tocqueville

το ανα­

γνώρισε γενναιόδωρα: «με τις συνομιλίες μας το μυαλό μου μπόρεσε να διαμορφώσει τις ιδέες που αργότερα έγιναν η πη­ γή όλων των άλλων» και «στο πλευρό σας ανακάλυψα την αλληλουχία των κανόνων που αναζητούσα», έγραφε απο­

στέλλοντάς του αντίτυπο του έργου του. 20 Το υλικό του αρχείου της Τουρ αναπροσανατόλισε με ρι­ ζικό τρόπο τον ιστορικό προβληματισμό του

Tocqueville.

Ενώ

αφετηρία των σκέψεών του υπήρξε η οικονομική πολιτική του Παλαιού Καθεστώτος, οι μαρτυρίες και τα τεκμήρια που εί­

δε στην Τουρ έφεραν στο επίκεντρο της προσοχής του το φαι­ νόμενο του διοικητικού συγκεντρωτισμού, μέσω του οποίου η απολυταρχία έθεσε υπό τον έλεγχό της την κοινωνία, κα­ θώς και τις επιπτώσεις της διοικητικής αυτής πρακτικής στο φεουδαλικό σύστημα, το οποίο αποτελούσε από τον Μεσαί­ ωνα το θεμέλιο της οργάνωσης των κοινωνικών σχέσεων. Η αλληλεπίδραση των δύο αυτών μορφών οργάνωσης και άσκη­ σης της εξουσίας στη γαλλική κοινωνία αποτελεί τον κεντρι­

κό άξονα των αναλύσεων του βιβλίου.21 Τόσο η διατύπωση της προβληματικής όσο και ο τρόπος έκθεσης των πορισμάτων της έρευνας προσέδωσαν στο βι­

βλίο εξαιρετική πρωτοτυπία. Ως προς τη μορφή, η ιστορική πραγματεία του

Tocqueville

ξεχώριζε αισθητά από τον συμ-

19. Gannett, ό.π., σ. 82. 20. Richard Herr, ό.π., σ. 8. 21. Gannett, ό.π., σσ. 39-56, 79-98.


Η

ΠΟΛΙΎΙΚΗ ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS

ΟΕ

TOCQUEVILLE

βατικό τρόπο εκφοράς του ιστορικού λόγου που επικρατούσε στην εποχή του. Στα μέσα του δεκάτου ενάτου αιώνα, στις μεγάλες συνθέσεις που συγκροτούσαν την εθνική ιστοριο­ γραφία των επιμέρους ευρωπα·ι:κών κοινωνιών, επικρατούσε η επική αφήγηση του παρελθόντος. Στη Γαλλία μεσουρανούσε

το άστρο του

Jules Michelet,

ο οποίος, αφού είχε εκδώσει την

πολύτομη Ιστορία της Γαλλίας το

184 7,

είχε ήδη δημοσιεύσει

την Ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης, παρουσιάζοντας σε­ λίδες επικές, εμπνευσμένες από έντονα πατριωτικά αισθή­ ματα, διατυπωμένες σε λαμπρή αφηγηματική ρητορική, που ανέβαζαν στο ιστοριογραφικό προσκήνιο ως πρωταγωνιστή της εθνικής διαδρομής ένα συλλογικό υποκείμενο: τον γαλ-

λικό λαό

(«le peuple franςais»).

Σ' αυτό το κλίμα, ο

Tocqueville

παρουσίασε ένα έργο αναλυτικό, χωρίς ηρωικούς πρωταγω­ νιστές, χωρίς επική αφήγηση, χωρίς έξαρση. Αντίθετα, έθετε ερωτήματα, εξέταζε τη δομή της κοινωνίας, εστίαζε την προ­ σοχή του στο φαινόμενο της ισχύος, αναζητούσε τους τρό­

πους άσκησης της εξουσίας και στάθμιζε τις επιπτώσεις τους. Το έργο απέπνεε μελαγχολία μάλλον παρά έξαρση και η τελική εντύπωση που αποκόμιζε ο αναγνώστης ήταν μια αί­ σθηση ότι ολόκληρη η πρόσφατη ιστορία της Γαλλίας είχε οι­ κοδομηθεί σε μια αλληλουχία παρανοήσεων. Η Επανάσταση,

την οποία ο

Michelet και οι φιλελεύθεροι

θεωρούσαν ότι υπήρ-

ξε κορυφαίος αγώνας για την ελευθερία, φαινόταν να είχε κα­ ταλήξει τελικά στην τυραννία του Ναπολέοντα, που με τις παράλογες φιλοδοξίες και τους πολέμους του είχε απο­ στραγγίσει την ικμάδα της Γαλλίας. Επιπλέον, το εκσυγχρο­ νιστικό έργο που συμβατικά προσγραφόταν στην Επανά­

σταση, με βάση τις αναλύσεις του

Tocqueville

φαινόταν να

έχει συντελεστεί στο μέγιστο μέρος του υπό το Παλαιό Κα­

θεστώς, με τον διοικητικό συγκεντρωτισμό και την κατάλυ-

ση της αυτοτέλειας της φεουδαρχικής αριστοκρατίας. 22 Τι 22. Ancien Regime,

Μέρος

11,

κεφ.

2,

Μέρος ΠΙ, κεφ.

7.

2

9


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

Μ.

ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

απέμεινε, λοιπόν, από την Επανάσταση; Έμειναν μόνο τα

πάθη και οι βαθιές διαφέσεις, που επέτειναν την παθολογία της κοινωνίας η οποία είχε κληροδοτηθεί από το Παλαιό Κα­ θεστώς: ισοπέδωση προς τα κάτω και ακραία εξατομίκευση, που είχε διαβρώσει όχι μόνο την κοινωνική αλληλεγγύη αλλά και το κανονιστικό αίσθημα του δημοσίου πνεύματος ελλι­ πής επίγνωση της αξίας της ελευθερίας για την ύπαρξη μιας

υγιούς πολιτικής κοινότητας 23 καταστροφικός ρόλος των δια­ νοουμένων, ως συνέπεια του αποκλεισμού τους από κάθε εί­ δους υπεύθυνο ρόλο στην κοινωνία, γεγονός το οποίο καλ­ λιέργησε μια ήκιστα εποικοδομητική προδιάθεση ολοκληρω­ τικής κριτικής και τους εξώθησε στην αμφισβήτηση όλων των

αξιών που εξασφάλιζαν τη συνοχή της κοινωνίας. Το βαθύτερο ερώτημα που απασχολεί τον

Tocqueville στο

έργο του είναι η τύχη και οι προοπτικές της ελευθερίας στη γαλλική κοινωνία. Γιατί η Γαλλία δεν μπορούσε να γίνει φι­ λελεύθερη κοινωνία κατά το πρότυπο της Αμερικής και της Μεγάλης Βρετανίας; Αυτό το βασανιστικό ερώτημα τοποθε­ τεί τον

Tocqueville

στην παράδοση της πολιτικής σκέψης του

Διαφωτισμού, του οποίου θα μπορούσε να θεωρηθεί ο τελευ­ ταίος επίγονος, παρά τον απαισιόδοξο και μελαγχολικό σκε­

πτικισμό με τον οποίο αντιμετώπιζε την ανθρώπινη φύση. Για να απαντήσει το ερώτημα που βασάνιζε τη σκέψη του, είχε επιχειρήσει αρχικά τη σύγκριση της Γαλλίας με την Αμερική, σύγκριση που, αν και δεν γίνεται ρητά, υποβόσκει στην πραγ­ ματεία του για τη δημοκρατία στην Αμερική. Αργότερα το ίδιο κίνητρο, αφού πέρασε από τη χοάνη της πολιτικής πρά-

23.

Στο σημείο αυτό αξίζει να μνημονευθεί το σχετικό σχόλιο του Νεο­

κλή Καζάζη: «Η αμάθεια και η περιφρόνησις της ελευθερίας, της ανε­

ξαρτήτου γνώμης των ατόμων και των ομάδων, υπήρξαν τα αίτια των κακιών και των εγκλημάτων της Επαναστάσεως, έλεγε ο Αλέξιος

Tocqueville».

de

Βλ. Ν. Καζάζης, Η Γαλλική Επανάστασις, επιμ. Ρωξάνης

Αργυροπούλου, Αθήνα

1993, σ. 68.


Η

ΠΟΛΙτΙΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS

ΟΕ

TOCQUEVIιLE

ξης υπό συνθήκες μάλιστα επαναστατικές, τον οδηγεί να σταθμίσει το χαρακτήρα της Επανάστασης. Το συμπέρασμα είναι ότι οι προϋποθέσεις της ελευθερίας απουσιάζουν από τη γαλλική κοινωνία, διαπίστωση που θα μπορούσε να γενικευτεί για ολόκληρη την ηπεφωτική Ευρώπη. Οι προϋποθέσεις της ελευθερίας, κατά την κρίση του, ήταν δύο: Πρώτον, ύπαρξη πολιτικής ηγεσίας που να διαθέτει την ευφυ!:α και την ικανότητα να ποδηγετήσει την κοινωνία στην αναπόδραστη οδό προς τη δημοκρατία σταδιακά, περι­ φρουρώντας συγχρόνως όλα εκείνα τα στοιχεία της κοινωνι­ κής εμπεφίας που απαρτίζουν την ελευθερία.

Δεύτερον, ύπαρξη ενός ώριμου και υπομονετικού λαού που θα έχει μάθει να αποδέχεται τη σταδιακή λογική των αλ­ λαγών και να σέβεται τις διαδικασίες που εξασφαλίζουν την

ελευθερία ως αυταξία. Αυτές οι δύο προϋποθέσεις συνέτρεχαν μεν στη Βρετανία, όχι όμως στη Γαλλία. όπου η ισότητα που είχε επιβληθεί εκ των άνω από την απολυταρχία του Παλαιού Καθεστώτος

προηγείτο πάντοτε της ελευθερίας στην κλίμακα των κοινω­

νικών αξιών. Η Επανάσταση εδραίωσε αυτή την ιεράρχηση των αξιών και άφησε την ελευθερία στη γαλλική κοινωνία έρ­ μαιο της δίνης που προέκυπτε από τη διαλεκτική μεταξύ μιας τυφλωμένης ηγεσίας και ενός δύσθυμου και δυσάγωγου λαού. Την κατάσταση περιέπλεκε η διάχυτη πεποίθηση που καλ­ λιεργούσαν οι διανοούμενοι ότι η θρησκεία δεν μπορεί να συ­ νυπάρξει με την ελευθερία, αλλά και η κοινωνική ακρισία και

ανευθυνότητα που εντέλει χαρακτήριζαν τη γαλλική διανόη­ ση. Οι αναλύσεις, λοιπόν, του ιστοριογραφικού εγχειρήματος

του

Tocqueville

συγκλίνουν από όλες τις κατευθύνσεις στην

ανατομία του προβλήματος της ελευθερίας η αποτυχία της

ελευθερίας να καθορίσει την ποιότητα της πολιτικής ζωής στη Γαλλία συνδέεται από τον

Toqueville

με τους τρόπους άσκη­

σης της εξουσίας και τις διοικητικές πρακτικές της απολυ­ ταρχίας, καθώς και με το χαρακτήρα της κοινωνίας που προ-

31


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

32

Μ.

ΚΙΎΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

έκυψε από αυτές. Το κοινωνικό αυτό υπόστρωμα της πολι­ τικής εξηγεί και τον συγκεκριμένο χαρακτήρα που πήρε η δη­ μοκρατία, δηλαδή η πολιτική έκφραση της νεωτερικότητας που έφερε στη Γαλλία η Επανάσταση -χαρακτήρα που τελι­ κά αντί να ευνοήσει την ελευθερία, συνέτεινε στην καταστο­ λή της υπό το καθεστώς της Δεύτερης Αυτοκρατορίας.

Αυτό ήταν το γενικότερο περίγραμμα πολιτικού και ιστο­ ρικού προβληματισμού που καθοδήγησε τον

Tocqueville

στη

σύνταξη του έργου του. Για να διερευνήσει τα ερωτηματικά που ανακύπτουν από αυτόν τον προβληματισμό, ο συγγρα­ φέας καταρτίζει στο έργο του μια θεματολογία που καλύπτει την κοινωνική εμπειρία της Γαλλίας κατά τον δέκατο όγδοο αιώνα, από την οποία όμως συγχρόνως ανακύπτουν, χάρη στη δεξιοτεχνία των αναλύσεων του

Tocqueville,

ορισμένες γενι­

κότερες διαπιστώσεις, συμβολές ευρύτερης σημασίας στην πολιτική και κοινωνική θεωρία. Η θεματολογία του απαρτί­ ζεται πρώτον από εξέταση των ερμηνειών της Γαλλικής Επα­ νάστασης που επικρατούσαν στην εποχή του, με πρόθεση να

καταδείξει ότι οι ερμηνείες αυτές και η ιστοριογραφία που τις διατύπωσε ήταν απόρροια παρανοήσεων της βαθύτερης ιστο­

ρικής οντολογίας από την οποία προέκυψε η Επανάσταση. Το πρώτο μέρος του έργου μπορεί να θεωρηθεί, συνεπώς, συμ­ βολή του

Tocqueville

στην παλαιότερη και πιο πρόσφατη συ­

ζήτηση για τη Γαλλική Επανάσταση, που είχε εγκαινιαστεί με τον μνημειώδη διαξιφισμό μεταξύ του

Torn Paine.

Η

Edrnund Burke και του αναφορά του Tocqueville στη συζήτηση αυτή γί­

νεται ευθέως, ήδη από το πρώτο κεφάλαιο του έργου του. Δεύτερον, στρέφεται προς την ανατομία της ιστορικής

οντολογίας που συνέτεινε στην Επανάσταση, η οποία και τον οδηγεί στον κύριο κορμό του έργου του, στη μελέτη του χα­ ρακτήρα της γαλλικής κοινωνίας του δεκάτου ογδόου αιώνα, με επίκεντρο το γαλλικό φεουδαλικό σύστημα. Αυτό είναι το αντικείμενο του δευτέρου μέρους του έργου, στο οποίο ο

Tocqueville

ακολουθεί τη συγκριτική μέθοδο, παραβάλλοντας


Η

ΠΟΛ!τΙΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS

ΟΕ

TOCQUEVILLE

τη γαλλική με τη γερμανική φεουδαρχία για να αναδείξει τις ιδιομορφίες της γαλλικής περίπτωσης, που οφείλονταν στον διοικητικό συγκεντρωτισμό της απολυταρχίας. Χωρίς αμφι­

βολία, η ανάλυση της τύχης της γαλλικής φεουδαρχίας συνι-

στά την πιο πρωτότυπη συμβολή του βιβλίου. Παρά την πρω­ τοτυπία και την οξυδέρκεια της ιστορικής παρατηρητικότητας του

Tocqueville,

στο σημείο αυτό η αναφορά του είναι

επίσης σε μια αρκετά παλαιότερη συζήτηση σε σχέση με το χαρακτήρα του φεουδαλικού καθεστώτος και του γαλλικού δικαίου, συζήτηση στην οποία είχαν πρωταγωνιστήσει οι

Boulainvilliers και Dubos.

Πρόκειται για τη συζήτηση η οποία

διατρέχει τη γαλλική πολιτική σκέψη του δεκάτου ογδόου αι­ ώνα. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Μοντεσκιέ είχε θεμελιώσει την καταγγελία του δεσποτισμού και τη διερεύνηση των προϋ­ ποθέσεων της ελευθερίας. Ο

Tocqueville

συνδιαλέγεται ως

προς τα ουσιώδη προβλήματα της πολιτικής με αυτή την προ­ βληματική, γι' αυτό και δεν θεωρήθηκε τυχαία «Ο Μοντεσκιέ

του δεκάτου ενάτου αιώνα».24 Τρία άλλα θέματα απασχολούν τον

Tocqueville

στις ανα­

λύσεις του, όπως ήδη επισημάνθηκε: ο διοικητικός συγκε­ ντρωτισμός της απολυταρχίας και οι συνέπειές του· ο ρόλος

των διανοουμένων υπό καθεστώς ανελευθερίας και η μοφαία συνέπεια της κοινωνικής ανευθυνότητας που εκπηγάζει από

αυτή τη θέση τους στην κοινωνία, γεγονός που ο ίδιος θεω­

ρεί ότι απέβη ενδημικό στη Γαλλία·25 τέλος, σημαντικότατη συνιστώσα της σκέψης του είναι η θεωρία της επανάστασης

24.

Franς:ois

Furet, «Tocqueville», Dictionnaire critique de la Revolution 1988, σ. 1072. Βλ. συστηματικότερα, Melvin Richter, «The uses of theory: Tocqueville's adaptation of Montesquieu», Essays in Theory and History, επψ. Μ. Richter, Cambridge, ΜΑ. 1970, σσ. 74-102. 25. Ancien Regime, Μέρος ΠΙ, κεφ. 1-2. Για το θέμα πρβλ. το σχόλιο τοu Stanley Hoffmann, Decline or Renewal? France since the 1930s, Νέα Υόρ­

Jran~aise, Παρίσι

κη

1974, σσ. 127-128.

33


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

34

Μ.

ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

που εμπεριέχεται στο βιβλίο. Αυτό το στοιχείο της θεματο­ λογίας του είναι από τα πιο πρωτότυπα της εν γένει επιχει­ ρηματολογίας στο Παλαιό Καθεστώς. Η πρωτοτυπία της θεω­

ρίας της επανάστασης που διατυπώνει ο

Tocqueville

έγκει­

ται στην άποψη που υπογραμμίζει με ιδιαίτερη έμφαση ότι η

Επανάσταση στη Γαλλία ήλθε σε εποχή γενικότερης βελτίω­

σης των συνθηκών της ζωής και διευρυνόμενης ευημερίας. 26 Πρόκειται, ουσιαστικά, για την πρώτη διατύπωση της θεω­ ρίας της επανάστασης των «ανερχόμενων προσδοκιών», που αποτέλεσε τόσο σημαντική θέση στη θεωρία των επαναστά­

σεων στη σύγχρονη πολιτική επιστήμη. 27 Το έργο του

Tocqueville

αποτελεί καταγγελία της τροπής

που έλαβαν εντέλει τα πράγματα στην πατρίδα του, η οποία τού καλλιεργούσε το μελαγχολικό συναίσθημα της απόλυτης μοναξιάς και της αποτυχίας των ελπίδων του. Στις

1856,

3

Μαί"ου

λίγο πριν από την κυκλοφορία του βιβλίου του, έγρα­

φε στον

Henry Reeve, τον

άγγλο μεταφραστή των έργων του:

«Αυτό το βιβλίο γράφτηκε μέσα στη μοναξιά. Είναι καρπός βαθιάς σκέψης, η οποία αποτελεί προ'ίόν ενός μόνο πνεύμα­

τος, μακριά από αλλότρια βλέμματα». 28

IV.

Η έκδοση και η υποδοχή του έργου

Η παραμονή στην Τουρ υπήρξε η κατεξοχήν παραγωγική από

την άποψη της έρευνας των πηγών για τη συγγραφή της ιστο­ ρικής πραγματείας του Tocqueville. Η διαμονή του ζεύγους Tocqueville στην αγροικία στο χωριό Saint-Cyr-les-Tours διήρ­ κεσε μέχρι τον Απρίλιο του 1854. Ωστόσο, ως πραγματικός

26. Ancien Regime, Μέρος ΠΙ, κεφ. 4. 27. Βλ. Ted Gurr, Why Men Rebel, Princeton 1968 και Charles Tilly. «Revolutions and collective violence», Handbook of Political Science, επιμ. F. I. Greenstein-N.W. Polsby, Reading, ΜΑ. 1975, τόμ. 3, ιο(ως σσ. 519-547. 28. Herr, ό.π., σ. 29.


Η

ΠΟΛΙτ!ΚΗ ΥΠΟΘΉΚΗ

κοσμοπολίτης στοχαστής, ο

ΤΟΥ

ALEXIS

ΟΕ

Tocqueville,

TOCQUEVILLE

μελετώντας το φεου-

δαλικό σύστημα στη Γαλλία, έκρινε ότι έπρεπε να επιχειρήσει συγκρίσεις με άλλες περιπτώσεις για να αναδείξει τις ιδιο­ μορφίες που επέφερε η συγκεντρωτική πολιτική της γαλλικής απολυταρχίας. Η σκέψη να προχωρήσει σε συγκριτική

εξέταση της γαλλικής και της αγγλικής φεουδαρχίας απο­ κλείστηκε λόγω της διαφορετικής εξέλιξης του πολιτεύματος στη Βρετανία μετά το

1688, η

οποία είχε αποσοβήσει την εμ­

φάνιση απολυταρχίας. Έτσι, ο

Tocqueville στράφηκε

προς το

γερμανικό παράδειγμα και αποφάσισε να επισκεφθεί για έρευνα τη Γερμανία, ώστε να μπορέσει να συγκρίνει τη γαλ-

λική και τη γερμανική φεουδαρχία υπό συνθήκες συγκε­ ντρωτικής απολυταρχίας. Παρέμεινε στη Γερμανία από τον Ιούνιο έως τον Σεπτέμβριο του

1854.

Εργάστηκε αρχικά πα­

ραγωγικά στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη της Βόννης (μέ-

χρι τον Αύγουστο), αλλά προβλήματα υγείας της κυρίας

Tocqueville

de

τούς ανάγκασαν να καταφύγουν σε λουτρόπολη

στον Μέλανα Δρυμό, πράγμα που δεν ευχαρίστησε βέβαια τον

Tocqueville.

Στην επιστροφή πέρασαν από τις Βρυξέλ-

λες, όπου συναντήθηκαν με γάλλους πολιτικούς εξόριστους αντιπάλους της Δεύτερης Αυτοκρατορίας. Κατά τη διάρκεια του

1855, αρχικά στην Κομπιένη και αργότερα στο Παρίσι, ο Tocqueville εξακολούθησε να επεξεργάζεται το χειρόγραφό

του. Τον Ιούλιο επέστρεψε στον πατρογονικό πύργο, όπου συνέχισε να εργάζεται «με πείσμα, με πάθος και με θλίψη», ενώ συγχρόνως τον απασχολούσε η επιδιόρθωση του πύργου και του κήπου του. Τον Ιανουάριο του

ήταν έτοιμο και τον Φεβρουάριο ο στον εκδότη

Michel Levy,

1856 το χειρόγραφο Tocqueville το παρέδωσε

ο οποίος εξέδιδε τα έργα των φι­

λελεύθερων αντιφρονούντων. Στις

16 Ιουνίου 1856 το

βιβλίο

διατέθηκε στην αγορά. 29 Η έκδοση χαιρετίστηκε θερμά από τους αντικαθεστωτικούς

29. Jardin,

ό. π., σσ.

493-498.

35


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

36

Μ.

ΚΙτΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

φιλελεύθερους. Η πρόθεση του συγγραφέα να καταγγείλει με το έργο του τον αυταρχισμό και την κατάλυση των αντιπρο­ σωπευτικών θεσμών και των ελευθεριών δεν διέφυγε της προ­ σοχής κανενός. Φιλελεύθεροι πολιτικοί, ιστορικοί και φιλόσο­ φοι συστρατεύθηκαν για να υποστηρίξουν το βιβλίο και τις πολιτικές του θέσεις. Για να παραπλανήσουν τη λογοκρισία της Δεύτερης Αυτοκρατορίας τόνιζαν την κριτική στάση τοu συγγραφέα τόσο απέναντι στο παλαιό μοναρχικό καθεστώς που οραματίζονταν να αναστήσουν οι εχθροί των Βοναπαρτι­

στών, οι

legitimistes

(οπαδοί της παλινόρθωσης των Βουρβό­

νων), όσο και απέναντι στην Επανάσταση, την οποία επικα­ λούνταν οι αριστεροί αντιφρονούντες. Ο

mbert

μεταξύ των πολιτικών, ο

Barrot και ο MontaleMignet και ο Cousin μεταξύ

των ανθρώπων του πνεύματος. χαιρέτισαν την έκδοση. Η επι­

τυχία του έργου υπήρξε εξίσου μεγάλη και στη Βρετανία, όπου

κυκλοφόρησε αμέσως, σε μετάφραση του Henry Reeve. 30 Οι στενοί φίλοι του

Tocqueville

δεν έκρυβαν τον ενθου­

σιασμό τους. Ο στενότερός του φίλος, ο

Gustave de Beaumont,

ο παλιός συνταξιδιώτης τοu στην Αμερική, που διάβασε τα δοκίμια πριν κυκλοφορήσει το βιβλίο, έγραψε στον στις

23

Απριλίου

1856:

Tocqueville

«Ξεδιπλώσατε μπροστά στα μάτια

μας μια νέα Γαλλική Επανάσταση, για την οποία δεν είχαμε

ιδέα». 3 1 Ένας άλλος στενός του φίλος, ο

Jean-Jacques Ampere,

έγρα­

φε: «Μένουμε κατάπληκτοι καθώς από το βιβλίο του κ.

Tocqueville

de

αντιλαμβανόμαστε σε ποια έκταση όλα σχεδόν

εκείνα που θεωρούμε ως αποτελέσματα -ή, όπως μας αρέ­ σει να λέμε, "κατακτήσεις"- της Επανάστασης προϋπήρχαν

ήδη υπό το Παλαιό Καθεστώς: διοικητικός συγκεντρωτισμός,

30. Η πρώτη αγγλική μετάφραση εμφαν[στηκε με τον τ[τλο On the State of Society in France before the Revolution of 17 89 and on the Causes which Led to that Event, Λονδ[νο 1856. 31. Herr, ό.π., σ. 29.


Η

ΓΙΟΛΙΤΙΚΗ

ΥΓΙΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS DE TOCQUEVILLE

διοικ-ητική κ-ηδεμονία, διοικ-ητικές συνήθειες εγγυ-ημέν-η θέσ-η του δ-ημόσιου αξιωματούχου απέναντι στον πολίτ-η, πλ-η­ σμονή δ-ημοσίων αξιωμάτων και λαιμαργία γι' αυτά· και ακό-

μ-η, -η στρατολογία, -η δεσπόζουσα θέσ-η του Παρισιού, ο ακραίος κατακερματισμός τ-ης γ-ης. Όλα αυτά υπήρχαν προ

του

1 789». 32 Odilon Barrot, πρώ-ην πρωθυπουργός, υπό τον οποίο ο Tocqueville είχε υπ-ηρετήσει ως υπουργός των Εξωτερικών το 1849, διαβάζοντας το έργο, κατέλ-ηξε σε μια επιγραμματική Ο

αλλά σ-ημαντική διαπίστωσ-η: -η Επανάστασ-η είχε στερήσει τ-η Γαλλία «από όλ-η τ-ης τ-η νεότ-ητα, τ-η δύναμή τ-ης, τ-ην πρωτο­

τυπία τ-ης, τ-ην ελευθερία τ-ης». 33 Ο

Edouard Laboulaye,

καθ-ηγ-ητής συγκριτικών πολιτικών

θεσμών στο Κολέγιο τ-ης Γαλλίας, σχολιάζοντας το βιβλίο, σ-η­ μείωνε για το κεντρικό του αντικείμενο, τον διοικ-ητικό συ­ γκεντρωτισμό, ανακαλώντας τ-ην περίφ-ημ-η ρήσ-η του Βολταί­

ρου: «πρόκειται για το ακατανόμαστο

(l'infame)

που πρέπει

να συντρίψουμε, αν επιθυμούμε να αποκτήσουμε ελευθερία

στ-η φτωχή μας χώρα». 34 Ο ίδιος, στις

3 Ιουλίου 1856,

έγραφε στον

Tocqueville:

«Εξακολουθήστε, Κύριε, να μας κάνετε να καταλαβαί­

νουμε τ-ην αγάπ-η τ-ης ελευθερίας. Πρέπει να ελπίσουμε ότι -η

χώρα μας δεν θα παραμείνει κουφή και αγνώμων». 35 Σε αυτό το κλίμα έγινε δεκτό το έργο του

Tocqueville.

Δεν

έλειψαν, βέβαια, και οι επικρίσεις από τους κόλακες του κα­ θεστώτος, αυτές όμως άφ-ησαν αδιάφορο τον συγγραφέα. Αντίθετα, τον ικανοποί-ησε -η εκτενής βιβλιοκρισία του πρώ­ -ην υπουργού

Charles de Remusat

στ-η

Revue des Deux Mondes,

32. J. J. Ampere, Melanges de l 'histoire littέraire et de litterature, 1867, τόμ. 11, σσ. 320-321. 33. Herr, ό.π., σ. 111. 34. Ό.π., σσ. 111-112. 35. Ό.π., σ. 113.

Παρίσι

37


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

3

8

Μ.

ΚΙτΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

λόγω των πολλών συγκρίσεων με την Αγγλία.36 Ο Sainte-Beuve πάντως, ο διασημότερος κριτικός βιβλίου στη Γαλλία της επο­ χής εκείνης, στις

Causeries de lundi

απέφυγε να εκθειάσει το

έργο και προτίμησε να αναλωθεί σε διάφορες μικροεπικρί­

σεις (είχε διατελέσει ευνοούμενος της Δεύτερης Αυτοκρατο­ ρίας -της οποίας έγινε και γερουσιαστής- και είχε γι' αυτό

επικριθεί από τον Tocqueville). 37 Το πνεύμα του

Tocqueville το

συνέλαβε καλύτερα από κά­

θε άλλον και το εξέφρασε επιγραμματικά ο νέος οικονομο­ λόγος

Frederic Passy,

διάσημος αργότερα για τις πρωτοβου­

λίες του υπέρ της διεθνούς εφήνης, σε άρθρο στη

economistes

fournal des

με τίτλο: «Το Παλαιό Καθεστώς και το νέο»:

«Η ελευθερία είναι για τον κύριο

de Tocqueville

η λύση

για όλες τις δυσκολίες, η θεραπεία για όλα τα δεινά, η πηγή

κάθε προόδου». 38

V. Ο

Η τύχη των ιδεών του

Tocqueville

Tocqueville

σχεδίαζε να συνεχίσει το ιστορικό του έργο με

την προσθήκη ενός δεύτερου τόμου στο Παλαιό Καθεστώς, ενώ προγραμμάτιζε να παρακολουθήσει και την περαιτέρω

πορεία της Επανάστασης του

1789,

της οποίας τις καταβο­

λές εκθέτει στο έργο αυτό, με την κριτική αναπαράσταση και

άλλων φάσεων του επαναστατικού οράματος. 39 Η επιδείνω­ ση της υγείας του δεν του επέτρεψε να ολοκληρώσει τα σχέ­ δια αυτά. Ο θάνατος τον βρήκε στις

16

Απριλίου

1859,

στις

Κάννες. Μετά το θάνατό του και υπό το καθεστώς της Δεύ-

36. Revue de deux mondes, Σεφά Π, τόμ. IV (1856), σσ. 652-670. 37. Sainte-Beuve, Causeries de lundi, τόμ. XV, Παρ[σι 1876, σ. 97. Βλ. επ[σης Jardin, Tocqueville, σ. 468. 38. Frederic Passy, «L' Ancien Regime et le nouveau», ]ournal des economistes ΧΙΙΙ (Ιανοuάρως-Μάρτως 1857), σσ. 43-59, ιδ[ως σσ. 58-59. 39. Jardin, ό.π., σ. 514.


Η

ΠΟΛΙΥΙΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

ΤΟΥ

ALEXIS DE TOCQUEVILLE

τερης Αυτοκρατορίας παρατηρείται σχετική έκλειψη των

ιδεών του. Είναι χαρακτηριστική η στάση του

Sainte-Beuve

που προαναφέραμε. Η έλευση της Τρίτης Δημοκρατίας θα μπορούσε να θεωρηθεί δικαίωση των επιχειρημάτων του υπέρ της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και της ελευθερίας του Τύπου· τα διαρθρωτικά δεινά της γαλλικής πολιτικής και

κοινωνίας όμως, και ιδίως ο συγκεντρωτισμός και οι βαθιές διακρίσεις που λειτουργούσαν ανασταλτικά ως προς τη δη­

μιουργία κοινά αποδεκτών πολιτικών αξιών και υπέθαλπαν τα βίαια ξεσπάσματα της κοινωνικής διαμαρτυρίας, δεν έπαυσαν να υπάρχουν.

Είναι, πράγματι, παράδοξη η τύχη των ιδεών του

ville

Tocque-

κατά το μεγαλύτερο μέρος του εικοστού αιώνα. Η επι­

κράτηση των αντιφιλελεύθερων και αυταρχικών ιδεολογιών στους κόλπους της γαλλικής διανόησης κατά το πλείστον του αιώνα αυτού έσπρωξαν την πνευματική και ηθική κληρονομιά των ιδεών του

Tocqueville

στο περιθώριο. Ο προφήτης τrις

ελευθερίας αποβαίνει στrι Γαλλία του εικοστού αιώνα από­ μερη και τραγική μορφή. Η μοναξιά που ένιωθε ο

Tocqueville

κατά τη διάρκεια του βίου του φαίνεται να επιβιώνει και να ανακυκλώνεται, όπως ανακυκλώνονται οι ιδεολογικές εκφάν­ σεις των αυταρχισμών. Στο χώρο της κοινωνικής θεωρίας και της πολιτικής ανάλυσης, στα μέσα του εικοστού αιώνα και με­ τά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο

Tocqueville

έχει δύο μό­

νο σrιμαντικούς οπαδούς και θιασώτες των ιδεών του: τον

Raymond Aron και τον Andre Siegfried. 40 Κορυφαίες μορφές της επιστήμης και της σκέψrις και οι δύο βεβαίως, αλλά μο­ ναχικές παρουσίες στο στερέωμα τrις διανόησrις. Η ιστοριο­ γραφία, φυσικά, δεν ξεχνά τrι συμβολή του

Tocqueville

στην

40. Βλ. Stanley Hoffmann, «lntervention», L Όeuvre scientifique d 'Andre Siegfried, Παρίσι 1977, σσ. 120-124. Ο R. Aron αφιερώνει στον Tocqueville ένα σημαντικό κεφάλαιο στο έργο του Les etapes de la pensee sociologique, Παρίσι 1967, σσ. 221-272, 279-285.

39


ΠΑΣΧΑΛΗΣ

Μ.

ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ

ανέλιξη της κριτικής ιστορικής σκέψης και την πρωτοτυπία των θεωρήσεών του για την Επανάσταση. Οι ιστορικοί της Επανάστασης πάντα συνδιαλέγονται μαζί του και σχολιάζουν το έργο του: από τον

Hippolyte Taine και τον Albert Mathiez ώς τον Albert Sorel και τον Georges Lefebvre, υπάρχει συνεχής διάλογος με τις ιδέες του. 41. Εκτός από τους ιστορικούς της Επανάστασης, άλλοι κορυφαίοι ιστορικοί, όπως ο Daniel Mornet42 και ο Marc Bloch43 στα έργα τους για τη γαλλική σκέψη του δεκάτου ογδόου αιώνα και για την προνεωτερική

γαλλική αγροτική κοινωνία, συνδιαλέγονται κριτικά με τις ιδέες και τις υποθέσεις του

Tocqueville

στο Παλαιό Καθεστώς.

Πάντως, αυτός παραμένει ένας εσωτερικός διάλογος, μια συζήτηση εντός των τειχών της κοινότητας των ιστορικών. Στο ευρύτερο στερέωμα της πολιτικής και κοινωνικής σκέ­ ψης, ο

Tocqueville

παραμένει ο μεγάλος απών στη διανοητι­

κή ζωή της Γαλλίας αλλά και στις περωχές της ευρωπα"Cκής ηπείρου γενικότερα, της Μεσογείου, της Αφρικής και της Ασίας που επηρεάζονται από τη γαλλική παιδεία. Μέχρι που τον σημαδιακό χρόνο

1989, διακοσιετηρίδα της Γαλλικής Επα­

νάστασης, αναμοχλεύεται η μεγάλη συζήτηση: τι ήταν ακρι­ βώς η Επανάσταση; Ήδη από το

1978 η θεματολογία της συ­ ζήτησης είχε τεθεί από τον Franςois Furet στο έργο του Penser la Revolution franraise, όπου καλούσε τους ιστορικούς να πά­ ψουν να σκέπτονται ιδεολογικά για την Επανάσταση και πρό­ τεινε ως εναλλακτική προσέγγιση την εκ νέου επίσκεψη κει-

41. Βλ. τη συνοπτική επισκόπηση σε R. Herr, Tocqueville, σσ. 122-126. 42. Daniel Mornet, La pensee frαnfαίse au XVII!e siecle, Παρίσι 1929, σσ. 113-119. 43. Ο Marc Bloch, French Rural History. An Essay on its Basic Characteristics [Les caracteres originaux de 1'histoire rurale franι;aise], Berkeley 1970, σσ. 126149, 219-234, χωρίς να αναφέρεται άμεσα στον Tocqueville, επανεξε­ τάζει ζητήματα που πρώτος έθεσε στην ιστοριογραφική θεματολογία ο συγγραφέας του

Ancien Regime.


Η

ΠΟΛΙΎΙΚΗ

ΥΠΟΘΗΚΗ

μένων όπως εκείνο του

ΤΟΥ

ALEXIS DE TOCQUEVILLE

Tocqueville

που καθιστούσε δυνατή

την κριτική θεώρηση των πραγμάτων. 44 Η συγκυρία που ακολούθησε το έτος

1989,

με τις κοσμο"ί­

στορικές αλλαγές στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη στα χρόνια

1989-91, προσέδωσε απροσδόκητη επικαιρότητα στις Tocqueville για τη διαλεκτική σχέση της ελευ­

θεωρήσεις του

θερίας με τη δημοκρατία και την επαναστατική αλλαγή. Έτσι, η ιστοριογραφική συζήτηση γύρω από τις ιδέες του απέκτη­ σε ευρύτερη εμβέλεια και εντάχθηκε στη γενικότερη συζήτη­ ση που προκάλεσε η αναζωογόνηση του ενδιαφέροντος για

τον φιλελεύθερο στοχασμό στην ηπειρωτική Ευρώπη. 45 Πρό­ κειται για μια συζήτηση από την οποία κοινωνίες όπως η ελ­ ληνική, που δεν κατόρθωσε να ενσωματώσει οργανικά στον κώδικα των ηθικών αξιών της την ιδέα των ελευθεριών, θα μπορούσε πολλά να διδαχθεί.

44. Franς:ois Furet, Penser la Revolution franraise, Παρίσι 1983, σσ. 173211. 45. Η διακοσιοστή επέτειος της γέννησης του Tocqueville τιμήθηκε το 2005 και προκάλεσε αρκετές εκδόσεις που επέτειναν περαιτέρω το ενδιαφέρον για τις ιδέες του. Βλ. ενδεικτικά, Serge Audier, Tocqueville retrouve. Genese et enjeux du renouveau tocquevillien frαnrais, Παρίσι 2004 και J.-L. Benoit, Comprendre Tocqueville, Παρίσι 2004. Επίσης, Laurence Guellec, Tocqueville et les langages de la democratie, Παρίσι 2004 και Raymond Boudon, Tocqueville aujourd 'hui, Παρίσι 2005. Σε ειδικό πανηγυρικό τεύχος το The Tocqueville Review/La Revue Tocqueville (επψ. L. Guellec, Παρίσι 2005), συ­ γκεντρώνει χαρακτηριστικά κείμενα για τις ιδέες του Tocqueville.

41


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΙ

Η

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ


ΠΡΟΛΟΓΟΣ ~

Το βιβλίο αυτό δεν είναι σε καμιά περίπτωση μια ιστορία της

Επανάστασης -~στορία που έχε~, άλλωστε, γραφτεί με ιδ~αί­ τερα λαμπρό τρόπο, ο οποίος δεν αφήνει περιθώρια για επα­

νάληψη του εγχειρήματος είναι μια μελέτη για την Επανά­ σταση.

Το

1789

οι Γάλλοι επιχείρησαν κάτι τόσο φιλόδοξο που

ανάλογό του κανένας λαός δεν είχε αποπειραθεί ώς τότε: να κόψουν, κατά κάποιον τρόπο, την ιστορική τους διαδρομή στα

δύο, να ανοίξουν χάσμα ανάμεσα σε ό,τι είχαν υπάρξει κατά το παρελθόν και ό,τι ήθελαν να είναι στο εξής. Για να το πε­ τύχουν αυτό, έλαβαν κάθε δυνατή πρόνοια ώστε να μην "με­

ταφέρουν" στη νέα τους κατάσταση οποιοδήποτε στοιχείο από το παρελθόν, υπέβαλαν τον εαυτό τους σε κάθε είδους καταναγκασμούς ώστε να διαφοροποιηθούν από τους προ­ γόνους τους, έκαμαν τα πάντα ώστε το νέο τους πρόσωπο να μην θυμίζει σε τίποτε το παλαιό. Άποψή μου ήταν πάντοτε πως η επιτυχία αυτού του τόσο

πρωτότυπου εγχειρήματος ήταν πολύ μικρότερη απ' ό,τι πι­ στεύουν σε άλλες χώρες και απ' ό,τι οι ίδιοι οι Γάλλοι πίστε­ ψαν αρχικά. Έχω πια πειστεί ότι, εν αγνοία τους, κράτησαν

από το πρόσφατο παρελθόν όχι μόνο τις περισσότερες από τις αντιλήψεις και τις συνήθειες, αλλά και τις ιδέες εκείνες


ALEXIS

46

ΟΕ

TOCQUEVILLE

που είχαν οδηγήσει στην Επανάσταση, η οποία ανέτρεψε το Παλαιό Καθεστώς ανεξάρτητα από τις όποιες προθέσεις

τους, χρησιμοποίησαν συντρίμμια από αυτό ακριβώς το Πα­

λαιό Καθεστώς

(Ancien Regime)

για να χτίσουν τη νέα κοι­

νωνία. Αν, λοιπόν, θέλουμε να κατανοήσουμε την Επανά­ σταση και τα επιτεύγματά της, θα πρέπει να ξεχάσουμε προς στιγμήν τη Γαλλία που βλέπουμε σήμερα και να στρέψουμε το βλέμμα προς τη Γαλλία που δεν υπάρχει πια. Αυτό ακρι­

βώς επιχείρησα να χάμω με το βιβλίο που ακολουθεί· οφεί­ λω, ωστόσο, να ομολογήσω πως το εγχείρημα αποδείχθηκε πολύ πω δύσκολο απ' ό,τι αρχικά είχα πιστέψει. Οι πρώτοι αιώνες της μοναρχίας, ο Μεσαίωνας και η Ανα­

γέννηση έχουν αποτελέσει αντικείμενο εξαντλητικών μελετών και εξονυχιστικών ερευνών- γνωρίζουμε, έτσι, σήμερα όχι μό­ νο τα γεγονότα, αλλά και τους νόμους, τις συνήθειες και τις ιδέες της εξουσίας και του έθνους σε αυτές τις περιόδους της

ιστορίας. Κανένας, ωστόσο, δεν έχει ώς τώρα μπει στον κό­ πο να μελετήσει τον 18ο αιώνα εξίσου λεπτομερώς. Πιστεύ­ ουμε ότι γνωρίζουμε πολύ χαλά τη γαλλική κοινωνία εκείνης της εποχής, επειδή έχουμε σαφή εικόνα της επιφανειακής λάμ­ ψης της, επειδή ξέρουμε με κάθε λεπτομέρεια την ιστορία των πω επιφανών προσωπικοτήτων που έζησαν τότε, επειδή κρι­

τικοί που διακρίνονται είτε για την εμβρίθειά τους είτε για τη γλαφυρότητά τους έχουν καταφέρει να μας εξοικειώσουν με τα έργα των μεγάλων συγγραφέων που έλαμψαν κατά τον 18ο αιώνα. Ωστόσο, έχουμε ασαφή -ή ακόμη και εσφαλμένη- αντί­ ληψη για το πώς ασκούνταν τότε η διακυβέρνηση της χώρας, πώς ακριβώς λειτουργούσαν οι θεσμοί, ποιες ήταν οι ακριβείς σχέσεις μεταξύ των κοινωνικών τάξεων, πώς ζούσαν και τι σκέπτονταν εκείνοι που δεν είχαν κάμει ακόμη αισθητή την παρουσία τους, ποια ήταν τα ήθη και ποιες οι αντιλήψεις της εποχής. Προσπάθησα να διεισδύσω ώς τον πυρήνα αυτού του Πα­ λαωύ Καθεστώτος, του τόσο κοντινού από χρονολογική άπο-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

ψη, που ωστόσο η βαριά σκιά της Επανάστασης μας το κρύβει. Για να το πετύχω αυτό, δεν αρκέστηκα να ξαναδιαβάσω τα σπουδαία βιβλία που γράφτηκαν τον 18ο αιώνα· αφιέρω-

σα αρκετό χρόνο σε έργα λιγότερο γνωστά και λιγότερο αξιο­ μνημόνευτα, που όμως, αν και δεν διακρίνονται για την αρ­

τιότητά τους, αποτελούν ωστόσο πιο σημαντικές μαρτυρίες για τα ήθη και τις διαθέσεις των Γάλλων της εποχής εκείνης. Έδωσα ιδιαίτερο βάρος στη μελέτη δημοσίων δράσεων και συμπε­

ριφορών που φωτίζουν τις απόψεις και τις τάσεις των Γάλλων κατά τις παραμονές της Επανάστασης. Τα πρακτικά των εθνικών συνελεύσεων, και αργότερα των επαρχιακών συνελεύσεων, υπήρξαν από αυτή την άποψη ιδιαίτερα διαφωτιστικά.

Αξιοποίησα πρωτίστως τα τετράδια παραπόνων

(cahiers de

doleances) που είχαν στη διάθεσή τους και οι τρεις Τάξεις το 1789. Αυτά τα cahiers, των οποίων τα πρωτότυπα είναι τόμοι ολόκληροι από χειρόγραφα, θα παραμείνουν για πάντα τεκ­ μήριο αδιάψευστο της παλαιάς γαλλικής κοινωνίας, υπέρτατη μορφή έκφρασης των επιθυμιών της, αυθεντική καταγραφή των τελευταίων βουλήσεών της. Ωστόσο, αν και πρόκειται για ανα­

ντικατάστατο τεκμήριο, δεν αρκέστηκα σε αυτό. Στις χώρες όπου η δημόσια διοίκηση είναι ήδη ισχυρή, οι ιδέες, οι επιθυμίες, οι δυσαρέσκειες, αλλά και τα συμφέρο­ ντα και τα πάθη, αργά ή γρήγορα εκδηλώνονται και εκφρά­

ζονται απροκάλυπτα. Μελετώντας κανείς τα σχετικά αρχεία, δεν αποκτά απλώς σαφή αντίληψη αυτών των διαδικασιών· έχει μπροστά του την πλήρη εικόνα της χώρας. Ένας αλλο­ δαπός που θα είχε σήμερα πρόσβαση σε όλους τους εμπι­ στευτικούς φακέλους του υπουργείου Εσωτερικών και των

νομαρχιών θα γνώριζε σύντομα για μας περισσότερα απ' όσα γνωρίζουμε εμείς οι ίδιοι. Όπως θα διαπιστώσουν οι αναγνώστες αυτού του βιβλίου, τον 18ο αιώνα η δημόσια διοίκηση ήταν ήδη ιδιαίτερα συγκε­ ντροπωημένη, εξαιρετικά ισχυρή, εντυπωσιακά δραστήρια. Δεν σταματούσε να βοηθά, να επιτρέπει ή να απαγορεύει.

47


ALEXIS DE TOCQUEVILLE

48

Άλλωστε, υπήρχαν μεγάλα περιθώρια και για να υπόσχεται και για να δίνει. Επιδρούσε ήδη με χίλιους τρόπους όχι μόνο στη γενική διαχείριση των κρατικών υποθέσεων, αλλά και στη μοίρα κάθε οικογένειας, ή ακόμη και στην ιδιωτική ζωή των πολιτών. Επιπλέον, δεν υπήρχε δημοσιότητα ως προς τις δρα­ στηριότητές της, και επομ��νως ο πολίτης δεν φοβόταν μήπως

εκτεθεί αναφέροντας ακόμη και τις πιο προσωπικές ατυχίες και συμφορές του στις αρχές. Αφιέρωσα πολύ χρόνο στη με­

λέτη παρόμοιων αναφορών που σώζονται, είτε στο Παρίσι εί­

τε σε άλλες περιοχές της Γαλλίας. 1 Όπως το περίμενα, σε αυτά τα κείμενα το Παλαιό Καθε­ στώς πρόβαλλε ολοζώντανο μπροστά μου, με τις ιδέες του, τα πάθη του, τις προκαταλήψεις του, τις πρακτικές του. Κά­ θε πολίτης εκφραζόταν εκεί ελεύθερα και κατέθετε τις πιο

μύχιες σκέψεις του. Απέκτησα έτσι πρόσβαση σ' ένα πλήθος πληροφοριών για την παλαιά κοινωνία, άγνωστων στους ιστο­ ρικούς και στους συγγραφείς που είχαν ζήσει τα γεγονότα της Επανάστασης είχα στη διάθεσή μου ένα υλικό που πο­ τέ εκείνοι δεν είχαν την ευκαφία να μελετήσουν.

Όσο πιο ενδελεχώς μελετούσα αυτά τα ντοκουμέντα, τό­ σο μεγαλύτερη ήταν η έκπληξη που δοκίμαζα διαπιστώνο­ ντας πόσα κοινά έχει η σημερινή Γαλλία με τη Γαλλία της εποχής εκείνης. Ανακάλυψα έτσι αισθήματα που πίστευα ότι

είχαν γεννηθεί με την Επανάσταση, ιδέες που ώς τότε θεω­ ρούσα ότι προέρχονταν από την επαναστατική περίοδο, συ-

1. Αξιοποίησα κυρίως τα αρχεία ορισμένων μεγάλων διοικήσεων (intendances), και ιδιαίτερα της Tours, που είναι πληρέστατα· αφορούν μια περιοχή η οποία βρίσκεται στην καρδιά της Γαλλίας χω έχει περισσό­ τερους από

1 εκατομμύριο κατοίκους.

Οφείλω να ευχαριστήσω, λοιπόν, ε­

δώ τον νεαρό αλλά ικανότατο υπεύθυνο των σχετικών αρχείων, τον κύριο

Grandmaison.

Μελετώντας τα αρχεία και άλλων διοικήσεων, μεταξύ των

οποίων και της Ile-de-France, διαπίστωσα ότι στο μεγαλύτερο μέρος του βασιλείου τα πράγματα ακολουθούσαν την ίδια λίγο-πολύ πορεία.


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

νήθειες που νομίζουμε ότι είναι απόρροιά της όπου και αν έστρεφα το βλέμμα μου, διαπίστωνα ότι η σημερινή κοινωνία ήταν βαθιά ριζωμένη στο έδαφος της παλαιάς Γαλλίας. Όσο περισσότερο πλησίαζα στο

1789, τόσο

πιο καθαρά έβλε-

πα να γεννιέται το πνεύμα εκείνο που κυοφόρησε, γέννησε και εξέθρεψε την Επανάσταση. Βαθμιαία, όλα τα βασικά χα­ ρακτηριστικά της Επανάστασης τα έβλεπα να διαμορφώνο­ νται στα χρόνια που προηγήθηκαν- το πνεύμα της, το τα­ μπεραμέντο της, η ίδια η Επανάσταση ενυπήρχαν σε εμ­

βρυακή μορφή στο Παλαιό Καθεστώς. Εκεί μπορούσα ήδη να δω όχι μόνο τις αιτίες που οδήγησαν στα πρώτα της βή­ ματα, αλλά και -ίσως, μάλιστα, πιο καθαρά- το προείκασμα της μακροπρόθεσμης κληρονομιάς που μας άφησε. Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι η Επανάσταση είχε δυο σαφώς διακριτές φάσεις κατά την πρώτη, οι Γάλλοι έδειχναν διατεθειμένοι να καταλύσουν το παρελθόν στο σύνολό του· κατά τη δεύ­

τερη, ήταν εμφανής η προσπάθεια να περισωθεί και να αξιο­ ποιηθεί ένα μέρος από αυτό το παρελθόν. Υπάρχουν, λοιπόν, αρκετοί νόμοι και αρκετές πολιτικές πρακτικές του Παλαιού Καθεστώτος που εξαφανίστηκαν σχεδόν ακαριαία το

1789,

για να επανέλθουν όμως στο προσκήνιο λίγα χρόνια αργότερα, όπως περίπου γίνεται με ορισμένα ποτάμια, που η κοίτη τους χάνεται κάτω από το έδαφος για ένα διάστημα, για

να αναδυθεί και πάλι μερικά μίλια πιο κάτω, σε νέο αυτή τη φορά περιβάλλον. Πρωταρχικός σκοπός του βιβλίου είναι να γίνει κατανοη­ τό από το κοινό γιατί αυτή η μεγάλη Επανάσταση, που κυο­ φορούνταν την ίδια εποχή σε όλη σχεδόν την Ευρώπη, ξέ­

σπασε στη χώρα μας και όχι αλλού, γιατί εκδηλώθηκε σχε­ δόν σαν φυσικό συμβάν σε μια κοινωνία την οποία επρόκει­ το να καταλύσει, γιατί, τέλος, η μοναρχία κατέρρευσε με τό­

σο απόλυτο και ξαφνικό τρόπο. Φιλοδοξώ το εγχείρημα να μην τελειώσει εδώ· αν ο χρό­ νος και οι δυνάμεις μου το επιτρέψουν, στόχος μου είναι να

49


ALEXIS

ΟΕ

TOCQUEVILLE

ακολουθήσει ένα άλλο βιβλίο, όπου να περιγράφω τις αντι­ δράσεις των Γάλλων της εποχής -με τους οποίους έχω ήδη αποκτήσει ιδιαίτερη οικειότητα μελετώντας το Παλαιό Κα­ θεστώς, υπό το οποίο και διαμορφώθηκαν-, και ειδικότερα τις μεταπτώσεις τους κατά τη μακρά και πολυτάραχη επα­ ναστατική περίοδο· θα δείξω πως, δίχως στην ουσία να αλ­

λάζουν χαρακτήρα, εμφανίζονται με νέα συνεχώς χαρακτη­ ριστικά, λίγο διαφορετικοί απ' ό,τι κατά την αμέσως προη­ γούμενη περίοδο, αλλά πάντα αναγνωρίσιμοι.

Θα διατρέξω αρχικά μαζί τους την πρώτη εκείνη περίοδο, το

1789,

όταν η αγάπη για την ισότητα και την ελευθερία συ­

νυπήρχαν αρμονικά στην καρδιά τους την περίοδο εκείνη κα­ τά την οποία ήθελαν να εγκαθιδρύσουν θεσμούς όχι μόνο δη­ μοκρατικούς αλλά και ελεύθερους, να καταργήσουν προνόμια

αλλά και να κατοχυρώσουν δικαιώματα. Ήταν μια περίοδος νεανικού ενθουσιασμού, περηφάνιας, ευγενών και αγνών πα­ θών, της οποίας -παρά τα λάθη που διαπράχθηκαν- οι άν­ θρωποι θα διατηρούν πάντα αλώβητη τη μνήμη και η οποία θα στοιχειώνει για πολύ ακόμη τον ύπνο όσων θα επιδιώκουν να

εκμαυλίσουν ή να υποδουλώσουν τους πολίτες. Παράλληλα με τη σύντομη αναφορά μου στην Επανάστα­ ση, θα προσπαθήσω να δείξω ποια ήταν εκείνα τα γεγονότα και τα λάθη, ποιες οι εσφαλμένες εκτιμήσεις που οδήγησαν αυτούς τους ίδιους Γάλλους να εγκαταλείψουν το αρχικό τους όραμα και, θέτοντας σε δεύτερη μοίρα την ελευθερία, να αρ­ κεστούν στο ρόλο των ισότιμων υποτακτικών του ηγεμόνα

όλης της υφηλίου. Πώς ένα καθεστώς πιο σιδηρό και πολύ πιο αυταρχικό από εκείνο το οποίο είχε ανατρέψει η Επανάστα­

ση καταφέρνει να συγκεντρώσει και πάλι στα χέρια του όλες τις εξουσίες, να αναιρέσει στην πράξη όλες τις ελευθερίες που με τόσους αγώνες είχαν κατακτηθεί, αντικαθιστώντας τες με απατηλά είδωλά τους; Πώς η λεγόμενη «λα'Cκή κυριαρχία» εκ­ φυλίζεται στην ψήφο ενός εκλογικού σώματος που δεν έχει τη δυνατότητα ούτε να ενημερώνεται, ούτε να συσκέπτεται, ού-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

τε να επιλέγει; Πώς συνελεύσεις βουβών και δουλοπρεπών

αντιπροσώπων καταλήγουν να υποκαθιστούν την ελεύθερη ψήφο για θέματα φορολογίας; Πώς ήταν δυνατόν το κράτος δικαίου, την ελευθερία της σκέψης, της έκφρασης και της κυ­ κλοφορίας των ιδεών -ό,τι πω πολύτψο και πω ευγενές πε­ ριείχε, δηλαδή, ο κατάλογος των κατακτήσεων του

1789- να

εξακολουθούν να τα επικαλούνται παρόλο ότι το έθνος είχε απωλέσει το δικαίωμα να αυτοκυβερνάται; Θα σταματήσω στο σημείο εκείνο όπου η Επανάσταση θε­

ωρώ ότι είχε πια ολοκληρώσει το έργο της και είχε γεννήσει τη νέα κοινωνία. Εν συνεχεία, θα εξετάσω το χαρακτήρα αυ­ τής της νέας κοινωνίας, προσπαθώντας να διακρίνω σε τι ακρι­

βώς έμοιαζε και σε τι διέφερε από την προηγούμενη· θα προ­ σπαθήσω, επίσης, να εντοπίσω τι κερδίσαμε και τι χάσαμε σε αυτή την ταραγμένη περίοδο, και τέλος θα αποπεφαθώ να προβλέψω τι μας επιφυλάσσει το μέλλον. Μέρος αυτού του δεύτερου βιβλίου έχει ήδη μορφοποιη­

θεί, αλλά δεν είναι ακόμη έτοψο να δημοσιευτει Θα μπορέ­ σω, άραγε, να το ολοκληρώσω; Ποως ξέρει; Η μοίρα των αν­ θρώπων είναι ακόμη πω άδηλη και από εκείνη των λαών. Ελπίζω όσα ακολουθούν να είναι γραμμένα δίχως προκα­ τάληψη, αλλά δεν ισχυρίζομαι και ότι τα έγραψα δίχως πά­ θος. Δεν θα ήταν, άλλωστε, νοητό ένας Γάλλος που μιλάει για

τη χώρα του και σκέφτεται για την εποχή στην οποία ζει να είναι εντελώς αποστασιοποιημένος. Ομολογώ, λοιπόν, ότι, με­ λετώντας την παλαιά κοινωνία μας σε όλες τις εκφάνσεις της, δεν απέστρεψα ούτε για μια στιγμή το βλέμμα μου από τη νέα. Δεν μου αρκούσε να διαγνώσω τη νόσο στην οποία υπέ­ κυψε ο ασθενής, αλλά και να διαπιστώσω πώς θα μπορούσε να είχε σωθεί. Λειτούργησα όπως εκείνοι οι γιατροί που από κάθε νεκρό όργανο προσπαθούν να συλλάβουν τους γενικούς

νόμους της ζωής. Στόχος μου ήταν να σχηματίσω μια εικόνα όχι μόνο απολύτως ακριβή, αλλά και διδακτική. Όποτε εντό­ πισα στους άμεσους προγόνους μας ορισμένες από τις ανα-

51


ALEXIS DE TOCQUEVILLE

52

γκαίες εκείνες αρετές που σχεδόν απουσιάζουν σήμερα (το αυθεντικά ανεξάρτητο πνεύμα, τις υψηλές φιλοδοξίες, την πί­

στη στον εαυτό μας και σε μια υπόθεση), ης ανέδειξα. Αντί­ στοιχα, όποτε συνάντησα στους νόμους, στις ιδέες, στα ήθη της εποχής εκείνης αδυναμίες που, αφού πρώτα υπέσκαψαν την παλαιά κοινωνία, εξακολουθούν και σήμερα να μας χα­ ρακτηρίζουν, φρόντισα να τις υπογραμμίσω και να ης φωτί­ σω, ώστε, βλέποντας το κακό που αυτές είχαν προκαλέσει

κατά το παρελθόν, να συνειδητοποιούμε καλύτερα τους κιν­ δύνους που τις συνοδεύουν. Για να πετύχω αυτόν το στόχο, ομολογώ ότι δεν δίστασα

να θίξω προσωπικότητες, κοινωνικές τάξεις, ιδέες, αναμνή­ σεις, ανεξάρτητα από το πόσο aξιοσέβαστες μπορεί να εί­ ναι. Ορισμένες φορές λυπήθηκα γι' αυτό, δίχως ωστόσο να μετανοώ για όσα έγραψα. Ελπίζω ότι όλοι εκείνοι που τους δυσαρέστησα με τις απόψεις μου και με ης κρίσεις μου θα με συγχωρήσουν, λαμβάνοντας υπόψη ότι τα κίνητρά μου

υπήρξαν ανιδιοτελή και έντιμα. Δεν είναι λίγοι αυτοί που θα με κατηγορήσουν, ίσως, ότι στο κείμενό μου δίνω υπερβολική έμφαση στην ελευθερία, έννοια για την οποία, όπως με διαβεβαιώνουν, το ενδιαφέρον σήμερα στη Γαλλία είναι σχεδόν ανύπαρκτο. Το μόνο που θα μπορούσα να απαντήσω σε όσους με μέμφονται γι' αυτό εί­

ναι ότι η εμμονή μου με την ελευθερία έχει πολύ βαθιές ρί­ ζες. Πριν από είκοσι και πλέον χρόνια, γράφοντας για μια άλ­

λη κοινωνία,2 διατύπωνα -σχεδόν κατά λέξη- ης ίδιες από­ ψεις, αυτές ποu και σήμερα θα διαβάσετε. Εν μέσω της γενικής αβεβαιότητας που τυλίγει το μέλλον,

προβάλλουν ήδη τρεις ολοφάνερες αλήθειες. Η πρώτη είναι

2. De la democratieenAmerique (α' τόμος, 1835·

β' τόμος,

1840).

Στα ελ­

ληνικά, Η δημοκρατία στην Αμερική (μετάφραση: Μπάμπης Λυκούδης ει­ σαγωγή: Γιώργος Μανιάτης εκδόσεις Στοχαστής, Αθήνα

2001).

[Σ.τ.μ.]


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

ότι οι άνθρωποι της εποχής μας κινούνται από μια άγνωστη

δύναμη -την οποία μπορεί να ελπίζει κανείς ότι θα τιθασεύσει ή θα επιβραδύνει, αλλά όχι και ότι θα την εξουδετερώσει-, που άλλοτε με βίαω και άλλοτε με πω ήπω τρόπο τούς ωθεί να καταργήσουν την αριστοκρατία. Η δεύτερη είναι ότι απ' όλες τις κοινωνίες του πλανήτη αυτές που θα δυσκολεύονται πάντοτε να αποφύγουν για μεγάλο χρονικό διάστημα την αυ­

ταρχική διακυβέρνηση είναι κατεξοχήν εκείνες στις οποίες αρι­ στοκρατία δεν υφίσταται πια, ούτε μπορεί πλέον να υπάρξει. Η τρίτη, τέλος, αλήθεια είναι ότι πουθενά αλλού ο δεσποτισμός δεν μπορεί να έχει τόσο ολέθρια αποτελέσματα όσο σε αυτές ακριβώς τις κοινωνίες κι αυτό γιατί ο δεσποτισμός, περισσό­ τερο από οποιαδήποτε άλλη μορφή διακυβέρνησης, ευνοεί την ανάπτυξη όλων εκείνων των ελαττωμάτων στα οποία είναι επιρρεπείς αυτές οι κοινωνίες, και επομένως τις ωθεί ακόμη

περισσότερο προς τα εκεί όπου οδηγούνται ήδη ακολουθώντας τη φυσική τους ροπή. Οι άνθρωποι, από τη στιγμή που δεν συνδέονται πλέον με­ ταξύ τους με δεσμούς οικογενειακούς, κάστας, ταξικούς ή συ­ ντεχνιακούς, είναι επόμενο να ασχολούνται υπερβολικά με τα ιδιωτικά συμφέροντά τους, να μην ενδιαφέρονται παρά μόνο για τον εαυτό τους, να βρίσκουν καταφύγω σ' έναν ατομικι­ σμό με την πω στενή έννοια του όρου, ο οποίος δεν αφήνει

κανένα περιθώρω για την καλλιέργεια δημοσίων αρετών. Ο δεσποτtσμός όχι μόνο δεν καταπολεμά αυτή την τάση, αλλά την κάνει ακατανίκητη, καθώς αφαιρεί από τους πολίτες κά­ θε αίσθηση κοινών σκοπών, αλληλεγγύης και αλληλεξάρτη­ σης, κάθε ευκαιρία για κοινή δράση. Ωθεί τον καθένα σε ό,τι

θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε ατομική περιχαράκωση· την τάση των πολιτών για ιδιώτευση την ωθεί ώς τα όρια της απομόνωσης, την τάση τους να αδιαφορούν ο ένας για τον άλ­ λον τη μετατρέπει σε παγερή αποστασιοποίηση. Σε αυτού του είδους τις κοινωνίες, όπου τίποτε δεν είναι παγιωμένο, όλοι κεντρίζονται συνεχώς από το φόβο της κοι-

53


ALEXIS

54

ΟΕ

TOCQUEVILLE

νωνικής υποβάθμισης και από τον οίστρο της κοινωνικής ανό­ δου. Την ίδια στιγμή που έχει εξελιχθεί σε βασικό κριτήριο κοινωνικής διάκρισης και καταξίωσης, το χρήμα έχει απο­ κτήσει επίσης πρωτοφανή κινητικότητα, περνώντας αδιάκο­ πα από χέρι σε χέρι, αλλάζοντας την κοινωνική θέση των ατό­ μων, οδηγώντας ολόκληρες οικογένειες σε κοινωνική ανα­

βάθμιση ή υποβάθμιση· έτσι, δεν υπάρχει πια σχεδόν κανείς που να μην προσπαθεί με κάθε τρόπο να αποκτήσει χρήμα­ τα, ή να διατηρήσει αυτά που ήδη έχει. Σήμερα τα πω κοινά πάθη είναι, λοιπόν, η επιθυμία να πλουτίσει κανείς πάση θυ­ σία, η ροπή προς τις επιχεφήσεις, η λατρεία του κέρδους, η

επιδίωξη της οικονομικής ευμάρειας και των υλικών απο­ λαύσεων. Αυτά τα πάθη εξαπλώνονται σε όλες ης τάξεις -ακόμη και σε εκείνες που ώς τώρα κατεξοχήν αντιστέκο­

νταν στη σαγήνη τους- και υπάρχει κίνδυνος να οδηγήσουν σύντομα ολόκληρο το έθνος σε διάχυτο εκνευρισμό και σε υπο­ βάθμιση, αν δεν γίνει κάτι για να ανακοπεί αυτή η αρνητική

πορεία. Η ίδια η φύση του δεσποτισμού ευνοεί την εμφάνιση και εξάπλωση παρόμοιων τάσεων. Αυτά τα φθοροποιά πάθη είναι σύμμαχοι και αρωγοί του δεσποτισμού, καθώς αποσπούν την προσοχή των πολιτών από τις δημόσιες υποθέσεις, στοι­ χειώνουν τη φαντασία τους, τους κάνουν να τρέμουν στην ιδέα και μόνο των επαναστάσεων. Από την άλλη, μόνο ο δεσποτι­ σμός εξασφαλίζει την απαραίτητη μυστικότητα και αδιαφά­ νεια που ευνοεί την απληστία και τις άνομες συναλλαγές, τα

ανέντιμα κέρδη και τον παράνομο πλουτισμό. Αυτές οι τάσεις παραμένουν, ασφαλώς, ισχυρές και όταν το καθεστώς μιας χώρας δεν είναι αυταρχικό· ωστόσο, σε συνθήκες δεσποτι­

σμού, γίνονται κυρίαρχες. Αντιθέτως, η ελευθερία -και μόνο η ελευθερία- μπορεί να καταπολεμήσει αποτελεσματικά αυτού του είδους τα αρνη­

τικά φαινόμενα και να αποτρέψει τον κατήφορο στον οποίο υπάρχει κίνδυνος να γλιστρήσουν οι κοινωνίες. Μόνο η ελευ­ θερία μπορεί να αποσπάσει τους πολίτες από την απομόνω-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

ση στην οποία τους οδηγεί η ίδια η «ανεξαρτησία» τους, ωθώντας τους να αποκαταστ'ήσουν την επαφ'ή μεταξύ τους, να ανακαλύψουν και πάλι τη ζεστασιά της καθημεριν'ής επικοι­ νωνίας, να πείσουν και να πειστούν, να διαφων'ήσουν και να συμφων'ήσουν με άλλους πολίτες αναφορικά με τις δημόσιες

υποθέσεις. Μόνο η ελευθερία μπορεί να τους αποσπάσει από τη λατρεία του χρ'ήματος και από τους περισπασμούς των καθημερινών δραστηριοτ'ήτων, κάνοντάς τους να νιώθουν ότι κάθε στιγμ'ή η πατρίδα είναι υπεράνω αλλά και δίπλα τους. Μόνο η ελευθερία υποκαθιστά ορισμένες στιγμές την αγάπη

για την υλικ'ή ευημερία με πιο υψιπέτη και πιο γόνιμα αι­ σθ'ήματα, γεννά την επιθυμία για κάτι πιο υψηλό από την απλ'ή

απόκτηση πλούτου, δημιουργεί το κατάλληλο περιβάλλον ώστε να φωτίζονται τόσο οι αρετές όσο και τα ελαττώματα των ανθρώπων. Δημοκρατικές κοινωνίες από τις οποίες απουσιάζει η ελευ­ θερία μπορεί να είναι πλούσιες, εκλεπτυσμένες, περίκομψες,

μεγαλοπρεπείς, ισχυρές λόγω του κύρους που τους προσδίδει η μαζικ'ή ομοιογένειά τους μπορεί σε αυτές να συναντ'ήσει κα­ νείς ατομικές αρετές, καλούς οικογενειάρχες, έντιμους εμπό­ ρους, αξιοσέβαστους ιδιοκτ'ήτες. Μπορεί, επίσης, να συνα­ ντ'ήσει κανείς εκεί καλούς χριστιανούς, καθώς στην περίπτω­ σ'ή τους το σημείο αναφοράς δεν είναι «εκ του κόσμου τού­ του» και η θρησκεία τους σεμνύνεται ότι μπορεί να υπάρχουν

καλοί χριστιανοί ακόμη και σε συνθ'ήκες εξαχρείωσης των ηθών και της χειρότερης δυνατ'ής διακυβέρνησης -κατά την περίο­ δο της πιο ακραίας παρακμ'ής της, η Ρωμα·ι:κ'ή Αυτοκρατορία κατοικούνταν πια κατά πλειοψηφία από χριστιανούς. Τολμώ,

ωστόσο, να πω ότι αυτό που δεν θα εμφανιστεί ποτέ σε τέ­ τοιου είδους κοινωνίες είναι μεγάλοι άνθρωποι, και κυρίως ένας μεγάλος λαός. Δεν διστάζω, μάλιστα, να δηλώσω ότι το πνευματικό αλλά και το ηθικό επίπεδο δεν θα σταματ'ήσει

ποτέ να υποβαθμίζεται εκεί όπου ο δεσποτισμός συνδυάζε­ ται με τον εξισωτισμό και την κακώς εννοούμενη ισότητα.

55


ALEXIS DE TOCQUEVILLE

56

Ιδού, λωπόν, η πίστευα και η έγραφα πριν από είκοσι χρόνια. Ομολογώ ότι έκτοτε δεν συνέβη κάτι σε ολόκληρο τον κόσμο που να με κάμει να αλλάξω γνώμη. Έχοντας καταθέ­ σει τη θεηκή μου άποψη για την ελευθερία σε μια περίοδο που η ιδέα αυτή ήταν δημοφιλής, δύσκολα θα μπορούσε να με επικρίνει κανείς για το γεγονός όη επιμένω να την εκθει­

άζω σήμερα που σχεδόν κανείς δεν την υπερασπίζεται. Εξάλλου, σε ό,τι αφορά την ελευθερία, οι διαφορές μου

από τους περισσότερους επικριτές μου είναι ίσως λιγότερες απ' ό,τι ω ίδωι νομίζουν. Αν οι πολίτες ήταν πεισμένοι όη το κράτος διέθετε ης απαραίτητες αρετές ώστε να διαχεφίζε­ ται επιτυχώς την ελευθερία τους, ποως θα ήταν τόσο ποτα­ πός ώστε να προτιμά να εξαρτάται από τα καπρίτσια ενός ανθρώπου, αντί να υπακούει σε νόμους που έχουν ψηφιστεί

και με τη δική του συμβολή; Δεν νομίζω ότι θα υπήρχε κανείς πρόθυμος να δεχθεί κάτι τέτοω. Ακόμη και οι μονάρχες δεν αρνούνται τη μεγάλη αξία της ελευθερίας απλώς προτιμούν να την απολαμβάνουν μόνο ω ίδωι, θεωρώντας όλους τους άλλους ανάξωύς της. Δεν υπάρχουν, λοιπόν, μεγάλες διαφο­

ρές ως προς την αξία της ελευθερίας, αλλά ως προς τη με­ γαλύτερη ή μικρότερη εκτίμηση που έχει κανείς στους αν­ θρώπους. Με αυτή την έννοια, θα μπορούσε να πει κανείς,

δίχως να υπερβάλλει, όη η προτίμηση που δείχνει κάποως για την απολυταρχική διακυβέρνηση είναι ευθέως ανάλογη με την περιφρόνηση που τρέφει για τη χώρα του. Ζητώ να

διατηρήσω το δικαίωμα να μην συμμερίζομαι -τουλάχιστον προς το παρόν- αυτή την άποψη. Τέλος, μπορώ να ισχυριστώ, δίχως να περιαυτολογώ, ότι

το βιβλίο που δημοσιεύω σήμερα είναι προ·r:όν μακράς και επίπονης εργασίας. Υπάρχει κεφάλαω, και μάλιστα αρκετά

μικρό, για το οποίο απαιτήθηκαν έρευνες ενός έτους και πλέον. Θα μπορούσα να είχα παραφορτώσει κάθε σελίδα με σημει­

ώσεις και επεξηγήσεις, αλλά προτίμησα να περιοριστώ σε λί­ γες μόνο και τις υπόλοιπες να τις εντάξω στο τέλος του βι-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

βλιου. 3 Οι σημειώσεις αυτές περιλαμβάνουν παραοειγματα και τεκμήρια για όσα υποστηριζω. Αν πάντως κάποως από τους αναγνώστες θεωρει ότι αξίζει τον κόπο να αναζητήσει περαιτέρω στοιχεία, υπάρχουν πολλά ακόμη, τα οποία θα

μπορούσα να θέσω στη διάθεσή του.

3.

Στην ελληνική έκδοση παρατίθενται επίσης στο τέλος του βιβλίου

(Παράρτημα), του οποίου άλλωστε αποτελούν σημαντικό -με ποσοτικά αλλά και με ουσιαστικά κριτήρια- τμήμα. Στο σημείο του κυρίως κεψέ­

νου που «υποστηρίζεται» από πρόσθετο υλικό αυτού του τύπου υπάρχει

σχετική παραπομπή με αραβικούς αριθμούς κ.ο.κ.). [Σ.τ.μ.]

([1], [2], [3]. [4], [5], [6]

57


ΒΙΒΛΙΟ ~

Α'


ΚΕΦΑΛΑΙΟ

1

Αλληλοσuγχpοuόμεvες χρίσεις για το ξiσπασμα της Επαvaστασης

Δεν υπάρχει τίποτε πω κατάλληλο να διδάξει στους φιλόσο­ φους και στους πολιτικούς τη μετρωφροσύνη από την ιστο­

ρία της Επανάστασης χι αυτό, γιατί κανένα άλλο γεγονός

δεν χαρακτηρίστηκε ποτέ από γεγονότα τόσο σημαντικά και με τόσο βαθιές ρίζες στο παρελθόν, τα οποία να έχουν ωρι­ μάσει τόσο πολύ, και ωστόσο να είναι εντελώς απρόβλεπτα.

Ακόμη και ο Μέγας Φρειδερίχος, παρά την ο��υδέρκεια

που τον διέκρινε, δεν είχε προαισθανθεί τι επρόκειτο να συμ­

βεί. Βρισκόταν τόσο κοντά (χρονικά) σε όσα θα ακολουθού­ σαν, και όμως δεν έβλεπε τίποτε. Ακόμη περισσότερο, αν και ενεργούσε ήδη σύμφωνα με το πνεύμα της Επανάστασης, αν και υπήρξε πρόδρομός της, ή ακόμη και καταλύτης της θα μπορούσε να πει κανείς, όμως δεν είχε αντιληφθεί ότι πλη­ σιάζει. Εξάλλου, όταν η Επανάσταση θα ξεσπάσει επιτέλους, τα καινοφανή χαρακτηριστικά της, που θα την χάνουν να ξεχω­

ρίζει απ' όλες τις προηγούμενες επαναστάσεις, δεν θα γίνουν αμέσως αντιληπτά. Από μακριά όλος ο κόσμος θα την πα­ ρακολουθήσει με αυξημένη περιέργεια· παντού θα γεννήσει στο πνεύμα των λαών ένα είδος νεφελώδους αίσθησης ότι μια νέα εποχή ανατέλλει, καθώς και εξίσου νεφελώδεις προσδο­ κίες για αλλαγές και μεταρρυθμίσεις. Κανείς, ωστόσο, δεν


ALEXIS DE TOCQUEVILLE

6z

υποψιάζεται ακόμη τι πρόκειται να συμβεί. Οι ηγεμόνες και οι υπουργοί τους δεν έχουν καν τα συγκεχυμένα προαισθή­ ματα των υπηκόων τους. Αρχικά θεωρούν την Επανάσταση

μια ακόμη από τις πρόσκαφες εκείνες ασθένειες που προ­ σβάλλουν κατά καφούς τους λαούς, και οι οποίες δεν έχουν άλλες συνέπειες παρά να ανοίξουν νέα πεδία πολιτικής δρά­ σης για τις όμορες χώρες. Αν καμιά φορά οι εκτψήσεις τους [για την Επανάσταση] είναι σωστές, αυτό γίνεται εν αγνοία τους, συμπτωματικά. Οι σημαντικότεροι γερμανοί ηγεμόνες,

που συγκεντρώθηκαν τον Αύγουστο του 1 791 στο Πίλνιτς, 1 διακήρυξαν, βέβαια, ότι ο κίνδυνος που απειλεί τη μοναρχία στη Γαλλία είναι και κίνδυνος για το παλαιό καθεστώς σε όλες τις χώρες της Ευρώπης στην πραγματικότητα ωστόσο, πολύ απείχαν από να πιστεύουν κάτι τέτοω. Τα μυστικά έγ­

γραφα της εποχής αποκαλύπτουν ότι δεν επρόκειτο παρά για επιδέξιες διπλωματικές διακηρύξεις, που σκοπό είχαν να κα­ λύψουν τα σχέδιά τους, ή να τα εξωρα"tσουν στα μάτια των λαών της Ευρώπης. Κατά βάθος, πίστευαν ότι η Γαλλική Επανάσταση δεν ήταν

παρά τοπικό και παροδικό γεγονός, το οποίο θα μπορούσαν μάλιστα να εκμεταλλευτούν προς όφελός τους. Με αυτή ακρι­ βώς τη σκέψη και την προοπτική, καταστρώνουν σχέδια, προ­ ετοιμάζονται, συνάπτουν μυστικές συμμαχίες έχοντας κατά νου τη μελλοντική αυτή λεία, φιλονικούν μεταξύ τους, διχά­ ζονται, επανασυμφιλιώνονται. Δεν υπάρχει σχεδόν τίποτε για το οποίο να μην είναι προετοιμασμένοι, με εξαίρεση ... όσα πρόκειται να συμβούν.

1.

Στις

27 Αυγούστου 1791, από το φρούριο του Pillnitz, στη

Σαξονία, ο

Λεοπόλδος Β' της Αυστρίας και ο Φρειοερίκος Γουλιέλμος Β' της Πρωσίας με κοινή τους ανακοίνωση καλούσαν τους μονάρχες της Ευρώπης να είναι σε ετοιμότητα ώστε να σπεύσουν σε βοήθεια του γάλλου βασιλιά Λουδοβί­ κου ΙΣΤ. Η ανακοίνωση αυτή, όπως ήταν φυσικό, ενίσχυσε τα αντψοναρ­ χικά αισθήματα στη Γαλλία και όξυνε γενικά τα πνεύματα. [Σ.τ.μ.]


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

Οι Άγγλοι, οι οποίοι είναι πιο οξυδερκείς και πιο έμπεφοι, χάρις στα διδάγματα που αντλούν από τη δικ'ή τους ιστορία και από τη μακρά παράδοσή τους πολιτικών ελευθεριών, δια­ κρίνουν -έστω και μέσα από ένα βαρύ, σχεδόν αδιαφανές πέ­ πλο- το φάσμα μιας κοσμογονικ'ής επανάστασης που πλησιάζει· ακόμη και αυτοί ωστόσο, δεν μπορούν να διακρίνουν ποια μορφή θα πάρει, όπως δεν μπορούν να διακρίνουν ποιες συ­ νέπειες θα έχει για τον κόσμο όλον, αλλά και για τη χώρα τους

ειδικότερα. Ο Άρθουρ Γιανγκ,2 ο οποίος περιοδεύει τη Γαλλία την εποχ'ή εκείνη και θεωρεί την επανάσταση επικείμενη, αδυνατεί να εκτιμήσει τη σημασία της και την εμβέλειά της, φτάνοντας μάλιστα στο σημείο να αναρωτιέται μήπως το τε-

λικό αποτέλεσμα θα είναι να αυξήσει τα υφιστάμενα προνόμια. «Σε ό,τι αφορά τους ευγενείς και τον κλ'ήρο», γράφει [το

1787],

«αν η επανάσταση αυτή ενισχύσει ακόμη περισσότερο

τη θέση τους, νομίζω ότι το κακό που θα έχει κάμει θα είναι μεγαλύτερο από το καλό». Ακόμα και ο Μπερκ, για τον οποίο τα πράγματα ήταν ξε­

κάθαρα λόγω του μίσους που του ενέπνευσε από την αρχ'ή η Επανάσταση, υπάρχουν στιγμές που αμφιταλαντεύεται. Η πρώτη του εκτίμηση 'ήταν ότι η Γαλλία θα εξασθεν'ήσει, σχε­ δόν θα εκμηδενιστεί. «Νομίζω», γράφει, «ότι για μεγάλο χρο­ νικό διάστημα η πολεμικ'ή ικανότητα της Γαλλίας θα είναι σχε­

δόν ανύπαρκτη. Δεν αποκλείεται, μάλιστα, αυτό να είναι ορι­

στικό και η επόμενη γενιά να επαναλαμβάνει την αρχαία ρ'ή­ ση

Gnllos quoque in bellis floruisse audivimus:

έχουμε ακούσει να

λένε ότι και οι Γαλάτες διακρίνονταν κάποτε στον πόλεμο». 3

2. Arthur Young (1741-1820).

Βρετανός αγρονόμος και οικονομολό­

γος. Οι εντυπώσεις του από τα ταξiοια που πραγματοποiησε στη Γαλ­ λiα κατά τα τελευταία χρόνια του Παλαιού Καθεστώτος δημοσιεύτηκαν το

1791 και μεταφράστηκαν το 1794 στα γαλλικά με τον τiτλο Voyages en Francependantlesannees 1787,1788, 1789et 1790. [Σ.τ.μ.] 3. Παράφραση λόγου που εκφώνησε ο Μπερκ (Edmund Burke, 1729-

63


ALEXIS DE TOCQUEVILLE

64

Η κρίση δεν είναι πάντα πιο ορθή όταν κάποιος παρατηρεί τα γεγονότα από κοντά, απ' ό,τι όταν τα παρατηρεί από απόσταση. Στη Γαλλία, ακόμη και την παραμονή της Επανά­ στασης, δεν υπήρχε σαφής εικόνα τι θα μπορούσε να επιφυ­

λάσσει το μέλλον. Από τα πολυάριθμα τετράδια (παραπόνων) που έχω εξετάσει, μόνο σε δύο ή τρία εκφράζονται φόβοι για λα"ίκή εξέγερση. Οι ανησυχίες αυτές αφορούν κυρίως το εν­ δεχόμενο η βασιλική εξουσία, η «αυλή» όπως συνεχίζουν να την αποκαλούν, να εξακολουθήσει να διατηρεί την ίδια βαρύ­ τητα και ισχύ. Η αδυναμία και η περιορισμένη διάρκεια της

συνέλευσης των Γενικών Τάξεων O~tats Generaux) προκαλούν ανησυχίες διατυπώνονται, μάλιστα, φόβοι για βίαιη διάλυσή τους. Η αριστοκρατία φοβόταν ιδιαίτερα ένα τέτοιο ενδεχό­ μενο. «Τα ελβετικά στρατεύματα», διαβάζουμε σε αρκετά από αυτά τα τετράδια, «θα πρέπει να δώσουν όρκο ότι δεν θα στρέψουν ποτέ τα όπλα τους κατά των πολιτών, ακόμη και σε περίπτωση ταραχών ή εξέγερσης». Αρκεί οι Γενικές Τά­ ξεις να λειτουργούν ελεύθερα και όλες οι επιβουλές εναντίον τους θα αποκρουστούν· οι μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται είναι τεράστιες, αλλά δεν θα συναντήσουν δυσκολίες. Εν τω μεταξύ, η Επανάσταση συνεχίζει το δρόμο της. Από τη στιγμή που το κεφάλι του τέρατος έχει ξεπροβάλει, δια­ κρίνονται τα τρομερά όσο και ασυνήθιστα χαρακτηριστικά του· αφού πρώτα καταστρέψει τους πολιτικούς θεσμούς, θα

καταργήσει και τους δημόσιους θεσμούς μετά τους νόμους, θα αλλάξουν τα ήθη, τα έθιμα, ακόμη και η γλώσσα· αφού πρώτα καταστρέψει το σύστημα διακυβέρνησης, θα ανατρέ­ ψει τα θεμέλια της κοινωνίας και, τέλος, θα επιχειρήσει να εκ-

97) τον Φεβρουάρω του 1790. Το έργο του Μπερκ Reflections on the French Revolution (1790), πρώτη συστηματική κριτική στις αρχές και τους στόχους της Γαλλικής Επανάστασης, άσκησε σημαντική επίδραση στην εποχή του, αλλά και σε πολλούς μεταγενέστερους συντηρητικούς συγγραφείς και πολιτικούς στοχαστές. [Σ.τ.μ.]


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

θρονίσει και τον ίδιο τον Θεό. Ακόμη χειρότερα, σύντομα αυτή η ίδια Επανάσταση θα επεκταθεί και εκτός Γαλλίας, χρη­ σιμοποιώντας μεθόδους και τακτικές άγνωστες έως τότε, φο-

νικά συνθήματα («ένοπλες απόψεις», όπως έλεγε ο Πιτ)·4 πα­ ραβιάζοντας τα σύνορα των αυτοκρατοριών, ανατρέποντας θρόνους, εξαπατά τους λαούς και -τι περίεργο!- τους μετα­ τρέπει συγχρόνως σε οπαδούς της.

Στο βαθμό που συμβαίνουν όλα αυτά, αλλάζουν και οι εκτιμήσεις για την Επανάσταση. Ό,τι αρχικά οι ηγεμόνες και οι πολιτικοί της Ευρώπης είχαν θεωρήσει απλό επεισόδιο στην ιστορική διαδρομή ενός λαού, αρχίζει τώρα να θεωρείται γε­

γονός καινοφανές, εντελώς διαφορετικό απ' οτιδήποτε άλλο είχε συμβεί ώς τότε στον κόσμο, και παράλληλα τόσο γενι­ κευμένο, τόσο τερατώδες και τόσο ακατανόητο ώστε ο αν­ θρώπινος νους να σαστίζει παρατηρώντας το. Ορισμένοι πι­ στεύουν ότι αυτή η πρωτόγνωρη δύναμη, η οποία δείχνει ασταμάτητη και ακατανίκητη, αδυνατώντας να ανακόψει και

η ίδια τη δυναμική της, θα οδηγήσει τις ανθρώπινες κοινωνίες στην πλήρη και οριστική διάλυσή τους. Άλλοι πάλι κάνουν λόγο για τον ίδιο τον δαίμονα, ο οποίος έχει επεκτείνει τη δράση του επί της Γης. «Η Γαλλική Επανάσταση έχει σατα­

νικό χαρακτήρα», έγραφε ο Ζ.Μ. ντε Μεστρ5 ήδη το 1797. Υπάρχουν, ωστόσο, και εκείνοι που, αντίθετα, θεωρούν την Επανάσταση έργο της Θείας Πρόνοιας, η οποία θέλησε έτσι

να ανανεώσει το πρόσωπο όχι μόνο της Γαλλίας, αλλά και

4. William Pitt, ο Νεότερος (1759-1806). Βρετανός πολιτικός. Το 1783 έγινε ο νεότερος πρωθυπουργός στην ιστορία της χώρας, θέση την οποία διατήρησε ώς το 1801 και στην οποία επανήλθε το 1804. [Σ.τ.μ.] 5. Joseph Marie, κόμης de Maistre (1753-1821). Γάλλος πολιτικός στοχαστής, φιλόσοφος και διπλωμάτης, φανατικός πολέμιος της Γαλλι­ κής Επανάστασης και ένθερμος υποστηρικτής της ελέω Θεού μοναρχίας. Η συγκεκριμένη φράση προέρχεται από το έργο του

France (1797).

[Σ.τ.μ.]

Considerations sur la

65


ALEXIS

66

ΟΕ

TOCQUEVILLE

ολόκληρου του κόσμου, να δημωυργήσει ένα είδος νέας αν­ θρωπότητας. Σε αρκετούς από τους συγγραφείς εκείνης της περιόδου συναντάμε κάτι από το θείο δέος που προκαλούσε

στον Σαλβιανό η θέα των βαρβάρων.6 Ο Μπερκ και πάλι, έγραφε: «Έχοντας στερηθεί το παλαιό της πολίτευμα -ή μάλ­ λον, οποωδήποτε πολίτευμα-, η Γαλλία μάλλον προκαλούσε συναισθήματα οίκτου και περιφρόνησης, παρά αποτελούσε

τη μάστιγα και το φόβητρο του ανθρώπινου είδους. Από τον τάφο αυτής της δολοφονημένης μοναρχίας βγήκε ένα ον άμορ­ φο, ασπόνδυλο, πω τρομερό απ' οτιδήποτε είχε συνθλίψει και καθυποτάξει τη φαντασία των ανθρώπων έως τότε. Αυτό το

απόκοσμο και απεχθές ον επιδιώκει απερίσπαστο το στόχο του, δίχως να φοβάται τους κινδύνους, ή να αναχαιτίζεται από τύψεις περιφρονώντας όλους τους κοινά αποδεκτούς κανό­

νες και όλα τα συνηθισμένα μέσα, ισοπεδώνει όσους δεν μπο­ ρούν καν να αντιληφθούν πώς είναι δυνατόν να υπάρχει ένα

τέτοω τέρας». 7 Ήταν, πράγματι, το γεγονός τόσο ασυνήθιστο όσο υπέθε­ ταν οι συγγραφείς της εποχής εκείνης; Τόσο μοναδικό, τόσο ανατρεπτικό, τόσο ρηξικέλευθο; Ποια ήταν η πραγματική του σημασία, ποως ο πραγματικός χαρακτήρας του, ποιες οι μό­ νιμες συνέπειες αυτής της παράδοξης και τρομερής επανά­

στασης; Τι ακριβώς γκρέμισε; Τι ακριβώς δημωύργησε; Φαίνεται πως είναι πια καφός να αναζητήσουμε και να

δώσουμε τις απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, πως είμα­ στε σήμερα σε θέση να δούμε αυτό το αξωμνημόνευτο γε­ γονός στις πραγματικές του διαστάσεις και να το κρίνουμε ανάλογα. Έχουμε πια απομακρυνθεί αρκετά από την Επα-

6. Salvianus (περ.

390-περ.

484).

Ιερωμένος που έδρασε στη σημερι­

νή Μασσαλία, συγγραφέας του βιβλίου

De gubernatione Dei (439-51).

[Σ.τ.μ.]

7. Letters on the Proposals ofPeace (1796), Works, τ. VIII, σ. 82.


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

νάσταση, ώστε να μην νLώθουμε παρά μόνο τον απόηχο των παθών που θόλωναν το βλέμμα των πρωταγωνLστών της συγ­

χρόνως, βρLσκόμαστε αρκετά κοντά στα γεγονότα, ώστε να μπορούμε να καταλάβουμε πώς σκέπτονταν καL πώς δρούσαν εκείνοι. Σε λίγα χρόνLα, θα είναL πολύ πω δύσκολο να επLχεφήσουμε κάτι τέτοω· όταν

OL

μεγάλες επαναστάσεLς

πετυχαίνουν, τα αίτLα που τLς προκάλεσαν παύουν να υφί­ στανταL, καL επομένως γίνονταL ακατανόητες εξαιτίας ακρLβώς της επιτυχίας τους.

67


ΚΕΦΑΛΑΙΟ

2

Πώς ~ασικ6ς και υπέρτατος στ6χος της Επανaστασης δεν Ύjταν, 6πως συχνa υποστηρίζεται,

να ανατρέψει τη θρησκευτικΎ] εξουσία και να εξασθενίσει την πολιτικΎ] εξουσία στη Γαλλία

Μια από τις πρώτες ενέργειες της Γαλλικής Επανάστασης ήταν να επιτεθεί στην Εκκλησία· από τα πολλά πάθη που πυροδό­ τησε αυτή η επανάσταση, το πρώτο που εκδηλώθηκε και το τελευταίο που έσβησε ήταν το αντιθρησκευτικό. Ακόμη και

όταν ο ενθουσιασμός για την ελευθερία είχε εξανεμιστεί, ακό­ μη και όταν η ηρεμία είχε επανέλθει με τίμημα την ανελευθε­ ρία, η εξέγερση κατά της εκκλησιαστικής αυθεντίας δεν είχε καταλαγιάσει. Ο Ναπολέων, που είχε καταφέρει να καθυπο­

τάξει το φιλελεύθερο πνεύμα της Γαλλικής Επανάστασης, προ­ σπάθησε ανεπιτυχώς να χαλιναγωγήσει τον αντιχριστιανικό

της οίστρο. Ακόμη και στις μέρες μας συναντάμε ανθρώπους οι οποίοι προσπαθούν να αντφροπήσουν την υποταγή τους στην κάθε είδους και επιπέδου πολιτική εξουσία με την προ­ κλητική αυθάδειά τους προς τα Θεία· έχοντας αποκηρύξει ό,τι πω ελεύθερο, πιο ευγενές και πω υψηλό υπήρχε στα επανα­

στατικά ιδεώδη, εξακολουθούν να πιστεύουν (και καυχώνται γι' αυτό) στο πνεύμα της επανάστασης μόνο και μόνο επειδή παραμένουν εχθρικοί απέναντι στη θρησκεία.

Ωστόσο, εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς σήμερα ότι αυτό το αντιθρησκευτικό μένος δεν ήταν παρά ένα μόνο επεισόδιο της Επανάστασης, ένα εντυπωσιακό αλλά πρόσκαφο χαρακτηρι-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

στικό της, πεπερασμένη απόρροια των ιδεών, των παθών και των ιδιαίτερων εκείνων γεγονότων που προετοίμασαν το έδαφος γι' αυτή, αλλά όχι και αυτό καθεαυτό το πνεύμα της. Δικαίως η φιλοσοφία του 18ου αιώνα θεωρείται μια από τις βασικές αιτίες της Επανάστασης είναι, επίσης, αναμφι­ σβήτητο ότι αυτή η φιλοσοφία ήταν βαθύτατα aντιθρησκευ­

τική. Θα πρέπει, ωστόσο, να επισημανθεί ότι στους κόλπους

της συνυπήρχαν δυο σαφώς διακριτές και διαφορετικές με­ ταξύ τους τάσεις.

Από τη μια, υπήρχαν όλες εκείνες οι νέες ή αναγεννημένες ιδέες που αναφέρονται στις κοινωνικές συνθήκες και στις αρ­ χές του αστικού και του πολιτικού δικαίου, όπως, για παρά­ δειγμα, η φυσική ισότητα των ανθρώπων, η ισονομία και η συ­

νακόλουθη κατάργηση όλων των ταξικών ή επαγγελματικών προνομίων, η λα"ίκή κυριαρχία, η παντοδυναμία της κοινωνικής

εξουσίας, η ισότητα απέναντι στους νόμους ... Όλες αυτές οι αρχές δεν είναι μόνο η μήτρα της Γαλλικής Επανάστασης, αλ­ λά και η ίδια η υπόστασή της, κατά κάποιον τρόπο· είναι ό,τι πιο θεμελιώδες, ό,τι πω αυθεντικό, ό,τι πιο ανθεκτικό στο χρό­

νο μάς έχει κληροδοτήσει η επαναστατική περίοδος. Από την άλλη, οι φιλόσοφοι του 18ου αιώνα είχαν κατα­ ληφθεί από ένα είδος aντιθρησκευτικής μανίας. Έβαλλαν κα­ τά του κλήρου, κατά της ιεραρχίας της Εκκλησίας, κατά των θεσμών της, κατά των δογμάτων της μάλιστα, για να επιτύ­ χουν την ανατροπή όλων αυτών, προσπάθησαν να κλονίσουν ακόμη και τα θεμέλια του Χριστιανισμού. Ωστόσο, αυτή η εκ­

δοχή της φιλοσοφίας του 18ου αιώνα, έχοντας γεννηθεί και αναπτυχθεί σε συνθήκες που η ίδια η Επανάσταση θα ανέ­ τρεπε, ήταν αναγκασμένη να εξαφανιστεί μαζί με τις συνθή­ κες που την είχαν γεννήσει, να δει το θρίαμβό της να γίνεται παράλληλα και τάφος της. Για να γίνει σαφές αυτό που θέ­

λω να πω, δεν θα προσθέσω παρά μία μόνο φράση, αφού άλ­ λωστε θα επανέλθω στο κρίσιμο αυτό· θέμα: το αβυσσαλέο μίσος προς τον Χριστιανισμό είχε τροφοδοτηθεί από την ιδιό-

69


ALEXIS

ΟΕ

TOCQUEVILLE

τ11τά του όχι τόσο ως θρ11σκευτικού δόγματος, όσο ως επtσ"f1μου κρατικού θεσμού· όχι τόσο από το γεγονός ότι ο κλήρος

διεκδικούσε να έχει λόγο στ11 διαχε(ρισ11 του «επέκεινα», όσο από το γεγονός ότι οι ιερε(ς ήταν ιδιοκτήτες γ"f1ς, χωροδε­

σπότες, ή αρμόδιοι για τ11ν ε(σπραξΎ1 και τ11ν αξιοπΟL"f1σΎ1 τ11ς δεκάτ11ς όχι τόσο από το γεγονός ότι δεν υπήρχε χώρος για

τ11ν Εκκλ11σία στ11 νέα κοινωνία που επρόκειτο να δ"f1μιουρ­ γ"f1θεί, όσο από το γεγονός ότι

11

θέσ11 τ11ς ήταν ήδ"f1 δεσπό­

ζουσα και προνομιακή στ11ν παλαιά κοινωνία,

11

οποία έπρε­

πε τώρα να κατεδαφιστεί. Δεν έχει κανείς παρά να παρατ11ρήσει πώς με το πέρασμα

του χρόνου αυτή

11

αλήθεια γίνεται προφανής, και μάλιστα

κάθε μέρα και με πιο παν11γυρικό τρόπο. Στο βαθμό που το

πολιτικό οικοδόμ11μα τ11ς Επανάστασ11ς σταθεροποιείται, το θρ11σκεuτικό τ11ς οικοδόμ11μα καταρρέει· στο βαθμό που όλοι οι παλαιοί πολιτικοί θεσμοί, οι οπο(οι δέχτ11καν τ11ν επίθεσή τ11ς, έχουν σήμερα καταστραφεί, στο βαθμό που οι εξουσίες,

οι επιρροές και οι τάξεις τις οποίες κατεξοχήν μισούσε έχουν

"f1Π"f1θεί οριστικά, στο βαθμό που, ως έσχατ11 ένδειξ11 τ11ς ήτ­ τας τους, ακόμ11 και το μίσος απέναντι σε όλα αυτά έχει σή­ μερα αμβλυνθεί, στο βαθμό τέλος που ο κλήρος έχει περιθω­ ριοποι"f1θεί περισσότερο απ' όλους τους άλλους θεσμούς τους

οποίους ανέτρεψε

11

Επανάστασ11,

11

Εκκλ11σία έχει αρχίσει

βαθμιαία να ανακτά τ11ν επιρροή τ11ς και τ11 θέσ11 τ11ς στον αν­ θρώπινο νου. Και μ11ν νομίζετε, βέβαια, ότι το φαινόμενο αυτό παρατΎ1ρείται μόνο στ11 Γαλλία· σε όλες τις χώρες τ11ς Ευρώπ"f1ς, με­

τά τ11 Γαλλική Επανάστασ11

11

Εκκλ11σtα παρουσιάζει τάσεις

αναζωογόν"f1σ"f1ς. Είναι μεγάλο λάθος να πιστεύει κανε(ς ότι. από τ11ν ίδια

τους τ11 φύσ11 οι δ11μοκρατικές κοινωνίες είναι εχθρικές προς τ11 θρ11σκεία. Δεν υπάρχει τ(ποτε στον Χριστιανισμό, ή έστω στον Καθολικισμό, που να ε(ναι απολύτως αντίθετο προς το

πνεύμα αυτών των κοινωνιών· θα έλεγα, μάλιστα, ότι αρκε-


ΤΟ ΠΑΛΑΙΟ ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΚΑΙ

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

τά στοιχεία τους είναι ιδιαίτερα ευνο·r:κά απέναντι σε αυτό το

πνεύμα. Η ιστορική εμπεφία δείχνει ότι οι πιο βαθιές ρίζες του θρ-ησκευτικού ενστίκτου βρίσκονταν πάντα στ-ην καρδιά των ανθρώπων του λαού. Όλες οι θρ-ησκείες που έσβησαν είχαν βρει εκεί το τελευταίο καταφύγιό τους θα ήταν, λοιπόν, πολύ παράξενο θεσμοί που επιδιώκουν τ-ην επικράτηση των

ιδεών και των επιθυμιών του λαού. να ωθούν απαραίτητα και

συστηματικά το ανθρώπινο πνεύμα προς αντιθρησκευτικές κατευθύνσεις.

Αυτό που ανέφερα ήδη μιλώντας για τη θρησκευτική εξου­ σία, θα το υποστηρίξω ακόμη πω σθεναρά προκειμένου για την κοινωνική εξουσία. Όταν η Επανάσταση ανέτρεψε όλους τους θεσμούς καt

όλες τις πρακτικές που ώς τότε εξασφάλιζαν την κοινωνική ιε­ ραρχία και απέτρεπαν τους ανθρώπους από την παραβίαση των κανόνων διαβίωσης, ορισμένοι πίστεψαν ότι αποτέλεσμα θα ήταν να καταργήσει όχι μόνο μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη πραγμάτων αλλά κάθε είδους τάξη, όχι μόνο τη συγκε­ κριμένη μορφή διακυβέρνησης αλλά την κοινωνική εξουσία αuτή καθεαυτή· ότι, δηλαδή, η φύση της ήταν κατά βάση αναρ­ χική. Ωστόσο, θα τολμούσα να πω ότι όσοι ισχυρίζονταν κάτι τέτοω είχαν απλώς παρασυρθεί από τα επιφαινόμενα. Λιγότερο από έναν χρόνο μετά τό ξέσπασμα της Επανά­

στασης, ο Μφαμπώ1 έγραφε κρυφά στον βασιλιά: «Συγκρί­ νετε τη νέα κατάσταση πραγμάτων με το Παλαιό Καθεστώς καt θα δείτε να σας καταλαμβάνουν αισθήματα ανακούφισης αλλά καt ελπίδας. Μέρος των αποφάσεων της Εθνοσυνέλευ­ σ-ης, και μάλιστα το πιο σημαντικό, είναι εμφανώς ευνο·r:κό

γtα τη μοναρχική διακυβέρνηση. Το παρλαμέντο

(parlement),

1. Honore Gabriel Riqueti, κόμης de Mirabeau ( 1749-91).

Γάλλος πο­

λιτικός και ρήτορας, από τους πρωταγωνιστές τrις πρώτrις φάσrις τrις Επανάστασrις. Είχε εντρυφήσει στο αγγλικό πολιτικό σύστημα και ήταν οπαδός τrις συνταγματικής μοναρχίας. [Σ.τ.μ.]

71


Λ Ι Ι

72

\

Ι

\

Ι 1Ι

Τ() < : <)

lJ

Ε

VI

ι ι Ε

οι λεγόμενες μα_ιμ; ι/' ι;Ιιιf.ο.;, ο κλήρος, τα προνόμια, οι ευγενείς

είναι άραγε ευκαταφι>ι'>νητο 6τι δεν καταργούνται; Η ιδέα να μην υπάρχει παρά μία μι)νο τάξη πολιτών θα άρεσε ιδιαίτε­ ρα στον Ρισελιέ· αυτοι) του είδους η επιφανειακή ισότητα δι­ ευκολύνει την άσκηση της εξουσίας. Διαδοχικοί απόλυτοι μο­ νάρχες δεν θα μποροι)σαν να είχαν κάμει για τη βασιλική εξου­

σία όσα έχουν γίνει στο πρώτο αυτό έτος της Επανάστασης». Αυτή η άποψη για την Επανάσταση προερχόταν από έναν άν­ θρωπο ποu ήταν σε θέση να την καθοδηγήσει. Η Γαλλική Επανάσταση, έχοντας ως στόχο να αλλάξει όχι μόνο το παλαιό πολίτευμα, αλλά και τη μορφή της κοινωνίας

γενικά, ήταν επόμενο να στραφεί κατά όλων των κατεστημέ­ νων εξουσιών, να καταργήσει όλα τα επισήμως αναγνωρι­ σμένα προνόμια, να διαγράψει τις παραδόσεις, να ανανεώσει τα ήθη και τα έθιμα, να αδειάσει, κατά κάποιον τρόπο, το αν­ θρώπινο μυαλό απ' όλες τις ιδέες στις οποίες βασίζονταν ώς τότε ο σεβασμός και η υπακοή. Αυτή ήταν και η αιτία για τα εμφανώς αναρχικά στοιχεία του χαρακτήρα της. Αν, όμως, προχωρήσει κανείς πω πέρα από την επιφάνεια

και παραμερίσει τον όγκο των χαλασμάτων, θα διακρίνει μια πανίσχυρη κεντρική εξουσία, η οποία έχει προσελκύσει και εντάξει σττιν ακτίνα δράσης της όλα εκείνα τα στοιχεία αυ­ θεντίας και. επφροής που προηγουμένως διαχέονταν σ' ένα

πλέγμα λιγότερο ισχυρών εξουσιών, τάξεων (ιεραρχικών και κοινωνικών), επαγγελμάτων, οικογενειών και ατόμων, διά­ σπαρτα σε όλο σχεδόν το κοινωνικό σώμα. Από την εποχή

της Ρωμα"Cκής Αυτοκρατορίας είχε να δει η ανθρωπότητα τό­ σο ισχυρή κεντρική κυβέρνηση. Αυτή, λοιπόν, η εξουσία γεν­ νήθηκε από την Επανάσταση -ή μάλλον, αναδύθηκε σχεδόν αυτόματα από τα ερείπια που είχε δημιουργήσει η Επανά­

σταση. Οι εξουσίες ποu προέκυψαν από την Επανάσταση ήταν, ασφαλώς, εξαιρετικά εύθραυστες και ασταθείς, αλλά

και εκατό φορές πιο ισχυρές από εκείνες ποu είχαν ανατρα­ πεί· όπως θα έχω τη δυνατ6τητα να τονίσω και με άλλη ευ-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΘΕ~ΗΗ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆ~Η

καφία, τόσο ο εύθραυστος όσο και ο ισχυρός χαρακτήρας α υ-

τών των εξουσιών είχαν τα ίδια αίτια. Αυτή η απλή, ομαλή αλλά και μεγαλειώδης μορφή διακυ­ βέρνησης ήταν ορατή για τον Μφαμπώ μέσα από τη σκόνη που κάλυπτε τους ήδη μισογκρεμισμένους παλαιούς θεσμούς.

Παρά τον μεγαλοπρεπή χαρακτήρα της, το αποτέλεσμά της ήταν ακόμη αόρατο για το πλήθος με τον καφό ωστόσο, θα γινόταν ολοένα και πιο ευδιάκριτο για όλους. Σήμερα, οι μο­ νάρχες παρατηρούν αυτό το αποτέλεσμα με έκδηλη ικανο­ ποίηση, με θαυμασμό αλλά και με κρυφό φθόνο -και μάλιστα, όχι μόνο όσοι αναδείχθηκαν από την Επανάσταση, αλλά ακό­

μη και εκείνοι που ήταν κατεξοχήν αντίθετοι και εχθρικοί απέ­ ναντί της. Όλοι τους προσπαθούν στην επικράτειά τους να κα­ ταργήσουν προνόμια, να άρουν απαραβίαστα και ασυλίες επι­ διώκουν λιγότερη ακαμψία στους ταξικούς διαχωρισμούς, μεί­ ωση των ανισοτήτων, υποκατάσταση των ευγενών από κρα­ τικούς λειτουργούς, ενοποίηση των εκλογικών διαδικασιών και

ρυθμίσεων, ισχυρή κεντρική κυβέρνηση και όχι διάχυση των εξουσιών. Επιδίδονται στο ρηξικέλευθο αυτό έργο με εντυ­ πωσιακό ζήλο και, όταν συναντούν εμπόδια, δεν διστάζουν να προσφύγουν ακόμη και στις μεθόδους και τα συνθήματα της

Επανάστασης. Τους έχουμε δει, όταν το κρίνουν αναγκαίο, να

στρέφουν τον φτωχό κατά του πλούσιου, τον απλό πολίτη κα­ τά του αριστοκράτη, τον χωρικό κατά του χωροδεσπότη. Η

Γαλλική Επανάσταση αποδεικνύεται έτσι γι' αυτούς όχι μόνο μάστιγα, αλλά και μεγάλη δασκάλα.

73


Κ ΕΦΛΛΑΙΟ

3

ΙΙώς η Γαλλtχ~ Επανάσταση

~ταν μ.tα πολtτtχ~ επανάσταση ποu ακολούθησε την πορεiα

,

των

θ ρησχεuτtχων

,

επαναστασεων,

καt γtατi σuνέ6η αuτό

Όλες οι επαναστάσεις, κοινωνικές και πολιτικές, έχουν πα­ τρwα, στα όρια της οποίας και περωρίζονται. Η Γαλλική Επα­ νάσταση δεν είχε, ουσιαστικά, πατρwα· ακόμη περισσότερο, είχε ως επίπτωση να σβηστούν, κατά κάποων τρόπο, από τον χάρτη όλα τα παλαιά σύνορα. Ένωσε 'ή δίχασε ανθρώπους ανεξάρτητα από εθνικές παραδόσεις και νομοθεσίες, από δια­ φορές χαρακτήρα 'ή γλώσσας, προκαλώντας ορισμένες φορές την έχθρα μεταξύ συμπατριωτών και τη συναδέλφωση μετα­ ξύ αλλοεθνών. Θα μπορούσε, μάλιστα, να πει κανείς ότι, υπερ­ βαίνοντας τις επιμέρους εθνικότητες, δημιούργησε μια ΚΟLν'ή

πνευματική πατρίδα, της οποίας πολίτες μπορούσαν να γί­ νουν άνθρωποι που ανήκαν σε όλα τα έθνη. Αν αναδιφήσετε όλα τα ιστορικά αρχεία, δεν θα βρείτε ού­ τε μία πολιτική επανάσταση που να είχε ανάλογο χαρακτή­ ρα· μόνο σε ορισμένες θρησκευτικές επαναστάσεις θα συνα­ ντήσετε κάτι αντ(στοι.χο. Αν, λοiπόν, θέλει κανείς να κατα­

λάβει τη Γαλλική Επανάσταση με τη βοήθεια σχετικών πα­ ραδειγμάτων, θα πρέπει να τη συγκρίνει με θρησκευτικές επαναστάσεις.

Ο Σίλερ έχει δίκω όταν επισημαίνει, στην Ιστορία του Τρια­ κοvταετούς Πολέμου, ότι η θρησκευτική μεταρρύθμιση του

16ου αι.ώνα είχε ως σονέπεtα να φέρει σε επαφή λαούς που


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

σχεδόν δεν γνωρLζονταν μεταξύ τους ώς τότε, συνδέοντάς τους στενά, με νέους δεσμούς αμοr.βαίας συμπάθεr.ας. ΕLδαμε, έτσι.,

Γάλλους να πολεμούν εναντίον Γάλλων και. Άγγλους να σπεύ­

δουν να τους βο11θ'ήσουν- παράλλ11λα, άνθρωποι. γενν11μένοr. στr.ς βόρειες ακτές τ11ς Βαλτικής Θάλασσας έφτασαν ώς τ11ν

καρδιά τ11ς Γερμανίας γr.α να προστατέφουν ομοδόξους τους, γr.α τους οποίους δεν γνώριζαν τίποτε. Όλοι. οι. πόλεμοι. πήραν τότε και. διαστάσεις εμφυλίου πολέμου, και. σε όλους τους εμ­

φυλLσυς πολέμους αλλοδαποί έρχονταν να προσφέρουν τη βοήθειά τους. Τα παλαιά συμφέροντα κάθε έθνους ξεχάστ11καν και. στη θέση τους πρόβαλαν νέα· στη θέση των εδαφr.κών δr.εκ­

δr.κ'ήσεων, τα ζητήματα αρχής άρχr.σαν τώρα να έχουν τον πρώ-

το λόγο. Όλοι. οι κανόνες τ11ς διπλωματίας αναθεωρήθηκαν και.

ανατράΠ'lκαν, προς μεγάλ11 έκπλ11ξ11 αλλά και. απογο'ήτευσ11 των πολr.τr.κών τ11ς εποχής. Αuτό ακριβώς συνέβ11 και. στην Ευ­ ρώΠ'l μετά το

1789.

Επομένως, η Γαλλr.κ'ή Επανάσταση είναι. μr.α πολr.τr.κ'ή επα­

νάστασ'l που, κατά κάποιον τρόπο, ακολούθησε τα χνάρr.α και.

πήρε τη μορφή θρησκεuτr.κ'ής επανάστασης. Ιδού σε ποr.α ακρr.­ βώς χαρακτηριστικά σημεία κατέληξε να θυμLζεr. θρησκευτικές επαναστάσεις: όχι. μόνο εξαπλώθηκε γεωγραφικά όπως εκεί­ νες, αλλά και. χρ11σψοποί11σε τα κ11ρύγματα και. την προπα­ γάνδα γr.α να επιτύχει. τ11ν εξάπλωσή τ11ς. Ομολογουμένως, το θέαμα ήταν πρωτότυπο: μια πολr.τr.κ'ή επανάσταση να ωθεί στον

προσηλυτισμό, να κηρύσ~εr. με το ίδr.ο πάθος τr.ς ώέες και. τr.ς αρχές της σε αλλοδαπούς και. γηγενείς! Απ' όλα τα καr.νοφαν'ή που έφερε στον κόσμο η Γαλλr.κ'ή Επανάσταση να ποω 'ήταν ίσως το 7tLO πρωτότυπο. Αλλά ας μην μείνουμε μόνο σε αuτό·

ας προσπαθήσουμε να προεκτείνουμε τη σκέΦ11 μας και. να δr.α­ πr.στώσοuμε αν αυτή η ομοr.ότητα ως προς τr.ς συνέπειες υπέ­ κρυπτε ίσως και. αντίστοιχη ομοιότητα ως προς τα αίτr.α. Συνήθως οι. θρησκείες αντr.μετωπLζουν τον άνθρωπο ως ανε­ ξάρτητη ύπαρξη και. οντότητα, δίχως να ρίχνουν ώr.αtτερο βά­ ρος σε όσα σuνεr.σφέρουν στη δr.αμόρφωση της προσωπr.κότη-

75


ALfXIS IH TOCQUEVILLE

τάς του οι νόμοι, τα ήθη και οι παραδόσεις μιας χώρας. Βασι­

κός στόχος τους είναι να ρυθμίσουν τις γενικές σχέσεις του αν­ θρώπου με τον Θεό, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του, ανεξάρτητα από τη μορφή της κοινωνίας στην οποία ζει. Οι κα­

νόνες συμπεριφοράς που θεσπίζουν οι θρησκείες δεν αφορούν τόσο τον άνθρωπο μιας συγκεκριμένης χώρας ή εποχής, όσο τον άνθρωπο ως πατέρα, γιο, κύριο, δούλο, «πλησίον». Επιλέγο­

ντας έτσι ως θεμέλιά τους την ίδια την ανθρώπινη φύση, οι θρη­ σκείες μπορούν να γίνουν δεκτές απ' όλους τους ανθρώπους και

να εφαρμοστούν παντού. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι θρησκευτικές επαναστάσεις είχαν συνήθως τεράστιο βεληνε­

κές και δεν περιορίζονταν, όπως συνέβαινε με τις πολιτικές επα­ ναστάσεις, στα εδάφη ενός και μόνο λαού, ή μιας μόνο φυλής. Λ ν, μάλιστα, θέλει κανείς να εμβαθύνει ως προς αυτό το ζήτη­ μα, θα διαπιστώσει ότι, όσο περισσότερο μια θρησκεία είχε τον γενικό και αόριστο χαρακτήρα στον οποίο αναφέρθηκα, τόσο

μεγαλύτερη ήταν η επέκτασή της, ανεξάρτητα από διαφορές στη νομοθεσία, στο κλίμα, ή ακόμη και στην ιδιοσυγκρασία των ανθρώπων. Οι παγανιστικές θρησκείες της Αρχαιότητας, που ήταν όλες λίγο-πολύ δεμένες με τους πολιτικούς θεσμούς ή με το κοινω­ νικό καθεστώς, διατηρώντας μάλιστα στα δόγματά τους ορι­

σμένα εθνικά -ή ακόμη και τοπικά- χαρακτηριστικά, παρέ­ μειναν κατά κανόνα περιορισμένες στα όρια μιας επικράτει­ ας, από τα οποία ποτέ δεν βγήκαν. Η μισαλλοδοξία και η δίω­ ξη των «απίστων» δεν τους ήταν άγνωστες τον προσηλυτι­ σμό, ωστόσο, σχεδόν τον αγνοούσαν. Έτσι, στον Δυτικό κόσμο

δεν υπήρξαν μεγάλες θρησκευτικές επαναστάσεις πριν από τον Χριστιανισμό, ο οποίος, υπερβαίνοντας με σχετική ευκο­ λία όλους τους φραγμούς που είχαν εμποδίσει τις παγανιστι­ κές θρησκείες να εξαπλωθούν, διαδόθη~ε σύντομα σε μεγάλο τμήμα της ανθρωπότητας. Νομίζω ότι δεν δείχνει έλλειψη σε­ βασμού προς τον Χριστιανισμό, αν ισχυριστεί κανείς ότι ο θρίαμ­

βός του οφείλεται εν μέρει στο γεγονός πως, περισσότερο απ'


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛ(-)ΕLΊΏΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

ό,τι οποιαδήποτε άλλη θρησκεία κατά το παρελθόν, υπήρξε αποστασιοποιημένος από κάθε είδους εθνικές, φυλετικές, πο­ λιτικές, κοινωνικές ή εποχικές ιδιαιτερότητες. Η Γαλλική Επανάσταση λειτούργησε σε σχέση με τα «του κόσμου τούτου» όπως ακριβώς λειτουργούν και οι θρησκευ­ τικές επαναστάσεις σε σχέση με τον άλλο κόσμο· αντιμετώ­ πισε τον πολίτη ως αφηρημένη οντότητα, ανεξάρτητα από τις κατά καιρούς κοινωνικές συνθήκες, όπως ακριβώς οι θρη­

σκείες αντιμετωπίζουν τον άνθρωπο γενικά, ανεξάρτητα από τοπικούς και χρονικούς προσδιορισμούς. Δεν την απασχόλη­ σαν μόνο τα δικαιώματα του γάλλου ��ολίτη, αλλά θέλησε να

προσδιορίσει γενικά τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα του ανθρώπου ως πολιτικής οντότητας.

Το γεγονός ότι η Επανάσταση είχε τόσο μεγάλη απήχηση παντού και βρήκε τόσους και τόσους μιμητές οφείλεται ακρι­ βώς στην έμφαση που έδινε πάντα στις οικουμενικές αξίες, σε ό,τι πιο «φυσικό» -θα μπορούσε να πει κανείς- υπήρχε

από άποψη κοινωνικού καθεστώτος και συστήματος διακυ­ βέρνησης. Θέτοντας και διακηρύσσοντας ως στόχο της όχι μόνο τη μεταρρύθμιση της γαλλικής κοινωνίας αλλά και την αναγέν­ νηση του ανθρώπινου είδους, η Γαλλική Επανάσταση μ πόρε­ σε να προκαλέσει πάθη και ενθουσιασμούς που ακόμη και πιο

βίαιες από εκείνη πολιτικές επαναστάσεις δεν είχαν κατορ­ θώσει ώς τότε να προκαλέσουν. Μέσω των τάσεων προσηλυ­ τισμού αλλά και της έφεσης προς την προπαγάνδα που τη χα­ ρακτήριζαν, κατόρθωσε τελικά να αποκτήσει τη σχεδόν θρη­ σκευτική εκείνη χροιά που τόσον πανικό προκάλεσε στους σύγχρονούς της. Ή μάλλον, μετατράπηκε η ίδια σ' ένα είδος νέας θρησκείας θρησκείας ατελούς, είναι αλήθεια, δίχως Θεό, δίχως λατρεία και δίχως επέκεινα, η οποία ωστόσο, όπως και το Ισλάμ παλαιότερα, πλημμύρισε κυριολεκτικά τον κόσμο με τους στρατούς της, τους ιεραπόστολους των ιδεών της, τους μάρτυρές της.

77


ALEXIS

78

ΟΕ

TOCQUEVILLE

Δεν πρέπει, ωστόσο, να έχουμε την αυταπάτη ότι οι μέθοδοι που χρησιμοποίησε η Γαλλική Επανάσταση ήταν εντε­ λώς πρωτότυπες, ότι όλες οι ιδέες που διακήρυξε ήταν απο­ λύτως νεοφανείς. Σε όλες τις ιστορικές περιόδους, ακόμη και

κατά τον Μεσαίωνα, υπήρξαν ηγέτες και κήρυκες επανα­ στάσεων οι οποίοι, για να αλλάξουν την κοινωνία στην οποία ζούσαν, επικαλέστηκαν κανόνες καθολικής ισχύος και οικου­

μενικής αξίας, προσπάθησαν να αντιπαραθέσουν στο καθε­ στώς της χώρας τους τα φυσικά δικαιώματα των ανθρώπων. Όμως, όλες αυτές οι προσπάθειες είχαν αποτύχει· η φλόγα

που θα έβαζε φωτιά σε ολόκληρη την Ευρώπη του 18ου αιώ­ να είχε σβηστεί με σχετική ευκολία κατά τον 15ο αιώνα. Για να μπορούν οι ιδέες αυτού του είδους να οδηγήσουν σε επα­ ναστατικές ανατροπές, θα πρέπει να έχουν ήδη συμβεί ορι­ σμένες αλλαγές στις συνθήκες, τις συνήθειες και τα ήθη, οι οποίες να έχουν προετοιμάσει τα ανθρώπινα μυαλά για να δεχθούν τις νέες αυτές ιδέες. Υπάρχουν ιστορικές περίοδοι κατά τις οποίες οι άνθρωποι

διαφέρουν τόσο πολύ μεταξύ τους, ώστε η ιδέα ενός νόμου ή ενός κανόνα που να ισχύει εξίσου για όλους είναι σχεδόν αδια­ νόητη. Υπάρχουν, όμως, και εποχές κατά τις οποίες ακόμη και η μακρινή και ασαφής προοπτική ενός τέτοιου νόμου είναι αρ­ κετή για να ωθήσει τεράστια πλήθη να την ενστερνιστούν. Αυτό που κυρίως εντυπωσιάζει στην περίπτωση της Γαλ­

λικής Επανάστασης δεν είναι τόσο ότι επινόησε τις μεθόδους που χρησιμοποίησε και ότι συνέλαβε τις ιδέες που διακήρυ­ ξε. Το κατεξοχήν καινοτόμο στοιχείο της ήταν ότι και άλλοι

λαοί είχαν φτάσει την ίδια εποχή στο σημείο εκείνο της εξέ­ λιξής τους, ώστε να μπορούν να εφαρμόσουν με αποτελε­

σματικό τρόπο τις μεθόδους της και να μπορούν να δεχθούν πρόθυμα τις ιδέες της.


ΚΕΦΑΛΑΙΟ

4

Πώς όλη σχεδόν η Ευρώπη είχε τους ίδωυς αχρι6ώς θεσμούς

και πώς οι θεσμοί αυτοi κατέρρεαν παντού

Οι λαοί που κατέλυσαν τη Ρωμιiίκ'ή Αυτοκρατορία και που

αργότερα αποτέλεσαν εν πολλοίς τα σύγχρονα ευρωπα'ίκά

κράτη διέφεραν μεταξύ τους, ως προς τον τόπο προέλευσης, τη φυλ-ή, τη γλώσσα· μοναδικό κοινό στοιχείο τους 'ήταν η ιδιό­ τητά τους ως «βαρβάρων». Από τη στιγμ-ή που εγκαταστά­ θηκαν σε εδάφη που περιλαμβάνονταν κάποτε στο ρωμdίκό

imperium, για αρκετό χρονικό διάστημα

άρχισαν να συγκρού­

ονται μεταξύ τους, εν μέσω γενικής σύγχυσης όταν, τελικά,

τα όρια της επικράτειάς τους προσδιορίστηκαν, οι λαοί αυ­ τοί χωρίζονταν μεταξύ τους από τα ερείπια που οι ίδιοι εί­ χαν δημιουργ-ήσει. Με τον πολιτισμό να έχει σχεδόν σβ-ήσει και την ακυβερνησία ουσιαστικά να κυριαρχεί, οι σχέσεις με­ ταξύ των ανθρώπων έγιναν δύσκολες, αβέβαιες στην Ευρώ­

πη έκαμαν την εμφάνισ-ή τους απεφάριθμες μικρές κοινότη­ τες, απομονωμένες η μια από την άλλη και εχθρικές μεταξύ τους. Ωστόσο, εν μέσω αυτ-ής της άμορφης μάζας, εμφανί­ στηκε σύντομα ένα σύνολο κοινών νόμων και κανόνων. Αυτοί οι θεσμοί πολύ απείχαν από το να αποτελούν απλ-ή

απομίμηση της ρωμιiίκ'ής νομοθεσίας μάλιστα, 'ήταν τόσο δια­ φορετικοί, ώστε, όταν αργότερα θέλησαν να τους αλλάξουν 'ή να τους καταλύσουν, χρησιμοποίησαν ακριβώς το ρωμιiίκό δί­ καιο ως αφετηρία.[1] Η φυσιογνωμία των θεσμών αυτών είναι


Λ

So

I. I \ I \

I Ι I· I

ι >ι:

(l

U Ε V IL L

Ε

πρωτότυπη και τους κάνει να διαφέρουν απ' όλα τα άλλα νο­

μικά συστήματα που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα. Υπάρχει μεταξύ τους απόλυτη συμμετρία και σχηματίζουν ένα σύνολο του οποίου τα μέρη είναι άρρηκτα δεμένα μεταξύ τους, όσο και τα άρθρα ενός σύγχρονου νομικού κώδικα· επιπλέον, διέ­ πονταν από κανόνες σοφά διατυπωμένους, κατάλληλους για

κοινωνίες που παρέμεναν εν πολλοίς «ημιβάρβαρες». Σκοπός μου δεν είναι εδώ να εξετάσω πώς διαμορφώθη­ καν, διαδόθηκαν και απέκτησαν τελικά γενική ισχύ σε: ολό­

κληρη την Ευρώπη αυτά τα συστήματα νόμων. Το βέβαω εί­ ναι ότι κατά τον Μεσαίωνα τα συναντάμε: λίγο-πολύ σε: όλα τα σημεία της Ευρώπης, και ότι σε: αρκετές χώρες εφαρμό­

ζονταν σχεδόν αποκλειστικά, εκτοπίζοντας κάθε: άλλο σύ­ στημα νόμων και κανόνων.

Είχα την ευκαιρία να μελετήσω τους πολιτικούς θεσμούς του Μεσαίωνα στη Γαλλία, στην Αγγλία και στη Γερμανία· στο βαθμό που οι μελέτες μου αυτές προχωρούσαν, έμενα

κατάπληκτος από τις ομοιότητες μεταξύ των ε:πψέρους συ­ στημάτων, από το πόσο λίγο διέφεραν οι θεσμοί λαών τόσο διαφορετικών και ελάχιστα αναμε:ιγμένων μεταξύ τους. Οι βάσεις τους είναι οι ίδιες παντού, έστω και αν σχεδόν πάντα διαφοροποιούνται απεριόριστα ως προς τις λεπτομέρειες. Όταν ανακάλυπτα στην παλαιά γερμανική νομοθεσία έναν

πολιτικό θεσμό, έναν κανόνα, μια εξουσία, γνώριζα εκ των προτέρων ότι, μετά την απαραίτητη έρευνα, θα συναντούσα κάτι απολύτως ανάλογο ως προς την ουσία του και στη Γαλ­ λία και στην Αγγλία· και πράγματι, αυτό συνέβαινε: πάντο­ τε:. Καθένας από τους τρεις αυτούς λαούς με: βοηθούσε: να καταλάβω καλύτερα τους άλλους δύο. Και στις τρεις περιπτώσεις, οι αρχές που διέπουν τη δια­

κυβέρνηση είναι ίδιες οι πολιτικοί θεσμοί διαμορφώνονται από τις ίδιες κοινωνικές δυνάμεις και διαθέτουν τις ίδιες εξου­ σίες. Η κοινωνία διαιρείται με: τον ίδιο τρόπο και παρατη­ ρείται η ίδια ιεραρχία μεταξύ των τάξεων. Οι ευγενείς κατέ-


ΤΟ

ΠΑΛΑ!l)

ΚΛΗΕΖ.:ΗΗ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

χουν αντίστοιχη θέση στην κοινωνική ιεραρχία, έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά, τα ίδια προνόμια, τα ίδια «φυσικά» δικαι­ ώματα· δεν διαφέρουν ουσιαστικά από χώρα σε χώρα· θα

μπορούσε να πει κανείς ότι πρόκειται για το ίδιο είδος αν­ θρώπων και στις τρεις χώρες. Ο τρόπος διακυβέρνησης των πόλεων είναι λίγο-πολύ ο ίδιος, η ύπαιθρος κυβερνάται επίσης με βάση τις ίδιες αρχές παντού. Η κατάσταση των αγροτών δεν διαφέρει ουσιαστικά από χώρα σε χώρα και από περιοχή σε περιοχή· η ιδιοκτησία,

η κατοχή και η καλλιέργεια της γης διέπεται από τους ίδιους κανόνες, ο καλλιεργητής επωμίζεται τα ίδια βάρη. Από τα σύ­ νορα της Πολωνίας ώς τις ακτές της Ιρλανδίας, η χωροδεσπο­ τεία, οι τιμαριούχοι, τα τιμάρια, τα φεουδαρχικά δικαιώματα, η εδαφονομή, οι υποχρεώσεις του καλλιεργητή, η συντεχνια­ κή οργάνωση δεν διαφέρουν και πολύ μεταξύ τους. Ορισμέ­ νες φορές μάλιστα, και η ορολογία είναι ίδια· ακόμη πιο αξιο­ σημείωτο είναι ότι σε όλους αυτούς τους θεσμούς κυριαρχεί το ίδιο πνεύμα. Δεν θα ήταν, νομίζω, υπερβολή να ισχυριστώ ότι κατά τον 14ο αιώνα οι κοινωνικοί, πολιτικοί, διοικητικοί, νομικοί, οικονομικοί και πνευματικοί θεσμοί της Ευρώπης πα­ ρουσίαζαν περισσότερες ομοιότητες μεταξύ τους απ' ό,τι σή­

μερα, οπότε ο πολιτισμός φαίνεται να ανοίγει όλους τους δρ6μους επικοινωνίας και να γκρεμίζει όλους τους φραγμούς.

Θα ξέφευγα από το θέμα μου αν επιχειρούσα να αναφέρω εδώ πώς ακριβώς αυτοί οι παλαιοί ευρωπα"ίκοί θεσμοί αφο­

οατώθηκαν και βαθμιαία καταλύθηκαν- θα περι.οριστώ, λοι­ πόν, στην επισήμανση ότι κατά τον 18ο αιώνα είχαν ήδη κα­ ταρρεύσει εν μέρει παντού. [2] Η κατάρρευση αυτή υπήρξε, σε γενικές γραμμές, λιγότερο απόλυτη στην ανατολική Ευ­ ρώπη απ' ό,τι στη δυτική· ωστόσο, σε όλα τα σημεία της Ευ­ ρώπης η γήρανση των θεσμών, και συχνά η κατάπτωσή τους, ήταν εμφανής. Αυτή η προίούσα παρακμή των θεσμών του Μεσαίωνα απο­

τυπώνεται και στα αρχεία της εποχής. Γνωρίζουμε ότι κάθε


AI.EXI~

1>1· TOC:QUEVILLE

χωροδεσποτεία διέθετε αρχεία που αποκαλούνταν τοπολόγια

ή γαωκατάλογοι

(terriers), τα οποία, κάθε αιώνα, ενημερώνο­

νταν για τα όρια των τιμαρίων, τους έγγειους φόρους, τα διη­

νεκή δοσίματα, τις οφειλόμενες υπηρεσίες, τις τοπικές χρή­ σεις. Έχω δειγαιοκαταλόγους του 14ου αιώνα που είναι πραγ­ ματικά αριστουργήματα μεθοδικότητας, σαφήνειας, ευκρί­

νειας και ευφυίας. Όσο πιο πρόσφατοι είναι, παρά τη γενική πρόοδο που παρατηρείται κατά την περίοδο του Διαφωτισμού,

γίνονται πιο ασαφείς, ατελείς, συγκεχυμένοι, κακογραμμένοι. Έχει κανείς συχνά την αίσθηση ότι την ίδια στιγμή που η κοι­ νωνία των πολιτών φτάνει σε υψηλά επίπεδα γνώσης και σο­ φίας, οι πολιτικές δομές εκβαρβαρίζονται.

Ακόμη και στη Γερμανία, όπου η παλαιά ευρωπα"ίκή τά­

ξη πραγμάτων διατήρησε τα πρωτογενή χαρακτηριστικά της περισσότερο απ' ό,τι στη Γαλλία, ένα μέρος των θεσμών που

είχαν διαμορφωθεί κατέρρεε ήδη παντού. Ωστόσο, τα ίχνη της γήρανσης γίνονται αισθητά περισσότερο όταν παρατη­ ρήσει κανείς σε ποια κατάσταση βρίσκεται ό,τι απομένει από

αυτούς τους θεσμούς, παρά όταν διαπιστώνει τι έχει πάψει να υφίσταται και να ισχύει. Οι κοινοτικοί θεσμοί, χάρις στους οποίους κατά τον 13ο και 14ο αιώνα οι κυριότερες πόλεις της Γερμανίας είχαν εξε­ λιχθεt σε μικρές αλλά πλούσιες και πνευματικά ακμάζουσες κοινότητες, εξακολουθούν να υφίστανται και τον 18ο α~ώνα,

έχοντας ωστόσο χάσει το ουσιαστικό τους περιεχόμενο και διατηρώντας μόνο τα εξωτερικά τους γνωρίσματα. [3] Επι­ φανειακά όλα παραμένουν τα ίδια· οι επιφορτισμένοι με τη λειτουργία των θεσμών αξιωματούχοι εξακολουθούν να φέ­ ρουν τους ίδιους τίτλους και να έχουν -υποτίθεται- τις ίδιες αρμοδιότητες. Ωστόσο, η ενεργητικότητα, ο οίστρος, ο κοι­ νοτικός πατριωτισμός, όλες εκείνες οι σφριγηλές και γόνιμες αρετές, έχουν ατονήσει. Αυτοί οι παμπάλαιοι θεσμοί δείχνουν

να έχουν εξαντλήσει τη δυναμική τους, δίχως ωστόσο να έχει αλλάξει η εξωτερική τους όψη.


ΤΟ

ΠΑΛΑ\0

ΚΑΗΠΗΗ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

Όλες οι εξουσίες που έχουν τις ρίζες τους στον Μεσαίωνα και που επιζούν ώς σήμερα έχουν προσβληθεί από την ίδια ασθένεια· σε όλες είναι εμφανή τα ίχνη της ίδιας παρακμής και της ίδιας αποκάρωσης. Επιπλέον, οτιδ'ήποτε συνδέεται με το πολιτικό σύστημα μιας περιόδου και φέρει ανεξίτηλα τα ίχνη αυτ'ής της διασύνδεσης, έστω και αν δεν αποτελεί αυτό

καθεαυτό μέρος του συγκεκριμένου συστήματος διακυβέρνησης, χάνει ακαριαία τη ζωτικότητά του. Η αριστοκρατία αρ­

χίζει, λοιπόν, να παρουσιάζει συμπτώματα γεροντικής νοητικ'ής ανεπάρκειας. Παράλληλα, ακόμη και οι πολιτικές ελευ­ θερίες, πεδίο στο οποίο ο Μεσαίωνας είχε τόσα επιτεύγματα να επιδείξει, παντού όπου επιζούν διατηρώντας τα ίδια χα­ ρακτηριστικά, δείχνουν τώρα συμπτώματα στειρότητας. Οι επαρχιακές συνελεύσεις, εκεί όπου διατηρούν το παλιό τους

καθεστώς δίχως τίποτε να έχει αλλάξει, λειτουργούν μάλλον ανασχετικά παρά προωθητικά για την πρόοδο του πολιτισμού· θα έλεγε κανείς ότι παραμένουν ξένες προς το πνεύμα της νέ-

ας εποχής, αδιαπέραστες από αυτό. Επιπλέον, ο λαός δείχνει πια να μην προσδοκά κάτι ιδιαίτερο από αυτούς τους θεσμούς,

προτιμώντας να στηρίζει τις ελπίδες του κυρίως στον ηγεμόνα. Η μακρά ιστορία αυτών των συνελεύσεων δεν τις καθιστά

κατ' ανάγκην και aξιοσέβαστες αντίθετα, με την πάροδο του χρόνου απαξιώνονται κάθε μέρα και περισσότερο. Μάλιστα. μολονότι αυτό φαίνεται από πρώτη ματιά παράδοξο, γίνονται ολοένα και πιο μισητές όσο περισσότερο παρακμάζουν -και επομένως, η δυνατότητά τους να επηρεάσουν τις εξελίξεις, ή να βλάψουν οποιονδήποτε, μειώνεται. «Η σημερινή κατάσταση πραγμάτων», σύμφωνα μ' έναν γερμανό συγγραφέα φιλι-

κά διακείμενο προς το Παλαιό Καθεστώς, «δείχνει να έχει δυ­ σμενείς συνέπειες για όλους, και συχνά να αντιμετωπ(ζεται με απέχθεια. Αυτή η αρνητική προδιάθεση για οτιδήποτε παλαιό, που παρατηρείται σήμερα, είναι πράγματι παράξενη. Οι νέες αντιλήψεις διεισδύουν ακόμη και στους κόλπους της οικο­ γένειάς μας, προκαλώντας και εκεί αναστάτωση. Ακόμη και

83


Λ

84

li'.

Χ

I .\ I > Ι·

ΤΟ

c: Q U Ε V Ι ι ι Ε

οι γυναίκες του σπιτωι) δηλώνουν ότι δεν μπορούν πια να ανε­

χθούν τα παλαιά έπιπλα». 1 Μολαταύτα, τόσο στη Γερμανία όσο και στη Γαλλία της εποχής εκείνης, η κοινωνία έσφυζε από δραστηριότητα και ζοι)σε περίοδο σταθερά αυξανόμενης ευ­ ημερίας. Όμως, ας μην ξεχνάμε κάτι ακόμη, που συμπληρώ­ νει την εικόνα: οτιδήποτε ζει, κινείται, δρα και παράγει προ­

έρχεται την εποχή εκείνη από μια νέα τάξη πραγμάτων -ή μάλ­ λον, όχι απλώς νέα, αλλά και εχθρική προς την παλαιά. Η βασιλεία, που πια δεν θυμίζει σε τίποτε τη βασιλεία του Μεσαίωνα, διαθέτει άλλου είδους προνόμια, παίζει διαφορε­ τικό ρόλο, διακατέχεται από διαφορετικές αντιλήψεις, εγεί­

ρει διαφορετικά συναισθήματα· η κεντρική διοίκηση επεκτείνει τις αρμοδιότητές της πατώντας στα ερείπια των τοπικών εξου­ σιών- η ιεραρχία των κρατικών λειτουργών αντικαθιστά όλο και περισσότερο την εξουσία των ευγενών. Όλες αυτές οι νέες

εξουσίες ενεργούν με βάση διαδικασίες και αρχές άγνωστες ή απορριπτέες από τον άνθρωπο του Μεσαίωνα, OL οποίες

άλλωστε αφορούν ένα είδος κοινωνίας για το οποίο ο μεσαιω­ νικός άνθρωπος ήταν εντελώς ανυποψίαστος. Στην Αγγλία, όπου από πρώτη ματιά θα έλεγε κανείς ότι

το πω παλαιό ευρωπα'ίκό σύνταγμα εξακολουθούσε να ισχύει, OL εξελίξεις ήταν επίσης ραγδαίες. Ανεξάρτητα αν η παλαιά

ορολογία και οι παλαωί τίτλοι διατηρούνται, και εκεί ήδη από τον

17 ο

αιώνα το φεουδαρχικό σύστημα έχει κατ' ουσίαν κα­

ταργηθεί· οι τάξεις αναμειγνύονται, η αριστοκρατία χάνει πολ­ λά από τα προνόμιά της, ο κύκλος των ευγενών διευρύνεται, ο πλούτος ασκεί ουσιαστικά την εξουσία, ισχύουν η ισότητα απέναντι στο νόμο και η ισότιμη πρόσβαση στα δημόσια αξιώ-

1. Λόγια τοu Stramberg, όπως παρατίθενται από τον Ludwig Hausser Deutsche Geschichte vom Tode Friedrichs der Grossen bis zur Griίndung des deutschenBundes (1854-57), τ. Α', σ. 132. Ο Hausser (1818-67), τον οποίο ο στο

Τοκβίλ είχε μελετήσει με ιδιαίτερ-η προσοχή, ήταν καθ-ηγ-ητής τ-ης ιστορίας στ-η Χα'ίδελβέρy-η από το

1840 ώς το θάνατό τοu.

[Σ.τ.μ.]


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

KAHELHH

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

ματα, η ελευθερία του Τύπου και η ελευθερία των δημοσίων συζητήσεων. Όλες αuτές οι καινοτομίες, που η μεσαιωνική κοι­ νωνία τις αγνοούσε, αφομοιώθηκαν βαθμιαία και με επιδέξιο

τρόπο από την παλαιά τάξη πραγμάτων, δίχως να την απει­ λήσουν με διάλυση· την αναζωογόνησαν, δίχως να πλήξουν τα

εξωτερικά γνωρίσματα του υφιστάμενου καθεστώτος. Η Αγγλία του 17ου αιώνα είναι ήδη μια σύγχρονη χώρα, η οποία εξακολουθεί απλώς να αποδίδει όλες τις οφειλόμενες τιμές σε ορισμένα κατάλοιπα του Μεσαίωνα. Αυτή η σύντομη ματιά σε άλλες χώρες εκτός από τη Γαλ­ λία ήταν απαραίτητη για να μπορεί να γίνουν ευκολότερα κα­

τανοητά όσα θα ακολουθήσουν- θα τολμούσα, μάλιστα, να ισχυριστώ ότι είναι αδύνατον να καταλάβει κανείς τη Γαλλι­ κή Επανάσταση αν έχει γνωρίσει και μελετήσει αποκλειστι­

κά και μόνο τη Γαλλία.

85


ΚΕΦΛΛΛΙΟ

5

Ποιο ήταν το οuσtαστtκό έpγο της Γαλλtκής Επανάστασης;

Όλα όσα προηγήθηκαν δεν είχαν άλλο σκοπό παρά να φωτί­ σουν σφαφικότερα το θέμα και να διευκολύνουν την απά­

ντηση στα ερωτήματα που έθεσα εξαρχής. Ποιοι 'ήταν οι πραγ­ ματικοί στόχοι της Επανάστασης; Ποιος 'ήταν, τελικά, ο ιδι­ αίτερος χαρακτήρας της; Για ποιον ακριβώς λόγο έγινε; Ποιο 'ήταν το έργο της; Η Επανάσταση δεν έγινε, όπως πίστευαν ορισμένοι πα­ λαιότερα, για να καταλύσει το οικοδόμημα των θρησκευτι­

κών πεποιθήσεων- παρά τα επιφαινόμενα, είχε κατά βάση κοινωνικό και πολιτικό χαρακτήρα. Με δεδομένο, λοιπόν, αυ­

τό το χαρακτηριστικό της, κάθε άλλο παρά επιζητούσε τη μό­ νιμη αναταραχή, τη «συστηματική αναρχία», όπως έγραφε

ένας από τους κύριους πολέμιούς της, 1 αλλά αντίθετα επι­ δίωξε να ενισχύσει την αυθεντία και τη δικαιοδοσία της κε­ ντρικής εξουσίας. Σκοπός της δεν 'ήταν να αλλάξει το χαρα­ κτήρα αυτού καθεαυτού του πολιτισμού μας, όπως έχουν υπο­

στηρίξει ορισμένοι άλλοι, να αναστείλει την πρόοδό του, ή έστω να μεταβάλει ουσιαστικά τους θεμελιώδεις κανόνες

στους οποίους στηρίζονται οι Δυτικές κοινωνίες. Αν παρα­ βλέψει κανείς επιμέρους επεισόδια που άλλαξαν πρόσκαιρα

1.

Ο Μπερχ· βλ. πιο πάνω. Κεφάλαιο

1, σημ. 3, σελ. 29-30.


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑθΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

τη φυσωγνωμία της σε διάφορες εποχές και χώρες, εστιάζοντας παράλληλα σε αυτ-ή καθεαυτή τη φύση της, θα διαπι­ στώσει ότι βασική συνέπεια της Επανάστασης ήταν σαφώς η κατάλυση πολιτικών θεσμών που, επί αρκετούς αιώνες, κυ­

ριαρχούσαν αναντίρρητα στους περισσότερους ευρωπα:r:κούς

λαούς (συνήθως, τους θεσμούς αυτούς τους αποκαλούμε «φε­ ουδαρχία»), τους οποίους και ανηκατέστησε με μια κοινωνική και πολιτική τάξη πραγμάτων πιο ομοιόμορφη και πιο απλή, βασισμένη στην αρχή της ισότητας των πολιτών. Αυτό και μόνο αρκούσε για να προσδώσει τεράστια ση­ μασία στην Επανάσταση· άλλωστε, ανεξάρτητα από το γε­ γονός ότι αυτοί οι παλαιοί θεσμοί παρέμεναν πάντα στενά δεμένοι με όλους τους πολιτικούς και θρησκευτικούς κανό­ νες που ίσχυαν στην Ευρώπη, παράλληλα είχαν ευνοήσει την

εμφάνιση ενός πλήθους ιδεών και πρακτικών, αισθημάτων και ηθών, που ήταν, κατά κάποιον τρόπο, φυσικά τους επακό­ λουθα. Χρειάστηκαν, λοιπόν, πραγματικοί σπασμοί για να καταπολεμηθούν και να αφαιρεθούν από το σώμα της κοι­

νωνίας -και μάλιστα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα­ εκβλαστήσεις τόσο βαθιά ριζωμένες σε όλα τα όργανά της. Το γεγονός αυτό έκαμε την Επανάσταση να φαίνεται ακόμη πιο ριζοσπαστική απ' ό,τι πράγματι ήταν· από τη στιγμή ποο όσα επιδίωκε να καταστρέψει απλώνονταν σε όλο το σώμα της κοινωνίας και αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος του, ήταν επόμενο να δημιουργείται η εντύπωση ότι στόχος της Επα­ νάστασης ήταν η ανατροπή των πάντων. Όσο και αν η Επανάσταση υπήρξε αναμφισβήτητα ρηξι­ κέλευθη, οι καινοτομίες που εισήγαγε είναι πολύ λιγότερες

απ' ό,τι συνήθως νομίζουμε· αυτό, άλλωστε, θα επιδιώξω να

αποδείξω εν συνεχεία. Αν κάτι οφείλει κανείς να αναγνωρί­ σει, είναι ότι κατέλυσε -ή και εξακολουθεί να καταλύει, μια

και συνεχίζεται ώς σήμερα2- όλα εκείνα τα στοιχεία της πα2. Τπαιvιγμός για την πρόσφατη (σχετι.κά) τότε Επανάσταση του 1848,

87


ΛΙΙ\1.\

88

Ι>Ε

Toι:QUEVILLE

λαιάς κοινωνίας ποο απέρρεαν από τους αριστοκρατικούς και φεουδαλικούς Θεσμοι)ς, όλα όσα συνδέονταν μαζί τους με

τον ένα ή τον άλλο τρόπο, όλα όσα έφεραν -έστω και στον ελάχιστο δυνατό βαθμό- τη σφραγίδα των θεσμών αυτών. Τα μόνα στοιχεία από τον παλαιό κόσμο που διατήρησε η Επα­ νάσταση ήταν όσα υπήρξαν πάντοτε ξένα προς τους θεσμούς αυτούς, ή μπορούσαν να υφίστανται ανεξάρτητα από εκεί­ νους. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Επανάσταση πολύ απεί­ χε από το να είναι τυχαίο γεγονός. Μπορεί να κατέλαβε τον κόσμο όλον εξαπίνης, ωστόσο ήταν επιστέγασμα μακράς πε­ ριόδου προετοιμασίας, αιφνίδια και βίαιη κατάληξη διεργα­

σιών στις οποίες είχαν συμβάλει δέκα γενεές. Έστω και αν η Επανάσταση δεν είχε γίνει, το οικοδόμημα της παλαιάς κοι­ νωνίας θα είχε επίσης καταρρεύσει παντού, αλλού λίγο πω σύντομα, αλλού λίγο πω αργά· η μόνη διαφορά θα ήταν πως σε αυτή την περίπτωση η κατάρρευσή του δεν θα ήταν από­ τομη, αλλά βαθμιαία. Αυτό που έτσι και αλλιώς, αργά ή γρή­ γορα, θα γινόταν από μόνο του, η Επανάσταση το πραγμα­ τοποίησε απότομα, με επίπονες και συχνά σπασμωδικές κι­ νήσεις, δίχως μεταβατική περίοδο, δίχως προειδοποιήσεις και ενδοιασμούς. Να ποω ήταν το έργο της. Είναι απορίας άξων πώς αυτό που σήμερα είναι τόσο εύ­

κολο να το διακρίνει κανείς παρέμεινε τόσο συγκεχυμένο και τόσο συγκαλυμμένο ακόμη και για τους πω οξυδερκείς πα­ ρατηρητές των γεγονότων της εποχής. «Θέλετε να δωρθώσετε τις καταχρήσεις εξουσίας εκ μέ­ ρους της κυβέρνησής σας;», έγραφε ο Μπερκ αναφερόμενος στους Γάλλους. «Γιατί, όμως, θεωρείτε αναγκαίες ης καινο­

τομίες; Γιατί δεν ανατρέχετε στις παραδόσεις σας; Γιατί δεν

περωρίζεστε στην ανάκτηση των παλαιών σας ελευθεριών;

που ανέτρεψε τον Λοοοοβίκο Φίλιππο και τη λεγόμενη Μοναρχία του Ιου­ λίου και εγκαθίδρυσε, ώς το

1852, τη

Δεύτερη Δημοκρατία. [Σ.τ.μ.]


ΤΟ

ΠΑΛΑ/0

ΚΛΗΙ

LHH

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆLΗ

Αν πάλι δεν μπορείτε να επανέλθετε στο καθεστώς που ίσχυε την εποχή των πατέρων σας, γιατί δεν στρέφετε το βλέμμα προς τη δική μας κατεύθυνση; Εδώ, στην Αγγλία, θα μπορού­

σατε να ξαναβρείτε το παλαιό ευρωπdCκό εθιμικό δίκαιο». 3 Ο Μπερκ αδυνατεί, λοιπόν, να δει τι πράγματι συμβαίνει κάτω

από τα μάτια του: η Επανάσταση επιδιώκει να καταργήσει αυτό ακριβώς το «παλαιό ευρωπdίκό εθιμικό δίκαιο»· αυτός είναι ο στόχος της.

Όμως, αυτή η Επανάσταση, που παντού έδειχνε να κυο­ φορείται και να προβάλλει απειλητική στον ορίζοντα, γιατί άραγε ξέσπασε στη Γαλλία, και όχι αλλού; Γιατί στη χώρα μας πήρε ορισμένα χαρακτηριστικά τα οποία δεν συναντάμε

σε άλλες χώρες, ή τα συναντάμε εν μέρει μόνο; Αυτό το ερώ­ τημα, που οπωσδήποτε αξίζει τον κόπο να τεθεί, θα με απα­

σχολήσει στα κεφάλαια που ακολουθούν.

3.

Παράφραση αποσπάσματος από το

Revolution (1790).

Reflections on the French

89


ΒΙΒΛΙΟ ~

Β'


ΚΕΦΛΛΑΙΟ

1

Γιατi στη Γαλλiα το φεοuδαρχικό καθεστως εiχε γiνει πω aπεχθές στον λαό απ

'

I

lλλ

ο, τι σε α

I

ες χωρες;

Ιδού ένα πρώτο παράδοξο: γιατί η Επανάσταση, στόχος της οποίας ήταν πρωτίστως να καταλύσε~ παντού ό,τι απέμενε από τους θεσμούς του Μεσαίωνα, δεν ξέσπασε σε μια από τις χώρες όπου οι θεσμοί αυτοί εξακολουθούσαν να παραμέ­ νουν ακόμη ισχυροί, αλλά αντίθετα εκεί όπου η ισχύς τους

ήταν λιγότερο αισθητή στον λαό -με αποτέλεσμα, μάλιστα, η πίεσή τους να εμφανίζεται πιο α..σφυκτική εκεί όπου στην πραγματικότητα ήταν πιο αδύναμοι; Σε καμιά περιοχή της Γερμανίας στα τέλη του

18ou

αιώ­

να η δουλοπαροικία δεν είχε ακόμη καταργηθεί εντελώς στις περισσότερες μάλιστα περιπτώσεις, οι χωρικοί παρέμεναν ουσιαστικά δεμένοι με τη γη, όπως συνέβαινε κατά τον Μ ε­

σαίωνα. Όλοι σχεδόν όσοι επάνδρωναν τις στρατιές τοu Φρει­ δερίκοu Β' της Πρωσίας και της Μαρίας Θηρεσίας της Αυ­

στρίας ήταν, κατ' ουσίαν, δουλοπάροικοι. [4] Στις περισσότερες περιοχές της Γερμανίας, το

1788 ο χω­

ρικός δεν μπορούσε να εγκαταλείψει τη χωροδεσποτεία στην

οποία «ανήκε»· αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, μπορούσαν να τον καταδιώξουν οπουδήποτε και να τον φέρουν πίσω διά της βίας. Υπάγεται στη δικαιοδοσία τοu κυρίου του, ο οποίος μπο­ ρεί να εποπτεύει την ιδιωτική του ζωή, να τιμωρεί τον έκλυ­ το βίο τοu και την οκνηρία τοu. Δεν μπορεί να βελτιώσει την


AI.EXIS

94

Ι>Ε

TO(:QUEVILLE

κοινωνική του θέση, να αλλάξει επάγγελμα, ή ακόμη και να παντρευτεί δίχως τη σύμφωνη γνώμη του χωροδεσπότη. Με­

γάλο μέρος του χρόνου του ο χωρικός είναι υποχρεωμένος να το διαθέτει προς όφελος του κυρίου του· τα νεανικά του χρό­ νια ήταν εν πολλοίς αναγκασμένος να τα περνάει δουλεύο­ ντας στο υποστατικό του φεουδάρχη. Ο θεσμός της προσω­

πικής αγγαρείας εξακολουθούσε να ισχύει, και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούσε να περιλαμβάνει ακόμη και τρεις μέ­ ρες δουλειάς την εβδομάδα. Τα ενδιαιτήματα του φεουδάρ­ χη συντηρούνται και επισκευάζονται από τους χωρικούς που ανήκουν στη δικαιοδοσία του, ενώ στις υποχρεώσεις των ίδιων

αυτών χωρικών περιλαμβάνεται να μεταφέρουν τα μηνύμα­ τα του κυρίου τους, όπως επίσης και τα προ'ίόντα που πα­

ράγουν τα κτήματά του στην αγορά. Ο δουλοπάροικος μπο­ ρεί υπό ορισμένες προϋποθέσεις να γίνει ιδιοκτήτης γης, αλ­ λά η ιδιοκτησία του υπόκειται πάντα σε περιορισμούς. Είναι, λοιπόν, υποχρεωμένος να καλλιεργεί τη γη του με καθορι­

σμένο τρόπο, υπό την εποπτεία του κυρίου του, ενώ παράλ­ ληλα απαγορεύεται να την πουλ-ήσει ή να την υποθηκεύσει. Σε ορισμένες περιπτώσεις είναι υποχρεωμένος να πουλάει ό,τι παράγει, ενώ άλλοτε πάλι κάτι τέτοιο απαγορεύεται· και βέβαια, οφείλει να εξασφαλίζει πάντα τη συνεχή και αδια­

τάρακτη καλλιέργεια της γης που έχει αποκτήσει. Όσο για τα παιδιά του, δεν κληρονομούν το σύνολο της γης, καθώς

μέρος της μεταβιβάζεται στη χωροδεσποτεία. Όλα αυτά δεν αποτελούν ρυθμίσεις που συναντά κανείς

μελετώντας παμπάλαιους νόμους ακόμη και ο κώδικας που ετοίμασε ο Φρειδερίκος Β' ο Μέγας, και που τελικά τον επι­

κύρωσε ο διάδοχός του την εποχή ακριβώς που η Γαλλική Επανάσταση είχε μόλις ξεσπάσει, περιλαμβάνει σχετικές δια­

τάξεις.[5] Τίποτε ανάλογο δεν ίσχυε στη Γαλλία εδώ και αρκετόν και­

ρό· ο γάλλος χωρικός μετακινούνταν ελεύθερα, αγόραζε, πού­ λαγε, διαπραγματευόταν, επέλεγε το είδος της εργασίας του.


ΤΟ

ΠΑΛΑΙ Ο

ΚΑΘ Ε1:ΊΏ Σ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤ ΑΣ Η

Τα τελευταία υπολείμματα της δουλοπαροικίας δεν τα συνα-

ντούσε πια κανείς παρά σε μία ή δύο ανατολικές επαρχίες, οι οποίες είχαν προσαρτηθεί σχετικά πρόσφατα στη Γαλλία· σε όλες τις υπόλοιπες περιοχές της χώρας, η δουλοπαροικία είχε πάψει να υφίσταται, και μάλιστα η κατάργησή της αναγόταν σε παρελθόν τόσο μακρινό ώστε το γεγονός είχε σχεδόν ξεχαστεί πια. Εμπεριστατωμένες έρευνες που έχουν γίνεt στην εποχή μας έχουν αποδείξει ότι στη Νορμανδία, για παράδειγμα,

η δουλοπαροικία είχε καταργηθεί ήδη από τον 13ο αιώνα. Επιπλέον, οι αλλαγές ως προς την κατάσταση του λαού ήταν ακόμη πιο επαναστατικές στη Γαλλία: ο χωρικός δεν εί­ χε πάψει απλώς να είναι δουλοπάροικος είχε γίνει και ιδιο­ κτήτης γης. Αυτό το γεγονός παραμένει ακόμη εν πολλοίς ατεκμηρίωτο· είχε, ωστόσο, τόσο σημαντικές συνέπειες, ώστε

αξίζει τον κόπο, νομίζω, να σταθώ για λίγο εδώ και να ασχο­ ληθώ μαζί του. Επί χρόνια θεωρούσαν δεδομένο ότι ο κατακερματισμός

της μεγάλης έγγειας ιδιοκτησίας στη Γαλλία ήτάν έργο της Επανάστασης ωστόσο, κάθε είδους τεκμήρια συνηγορούν περί του αντιθέτου.

Είκοσι και πλέον χρόνια πριν από την Επανάσταση συνα­ ντάμε κείμενα αγροτικών συλλόγων στα οποία διατυπώνο­ νται ήδη επιφυλάξεις και διαμαρτυρίες για τον υπερβολικό

κατακερματισμό της γης. Την ίδια περίπου εποχή, ο Τυργκό 1 έγραφε: «Η κατάτμηση τrις γrις για κλrιρονομικούς λόγοος έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο, ώστε μια έκτασrι που κάλυπτε

τις ανάγκες μιας μόνο οικογένειας να μοιράζεται σήμερα σε

1. Anne Robert Jacques Turgot (1727-81).

Γάλλος οικονομολόγος και

πολιτικός. Διατέλεσε γενικός επόπτης (υπουργός) των οικονομικών το

1774-76 και προσπάθησε να

εφαρμόσει πολλές και σημαντικές μεταρ­

ρυθμίσεις. Από τους κύριους εκπρόσωπους της φυσιοκρατικής οικονο­ μικής θεωρίας, εξέθεσε τις απόψεις του κυρ(ως στο σύγγραμμά του

Reflexions sur laformation et la distribution des richesses (1776).

[Σ. τ.μ.]

95


Λ

96

11·.

\Ι\

IJΕ

ΤΟ

C:

QU Ε V I L L Ε

πέντε ή έξι αδέλφια. Αυτά τα παιδιά και οι οικογένειές τους αδυνατούν πια να ζήσουν καλλιεργώντας μόνο τη γη». Λίγα

χρόνια αργότερα, ο Ν εκέρ2 έλεγε ότι στη Γαλλία υπήρχαν «απεφάριθμοι» μικρο"ίδιοκτήτες γης. Σε εμπιστευτική αναφορά προς έναν έπαρχο λίγα χρόνια πριν από την Επανάσταση, βρήκα την εξής επισήμανση:

«0

κατακερματισμός για κληρονομικούς λόγους έχει προσλάβει στις μέρες μας ανησυχητικές διαστάσεις καθώς όλοι OL κλη­ ρονόμω θέλουν παντού και πάντοτε μερίδιο, οι κλήροι διαι­ ρούνται και υποδιαιρούνται συνεχώς και απεριόριστα». Δεν θα μπορούσε, άραγε, το ίδιο αυτό κείμενο να έχει γραφτεί και στις μέρες μας; Συνάντησα τεράστιες δυσκολίες να ανασυστήσω, κατά κά­ ποιον τρόπο, το κτηματολόγιο του Παλαιού Καθεστώτος ορι­ σμένες φορές, πάντως, τα κατάφερα. Σύμφωνα με το νόμο του

1790 που

καθιέρωσε το φόρο επί της έγγειας ιδιοκτησίας,

κάθε ενορία όφειλε να συντάξει κατάλογο όλων των γαιών της περιοχής της που ανήκαν σε ιδιώτες. Αυτά τα τεκμήρια έχουν ως επί το πλείστον χαθεί· ωστόσο, κατάφερα να εντοπίσω ορι­ σμένους τέτοιους καταλόγους σε χωριά και, συγκρίνοντάς τους

με τους αντίστοιχους σημερινούς πίνακες, να διαπιστώσω ότι ο αριθμός των ιδιοκτητών γης σε αυτά τα χωριά ήταν το μι­ σό, ή συχνά και τα δύο τρίτα, του σημερινού. Τα στοιχεία αυ-

2. Jacques Necker (1732-1804).

Γάλλος πολιτικός, ελβετικής καταγω­

γής. Τραπεζiτης το επάγγελμα, ανέλαβε το οικονομικών του κράτους, αλλά το

1781

1776 γενικός

επόπτης των

έπεσε σε δυσμένεια και ανα­

γκάστηκε να παραιτηθεί. Αναλαμβάνοντας καθήκοντα σχεδόν πρωθυ­ πουργού τον Σεπτέμβριο του

1788, συνέστησε

στον βασιλιά τη σύγκλη­

ση των Γενικών Τάξεων, αποκτώντας -πρόσκαφα- μεγάλη δημοτικότη­ τα. Το

1790

αποσύρθηκε από την πολιτική σκηνή και εγκαταστάθηκε

στο κτήμα του, κοντά στη Γενεύη, μαζί με την κόρη του, τη Μαντάμ ντε

Σταλ (Stael). Το Jran~aise. [Σ.τ.μ.]

1796 δημοσιει)τηκε

το σύγγραμμά του

De la Revolution


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑ('-JΕLΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑUf

τά είναι εντυπωσιακά, πολλώ μάλλον αν συνυπολογίσει κα-

νείς ότι έκτοτε το σύνολο του πληθυσμού της Γαλλίας έχει αυ­ ξηθεί κατά περισσότερο από

25%.

Ήδη τότε, όπως συμβαίνει και στις μέρες μας, η αγάπη του χωρικού για την έγγεια ιδιοκτησία ήταν τεράστια· όλα τα πάθη που απορρέουν από την κατοχή γης είχαν ήδη ξυ­ πνήσει. «Η γη πωλείται πάντοτε πάνω από την αξία της»,

γράφει ένας οξυδερκής παρατηρητής της εποχής εκείνης, όπως ο Άρθουρ Γιανγκ, «και αυτό οφείλεται στον διακαή πό­ θο που έχουν όλοι να γίνουν ιδιοκτήτες. Όλες οι αποταμιεύ­ σεις των φτωχότερων τάξεων, οι οποίες σε άλλες χώρες κα­

τευθύνονται προς ιδιωτικές επιχειρήσεις και δημόσιους τίτ­ λους, στη Γαλλία κατευθύνονται προς την αγορά γης». Μεταξύ όλων των καινοτομιών που διαπιστώνει ο Γιανγκ

όταν επισκέπτεται τη χώρα μας για πρώτη φορά, καμιά δεν του κάνει τόση εντύπωση όσο η κατάτμηση της γης σε πλή­ θος ιδιοκτητών- στη Γαλλία, το μισό από το καλλιεργήσιμο έδαφος ανήκει σε μικρο"ίδιοκτήτες χωρικούς. «Δεν γνώριζα», γράφει, «ότι έτσι είχαν τα πράγματα». Πράγματι, σε καμιά

άλλη χώρα, γειτονική ή όχι; δεν συνέβαινε κάτι ανάλογο με αυτό που ο Γιανγκ παρατηρούσε στη Γαλλία. Στην Αγγλία υπήρχαν παλαιόθεν χωρικοί ιδιοκτήτες γης. οι οποίοι όμως ολοένα και μειώνονταν. Στη Γερμανία. απι) πολύ παλιά και παντού, υπήρχε περιορισμένος αριΗμ6ς ελει)­

θερων χωρικών οι οποίοι είχαν την πλήρη κυριότητα της γης που καλλιεργούσαν. [6] Οι ιδιαίτεροι, συχνά παράδοξοι κα­ νόνες που ρύθμιζαν αυτά τα δικαιώματα κυριότητας των χω­ ρικών είναι συγκεντρωμένοι σε παμπάλαιες συλλογές γερ­

μανικού εθιμικού δικαίου· ωστόσο, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτού του είδους τα δικαιώματα ιδιοκτησίας ήταν πάντα η

εξαίρεση και ο αριθμός αυτών των μικροίδιοκτητών γης πε­ ριορισμένος.

Οι περιοχές της Γερμανίας όπου, στα τέλη του 18ου αιώ­ να, ο χωρικός ήταν ιδιοκτήτης της γης που καλλιεργούσε και

97


Λ

98

I I· \ I \

IJ Ε

Τ Ο ι:

Q U Ε V IL L Ε

σχεδόν εξίσου ελει)Οευος ()σο και στη Γαλλία βρίσκονταν κα­ τά κανόνα στις 6χ0ες του Ι)ήνου· στην ίδια αυτή περιοχή, ο επαναστατικός πυρετ6ς που είχε καταλάβει τη Γαλλία δια­

δόθηκε νωρίτερα και με πιο θεαματικά αποτελέσματα απ' ό,τι οπουδήποτε αλλοι).[7] Αντίθετα, οι περιοχές της Γερμα­ νίας που παρέμειναν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα ανε­ πηρέαστες από τη Γαλλική Επανάσταση και τις ιδέες της ήταν εκείνες ακριβώς όπου παρόμοιες μορφές ιδιοκτησίας της γης δεν είχαν εμφανιστεί ακόμη. Αυτή η επισήμανση έχει, κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερη αξία. Επομένως, το να πιστεύει κανείς ότι η κατάτμηση της με­

γάλης έγγειας ιδιοκτησίας χρονολογείται στη Γαλλία από την περίοδο της Επανάστασης ισοδυναμεί με το να υιοθετεί μια ευρύτατα διαδεδομένη, αλλά ωστόσο εσφαλμένη, άποψη. Εί­ ναι γεγονός ότι η Επανάσταση πούλησε σημαντικές εκτάσεις γης που ανήκαν προηγουμένως στους ευγενείς και στον κλή­

ρο· αν, όμως, μελετήσει κανείς τα σχετικά πρακτικά, όπως εγώ είχα ορισμένες φορές την υπομονή να κάμω, θα διαπιστώσει ότι το μεγαλύτερο μέρος αυτών των εδαφών αγοράστηκε από ανθρώπους που ήταν ήδη ιδιοκτήτες γης. Επομένως, μπορεί πράγματι η ιδιοκτησία σημαντικών εκτάσεων να άλλαξε χέ­ ρια, όμως ο αριθμός των ιδιοκτητών γης αυξήθηκε πολύ λιγό­ τερο απ' όσο συνήθως νομίζουμε. Υπήρχαν ήδη στη Γαλλία «απεφάριθμοι» ιδιοκτήτες γης, για να επικαλεστούμε την -υπερβολική όταν διατυπώθηκε, αλλά όχι και για την περίο­ δο αμέσως μετά την Επανάσταση- εκτίμηση του κ. Νεκέρ.

Η Επανάσταση είχε ως επακόλουθο όχι την κατάτμηση του εδάφους, αλλά την -πρόσκαιρη, έστω- «απελευθέρωσή» του. Όλοι αυτοί οι μικρο'ίδιοκτήτες γης αντιμετώπιζαν, πράγ­ ματι, σημαντικά προβλήματα σε ό,τι αφορά την εκμετάλλευση της γης που είχαν αποκτήσει και υπόκεινταν σε ουκ ολίγες

δουλειές, από τις οποίες δεν μπορούσαν να απαλλαγούν. [8]

Αυτά τα βάρη ήταν, αναμφισβήτητα, επαχθή· αν κάτι, ωστόσο, έκανε την πίεσή τους να φαίνεται αφόρητη, ήταν ό,τι


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

KAHI).;HH

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ).;ΙΙ

ακριβώς θα έπρεπε, από πρώτη άποψη, να έχει τα αντίθετα αποτελέσματα· οι ίδιοι αυτοί χωρικοί που είχαν γίνει μικροC­ διοκτήτες είχαν παράλληλα απαλλαγεί, περισσότερο απ' όσο οπουδήποτε αλλού στην Ευρώπη, από την εξουσία του χω­ ροδεσπότη -γεγονός εξίσου επαναστατικό όσο και η μετα­ τροπή τους σε ιδιοκτήτες γης.

Αν και το Παλαιό Καθεστώς δεν απέχει και τόσο πολύ από την εποχή μας, με αποτέλεσμα να συναντάμε καθημερινά αν­ θρώπους που έχουν ζήσει υπό το νομικό καθεστώς του, έχου­ με ήδη την αίσθηση ότι τα ίχνη του χάνονται στο βαθύ πα­ ρελθόν. Η ριζοσπαστική Επανάσταση που μας χωρίζει από αυτό έχει τις ίδιες επιπτώσεις που έχουν συνήθως αιώνες ολό­ κληροι: έχει συσκοτίσει την πραγματικότητα αναφορικά με όλα όσα δεν ανέτρεψε. Έτσι, υπάρχουν σήμερα ελάχιστοι που θα μπορούσαν να απαντήσουν με ακρίβεια στην ερώτηση «Πώς διοικούνταν η γαλλική ύπαιθρος πριν από το

1789;».

Άλλωστε, είναι αδύνατον να απαντηθεί αυτή η ερώτηση με

ακριβή όσο και πλήρη τρόπο, αν κανείς δεν μελετήσει προη­ γουμένως όχι τόσο βιβλία που γράφτηκαν εκείνη την εποχή, όσο τα επίσημα αρχεία ~ης περιόδου. Έχω ακούσει επανειλημμένα να λέγεται: η αριστοκρατία, που είχε πάψει προ πολλού να συμμετέχει στη διακυβέρνηση του κράτους, διατηρούσε ώς την τελευταία ώρα τη διοίκηση

των επαρχιών· ο χωροδεσπότης κυβερνούσε τους χωρικοι'>ς. Πρόκειται για αντίληψη που είναι, επίσης, εσφαλμένη. Κατά τον 18ο αιώνα, όλες οι υποθέσεις της ενορίας ανή­ καν στη δικαιοδοσία δημοσίων λειτουργών οι οποίοι δεν υπη­ ρετούσαν τα συμφέροντα του χωροδεσπότη, ούτε επιλέγο­

νταν από αυτόν- άλλοι διορίζονταν από τον έπαρχο, ενώ άλ­ λοι εκλέγονταν από τους ίδιους τους χωρικούς. Αυτοί οι δη­ μόσιοι λειτουργοί ήταν, μεταξύ άλλων, αρμόδιοι να ορίζουν το ποσόν που έπρεπε να καταβάλει ως φόρο κάθε κάτοικος

της περιοχής, να επισκευάζουν τις εκκλησίες, να χτίζουν σχο­ λεία, να συγκαλούν τη συνέλευση των ενοριτών και να προ-

99


ΛΙ.ΙΧΙ\

100

1)1·. TOC:C~UEVILLE

εδρεύουν σε αυτή. Επι)πτευαν τα δημόσια αγαθά και τη χρή­ ση τους, επέβλεπαν την απονομή της δικαιοσύνης, εκπροσω­ πούσαν την κοινότητα στις δίκες όπου διακυβεύονταν συμ­ φέροντά της. Ο χωροδεσπότης της περιοχής δεν ασκούσε έλεγχο -ούτε καν εποπτεία- σε όλες αυτές τις τοπικές μι­ κροϋποθέσεις. Όλοι οι δημόσιοι λειτουργοί της ενορίας επο­

πτεύονταν ή ελέγχονταν από την κεντρική εξουσία, όπως θα αποδείξω στο επόμενο κεφάλαιο. Επιπλέον, ο χωροδεσπό­

της δεν λειτουργούσε πια σχεδόν ποτέ ως εκπρόσωπος του βασιλιά, ως διάμεσος μεταξύ του μονάρχη και των κατοίκων της περιοχής. Δεν είναι πλέον αρμόδιος για την εφαρμογή των γενικών νόμων του κράτους, για τη στρατολόγηση των μελών της πολιτοφυλακής, την είσπραξη των φόρων, την κυ­ κλοφορία των βασιλικών διαταγμάτων, τη διανομή των βοη­

θημάτων. Όλα αυτά τα καθήκοντα και όλα αυτά τα δικαιώ­ ματα ανήκουν τώρα σε άλλους. Ο χωροδεσπότης δεν είναι πια, ουσιαστικά, παρά ένας ακόμη κάτοικος της περιοχής,

που μόνο τα προνόμιά του και οι ασυλίες που απολάμβανε τον διαφοροποιούσαν από τον υπόλοιπο πληθυσμό· η διαφο­ ρά του από τους άλλους δεν ήταν πια θέμα εξουσιών, αλλά κοινωνικής θέσης. Στις επιστολές που στέλνουν οι έπαρχοι στους υφισταμένους τους γράφουν:

«0

χωροδεσπότης είναι

απλώς ο πρώτος τη τάξει κάτοικος της περιοχής».

Α ν αφήσουμε τις ενορίες και εξετάσουμε τι συμβαίνει σε επίπεδο καντονίου, η κατάσταση είναι η ίδια: πουθενά οι ευ­ γενείς δεν διοικούν, ούτε ατομικά, ούτε συλλογικά. Πρόκει­ ται για φαινόμενο αμιγώς γαλλικό. Σε όλες τις άλλες χώρες, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της παλαιάς φεουδαλικής κοινωνίας διατηρούνταν εν μέρει· η κατοχή της γης και η δια­

κυβέρνηση των κατοίκων της περιοχής εξακολουθούσαν να παραμένουν δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Στην Αγγλία, οι σημαντικότεροι ιδιοκτήτες γης ασκούσαν τόσο τη διοίκηση. όσο και τη διακυβέρνηση. Ακόμη και σε εκείνες τις περιοχές της IΈρμανίας, όπως η Πρωσία και η Α υ-


Τ Ο

Π ΑΛΑ Ι Ο

Κ Λ Η Ε

L ΊΏ

Σ

ΚΑ Ι

Η

ΕΠΑΝΑ ΣΤ Λ

l.\1

στρία, όπου οι ηγεμόνες είχαν κατεξοχήν καταφέρει να απαλ­ λαγούν από την ανάμειξη της αριστοκρατίας στη διαχείριση των κρατικών υποθέσεων, η διοίκηση της υπαίθρου παρέμε­ νε εν πολλοίς στα χέρια των ευγενών- αν και σε ορισμένες ει­ δικά περιοχές η κεντρική εξουσία είχε κατορθώσει να θέσει υπό τον έλεγχό της τον χωροδεσπότη, πουθενά δεν είχε φτά­ σει ώς το σημείο να τον υποκαταστήσει απολύτως. Στην πραγματικότητα, οι γάλλοι ευγενείς είχαν προ πολ­ λού πάψει να διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στη δημόσια διοίκηση· με μια εξαίρεση, όμως: την απονομή της δικαιοσύ­ νης. Οι σημαντικότεροι από αυτούς είχαν διατη��ήσει το δι­ καίωμα να αναθέτουν σε δικαστές που οι ίδιοι επέλεγαν ορι­

σμένες υποθέσεις και, από καφού εις καφόν, εξέδιδαν αστυ­ νομικού χαρακτήρα αποφάσεις που ίσχυαν στα όρια της χω­ ροδεσποτείας τους. Ωστόσο, η βασιλική εξουσία είχε στα­ διακά περικόψει, περιορίσει και υποτάξει τη χωροδεσποτική δικαιοσύνη, σε βαθμό μάλιστα ώστε όσοι χωροδεσπότες ασκούσαν ακόμη παρόμοιες αρμοδιότητες να τις θεωρούν μάλλον ως πηγή εισοδήματος, παρά ως εξουσία. Το ίδιο ίσχυε και γ~α όλα τα προνομιακά δικαιώματα της αριστοκρατίας η πολιτική τους διάσταση είχε εκλείψει, και

μόνο τα οικονομικά οφέλη από αυτά -και μάλιστα, σε ιψι­ σμένες περιπτώσεις, αυξημένα- εξακολουθούσαν να υφί­ στανται.

Σε αυτό το σημείο θέλω να μιλήσω αποκλειστικά και μ6νο για εκείνα τα «επωφελή>> προνόμια τα οποία κατεξοχήν καλύπτει ο όρος «φεουδαλικά δικαιώματα», αφού αυτά ακρι­ βώς είχαν και την πιο άμεση επίδραση στη ζωή του λαού.

Είναι δύσκολο να πει κανείς σήμερα ποιο ακριβώς εξακο­ λουθούσε να είναι το περιεχόμενο αυτών των προνομίων το

1789·

κι αυτό γιατί ο αριθμός τους ήταν τεράστιος και η ποι­

κιλομορφία τους απέραντη, ενώ παράλληλα δεν ήταν λίγα και εκείνα που είχαν καταργηθεί ή αλλάξει μορφή. Η σημασία των λέξεων και των όρων που χρησιμοποιούνταν γι' αυτά τα προ-

101


ΛΙ.Ι.ΧΙ.\

102

IJI.

TO<:<~UEVILLE

νόμ~α, ήδη ασαφής την εποχή εκείνη, έχε~ γίνε~ ~δ~αίτερα δυσ­ νόητη σήμερα. Μολαται)τα. όταν συμβουλεύετα~ κανείς β~βλία ε~δ~κών του 18ου αιώνα σε θέματα φεουδαλικών δικαιωμάτων

και όταν μελετά ενδελεχώς τι ακριβώς ίσχυε κατά τόπους, διαπιστώνει ότι όλα τα προνόμια που ισχύουν ώς σήμερα μπορούν να αναχθούν σε ορισμένες βασικές κατηγορίες τα υπόλοιπα απ' όσα εξακολουθούν να ισχύουν δεν αποτελούν πλέον παρά μεμονωμένες περιπτώσεις.

Τα ίχνη της φεουδαλικής αγγαρείας, της

corvee,

έχουν γίνει

δυσδιάκριτα σε όλες σχεδόν τις περιοχές. Τα διόδια

(peages)

έχουν κατά κανόνα μειωθεί ή καταργηθεί· ωστόσο, λίγες εί­ ναι οι επαρχίες εκείνες στις οποίες το φαινόμενο έχει εκλεί­

ψει εντελώς. Παντού οι χωροδεσπότες επιβάλλουν τέλη για τη λειτουργία εμποροπανηγύρεων και αγορών. Είναι επίσης γνωστό ότι σε όλη τη Γαλλία το κυνήγι ήταν αποκλειστικό προνόμιο των φεουδαρχών, ότι μόνο οι ευγενείς διέθεταν πε­ ριστερώνες και περιστέρια, και ότι σχεδόν παντού υποχρέ­ ωναν τους χωρικούς να αλέθουν στο μύλο και να οινοποιούν στο πατητήρι του χωροδεσπότη. Ένα άλλο προνόμιο, γενι­ κής ισχύος και ιδιαίτερα επαχθές για τους κατοίκους της υπαί­ θρου, ήταν τα λεγόμενα

lods et ventes,

δηλαδή τα τέλη που κα­

ταβάλλονται στον χωροδεσπότη κάθε φορά που κάποιος αγο­ ράζει ή πουλάει γη μέσα στα όρια της χωροδεσποτείας. Σε όλη την έκταση της χώρας εξάλλου, ο καλλιεργητής κατα­ βάλλει στον χωροδεσπότη νοίκι για τη νομή της γης και δο­

σίματα (σε χρήμα ή σε είδος) από τα οποία δεν μπορεί να απαλλαγεί. Εν μέσω αυτής της ποικιλομορφίας, προβάλλει ένα κοινό στοιχείο: όλα αυτά τα δικαιώματα συνδέονται, πε­ ρισσότερο ή λιγότερο, με το έδαφος και τα προΊ:όντα του και όλα επιβαρύνουν αυτόν που καλλιεργεί τη γη. Γνωρίζουμε ότι ανάλογα ήταν και τα προνόμια των χωρο­ δεσποτών που ήταν κληρικοί. Η Εκκλησία, αν και είχε δια­ φορετικό παρελθ6ν. διαφορετικ6 χαρακτήρα και διαφορετι­ κό προορισμό απ() τη φεουδαρχία, είχε ωστόσο καταλήξει να


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

EΠANAUΆUI

γίνει σχεδόν ένα μαζί της έστω και αν η Εκκλησία ποτέ δεν ενσωματώθηκε απολύτως στο φεουδαλικό σύστημα, οι δε-

σμοί της μαζί του ήταν τόσο στενοί, ώστε είχε καταστεί σχεδόν αναπόσπαστο μέρος του.

Επίσκοποι, κανονικοί

(charnoines)

και αβάδες κατείχαν, λοι­

πόν, εκτάσεις γης και εισέπρατταν τέλη εδαφονομής μόνο και μόνο λόγω της εκκλησιαστικής τους ιδιότητας. Η μονή είχε, κα­ τά κανόνα, φεουδαλικά δικαιώματα επί του χωριού στην πε­

ριοχή του οποίου βρισκόταν· επίσης είχε δουλοπάροικους στη μοναδική περιοχή της Γαλλίας όπου η δουλοπαροικία είχε επι­ βιώσει, απολάμβανε τα οφέλη της αγγαρείας, εισέπραττε τέ­

λη από εμποροπανηγύρεις και εκθέσεις, είχε δικό της φούρνο, μύλο και ληνό, καθώς και ταύρο του οποίου τις «υπηρεσίες» μπορούσαν να χρησιμοποιούν οι χωρικοί για τις αγελάδες τους, καταβάλλοντας βέβαια το αντίστοιχο τίμημα. Τέλος, όπως και σε όλον τον χριστιανικό κόσμο, έτσι και στη Γαλλία ο κλήρος

εισέπραττε τη λεγόμενη δεκάτη

(dirne).[9, 10, 11]

Αυτό, ωστόσο, που θέλω να επισημάνω εδώ είναι ότι τα ίδια φεουδαλικά δικαι~ματα, ακριβώς τα {δια, τα συναντάμε σε όλη την Ευρώπη της εποχής εκείνης, και μάλιστα κατά κα­ νόνα με πολύ πω επαχθή για τον λαό μορφή. Αρκεί, νομίζω, να αναφέρει κανείς τη φεουδαλική αγγαρεία: στη Γαλλία, ήταν

σπάνιο φαινόμενο και, όπου ίσχυε, εφαρμοζόταν με σχετικά ήπιο τρόπο· αντίθετα, στη Γερμανία εξακολουθούσε να έχει

καθολική ισχύ και να είναι ιδιαίτερα επαχθής. Επιπλέον, εκείνα τα φεουδαλικής προέλευσης δικαιώμα­ τα που οι πατέρες μας αντιμετώπιζαν κατεξοχήν με απέχθεια και αγανάκτηση, ως αντίθετα με κάθε έννοια δικαιοσύνης αλ­

λά και πολιτισμού (η δεκάτη, τα διηνεκή δοσίματα, τα τέλη μεταβίβασης, κ.ο.κ., τα οποία, με τη σχετική μεγαλοστομία που χαρακτήριζε τον 18ο αιώνα, αποκαλούσαν δουλεία της

yης), τα συναντάμε όλα την ίδια εποχή στην Αγγλία -τα πε­ ρισσότερα από αυτά ακόμη και σήμερα. Μολαταύτα, η αγ­

γλική γεωργία είναι η πω εξελιγμένη και η πω πλούσια όλου

10

3


Λ

10

4

I.

Ε Χ Ι

.\

Ι J Ι·:

ΤΟ

c: Q U Ε V IL L Ε

του κόσμου, και μάλιστα με τον αγγλικό λαό σχεδόν να μην αντιλαμβάνεται καν την ύπαρξη αυτών των προνομίων. Γιατί, λοιπόν, τα ίδια αυτά φεουδαλικά δικαιώματα είχαν γεννήσει στην καρδιά του γαλλικού λαού τόσο μεγάλο μίσος, το οποίο μάλιστα παρέμενε άσβεστο ακόμη και όταν το αντι­

κείμενό του είχε πάψει να υφίσταται; Η εξήγηση γι' αυτό το φαινόμενο έγκειται αφενός στο γεγονός ότι ο γάλλος χωρικός

είχε γίνει ιδιοκτήτης γης, και αφετέρου στο ότι είχε ξεφύγει απολύτως από τη διοικητική εξουσία του χωροδεσπότη. Υπάρ­ χουν ασφαλώς και άλλοι λόγοι, αλλά νομίζω πως αυτοί είναι οι κυριότεροι. Α ν ο χωρικός δεν είχε αποκτήσει τη νομή της γης που καλ­ λιεργούσε, σχεδόν δεν θα είχε καν αντιληφθεί αρκετά από τα βάρη που επέβαλλε το φεουδαρχικό σύστημα στην έγγεια

περιουσία. Τι σημασία έχει η δεκάτη, αν κάποιος δεν είναι ιδιοκτήτης της γης που καλλιεργεί; Θα μπορούσε απλώς να την αφαφέσει από το μίσθωμα που καταβάλλει. Τι σημασία έχουν ακόμη και οι περιορισμοί ως προς την εκμετάλλευση του εδάφους για κάποιον που καλλιεργεί τη γη για λογαριασμό άλλου; Επιπλέον, αν ο γάλλος χωρικός εξακολουθούσε να διοι­ κείται από τον χωροδεσπότη της περιοχής, τα φεουδαλικά δι­

καιώματα θα του φαίνονταν λιγότερο επαχθή, αφού θα τα θε­ ωρούσε φυσική συνέπεια του πολιτικού καθεστώτος της χώ­ ρας του.

Όταν η αριστοκρατία διαθέτει όχι μόνο προνόμια αλλά και εξουσίες, όταν κυβερνά και διοικεί, τα δικαιώματά της μπο­ ρούν να είναι συγχρόνως μεγαλύτερα αλλά και λιγότερο αι­ σθητά. Κατά την περίοδο της φεουδαρχίας, η αριστοκρατία αντιμετωπιζόταν όπως περίπου αντιμετωπίζεται σήμερα η κυ­ βέρνηση· η ανοχή για τα βάρη που επέβαλλε ήταν το αντίτιμο για την ιδιότητά της ως εγγυήτριας της ασφάλειας. Οι ευγε­ νείς είχαν προνόμια που προκαλούσαν δυσαρέσκεια, δικαιώ­

ματα επαχθή για τον λα6· απ6 την άλλη όμως, εξασφάλιζαν


Τ Ο

ΠΑΛ Α

Κ Α Η Ε

1: ΊΏ

Σ

ΚΑΙ

Η

Ε ΙΙ Α Ν Α Σ Τ Α

1: ll

τη δημόσια τάξη, απένεμαν δικαιοσύνη, φρόντιζαν για την

εφαρμογή των νόμων, ήταν αρωγοί των φτωχών. Στο μέτρο που η αριστοκρατία παύει να επιτελεί αυτές τις λειτουργίες, το βάρος των προνομίων της φαίνεται ολοένα και πιο δυσβά­ στακτο, και τελικά η ίδια η ύπαρξή της γίνεται ακατανόητη. Φανταστε(τε, σας παρακαλώ, τον γάλλο χωρικό του 18ου

αιώνα. Ή μάλλον, αυτόν που σήμερα γνωρίζετε, μια και πα­ ραμένει πάντα ο ίδιος η κατάστασή του έχει αλλάξει, όχι όμως και η ιδιοσυγκρασία του. Δείτε την εικόνα του, όπως προβάλλει από τα αρχεία τα οποία έχω επικαλεστεί· είναι τόσο προσκολλημένος στο έδαφος που καλλιεργεί, ώστε εί­

ναι ικανός να ξοδέψει όλες τις οικονομίες του για να αγορά­ σει γη, ανεξάρτητα από το κόστος της. Για να την αποκτή­ σει, πρέπει πρώτα να καταβάλει ένα ποσόν όχι στο κράτος, αλλά στους ιδιοκτήτες γης της περιοχής, για τους οποίους η διαχείριση των δημοσίων υποθέσεων είναι εξίσου απόμακρη και ανέφικτη όσο και για τον ίδιο. Όταν τελικά αποκτήσει την πολυπόθητη γη, φυτεύει σε αυτή όχι μόνο τους σπόρους κάθε χρονιάς, αλλά και την ... καρδιά του. Αυτή η μικρή γω­ νιά εδάφους που είναι ι;τια δική του, αυτό το ασήμαντο μό­ ριο του σύμπαντος που του ανήκει, τον κάνει να αισΒάνεται περήφανος και ανεξάρτητος. Να, όμως, που οι ισχυροί γεί­ τονές του, για τους οποίους έγινε ήδη λόγος, τον αποσποι'>ν από τα χωράφια του και τον υποχρεώνουν να εργάζεται C>ί­

χως αμοιβή. Όταν προσπαθεί να προστατέψει τη σπορά του από τα ζώα που εκείνοι κυνηγάνε, τον εμποδίζουν- όταν επι­

χειρεί να περάσει το ποτάμι, τον περιμένουν για να εισπρά­ ξουν τέλη διόδου. Τους συναντάει και πάλι στην αγορά, όπου τον υποχρεώνουν να πληρώσει για να μπορεί να πουλάει τα προ·cόντα του· και όταν γυρίσει στο υποστατικό του και θέ­ λει να αξιοποιήσει το υπόλοιπο σιτάρι του, που το έχει καλ­ λιεργήσει με τα ίδια του τα χέρια και το έχει δει να μεγαλώ­ νει με τα ίδια του τα μάτια, είναι υποχρεωμένος να το στεί­ λει να αλεστεί, να ζυμωθεί και να ψηθεί στους μύλους και

10

5


Λ Ι Ι Χ

106

I \ I > I·

I

Ο

U{ U �� V I L L Ε

τους φούρνους των ίδιων αυτών ανθρώπων. Έτσι, ένα μέρος από το εισόδημα που προέρχεται από τη μικρή αυτή έκταση γης καταλήγει στα χέρια των χωροδεσποτών, με τη μορφή

βαρών που είναι απαράγραπτα και μη εξαγοράσιμα. Ό,τι και αν κάνει, συναντά στο δρόμο του αυτούς τους οχληρούς γεί­ τονες, οι οποίοι του στερούν απολαύσεις, «μπερδεύονται στα πόδια του», καρπώνονται μέρος από τον κόπο του· αλλά και όταν ξεμπερδέψει πια με αυτούς, εμφανίζονται άλλοι, ντυ­

μένοι στα μαύρα, που του παίρνουν το μεγαλύτερο μέρος της σοδειάς του. Φανταστείτε, λοιπόν, την κατάσταση, τις ανά­ γκες, το χαρακτήρα, τα πάθη αυτού του ανθρώπου και υπο­ λογίστε, αν μπορείτε, τα τεράστια αποθέματα μίσους αλλά και διακαών πόθων που είχαν σωρευτεί στην καρδιά του.[12]

Το φεουδαρχικό σύστημα, ακόμη και όταν πια είχε πάψει να είναι πολιτικός θεσμός, είχε παραμείνει ο σημαντικότερος από τους θεσμούς της κοινωνίας πολιτών. Με αυτή τη συρ­ ρικνωμένη μορφή του, προκαλούσε ακόμη ισχυρότερα αι­

σθήματα μίσους δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι, με την κατάλυση ορισμένων από τους μεσαιωνικούς θεσμούς, ό,τι απέμενε από αυτούς κατέληξε να γίνει εκατό φορές πιο απε­ χθές.


Κ ΕΦΛΛΑΙΟ

2

Πώς η συγχεντροποiηση

των διοικητικών λειτουργιών εiναι θεσμός του Παλαιοu Καθεστώτος, και οχ ι έργο της Επανάστασης η της Αυτοκρατορiας, οπως συχνά υποστηρiζεται

Την εποχή που υπήρχαν στη Γαλλία πολιτικές συνελεύσεις, είχα ακούσει έναν ομιλητή να λέει, μιλώντας για τη συγκε­ ντροποίηση των διοικητικών λειτουργιών: «Αυτή η περιφα­ νής κατάκτηση της Επανάστασης, για την οποία όλη η Ευ­

ρώπη μάς ζηλεύει». Δεν αρνούμαι ότι η συγκεντροποίηση εί­ ναι κατάκτηση, συμφωνώ ότι η Ευρώπη μάς ζηλεύει γι' αυ­ τή, αλλά υποστηρίζω όΊ-ι δεν πρόκειται για έργο της Επα­ νάστασης. Αντίθετα, είναι δημιούργημα του Παλαωι) ΚαΟε­ στώτος θα προσέθετα, μάλιστα, το μόνο τμήμα απ6 το πο­

λιτικό οικοδόμημα του Παλαιού Καθεστώτος που επέζησε της Επανάστασης, επειδή ακριβώς ήταν και το μόνο που μπ()­ ρεσε να προσαρμοστεί στη, νέα τάξη πραγμάτων η οποία δη­

μιουργήθηκε. Ο αναγνώστης που θα έχει την υπομονή να διαβάσει προσεκτικά αυτό το κεφάλαιο θα διαπιστώσει ίσως ότι η άποψή μου αυτή τεκμηριώνεται, και με το παραπάνω

μάλιστα. Ας μου επιτραπεί, λοιπόν, να παραβλέψω καταρχάς την περίπτωση των λεγόμενων

pays d' etats,

δηλαδή εκείνων των

επαρχιών που εξακολουθούσαν εν μέρει να αυτοδιοικούνται -ή μάλλον, έδειχναν να αυτοδιοικούνται. Αυτές οι επαρχίες,

που βρίσκονταν στις εσχατιές της Γαλλίας, κατοικούνταν από


Λ

108

το

1/4

I.

Ι Χ Ι

.\

Ι>

1·.

Τ Ο<:

QU Ε V Ι ι ι Ε

σχεδόν του πληΟυσμού της χώρας εξάλλου, δύο μόνο

από αυτές απολάμβαναν καθεστώς πραγματικής διοικητικής αυτονομίας. Θα επανέλθω στις

pays d ' etats

και θα δείξω σε

ποιο βαθμό η κεντρική εξουσία τις εξανάγκασε και αυτές να συμμορφωθούν με το γενικό πρότυπο.

Οι περιοχές που κυρίως θα με απασχολήσουν εδώ είναι

αυτές που στην επίσημη διοικητική γλώσσα της εποχής aπο­ καλούνταν

pays d' election,

μολονότι οι εκλογές εκεί ήταν πιο

σπάνιες απ' ό,τι οπουδήποτε αλλού στη Γαλλία. Αυτές οι πε­ ριοχές βρίσκονταν η μια δίπλα στην άλλη, περιστοίχιζαν το Παρίσι από παντού, αποτελούσαν τον πυρήνα, την καρδιά

της Γαλλίας. Από πρώτη ματιά, η παλαιά διοικητική διάρθρωση του βα­

σιλείου δείχνει να χαρακτηρίζεται από ποικιλία κανόνων και αρχών, από ένα περίπλοκο πλέγμα εξουσιών. Η Γαλλία βρίθει διοικητικών αρχών και μεμονωμένων αξιωματούχων, των οποί­ ων οι αρμοδιότητες δεν αρθρώνονται πάντα μεταξύ τους και οι οποίοι ασκούν τα καθήκοντά τους βάσει δικαιωμάτων που έχουν αγοράσει και που κανείς δεν μπορεί να τους τα αφαιρέ­ σει. Οι αρμοδιότητες όλων αυτών ήταν συχνά τόσο αλληλοεπι­ καλυπτόμενες και τόσο συγγενείς, ώστε, στο βαθμό που αφο­ ρούσαν ομοειδή ζητήματα, δεν αποφεύγονταν οι τριβές και οι

συγκρούσεις. Τα δικαστήρια συμμετείχαν εμμέσως και στη νομοθετική λειτουργία· είχαν δικαίωμα, έτσι, να θέτουν διοικητικούς κα­

νόνες που ίσχυαν υποχρεωτικά μέσα στα όρια της δικαιοδο­ σίας τους. Άλλοτε πάλι, τα δικάστήρια αντιστέκονταν στην καθαυτό διοίκηση, αντιδρούσαν έντονα στις αποφάσεις της,

εξέδιδαν ακόμη και εντάλματα που στρέφονταν εναντίον των εκπροσώπων της. Βλέπουμε έτσι απλούς δικαστές να εκδί­ δουν αστυνομικές διατάξεις, οι οποίες ισχύουν στις πόλεις όπου βρίσκεται η έδρα τους, καθώς και στα προάστιά τους.

Το διοικητικό καθεστώς διαφέρει σημαντικά από πόλη σε πόλη· οι δημόσιοι λειτουργοί φέρουν διαφορετικούς τίτλους,


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΗΕ};ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ};Η

ή αντλούν την εξουσία τους από διαφορετικές πηγές. Αλλού

γίνεται λόγος για «δήμαρχο», αλλού για «υπάτους», αλλού για «συνδίκους». Ορισμένοι από αυτούς επιλέγονται από τον βασιλιά, άλλοι από τον παλαιό χωροδεσπότη ή από τον ηγεμόνα στον οποίο έχει κληροδοτηθεί η περιοχή· υπάρχουν, επί-

σης, άλλοι που εκλέγονται για έναν χρόνο από τους συμπολίτες τους, και άλλοι που έχουν αγοράσει το δικαίωμα να

ασκούν ισοβίως τις συγκεκριμένες εξουσίες. Πρόκειται, προφανώς, για τα κατάλοιπα της παλαιάς τά­ ξης πραγμάτων- στους κόλπους της, όμως, διαμορφώθηκαν βαθμιαία μορφές εξουσίας σχετικά νέες ή παραλλαγμένες,

τις οποίες οφείλω να περιγράψω. Στην καρδιά του βασιλείου και στο περιβάλλον του θρό­ νου διαμορφώθηκε ένα πανίσχυρο διοικητικό σώμα, στους

κόλπους του οποίου όλες οι παλαιές εξουσίες συνυπάρχουν

με νέο τρόπο: το Βασιλικό Συμβούλιο

(Conseil du roi).

Οι ρίζες του βρίσκονται στο βαθύ παρελθόν, αλλά οι αρ­ μοδιότητές του είναι εν πολλοίς πρόσφατες. Είναι ταυτόχρονα ανώτατο δικαστήριο, γιατί έχει το δικαίωμα να ακυρώνει απο­

φάσεις όλων των τακτικώ'ν δικαστηρίων, αλλά και ανώτατο διοικητικό δικαστήριο, αφού είναι σε τελική ανάλυση αρμ6δω για όλες τις ειδικές δικαωδοσίες. Επίσης, ως κυβερνητι­

κό όργανο, διαθέτει νομοθετική εξουσία (με τη σύμφωνη γν&>­

μη του βασιλιά), συζητά και προτείνει τους περισσότερους νόμους, ορίζει και κατανέμει τους φόρους. Ως ανώτατο διοι­ κητικό συμβούλιο, θεσπίζει τους γενικούς κανόνες που διέ­ πουν τις ενέργειες των κρατικών λειτουργών. Παράλληλα, αποφασίζει για όλες τις σημαντικές υποθέσεις και εποπτεύ­

ει τις κατώτερες βαθμίδες της διοίκησης. Όλα σε αυτό κα­ ταλήγουν και αυτό δίνει τις κατευθύνσεις σε όλες τις υπηρε­ σίες. Μολαταύτα, επισήμως η δικαιοδοσία του είναι ανύ­ παρκτη. Ακόμη και όταν το Συμβούλιο δείχνει να αποφαίνε­ ται, ο βασιλιάς είναι αυτός που αποφασίζει. Ακόμη και όταν φαίνεται ότι απονέμει δικαιοσύνη, δεν πρόκειται παρά για

10

9


Λ Ι

110

Ι

\

Ι

\

Ι J

I·. I

Ο ι:

QUΕV

Ι ι ι Ε

απλές γνωμοδοτήσεις. 6πως τονίζει άλλωστε και το παρλα­

μέντο σε μια απ6 τις αναπομπές του

(remontrances).

Μέλη του Βασιλικοι) ~υμβουλίου δεν είναι ευγενείς, αλλά

άτομα που προέρχονται από τις μεσαίες, ή ακόμη και από τις κατώτερες τάξεις, παλαιοί έπαρχοι και άλλοι αξιωματούχοι

με μεγάλη πείρα στη δημόσια διοίκηση· επιπλέον, είναι όλοι τους ανακλητοί. Συνήθως, το Συμβούλιο δρα διακριτικά, δίχως τυμπανο­

κρουσίες, αποφεύγοντας πάντοτε να επιδεικνύει τη δύναμη που πράγματι διαθέτει. Η λειτουργία του δεν συνοδεύεται

από ανάλογη αίγλη, ή μάλλον επισκιάζεται από την αίγλη του θρόνου, πολύ κοντά στον οποίο βρίσκεται· είναι τόσο ισχυρό ώστε σε όλα λίγο-πολύ έχει λόγο, και συγχρόνως τόσο αθό­ ρυβο ώστε να περνά σχεδόν απαρατήρητο από τους περισ­ σότερους ιστορικούς. Όπως ακριβώς η διοίκηση της χώρας κατευθύνεται από ένα μόνο σώμα, το σύνολο σχεδόν των εσωτερικών υποθέσεων βρίσκεται στα χέρια ενός μόνο κρατικού λειτουργού: του γε­

νικού επόπτη ή ελεγκτή των οικονομικών (contrδleur

general).

Α ν συμβουλευτείτε ένα αλμανάκ του Παλαιού Καθεστώ­ τος, θα διαπιστώσετε ότι κάθε επαρχία είχε τον δικόν της υπουργό· όταν, όμως, μελετήσει κανείς τους φακέλους των διοικητικών υποθέσεων, σύντομα αντιλαμβάνεται ότι ο υπουρ­ γός μιας επαρχίας μόνο σε μικρής σημασίας ζητήματα μπο­

ρούσε να αναλάβει πρωτοβουλίες. Τις υποθέσεις του κρά­ τους διαχειρίζεται ο γενικός επόπτης, στα χέρια του οποίου έχουν συγκεντρωθεί βαθμιαία όλες οι υποθέσεις που αφο­ ρούν χρηματικά ζητήματα -με άλλα λόγια, όλη σχεδόν η δη­

μόσια διοίκηση. Ο ίδιος άνθρωπος διαπιστώνουμε ότι λει­ τουργεί άλλοτε ως υπουργός Οικονομικών, άλλοτε ως υπουρ­

γός Εσωτερικών, άλλοτε ως υπουργός Δημοσίων Έργων, άλ­ λοτε ως υπουργός Εμπορίου. Ό,τι ακριβώς συμβαίνει στο Παρίσι, όπου η κεντρική δι­ οίκηση δεν ασκείται, κατ' ουσίαν, παρά από ένα μόνο πρό-


ΤΟ

Π ΑΛ Α Ι Ο

Κ Λ Η

I 1: ΗΗ

ΚΑ Ι

Η

Ε ΠΑΝΑΣΤΑ

1:

Η

σωπο, παρατηρείται και στις επαρχίες. Τον 18ο αιώνα συνα­ ντάμε ακόμη ευγενείς που εξακολουθούν να φέρουν τον τίτ­

λο του διοικητή επαρχίας

(gouverneur de province). Πρόκει­

ται για τους παλαιούς εκπρόσωπους -συχνά κληρονομικούς­

της φεουδαλικής εξουσίας. Εξακολουθούν ακόμη να τους απο­ νέμονται τιμές, αλλά δεν διαθέτουν πια καμιά ουσιαστική

εξουσία. Η ουσιαστική διοίκηση ασκείται αποκλειστικά από

τον έπαρχο

(intendant).

Ο έπαρχος είναι ταπεινής καταγωγής, πάντα από άλλη επαρχία, νέος, με τη φιλοδοξία να πλουτίσει. Δεν εκλέγεται, δεν ασκεί τα καθήκοντά του κληρονομικώ δικαιώματι, δεν έχει αγοράσει τη θέση που κατέχει· επιλέγεται από την κυ­

βέρνηση μεταξύ των λιγότερο επιφανών μελών του Συμβου­ λίου και είναι πάντα ανακλητός. Στην καθομιλουμένη των διοι­ κητικών κύκλων της εποχής αποκαλείται «απελθών επίτρο­

πος»

(commissaire departi), γ��ατί, αν και έχει απομακρυνθεί,

εκπροσωπεί κατά κάποιον τρόπο το Συμβούλιο, συγκεντρώ­ νοντας στα χέρια του όλες τις εξουσίες που εκείνο κατείχε και ασκώντας τες σε πρώτο βαθμό. Όπως και το Συμβούλιο. έχει συγχρόνως διοικητικές ?<αι δικαστικές αρμοδιότητες αλ­ ληλογραφεί με όλους τους υπουργούς, είναι αποκλειστικ6ς εκφραστής όλων των επιθυμιών της κυβέρνησης στη σογκε­ κρψένη επαρχία.

Ο έπαρχος διορίζει σε κάθε καντόνι έναν ανακλητό δημ{>­

σιο λειτουργό που λέγεται υποπληρεξούσιος (subdelegu~). < > έπαρχος έχει, κατά κανόνα, αποκτήσει πρόσφατα τίτλο ευγε­ νείας, ενώ ο υποπληρεξούσιος όχι. Ωστόσο, ο υποπληρεξοι)­ σιος εκπροσωπεί την κυβέρνηση στην περιορισμένη, έστω,

έκταση της δικαιοδοσίας του, όπως ακριβώς και ο έπαρχος

στην ευρύτερη διοικητική περιφέρεια

(generalite)· είναι υπε­

ξούσιος στον έπαρχο, όπως και ο έπαρχος στον υπουργό. Ο μαρκήσιος

d' Argenson

αναφέρει στα απομνημονεύμα­

τά του ότι μια μέρα ο Τζων Λωτού είπε: «Δεν θα πίστευα ποτέ όσα διαπίστωσα όταν ασκούσα τα καθήκοντα του επό-

111


Λ ι ι χ ι.\

112

ι) Ι·

τ ο ι:

QuΕνι

ιιΕ

πτη των οικονομικ{;)ν. ΜάΟετε, λοιπόν, ότι το βασίλειο της Γαλλίας το κυβερνοι)ν τριάντα έπαρχοι. Δεν υπάρχουν, ου­

σιαστικά, παρλαμέντο. Τάξεις, κυβερνήτες η ευτυχία ή η δυ­ στυχία, η ευημερία ή η δυσπραγία, των επαρχιών εξαρτάται

από τριάντα "εισηγητές αιτημάτων"».! Αυτοί οι πανίσχυροι αξιωματούχοι επισκιάζονταν, ωστόσο,

από τους απόγονους της παλαιάς φεουδαλικής αριστοκρατίας, σχεδόν εξαφανίζονταν μπροστά στην αίγλη με την οποία εκεί­ νοι περιβάλλονταν ακόμη· αυτός είναι, άλλωστε, και ο λόγος

που οι έπαρχοι, αν και ήδη είχαν αποκτήσει ευρύτατες εξου­ σίες, περνούσαν σχεδόν απαρατήρητοι. Από κοινωνική άπο­ ψη, οι ευγενείς είχαν το πλεονέκτημα της καταγωγής, του πλού­ του και της ακτινοβολίας, που πάντα συνοδεύει οτιδήποτε έχει βαθιές ρίζες στο παρελθόν. Σε ό,τι αφορά τη διακυβέρνηση της χώρας, η αριστοκρατία περιέβαλλε τον μονάρχη, αποτελούσε την αυλή του, διοικούσε τους στόλους του και τις στρατιές του· με λίγα λόγια, κατείχε όλες εκείνες τις θέσεις που κατεξοχήν

εντυπωσιάζουν τους σύγχρονούς της και προκαλούν, κατά κα­ νόνα, την προσοχή των μεταγενέστερων. Ένας αριστοκράτης θα θεωρούσε προσβολή να του προταθεί η θέση του επάρχου· ακόμη και ένας λιγότερο πλούσιος ευγενής θα περιφρονούσε, πιθανότατα, μια τέτοια πρόταση. Στα μάτια της αριστοκρα­ τίας, οι έπαρχοι ήταν εκπρόσωποι μιας παρείσακτης εξουσίας που είχε εμφανιστεί πρόσφατα στο προσκήνιο, κατάλληλοι για να κυβερνούν αστούς και χωρικούς, αλλά ακατάλληλοι για να

τους συναναστρέφονται οι ευγενείς. Ωστόσο, όπως έλεγε ο

1. Memoires du marquis d 'Argenson, secretaire d 'Etat aux Affaires etrangeres sous Louis XV (1825). Η φράση του Τζων Λω αποδίδετω εδώ αρκετά ε­ λεύθερα. Ο John Law (1671-1729), σκοτσέζος οικονομολόγος, τραπεζί­ της, επιχειρηματίας κω τυχοδιώκτης, ανέλαβε κατά την περίοδο 171920 τα οικονομικά της Γαλλίας σύντομα, ωστόσο, τα σχέδιά του για ε­ πενδύσεις στην περιοχή του Μισισιπή κατέρρευσαν, προκαλώντας τε­ ράστιο -για τα μέτρα της εποχής- οικονομικό σκάνδαλο. [Σ.τ.μ.]


Τ Ο

ΠΑΛΑ Ι Ο

Κ Λ Η Ε

2.: ΗΗ Κ Α Ι Η Ε Π Α Ν Α Σ ΊΆ 2.: 11

Τζων Λω και όπως θα δούμε εν συνεχεία, αυτοί οι άνθρωποι

κυβερνούσαν ουσιαστικά τη Γαλλία. Ας αρχίσουμε με το δικαίωμα της επιβολής φόρων, το οποίο εμπεριέχει, κατά κάποιον τρόπο, και όλα τα άλλα. Είναι γνωστό πως ένα μέρος των φόρων υπεκμισθωνόταν·

σε ό,τι αφορά αυτούς τους φόρους, το (Βασιλικό) Συμβούλιο έκλεινε συμφωνίες με φοροεισπρακτικές εταφείες, αποφά­ σιζε για τους όρους των συμβολαίων και ρύθμιζε τον τρόπο είσπραξης. Όλοι οι υπόλοιποι φόροι, όπως η

taille,

ο κεφαλι­

κός φόρος και τα εικοστά, επιβάλλονταν και εισπράττονταν απευθείας από τους εκπρόσωπους της κεντρικής εξουσίας, ή υπό την άμεση και πλήρη εποπτεία τους.

Κάθε χρόνο, το (Βασιλικό) Συμβούλιο όριζε με μυστική

απόφαση το ύψος της έγγειας φορολογίας

(taille)

και των άλ­

λων υποχρεώσεων που τη συνόδευαν, καθώς και την κατα­ νομή της μεταξύ των επαρχιών. Έτσι, από χρόνο σε χρόνο η

taille

αυξανόταν, δίχως μάλιστα να προηγείται οποιουδήπο­

τε είδους προειδοποίηση. Καθώς η

taille ήταν

παλαιότατη μορφή φορολογίας, η επι­

βολή της και η είσπραξή 1ης ήταν αρχικά αρμοδιότητα τοπι­ κών αξιωματούχων, ανεξάρτητων λίγο-πολύ από την κυβέρ­ νηση, αφού κατείχαν το αξίωμά τους κληρονομικώ δικαιC:)­ ματι, είχαν εκλεγεί σε αυτό, ή το είχαν αγοράσει. Αυτοί ήταν ο χωροδεσπότης, ο ενοριακός φοροσυλλέκτης, οι «ταμίες της

Γαλλίας»

(tresoriers de France),

οι «επίλεκτοι»

(elus).

Αοτές

οι αρχές εξακολουθούσαν να υφίστανται και κατά τον 18ο αι­

ώνα· ωστόσο, ορισμένες είχαν πάψει να ασχολούνται με την

taille,

ενώ οι υπόλοιπες ασχολούνταν μόνο περιθωριακά και

δευτερευόντως. Και σε αυτό το πεδίο, η εξουσία βρισκόταν ουσιαστικά στα χέρια του επάρχου και των υφισταμένων του· αυτός κατένεμε στην πράξη την

taille

μεταξύ των ενοριών,

καθοδηγούσε και επιτηρούσε τους φοροσυλλέκτες, αποφά­

σιζε πότε θα μπορούσε να υπάρξει αναστολή πληρωμής, ή ακόμη και απαλλαγή.

11

3


Λ ι ι

11

4

\

ι\

ι 1 ι·

ι ο<:

Qu Ε v ι

ι ι Ε

Ως προς άλλοος. πω Π(Η)σφατους φόρους, όπως ήταν ο κεφαλικός φ6ρος (Ωψitίιtion). η κυβέρνηση οεν ήταν καν ανα­ γκασμένη να ρυΟμίσει τις σχέσεις της με τα υπολείμματα των παλαιών εξουσιών- είχε απόλυτη ελευθερία κινήσεων, οίχως οι υπήκοοι του βασιλιά να έχουν οποιαοήποτε ουνατότητα παρέμβασης. Ο γενικ6ς επόπτης των οικονομικών, οι έπαρ­

χοι και το Συμβούλιο όριζαν το ακριβές συνολικό ύψος κάθε φόρου.

Ας αφήσουμε, όμως, τα χρήματα, και ας περάσουμε στους ανθρώπους. Ορισμένες φορές προκαλεί έκπληξη ο τρόπος με τον οποίο οι Γάλλοι οέχτηκαν με τόση καρτερικότητα την υποχρεωτι­

κή στρατιωτική θητεία κατά την περίοοο της Επανάστασης, αλλά και αργότερα· θα πρέπει, ωστόσο, να μην ξεχνάμε ότι

είχε προηγηθεί μακρά περίοοος εξοικείωσής τους με αυτή την πρακτική. Η υποχρεωτική κατάταξη στην πολιτοφυλακή, που είχε προηγηθεί της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας,

ήταν ακόμη πιο ουσβάστακτη, έστω και αν οι ανάγκες της πολιτοφυλακής σε έμψυχο υλικό ήταν πιο περιορισμένες. Από καιρού εις καιρόν, στρατολογούσαν με κλήρο νέους από τις επαρχίες, επανορώνοντας έτσι τα συντάγματα της πολιτο­ φυλακής, στα οποία η θητεία ήταν εξαετής. Καθώς η πολιτοφυλακή ήταν σχετικά νεοφανής θεσμός,

καμιά από τις παλαιές φεουοαλικές εξουσίες οεν ασχολού­ νταν με το ζήτημα της επάνορωσής της, το οποίο ήταν απο­ κλειστική αρμοοιότητα της κεντρικής κυβέρνησης και των αν­

θρώπων της στις επαρχίες. Το Συμβούλιο όριζε τον συνολικό αριθμό των ανορών που έπρεπε να στρατολογηθούν και τον αριθμό ποu αντιστοιχούσε σε κάθε επαρχία. Ο έπαρχος, με τη σειρά του, όριζε τον αριθμό των ανορών που θα στρατο­ λογούνταν σε κάθε ενορία· ο υποπληρεξούσιός του επόπτευε την κλήρωση, έκρινε τις αιτήσεις για απαλλαγή, όριζε ποιοι

από τους πολιτοφι)λακες θα υπηρετούσαν στην πατρίοα τους και ποιοι αλλοι). φρ6ντιζε να «παραοώσει» τους νεοσύλλε-

·


ΤΟ

ΠΑΛΑ Ι Ο

Κ Λ Η

El: Τ Ω

Σ

ΚΑΙ

Η

Ε Π Α Ν Α Σ ΊΆ

Lll

κτους στις στρατιωτικές αρχές. Οι στρατολογούμενοι μπορούσαν να προσφύγουν μόνο στον έπαρχο ή στο Συμβούλιο. Επίσης, θα μπορούσε να πει κανείς ότι, με εξαίρεση τις

λεγόμενες

pays d' etats,

τα δημόσια έργα, ακόμη και εκείνα

που προορίζονταν να καλύψουν αποκλειστικά τοπικές ανά­ γκες, αποφασίζονταν και εκτελούνταν μόνο με πρωτοβουλία και ευθύνη της κεντρικής εξουσίας. Υπήρχαν, βέβαια, ακόμη τοπικές ανεξάρτητες αρχές, όπως

ο χωροδεσπότης, οι οικονομικές υπηρεσίες οι οδονόμοι

(grands voyers),

(bureaux de finances),

που ήταν πιθανό να συμμετέχουν

σε αυτή τη δραστηριότητα της δημόσιας διοίκησης. Παντού σχεδόν, αυτοί οι παλαιοί πόλοι εξουσίας είχαν περιπέσει σε σχετική ή και πλήρη αδράνεια, όπως προκύπτει και από την πιο στοιχειώδη εξέταση των διοικητικών εγγράφων της επο­ χής. Όλοι οι μεγάλοι δρόμοι, αλλά και οι μικρότεροι που συ­ νέδεαν τις πόλεις μεταξύ τους, ανοίγονταν και συντηρούνταν δημοσία δαπάνη. Ο σχεδιασμός τους και η δημοπράτησή τους ήταν ευθύνη του Συμβουλίου· ο έπαρχος επόπτευε τις εργα­ σίες, ενώ ο υποπληρεξούσιος φρόντιζε να εξασφαλίσει τα ερ­ γατικά χέρια που θα εργάζονταν αμισθί για την κατασκευή τους. Στη δικαιοδοσία των παλαιών τοπικών αρχών δεν ανήκε πια παρά η ευθύνη για τους κοινοτικούς δρόμους, οι οποίοι βαθμιαία γίνονταν ολοένα και πιο δύσβατοι.

Το βασικό όργανο της κεντρικής κυβέρνησης στον τομέα των δημοσίων έργων ήταν -όπως είναι και σήμερα, άλλωστε­

η υπηρεσία Γεφυρών και Οδοστρωμάτων

(Ponts et Chaussees).

Παρά τα χρόνια που έχουν περάσει έκτοτε, ελάχιστα πράγ­ ματα έχουν αλλάξει ως προς αυτή την υπηρεσία και τη λει­

τουργία της: υπάρχουν πάντα ένα κεντρικό συμβούλιο και μια σχολή, επιθεωρητές που περιοδεύουν όλη τη Γαλλία και υπο­ βάλλουν ετήσιες αναφορές, μηχανικοί που ζουν και εργάζο­ νται στην επαρχία, επιστατώντας τα έργα που εκτελούνται

στην περιοχή υπό την εποπτεία του επάρχου. Οι θεσμοί του Παλαιού Καθεστώτος, οι οποίοι εξακολουθούν να υφίστανται

11

5


Λ Ι Ι. Χ Ι

116

\

I > I·

ΤΟ

c: Q U Ε V Ι ι ι Ε

στη νέα κοινωνική τάξη πραγμάτων σε πολύ μεγαλύτερο πο­ σοστό απ' ό,τι νομίζουμε, έχουν χάσει κατά κανόνα την πα­ λαιά ονομασία τους, έστω και αν διατηρούν την ίδια μορφή· στην περίπτωση, όμως, της υπηρεσίας Γεφυρών και Οδο­ στρωμάτων, διατηρείται όχι μόνο η μορφή, αλλά και η ονο­ μασία -γεγονός, πράγματι, ασυνήθιστο. Η κεντρική κυβέρνηση, με τη βοήθεια των τοπικών εκ­ προσώπων της, είχε την αποκλειστική ευθύνη για τη διατή­

ρηση της τάξης στις επαρχίες. Η έφιππη χωροφυλακή

chaussee)

(mare-

κάλυπτε όλη την επικράτεια του βασιλείου με μι­

κρές μονάδες, υπό την άμεση εποπτεία του επάρχου. Με τη

βοήθειά της, ή και με τη βοήθεια του στρατού σε ορισμένες περιπτώσεις, ο έπαρχος αντιμετώπιζε κάθε απρόβλεπτο κίν­ δυνο: συνελάμβανε τους αλήτες, εμπόδιζε την ανεξέλεγκτη επαιτεία, κατέστελλε τις ταραχές που ξεσπούσαν συχνά λό­ γω της τιμής των σιτηρών. Σε αντιδιαστολή με ό,τι συνέβαι­ νε κατά το παρελθόν, οι πολίτες δεν καλούνταν πια να συν­

δράμουν την κυβέρνηση. σε αυτά τα καθήκοντά της, με εξαί­ ρεση τις πόλεις, όπου υπήρχε συνήθως πολιτοφυλακή, της οποίας τα μέλη στρατολογούνταν και οι αξιωματικοί ορίζο­ νταν με ευθύνη του επάρχου. Το δικαστικό σώμα είχε διατηρήσει το δικαίωμα -το οποίο

και ασκούσε συχνά- να εκδίδει αστυνομικές διατάξεις ωστό­ σο, οι διατάξεις αυτές εφαρμόζονταν συνήθως σε μια περιο­ χή μόνο -ή και, πω συχνά, σε μία μόνο πόλη. Το Βασιλικό

Συμβούλιο μπορούσε πάντοτε να ακυρώνει αυτές τις διατά­

ξεις, και πράγματι τις ακύρωνε συχνότατα όταν προέρχονταν από δικαστικές αρχές με περιορισμένη δικαιοδοσία. Παράλ­

ληλα, ενέκρινε γενικής ισχύος κανονισμούς, που αφορούσαν το σύνολο του βασιλείου, είτε για ζητήματα άλλα από εκεί­ να που είχαν ήδη ρυθμίσει τα δικαστήρια, είτε για τα ίδια ζη­

τήματα, τα οποία όμως ρύθμιζε με διαφορετικόν τρόπο. Ο αριθμός αυτών των ρυθμίσεων, γνωστών την εποχή εκείνη ως

arrets du Conseil,

είναι τεράστιος, και αυξάνει συνεχώς όσο


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕl:ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑl:ΙΙ

πλησιάζουμε προς την Επανάσταση. Κατά τα σαράντα χρό-

νια που προηγήθηκαν της Επανάστασης, σχεδόν δεν υπάρχει θέμα που να άπτεται της κοινωνικής ή της πολιτικής οργά­ νωσης στο οποίο οι αποφάσεις αυτές του Βασιλικού Συμ­ βουλίου να μην έχουν επιφέρει μεταβολές.

Στην παλαιά φεουδαρχική κοινωνία, ο χωροδεσπότης εί­ χε πολλά προνόμια αλλά και πολλές υποχρεώσεις, όπως να συνδράμει όσους κατοικούσαν στα όρια της χωροδεσποτεί­

ας και είχαν ανάγκη. Ένα κατάλοιπο της παλαιάς αυτής υπο­ χρέωσης, που ήταν κοινή σε όλη την Ευρώπη, αποτυπώνεται στον πρωσικό Κώδικα του

1794,

όπου διαβάζουμε:

«0

χω­

ροδεσπότης οφείλει να φροντίζει ώστε να αποκτούν στοιχει­ ώδη παιδεία οι πτωχοί αγρότες. Οφείλει, κατά το μέτρο που αυτό είναι δυνατόν, να εξασφαλίζει τα προς το ζην σε εκεί­

νους εκ των υποτακτικών του οι οποίοι είναι άκληρω. Αν ορι­ σμένοι από αυτούς περιέλθουν σε κατάσταση απόλυτης έν­

δειας, οφείλει να προστρέχει εις βοήθειάν τους». 2 Στη Γαλλία είχε πάψει προ πολλού να ισχύει τέτοως νόμος. Καθώς από τον χωροδεσπότη είχαν αφαφεθεί οι παλαιές εξου­ σίες του, αυτός αισθανόταν απαλλαγμένος και από ης πα­

λαιές του υποχρεώσεις. Καμιά τοπική αρχή, κανένα συμβοι)­ λω, καμιά επαρχιακή ή ενοριακή επιτροπή δεν τον είχε υπο­

καταστήσει σε αυτόν το ρόλο. Πλέον, κανείς δεν είχε νομική υποχρέωση να ασχολείται με τους απόρους των επαρχιών. με αποτέλεσμα η κεντρική κυβέρνηση να έχει επωμιστεί -με κά­ ποια τόλμη, είναι αλήθεια- αυτή την υποχρέωση. Κάθε χρόνο, το Βασιλικό Συμβούλω διέθετε στις επαρ­ χίες, ανάλογα με τα φορολογικά έσοδα, ένα ορισμένο ποσόν, που ο έπαρχος αναλάμβανε να διαθέσει, μέσω των ενοριών, σε αγαθοεργίες. Ο άπορος αγρότης έπρεπε να απευθυνθεί

2.

Για τον Κώδικα, αλλά και για τη σχετική διάταξη, βλ. εκτενέστε­

ρα Παράρτημα,

[5].

11

7


ΛΙ

118

1\1\ l)i': TOCQUEVILLE

στον έπαρχο, ο οποίος είχε επίσης την ευθύνη να μοφάσει στον λαό σιτάρι και ρι)ζι σε περιόδους σιτοδείας. Το Συμ­ βούλιο εξέδιδε κάΟε χρ6νο διαταγές με βάση τις οποίες σε περιοχές που το ίδιο υποδείκνυε ιδρύονταν φιλανθρωπικά ιδρύματα, όπου μπορούσαν να εργαστούν οι πω φτωχοί χω­

ρικοί, με πενιχρή έστω αμοιβή. Εύκολα αντιλαμβάνεται κα­

νείς ότι ένα σύστημα φιλανθρωπίας και αρωγής που κατευ­ θυνόταν από τόσο μακριά συχνά ήταν «τυφλό» και αυθαίρε­ το, και πάντα ανεπαρκές.[13,

14]

Η κεντρική κυβέρνηση δεν περιοριζόταν να συνδράμει τους χωρικούς σε δύσκολους καφούς φιλοδοξούσε να τους διδά­

σκει πώς να κερδίζουν αρκετά χρήματα από την εργασία τους, άλλοτε απλώς βοηθώντας τους να το πετύχουν, και άλλοτε σχεδόν εξαναγκάζοντάς τους, αν το έκρινε απαραίτητο. Αυ­ τός ήταν ο λόγος που κατά καφούς διανέμονταν, μέσω των επάρχων και των υποπληρεξούσιων, σύντομα φυλλάδια για την καλλιέργεια της γης, ιδρύονταν με πρωτοβουλία τους αγρο­

τικοί σύλλογοι, δίνονταν υποσχέσεις για επιδόματα παραγω­ γικότητας, διατηρούνταν με σημαντικό κόστος φυτώρια τα οποία τροφοδοτούσαν τους αγρότες. Φαίνεται, πάντως, ότι θα ήταν πω αποτελεσματικό μέτρο αν μειώνονταν τα φορο­ λογικά βάρη των αγροτών και οι μεταξύ τους φοροδοτικές ανισότητες όμως, δεν υπάρχει καμιά ένδειξη ότι κάτι τέτοιο εξετάστηκε καν ποτέ ως ενδεχόμενο. Ορισμένες φορές, το Συμβούλιο προσπαθούσε να «ωθή­ σει» τους πολίτες στην ευημερία, ανεξάρτητα από το βαθμό της προθυμίας τους. Είναι γνωστές πολυάριθμες ρυθμίσεις

που επέβαλλαν στους βιοτέχνες να χρησιμοποιούν συγκε­ κριμένες μεθόδους παραγωγής, ή να παράγουν συγκεκριμέ­ να προ"ίόντα. Καθώς, μάλιστα, οι έπαρχοι δεν επαρκούσαν για να εποπτεύουν την εφαρμογή όλων αυτών των διατάξεων, υπήρχαν και «γενικοί επιθεωρητές της βιομηχανίας», που πε­ ριόδευαν στις επαρχίες για να βεβαιωθούν ότι πράγματι τη­ ρούνται οι εντολές του ~ιψβουλίου.[15]


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΗΙ:).;ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆU!

Υπάρχουν αποφάσεις οι οποίες απαγορεύουν ορισμένες καλλιέργειες σε εκτάσεις που το Συμβούλιο τις χαρακτηρίζει ακατάλληλες για το συγκεκριμένο προ"Cόν. Βλέπουμε έτσι να δίνεται εντολή ακόμη και να ξεριζωθούν κλήματα που, κατά τη γνώμη του Συμβουλίου, είχαν φυτευτεί σε ακατάλληλο έδαφος το γεγονός αυτό δείχνει ότι η κεντρική κυβέρνηση

είχε ήδη πάψει να λειτουργεί ως εξουσιαστής, υιοθετώντας μάλλον το ρόλο του κηδεμόνα.

11

9


1\

ι~: Φ Λ Λ Λ Ι Ο

3

Πwς αυτό που σήμερα αποχαλεiται «χηδεμονiα» εiναι Οεσμός του ΙΙαλαιού Καθεστwτος

Στη Γαλλία, οι κοινοτικές ελευθερίες επέζησαν της φεουδαρ­ χίας. Έτσι, όταν οι χωροδεσπότες είχαν πάψει πια να διοι­ κούν τις επαρχίες, οι πόλεις εξακολουθούσαν να διατηρούν

το δικαίωμα να αυτοκυβερνώνται. Έως το τέλος περίπου του 17ου αιώνα, συναντάμε πόλεις που συνεχίζουν να λειτουρ­ γούν σαν μικρές δημοκρατικές πολιτείες, όπου οι άρχοντες εκλέγονται απ' όλους τους πολίτες και λογοδοτούν σε αυ­ τούς, όπου η κοινοτική ζωή είναι δημόσια και ενεργή, όπου η

πόλη παραμένει πάντοτε υπερήφανη για τα δικαιώματά της και αποφασισμένη να μην διαπραγματευτεί την ανεξαρτησία που έχει κατακτήσει.

Οι εκλογές καταργήθηκαν για πρώτη φορά σε όλες τις κοι­ νότητες το

1692.

Οι κοινοτικές αρχές μετατράπηκαν τότε σε

αξιώματα, δηλαδή ο βασιλιάς παραχώρησε σε ορισμένους κα­ τοίκους κάθε πόλης το ισόβιο δικαίωμα να κυβερνούν τους

συμπολίτες τους (λαμβάνοντας αντίστοιχα χρηματικά ανταλ­ λάγματα). Η αλλαγή αυτή υπήρξε πλήγμα όχι μόνο για τις ελευθερίες των πόλεων, αλλά και για την ευημερία τους. Έστω και αν οι επιπτώσεις της νέας αοτής ρύθμισης ήταν συχνά θετικές ως προς την απονομή της δικαιοσύνης, μια και πρωταρχική προ­ ϋπόθεση ενός καλοι) δικαστικού συστήματος είναι η πλήρης


ΤΟ

ΠΑΛΑ Ι Ο

Κ Α Η

I' 1: ΗΗ

ΚΑ

I

Η

Ε ΠΑΝΑΣΤΑ

1: 11

ανεξαρτησία του δικαστή, υπήρξαν μοιραίες στην περίπτωση της καθαυτό διοίκησης, όπου το κατεξοχήν ζητούμενο είναι η υπευθυνότητα, ο ζήλος και η προθυμία συμμόρφωσης με τις αποφάσεις. Η κυβέρνηση της παλαιάς μοναρχίας είχε πολύ σαφή αντίληψη αυτής της πραγματικότητας απέφυγε επιμε­ λώς να εφαρμόσει για τον εαυτό της το καθεστώς που ίσχυε για τις πόλεις, και επομένως να μετατρέψει, κατ' αντιστοιχία, τα αξιώματα του επάρχου και του υποπληρεξούσιου σε θέ­ σεις που μπορούσε να αγοράσει κανείς. Μάλιστα, προς μεγάλη απογοήτευση των ιστορικών, οι

οποίοι είναι επόμενο να εκφράζουν την αγανάκτησή τους, αυ­ τή η επαναστατική αλλαγή έγινε δίχως να εντάσσεται σε οποι­ ουδήποτε είδους πολιτικό σχέδιο. Ο Λουδοβίκος ΙΑ' είχε πε­ ριορίσει τις κοινοτικές ελευθερίες γιατί φοβόταν τον δημο­ κρατικό χαρακτήρα τους [16] ο Λουδοβίκος ΙΔ' τις κατήργη­ σε, δίχως καν να τις φοβάται. Χαρακτηριστικό, από αυτή την άποψη, είναι το γεγονός ότι τις παραχώρησε εκ νέου σε όλες τις πόλεις που ήταν σε θέση να καταβάλουν το απαραίτητο ποσό ώστε να τις επανακτήσουν. Στην ουσία, επιδίωκε λιγό­

τερο την κατάργησή τους, και περισσότερο την αξιοποίησή τους για να ενισχύσει το δημόσιο ταμείο· αν τις κατήργησε, δεν το έκαμε για πολιτικούς αλλά για δημοσωνομικοι)ς λ6-

γους, και το παράδοξο είναι ότι η ίδια τακτική συνεχίστηκε και τα επόμενα ογδόντα χρόνια. Κατά το χρονικό αυτ6 διά­

στημα, επτά φορές οι πόλεις «αγόρασαν» το δικαίωμά τους

να εκλέγουν τους τοπικούς άρχοντες κάθε φορά που έδει­ χναν να απολαμβάνουν τα ευεργετήματα αυτής της ρύθμι­ σης, έβλεπαν να τους αφαιρείται το δικαίωμα και να καλού­

νται να το «αγοράσουν» εκ νέου. Το κίνητρο της κεντρικής εξουσίας είναι πάντα το ίδιο, και συχνά μάλιστα ομολογεί­

ται. «Οι ανάγκες του ταμείου μας», διαβάζουμε στο προοί­ μιο του διατάγματος του

1722,

«μας αναγκάζουν να αναζη­

τήσουμε τους πω σίγουρους δυνατούς πόρους ώστε να τις καλύψουμε». Το μέσον ήταν «σίγουρο», αλλά και κατα-

121


Λ Ι Ι

122

\ I\

Ί'()(~

QUΕV

Ι ι ι Ε

στροφικό γι' αυτοι)ς τους οποίους αφορούσε «Είμαι έκπλη­ κτος», γράφει ένας έπαρχος στον γενικό επόπτη των οικονο­ μικών το

1764,

«με τα τεράστια ποσά που έχουν καταβληθεί

κατά καιρούς για να αγοραστούν ξανά και ξανά τα δημοτι­ κά αξιώματα. Τα ποσά αυτά, αν είχαν διατεθεί για έργα χρή­ σιμα, θα είχε ωφεληθεί σημαντικά η πόλη, η οποία, αντιθέ­ τως, δεν έχει αισθανθεί παρά το βάρος της αυθεντίας και των προνομίων που συνοδεύουν αυτά τα αξιώματα». Κατά τη

γνώμη μου, αυτό ήταν το πιο αποκρουστικό χαρακτηριστικό του Παλαιού Καθεστώτος.

Είναι δύσκολο να αποφανθούμε σήμερα πώς ακριβώς δι­ οικούνταν οι πόλεις κατά τον 18ο αιώνα· κι αυτό όχι μόνο γιατί η πηγή των δημοτικών εξουσιών αλλάζει διαρκώς, όπως επισημάνθηκε στις αμέσως προηγούμενες παραγράφους, αλ­

λά και γιατί κάθε πόλη εξακολουθεί να διατηρεί κάποια κα­ τάλοιπα του παλαιού της καθεστώτος και των ιδιαίτερων συ­ νήθειών της. Δεν υπάρχουν, ίσως, ούτε δύο πόλεις σε όλη τη Γαλλία όπου να ισχύει το ίδιο απολύτως καθεστώς ωστόσο, πίσω από αυτή την επιφανειακή ανομοιομορφία, κρύβονται πολλά κοινά σημεία. Το

1764 η

κυβέρνηση επιχείρησε να επιβάλει έναν γενικής

ισχύος νόμο για τη διοίκηση των πόλεων. Με αυτή την ευκαι­

ρία, οι έπαρχοι υπέβαλαν μνημόνια στην κυβέρνηση για την κατάσταση που επικρατούσε σε κάθε πόλη. Έχω καταφέρει να εντοπίσω ένα μέρος από αυτό το υλικό και, διαβάζοντάς το, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι οι δημοτικές υποθέσεις ρυθ­ μίζονταν σχεδόν παντού με τον ίδιον τρόπο.[17] Συνήθως, τη διακυβέρνηση των πόλεων αναλάμβαναν δύο

συνελεύσεις αυτό, τουλάχιστον, ίσχυε στην περίπτωση όλων των μεγάλων πόλεων, αλλά και των περισσοτέρων από τις μικρές. Την πρώτη συνέλευση αποτελούσαν τοπικοί αξιωματού­ χοι, περισσότεροι ή λιγ6τεροι ανάλογα με το μέγεθος της πό­ λης. Ήταν η εκτελεστική εξουσία της κοινότητας, το δημοτι-


τΟ

κό συμβούλω

ΠΑΛΑ Ι Ο

Κ Λ Η

1·. L: Τ Ω

(corps de ville),

Σ

ΚΑ Ι

Η

ΕΠΑΝ ΑΣτΑ

Lll

σύμφωνα με την ορολογία της

εποχής. Στις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο βασιλιάς είχε επα­ ναφέρει το θεσμό των εκλογών, ή η πόλη είχε κατορθώσει να «αγοράσει» εκ νέου τα δικαιώματά της, τα μέλη του δημοτι-

κού συμβουλίου εκλέγονταν για ορισμένο χρονικό διάστημα. Οι δημοτικοί σύμβουλοι ήταν μόνψοι όταν ο βασιλιάς είχε

αποκαταστήσει τα αξιώματα, αλλά και είχε κατορθώσει να τα πουλήσει -κάτι που δεν συνέβαινε πάντοτε, καθώς το συ­ γκεκριμένο «εμπόρευμα» γινόταν ολοένα και λιγότερο ελ­

κυστικό, στο βαθμό που η κοινοτική υποτασσόταν βαθμιαία στην κεντρική εξουσία. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, οι δη­ μοτικοί σύμβουλοι είναι άμισθοι, αλλά απολαμβάνουν απαλ­ λαγές από φόρους, καθώς και άλλα προνόμια. Μεταξύ τους δεν υπάρχουν ιεραρχικές σχέσεις και ασκούν τα καθήκοντά τους συλλογικά. Κανένας δεν παίζει ρόλο επικεφαλής και δεν είναι προσωπικά υπόλογος. Ο δήμαρχος είναι ουσιαστικά πρόεδρος του δημοτικού συμβουλίου· δεν δωικεί την πόλη.

Η δεύτερη συνέλευση, η γενική συνέλευση

(assemblee generale)

σύμφωνα με την ορολογία της εποχής, εκεί όπου υπάρχουν ακόμη σχετικές διαδικασίες εκλέγει το λεγόμενο δημοτικό συμβούλω, ενώ παράλληλα παντού εξακολουθεί να μετέχει στη ρύθμιση των βασικών ζητημάτων που απασχολοι)ν την κοινότητα. Τον 15ο αιώνα τη γενική συνέλευση την αποτελοι)σε συ­

χνά το σύνολο του πληθυσμού· αυτό, όπως αναφέρει και μια από τις εκθέσεις των επάρχων, «ήταν σύμφωνο με το λα"ίκ6 πνεύμα των προγόνων μας». Τα παλιά εκείνα χρόνια ο λαός στο σύνολό του εξέλεγε τους δημοτικούς άρχοντες και γνω­ μοδοτούσε σε ορισμένες περιπτώσεις παράλληλα, στον λαό λογοδοτούσαν οι αξιωματούχοι της πόλης. Ακόμη και στα τέ­ λη του 17ου αιώνα, υπάρχουν περιπτώσεις που οι θεσμοί αυ­ τοί εξακολουθούν να λειτουργούν. Τον 18ο αιώνα η γενική συνέλευση δεν περιλαμβάνει πια το σύνολο του λαού, αλλά απλώς εκπροσώπους του. Αυτό,

12

3


Λ

12

4

I I \ I\

I)

Ι·.

Τ Ο ι:

QUΕV Ι ιιΕ

όμως, που έχει ιδια.ίτευη σημασία είναι πως πουθενά πια αυ­ τοί οι εκπρόσωποι δεν είναι εκλεγμένοι από το σύνολο του πληθυσμού, ούτε και αντιπροσωπεύουν τη λα"ίκή βούληση. Η

συνέλευση αποτελείται πια από πρόκριτους

(notables)·

μά­

λιστα, ορισμένοι από αυτούς μετέχουν ως άτομα στα οποία ανήκει προσωπικά το συγκεκριμένο δικαίωμα, ενώ οι υπό­ λοιποι εκπροσωπούν συντεχνίες ή συντροφίες, των οποίων τις εντολές και τις επιθυμίες οφείλουν να μεταφέρουν και να εκ­ φράζουν. Όσο προχωράμε προς τα μέσα του 18ου αιώνα, αυξάνε­ ται ο αριθμός των προκρίτων που μετέχουν ως άτομα στη συ­

νέλευση αυτή· οι εκπρόσωποι συντεχνιών γίνονται ολοένα και λιγότεροι, ή ακόμη και εκλείπουν εντελώς, ενώ δεν συμβαί­ νει το ίδιο και με τους εκπρόσωπους των επαγγελματικών ενώσεων. Με άλλα λόγια, στη συνέλευση δεν μετέχουν πια τεχνίτες και βιοτέχνες, αλλά μόνο εκπρόσωποι της αστικής

τάξης. Ο λαός, ο οποίος δεν θα ξεγελαστεί όσο εύκολα νομί­ ζουν ορισμένοι από αυτή την επίφαση ελευθερίας, παύει πα­ ντού να ενδιαφέρεται για τις υποθέσεις της κοινότητας και

ζει στην ίδια του την πόλη σαν ξένος. Οι αρχές της πόλης επι­ χειρούν να αφυπνίσουν από καιρού εις καιρόν τον κοινοτικό πατριωτισμό του λαού, ο οποίος είχε αποδειχθεί θαυματουργός κατά τον Μεσαίωνα. Ανεπιτυχώς, όμως. Ακόμη και τα μεί­

ζονα συμφέροντα της πόλης δείχνουν να μην αγγίζουν πια τον λαό. Στις πόλεις όπου θεωρούσαν ότι άξιζε τον κόπο να δια­ τηρούν μια ψευδεπίγραφη επίφαση εκλογών, προσπαθούν να

πείσουν τον λαό να ψηφίζει, αλλά εκείνος επιμένει να απέχει από τη σχετική διαδικασία. Το φαινόμενο είναι πασίγνωστο και από άλλες ιστορικές περιόδους. Από την εποχή του Αυ­ γούστου ώς τις μέρες μας, όλοι σχεδόν οι ηγεμόνες που έχουν καταλύσει τις ελευθερίες έχουν επιχειρήσει σε μια πρώτη φά­ ση να κρατήσουν τουλάχιστον την επίφασή τους, με την ελ­

πίδα ότι τα πλεονεκτήματα που μόνο η απόλυτη εξουσία μπο­ ρεί να τους προσφέυει Οα μπορούσαν έτσι να συνδυαστούν


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΗΕLΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆUΙ

με την ηθική δύναμη που απορρέει πάντοτε από τη λα"ίκή συναίνεση. Όλοι, πάντως, απέτυχαν σε αυτή την προσπάθειά

τους και δεν άργησαν να διαπιστώσουν ότι αυτές οι επίπλαστες και προσχηματικές μορφές ελευθερίας δεν μπορούν να επιβιώσουν στις περιπτώσεις που δεν αντιστοιχούν σε ανά­ λογες συνθήκες.

Κατά τον 18ο αιώνα, η δημοτική εξουσία στις πόλεις είχε εκφυλιστεί παντού σε ευάριθμη ολιγαρχία. Ορισμένες οικο­

γένειες χειρίζονταν όλες τις υποθέσεις όπως εκείνες έκριναν, μακριά από τα μάτια του λαού και δίχως να λογοδοτούν σε αυτόν. Όλη η Γαλλία είχε προσβληθεί από αυτή την ασθένεια· όλοι οι έπαρχοι επισημαίνουν το γεγονός στις αναφορές τους,

αλλά η μόνη θεραπεία που μπορούν να φανταστούν είναι η ολοένα και πιο απόλυτη υπαγωγή της τοπικής εξουσίας στην κεντρική κυβέρνηση. Ωστόσο, ήταν δύσκολο να επιταχυνθεί αυτή η διαδικασία ακόμη περισσότερο· ανεξάρτητα από τα διατάγματα που εκ­ δίδονταν κατά καφούς και αφορούσαν τη διοίκηση όλων γε­ νικά των πόλεων, οι ιδιαίτερες ρυθμίσεις που ίσχυαν σε κα­ θεμιά από αυτές συχνά ανατρέπονταν από αποφάσεις του

(Βασιλικού) Συμβουλίου που δεν καταγράφονταν καν- οι απο­ φάσεις αυτές λαμβάνονταν μετά από πρόταση του επάρχου, δίχως προηγούμενη διερεύνηση του ζητήματος, και ορισμέ­

νες φορές δίχως καν οι κάτοικοι της συγκεκριμένης π6λης να έχουν ενημερωθεί.[18] Όπως έγραφαν χαρακτηριστικά οι κά­ τοικοι μιας πόλης για την οποία είχε ληφθεί μια τέτοια απ6φαση, «αυτό το μέτρο μάς εξέπληξε όλους, από την υψηλό­ τερη ώς τη χαμηλότερη κοινωνική βαθμίδα, καθώς δεν περι­ μέναμε κάτι ανάλογο».

Δίχως σχετική απόφαση του Συμβουλίου μετά από εισή­ γηση του επάρχου, οι πόλεις δεν μπορούν να επιβάλλουν δια­ πύλια τέλη ή δημοτικούς φόρους, να υποθηκεύουν, να πω­

λούν, να παρίστανται στα δικαστήρια, να εκμισθώνουν την

ιδιοκτησία τους ή και απλώς να τη διαχειρίζονται, να διαθέ-

12

5


ΛΙ

I \I\ J)J

ΙO<:QUEVILLE

τουν το πλεόνασμα των εσ6δων τους. Όλα τα έργα που γί­ νονται πρέπει να συμφωνοι)ν με το σχεδιασμό και τον προϋ­ πολογισμό που έχει αποφασίσει το Συμβούλιο· η δημοπρά­ τησή τους γίνεται ενώπιον του επάρχου ή των υποπληρεξού­ σιων, και συνήθως η επιστασία ασκείται από μηχανικό ή αρ­

χιτέκτονα της κεντρικής κυβέρνησης. Ιδού μια ακόμη έκπλη­ ξη για όσους πιστεύουν πως ό,τι συμβαίνει σήμερα στη Γαλ­ λία είναι καινοφανές.[19] Όμως, η παρέμβαση της κεντρικής κυβέρνησης στις δη­

μοτικές υποθέσεις είναι ακόμη πω εκτεταμένη απ' όσο ώς τώρα επισημάνθηκε· συχνά μάλιστα, η εξουσία της υπερβαί­ νει κατά πολύ την επίσημη δικαιοδοσία της. Σε μια εγκύκλιο του γενικού επόπτη των οικονομικών προς όλους τους επάρχους, η οποία χρονολογείται στα μέσα περί­ που του 18ου αιώνα, διαβάζουμε: «Να δίνετε ιδιαίτερη προ­ σοχή σε όλα όσα συζητούνται και συμβαίνουν στις δημοτικές συνελεύσεις. Πρέπει να καταγράφετε επακριβώς όλες ης αποφάσεις που λαμβάνονται εκεί και να με ενημερώνετε αμέ­ σως γι' αυτές, συνοδεύοντάς τες με γνωμοδοτήσεις σας». Από την αλληλογραφία του επάρχου με τους υποπληρε­

ξούσωυς διαπιστώνουμε ότι η κυβέρνηση έχει λόγο σε όλες ης δημοτικές υποθέσεις, μικρότερης ή μεγαλύτερης σημα­ σίας τίποτε δεν μπορεί να γίνει δίχως την έγκρισή της. Ακό­

μη και για τις τοπικές γιορτές αυτή αποφασίζει· σε ορισμέ­ νες περιπτώσεις δίνει εντολή να υπάρξουν λαϊκοί πανηγυρι­ σμοί, να ριχτούν πυροτεχνήματα, να φωταγωγηθούν τα σπί­

τια. Είναι χαρακτηριστικό ότι, όπως διαπίστωσα μελετώντας τα σχετικά αρχεία, έπαρχος επέβαλε πρόστιμο

20

λφών σε

μέλη της πολιτοφυλακής γιατί δεν παρευρέθηκαν σε μια δο­ ξολογία! Οι τοπικοί αξιωματούχοι ήταν, λοιπόν, επόμενο να αι­ σθάνονται απολύτως μειονεκτικά σε σχέση με τους εκπρό­ σωπους της κεντρικής κυβέρνησης: «Σας παρακαλούμε τα­ πεινότατα, Κύριε». γράφουν σε μια περίπτωση προς τον έπαρ-


ΤΟ

ΠΑ ΛΑΙ Ο

Κ Α Η Ε }.;Ί'(}Σ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝ ΑΣΊΆ}.;

11

χο, «να ευαρεστηθείτε να μας χαρίσετε την ευμένειά σας και την προστασία σας. Θα προσπαθήσουμε να μην φανούμε ανάξιοί τους, υπακούοντας σε κάθε διαταγή της Εξοχότητός σας». Άλλοι πάλι, που εξακολουθούν μάλιστα να αυτοαποκα­

λούνται με κάθε μεγαλοπρέπεια ομότιμοι της πόλης

la ville),

(pairs de

γράφουν: «Ποτέ δεν παραλείψαμε, Κύριε, να συμ­

μορφωθούμε με τις επιθυμίες σας». Να, λοιπόν, πώς η αστική τάξη ετοιμαζόταν να κυβερνή­ σει και ο λαός να ζήσει ελεύθερος! Αν, τουλάχιστον, αυτή η στενή εξάρτηση λειτουργούσε προς όφελος της οικονομικής κατάστασης των πόλεων; Όμως, κά­

θε άλλο παρά έτσι είχαν τα πράγματα. Έχει διατυπωθεί η άπο­ ψη ότι, δίχως αυτή την ενίσχυση της κεντρικής εξουσίας, οι πό­ λεις θα οδηγούνταν σε άμεση χρεοκοπία. Δεν αποκλείεται· το

βέβαιο, όμως, είναι ότι κατά τον 18ο αιώνα η συγκεντροποίη­ ση της εξουσίας δεν αρκούσε τελικά για να αποτρέψει τη χρε­ οκοπία τους. Τα αρχεία της εποχής βρίθουν αναφορών στις οποίες γίνεται λόγος για την πολύ κακή οικονομική κατάστα­ ση αρκετών πόλεων. [20]

Αν τώρα αφήσουμε τις πόλεις και στραφούμε προς τα χω­ ριά, οι εξουσίες και οι μέθοδοι αλλάζουν, αλλά η εξάρτηση παραμένει αντίστοιχη. Υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι κατά τον Μεσαίωνα οι κά­ τοικοι κάθε χωριού σχημάτιζαν μια κοινότητα ανεξάρτητη από τον χωροδεσπότη. Μπορεί ο χωροδεσπότης να αξωποι­ ούσε τις υπηρεσίες των χωρικών, να είχε την εποπτεία τους, να τους κυβερνούσε· όμως, και η κοινότητα διέθετε δικά της περιουσιακά στοιχεία των οποίων είχε την πλήρη ιδιοκτησία,

εξέλεγε τους επικεφαλής της, αυτοδιοικούνταν με δημοκρα­ τικό τρόπο. Αυτή την παμπάλαιη μορφή ενοριακής αυτοδιοίκησης τη συ­ ναντάμε σε όλα τα έθνη που γνώρισαν τη φεουδαρχία και σε όλες τις χώρες όπου τα έθνη αυτά είχαν διατηρήσει κατάλοιπα των παλαιών τους νόμων. Ίχνη αυτού του συστήματος επιβιώ-

1

27


ΛΙΙ\1.\

128

1)1'. TOC:QUEVILLE

νουν παντού στην Λγγλία. ενώ στη Γερμανία εξακολουθούσε

να ισχύει ανάλογο καΟεστώς πριν από εξήντα μόλις χρόνια, όπως διαπιστώνει σαφώς κανείς αν διαβάσει τον κώδικα του Φρειδερίκου του Μεγάλου. Αλλά και στη Γαλλία του 18ου αι­ ώνα, υπήρχαν ακόμη κατάλοιπα αυτού του συστήματος.

Θυμάμαι ότι, όταν για πρώτη φορά ερευνούσα τα αρχεία

ενός επάρχου για να καταλάβω πώς λειτουργούσε μια ενορία κατά την περίοδο του Παλαιού Καθεστώτος, έκπληκτος δια­

πίστωσα ότι αυτή η κοινότητα, η τόσο φτωχή και τόσο εξαρ­ τημένη από την κεντρική εξουσία, παρουσίαζε αρκετά από τα χαρακτηριστικά που με είχαν κατά το παρελθόν εντυπωσιά­

σει στις αγροτικές κοινότητες της Αμερικής, και που τότε εί­ χα, εσφαλμένα, θεωρήσει ότι αποτελούσαν ιδιομορφίες του

Νέου Κόσμου. Και στις δυο περιπτώσεις δεν υπήρχαν μόνιμοι αντιπρόσωποι, κοινοτικό συμβούλιο με τη στενή έννοια του όρου, αλλά τη διοίκηση ασκούσαν λειτουργοί που δρουν ανε­ ξάρτητα ο ένας από τον άλλο, υπό την εποπτεία της κοινότη­ τας στο σύνολό της. Και στις δυο περιπτώσεις υπήρχε ο θε­ σμός της περιοδικής γενικής συνέλευσης όλων των κατοίκων, οι οποίοι ως σώμα εκλέγουν τους αξιωματούχους και ρυθμί­ ζουν τα βασικά ζητήματα που απασχολούν την κοινότητα. Με λίγα λόγια, τα δυο συστήματα μοιάζουν μεταξύ τους -όσο, βέ­

βαια, μπορεί να μοιάζει ένας ζωντανός μ' έναν νεκρό.

Αυτά τα δυο συστήματα, τόσο διαφορετικά μεταξύ τους ως προς το μέλλον που τους επιφύλασσε η μοίρα, έχουν πράγ­ ματι κοινές ρίζες και κοινή προέλευση. Έχοντας αποκοπεί γεωγραφικά από τη φεουδαρχία και ελεύθερη να αναπτύξει τη δική της δυναμική, η αγροτική ενο­

ρία του Μεσαίωνα μετατράπηκε στην κοινότητα

(township)

της Νέας Αγγλίας. Στη Γαλλία αντίθετα, όπου, αν και διέρ­ ρηξε τους δεσμούς της με τον χωροδεσπότη, η κοινότητα άρ­ χισε να αισθάνεται το βαρύ χέρι του κράτους, η κατάληξη ήταν αυτή που θα δοι)με αμέσως πιο κάτω.

Κατά τον 18ο αι&>να. ο αριθμός και ο τίτλος των αξιωμα-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕL:ΗΗ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆΣΙΙ

τούχων της ενορίας ποικίλλει από επαρχία σε επαρχία. Από

παλαιά έγγραφα διαπιστώνουμε ότι αυτοί οι αξιωματούχοι ήταν περισσότεροι εκεί όπου η τοπική κοινωνία ήταν πιο ζω­ ντανή· στο βαθμό που η ζωή μιας κοινότητας βρισκόταν ολοένα και περισσότερο σε νάρκη, και ο αριθμός των αξιωμα­ τούχων μειωνόταν. Στις περισσότερες ενορίες του 18ου αιώνα, μάλιστα, οι αξιωματούχοι ήταν μόνο δύο: ο ένας ονομά-

ζεται φοροσυλλέκτης ή εισπράκτορας

(collecteur), ενώ ο άλλος αποκαλείται συνήθως σύνδικος (syndic). Αν και, κατά κανόνα, αυτοί οι τοπικοί αξιωματούχοι εξακολουθούν να εκλέ­ γονται -ή υποτίθεται ότι εκλέγονται-, παντού έχουν μετα­ τραπεί ουσιαστικά από εκπρόσωποι της κοινότητας σε όργανα του κράτους. Ο φοροσυλλέκτης συγκεντρώνει την

taille

υπό την άμεση εποπτεία του επάρχου. Ο σύνδικος, σε καθη­ μερινή επαφή με τον υποπληρεξούσιο, εκπροσωπεί τον έπαρχο σε όλα τα ζητήματα που άπτονται της δημόσιας τάξης και της διακυβέρνησης είναι το βασικό εκτελεστικό όργανο της

κεντρικής διοίκησης σε ό,τι αφορά την πολιτοφυλακή, τα δη­ μόσια έργα, την εφαρμογή των νόμων γενικής ισχύος. Ο χωροδεσπότης, όπως ήδη αναφέρθηκε, δεν αναμειγνι)εται σε όλες αυτές τις λεπτομέρειες της διακυβέρνησης δεν ασκεί

εποπτεία πλέον, ούτε καν βοηθάει στην άσκησή της. Μάλι­ στα, θεωρεί όλο και πιο ανάξιές του αυτές τις δραστηρι6τη­ τες, που κάποτε αποτελούσαν τον πυρήνα της εξουσίας του. Θα το αντιμετώπιζε ακόμη και ως προσβολή, αν του ζητοι'>­ σαν να ασχοληθεί με αυτά τα ζητήματα. Δεν κυβερνά πια· ωστόσο, και μόνο η παρουσία του στην ενορία και τα προνό­ μιά του εμποδίζουν τη δημιουργία μιας αποτελεσματικής ενο­

ριακής διοίκησης που να αντικαταστήσει τη δική του εξου­ σία. Και μόνο η ύπαρξη ενός ατόμου τόσο διαφορετικού απ' όλους τους υπόλοιπους, τόσο ανεξάρτητου, τόσο προνομιού­ χου, αρκεί για να αναιρέσει ή να αποδυναμώσει την έννοια της γενικής εφαρμογής των νόμων. Καθώς οι συνθήκες αυτές εξωθούσαν βαθμιαία όλους σχε-

12

9


ΛΙΙ.ΧΙ\

1

1>1·

Ί'OC:QUEVILLE

οόν τους ευκατάστατους και μορφωμένους κατοίκους να με­ ταναστεύουν στις πόλεις, όπως θα αποδείξω πιο κάτω, στην περιοχή απέμεναν πλέον, εκτός από τον χωροδεσπότη, μόνο αγράμματοι και άξεστοι χωρικοί, ανίκανοι να διαχειριστούν

τις τοπικές υποθέσεις. Ο Τυργκό είχε οίκω, όταν έλεγε: «μια ενορία είναι ένα σύνολο από καλύβες και από κατοίκους εξί­ σου αδρανείς όσο και οι καλύβες». Τα αρχεία του 18ου αιώνα βρίθουν παραπόνων για την ανικανότητα, την αδράνεια και την αμάθεια των ενοριακών εισπρακτόρων και συνοίκων. Υπουργοί, έπαρχοι, υποπληρε­

ξούσιοι, τοπικοί άρχοντες, διαμαρτύρονται αδιάκοπα για την κατάσταση· κανένας, ωστόσο, απ' όλους αυτούς δεν αναζη­ τεί τις βαθύτερες ρίζες του προβλήματος. Έως και την Επανάσταση, η διακυβέρνηση της αγροτικής

κοινότητας διατηρεί στη Γαλλία ορισμένα από τα δημοκρατι­ κά στοιχεία που τη χαρακτήριζαν κατά τον Μεσαίωνα. Είτε πρόκειται για την εκλογή των δημοτικών αρχών, είτε για την

εξέταση κάποιου κοινοτικού ζητήματος, η καμπάνα του χωρι­ ού καλεί τους κατοίκους στο προαύλιο της εκκλησίας. Στη συ­

γκέντρωση αυτή έχουν δικαίωμα να παρίστανται πλούσιοι και φτωχοί. Βέβαια, δεν γίνεται οργανωμένη συζήτηση, ούτε υπάρ­ χει ψηφοφορία στο τέλος ωστόσο, καθένας μπορεί να πει τη γνώμη του και ένας συμβολαιογράφος που έχει κληθεί κατα­ γράφει όσα λέγονται, τηρώντας ένα είδος πρακτικών. Όταν συγκρίνει κανείς αυτή την επίφαση ελευθερίας με την ουσιαστική αδυναμία των χωρικών να επηρεάσουν τις αποφά­ σεις που λαμβάνονταν τελικά, έχει μια εικόνα -έστω και σε μι­ κροκλίμακα- πώς ακόμη και η πιο δεσποτική διακυβέρνηση

μπορεί να συνδυάζεται με μορφές της πιο απόλυτης δημο­ κρατίας σε αυτές τις περιπτώσεις, στον αυταρχισμό προστί­ θεται και η φαιδρή διάσταση της υποκρισίας. Αυτή η δημο­ κρατική συνέλευση των ενοριτών μπορούσε να διατυπώσει επι­ θυμίες, αλλά, 6πως και το Ωημοτικό συμβούλιο, δεν μπορούσε να ζητήσει την υλοποίησή τους. Δεν είχε καν τη δυνατότητα να


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΗΕ};Η)Σ

ΚΑΙ

Η

EΓIANA};TA};II

συνέρχεται όποτε εκείνη ήθελε, αλλά μόνο αφού ο έπαρχος είχε απαντήσει θετικά στο σχετικό αίτημα των κατοίκων «ευα­

ρεστούμενος» (όπως έλεγαν χαρακτηριστικά την εποχή εκείνη) να τη συγκαλέσει. Ακόμη και αν η απόφαση ήταν ομόφωνη, η συνέλευση δεν μπορούσε να επιβάλει την άποψή της, να αγοράσει, να πουλήσει ή να νοικιάσει, να προσφύγει στη δι­ καιοσύνη, δίχως την άδεια του Βασιλικού Συμβουλίου. Ήταν

απαραίτητη η απόφαση του Συμβουλίου ακόμη και αν το θέμα ήταν να επισκευαστεί η σκεπή της εκκλησίας που είχε υποστεί ζημιά από τον ισχυρό άνεμο, ή ο τοίχος του πρεσβυτέριου

που κατέρρεε. Έχω δει έγγραφα στα οποία η ενορία ζητάει την έγκριση του Συμβουλίου για μια δαπάνη

25 λιρών,

και αυ-

τό βέβαια ίσχυε τόσο για τις πιο κοντινές στο Παρίσι ενορίες, όσο και για τις πιο απομακρυσμένες.

Είναι γεγονός πάντως ότι, κατά κανόνα, οι κάτοικοι μιας κοινότητας είχαν διατηρήσει το δικαίωμα να εκλέγουν με κα­ θολική ψηφοφορία τις τοπικές αρχές συχνά, όμως, ο έπαρ­ χος υποδείκνυε τον υποψήφιο που προτιμούσε για μια θέση,

και συνήθως το εκλογικό σώμα δεν παρέλειπε να επικυρώ­ σει ομόφωνα την επιλογή αυτή. Άλλες φορές πάλι, όταν η επιλογή ήταν πράγματι αυθόρμητη, ο έπαρχος ακύρωνε την εκλογή, όριζε ο ίδιος τον φοροσυλλέκτη και τον σύνοικο, και ανέστελλε επ' αόριστον κάθε νέα εκλογή. Τα σχετικά πα(Jα­

οείγματα που έχω υπόψη μου είναι πάμπολλα. Δύσκολα η μοίρα θα μπορούσε να επιφυλάσσει σε κά­ ποιους σκληρότερη μεταχείριση απ' ό,τι στην περίπτωση αυ­ τών των κοινοτικών λειτουργών. Ακόμη και ο κατώτατος εκ­ πρόσωπος της κεντρικής κυβέρνησης, ο υποπληρεξούσιος, τους

υποχρέωνε να εκτελούν τυφλά τις επιθυμίες του. Συχνά τούς επέβαλλε πρόστιμα, ενώ ορισμένες φορές μπορούσε και να τους καταδικάζει σε φυλάκιση, αφού οι εγγυήσεις που συνή­ θως προστατεύουν τους πολίτες από την αυθαιρεσία της εκτε­ λεστικής εξουσίας ο εν ίσχυαν σε αυτή την περίπτωση. Ένας έπαρχος γράφει σε αναφορά του το

17 50:

«Έχω φροντίσει να

1

31


Λ

1

32

I

Ι Χ

I\

I > 1·.

Ί' Ο

c: Q U Ε V I ι ι Ε

οδηγηθούν στη φ ολακή ορισμένοι κοινοτικοί αξιωματούχοι

που διαμαρτύρον-ταν και επέβαλα στις κοινότητες αυτές να πληρώσουν τα οδοιπορικά της έφιππης χωροφυλακής. Έτσι, η συμμόρφωση αυτών των κοινοτήτων δεν παρουσίασε ιδιαί­ τερες δυσκολίες». Όλα αυτά είχαν ως αποτέλεσμα τα ενο­ ριακά και κοινοτικά αξιώματα να θεωρούνται λιγότερο τιμή και περισσότερο βάρος, από το οποίο καθένας προσπαθούσε να απαλλαγεί με κάθε είδους υπεκφυγές.

Και όμως, αυτά τα τελευταία κατάλοιπα της παλαιάς κοι­ νοτικής διακυβέρvΎ)σης παρέμεναν προσφιλή στους χωρικούς ακόμη και σήμερα άλλωστε, απ' όλες τις δημόσιες ελευθερίες η μόνη που σημαίνει κάτι για τους χωρικούς και που τους εν­ διαφέρει πραγματικά είναι η κοινοτική ελευθερία. Μπορεί ο γάλλος χωρικός vα αφήνει πρόθυμα τη διακυβέρνηση του

έθνους στα χέριοc του ηγεμόνα, αλλά αντιδρά έντονα στην ιδέα να μην έχει Λόγο στη διοίκηση του χωριού του. Τέτοια αίγλη εξακολουθεί: να περιβάλλει ορισμένες φορές τις πω στε­ ρημένες από οποr..οδήποτε περιεχόμενο φόρμες! Όσα ανέφερα -ήδη για τις πόλεις και τις κοινότητες ισχύ­

ουν και για όλα σχεδόν τα σώματα και τα όργανα που είχαν αυτόνομη υπόσταοη και δικά τους περιουσιακά στοιχεία. Κα­ τά την περίοδο τοu Παλαιού Καθεστώτος, αλλά και στην επο­ χή μας, δεν υπήρχε στη Γαλλία πόλη ή κωμόπολη, χωριό ή χω­ ριουδάκι, μονή ή θρησκευτικό ίδρυμα, που να είχε ανεξαρ­

τησία ως προς τη ρύθμιση των υποθέσεών της/του και τη διά­ θεση των περιουσιακών στοιχείων της/του.[21] Επομένως, όπως συμβαίνει χ:αι σήμερα, όλοι οι Γάλλοι βρίσκονταν υπό την κηδεμονία της διοίκησης έστω και αν ο ιταμός όρος «Κη­

δεμονία» δεν είχε ακόμη επινοηθεί, η πραγματικότητα ήταν ήδη αυτή που είναι και σήμερα.


ΚΕΦΛΛΑΙΟ

4

Πώς η διοικητικ-Ιj δικαιοσuνη και η «πpοστασiα» των δημοσiων λειτουργών εiναι θεσμοi του Παλαιοu Καθεστώτος

Σε καμιά άλλη χώρα της Ευρώπης τα τακτικά δικαστήρια δεν εξαρτώνταν τόσο λίγο από την κυβέρνηση όσο στη Γαλλία· παράλληλα όμως, σε καμιά άλλη χώρα της Ευρώπης δεν υπήρ­ χε και τόσο συχνή προσφυγή σε ειδικά δικαστήρια. Αυτές οι δυο πραγματικότητες ήταν πιο στενά δεμένες μεταξύ τους

απ' ό,τι θα φανταζόταν κανείς. Καθώς ο βασιλιάς δεν μπο­ ρούσε να επηρεάσει σχεδόν καθόλου τη μοίρα των δικαστών, ούτε να τους απολύσει, ούτε να τους μεταθέσει, συχν6τατα ούτε καν να τους προαγάγει -με λίγα λόγια, δεν μ ποροι)σε να βασίζεται ούτε στη φιλοδοξία τους, ούτε στο φόβο τους

.

δεν άργησε να ενοχλείται από αυτή την ανεξαρτησία τοι>ς. Αυτό τον ώθησε, στη Γαλλία περισσότερο απ' ό,τι σε οποια­

δήποτε άλλη χώρα, να τους αφαφέσει τη δικαιοδοσία για υποθέσεις που είχαν άμεση σχέση με τις εξουσίες του και να δημιουργήσει, παράλληλα με τα υπάρχοντα δικαστήρια, άλ­ λα, πιο εξαρτημένα, τα οποία απέδιδαν κατ' επίφασιν δικαι­

οσύνη, δίχως να υπάρχει "κίνδυνος" να θιγούν τα προσωπι­ κά συμφέροντα του βασιλιά. Σε χώρες όπως ορισμένες περιοχές της Γερμανίας, όπου τα τακτικά δικαστήρια δεν ήταν ποτέ τόσο ανεξάρτητα από την κυβέρνηση όσο τα γαλλικά δικαστήρια της εποχής, πα­ ρόμοιες προφυλάξεις εκ μέρους του ηγεμόνα δεν ήταν απα-


ΛΙΙ

1

34

\1.\ 1>1. TO<:QUEVILLE

ραίτητες, και έτσι δεν υπήρξε ποτέ διοικητική δικαιοσύνη· ελέγχοντας απολι)τως τους τακτικούς δικαστές, ο ηγεμόνας δεν είχε ανάγκη απ6 «ειδικά» δικαστήρια.

Α ν διαβάσουμε τα διατάγματα και τις διακηρύξεις του βα­

σιλιά που δημοσιεύτηκαν τον τελευταίο αιώνα πριν από την Επανάσταση, καθώς επίσης και τις αποφάσεις του Συμβου­ λίου της ίδιας περιόδου, θα διαπιστώσουμε ότι η κυβέρνηση, από τη στιγμή που λάμβανε ένα μέτρο, σπανίως παρέλειπε

να διευκρινίσει ότι για τις αμφισβητήσεις που μπορούσαν να προκύψουν και τις συνακόλουθες δίκες η αρμοδιότητα θα ανή­ κε αποκλειστικά στους επάρχους και στο Βασιλικό Συμβού­

λιο. Η συνηθέστερη διατύπωση ήταν: «Επίσης η Αυτού Με­ γαλειότης διατάσσει όλες οι αμφισβητήσεις οι οποίες θα μπο­ ρούσαν να ανακύψουν σε σχέση με την εκτέλεση της παρού­

σης αποφάσεως, καθώς και όλες οι ειδικότερες περιπτώσεις και επιπτώσεις, να παραπέμπονται στον έπαρχο, ο οποίος και θα αποφαίνεται επ' αυτών· η απόφασή του θα μπορεί να προ­ σβάλλεται ενώπιον του Βασιλικού Συμβουλίου». Στα ζητήματα τα οποία ρυθμίζονταν με νόμους ή με πα­ λιά έθιμα, για τα οποία ο ηγεμόνας δεν λάμβανε παρόμοιες προφυλάξεις, το Συμβούλιο επενέβαινε συχνότατα μέσω της

λεγόμενης ανάκλησης

(evocation), δηλαδή αφαιρώντας μια

υπόθεση στην οποία εμπλέκεται η διοίκηση από τη δικαιοδο­ σία των τακτικών δικαστών και αυτοαναγορευόμενο αρμόδιο. Τα αρχεία του Βασιλικού Συμβουλίου βρίθουν παρόμοιων απο­ φάσεων «ανάκλησης». Βαθμιαία μάλιστα, η λύση αυτή θα πά­ ψει να αποτελεί εξαίρεση και θα αποκτήσει κύρος θεωρίας. Έστω και αν κάτι τέτοιο δεν προβλέπεται από τους νόμους του κράτους, στο μυαλό εκείνων που τους εφαρμόζουν θεω­ ρείται πια κανόνας ότι όλες οι δίκες στις οποίες διακυβεύο­ νται κρατικά συμφέροντα, ή οι οποίες είναι απόρροια ερμη­ νείας μιας διοικητικής πράξης, δεν εμπίπτουν στη δικαιοδο­ σία των τακτικών δικαστών, των οποίων οι αρμοδιότητες πε­ ριορίζονται στις υποθέσεις όπου διάδικοι είναι ιδιώτες. Όσα


ΤΟ

ΓΙΑΛΑ!()

ΚΛΗΕL:ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑL:ΙΙ

ισχύουν, λοιπόν, σήμερα δεν αποτελούν δική μας επινόηση· η αρχική ιδέα ανήκει στο Παλαιό Καθεστώς. Ήδη από την εποχή εκείνη, οι περισσότερες νομικές αμ­ φισβητήσεις που αφορούν ζητήματα φορολογίας ανήκουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα του επάρχου και του Συμβουλίου. Το ίδιο ισχύει για οτιδήποτε σχετίζεται με θέματα κυκλοφο­ ρίας και οδικών μεταφορών, οδικού δικτύου, ποτάμιων συ­ γκοινωνιών και μεταφορών, κ.λπ. ·με λίγα λόγια, όλες οι υπο­

θέσεις στις οποίες εμπλέκεται η δημόσια διοίκηση κρίνονται από τα διοικητικά δικαστήρια. Οι έπαρχοι φρόντιζαν με ιδιαίτερο ζήλο ώστε αυτή η κατ'

εξαίρεση αρμοδιότητα να επεκτείνεται συνεχώς συχνά ενη­ μέρωναν σχετικά τον γενικό επόπτη των οικονομικών και

ωθούσαν το Συμβούλιο προς αυτή την κατεύθυνση. Αξίζει να παραθέσουμε εδώ το λόγο που επικαλείται ένας κρατικός λειτουργός για να επιτύχει τη σχετική ανάκληση:

«0

τακτι­

κός δικαστής ακολουθεί σταθερούς κανόνες, οι οποίοι τον υποχρεώνουν να καταδικάζει μια πράξη αντίθετη προς το νό­ μο· το Συμβούλιο όμως, μπορεί πάντοτε να παραβαίνει αυ­

τούς τους κανόνες, αν το κρίνει σκόπιμο». Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, συχνά το Συμβοι)λιο ή ο

έπαρχος κηρύσσουν εαυτούς αρμόδιους για υποθέσεις των οποίων η σχέση με τη δημόσια διοίκηση είναι σχεδ6ν α6υα­ τη, ή ακόμη και ανύπαρκτη. Ένας ευπατρίδης που έχει δια­ φορές με τον γείτονά του αλλά δεν θεωρεί τους δικαστές ευ­ νο"ίκά διακείμενους απέναντί του αιτείται από το Συμβοι)λιο

«ανάκληση» της υπόθεσης ο έπαρχος, από τον οποίο το Συμ­ βούλιο ζητά με τη σεφά του τη γνώμη του, απαντά: «Αν και

στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν πρόκειται παρά για ιδιω­ τικές διαφορές, για τις οποίες η αρμοδιότητα ανήκει στα δι­

καστήρια, η Αυτού Μεγαλειότης μπορεί πάντοτε, εφόσον το επιθυμεί, να θεωρήσει ότι είναι αρμοδία για οΠοιαδήποτε υπόθεση, δίχως να υποχρεούται να λογοδοτήσει για τα κίνη­ τρά της».

1

35


Λ Ι Ι \Ι\

1

36

I)

Ι·

Τ Ο ι:

QU Ε V I ι ι Ε

Κατά κανόνα, ι)λοι οι άνΟρωποι του λαού οι οποίοι κατηγορούνται για βίαιες ενέργειες που διαταράσσουν τη δημό­ σια τάξη παραπέμπονται, μετά από «ανάκληση», στον έπαρ­ χο ή στον πρεβότο της έφιππης χωροφυλακής. Οι περισσότε­ ρες από τις ταραχές που ξεσπούν λόγω της υψηλής τιμής των σιτηρών αντιμετωπίζονται με προσφυγή σε τέτοιου είδους «ανακλήσεις». Ο έπαρχος μετατρέπεται τότε σε ποινικό δι­

καστή, συνεπικουρούμενος από ορισμένους επιφανείς πολί­ τες, τους οποίους ο ίδιος έχει επιλέξει και οι οποίοι αποτε­ λούν ένα είδος

ad hoc

νομαρχιακού συμβουλίου. Έχω εντο­

πίσει αποφάσεις που έχουν ληφθεί κατ' αυτόν τον τρόπο και οι οποίες καταδικάζουν τους κατηγορούμενους στα κάτερ­ γα, ή ακόμη και σε θάνατο. Στα τέλη του 17ου αιώνα, οι ποι­ νικές υποθέσεις που εκδικάζονται από τον έπαρχο εξακο­ λουθούν να είναι συχνό φαινόμενο. Οι σύγχρονοι νομομαθείς μάς διαβεβαιώνουν πως, σε ό,τι αφορά το διοικητικό δίκαιο, η πρόοδος που έχει συντελεστεί

μετά την Επανάσταση είναι μεγάλη. «Προηγουμένως, οι δι­ καστικές και διοικητικές εξουσίες συγχέονταν· έκτοτε, η σύγ­

χυση αυτή έχει καταργηθεί και κάθε εξουσία περιορίζεται στα καθήκοντά της». Για να μπορεί κανείς να εκτιμήσει την πρό­ οδο για τη�� οποία γίνεται εδώ λόγος, δεν πρέπει ποτέ να ξε­ χνά ότι, αν από τη μια η δικαστική εξουσία κατά την περίοδο του Παλαιού Καθεστώτος επεκτεινόταν συνεχώς πέρα από τα φυσικά όρια της αρμοδιότητάς της, από την άλλη δεν κάλυ­ πτε ποτέ πλήρως το πεδίο που της αναλογούσε. Όποιος εστιά­ ζει στη μια από τις δυο αυτές πλευρές και αγνοεί την άλλη, έχει ελλιπή και στρεβλή εικόνα τι πράγματι συνέβαινε. Ορι­ σμένες φορές επέτρεπαν στα δικαστήρια να αποφασίζουν για διοικητικά ζητήματα, υπερβαίνοντας έτσι εμφανώς τη σφαί­ ρα των αρμοδιοτήτων τους άλλοτε πάλι, τους απαγόρευαν να εκδικάζουν υποθέσεις για τις οποίες ήταν αρμόδια, περιο­ ρίζοντας έτσι τον κι)κλο των αρμοδιοτήτων τους. Είναι γεγο­ νός ότι σήμερα έχουμε απομακρύνει την απονομή της δικαι-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙU

ΚΑΗΕ~ΊΏΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆ~Η

οσύνης από τη διοικητική σφαίρα, όπου το Παλαιό Καθεστώς είχε επιτρέψει, εντελώς αδικαιολόγητα, να επεκταθεί· πα­

ράλληλα όμως, όπως ήδη επισημάνθηκε, η κυβέρνηση επέ­ κτεινε συνεχώς τις αρμοδιότητές της στο χώρο της δικαιοσύνης, και αυτό εξακολουθεί ώς τις μέρες μας, σαν η σύγχυση των εξουσιών να μην είναι εξίσου -αν όχι και περισσότερο­ επικίνδυνη στη δεύτερη αυτή περίπτωση. Κι αυτό γιατί, ενώ

η επέμβαση της δικαιοσύνης στο χώρο της διοίκησης βλάπτει μόνο τα κάθε είδους συμφέροντα, αντίθετα η επέμβαση της διοίκησης στη δικαιοσύνη διαφθείρει τους ανθρώπους, τείνοντας να τους μετατρέψει σε επαναστάτες αλλά και σε δουλο­

πρεπείς ταυτόχρονα. Από τα εννέα ή δέκα συντάγματα που έχουν ισχύσει στη

Γαλλία τα τελευταία εξήντα χρόνια, μόνο ένα αναφέρει ρη­ τά ότι κανένας κρατικός λειτουργός δεν μπορεί να παρα­ πεμφθεί στα τακτικά δικαστήρια δίχως προηγουμένως να έχει δοθεί σχετική άδεια από τις διοικητικές αρχές. Το συγκεκρι­

μένο άρθρο θεωρήθηκε τόσο σωστό ώστε, ακόμη και όταν το σύνταγμα στο οποίο περιλαμβανόταν κατεδαφίστηκε, φρό­

ντισαν να το σώσουν από τα ερείπιά του, και έκτοτε να το διαφυλάττουν σαν κόρη οφθαλμού, ανεξάρτητα από τις 6ποιες

επαναστάσεις.1 Οι κρατικοί λειτουργοί συνηθίζουν ακ6μη να θεωρούν το προνόμιο που τους αναγνωρίζεται με το συγκε­ κριμένο άρθρο μια από τις μεγάλες κατακτήσεις του 17ΗΗ· όμως, και σε αυτό το σημείο σφάλλουν, αφού, κατά την πε­ ρίοδο του Παλαιού Καθεστώτος, η κυβέρνηση φρόντιζε όσο

και η σημερινή να μην οδηγούνται οι λειτουργοί της στα δι­ καστήρια ως απλοί πολίτες. Η μόνη ουσιαστική διαφορά με­

ταξύ των δυο περιόδων είναι ότι πριν από την Επανάσταση η κυβέρνηση δεν μπορούσε να «καλύψει» τα όργανά της πα­ ρά μόνο καταφεύγοντας σε αυθαίρετα και χαριστικά μέτρα,

1.

Πρόκειται για το άρθρο

75 του

Συντάγματος του

1799.

1

37


ΛΙΙ

1

38

\1.\ IH.

Ί'()(:QUEVILLE

ενώ μετά την Επανάσταση οι κρατικοί λειτουργοί μπορούν να παραβιάζουν τους ν6μους ... νόμιμα. Όταν τα δικαστήρια του Παλαιού Καθεστώτος ήθελαν να δικάσουν έναν εκπρόσωπο της κεντρικής εξουσίας, διάταγμα του Βασιλικού Συμβουλίου αφαιρούσε συνήθως την υπόθεση από την αρμοδιότητα του δικαστηρίου και παρέπεμπε τον κα­ τηγορούμενο σε μια επιτροπή που την όριζε το ίδιο το Συμ­ βούλιο. Διαφορετικά, όπως έγραφε και ένας σύμβουλος επι­ κρατείας εκείνης της εποχής, «ένας κρατικός λειτουργός που θα οδηγούνταν ενώπιον του τακτικού δικαστηρίου θα έβρισκε τους δικαστές προκατειλημμένους εναντίον του, με αποτέλε­

σμα να τρωθεί έτσι το κύρος του βασιλιά. Τέτοιου είδους «ανα­ κλήσεις» δεν αποτελούσαν σπάνιο αλλά καθημερινό φαινόμε­ νο, και αφορούσαν όχι μόνο υψηλόβαθμους αλλά και ελάσσο­ νες κρατικούς λειτουργούς. Αρκούσε να έχει κανείς έστω και την πιο στοιχειώδη σχέση με τη διοίκηση για να μην έχει να φο­ βηθεί καμιά άλλη αρχή. Ένας εργοδηγός της υπηρεσίας Γε­ φυρών και Οδοστρωμάτων, υπεύθυνος για την υποχρεωτική

εργασία (αγγαρεία) σε μια περιοχή, μηνύθηκε από έναν χωρι­ κό τον οποίο είχε κακομεταχεφιστεί. Το Συμβούλιο «αναπέ­ μπει» την υπόθεση και ο αρχιμηχανικός γράφει εμπιστευτικά στον έπαρχο: «Αναμφισβήτητα ο εργοδηγός είναι αξιοκατά­ κριτος, αλλά αυτός δεν είναι λόγος να αφήσουμε την υπόθεση να φτάσει στο δικαστήριο. Έχει πολύ μεγάλη σημασία για την υπηρεσία Γεφυρών και Οδοστρωμάτων να μην κατατίθενται στα τακτικά δικαστήρια και να μην εξετάζονται από αυτά αγω­ γές των υπόχρεων σε αγγαρεία κατά εργοδηγών. Αν αφήσου­ με να δημιουργηθεί προηγούμενο, τα έργα που εκτελούνται θα καθυστερούν λόγω των συνεχών δικών στις οποίες θα οδηγή­ σει η αρνητική διάθεση του πληθυσμού απέναντι στους συ­ γκεκριμένους κρατικούς λειτουργούς». Σε άλλη περίσταση, ο ίδιος ο έπαρχος γράφει στον γενικό επόπτη αναφορικά μ' έναν εργολάβο του κράτους, ο οποίος είχε χρησιμοποιήσει ολικά που προέρχονταν από το οικόπε-


τΟ

ΠΑΛΑ Ι Ο

Κ Α Η Ε

LτΩ

Σ

ΚΑΙ

Η

Ε Π Α Ν Α Σ ΊΆ

Lll

δο ενός γείτονα: «Δεν μπορώ να σας περιγράψω πόσο επιζήμιο για τα συμφέροντα της διοίκησης θα ήταν αν αφήναμε αυτούς τους εργολάβους έρμαια στην κρίση των τακτικών δι­

καστηρίων, των οποίων οι αντιλήψεις δεν είναι ποτέ δυνατόν να συμπίπτουν με εκείνες της κυβέρνησης». Έχει περάσει ακριβώς ένας αιώνας από τότε που γρά­ φτηκαν αυτά τα κείμενα και νομίζει κανείς ότι οι κρατικοί λειτουργοί που τα έγραψαν είναι σύγχρονοί μας.

1

39


1\

ΕΦΛΛΛΙΟ

5

Πwς ΎJ σuγχεντpοποίΎJσΎJ εγχαθ~δpύθΎJχε εν μiσω των παλα~ων εζοuσ~ων χα~ τ~ς uποχατiστΎJσε δίχως να τ~ς χαταpγ~σε~

Ας ανακεφαλαιώσουμε τώρα όσα αναφέρθηκαν στα τρία προηγούμενα κεφάλαια: ενιαίο κέντρο στην καρδιά του βα­ σιλείου που ρυθμίζει τα της δημόσιας διοίκησης σε όλη τη χώ­ ρα· για όλες σχεδόν τις εσωτερικές υποθέσεις η αρμοδιότη­ τα ανήκει στον ίδιο υπουργό· σε κάθε επαρχία υπάρχει ένας

εκπρόσωπος της κεντρικής κυβέρνησης που ρυθμίζει τις σχε­ τικές λεπτομέρειες δεν λειτουργούν δευτερεύοντα διοικητι­ κά όργανα, ή όργανα που να μπορούν να ενεργήσουν αυτο­ βούλως ειδικά δικαστήρια εκδικάζουν τις υποθέσεις στις οποίες εμπλέκεται η διοίκηση και οι κρατικοί λειτουργοί. Όλα αυτά σε τι διαφέρουν από τη συγκεντροποίηση που σήμερα γνωρίζουμε; Ίσως οι μορφές να ήταν λιγότερο σαφείς, οι ενέρ­ γειες λιγότερο συντονισμένες, η λειτουργία λιγότερο ομαλή,

αλλά στην ουσία πρόκειται για το ίδιο σύστημα. Τίποτε ση­ μαντικό δεν έχει προστεθεί ή αφαιρεθεί έκτοτε· ήταν αρκε­ τό να κατεδαφιστούν όλα εκείνα τα οικοδομήματα που την περιέβαλλαν, για να πάρει η δημόσια διοίκηση τη σημερινή μορφή της.

Οι περισσότεροι από τους θεσμούς που περιέγραψα στα

αμέσως προηγούμενα κεφάλαια έχουν βρει έκτοτε εκατο­ ντάδες μιμητές παντοι)· εκείνη την εποχή όμως, ήταν απο­ κλειστικά γαλλικό φαινόμενο, και σύντομα θα δούμε πόσο


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΗΕLΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑl:ΙΙ

μεγάλη επιρροή άσκησαν στη Γαλλική Επανάσταση και στα επακόλουθά της. [22]

Πώς, όμως, αυτοί οι καινοφανείς θεσμοί μπόρεσαν να εμ­ φανιστούν στη Γαλλία εν μέσω των ερειπίων της φεουδαρχι­ κής κοινωνίας; Ήταν κυρίως θέμα υπομονής, εύστοχων και μα­ κροπρόθεσμων χειρισμών, και όχι επιβολής και παντοδυνα­ μίας. Την εποχή που ξέσπασε η Επανάσταση, τίποτε σχεδόν από το παλαιό διοικητικό οικοδόμημα της Γαλλίας δεν είχε

καταστραφεί ακόμη· απλώς, κάτω από το υφιστάμενο οικο­ δόμημα είχε χτιστεί ένα δεύτερο. Δεν υπάρχει καμιά ένδειξη ότι, για να το πετύχει αυτό, η κυβέρνηση του Παλαιού Καθεστώτος είχε ακολουθήσει κά­ ποιο σχέδιο, το οποίο είχε μελετήσει λεπτομερώς εκ των προ­ τέρων- η ενστικτώδης επιθυμία που έχει κάθε κυβέρνηση να συγκεντρώνει όλα τα νήματα της εξουσίας στα χέρια της, σε όλα τα επίπεδα και σε όλα τα είδη των οργάνων, κυριαρχού­ σε. Οι εκπρόσωποι της παλαιάς εξουσίας είχαν διατηρήσει την παραδοσιακή ονομασία τους και τους τίτλους τους, αλ­ λά βαθμιαία η κυβέρνηση τούς αφαιρούσε την εξουσία που ασκούσαν κάποτε. Δεν τους απομάκρυνε από τα παλαιά τοuς φέουδα, αλλά τους ωθούσε στο περιθώριο. Επωφελοι)μενη από την αδράνεια ορισμένων και από την εγωπάθεια κάποιων άλλων, η κυβέρνηση τους υποκαθιστούσε βαθμιαία στο ()()λο τους "αξιοποιώντας" τις αδυναμίες τους και τα πάθη τους,

προτιμώντας να τους υποκαθιστά αντί να επιδιώκει τη βελ­ τίωσή τους, η κυβέρνηση κατάφερε τελικά να τους αντικα­ ταστήσει όλους με έναν και μοναδικό άνθρωπό της, τον έπαρ­ χο, ο οποίος πολύ απείχε, κατά κανόνα, από το να ανήκει στην τάξη των ευγενών. Το μόνο εμπόδιο που συνάντησε η κεντρική κυβέρνηση σε

αυτή τη διαδικασία προερχόταν από τη δικαστική εξουσία· όμως, και σε αυτή την περίπτωση, κατάφερε τελικά να πάρει τον πυρήνα της εξουσίας στα χέρια της, αφήνοντας στους «ανταγωνιστές» της μόνο την επίφασή της. Δεν απέκλεισε τα

1

41


Λ ι ι.

1

42

\ι\

ι> Ι·

το

c: Q υ Ε v ι ι ι Ε

παρλαμέντα από την άσκηση της διοίκησης επεκτείνοντας, ωστόσο, βαθμιαία τις αρμοδιότητές της, κατέληξε να κατα­

λάβει ολόκληρο τον ζωτικό χώρο στον οποίο εκείνα κινούνταν. Σε ορισμένες έκτακτες περιστάσεις και για ένα διάστημα μό­ νο, όπως για παράδειγμα σε περιόδους σιτοδείας, οπότε η λd..ί­ κή αγανάκτηση ενίσχυε τη θέση των τοπικών αξιωματούχων, η κεντρική κυβέρνηση άφηνε προσωρινά τα παρλαμέντα να

διαχειριστούν την κρίση, επιτρέποντάς τους να κάνουν με θο­

ρυβώδη τρόπο αισθητή την παρουσία τους (γεγονός που συ­ χνά έχει καταγραφεί και στην ιστορία)- σύντομα όμως, έπαιρ­ νε και πάλι σιωπηλά την κατάσταση στα χέρια της, αποκαθι­ στώντας διακριτικά τον έλεγχό της επί των κατοίκων και επί των υποθέσεων της συγκεκριμένης περιοχής. [23] Α ν ε��ετάσει κανείς προσεκτικά τις συγκρούσεις μεταξύ βασιλικής εξουσίας και παρλαμέντων, θα διαπιστώσει ότι αυ­ τές αφορούν σχεδόν πάντα το πεδίο της πολιτικής, και όχι της διοίκησης. Συνήθως οι διαφωνίες ανακύπτουν μετά την επι­ βολή ενός νέου φόρου· με άλλα λόγια, δεν αφορούν τη διοι­ κητική αλλά τη νομοθετική εξουσία, στην οποία η δυνατότη­ τα παρέμβασης των παρλαμέντων αλλά και της δημόσιας δι­ οίκησης ήταν μηδαμινή. Όσο πλησιάζουμε προς την Επανάσταση, αυτές οι τάσεις ενισχύονται. Στο βαθμό που επικρατεί αναβρασμός στις τά­

ξεις του λαού, τα παρλαμέντα όλο και περισσότερο γίνονται πολιτικά όργανα· καθώς μάλιστα, παράλληλα, η κεντρική κυ­

βέρνηση και τα όργανά της αποκτούν όλο και μεγαλύτερη εμπειρία και δεξιότητα στα σχετικά ζητήματα, τα παρλαμέ­ ντα ασχολούνται ολοένα και σπανιότερα με αμιγώς διοικητι­

κά θέματα· ασκούν καθημερινά όλο και λιγότερο διοίκηση για να μετατραπούν σε χώρους όπου ανθεί η πολιτική ρητορεία. Άλλωστε, όσο περνοι)ν τα χρόνια, οι αρμοδιότητες της κε­ ντρικής κυβέρνησης επεκτείνονται συνεχώς σε νέα πεδία, εκεί όπου τα δικαστήρια δεν έχουν την ευκινησία να ακολουθή­ σουν- πρόκειται για καινοφανείς υποθέσεις, για τις οποίες


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕ}.:ΊΏΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΙΛLΙΙ

δεν υπάρχει σχετική νομολογία, και επομένως είναι δι)σκολο

να αποφανθούν τα δικαστήρια. Η κοινωνία. που εξελίσσεται με ταχύτατο ρυθμό, γεννά συνεχώς νέες ανάγκες, τις οποίες η κεντρική κυβέρνηση, που αυτή και μόνο αυτή μπορεί να τις αντιμετωπίσει, μετατρέπει σε πηγή νέων εξουσιών. Ενώ η σφαίρα διοικητικών αρμοδιοτήτων των δικαστηρίων παραμένει αμε­

τάβλητη, εκείνη της κεντρικής κυβέρνησης επεκτείνεται συνεχώς, ακολουθώντας την εξέλιξη του πολιτισμού.

Η Επανάσταση που πλησιάζει και έχει αρχίσει να προκα­ λεί αναβρασμό γεννά χίλιες νέες ιδέες στο μυαλό των Γάλλων, στις οποίες μόνο η κεντρική κυβέρνηση μπορεί να ανταποκρι­ θεί. Πριν, λοιπόν, από την ανατροπή της κεντρικής αυτής εξου­ σίας, έχουμε την επέκταση των αρμοδιοτήτων της. Άλλωστε,

όπως προκύπτει πανηγυρικά και από τη μελέτη των σχετικών αρχείων, η δημόσια διοίκηση τελειοποιείται, όπως και τόσοι

άλλοι θεσμοί της ίδιας περιόδου. Ο γενικός επόπτης των οικο­ νομικών και ο έπαρχος του με το

1740, η

1780 έχουν

αλλάξει πολύ σε σχέση

δημόσια διοίκηση έχει μετασχηματιστεί. Μπορεί

οι λειτουργοί της να είναι οι ίδιοι, αλλά διακατέχονται πλέον

από άλλο πνεύμα. Έχοντας αποκτήσει πιο σαφείς αλλά και πιο εκτεταμένες αρμοδιότητες, η δημόσια διοίκηση έχει γίνει παράλληλα και πιο συστηματική, πιο έμπεφη. Επιπλέον, έχο­

ντας θέσει σχεδόν τα πάντα υπό τον έλεγχό της, έχει γίνει πιο μετριοπαθής ο ρόλος της είναι πια περισσότερο να καΟοδη­ γεί, και λιγότερο να επιβάλλει με τη βία τη θέλησή της. Οι πρώτες ενέργειες της Επανάστασης είχαν καταστρέ­ ψει αυτόν τον τόσο σημαντικό θεσμό της μοναρχίας, ο οποίος αποκαταστάθηκε ουσιαστικά το

1789 για τη

1800.

Δεν είναι οι ιδέες του

δημόσια διοίκηση που θριάμβευσαν τότε και συ­

νεχίζουν να θριαμβεύουν έκτοτε· αντιθέτως, είναι οι αρχές που ίσχυαν κατά την περίοδο του Παλαιού Καθεστώτος, των οποίων η εφαρμογή αναβίωσε και παραμένει έκτοτε σταθε­ ρό σημείο αναφοράς. Α ν με ρωτούσαν πώς αυτή η πλευρά του Παλαιού Καθ ε-

1

43


Λ ι ι χ ι

1

44

.\

ι ι ι·.

ι ο<:

Q υ Ε ν IL ι Ε

στώτος μπόρεσε να μεταφερθεί ακέραια στη νέα τάξη πραγ­ μάτων και να ενσωματωθεί σε αυτή, θα απαντούσα ότι, αν η συγκέντρωση των εξουσιών κάθε άλλο παρά καταλύθηκε με

την Επανάσταση, αυτό οφείλεται στο ότι υπήρξε ακριβώς απαρχή και ένδειξη της επερχόμενης επανάστασης. Μάλιστα, θα προσέθετα πως, όταν ένας λαός έχει καταλύσει στη χώρα του την αριστοκρατία, σχεδόν αυτομάτως στρέφεται προς τη

συγκεντροποίηση· τότε απαιτείται πολύ μεγαλύτερη προ­ σπάθεια για να ανακοπεί αυτή η τάση του, παρά για να επι­ ταχυνθεί ή να ενθαρρυνθεί. Σε αυτή την περίπτωση, όλες οι εξουσίες τείνουν να συγκεντρωθούν στα ίδια χέρια και χρει­ άζεται μεγάλη δεξιότητα για να μπορέσει να παραμείνει αλώ­ βητη η αρχή της διάκρισής τους. Η δημοκρατική επανάσταση λοιπόν, που κατέλυσε τόσους και τόσους θεσμούς του Παλαιού Καθεστώτος, θα εμπέδωνε τη συγκέντρωση των εξουσιών· η σχεδόν αυτόματη μετα­ τροπή αυτής της συγκεντροποίησης σε γνώρισμα των μετε­

παναστατικών καθεστώτων είχε ως αποτέλεσμα πολλοί να θεωρούν, εσφαλμένα, ότι υπήρξε έργο της Επανάστασης.


ΚΕΦΛΛΑΙΟ

6

Για τα διοικητικά ήθη κατά την περίοδο τοu Παλαιού Καθεστώτος

Δεν θα μπορούσε κανείς να διαβάσει την αλληλογραφία ενός επάρχου του Παλαιού Καθεστώτος με τους προ·ι:σταμένους

και τους υφισταμένους του δίχως να εντυπωσιαστεί από το πόσο η ομοιότητα μεταξύ των θεσμών είχε ως αποτέλεσμα και οι κυβερνητικοί αξιωματούχοι της εποχής να μοιάζουν με τους σημερινούς. Οι μεν δείχνουν να δίνουν τα χέρια με τους δε πάνω από το χάσμα που έχει δημιουργήσει μεταξύ τους η Επανάσταση. Το ίδιο θα έλεγα και για τους διοικούμενους η επίδραση που ασκούν η νομοθεσία και το σύστημα διακυ­ βέρνησης στο πνεύμα των πολιτών δεν ήταν ποτέ τόσο φα­

νερή όσο στη συγκεκριμένη περίπτωση. Οι υπουργοί έδειχναν ήδη τάση να έχουν προσωπική και λεπτομερειακή αντίληψη για όλες τις υποθέσεις, τις οποίες να ρυθμίζουν από την έδρα τους, στο Παρίσι. Μάλιστα, ι'>σο

ο καφός περνάει και η διοίκηση λειτουργεί καλύτερα, η επι­ θυμία αυτή ενισχύεται. Προς τα τέλη πια του 18ου αιώνα, δεν

μπορεί να γίνει ούτε το παραμικρό φιλανθρωπικό ίδρυμα στην πω μακρινή επαρχία δίχως προηγουμένως ο γενικός επόπτης των οικονομικών να έχει εγκρίνει προσωπικά τη δαπάνη, τον τρόπο λειτουργίας του και την ακριβή τοποθεσία του. Αν πρό­ κειται για ίδρυμα που φιλοξενεί επαίτες, πρέπει να γνωρίζει ακόμη και τα ονόματα των τροφίμων, από πότε ώς πότε ακρι-


Λ

1

46

I I· \ I \

I>Ε

βώς φιλοξενήθηκαν. Ί Ιδη το

Ί'()

C QU Ε V Ι

1733,

ι ιΕ

ο μαρκήσιος

d' Argenson

έγραφε: «Οι λεπτομέ()ειες που ανήκουν στη δικαιοδοσία των

υπουργών είναι άπεφες. Τίποτε δεν γίνεται δίχως αυτοί να ενημερωθούν και να δώσουν εντολή· όσο για τις περιπτώσεις εκείνες στις οποίες οι γνώσεις τους για το συγκεκριμένο ζή­ τημα δεν είναι ανάλογες με τις εξουσίες τους, αναγκάζονται

να αφήσουν την πρωτοβουλία σε υφισταμένους τους, οι οποίοι

μετατρέπονται έτσι σε ουσιαστικούς φορείς της εξουσίας».! Ένας γενικός επόπτης δεν ζητά μόνο αναφορές για τις υποθέσεις του κράτους, αλλά και λεπτομερείς πληροφορίες για άτομα. Ο έπαρχος, με τη σεφά του, απευθύνεται στους

υποπληρεξούσιούς του και δεν παραλείπει να μεταφέρει κα­ τά λέξη στον ανώτερό του ό,τι εκείνοι τού αναφέρουν, όπως ακριβώς θα έχανε και αν είχε τις σχετικές πληροφορίες από

πρώτο χέρι. Για να φτάσουμε στο σημείο όλα να είναι γνωστά στο Πα­ ρίσι και όλα να ρυθμίζονται από εκεί, χρειάστηκε πρώτα να

επινοηθούν χίλιοι δυο τρόποι ελέγχου. Ο όγκος των εγγράφων ήταν ήδη τεράστιος και η συνακόλουθη καθυστέρηση στη διεκ­ περαίωσή τους τόσο μεγάλη, ώστε δεν έχω διαπιστώσει να με­

σολάβησε ποτέ λιγότερο από ένας χρόνος για να δοθεί η έγκρι­ ση σε μια ενορία να αναστηλώσει το καμπαναριό της τοπικής εκκλησίας ή να επισκευάσει το πρεσβυτέριο· μάλιστα, στις πε­ ρισσότερες περιπτώσεις το διάστημα που μεσολαβεί έως ότου δοθεί η σχετική έγκριση είναι δύο με τρία χρόνια. Το ίδιο το Συμβούλιο, σε έγγραφό του με ημερομηνία Μαρτίου

1773,

29

επισημαίνει ότι «Οι διοικητικές διαδικασίες

έχουν ως αποτέλεσμα μεγάλες καθυστερήσεις στη διεκπε­ ραίωση των υποθέσεων και πολύ συχνά προκαλούν δικαιο­ λογημένες διαμαρτυρίες»· ωστόσο, ο συντάκτης του εγγρά-

1. Mέmoirι·s ιiιι ιιιιιιψιίs ιf' Λrxι'lιson, secrέtaire d 'Etat aux Affaires έtrangeres sous Loι~is XV ( 1Η'2:) ). n. 17:{.


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΗΕ~ΊΏΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑLΙΙ

φου σπεύδει να προσθέσει: «Οι διαδικασίες αυτές είναι, όμως,

απαραίτητες». Πίστευα παλαιότερα ότι η μανία με τη στατιστική ήταν γνώ­ ρισμα των κρατικών λειτουργών της εποχής μας έσφαλα, όμως. Τα τελευταία χρόνια του Παλαιού Καθεστώτος συχνά απο­ στέλλονται στον έπαρχο έντυπα στα οποία οι υποπληρεξού­ σιοι και οι σύνδικοι των ενοριών πρέπει απλώς να συμπληρώ­ σουν ορισμένα στοιχεία. Ο γενικός επόπτης των οικονομικών

ζητά από τους υφισταμένους του αναφορές για το είδος του εδάφους και των καλλιεργειών, για το είδος και τις ποιότητες των προ"ίόντων που παράγονται, για τον αριθμό των ζώων, για

τη βιοτεχνική παραγωγή, για τις συνήθειες και τα ήθη των κα­ τοίκων κάθε περιοχής. Οι πληροφορίες που συγκεντρώνονται με αυτόν τον τρόπο δεν είναι ούτε λιγότερο εμπεριστατωμέ­ νες ούτε περισσότερο αξιόπιστες από εκείνες που και σήμε­ ρα παρέχουν οι υπονομάρχες και οι δήμαρχοι. Οι κρίσεις που οι υποπληρεξούσιοι εκφέρουν σε αυτές τις περιπτώσεις για το

χαρακτήρα των κατοίκων της περιοχής της οποίας έχουν την ευθύνη δεν είναι, κατά κανόνα, θετικές. Ως επωδός επανέρ­ χεται συχνά η άποψη ότι «Ο αγρότης είναι εκ φύσεως οκνηρός και δεν θα εργαζόταν καν αν δεν ήταν αναγκασμένος για λό­ γους βιοπορισμού». Γενικώς, αυτό το οικονομικό δόγμα φαί­

νεται πως ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένο και δημοφιλές στους κύκλους των κρατικών λειτουργών. Ακόμη και η ορολογία που χρησιμοποιεί η δημόσια οωί­ κηση της εποχής μας ελάχιστα διαφέρει από εκείνη του Πα­ λαιού Καθεστώτος. Και στις δυο περιπτώσεις το ύφος που κυριαρχεί είναι άχρωμο, άτονο, αόριστο, επίπεδο· ο ιδιαίτε­ ρος χαρακτήρας του συντάκτη του κεψένου χάνεται, κατά

κανόνα, εν μέσω της γενικής μετριότητας. Το κείμενο ενός

σημερινού νομάρχη δεν διαφέρει από το κείμενο ενός επάρ­ χου του Παλαιού Καθεστώτος. Προς τα τέλη μόνο του [18ου] αιώνα, όταν η γλώσσα του Ντιντερό και του Ρουσώ είχε πια διαδοθεί ευρύτερα και είχε

1

47


ΛΙΙΧΙ\

1

48

IJE TUCQUEVILLE

επεκταθεί στην καΟομιλουμένη, η ψευδοευαισθησία που ξε­ χειλίζει από τα βιβλία αυτών των συγγραφέων επηρεάζει τους κρατικούς λειτουργοι)ς, ακόμη και τους επιχειρηματίες της εποχής. Έτσι, το ύφος της δημόσιας διοίκησης και των εγ­ γράφων της, που συνήθως είναι κατεξοχήν στεγνό, σε ορι­ σμένες περιπτώσεις γίνεται πιο ρέον, σχεδόν γλαφυρό. Ένας υποπληρεξούσιος παραπονιέται στον έπαρχο του Παρισιού, γράφοντας: «συχνά, κατά την εκτέλεση των καθηκόντων μου, νιώθω λύπη. υπερβολικά επώδυνη για μια ευαίσθητη ψυχή». Όπως συμβαίνει και σήμερα, η κυβέρνηση του Παλαιού Κα­ θεστώτος μοίραζε ποσά για φιλανθρωπικούς σκοπούς στις ενο­ ρίες, με την προϋπόθεση ότι και οι ευκατάστατοι κάτοικοι της

περιοχής θα συνεισέφεραν ανάλογα. Όταν το ποσόν από τις εισφορές τους ήταν ικανοποιητικό, ο γενικός επόπτης των οι­ κονομικών σημείωνε στο περιθώριο του σχετικού εγγράφου: «Καλώς. Εκφράσατε ευαρέσκεια»· όταν το ποσόν ήταν πε­ ρισσότερο από ικανοποιητικό, έγραφε: «Καλώς. Εκφράσατε ευαρέσκεια και ειλικρινή συμπάθεια». Οι κρατικοί αξιωματούχοι, σχεδόν όλοι αστοί, αποτελούν ήδη μια κοινωνική τάξη με δικά της χαρακτηριστικά, δική της νοοτροπία και παράδοση, δικές της αρετές, δική της αίσθη­ ση τιμής και υπερηφάνειας. Είναι η αριστοκρατία της νέας κοινωνίας, ήδη διαμορφωμένη και ενεργή· περιμένει απλώς την Επανάσταση για να δημιουργηθεί το απαραίτητο κενό το

οποίο θα κληθεί να καλύψει. Αυτό που χαρακτηρίζει ήδη τη δημόσια διοίκηση στη Γαλ­

λία είναι το μίσος για όλους ανεξαιρέτως εκείνους, ευγενείς ή αστούς, οι οποίοι θέλουν να αναμειγνύονται με τις κρατικές υποθέσεις δίχως να ανήκουν σε αυτή· φοβάται κάθε ανεξάρ­ τητο από αυτή σώμα, περισσότερο ή λιγότερο σημαντικό, που επιχειρεί να σχηματιστεί· ακόμη και η πιο ασήμαντη ελεύθε­ ρη ένωση πολιτών, 6ποιο και αν είναι το αντικείμενό της, την ανησυχεί· μόνο 6σες αποτελούν δικά της δημιουργήματα και όργανα ανέχεται· ακι)μη και τις μεγάλες βιομηχανικές επιχει-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕL:ΊΏΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑL:ΙΙ

ρήσεις δεν τις βλέπει με καλό μάτι. Με λίγα λόγια, η δημόσια

διοίκηση δεν επιθυμεί να αναμειγνύονται ενεργά οι πολίτες με τα κοινά, ή ακόμη και με τις ίδιες τις υποθέσεις που τους αφορούν- η στασιμότητα είναι γι' αυτήν προτιμότερη από τον αντα­ γωνισμό. Όμως, επειδή πρέπει πάντα να αφήνει κανείς στους Γάλλους την ικανοποίηση μιας κάποιας ελευθερίας κινήσεων, ώστε να παρηγορούνται για την υποτέλειά τους, η κυβέρνηση

. επιτρέπει κάθε

είδους συζητήσεις για γενικές και αφηρημένες

θεωρίες, σχετικές με θρησκευτικά, φιλοσοφικά, ηθικά, ακόμη και πολιτικά ζητήματα. Έστω, λοιπόν, και αν ορισμένες επι­ θέσεις στρέφονταν κατά των τότε θεμελιωδών αρχών της κοι­

νωνίας, ή αφορούσαν την ίδια την ύπαρξη του Θεού, η κυβέρ­ νηση δεν αντιδρούσε, στο βαθμό που δεν θίγονταν οι εκπρό­ σωπο[ της και τα όργανά της, ακόμη και τα πιο χαμηλόβαθ­

μα. Ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφερόταν έδειχνε ότι όλα τα άλλα απλώς δεν την αφορούσαν.

Μολονότι οι εφημερίδες του 18ου αιώνα (ή όπως αλλιώς

αυτές λέγονταν τότε) περιέχουν περισσότερα τετράστιχα πα­ ρά κείμενα πολεμικής, η δημόσια διοίκηση βλέπει ήδη με κα­ χυποψία την επιρροή που μπορεί να ασκεί ο Τύπος. Σε ό,τι αφορά τα βιβλία είναι ανεκτική, αλλά δεν ισχύει το ίδιο και για τις εφημερίδες μην μπορώντας να τις κλείσει. προσπα­ θεί να τις προσεταιριστεί. Έχω εντοπίσει μια εγκι)κλιο τοο

1761,

που απευθύνεται προς όλους τους επάρχους του βασι­

λείου, η οποία αναφέρει ότι ο βασιλιάς (ο Λουδοβίκος ΙΕ' ακ()­ μη τότε) αποφάσισε η

Gazette de France

να συντάσσεται υπι'>

την εποπτεία της κυβέρνησης: «Η μεγαλειότης Του επιθυμεί να γίνει η εν λόγω εφημερίδα ενδιαφέρουσα, ανώτερη από όλες τις άλλες». «Κατά συνέπεια», προσθέτει ο υπουργός, «θα ήταν σκόπιμο να μου στέλνετε αναφορά για όλα όσα συμ­ βαίνουν στην περιφέρειά σας και πιθανόν να ενδιαφέρουν την κοινή γνώμη. Ιδιαιτέρως ευπρόσδεκτα θα είναι όσα αφορούν τη φυσική και τη φυσική ιστορία, καθώς και οποιοδήποτε ασυ­ νήθιστο και ενδιαφέρον γεγονός». Η εγκύκλιος αυτή συνο-

1

49


ΛUXIS

1

Ι>Ε

TΌCQUEVILLE

δευόταν και από ένα φυλλάδιο, το οποίο ανέφερε πως η νέα

εφημερίδα, αν και θα εκδιδόταν πιο τακτικά και θα είχε πιο πλούσια ύλη από την παλιά, την οποία και θα αντικαθιστού­ σε, θα κόστιζε ωστόσο πιο φτηνά στους συνδρομητές της. Σύμφωνα και με όσα αναφέρει η εγκύκλιος, ο έπαρχος

γράφει στους υποπληρεξούσιούς του και τους ζητά να εφαρ­ μόσουν τις οδηγίες της αυτοί, ωστόσο, απαντούν ότι τέτοιου είδους ειδήσεις δεν έχουν υποπέσει στην αντίληψή τους. Ακο­ λουθεί επιστολή του υπουργού, στην οποία διατυπώνονται έντονα παράπονα για τη «στειρότητα» της συγκεκριμένης επαρχίας. «Η μεγαλειότης Του με διέταξε να σας ενημερώ­

σω ότι επιθυμεί να ασχοληθείτε πολύ σοβαρά με αυτή την υπόθεση και να δώσετε όσο το δυνατόν πιο σαφείς σχετικές οδηγίες στους υφισταμένους σας». Οι υποπληρεξούσιοι σπεύ­ δουν, λοιπόν, να συμμορφωθούν. Ένας από αυτούς αναφέ­ ρει ότι ένας λαθρέμπορος αλατιού aπαγχονίστηκε και ότι έδειξε μεγάλο κουράγιο όταν τον οδηγούσαν στην αγχόνη·

ένας άλλος ότι μια γυναίκα από την περιοχή του γέννησε τρί­ δυμα. τρία κορίτσια· ένας τρίτος ότι ξέσπασε πρόσφατα με­ γάλη καταιγίδα αλλά δεν υπήρξαν θύματα. Τέλος, υπάρχει και ένας που, παρά τις προσπάθειές του, δεν εντόπισε τίπο­ τε aξιομνημόνευτο, αλλά σπεύδει να γραφτεί συνδρομητής σε μια τόσο χρήσιμη εφημερίδα, ενώ παράλληλα σκοπεύει να καλέσει και όλους τους ευυπόληπτους πολίτες της περιοχής του να μιμηθούν το παράδειγμά του. Ωστόσο, παρά τις τό­

σες προσπάθειες, το αποτέλεσμα εξακολουθεί να μην είναι το αναμενόμενο. Έτσι, νέα επιστολή μάς πληροφορεί ότι «Ο βασιλιάς, ο οποίος ευαρεστήθηκε να ασχοληθεί ο ίδιος με όλες

αυτές τις λεπτομέρειες τις σχετικές με την προοπτική βελ­ τίωσης της εφημερίδας, και ο οποίος θέλει να προσδώσει στη συγκεκριμένη εφημερίδα την ανωτερότητα και την ακτινο­

βολία που της αξίζει. εξέφρασε έντονη δυσαρέσκεια διαπι­ στώνοντας ότι οι επιθυμίες του πολύ απείχαν από να έχουν ικανοποιηθεί».


ΤΟ

ΠΑΛΑ Ι Ο

ΚΑ Θ

EL ΊΏ

Σ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ

2: 11

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η ιστορία είναι μια πινακοθήκη 6που μπορεί κανείς να δει λίγα πρωτότυπα και πολλά αντίγραφα. Θα πρέπει, πάντως, να αναγνωρίσουμε ότι στη Γαλλία η

κεντρική κυβέρνηση δεν μιμείται ποτέ εκείνες τις κυβερνήσεις της νότιας Ευρώπης, οι οποίες έχουν επίσης τη συνήθεια να ελέγχουν τα πάντα αλλά τελικά δεν αφήνουν πίσω τους τίπο­ τε γόνιμο και θετικό. Η γαλλική κυβέρνηση συχνά χαρακτηρί­ ζεται από επινοητικότητα ως προς την εκπλήρωση των στόχων της και από αξιοθαύμαστη ενεργητικότητα. Όμως, αυτή η ενερ­ γητικότητα είναι συχνά άγονη, ή ακόμη και επιζήμια, καθώς ορισμένες φορές προσπαθεί να κάμει πράγματα που υπερ­ βαίνουν τις δυνάμεις της, ή δρα ανεξέλεγκτα. Έτσι, μεταρρυθμίσεις που είναι απολύτως αναγκαίες και που απαιτούν μακρά και συστηματική προσπάθεια δεν προ­ ωθούνται καν, ή πολύ γρήγορα εγκαταλείπονται, ενώ από την άλλη οι αλλαγές σε νόμους και ρυθμίσεις δευτερεύουσας ση­ μασίας είναι συνεχείς. Τίποτε δεν φαίνεται να ισχύει για πο­ λύ· νόμοι διαδέχονται ο ένας τον άλλον με τέτοια ταχύτητα ώστε οι κρατικοί λειτουργοί συχνά δυσκολεύονται να αποφα­ σίσουν τι ακριβώς πρέπει να εφαρμόσουν. Τοπικοί αξιωμα­ τούχοι διαμαρτύρονται στον γενικό επόπτη των οικονομικών για τις συνεχείς αλλαγές στη σχετική νομοθεσία. «Και μόνο στο πεδίο της οικονομίας να περιοριστεί κανείς, οι αλλαγές

στις ρυθμίσεις είναι τόσες, ώστε ένας τοπικός aξιωματούχος που παραμένει πάντα στην ίδια θέση είναι υποχρεωμένος να ασχολείται συνεχώς με τη μελέτη νέων ρυθμίσεων, στο βαθμό που εμφανίζονται, με αποτέλεσμα να αναγκάζεται να παρα­ μελεί ακόμη και τις προσωπικές του υποθέσεις».

Ακόμη και όταν ο νόμος δεν άλλαζε, ο τρόπος εφαρμογής του ποίκιλλε. Α ν κάποιος δεν έχει γνωρίσει τη διοίκηση του Παλαιού Καθεστώτος αλλά απλώς διαβάζει τα σχετικά έγ­ γραφα, δεν μπορεί να φανταστεί την ανυποληψία στην οποία

περιέπεσαν τελικώς οι νόμοι ακόμη και στα μάτια εκείνων που τους εφάρμοζαν, από τη στιγμή που δεν υπήρχαν ούτε

1

51


Λ

1

52

U

Χ

IS

ιη:

TOCQUEVILLE

πολιτικές συνελε,)σεις οι)τε εφημερίδες για να ανακόψουν και

να περιορίσουν την αοΗαίρετη υπερδραστηριότητα των υπουρ­ γών και των επιτελείων τους, αλλά και τις αυθαίρετες και ευ­ μετάβλητες διαθέσεις τους. Σπάνια συναντά κανείς αποφάσεις του Συμβουλίου στις οποίες να μην γίνεται μνεία παλαιότερων νόμων, συχνά πο­ λύ πρόσφατων, οι οποίοι ωστόσο δεν εφαρμόστηκαν ποτέ. Δεν υπάρχει, ουσιαστικά, διάταγμα ή διακήρυξη του βασιλιά, παραχωρήσεις προνομίων επισήμως καταχωρισμένες που να μην υφίστανται κάθε είδους τροποποιήσεις κατά την εφαρ­

μογή τους. Από επιστολές του γενικού επόπτη και των επάρ­ χων διαπιστώνουμε συνεχείς εξαιρέσεις και παρεκκλίσεις απ'

όσα η κυβέρνηση έχει θεσπίσει ή αποφασίσει. Σπάνια ο νό­ μος παραβιάζεται ή αναιρείται επισήμως ωστόσο, οι λίγο­ πολύ διακριτικές παρεκκλίσεις από αυτόν είναι καθημερινό φαινόμενο, είτε γιατί πρόκειται για «ειδική π��ρίπτωση», εί­ τε για να διευκολυνθεί η κυβέρνηση στην άσκηση των καθη­ κόντων της. Ο έπαρχος γράφει στον υπουργό για έναν εργολάβο δη­ μόσιου έργου που ήθελε να απαλλαγεί από τα διαπύλια τέ­ λη: «Είναι βέβαιο ότι, αν δοθεί κατά γράμμα ερμηνεία στα διατάγματα και τις αποφάσεις που προαναφέρθηκαν, κανέ­

νας κάτοικος του Βασιλείου δεν εξαιρείται από αυτή την υπο­ χρέωση· ωστόσο, όσοι έχουν πείρα από κρατικές υποθέσεις γνωρίζουν ότι το ενδεχόμενο κατ' εξαίρεση απαλλαγών δεν αποκλείεται, έστω και αν τις διατάξεις αυτές και τις αντί­ στοιχες ποινές τις συναντά κανείς σε όλα σχεδόν τα διατάγ­ ματα και τις αποφάσεις που αφορούν καταβολή φόρων και

τελών». Ιδού το Παλαιό Καθεστώς σε όλο του το μεγαλείο! Αυ­

στηροί νόμοι και κανόνες, αλλά και "ευελιξία" στην εφαρ­ μογή τους. Να ποια ήταν η φύση του. Όποιος θα επιχεφοι)σε να κρίνει το σύστημα διακυβέρνη­ σης της εποχής εκείνης από το σύνολο των νόμων που ίσχυαν


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆΣ/1

θα οδηγούνταν σε εσφαλμένα -αν όχι και φαιδρά- σιψπεράσματα. Όπως διαπιστώνω μελετώντας τα σχετικά αρχεία. το

1757

ο βασιλιάς εξέδωσε διάταγμα το οποίο προέβλεπε θα­

νατική ποινή για όποιον γράψει ή τυπώσει κείμενα που στρέ­ φονται κατά της θρησκείας και της υφιστάμενης τάξης πραγ­ μάτων. Η ίδια ποινή προβλέπεται και για τον βιβλιοπώλη που θα πουλάει αυτά τα κείμενα, καθώς και για τον ενδεχόμενο πλανόδιο πωλητή τους. Πρόκειται για επάνοδο στην εποχή του Αγίου Δομήνικου; Όχι βέβαια· πρόκειται για την περίοδο κατά την οποία μεσουρανεί το άστρο του Βολταίρου. Συχνά διαμαρτυρόμαστε για την περιφρόνηση που δείχνουν οι Γάλλοι για τους νόμους αλίμονο, πότε έμαθαν να τους σέ­ βονται και να τους τηρούν; Θα μπορούσε να πει κανείς ότι, στην περίπτωση των πολιτών του Παλαιού Καθεστώτος, η θέ­ ση που πρέπει να καταλαμβάνει στον ανθρώπινο νου η έννοια του νόμου παρέμενε κενή. Όλοι ζητούν να εξαιρεθούν από την εφαρμογή του νόμου, και μάλιστα με την ίδια επιμονή και αυ­

τοπεποίθηση που θα τους χαρακτήριζε και αν ζητούσαν, αντί­ θετα, να εφαρμοστούν όσα προβλέπονται· όσο για τις αρχές, επιμένουν να εφαρμοστεί ο νόμος μόνο όταν δεν θέλουν, ου­ σιαστικά, να ικανοποιήσουν το αίτημα εξαίρεσης. Ο λαός εξα­ κολουθεί να συμμορφώνεται με τις επιταγές της εξουσίας. αλ­ λά η υπακοή του είναι περισσότερο θέμα συνήθειας. παρά συ­ νειδητής επιλογής. Όταν, όμως, τα πνεύματα εξαφθούν για τον έναν ή τον άλλο λόγο, το παραμικρό συμβάν είναι ικανό να ωθήσει τον λαό ακόμη και στη χρήση βίας παράλληλα, η βία και η αυθαιρεσία -και όχι ο νόμος- είναι σχεδόν πάντοτε η οδός που ακολουθείται για την αποκατάσταση της τάξης. Η κεντρική εξουσία δεν περιβάλλεται ακόμη στη Γαλλία του 18ου αιώνα από το υγιές και ισχυρό συνταγματικό κα­ θεστώς που βλέπουμε να ισχύει σήμερα. Από την άλλη όμως, έχοντας ήδη καταλύσει όλες τις ενδιάμεσες εξουσίες και έχο­ ντας έτσι δημιουργήσει τεράστιο κενό μεταξύ της κυβέρνη­ σης και του μεμονωμένου πολίτη, προβάλλει ήδη σαν μονα-

1

.53


Λ I I. Χ I S Ι> Ε

1

54

ΊΌ C

QU

ΕV Ι ιιΕ

δικός μοχλός του κοινωνικού συστήματος, αποκλειστικός και

απαραίτητος πόλος αναφοράς του δημόσιου βίου. Ο καλύτερος και αψευδέστερος μάρτυρας γι' αυτό είναι τα κείμενα των ίδιων των επικριτών της κεντρικής εξουσίας. Όταν η μακρά ασθένεια που θα προηγηθεί της Επανάστασης

θα έχει ήδη αρχίσει να γίνεται αισθητή, εκκολάπτονται κάθε είδους νέα συστήματα σχετικά με τον τρόπο οργάνωσης και διακυβέρνησης της κοινωνίας. Οι στόχοι που θέτουν όλοι αυ­ τοί οι μεταρρυθμιστές ποικίλλουν, αλλά το μέσον που προ­ τείνεται είναι πάντα το ίδιο. Όλοι θέλουν να πάρουν στα χέ­ ρια τους την κεντρική εξουσία και να την χρησιμοποιήσουν

για να καταλύσουν και να ανοικοδομήσουν τα πάντα σύμ­ φωνα με το σχέδιο που έχουν συλλάβει και καταστρώσει· μό­ νο μέσω της κεντρικής εξουσίας πιστεύουν ότι είναι εφικτό να υλοποιηθούν οι στόχοι τους. Η δύναμη του κράτους πρέ­ πει, κατ' αυτούς, να είναι απεριόριστη, όπως και η δικαιοδο­ σία του· το ζητούμενο είναι να αξιοποιηθεί αυτή η δύναμη με τον τρόπο που εκείνοι θεωρούν κατάλληλο και πρέποντα. Ο κύριος Μφαμπώ, αυτός ο ευπατρίδης, ο τόσο ενθουσιώδης υπέρμαχος των δικαιωμάτων της αριστοκρατίας, ο οποίος

αποκαλούσε απροκάλυπτα τους επάρχους «παρείσακτους» και δήλωνε ότι, αν η επιλογή των δικαστών γινόταν αποκλει­ στικά από την κυβέρνηση, σύντομα τα δικαστήρια δεν θα ήταν παρά «συμμορίες επιτρόπων», αυτός λοιπόν ο Μφαμπώ εί­

χε εμπιστοσύνη μόνο στη δράση της κεντρικής εξουσίας για την υλοποίηση των χιμαιρικών στόχων του. Αυτές οι ιδέες δεν παραμένουν μόνο στα βιβλία· επηρεά­ ζουν όλα τα πνεύματα της εποχής, τις αντιλήψεις και τις συ­

νήθειες των ανθρώπων, ακόμη και την καθημερινή ζωή των κατοίκων της χώρας. Κανείς δεν πιστει)ει ότι μπορεί να φέρει εις πέρας μια ση­

μαντική υπόθεση δίχως την ανάμειξη του κράτους. Ακόμη και οι αγρότες, άνθρωποι που κατά κανόνα δυσπιστούν ιδιαίτε­ ρα προς κάθε είδοος εντολές και οδηγίες, είχαν καταλήξει να


ΤΟ

Π ΑΛΑ

Κ Α Η Ε

2.: ΗΗ

ΚΑ

I

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ

2.: 11

πιστεύουν ότι για τα προβλήματα που αντιμετώπιζε η γεωργία ήταν πρωτίστως υπεύθυνη η κυβέρνηση, η οποία δεν αντα­

ποκρινόταν ικανοποιητικά στο ρόλο του συμβούλου και του αρωγού που της αναλογούσε. Γράφει, λοιπόν, ένας αγρότης στον έπαρχο της περιοχής του, σε τόνο που προαναγγέλλει ήδη την Επανάσταση: «Γιατί η κυβέρνηση δεν διορίζει επι­

θεωρητές οι οποίοι θα επισκέπτονται μια φορά το χρόνο τις επαρχίες για να ελέγξουν τις καλλιέργειες, θα συμβουλεύουν τους καλλιεργητές να τις αλλάξουν προς το καλύτερο, θα τους λένε η πρέπει να κάμουν με τα ζώα τους, πώς να τα παχύνουν και να τα μεγαλώσουν, πού και πώς να τα πουλήσουν;

Αυτοί οι επιθεωρητές θα πρέπει να αμείβονται καλά. Αλλά και στον καλλιεργητή που θα αποδείκνυε ότι βελτίωσε την ποιότητα των προ·r:όντων του θα πρέπει να απονέμονται τι­ μητικές διακρίσεις».

Επιθεωρητές και μετάλλια! Αδιανόητα πράγματα για έναν αγρότη της ίδιας εποχής στην κομητεία του Σάφοκ [στην Αγγλία]! Για τη μεγάλη πλειοψηφία των κατοίκων της χώρας, μόνο η κεντρική κυβέρνηση μπορεί να εξασφαλίσει τη δημόσια τά­ ξη· ο λαός φοβάται την έφιππη χωροφυλακή, οι ιδιοκτήτες γης μόνο αυτή εμπιστεύονται εν μέρει. Και για τους μεν και για τους δε, ο έφιππος χωροφύλακας δεν είναι απλώς ο υπε{)Ηο­

νος για την τήρηση της τάξης είναι η ίδια η τάξη. «Δεν υπάρ­ χει κανείς», διαβάζουμε στα πρακτικά της επαρχιακής συνέ­ λευσης της

Guyenne,

«που να μην αντιλαμβάνεται πως και μ6-

νο η θέα του έφιππου χωροφύλακα αρκεί για να συγκρατη­ θούν ακόμη και οι πιο σφοδροί πολέμιοι κάθε είδους τυφλής υποταγής στο νόμο». [24] Όλοι, λοιπόν, επιθυμούσαν να έχουν

ένα απόσπασμα έφιππης χωροφυλακής έξω από την πόρτα τους. Τα αρχεία των επάρχων είναι γεμάτα από τέτοιου εί­ δους αιτήσεις κανείς δεν δείχνει να ανησυχεί μήπως η προ­ στασία είναι, τελικά, το προκάλυμμα του εξουσιαστή. Οι εμιγκρέδες που θα καταφύγουν στην Αγγλία θα εντυ­ πωσιαστούν από την απουσία ανάλογου μηχανισμού και σώ-

1

55


ΛΙ.ΙΧΙ.\

1

56

IJI

TOCQUEVILLE

ματος για την τήρηση της τάξης. Αυτό τους προκαλεί έκπλη­ ξη, αλλά ορισμένες φορές και περιφρόνηση για τους Άγγλους. Ένας από τους αοτοεξόριστους, άνθρωπος υψηλής καταγω­

γής και μόρφωσης τον οποίο όμως η παιδεία του δεν τον είχε προετοιμάσει για ό,τι επρόκειτο να δει στην Αγγλία, γράφει: «Είναι απολύτως αληθές ότι ο Άγγλος δεν διαμαρτύρεται για­ τί τον έκλεψαν, παραμένοντας πάντα ικανοποιημένος με τη σκέψη ότι όμως η χώρα του δεν έχει έφιππη χωροφυλακή. Όσο και αν τον ενοχλεί η διασάλευση της τάξης, παρηγορείται ωστό­ σο βλέποντας τους παραβάτες του νόμου να επανεντάσσονται

στον κοινωνικό κορμό, αναλογιζόμενος ότι το γράμμα του νό­ μου επικρατεί έναντι οποιασδήποτε άλλης σκέψης. Πάντως, αυτές οι στρεβλές αντιλήψεις δεν χαρακτηρίζουν όλους [τους Άγγλους]· υπάρχουν άνθρωποι συνετοί που διαφωνούν, και μακροπρόθεσμα ασφαλώς θα επικρατήσει η σύνεση». Ούτε καν περνάει από το μυαλό του συντάκτη του κειμέ­ νου ότι αυτές οι «ιδιομορφίες» μπορεί να συνδέονται με τις

ελευθερίες του αγγλικού λαού. Προτιμά να εξηγήσει, λοιπόν, το φαινόμενο με πιο «επιστημονικούς» όρους. «Σε μια χώ­ ρα», γράφει, «όπου το υγρό κλίμα και ο βαρύς αέρας επηρε­

άζουν την ιδιοσυγκρασία των ανθρώπων, ο λαός συνηθίζει να στρέφει την προσοχή του στα πιο σοβαρά ζητήματα. Έτσι, ο αγγλικός λαός, από την ίδια του τη φύση, είναι επιρρεπής στην ενασχόληση με τα ζητήματα διακυβέρνησης της χώρας, για τα οποία ο γαλλικός λαός ελάχιστα ενδιαφέρεται».

Από τη στιγμή, επομένως, που η κυβέρνηση έτεινε να υπο­ καταστήσει στη χώρα μας τη θεία πρόνοια, ήταν φυσικό ο κα­ θένας να προσβλέπει στην επέμβασή της, ό,τι και αν του συ­

νέβαινε. Αυτό εξηγεί το φαινόμενο των απεφάριθμων αιτή­ σεων που, αν και επικαλούνται το δημόσιο συμφέρον, κατ' ου­ σίαν αποβλέπουν στην εξυπηρέτηση ιδιωτικών μικροσυμφε­ ρόντων.[25] Οι φάκελοι στους οποίους αυτές οι αιτήσεις αρ­ χειοθετούνται είναι ίσως τα μόνα σημεία όπου "συνυπάρχουν" όλες οι τάξεις του Παλαιού Καθεστώτος. Διαβάζοντας πάντως


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕLΊΏΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆLΙΙ

κανείς αυτές τις αιτήσεις, μελαγχολεί: χωρικοί ζητούν αποζημίωση για την απώλεια των ζώων τους ή της κατοικίας τους ευκατάστατοι ιδιοκτήτες γης ζητούν οικονομική ενίσχυση για

να αξιοποιήσουν καλύτερα τα χωράφια τους βιοτέχνες ζητούν από τον έπαρχο ειδική μεταχείριση ώστε να εξασφαλίσουν το μονοπώλιο απέναντι στους ανταγωνιστές τους. Συχνό είναι επίσης το φαινόμενο βιοτεχνών και άλλων επιχειρη­ ματιών που ενημερώνουν τον έπαρχο για την κακή κατάσταση στην οποία βρίσκεται η επιχείρησή τους, ζητώντας του να μεσολαβήσει στον γενικό επόπτη των οικονομικών για να τους

δοθεί ενίσχυση ή δάνειο (φαίνεται, μάλιστα, ότι υπήρχαν ειδικά κονδύλια που κάλυπταν παρόμοιες ανάγκες). [26] Ορισμένες φορές οι αιτήσεις αυτές προέρχονται ακόμη και από ευγενείς η διαφορετική κοινωνική τους θέση είναι ευδιά­ κριτη μόνο από το γεγονός ότι στις αιτήσεις τους χρησιμοποι­ ούν υψηλούς τόνους και μεγαλόστομο ύφος. Για πολλούς από

αυτούς, η φορολογία που ήταν γνωστή ως εικοστά

(vingtiemes)

αποτελούσε την κύρια υποχρέωσή τους προς το κράτος. Το ύψος του φόρου αυτού οριζόταν κάθε χρόνο με απόφαση του Συμβουλίου μετά από εισήγηση του επάρχου, γι' αυτό και οι αιτήσεις τους, είτε αφορούν ελαφρύνσεις είτε παράταση της προθεσμίας για την καταβολή του φόρου, απευθύνονται στον

έπαρχο της περιοχής. Έχω διαβάσει πληθώρα παρόμοιων αι­ τήσεων που προέρχονται από ευγενείς, σχεδόν πάντα κατι)­

χους τίτλου και συχνά μεγαλοϊδιοκτήτες γης, στις οποίες επι­ καλούνται την ανεπάρκεια των εισοδημάτων τους, ή την κακή οικονομική τους κατάσταση γενικότερα. Κατά κανόνα, οι ευ­

γενείς αποκαλούσαν τον έπαρχο απλώς Κύριε

(Monsieur)·

ωστόσο, συχνά στις αιτήσεις αυτές διαπιστώνω ότι τον απο­

καλούν Εξοχότατε

(Monseigneur),

όπως συνήθιζαν οι αστοί.

Υπάρχουν περιπτώσεις που αυτές οι επιστολές συνιστούν διασκεδαστικό μείγμα έπαρσης και χαμέρπειας. Ένας από τους ευγενείς γράφει στον έπαρχο: «Η ευαίσθητη καρδιά σας δεν θα σας επιτρέψει ποτέ να δείτε έναν πατέρα της τάξεώς

1

57


ΛΙΙ.ΧΙ.\

1

58

Ι>Ε

TOCQUEVILLE

μου να φορολογείται με ολόκληρο το ποσόν των εικοστών, όπως ακριβώς και ένας οποιοσδήποτε άλλος πατέρας». Σε περιόδους σιτοδείας, τόσο συχνές κατά τον 18ο αιώνα, όλοι οι κάτοικοι της περιοχής απευθύνονται στον έπαρχο, δεί­ χνοντας να περιμένουν από αυτόν -και μόνο από αυτόν- να τους εξασφαλίσει τα προς το ζην. Είναι γεγονός ότι όλοι θε­

ωρούν υπεύθυνη την κυβέρνηση για τις συμφορές τους ακό­ μη και οι φυσικές καταστροφές, όπως η κακοκαφία, στην κυ­ βέρνηση χρεώνονται. Ας μην απορούμε, λοιπόν, όταν διαπιστώνουμε με πόσο

αξιοθαύμαστη ευκολία (επαν )επιβλήθηκε η συγκεντροποίηση στη Γαλλία στις αρχές του αιώνα μας. Οι άνθρωποι του

1789

είχαν ανατρέψει το παλαιό οικοδόμημα, αλλά τα θεμέλιά του παρέμεναν γερά ριζωμένα στην ψυχή των ίδιων των κατεδα­ φιστών του· σε αυτά ακριβώς τα θεμέλια βασίστηκε η άμεση αποκατάσταση του οικοδομήματος, και μάλιστα με υλικά ακό­ μη πω ανθεκτικά από εκείνα του παρελθόντος.


ΚΕΦΛΛΑΙΟ

7

Πώς απ' όλες τις χώρες της Ευρώπης

η Γαλλία -fιταν -fιδη εκείνη στην οποία ΎJ πρωτεuουσα είχε εξασφαλίσει δεσπόζουσα θέση σε σχέση με τις επαρχίες και αποσποuσε ό,τι καλuτερο διέθεταν

Αυτό που εξασφαλίζει σε μια πρωτεύουσα την πολιτική πρω­

τοκαθεδρία δεν είναι ούτε η γεωγραφική θέση της, ούτε η αί­

γλη και τα πλούτη της, αλλά ο τρόπος με τον οποίο κυβερ­ νάται η χώρα. Το Λονδίνο, που ο πληθυσμός του είναι ανάλογος με εκεί­

νον ενός ολόκληρου βασιλείου, δεν έχει επηρεάσει ώς σήμε­ ρα καθοριστικά τη μοίρα της Μεγάλης Βρετανίας. Επίσης, δεν υπάρχει πολίτης των Ηνωμένων Πολιτειών που να πι­ στεύει ότι οι κάτοικοι της Νέας Υόρκης μπορούν να καθορί­ σουν ης τύχες της χώρας. Ακόμη και μεταξύ των ίδιων των κατοίκων της πολιτείας της Νέας Υόρκης δεν υπάρχει κανείς

που να θεωρεί ότι η πορεία των Ηνωμένων Πολιτειών εξαρ­ τάται αποκλειστικά από αποφάσεις που λαμβάνονται στη Νέα Υόρκη. Και όμως, η πόλη της Νέας Υόρκης σήμερα έχει όσους περίπου κατοίκους είχε και το Παρίσι όταν ξέσπασε η Επανάσταση.

Κατά την περίοδο των Θρησκευτικών Πολέμων [τον 16ο αιώνα], ο πληθυσμός του Παρισιού αντιστοιχούσε στο ίδιο ποσοστό επί του πληθυσμού της χώρας όσο και το

1789.

Ωστό­

σο, σε καμιά περίπτωση δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί κα­ νείς ότι το κέντρο των αποφάσεων βρισκόταν εκεί. Κατά την περίοδο της Σφενδόνης [στα μέσα του

17ου

αιώνα], το Πα-


ΛII.XIS

160

IJE ΊΌCQUEVILLE

ρίσι εξακολουθεί να είναι απλώς η πω μεγάλη πόλη της Γαλ­ λίας. Το

1789, το Παρίσι «είναι» πια η Γαλλία. 1740 ο Μοντεσκιέ έγραφε σ' έναν φίλο

Ήδη το

του: «Στη

Γαλλία υπάρχουν μόνο το Παρίσι και οι μακρινές επαρχίες που το Παρίσι δεν έχει βρει ακόμη το χρόνο να τις καταβρο­

χθίσει».1 Το 1750 ο μαρκήσιος ντε Μφαμπώ, πνεύμα χιμαι­ ρικό αλλά ορισμένες φορές οξυδερκές, γράφει για το Παρί­ σι, δίχως να το κατονομάζει: «Οι πρωτεύουσες είναι απα­

ραίτητες όμως, όταν το κεφάλι μεγαλώσει υπερβολικά, το σώμα παθαίνει αποπληξία, με μοφαία αποτελέσματα. Τι θα απομείνει λοιπόν αν, καταδικάζοντας τις επαρχίες σ' ένα εί­

δος άμεσης εξάρτησης και αντιμετωπίζοντας τους κατοίκους τους σαν υπήκοους δεύτερης, κατά κάποιον τρόπο, κατηγο­ ρίας, αν, αποστρέφοντας από αυτούς κάθε είδους ενδιαφέ­ ρον και αποκλείοντας κάθε δυνατότητά τους να ικανοποιή­ σουν τις φιλοδοξίες τους, προσελκύσουμε όλους εκείνους που διαθέτουν οποιοδήποτε χάρισμα ή ταλέντο στην πρωτεύου­

σα;». Κάνει, μάλιστα, λόγο για ένα είδος «υπόκωφης επα­ νάστασης» που στερεί από τις επαρχίες τους προκρίτους τους, τους επιχειρηματίες τους και αυτούς που ονομάζουμε πνευ­ ματικούς ανθρώπους. Ο αναγνώστης που έχει διαβάσει προσεκτικά τα προη­ γούμενα κεφάλαια γνωρίζει ήδη τις αιτίες αυτού του φαινο­

μένου· θα συνιστούσε, επομένως, κατάχρηση της υπομονής του αν τις επαναλάμβανα εδώ. Αυτή η «επανάσταση» ήταν εν γνώσει της κυβέρνησης, η οποία όμως δεν έβλεπε παρά μόνον την πω ορατή πλευρά του φαινομένου: την αύξηση του πληθυσμού της πρωτεύου­

σας. Έβλεπε το Παρίσι να επεκτείνεται καθημερινά και το μόνο που την ανησυχούσε ήταν μήπως αρχίσει να αντιμετω­

πίζει δυσκολίες στη διοίκηση μιας τόσο μεγάλης πόλης. Έχω

1.

Επιστολή στον αβά

Nicolini,

στο Μπορντώ, στις

6

Μαρτίου

1740.


ΤΟ

ΠΑΛΑ Ι Ο

Κ ΑΘ Ε ΣΤΩ Σ

ΚΑΙ

Η

Ε Π Α Ν Α Σ ΊΆ

1: 11

υπόψη μου ουκ ολίγα διατάγματα των βασιλέων μας, κορίως του 17ου και 18ου αιώνα, που σκοπό έχουν να ανακόψουν αυτή την επέκταση. Οι ηγεμόνες μας συγκέντρωναν ολοένα και περισσότερο τον δημόσιο βίο της Γαλλίας στο Παρίσι και στις παρυφές του, και από την άλλη ήθελαν να παραμείνει το Παρίσι μικρή πόλη. Απαγορεύεται, λοιπόν, το χτίσιμο νέων

κατοικιών, ή επιτρέπονται μόνο τα πολυτελή οικοδομήματα, και μάλιστα σε ελάχιστα ελκυστικές περιοχές που προσδιο­ ρίζονται εκ των προτέρων. Κάθε νέο διάταγμα με ανάλογο περιεχόμενο συνιστά, ασφαλώς, και επιβεβαίωση του γεγο­ νότος ότι, παρά τις σχετικές ρυθμίσεις και αποφάσεις, το Πα­ ρίσι δεν είχε σταματήσει να επεκτείνεται. Έξι φορές κατά τη

διάρκεια της βασ~λείας του ο Λουδοβίκος ΙΔ' θα επιχειρήσει να ανακόψει τη ραγδαία επέκταση του Παρισιού, αλλά, αν και παντοδύναμος, θα αποτύχει σε αυτή του την προσπάθεια· παρά τα διαδοχικά διατάγματα, η πόλη μεγαλώνει συνεχώς. Ακόμη πω ραγδαία, όμως, και από την επέκταση των ορίων της είναι η εμπέδωση της πρωτοκαθεδρίας της, η οποία μά­ λιστα οφείλεται λιγότερο σε όσα συμβαίνουν «εντός των τει­ χών», και περισσότερο σε όσα συμβαίνουν εκτός. Την ίδια εποχή περίπου διαπιστώνει κανείς ότι, ουσιαστι­ κά, οι τοπικές ελευθερίες ολοένα και περισσότερο ατονούν. Παντού οι ενδείξεις ανεξαρτησίας εκλείπουν, ενώ ακόμη και

η φυσιογνωμία κάθε επαρχίας χάνει τα ιδιαίτερα χαρακτηρι­ στικά της τα τελευταία ίχνη δημόσιου βίου του παρελθόντος

σβήνουν. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι το έθνος παρουσίαζε

τάσεις παραλυσίας ή αδράνειας η κινητικότητα και η ζω­ ντάνια δεν λείπουν, απλώς η κινητήρια δύναμη βρίσκεται πια στο Παρίσι. Θα αρκεστώ σ' ένα μόνο από τα χίλια παρα­ δείγματα που θα μπορούσα να επικαλεστώ. Σε αναφορές προς τον υπουργό που αφορούν τον κλάδο του βιβλίου, δια­ βάζει κανείς ότι, ενώ τον 16ο αιώνα και στις αρχές του

17 ου

υπήρχαν σε επαρχιακές πόλεις αξιόλογα τυπογραφεία, πλέον είτε δεν υπάρχουν τυπογράφοι για να τα επανδρώσουν, είτε

ι6ι


Λ Ι Ι.

\

Ι

\ I>Ε

ΊΌ

CQUΕVIι ι Ε

δεν υπάρχουν δουλειές για να απασχολήσουν τους τυπογρά­

φους που εργάζονται σε αυτά. Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφι­

βολία ότι τα κάθε είδους κείμενα που τυπώνονταν στα τέλη του 18ου αιώνα ήταν πολύ περισσότερα απ' ό,τι κατά τον 16ο

αιώνα· απλώς, το κέντρο της πνευματικής κίνησης είχε πια μεταφερθεί σχεδόν αποκλειστικά στο Παρίσι, το οποίο «Κα­ ταβροχθίζει» τις επαρχίες.

Όταν ξεσπά η Επανάσταση του

1789,

αυτή η πρώτη ανα­

τροπή έχει πια ολοκληρωθεί.

Ο διάσημος περιηγητής Άρθουρ Γιανγκ2 φεύγει από το Πα­ ρίσι λίγες μόλις μέρες μετά τη συνέλευση των Γενικών Τάξεων και πριν από την πτώση της Βαστίλλης οι διαφορές που δια­ πιστώνει μεταξύ όσων έχει δει στο Παρίσι και της κατάστασης που επικρατεί έξω από τα όρια της πρωτεύουσας τον αφήνουν κατάπληκτο. Στο Παρίσι κυριαρχούσαν η υπερδραστηριότητα και ο θόρυβος κάθε στιγμή που περνούσε κυκλοφορούσε και μια πολιτική προκήρυξη -υπήρξε εβδομάδα κατά την οποία τυ­ πώθηκαν

92

τέτοιες προκηρύξεις! «Δεν έχω ξαναδεί ποτέ, ού­

τε καν στο Λονδίνο», έγραφε ο Γιανγκ, «τέτοιον καταιγισμό πο­

λιτικών κειμένων». Εκτός Παρισιού, αντίθετα, η εντύπωση που έχει είναι ότι κυριαρχούν η απάθεια και η σιωπή· τυπώνονται ελάχιστες μπροσούρες και καθόλου εφημερίδες. Οι επαρχίες, μολονότι βρίσκονται σε αναβρασμό και είναι έτοιμες να εκρα­ γούν, δείχνουν ήρεμες, σχεδόν ακίνητες οι πολίτες συγκεντρώ­ νονται κάθε τόσο, με μοναδικό ωστόσο σκοπό να μάθουν τα νέα από το Παρίσι. Σε όλες τις πόλεις που επισκέπτεται ο Γιανγκ ρωτά τους κατοίκους τι σκοπεύουν να κάμουν. Η απάντηση εί­ ναι παντού η ίδια: «Η πόλη μας δεν είναι παρά μια επαρχιακή πόλη· να δούμε πρώτα τι θα γίνει στο Παρίσι». «Αυτοί οι άν­ θρωποι», προσθέτει ο Γιανγκ, «δεν τολμούν να έχουν καν γνώ­ μη, έως ότου μάθουν τι σκέφτεται ο κόσμος στο Παρίσι».

2.

Βλ. Βιβλiο Α', Κεφάλαιο

1, σημ.

2, σελ. 29.

[Σ.τ.μ.]


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑ2.:ΙΛ2.:11

Μένει κανείς έκπληκτος από την εντυπωσιακή ευκολία με την οποία η Συντακτική Συνέλευση κατήργησε από τη μια μέρα στην άλλη όλες τις παλαιές επαρχίες της Γαλλίας -ορι­ σμένες από τις οποίες προϋπήρχαν ακόμη και της μοναρχίαςγια να διαιρέσει το βασίλειο σε

83 διαμερίσματα, λες

και επρό-

κειτο για παρθένα εδάφη του Νέου Κόσμου. Τίποτε δεν προ­ κάλεσε τόσο μεγάλη έκπληξη και εντύπωση στην Ευρώπη όσο αυτή η απόφαση. «Πρώτη φορά», έγραφε ο Μπερκ, «βλέ­ πουμε ανθρώπους να κατακερματίζουν την πατρίδα τους με τόσο βάρβαρο τρόπο». Όμως, έστω και αν η εικόνα θύμιζε διαμελισμό ζωντανών σωμάτων, ουσιαστικά επρόκειτο για τεμαχισμό πτωμάτων. Την ίδια εποχή που το Παρίσι αποκτούσε πανθομολογού­ μενα την πρωτοκαθεδρία, στο εσωτερικό της πόλης συνέβαι­ ναν αλλαγές, στις οποίες ο ιστορικός αξίζει επίσης να στρέ­ ψει την προσοχή του. Από πόλη συναλλαγών και εμπορίου, κατανάλωσης και αναψυχής, το Παρίσι μετατρεπόταν βαθ­

μιαία σε πόλη με βιοτεχνίες και βιομηχανίες η εξέλιξη αυτή συμπλήρωνε την πρωτοκαθεδρία για την οποία έγινε ήδη λό­ γος, ενισχύοντας το στοιχείο της τομής και της θεαματικής αλλαγής που χαρακτήριζε τη νέα εποχή. Οι ρίζες αυτής της εξέλιξης βρίσκονταν, πάντως, στο βαθι) παρελθόν- ήδη από τον Μεσαίωνα, φαίνεται ότι το Παρίσι Ωεν ήταν μόνο η πιο πολυάνθρωπη πόλη του βασιλείου, αλλά και κατεξοχήν πόλη των τεχνιτών. Όσο πλησιάζουμε προς τους Νε­ ότερους χρόνους, το στοιχείο αυτό γίνεται και πιο εμφανές. Στο βαθμό που το Παρίσι τείνει να απορροφά διοικητικές αρ­ μοδιότητες, οι βιομηχανικές δραστηριότητες συγκεντρώνονται

επίσης εδώ. Καθώς το Παρίσι τείνει όλο και περισσότερο να εξελιχθεί σε ρυθμιστή του εθνικού γούστου, σε κέντρο άσκη­ σης της εξουσίας αλλά και σε επίκεντρο της καλλιτεχνικής ζω­ ής, σε εστία κάθε δραστηριότητας που αφορά ολόκληρο το έθνος, ολοένα και περισσότερο η βιομηχανική παραγωγή της χώρας προσελκύεται και εγκαθίσταται εδώ.

16 3


ΛΙΙ.ΧΙ\

1

64

IJE TOCQUEVILLE

Έστω και αν τα στατιστικά στοιχεία του Παλαιού Καθεστώτος πολύ απέχουν συνήθως από το να είναι αξιόπιστα, πιστεύω ότι μπορεί κανείς να είναι βέβαως πως, κατά τα εξή­ ντα χρόνια που προηγήθηκαν της Επανάστασης, ο αριθμός των εργατών στο Παρίσι υπερδιπλασιάστηκε. ενώ την ίδια εποχή η γενική αύξηση του πληθυσμού της πόλης δεν ξεπερ­ νά σε καμιά περίπτωση το

33%

περίπου.

Παράλληλα με τους γενικούς λόγους στους οποίους ανα­ φέρθηκα ήδη, υπήρχαν και ειδικότεροι λόγοι για την τάση ερ­ γατών απ' όλα τα σημεία της Γαλλίας να συρρέουν στο Πα­ ρίσι· οι εργάτες αυτοί, μάλιστα, συνήθιζαν να εγκαθίστανται σε συγκεκριμένες συνοικίες της πόλης, οι οποίες βαθμιαία κατέληξε να έχουν αποκλειστικά εργατικό πληθυσμό. Ας μην ξεχνάμε, λοιπόν, ότι τα βάρη που οι δημοσιονομικές αρχές της εποχής επέβαλλαν στη βιομηχανία ήταν λιγότερα στο Πα­ ρίσι απ' ό,τι οπουδήποτε αλλού στη Γαλλία, ενώ παράλληλα αλλού ήταν πολύ πω δύσκολο να ξεφύγει κανείς από τον ασφυκτικό έλεγχο των συντεχνιών και των πρωτομαστόρων. Ορισμένες συνοικίες, όπως το

faubourg du Temple

faubourg Saint-Antoine

και το

ειδικά, είχαν από αυτή την άποψη ιδιαί­

τερα ευνο'ίκή μεταχείριση και απολάμβαναν σχετικά προνό­ μια. Ο Λουδοβίκος ΙΣΤ διεύρυνε [το

περισσό­

τερο αυτά τα προνόμια του

1776] ακόμη faubourg Saint-Antoine,

κάνοντας

ό,τι περνούσε από το χέρι του για να συμβάλει στη συγκέ­ ντρωση μεγάλου αριθμού εργατών σε αυτή τη συνοικία του Παρισιού· σ' ένα από τα διατάγματα του άτυχου αυτού ηγε­ μόνα διαβάζουμε λοιπόν ότι επιθυμούσε να δώσει στους ερ­ γάτες του

Saint-Antoine

μια ακόμη απόδειξη της προστασίας

που τους παρέχει και να τους απαλλάξει από βάρη και υπο­ χρεώσεις «που πλήττουν τα συμφέροντά τους, αλλά και την ελευθερία του εμπορίου». Τα εργοστάσια, οι μανιφακτούρες και οι υψικάμινοι είχαν αυξηθεί τόσο στο Παρίσι κατά τις παραμονές της Επανά­ στασης, ώστε τελικά η κυβέρνηση άρχισε να ανησυχεί σοβα-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

EΠANA};IΛ).;II

ρά. Οι -φανταστικοί, έστω- φόβοι της για τις συνέπειες αυτής της εξέλιξης ήταν πολλοί. Έτσι, σε απόφαση του Συμ­

βουλίου το

1784

διαβάζουμε, μεταξύ άλλων:

«0

βασιλιάς,

διαπιστώνοντας με ανησυχία ότι οι μανιφακτούρες πολλα­ πλασιάζονται με ταχύτατο ρυθμό, και επομένως ότι οι ανάγκες τους σε ξύλα θα μπορούσαν να προκαλέσουν προβλή-

ματα στην τροφοδοσία της πόλης, απαγορεύει στο εξής τη δημιουργία παρόμοιων μονάδων σε ακτίνα

15

λευγών γύρω

από την πόλη». Όσο για τον πραγματικό κίνδυνο που θα μπο­

ρούσε να υπάρξει από μια τέτοια συγκέντρωση εργατικού πληθυσμού, κανείς δεν τον υποψιαζόταν καν. Το Παρίσι, λοιπόν, είχε εξελιχθεί σε ηγεμόνα της Γαλλίας, ενώ παράλληλα δημιουργούνταν ο «στρατός» εκείνος που σύ­

ντομα θα γινόταν με τη σεφά του ο ηγεμόνας του Παρισιού. Σήμερα, νομίζω πως αρκετοί είναι αυτοί που συμφωνούν ότι η διοικητική συγκεντροποίηση και η παντοδυναμία του Παρισιού έχουν παίξει καθοριστικό ρόλο στην πτώση όλων των κυβερνήσεων που έχουμε δει να διαδέχονται η μια την

άλλη τα τελευταία σαράντα χρόνια. Είναι σχετικά εύκολο να αποδείξω ότι η ξαφνική και βίαιη κατάλυση της παλαιάς μο­

ναρχίας μπορεί να αποδοθεί εν πολλοίς σε αυτή την εξέλιξη, μια από τις κύριες αιτίες που οδήγησαν στην πρώτη εκείνη

επανάσταση, μητέρα όλων των επομένων.

16

s


1\ ΕΦΛΛΑΙΟ 8

Πwς στη Γαλλiα οι άνθρωποι εiχαν καταλ~ζει να μοιάζουν μεταξύ τους περισσότερο απ' ό,τι σε οποιαό~ποτε άλλη χwρα του κόσμου

Όποιος εξετάσει προσεκτικά τη Γαλλία του Παλαιού Καθε­ στώτος βρίσκεται αντιμέτωπος με δυο διαμετρικά αντίθετες

εικόνες. Όλοι οι κάτοικοι της χώρας, και ιδιαίτερα εκείνοι που ανήκουν στα μεσαία και ανώτερα στρώματα της κοινωνίας -οι οποίοι είναι και οι μόνοι που όσα τους αφορούν είναι ευ­ διάκριτα-, δείχνουν να είναι ακριβώς ίδιοι μεταξύ τους. Ωστό­

σο, στους κόλπους αυτού του ομοιόμορφου πλήθους εξακο­ λουθούν να υψώνονται πολλοί μικροί φραγμοί, που το διαι­ ρούν σε επιμέρους τμήματα· καθεμιά από αυτές τις μικρές ζώνες θυμίζει ξεχωριστή κοινωνία, που φροντίζει τα ιδιαίτε­ ρα συμφέροντά της, δίχως να μετέχει ενεργά στη ζωή του συ­ νόλου.

Σκέπτομαι αυτή τη σχεδόν απεριόριστη κατάτμηση και συνειδητοποιώ ότι, επειδή ακριβώς πουθενά αλλού οι πολί­ τες δεν ήταν λιγότερο έτοιμοι για κοινή δράση και για αμοι­ βαία υποστήριξη σε στιγμές κρίσης, μια μεγάλη επανάστα­

ση μπόρεσε να ανατρέψει εκ βάθρων μια τέτοια κοινωνία από τη μια στιγμή στην άλλη. Φαντάζομαι όλες τις διαχωριστικές

γραμμές να σαρώνονται από το μεγάλο αυτό ρεύμα και την ίδια στιγμή να αναδύεται ένα κοινωνικό σώμα πω συμπαγές και ομοιογενές απ' οτιδήποτε σχετικό είχε γνωρίσει ώς τότε ο κόσμος όλος.


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

EΠANAl:IΛl:ll

Ανέφερα ήδη με ποια έννοια η ζωή στις επαρχίες είχε ατονήσει προ πολλού σε όλο το βασίλειο· αυτός ήταν σε μεγάλο

βαθμό και ο λόγος που οι Γάλλοι είχαν γίνει λίγο-πολύ ίδιοι μεταξύ τους. Πίσω απ' όσες διαφορές απέμεναν, η ενότητα του έθνους ήταν ήδη ορατή, όπως αποκαλύπτεται από την ομοιομορφία της νομοθεσίας. Όσο πλησιάζουμε προς το τέλος του 18ου αιώνα, διαπιστώνουμε ότι αυξάνονται τα δια­ τάγματα, οι αποφάσεις του Συμβουλίου και οι βασιλικές δια­ κηρύξεις που εφαρμόζουν τους ίδιους κανόνες, με τον ίδιο τρόπο, σε όλα τα σημεία της επικράτειας. Δεν είναι μόνο οι κυβερνώντες αλλά και οι κυβερνώμενοι που ενστερνίζονται

την ιδέα μιας τόσο γενικής και ομοιόμορφης νομοθεσίας, ίδιας παντού και για όλους η αντίληψη αυτή διαποτίζει όλα τα σχέδια μεταρρύθμισης που διαδέχονται το ένα το άλλο κατά τα τριάντα περίπου χρόνια που προηγήθηκαν της Επανάστασης. Δύο αιώνες πριν, ακόμη και η σκέψη για κάτι ανάλογο θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν απλώς αδιανόητη. Όχι μόνο οι επαρχίες μοιάζουν ολοένα και περισσότερο μεταξύ τους, αλλά και σε κάθε επαρχία οι άνθρωποι που προ­ έρχονται από διαφορετικές τάξεις -ή, τουλάχιστον, όσοι από αυτούς ξεχωρίζουν από τον κύριο όγκο του λαού- γίνονται όλο και πιο όμοιοι μεταξύ τους, ανεξάρτητα από τη διαφο­ ρετική κοινωνική θέση τους. Τίποτε δεν είναι πιο αποκαλυπτικό ως προς αυτή τη δια­ πίστωση από τα τετράδια παραπόνων που κατατέθηκαν το

1789

στη συνέλευση των Τάξεων. Διαπιστώνει, λοιπόν, κα­

νείς διαβάζοντάς τα ότι, αν και οι συντάκτες έχουν πολύ δια­ φορετικά συμφέροντα, κατά τα άλλα ο τόνος είναι ο ίδιος.

Ωστόσο, αν μελετήσει κανείς τα πρακτικά παλαιότερων Γενικών Τάξεων, οι διαπιστώσεις διαφέρουν ριζικά. Εκεί ο αστός και ο ευγενής έχουν περισσότερα κοινά συμφέροντα και ανάλογα αιτήματα· οι εντάσεις μεταξύ τους είναι πολύ λιγότερες, έστω και αν κατά τα άλλα δείχνουν να ανήκουν σε διαφορετικές ... φυλές.

1

67


Λ

168

I I

Χ

I\

I > I·

ΤΟ

CQU

Ε

V

Ι ιιΕ

Ο χρόνος, που άφησε αλώβητα -και από πολλές απόψεις ενίσχυσε- τα προν6μια που χώριζαν αυτές τις δυο τάξεις με­ ταξύ τους, κατά τα άλλα είχε συμβάλει εμφανώς στη σχετι­

κή εξάλειψη των διαφορετικών χαρακτηριστικών τους. Επί αρκετούς αιώνες, η οικονομική κατάσταση των γάλ­ λων ευγενών δεν έπαψε να επιδεινώνεται. «Παρά τα προνό­ μιά της, η αριστοκρατία διαπιστώνει ότι βαθμιαία κατα­ στρέφεται οικονομικά και ότι ο πλούτος περνάει στα χέρια της Τρίτης Τάξης», γράφει με πικρία ένας ευγενής το

1755.

Ωστόσο, οι νόμοι που προστάτευαν την ιδιοκτησία των ευγε­ νών ήταν πάντοτε οι ίδιοι. Τίποτε δεν φαινόταν να έχει αλ­

λάξει ως προς την οικονομική θέση τους, και όμως παντού η οικονομική τους κατάσταση επιδεινωνόταν, στον ίδιο ακρι­ βώς βαθμό που έχαναν και τις εξουσίες τους.

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι στους ανθρώπινους θεσμούς, όπως και στο σώμα του ανθρώπου, ανεξάρτητα αν ορισμένα όργανα δείχνουν να εκπληρώνουν τις απαραίτητες για την επι­

βίωση λειτουργίες, υπάρχει μια αόρατη κεντρική δύναμη που είναι αυτή καθεαυτή η πηγή της ζωής. Ακόμη και αν τα όρ­ γανα φαίνεται να λειτουργούν όπως πριν, από τη στιγμή που αυτή η ζωοδότρια φλόγα σβήνει, όλα ατονούν, και τελικά πε­ θαίνουν. Ειδικά οι γάλλοι ευγενείς είχαν πάντα τη δυνατότη­

τα των «υποκαταστάσεων» (μάλιστα, ο Μπερκ επισημαίνει ότι στις μέρες του οι υποκαταστάσεις αυτές ήταν πιο συχνές

και πιο δεσμευτικές στη Γαλλία απ' ό,τι στην Αγγλία), που ήταν τα πρωτοτόκια, τα διηνεκή δοσίματα και όλα όσα απο­

καλούνταν «χρήσιμα δικαιώματα»

(droits utiles).

Επίσης, αν

και είχαν απαλλαγεί από την επαχθή υποχρέωση να χρημα­

τοδοτούν οι ίδιοι τις πολεμικές δραστηριότητες, ωστόσο δια­ τηρούσαν, και μάλιστα σε αυξημένο βαθμό, το δικαίωμα της

φοροαπαλλαγής με άλλα λόγια, απαλλάσσονταν από τα βά­ ρη, αλλά κρατούσαν τα οφέλη. Εξάλλου, απολάμβαναν και αρκετά άλλα χρηματικά ευεργετήματα, άγνωστα στους προ­ γόνους τους μολαταύτα, βαθμιαία η οικονομική τους κατά-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

EΠANA).;I'ALII

σταση γινόταν χεφότερη, στο βαθμό που τους έλειπαν ολοένα και περισσότερο τόσο οι εμπεφίες, όσο και το πνεύμα της διακυβέρνησης. Σε αυτή τη σταδιακή οικονομική υπο­ βάθμιση θα πρέπει, επίσης, να αποδώσουμε -τουλάχιστον εν μέρει- τη μεγάλη κατάτμηση της έγγειας ιδιοκτησίας, για την οποία έγινε ήδη λόγος. Ο ευγενής είχε παραχωρήσει κομμά­ τι-κομμάτι τη γη του στους χωρικούς, κρατώντας μόνο το δι­

καίωμα να εισπράττει τις χωροδεσποτικές εισφορές -και αυτές περισσότερο ως επίφαση μάλλον, παρά ως ουσιαστική διατήρηση της παλαιότερα ηγεμονικής του θέσης. Σε αρκε-

τές επαρχίες της Γαλλίας (μεταξύ των οποίων και το

Limousin,

στο οποίο αναφέρεται ο Τυργκό) δεν υπήρχαν πια παρά μι­ κροευγενείς, οι οποίοι ουσιαστικά δεν ήταν καν κάτοχοι γης

πλέον, έχοντας ως αποκλειστικό εισόδημά τους τα χωροδε­ σποτικά δικαιώματα και την έγγεια πρόσοδο.[27] «Στην περιφέρειά μας», γράφει ένας έπαρχος στις αρχές ήδη του 18ου αιώνα, «Ο αριθμός των αριστοκρατικών οικογε­

νειών εξακολουθεί να ανέρχεται σε αρκετές χιλιάδες, αλλά από αυτές λιγότερες από δεκαπέντε έχουν εισόδημα περισ­ σότερο από

20.000 λίρες».

Σ' ένα είδος οδηγιών του προς τον

διάδοχό του ένας άλλος έπαρχος (της το

1750:

Franche-Comte) γράφει

«Οι ευγενείς αυτής της χώρας είναι καλοί άνθρωποι,

αλλά φτωχοί· μάλιστα, όσο πιο φτωχοί, τόσο πιο υπερήφανοι

είναι. Το κύρος τους έχει μειωθεί σημαντικά σε σχέση με το παρελθόν. Δεν είναι κακή ιδέα να τους διατηρούμε σε αυτή την κατάσταση σχετικής πενίας, ώστε να είναι πρόθυμοι να μας παρέχουν τις υπηρεσίες τους και να έχουν την ανάγκη μας. Αποτελούν μια κλειστή κοινότητα, στην οποία δεν γίνο­ νται δεκτά παρά μόνο άτομα που μπορούν να αποδείξουν ότι τουλάχιστον οι τέσσερις τελευταίες γενεές προγόνων τους εί­ χαν τίτλο ευγενείας. Αυτή η αδελφότητα δεν είναι επισήμως καταχωρισμένη αλλά άτυπη. Τα μέλη της συναντώνται μία μόνο φορά το χρόνο, και αυτή παρουσία του επάρχου. Αφού δειπνήσουν και παρακολουθήσουν από κοινού τη θεία λει-

16 9


ΑΙ

ηο

IXI.\

Ι>Ε

TOCQUEVILLE

τουργία, αυτοί οι ευγενείς γυρίζουν στο σπίτι τους, άλλοι με

τα ψωράλογά τους και άλλοι πεζοί. Θα δείτε και εσείς περί ποίου κωμικού θεάματος πρόκειται». Αυτή η σταδιακή οικονομική υποβάθμιση της αριστοκρα­ τίας ήταν ορατή -περισσότερο ή λιγότερο- όχι μόνο στη Γαλ­ λία, αλλά σε όλα τα σημεία της ηπεφωτικής Ευρώπης, όπου το φεουδαρχικό σύστημα έπνεε τα λοίσθια δίχως να αντικα­ θίσταται από μια νέα μορφή αριστοκρατίας. Στοuς γερμανι­ κούς πληθυσμούς της Ρηνανίας αυτή η παρακμή ήταν κατε­ ξοχήν αισθητή και ορατή. Η μόνη χώρα όποu η τάση ήταν αντίστροφη είναι η Αγγλία. Εκεί, οι παλαιές αριστοκρατικές

οικογένειες ποu δεν είχαν εκλείψει όχι μόνο δεν είχαν χάσει ης περιουσίες τους, αλλά και τις είχαν αυξήσει· διατηρούσαν

την πρωτοκαθεδρία από άποψη πλούτου, αλλά και από άπο­ ψη εξουσιών. Όσο για ης νέες οικογένειες που είχαν απο­ κτήσει αντίστοιχους τίτλους, ποτέ δεν ξεπερνούσαν σε πλού­ τη ης παλαιές στην καλύτερη περίπτωση, ήταν οικονομικά

εφάμιλλές τους. Στη Γαλλία, όπως φαίνεται, ο πλούτος των ευγενών κα­ τέληγε σταδιακά στα χέρια απλών πολιτών, δίχως τίτλο ευ­

γενείας

(roturiers)·

θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι άνθρω­

ποι αυτοί πάχαιναν τρώγοντας από το περίσσευμα των ευ­ γενών. Κανένας νόμος, πάντως, δεν υπήρχε που να εμποδί­ ζει την οικονομική καταστροφή του αστού, ή που να τον δι­ ευκολύνει να πλουτίσει. Και όμως, οι αστοί πλούτιζαν ολοέ­ να και περισσότερο· σε αρκετές περιπτώσεις μάλιστα, γίνο­ νταν εξίσου πλούσιοι με τους ευγενείς -ή και περισσότερο. Επιπλέον, συχνά ο πλούτος τους είχε την ίδια προέλευση με

εκείνον των ευγενών- μολονότι ο αστός ζούσε συνήθως στην πόλη, ήταν και ιδιοκτήτης γης, ή ακόμη και ολόκληρης χωρο­ δεσποτείας.

Άλλες ομοιότητες μεταξύ των δυο αυτών τύπων ανθρώ­ που, του αριστοκράτη και τοu αστού, ήταν απόρροια της εκ­ παίδευσής τους και του τρόπου ζωής τους. Ο αστός ήταν εξί-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

EllANAL:IΛUI

σου μορφωμένος με τον ευγενή κα~, αυτό που πρέπε~ να επ~σημανθεί, η μόρφωσή του είχε τον ίδιο ακριβώς χαρακτήρα.

Και οι δυο τους φωτίζονταν από τις ίδιες πηγές. έχοντας θε­ ωρητικές αλλά και φιλολογικές γνώσεις. Το Παρία~, που γι­ νόταν ολοένα και περισσότερο ο «πα~δαγωγός» της Γαλλίας, κατάφερνε να προσδίδε~ σε όλα τα πνεύματα την ίδ~α μορφή και το ίδιο ύφος.

Στα τέλη του 18ου αιώνα, μπορούσε κανείς αναμφισβή­ τητα να διακρίνει ακόμη διαφορές μεταξύ των τρόπων της

αριστοκρατίας και εκείνων της αστικής τάξης, αφού δεν υπάρ­ χει τίποτε που να εξομοιώνεται με τόσο αργό ρυθμό όσο αυ­ τό το επίχρισμα των ηθών που συνήθως αποκαλείται «καλοί τρόποι». Στο βάθος όμως, αριστοκράτες και αστοί έμοιαζαν μεταξύ τους είχαν τις ίδιες ιδέες και συνήθειες, τα ίδια γού­ στα, τις ίδιες απολαύσεις διάβαζαν τα ίδια βιβλία, μιλούσαν το ίδιο γλωσσικό ιδίωμα. Το μόνο στο οποίο διέφεραν ήταν τα δικαιώματά τους.

Αμφιβάλλω αν αυτή η διαδικασία εξομοίωσης είχε προ­ χωρήσει τόσο πολύ σε οποιαδήποτε άλλη χώρα· ακόμη και στην Αγγλία, αν και στενά δεμένες μεταξύ τους μέσω των κοινών συμφερόντων τους, οι τάξεις εξακολουθούσαν συχνά να διαφέρουν μεταξύ τους σε ό,τι αφορά τη νοοτροπία και τα ήθη. Η πολιτική ελευθερία, χαρακτηριστικό αυτής της αξιο­

θαύμαστης χώρας, ικανή να δημιουργεί μεταξύ όλων των πο­ λιτών όχι μόνο τις απαραίτητες σχέσεις αλλά και δεσμοι)ς αλ­ ληλεξάρτησης, δεν σημαίνει και ότ~ τους κάνει να είναι όμοιοι·

αντίθετα, η «ενός ανδρός αρχή», η μοναρχία, είναι εκείνη που, μακροπρόθεσμα, καταλήγει πάντα να κάνει τους ανθρώπους όμοιους μεταξύ τους, αλλά και τον καθένα αδιάφορο για την τύχη των άλλων.

1

71


1\

ΕΦΛΛΑΙΟ

9

Πwς αuτοi οι τόσο όμοιοι μεταξu τοuς aνθpωπω

η ταν διαιρεμένοι όσο ποτέ aλλοτε σε μικρές ομaδες' aποξενωμένες και αδιaφοpες η μια για την aλλη

Ας κοιτάξουμε τώρα την άλλη πλευρά της εικόνας και ας δού­ με πώς αυτοί οι ίδιοι Γάλλοι, αν και είχαν τόσα κοινά γνωρί­ σματα, 1jταν ωστόσο πω απομονωμένοι μεταξύ τους απ' ό,τι οποτεδ-Ιjποτε άλλοτε κατά το παρελθόν,

1j

απ' ό,τι σε οποια­

δ-Ιjποτε άλλη χώρα του κόσμου την εποχ-Ιj εκείνη.

Υπάρχουν πολλές ενδείξεις ότι την περίοδο κατά την οποία στην Ευρώπη επικράτησε το φεουδαρχικό σύστημα, αυτοί

που έκτοτε έχουν αποκληθεί ευγενείς δεν 1jταν αρχικά μια κάστα αλλά περιλάμβανε τους άριστους της χώρας, και επο­ μένως επρόκειτο κυριολεκτικά για αριστοκρατία. Πρόκειται για ζ-Ιjτημα που δεν έχω την πρόθεση να το συζητ-Ιjσω εδώ· θα αρκεστώ, λοιπόν, να επισημάνω ότι 1jδη από τον Μεσαί­

ωνα η αριστοκρατία έχει εξελιχθεί σε κάστα· με άλλα λόγια,

αυτό που ξεχωρίζει τους ευγενεiς από τους υπόλοιπους κα­ τοίκους της χώρας είναι η καταγωγ-Ιj τους.

Ασφαλώς, διατηρούν ένα από τα γνωρίσματα της αριστο­ κρατίας, το κρατε{ν, το ότι δηλαδ-Ιj ασκούν την εξουσία· ποιοι, ωστόσο, θα ηγούνται της χώρας είναι θέμα καταγωγ-Ιjς, κλη­ ρονομικού δικαιώματος και μόνο. Όποιος δεν είχε την τύχη οι πρόγονοί του να είναι ευγενείς δεν μπορεί να αν-Ιjκει σε αυ­ τ-Ιj την ιδιαίτερη και κλειστ-Ιj ομάδα που ασκεί την εξουσία·


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΗΕ1:ΊΏΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ1:Η

ακόμη και όταν κατέχει υψηλά κρατικά αξιώματα, δεν παύει να είναι υποδεέστερος. Στην ηπειρωτική Ευρώπη, παντού όπου το φεουδαρχικό

σύστημα επικράτησε, οδήγησε στη δημιουργία ενός είδους κάστας μόνο στην Αγγλία, κατ' εξαίρεση, δημιούργησε μια αυθεντική αριστοκρατία. Πάντοτε απορούσα πώς ένα γεγο­ νός όπως αυτό, που κάνει την Αγγλία να ξεχωρίζει απ' όλα τα σύγχρονα έθνη, και που αποτελεί το κλειδί για να κατα­ λάβει κανείς τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των νόμων, της νοο­ τροπίας και της ιστορίας αυτής της χώρας, δεν έχει απασχο­ λήσει περισσότερο τους φιλόσοφους και τους πολιτικούς, με

αποτέλεσμα να περνά πια απαρατήρητο ακόμη και από τους ίδιους τους Άγγλους. Αν και το φαινόμενο αυτό έχει εν μέρει επισημανθεί και περιγραφεί επανειλημμένα, κατά τη γνώμη

μου ποτέ δεν έχει φωτιστεί επαρκώς. Ο Μοντεσκιέ, όταν επι­ σκέφθηκε τη Μεγάλη Βρετανία το

1729,

έγραψε: «Βρίσκομαι

σε μια χώρα που δεν μοιάζει καθόλου με την υπόλοιπη Ευ­ ρώπη», δίχως ωστόσο να προσθέσει κάτι περισσότερο στη γε­ νική αυτή επισήμανση.

Αυτό που έκανε την Αγγλία να διαφέρει από την υπόλοι­ πη Ευρώπη δεν ήταν τόσο το Κοινοβούλιά της, η ελευθερία

της έκφρασης και του Τύπου, ή ο θεσμός των ενόρκων στην απονομή της δικαιοσύνης, όσο κάτι άλλο, ακόμη πιο ξεχωρι­

στό και πιο αποτελεσματικό. Η Αγγλία είναι, λοιπόν, η μονα­

δική χώρα στην οποία το σύστημα με τις κάστες δεν τροπο­ ποιήθηκε απλώς, αλλά καταργήθηκε. Οι ευγενείς και οι απλοί

πολίτες ασκούσαν από κοινού τα ίδια επαγγέλματα, επιδίδο­ νταν στις ίδιες επιχειρήσεις και, το πιο σημαντικό, παντρεύ­

ονταν μεταξύ τους. Ακόμη και του μεγαλύτερου χωροδεσπό­ τη η κόρη μπορούσε να παντρευτεί έναν «παρείσακτο», έναν ανερχόμενο αστό, δίχως κανέναν ενδοιασμό. Θέλετε να διαπιστώσετε αν ο θεσμός της κάστας, με όλες του τις συνέπειες, σε επίπεδο ιδεών, συνηθειών και φραγμών μεταξύ των κατοίκων μιας χώρας, έχει εκλείψει οριστικά; Μό-

1

73


ΛIIXIS

174

IJE TOCQUEVILLE

νο οι γάμοι αποτελοι)ν αψευδές κριτήριο. Ακόμη και στη ση­ μερινή Γαλλ[α, μετά από εξήντα χρόνια δημοκρατ[ας, θα δια­

πιστώσετε ότι υπάρχουν περιπτώσεις κατά τις οπο[ες μέλη παλαιών και «νέων» οικογενειών, οι οπο[ες κατά τα άλλα δε[­ χνουν να έχουν αναμειχθε[ απολύτως, αποφεύγουν, στο βαθ­ μό που αυτό ε[ναι δυνατόν, να παντρεύονται μεταξύ τους. Συχνά υπογραμμ[ζεται πως η αγγλική αριστοκρατ[α έχει αποδειχθε[ πιο συνετή, πιο επιδέξια, πιο ανοιχτή απ' ό,τι οι ευγενε[ς των άλλων ευρωπdίκών χωρών. Πιο σωστό θα ήταν, ωστόσο, να πούμε ότι, εδώ και πολύν καιρό, στην Αγγλ[α δεν

υπάρχει ουσιαστικά αριστοκρατ[α, με την πιο στενή και κυ­ ριολεκτική έννοια του όρου, έτσι όπως αυτός γ[νεται αντιλη­ πτός σε όλες τις άλλες χώρες. Αυτή η ιδιότυπη επανάσταση ανάγεται σ' ένα πολύ μα­ κρινό παρελθόν· ωστόσο, τα [χνη της μπορε[ κανε[ς να τα ανα­ ζητήσει μελετώντας την εξέλιξη της σχετικής ορολογ[ας. Εδώ και αιώνες, αυτό που εμε[ς λέμε

gentilhomme,

ο

gentleman,

έχει

αποκτήσει άλλη εντελώς έννοια στην Αγγλ[α, ενώ αυτό που

εμε[ς λέμε roturier (ο κοινός πολίτης)1 δεν υπάρχει καν πλέον. Ήδη το

1664, όταν

ο Μολιέρος έγραφε τον Ταρτούφο, θα ήταν

δύσκολο να μεταφραστε[ αγγλικά ο στ[χος

Et, tel que l' on le voit, il est bon gentilhomme. Α ν θέλει, εξάλλου, κανε[ς να περάσει από την επιστήμη

της γλώσσας στην επιστήμη της ιστορ[ας, δεν έχει παρά να παρακολουθήσει την εξέλιξη, χρονική και γεωγραφική, της

λέξης gentleman, η οποία κατάγεται από το δικό μας gentilhomme. Όσο οι τάξεις στην Αγγλία προσεγγ[ζουν η μια την άλλη και αναμειγνύονται μεταξύ τους, η έννοια της λέξης δι­ ευρύνεται· από αιώνα σε αιώνα βλέπουμε η χρήση του όρου να επεκτείνεται, ώστε αυτός να περιλάβει και στρώματα που

1.

Ο δυσyενής (κατ' αντιδιαστολή προς τον ευγενή) ή χοινολαί"της

των παλαιοτέρων. [Σ.τ.μ.]


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

KAHEL:HH

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

βρίσκονται όλο και πιο χαμηλά στην κοινωνική ιεραρχία. Εν συνεχεία, οι Άγγλοι που εγκαταστάθηκαν στην Αμερική έφεραν μαζί τους και τον όρο

gentleman,

ο οποίος όμως εκεί κα­

τέληξε να χρησιμοποιείται για όλους ανεξαιρέτως τους πολίτες της χώρας. Η ιστορία, λοιπόν, της λέξης

gentleman

είναι η

ιστορία της ίδιας της δημοκρατίας.

Στη Γαλλία, η λέξη

gentilhomme

παραμένει πάντα στενά

δεμένη με την αρχική της έννοια· ίσως μετά την Επανάστα­ ση η χρήση της να έχει περιοριστεί κάπως, αλλά η έννοιά της παραμένει πάντοτε η ίδια. Ο λόγος για τον οποίο η λέξη που δήλωνε την κάστα εξακολούθησε να χρησιμοποιείται ήταν γιατί η ίδια η κάστα εξακολουθούσε να υπάρχει, εξίσου δια­ κριτή απ' όλες τις άλλες τάξεις όσο και κατά το παρελθόν. Ωστόσο, θα προχωρήσω ακόμη περισσότερο και θα υπο­

στηρίξω ότι την εποχή που επινοήθηκε ο όρος

(gentilhomme)

η κάστα είχε γίνει πιο διακριτή από ποτέ, καθώς παρατηρεί­ ται στη χώρα μας η αντίθετη ακριβώς τάση απ' ό,τι στην πε­

ρίπτωση της Αγγλίας. Έστω και αν ο αστός δεν διέφερε πλέ­

ον σημαντικά από τον ευγενή, η απόσταση που τους χώριζε γινόταν, από μια ορισμένη άποψη, ολοένα και μεγαλύτερη. Οι

δυο αυτές διαπιστώσεις φαίνονται από πρώτη ματιά αντιφα­ τικές, αλλά συχνά δυο αντίθετες τάσεις, αντί να αλληλοεξου­ δετερώνονται, παράγουν το ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα. Κατά τον Μεσαίωνα, και για όσο διάστημα η φεουδαρχία ήταν το κυρίαρχο σύστημα, όσοι ήταν κάτοχοι γης που ανήκε

στον χωροδεσπότη (οι λεγόμενοι, σύμφωνα με την ορολογία της εποχής, βασάλω), πολλοί από τους οποίους δεν ήταν ευ­ γενείς, συνεργάζονταν κατά κανόνα στη διοίκηση της χωροδε­

σποτείας -άλλωστε, αυτός ήταν και ο βασικός όρος για να τους παραχωρηθεί γη. Όχι μόνο ήταν υποχρεωμένοι να ακολουθούν

τον χωροδεσπότη

(seigneur)

στον πόλεμο, αλλά όφειλαν, σύμ­

φωνα με τους όρους υπό τους οποίους τούς είχε παραχωρηθεί η γη, να περνάνε ένα μέρος του χρόνου στην αυλή του, βοη­ θώντας τον στην απονομή της δικαιοσύνης και στα διοικητικά

175


Λ

1

76

I.

Ε Χ

I S lH

ΤΟ

C Q U Ε V IL L Ε

του καθήκοντα. Η αυλή του χωροδεσπότη έπαιζε καθοριστι­ κό ρόλο στη λειτουργία του φεουδαρχικού συστήματος το κα­ θεστώς αυτό αποτυπώνεται σε όλες τις παλαιές νομοθεσίες της Ευρώπης, ενώ σαφή ίχνη του έχω εντοπίσει ακόμη και σή­

μερα σε αρκετές περιοχές της Γερμανίας. Τριάντα χρόνια πριν από την Επανάσταση, ο

Edme de Freminville,

ειδικός σε θέ­

ματα φεουδαρχίας, δημοσίευσε ένα ογκώδες σύγγραμμα για τα φεουδαλικά δικαιώματα και την ανανέωση των τοπολογίων

(terriers),

όπου έγραφε ότι σε ορισμένες χωροδεσποτείες είδε

να αναφέρεται πως «Οι βασάλοι

(vassaux)

ήταν υποχρεωμέ­

νοι να εμφανίζονται κάθε δεκαπέντε μέρες στην αυλή του χω­

ροδεσπότη, όπου, μαζί με τον ίδιο ή με τον δικαστή του, εκ­ δίκαζαν τις διαφορές μεταξύ των κατοίκων». Σε αυτά τα αρ­ χεία, προσθέτει ο Ε.

de Freminville, γίνεται λόγος «ακόμη

και

για ογδόντα, εκατόν πενήντα, ή και διακόσιους βασάλους στην ίδια χωροδεσποτεία· από αυτούς, πολλοί ήταν απλοί πολί­

τες». 2 Αναφέρω αυτό το απόσπασμα όχι ως αποδεικτικό στοι­ χείο -υπάρχουν, άλλωστε, ουκ ολίγα-, αλλά ως παράδειγμα πως, ήδη από τα παλιά χρόνια και για μεγάλο χρονικό διά­ στημα, οι επιφανείς πολίτες της υπαίθρου διατηρούσαν στενές

σχέσεις με τους ευγενείς και συνεργάζονταν καθημερινά μαζί τους στη διοίκηση της περιοχής. Το ρόλο που έπαιζε για τους

μικρο'ίδιοκτήτες γης της υπαίθρου η αuλή τοu χωροδεσπότη τον έπαιζε για τους αστούς των πόλεων η συνέλευση των επαρ­ χιακών Τάξεων, και αργότερα των Γενικών Τάξεων. Μελετώντας κανείς ό,τι στοιχεία σώζονται από τις Γενικές

Τάξεις του 14ου αιώνα, και κυρίως από τις επαρχιακές Τά­ ξεις της ίδιας εποχής, δεν μπορεί παρά να εντυπωσιαστεί από

τη θέση που κατείχε η Τρίτη Τάξη σε αυτές τις συνελεύσεις

και από την εξουσία ποu ήδη διέθετε.

2. Edme de la Poix de Freminville, La Pratiquι• ιιniverselle pour la renovation des terriers et des droits seigneurίaux, τ. Α', σ. 14 7.


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΙΙ

Ατομικά, ο αστός του 14ου αιώνα δεν υπάρχει αμφιβολία

ότι είναι πολύ χαμηλότερου επιπέδου από τον αστό του 18ου αιώνα· ωστόσο, οι αστοί ως σύνολο κατέχουν στην «πολιτική κοινωνία» πολύ πω υψηλή και στέρεη θέση. Το δικαίωμα των αστών να συμμετέχουν στη διακυβέρνηση της χώρας θε­ ωρείται αδιαμφισβήτητο· ο ρόλος που παίζουν στις πολιτικές συνελεύσεις είναι σημαντικός, συχνά βαρύνων. Οι άλλες τάξεις δεν παραλείπουν ποτέ να λάβουν υπόψη τη γνώμη των αστών. Αυτό, ωστόσο, που προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη εντύπω­ ση είναι το γεγονός ότι η αριστοκρατία και η Τρίτη Τάξη, πο­ λύ πω εύκολα τότε παρά ποτέ άλλοτε, συνεργάζονται αρμο­

νικά στη διοίκηση της χώρας και στην τήρηση κοινής στάσης. Αυτό δεν ισχύει μόνο στην περίπτωση των Γενικών Τάξεων του 14ου αιώνα, οι οποίες συχνά είχαν επαναστατικό και ανορθόδοξο χαρακτήρα λόγω της ταραγμένης εποχής, αλλά και στις επαρχιακές Τάξεις της ίδιας περιόδου, όπου τίποτε

δεν δείχνει να ξεφεύγει από την κανονική και συνηθισμένη πρακτική. Έτσι, στην

Auvergne,

βλέπουμε να λαμβάνουν από

κοινού σημαντικά μέτρα και να αναθέτουν την εφαρμογή τους σε άτομα ειδικά επιλεγμένα από τους κόλπους και των τριών τάξεων. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται την ίδια εποχή και στην Καμπανία. Όλοι γνωρίζουμε το περιώνυμο εκείνο πε­ ριστατικό, όταν ευγενείς και αστοί από διάφορες πόλεις ένω­ σαν τις δυνάμεις τους, στις αρχές του ίδιου αιώνα, για να υπε­ ρασπιστούν τις ελευθερίες του έθνους και τα προνόμια των

επαρχιών τους από τις επιβουλές της βασιλικής εξουσίας. 3 Αρκετά από τα γεγονότα της περιόδου εκείνης της ιστορίας

3.

Ο Τοκβίλ αναφέρεται, προφανώς, στην αντίδραση των αριστο­

κρατών αλλά και των αστών το

1314, επί

Φιλίππου Δ' του Ωραίου, οι ο­

ποίοι υποχρέωσαν τον διάδοχό του, Λουδοβίκο ΙΑ', να παραχωρήσει, το

1315, αυτοδωικητικά προνόμια στις επαρχίες.

[Σ.τ.μ.]

177


AU.XI\ IJE TOCQUEVILLE

17 8

μας θυμίζουν μάλλον Αγγλία. Ωστόσο, τίποτε ανάλογο δεν παρατηρείται κατά τους αιώνες που θα ακολουθήσουν. Στο μέτρο, λοιπόν, που η διοίκηση στις χωροδεσποτείες

(seigneuries) αποδιοργανώνεται, που οι Γενικές Τάξεις συνέρ­ χονται όλο και πιο σπάνια ή και καθόλου, που σε εθνικό επί­ πεδο οι ελευθερίες καταλύονται, συμπαρασύροντας και τις το­ πικές ελευθερίες, αστοί και ευγενείς συνεργάζονται ολοένα και λιγότερο. Δεν αισθάνονται πια την ανάγκη για αμοιβαία προ­ σέγγιση και συνεννόηση· γίνονται κάθε μέρα και πιο ανεξάρ­ τητοι οι μεν από τους δε, αλλά παράλληλα και πιο αποξενω­ μένοι μεταξύ τους. Τον 18ο αιώνα αυτή η ανατροπή έχει ολο­

κληρωθεί· αστοί και ευγενείς δεν συναντώνται πια παρά μόνο τυχαία, στην ιδιωτική σφαίρα. Οι δυο τάξεις έχουν πια μεταξύ τους όχι απλώς ανταγωνιστικές, αλλά και εχθρικές σχέσεις. [28]

Αυτό που κάνει την περίπτωση της Γαλλίας ιδιαίτερη είναι ότι, την ίδια εποχή που η αριστοκρατία ως τάξη χάνει την πο­ λιτική της ισχύ, οι ευγενείς ως άτομα αποκτούν προνόμια που

δεν τα είχαν ποτέ, ή ενισχύουν όσα διέθεταν ήδη -θα έλεγε κα­ νείς ότι τρέφονται από το κουφάρι της τάξης τους. Η αριστο­ κρατία έχει ολοένα και λιγότερο το δικαίωμα να κυβερνά, αλ­ λά στους ευγενείς ανήκει ολοένα και περισσότερο το απο­ κλειστικό προνόμιο να είναι οι στενότεροι συνεργάτες του μο­ νάρχη -ήταν πιο εύκολο για έναν μη ευγενή να γίνει κρατικός αξιωματούχος επί Λουδοβίκου ΙΔ', παρά επί Λουδοβίκου ΙΣΤ. Αυτό το φαινόμενο παρατηρείται και στην Πρωσία, σε μια εποχή, μάλιστα, που ήταν ακόμη σχεδόν άγνωστο στη Γαλλία. Καθένα από αυτά τα προνόμια, από τη στιγμή που παραχω­ ρείται, γίνεται και κληρονομικό, αναπαλλοτρίωτο. Όσο πε­

ρισσότερο αυτοί οι ευγενείς παύουν να αποτελούν πράγματι αριστοκρατία, τόσο δείχνουν να μετατρέπονται σε κάστα. Ας πάρουμε το πιο απεχθές από αυτά τα προνόμια, την απαλλαγή από τους φόρους εύκολα διαπιστώνει κανείς πως από τον 15ο αιώνα ώς την Επανάσταση το ύψος των φοροα­ παλλαγών αυξάνεται, και μάλιστα παράλληλα με τη ραγδαία


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΗΕLΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

αύξηση των φορολογικών βαρών του λαού. Όταν η συνολικά

1.200.000

taille ήταν

λίρες, επί ΚαρόλουΖ', το προνόμιο της

απαλλαγής από αυτή δεν είχε και τόσο μεγάλη σημασία· όταν όμως, επί Λουδοβίκου ΙΔ', το αντίστοιχο ποσό είχε φτάσει τις

80.000.000

λίρες, το ύψος της φοροαπαλλαγής ήταν πια με­

γάλο. Όταν η

taille ήταν

ο μόνος φόρος εισοδήματος, η εξαί-

ρεση των ευγενών από αυτή δεν ήταν καν αξιομνημόνευτη· όταν, όμως, αυτού του είδους οι φόροι πολλαπλασιάστηκαν, με διάφορες μορφές και διάφορα ονόματα, ώστε στην

taille

να ενσωματωθούν άλλοι τέσσερις φόροι, αλλά και προστέ­ θηκαν βάρη άγνωστα κατά τον Μεσαίωνα, όπως η αγγαρεία σε όλα τα δημόσια έργα και η άμισθη υπηρεσία στην πολιτο­

φυλακή και άλλες βασιλικές υπηρεσίες (και μάλιστα, δίχως κανένα στοιχείο ίσης μεταχείρισης των πολιτών). τότε η απαλλαγή των ευγενών από τους φόρους άρχισε να σκανδαλίζει. Οι ανισότητες, αν και αναμφισβήτητα μεγάλες, ήταν επιφα­ νειακές μάλλον παρά ουσιαστικές, καθώς συχνά ο ευγενής κατέβαλλε έμμεσα το φόρο από τον οποίο ο ίδιος απαλλασ­ σόταν, μέσω των πακτωτών του. Σε αυτά τα ζητήματα ωστόσο, η ανισότητα που είναι ορατή ενοχλεί περισσότερο από εκείνη που είναι ουσιαστική. [29] Ο Λουδοβίκος ΙΔ', τον οποίο οι ανάγκες του δημόσιου τα­ μείου τον πίεζαν ασφυκτικά κατά τα τελευταία χρόνια της βασιλείας του, επέβαλε δυο νέους φόρους: τον κεφαλικό φό­

ρο και τα εικοστά. Όμως, ως εάν η απαλλαγή από τους φό­ ρους να ήταν προνόμιο αξιοσέβαστο και απαραβίαστο, ενώ οι νέοι φόροι κοινοί για όλους τους κατοίκους της χώρας, ο τρόπος με τον οποίο καταβάλλονταν ήταν υποτιμητικός και

αμείλικτος για τους πολλούς, ενώ για τους λίγους επιεικής και αβρός. [30,

31, 32]

Α ν και η φορολογική ανισότητα κυριαρχούσε σε ολόκληρη την ηπειρωτική Ευρώπη, σε ελάχιστες μόνο χώρες ήταν τόσο ορατή και τόσο αισθητή όσο στη Γαλλία. Σε μεγάλο μέρος της

Γερμανίας οι φόροι ήταν έμμεσοι. Αλλά και σε ό,τι αφορά την

1

79


ΛI.I.XIS

180

!)Ε

TOCQUEVILLE

άμεση φορολογία, το προνόμιο των ευγενών περιοριζόταν συ­ χνά στον μικρότερο συντελεστή που ίσχυε στην περίπτωσή τους. Υπήρχαν, εξάλλου, και ορισμένοι φόροι που επιβάλλο­ νταν αποκλειστικά στους ευγενείς, ως υποκατάστατο των στρα­

τιωτικών τους υπηρεσιών, που είχαν γίνει πια προαιρετικές. Απ' όλους τους τρόπους που υπάρχουν για να γίνονται αι­ σθητές οι διακρίσεις μεταξύ των ανθρώπων και η διαφορετι­ κή αντιμετώπιση των επιμέρους τάξεων, η φορολογική ανισό­ τητα είναι ο πω οδυνηρός, ο πω επφρεπής στο να προσθέτει το στοιχείο της κοινωνικής απομόνωσης σε εκείνο της ανισό­ τητας, κάνοντας μάλιστα τόσο το ένα όσο και το άλλο ανία­ τα. Και να γιατί: όταν οι αστοί και οι ευγενείς δεν είναι πια

υποχρεωμένοι να πληρώσουν τους ίδιους φόρους, κάθε χρόνο η κατανομή των φορολογικών βαρών και η είσπραξη των φό­ ρων έρχονται να υπενθυμίσουν με τον πω σαφή τρόπο τις τα­ ξικές διαφορές μεταξύ τους. Κάθε χρόνο, ο κάτοχος των προ­ νομίων έχει προφανές συμφέρον να διαφοροποιείται από τη

μεγάλη μάζα του πληθυσμού, και επομένως κάνει νέες προ­ σπάθειες ώστε να τύχει ιδιαίτερης μεταχείρισης. [33] Μια και δεν υπάρχουν παρά ελάχιστες δημόσιες αντιπα­ ραθέσεις που να μην απορρέουν από -ή να μην καταλήγουν σε- κάποιο φόρο, από τη στιγμή που οι δυο τάξεις δεν υπό­ κεινται στα ίδια φορολογικά βάρη, δεν έχουν πια λόγους να

βρίσκονται σε διάλογο μεταξύ τους, δεν έχουν πια κοινές ανά­ γκες και κοινές επιδιώξεις δεν υπάρχει, επομένως, και λόγος να τις κρατά κανείς σε απόσταση τη μια από την άλλη, αφού πια δεν έχουν ούτε την ευκαφία ούτε την επιθυμία να δρουν από κοινού. Ο Μπερκ, στην εξωρdίσμένη εικόνα που δίνει για το πα­ λαιό πολίτευμα της Γαλλίας, πιστώνει στην αριστοκρατία της χώρας μας την ευκολία με την οποία οι αστοί αποκτούσαν τίτ­ λους ευγενείας μέσω της εξασφάλισης δημόσιου αξιώματος. Κατά τον Μπερκ, το φαινόμενο αυτό παρουσιάζει ορισμένες αναλογίες με την «ανοιχτή αριστοκρατία» της Αγγλίας. Ο Λου-


ΤΟ

ΠΑΛΑ Ι Ο

Κ Λ

<·>

Ι·: ~ Τ Ω Σ

ΚΑ Ι

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ Σ Η

δοβίκος ΙΑ' είχε ήδη πολλαπλασιάσει τους τίτλους ευγενείας ήταν και αυτός ένας τρόπος να υποβαθμίσει την παλαιά αρι­ στοκρατία, αφού οι νέοι ευγενείς αποκτούσαν τους τίτλους τους χάρις στην οικονομική τους ευρωστία και μόνο. Από τον Νεκέρ μαθαίνουμε ότι επί των ημερών του ο αριθμός των αξιω­ μάτων που εξασφάλιζαν στον κάτοχό τους τίτλο ευγενείας εί­

χε φτάσει τις 4.000.4 Σε καμιά άλλη χώρα της Ευρώπης δεν παρατηρείται κάτι ανάλογο· η αντιστοιχία μεταξύ Αγγλίας και Γαλλίας που προσπαθούσε να αποδείξει ο Μπερκ βασιζόταν σε εσφαλμένη ανάγνωση της πραγματικότητας. Αν οι μεσαίες τάξεις στην Αγγλία είχαν την τάση μάλλον να ενωθούν με την αριστοκρατία παρά να την πολεμήσουν, αυτό δεν οφειλόταν τόσο στο πόσο «ανοιχτή» ήταν η αγγλι­ κή αριστοκρατία, όσο στο ότι, όπως ήδη ανέφερα, τα όρια με­

ταξύ τους ήταν ελαστικά και δυσδιάκριτα· το χαρακτηριστι­ κό δεν ήταν τόσο η ευκολία με την οποία «έμπαινε» κανείς σε αυτή, όσο το γεγονός ότι δεν αντιλαμβανόταν καν σε ποιον

ακριβώς βαθμό ήταν ήδη μέλος της ή κινούνταν στις παρυ­ φές της. Όσοι, λοιπόν, βρίσκονταν αρκετά κοντά στην αρι­

στοκρατία μπορούσαν άνετα να θεωρούν τον εαυτό τους μέ­ λος της, να μετέχουν στη διακυβέρνηση της χώρας, να αντλούν

αίγλη αλλά και οφέλη από την ισχύ της. Αντίθετα, στη Γαλλία, η διαχωριστική γραμμή μεταξύ της αριστοκρατίας και των άλλων τάξεων, έστω και αν η υπέρ­ βασή της δεν παρουσίαζε ιδιαίτερες δυσκολίες, ήταν σαφής και ευδιάκριτη, αισθητή με τρόπο απροκάλυπτο και οδυνη­

ρό για όσους δεν ανήκαν στην αριστοκρατία. Από τη στιγμή που κάποιος θα διέσχιζε αυτή τη γραμμή, άφηνε πίσω του το περιβάλλον στο οποίο ανήκε ώς τότε, για το οποίο τα νεοα­ ποκτημένα προνόμιά του ήταν οικονομικά δυσβάστακτα, αλ­ λά και ταπεινωτικά.

4. De la Revolution jran9aise (1796), σ. 122.


AI.EXIS

()Ε

TOCQUEVILLE

Το σύστημα των επίκτητων τίτλων ευγενείας όχι μόνο δεν μείωνε το μίσος του απλού πολίτη για τους ευγενείς, αλλά αντίθετα το αύξανε απεριόριστα· η ζήλια που οι νέοι ευγε­ νείς ενέπνεαν στους πρώην ομοίους τους ενίσχυε τη δυσφο­ ρία και την πικρία των απλών πολιτών. Αυτός είναι ο λόγος που η Τρίτη Τάξη στα τετράδια παραπόνων της εκφράζει πά­ ντοτε περισσότερη οργή κατά όσων έχουν πρόσφατα απο­

κτήσει τίτλο ευγενείας, και λιγότερη κατά των παλαιών ευ­ γενών- επιπλέον, όχι μόνον δεν ζητά να γίνει ευκολότερη η πρόσβαση στην αριστοκρατία, αλλά έχει μόνιμο αίτημά της να περιοριστούν οι διαστάσεις του φαινομένου. Σε καμιά άλλη περίοδο της ιστορίας μας δεν ήταν τόσο εύκολο να αποκτήσει κανείς τίτλο ευγενείας όσο το

1789, αλ­

λά και ποτέ άλλοτε το χάσμα μεταξύ αστών και ευγενών δεν

ήταν τόσο βαθύ. Οι ευγενείς δεν θέλουν στα εκλεκτορικά τους σώματα ούτε ρουθούνι αστού, αλλά και οι αστοί αντιδρούν εξίσου αρνητικά σε οτιδήποτε και οποιονδήποτε τους θυμί­

ζει την αριστοκρατία. Σε ορισμένες επαρχίες μάλιστα, αυτοί που έχουν αποκτήσει πρόσφατα τίτλο ευγενείας αντιμετω­

πίζονται με δυσπιστία και περιφρόνηση, είτε γιατί δεν θεω­ ρούνται αρκετά αριστοκράτες, είτε γιατί θεωρούνται ήδη υπερβολικά αριστοκράτες. Αυτή ήταν η περίπτωση, απ' ό,τι

λέγεται, του διάσημου χημικού Λαβουαζιέ. Αν τώρα, αφήνοντας προς στιγμήν τους ευγενείς, εξετά­ σουμε την περίπτωση των αστών, το θέαμα που θα παρατη­ ρήσουμε είναι ανάλογο, καθώς ο αστός απέχει από τις λd.ί­ κές τάξεις όσο και ο ευγενής από την αστική τάξη. Το σύνολο σχεδόν των μεσαίων ��άξεων κατοικούσε κατά

την περίοδο του Παλαιού Καθεστώτος στις πόλεις. Οι λόγοι γι' αυτό ήταν κυρίως δύο: τα προνόμια των ευγενών και η

taille.

Ο χωροδεσπότης που κατοικούσε στην περιοχή της δι­

καιοδοσίας του έδειχνε συνήθως καλή διάθεση και συμπά­ θεια απέναντι στους χωρικούς, ενώ αντίθετα η απέχθειά του για τους αστούς των γειτονικών πόλεων ήταν εμφανέστατη.


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΗΕLΊΏΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

Όσο η πολιτική ούναμη των ευγενών μειωνόταν -ή μάλλον, επειοή ακριβώς μειωνόταν-, η απέχθεια και η περιφρόνηση για τους αστούς μεγάλωνε. Έχοντας πάψει να ασκεί ουσια­ στικά εξουσία, ο ευγενής από τη μια οεν είχε πια λόγο να φροντίζει εκείνους που θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν στα

οημόσια καθήκοντά του, και από την άλλη, όπως έχει επιση­ μανθεί επανειλημμένα, προσπαθούσε να παρηγορηθεί για την απώλεια της ουσιαστικής εξουσίας του μέσω της αλόγιστης άσκησης των προνομίων που του είχαν απομείνει. Μάλιστα, η απουσία του από τη χωροοεσποτεία του, αντί να ανακουφίζει τους κατοίκους της περιοχής, ουσκόλευε τα πράγματα γι' αυτούς, μια και συχνά οι συνέπειες που είχε η άσκηση των προνομίων του μέσω πληρεξούσιου αντιπροσώπου ήταν ακόμη πω επαχθείς και ουσβάστακτες. Τείνω, ωστόσο, να πιστέψω ότι ακόμη πω σημαντικό ρό­ λο σε αυτές τις εξελίξεις έπαιξε η

taille,

καθώς και όλοι οι άλ­

λοι φόροι που είχαν ενσωματωθεί σέ αυτή.

Θα μπορούσα, νομίζω, να εξηγήσω με λίγα μόνο λόγια για­ τί η

taille

και οι φόροι που συνοέονταν μαζί της επιβάρυναν

πολύ περισσότερο την ύπαιθρο απ' ό,τι τις πόλεις όμως, κά­ τι τέτοιο θα ήταν ίσως άχρηστο στον αναγνώστη. Θα αρκε­ στώ, λοιπόν, να επισημάνω ότι οι αστοί που κατοικούσαν στις πόλεις είχαν χίλιους ουο τρόπους για να απαλύνουν τα βάρη

από την

taille

-ή και για να την αποφύγουν εντελώς, ενίοτε­

σε αντιοιαστολή με ό,τι θα συνέβαινε αν είχαν εξακολουθή­ σει να κατοικούν στην ύπαιθρο. Προπάντων, απέφευγαν έτσι την υποχρέωση να συλλέγουν την

taille

για λογαριασμό των

φορολογικών αρχών, καθήκον που το θεωρούσαν -και οικαί­

ως- πω επαχθές ακόμη και από την υποχρέωση καταβολής του ποσού που τους αναλογούσε. Δεν υπήρξε ποτέ στο Πα­

λαιό Καθεστώς -ούτε και σε οποιοοήποτε άλλο καθεστώς, νομίζω- καθήκον τόσο ουσάρεστο όσο να εισπράττει κανείς την

taille

στην ενορία του. Πιο κάτω, θα έχω την ευκαιρία να

επανέλθω σε αυτό και να αποοείξω «του λόγου το ασφαλές».

18 3


ΛΙ.Ι:ΧΙS

1

84

!Η lΌCQUEVILLE

Ωστόσο, στα χωριά κανείς δεν μπορούσε να αποφύγει αυτό το καθήκον, με μόνη εξαίρεση τους ευγενείς προκεψένου, λοιπόν, να μην βρεθεί στη δύσκολη αυτή θέση, ο ευκατάστα­ τος μη ευγενής που κατοικούσε στην επαρχία νοίκιαζε τη γη του σε άλλους και πήγαινε να εγκατασταθεί στη γειτονική

πόλη. Όλα τα σχετικά αρχεία και ντοκουμέντα που είχα την ευκαιρία να μελετήσω δείχνουν να επιβεβαιώνουν τον Τυρ­ γκό, ο οποίος γράφει πως «η είσπραξη της

taille

μετατρέπει

όλους σχεδόν τους ιδωκτήτες γης των επαρχιών, με εξαίρε­ ση τους ευγενείς, σε αστούς των πόλεων». Παρεμπιπτόντως, αυτός ήταν και ένας από τους λόγους που η Γαλλία είχε πο­ λύ περισσότερες πόλεις -και ειδικότερα μικρές πόλεις- απ' ό,τι οι περισσότερες άλλες χώρες της Ευρώπης. Κλεισμένος έτσι στα τείχη των πόλεων, ο πλούσως ιδω­

κτήτης γης έχανε σύντομα κάθε είδους συμπάθεια για τη ζωή στην ύπαιθρο, aποξενωνόταν βαθμιαία εντελώς από τις συνή­ θειες και από τον τρόπο ζωής των ομοίων του που δεν είχαν μετακινηθεί στις πόλεις. Η ζωή του δεν είχε πια, θα μπορούσε να πει κανείς, παρά έναν και μόνο σκοπό: να γίνει δημόσως λειτουργός στην πόλη όπου είχε επιλέξει να εγκατασταθεί. Είναι μεγάλο λάθος να νομίζουμε ότι το πάθος όλων σχε­ δόν των Γάλλων της εποχής μας, και ειδικότερα όσων ανή­ κουν στη μεσαία τάξη, για τα αξιώματα γεννήθηκε μετά την Επανάσταση· εκδηλώθηκε ήδη πριν από αρκετούς αιώνες,

και έκτοτε δεν έχει πάψει να επιτείνεται, χάρις και στη συ­ νεχή τροφοδότησή του από την εκάστοτε εξουσία. Αν και οι δημόσιες θέσεις δεν ήταν ίδιες με τις σημερινές κατά την περίοδο του Παλαωύ Καθεστώτος, νομίζω ότι ήταν περισσότερες ειδικότερα οι κατώτεροι κρατικοί λειτουργοί, ήταν σχεδόν αναρίθμητοι. Μόνο από το

1693 ώς το 1709 υπο­

λογίζεται ότι δημωυργήθηκαν σαράντα χιλιάδες τέτοιες θέ­ σεις, όλες σχεδόν από τις οποίες τις κατέλαβαν μέλη της μι­

κροαστικής τάξης. Μελετώντας τα σχετικά αρχεία, διαπί­ στωσα ότι, το

1750,

σε μια μέσου μεγέθους επαρχιακή πόλη,


ΤΟ

υπήρχαν

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΗΕL:ΤΩΣ

109 κάτο~κο~

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

που ασχολούνταν με την απονομή της

δ~καιοσύνης κα~ άλλο~

126 που ήταν

υπεύθυνο~ για την εκτέ-

λεση των δικαστ~κών αποφάσεων. Ο οίστρος με τον οποίο οι αστοί έσπευδαν να επανδρώσουν αυτές ης θέσε~ς ήταν πρω­ τοφανής. Μόλις ένας από αυτούς γινόταν κάτοχος ενός μικρού κεφαλαίου, αντί να το επενδύσει σε εμπορικές δρα­ στηριότητες, έσπευδε με αυτό να αγοράσε~ δημόσια θέση. Αυτή η θλ~βερή φ~λοδοξία είχε αρνητικότερες συνέπε~ες για τη γεωργία και το εμπόριο της Γαλλίας απ' ό,τι είχαν ακόμη και οι συντεχνίες ή η

taille.

Μάλιστα, όταν πια δεν υπήρχαν

άλλες θέσεις διαθέσιμες για να επανδρωθούν, η επινοητικότητα των επίδοξων δημοσίων λειτουργών δεν αργούσε να δη­ μιουργήσε~ νέες. Κάποιος κύριος

Lamberville δημοσιεύει

έτσι

ένα μνημόνιο, με το οποίο προσπαθεί να αποδείξει πως το δημόσιο συμφέρον επιβάλλει να δημιουργηθούν θέσεις επι­ θεωρητών ενός συγκεκριμένου βιομηχανικού κλάδου, για να καταλήξει βέβαια να δηλώσει δ~αθέσιμος και πρόθυμος να

αναλάβει τη θέση αυτή. Ποιος από εμάς δεν έχε~ γνωρίσει κάποιον αντίστοιχο

Lamberville;

Κανένας άνθρωπος με στοι­

χειώδη παιδεία και με μια κάποια οικονομική επιφάνεια δεν

θεωρούσε σκόπιμο να πεθάνει δίχως να έχει ποτέ ασκήσει δη­ μόσιο αξίωμα. Ένας συγγραφέας της εποχής σχολίαζε:

«0

καθένας, ανάλογα με την κατάστασή του, θέλει να ασκεί δη­

μόσιο αξίωμα με βασιλική απόφαση». 5 Η σημαντικότερη διαφορά που υπάρχει ως προς αυτό με­ ταξύ της εποχής στην οποία αναφέρομαι εδώ και της σημε­ ρινής είναι ότι τότε η κυβέρνηση πουλούσε τις θέσεις, ενώ σή­ μερα απλώς διορίζει σε αυτές. Για να αποκτήσει κανείς σή­

μερα δημόσια θέση, δεν προσφέρει πια χρήματα· προσφέρει κάτι ακόμα περισσότερο: τον ίδιο τον εαυτό του.

ο αστός δεν ήταν, λοιπόν, μόνο αποκομμένος από τον χω-

5. Mirabeau, Menzoίre sur les etats provίncίaux,

σ.

188.

1

85


ALEXIS DE TOCQUEVILLE

186

ρικό λόγω απόστασης και, κυρίως, λόγω τρόπου ζωής είχε πια και διαφορετικά, κατά κανόνα, συμφέροντα από εκείνον. Κα­ τηγορούμε συχνά -και δικαίως, εν πολλοίς- τους ευγενείς για το προνομιακό φορολογικό καθεστώς που απολάμβαναν· τι να πει, όμως, κανείς για τα αντίστοιχα προνόμια των αστών; Εί­ ναι χιλιάδες οι δημόσιες θέσεις που είχαν ως συνέπεια την, ολι­ κή ή μερική, απαλλαγή των κατόχων τους από δημόσια βάρη

όπως η υποχρέωση στρατιωτικής θητείας, η αγγαρεία, ή η

taille.

Σ' ένα κείμενο της εποχής διαβάζουμε ότι δεν υπάρχει ενορία η οποία να μην περιλαμβάνει στους κόλπους της, εκτός από μέ­ λη της αριστοκρατίας και του κλήρου, και αρκετούς ακόμη πο­

λίτες οι οποίοι, λόγω των δημοσίων αξιωμάτων που κατέχουν ή των δημοσίων καθηκόντων που ασκούν, απαλλάσσονται από -ορισμένα, τουλάχιστον-- φορολογικά βάρη. Ένας από τους λό­ γους οι οποίοι οδηγούν στην κατάργηση, κάθε τόσο, ορισμένων από τις θέσεις που προορίζονταν συνήθως για αστούς είναι και η μείωση των εσόδων λόγω της θεαματικής αύξησης των πολι­

τών οι οποίοι απαλλάσσονται από την

taille.

Δεν έχω καμιά αμ­

φιβολία ότι ο αριθμός των αστών που απαλλάσσονταν από την

taille ήταν αντίστοιχος,

και συχνά μεγαλύτερος, από εκείνον των

ευγενών που απολάμβαναν το ίδιο αυτό προνόμιο. Τα απαράδεκτα προνόμια ήταν φυσικό αφενός να προκα­ λούν το φθόνο όσων δεν ανήκαν στις ιδιαίτερες αυτές κατη­ γορίες, και αφετέρου να ενισχύουν την αλαζονεία και την έπαρ­ ση όσων τα απολάμβαναν. Καθ' όλη τη διάρκεια του 18ου αι­ ώνα, δεν υπάρχει τίποτε πιο οφθαλμοφανές όσο η αντιπαλό­ τητα μεταξύ των αστών της πόλης και των χωρικών των γύ­ ρω περιοχών, ο φθόνος που νιώθουν οι κάτοικοι της υπαίθρου

για εκείνους των πόλεων. «Κάθε πόλη», γράφει ο Τυργκό, «απόλυτα προσηλωμένη στα ιδιαίτερα συμφέροντά της, είναι έτοιμη να θυσιάσει την ύπαιθρο και τα χωριά που την περι­ βάλλουν». Και απευθυνόμενος στους υφιστάμενούς του, προ­ σθέτει: «Συχνά αναγκαστήκατε να καταπολεμήσετε τις τά­ σεις αυθαιρεσίας και σφετερισμού δικαιωμάτων που χαρα-


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΗΕ1:ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

κτηρίζουν τη συμπεριφορά των πόλεων απέναντι στην ύπαιθρο και στα χωριά της γύρω περιοχής». Ακόμη και τα λα·r:κά στρώματα που ζουν δίπλα στους αστούς, εντός των τειχών της πόλης, αποξενώνονται βαθμι­ αία από την αστική τάξη, γίνονται εχθρικά απέναντί της. Άλλωστε, τα περισσότερα βάρη που οι αστοί επιβάλλουν, με την ιδιότητά τους ως κρατικών λειτουργών, πέφτουν κυρίως στις πλάτες των οικονομικά ασθενέστερων τάξεων. Είχα την ευκαιρία να επιβεβαιώσω επανειλημμένα την αλήθεια αυτού που και πάλι ο Τυργκό αναφέρει, σε άλλο κείμενό του: ότι, δηλαδή, οι αστοί των πόλεων είχαν βρει τον τρόπο ώστε να εξαιρούν τους εαυτούς τους από τα τέλη εισόδου ορισμένων προ"ίόντων στην πόλη. Αυτό, ωστόσο, που χαρακτηρίζει όλες τις ενέργειες της αστικής τάξης είναι κυρίως ο φόβος της μήπως «γίνει ένα» με τα λα"ίκά στρώματα και η διακαής επιθυμία της να απο­ φύγει πάση θυσία τον λα"ίκό έλεγχο. Στο υπόμνημά τους προς

τον γενικό επόπτη των οικονομικών, οι πρόκριτοι μιας πόλης γράφουν: «Α ν θέληση του βασιλιά είναι να ξαναγίνει αφετό το αξίωμα του δημάρχου, θα ήταν σκόπιμο να οριστεί πως οι

εκλογείς θα μπορούν να επιλέγουν μόνο μεταξύ των σημα­ ντικότερων προεστών, ή ίσως και μόνο μεταξύ των μελών του

περιφερειακού δικαστηρίου». Είδαμε ήδη πως πολιτική των ηγεμόνων μας ήταν να αφαι­ ρέσουν σταδιακά από τους κατοίκους των πόλεων την άσκη­ ση των πολιτικών δικαιωμάτων τους. Από τη βασιλεία του Λουδοβίκου ΙΑ' ώς εκείνη του Λουδοβίκου ΙΕ' όλη η σχετική

νομοθεσία αποκαλύπει αυτή τους την πρόθεση. Συχνά μάλι­ στα, οι αστοί των πόλεων συνδράμουν τον βασιλιά σε αυτή του την προσπάθεια, ή είναι και οι εμπνευστές της σχετικής

πολιτικής. Το

1764,

χρονιά των μεταρρυθμίσεων στο διοικητικό κα­

θεστώς των πόλεων, ένας έπαρχος συμβουλευόταν τους τοπι­ κούς αξιωματούχους μιας μικρής πόλης αν θα έπρεπε οι τε-

1

87


ΛI.EXIS

188

DE TOCQUEVILLE

χνίτες και ο «υπόλοιπος λαουτζίκος» (autre menu peuple) να δια­ τηρήσουν το δικαίωμα να εκλέγουν τις τοπικές αρχές. Η απά­ ντηση που έλαβε έλεγε:

« ...

γεγονός είναι πως ο λαός δεν έκα­

με ποτέ κατάχρηση αυτού του δικαιώματος, και επομένως θα

ήταν ένδειξη αβρότητας να διατηρήσει, εν είδει παρηγοριάς, τη δυνατότητα να επιλέγει τους τοπικούς άρχοντες ωστόσο,

για λόγους που συνδέονται με την τήρηση της τάξης και της κοινωνικής γαλήνης, ακόμη καλύτερα θα ήταν να ανατεθεί αυ­

τή η αρμοδιότητα στη συνέλευση των προκρίτων». Ο υπο­ πληρεξούσως, από τη μεριά του, ανέφερε πως είχε καλέσει κρυφά στο σπίτι του «τους έξι σημαντικότερους κατοίκους

της πόλης», οι οποίοι ομόφωνα πρότειναν ότι ακόμη πω σκό­

πιμο θα ήταν να ανατεθεί η εκλογή των τοπικών αρχών όχι στη συνέλευση των προκρίτων, όπως εισηγούνταν οι δημοτικοί αξιωματούχοι, αλλά σε ορισμένα μόνο από τα μέλη αυτής της συνέλευσης. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, που κοινοποιούσε στον προ'ίστάμενό του αυτή την άποψη, ο υποπληρεξούσως, πω

ευνο'ίκά διακείμενος απέναντι στον λαό και στα δικαιώματά του απ' ό,τι οι αστοί, προσέθετε: «Θα είναι άδικο να πληρώ­ νουν οι τεχνίτες τέλη των οποίων δεν θα μπορούν να ελέγχουν τον τρόπο αξιοποίησης και τα οποία θα έχουν, μάλιστα, επι­ βληθεί από συμπολίτες τους που, λόγω των φορολογικών προ­ νομίων τους, είναι ίσως και εκείνοι οι οποίοι ενδιαφέρονται λι­ γότερο για το ζήτημα αυτό».

Όμως, για να ολοκληρωθεί η εικόνα, ας εξετάσουμε τώρα την αστική τάξη αυτή καθεαυτή, χωριστά από τον λαό, όπως ακριβώς εξετάσαμε τους ευγενείς χωριστά από τους αστούς. Αυτό που παρατηρούμε σε αυτή ειδικά τη μικρή μερίδα του

πληθυσμού είναι, εκτός απ' όλα τα άλλα, η ετερόκλητη σύν­ θεσή της. Φαίνεται πως ο γαλλικός λαός είναι όπως εκείνα τα σωματίδια που, αν και παλαιότερα η επιστήμη τα θεω­

ρούσε αδιαίρετα, η σύγχρονη χημεία, αφού πρώτα τα μελε­

τήσει πω προσεκτικά, τα διαφεί σε επιμέρους μόρια. Ούτε λίγο ούτε πολύ, έχω εντοπίσει τριάντα έξι διαφορετικές κα-


ΤΟ

Π ΑΛΑ Ι Ο

Κ Λ Η Ε

L: ΊΏ

Σ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑΣ Η

τηγορίες μεταξύ των προκρίτων μιας μικρής πόλης, οι οποίες μάλιστα, αν και ολιγάριθμες, έχουν τη μόνιμη τάση να υπο­ διαφούναι περαιτέρω· αποβάλλουν συνεχώς ετερογενή στοιχεία, διατηρώντας μόνο έναν ομοιογενή πυρήνα. Αποτέλεσμα αυτού του "ξεκαθαρίσματος" ήταν ότι ορισμένες κοινωνικές

κατηγορίες περιορίζονταν τελικά σε τρεις ή τέσσερις εκπρό­ σωπους, οι οποίοι ωστόσο διακρίνονταν κατεξοχήν για τον θορυβώδη ή/και εριστικό χαρακτήρα τους. Κάθε επαγγελ­

ματική ομάδα διέφερε από τις άλλες ως προς ορισμένα μικρά προνόμιά της, καθώς ακόμη και τα λιγότερο σημαντικά από αυτά θεωρούνταν για εκείνη τίτλοι τιμής.

Μεταξύ όλων αυτών των ομάδων οι διαμάχες για την πρω­ τοκαθεδρία ήταν συνεχείς ο έπαρχος και τα δικαστήρια βρί­ σκονταν συχνά σε αμηχανία, προσπαθώντας να παίξουν ρό­ λο διαιτητή ανάμεσά τους. «Αποφασίστηκε τελικά ότι για το αγίασμα θα ήταν σε πρώτο στάδιο υπεύθυνο το περιφερεια­ κό εφετείο, και εν συνεχεία το δημοτικό συμβούλιο. Το παρ­ λαμέντο δίσταζε να επικυρώσει την απόφαση, αλλά ο βασι­ λιάς έφερε το ζήτημα στο Συμβούλιο, αποφασίζοντας συγ­ χρόνως οριστικά. Καφός ήταν, καθώς η υπόθεση αυτή προ­ καλούσε αναστάτωση σε όλη την πόλη». Όταν, εξάλλου, στη γενική συνέλευση των προκρίτων μια ομάδα αποκτούσε την πρωτοκαθεδρία απέναντι σε μια άλλη, εκείνη έπαυε να μετέ­ χει στις συνεδριάσεις προτιμούσε να μην ασχολείται με τα

πολιτικά ζητήματα, παρά να δει την αξιοπρέπειά της να πλήτ­ τεται. Στη μικρή πόλη

για παράδειγμα, οι περου­

κιέρηδες

ότι με αυτόν τον τρόπο θα

La Fleche, αποφασίζουν [το 1765]

δείξουν «τη δικαιολογημένη οδύνη που προκαλεί στη συντε­ χνία μας η πρωτοκαθεδρία που αναγνωρίζεται στους αρτο­

ποιούς». Εξάλλου, ορισμένοι από τους πρόκριτους μιας πό­ λης αρνούνται επίμονα να εκπληρώσουν τα καθήκοντά τους, γιατί, όπως γράφει ο έπαρχος, «έχουν γίνει δεκτοί στη συνέ­ λευση τεχνίτες τους οποίους οι επιφανέστεροι αστοί θεωρούν υποτιμητικό να συναναστρέφονται». «Αν η θέση του σκαβί-

1

89


Λ

1

I.

Ε Χ

I S IH

ΤΟ

C Q U Ε V IL L Ε

νου δοθεί σ' έναν απλό συμβολαωγράφο», γράφει ένας άλλος έπαρχος στον προ·ίστάμενό του, «αυτό θα προκαλέσει την

αγανάκτηση των άλλων προκρίτων, καθώς εδώ οι συμβολαι­ ογράφοι είναι όλοι ταπεινijς καταγωγijς, δεν προέρχονται από οικογένειες προυχόντων και έχουν αρχίσει τη σταδωδρομία τους ως απλοί γραφιάδες». Όσο για τους «έξι επιφανέστε­ ρους πολίτες» στους οποίους αναφέρθηκα ijδη, οι οποίοι με τόση άνεση αποφαίνονται πως θα μπορούσαν να αφαφεθούν από τον λαό τα πολιτικά του δικαιώματα, βρίσκονται σε αμη­ χανία όταν καλούνται να αντιμετωπίσουν το ζijτημα ποωι θα είναι πρόκριτοι και ποωι από αυτούς θα πρέπει να έχουν την πρωτοκαθεδρία. Στο συγκεκριμένο ζijτημα, είναι πολύ λιγό­ τερο απόλυτοι, εκφράζοντας αμφιβολίες και φοβούμενοι, όπως οι ίδωι λένε, «μijπως πληγώσουν ορισμένους συμπολίτες τους».

Η έμφυτη στους Γάλλους ματαωδοξία επιτείνεται και οξύ­ νεται μέσω των συνεχών τριβών που προκαλούνται μεταξύ των μικρών αυτών κοινωνικών ομάδων, ενώ παράλληλα αγνοού­ νται οι νόμψες φιλοδοξίες του πολίτη. Οι περισσότερες από τις συντεχνίες στις οποίες αναφέρομαι υπijρχαν ijδη τον 16ο αιώνα· ωστόσο, τα μέλη τους, αφού πρώτα έχουν ρυθμίσει τις μεταξύ τους σχέσεις στο εσωτερικό της συντεχνίας, συντονί­ ζουν σε μόνψη βάση τις ενέργειές τους με εκείνες όλων των άλλων κατοίκων, ώστε να προωθούν από κοινού τα γενικά συμ­

φέροντα της πόλης. Αντίθετα, τον 18ο αιώνα βλέπουμε τις συ­ ντεχνίες να έχουν αναδιπλωθεί και να ασχολούνται μόνο με τα ιδιαίτερα προβλijματά τους, καθώς η συμμετοχij τους στη δη­ μόσια ζωij της πόλης έχει περωριστεί σημαντικά και οι δημό­ σιες δραστηριότητες ασκούνται από «ειδικών καθηκόντων» αξιωματούχους. Καθεμιά, λοιπόν, από αυτές τις μικρές κοι­

νότητες δεν ζει πια παρά μόνο για τον εαυτό της, δεν ασχο­ λείται παρά μόνο με όσα την αφορούν άμεσα. Οι πρόγονοί μας δεν είχαν καν επινοijσει ακόμη τον όρο «ατομικισμός», που εμείς χρησψοποωύμε σijμερα, αφού στην εποχij τους δεν υπijρχε ουσιαστικά το άτομο, ως αυτόνομη και-


Τ Ο

Π ΑΛΑ

I () 1\

Λ Η Ι·

LΤΩ

Σ

ΚΑΙ

Η

Ε ΠΑΝΑ ΣΤΑΣ Η

νωνική οντότητα, έξω από μια επαγγελματική ή άλλη ομάδα· ωστόσο, καθεμιά από τις χιλιάδες αυτές μικρές ομάδες που συναποτελούσαν τη γαλλική κοινωνία δεν σκεφτόταν παρά μό-

νο τον «εαυτό της». Θα μπορούσε να πει κανείς ότι επρόκειτο για ένα είδος «συλλογικού ατομικισμού», ο οποίος προε­

τοίμαζε το έδαφος στην ψυχή των ανθρώπων για τον ατομικισμό όπως τον γνωρίζουμε σήμερα. Ακόμη πω αξωπερίεργο, πάντως, είναι το γεγονός ότι όλοι

αυτοί οι άνθρωποι, αν και τόσο απομονωμένοι μεταξύ τους, έγιναν με τον καφό τόσο όμοωι, ώστε θα μπορούσε κανείς να τους αλλάξει αμοιβαία θέση δίχως να αντιληφθεί καμιά δια­ φορά. Επιπλέον, αν κανείς μπορούσε να διαβάσει τις σκέψεις τους, θα διαπίστωνε πως οι ίδωι θεωρούσαν όλες εκείνες τις

λεπτές γραμμές που χώριζαν ανθρώπους κατά τα άλλα όμοι­ ους μεταξύ τους αντίθετες όχι μόνο προς το δημόσω συμφέ­ ρον, αλλά και προς την κοινή λογική· τουλάχιστον θεωρητικά, οι πρόγονοί μας ήταν, επομένως, ήδη ένθερμοι υποστηρικτές

της ενότητας. Καθένας από αυτούς επέμενε στην ιδιότητά του ως μέλους μιας ιδιαίτερης ομάδας, επειδή το ίδω έκαναν και οι άλλοι· ήταν, ωστόσο, όλοι έτοιμοι να συγχωνευτούν σ' ένα ενιαίο σύνολο, με την προϋπόθεση κανείς να μην κατέχει προ­

νομιακή θέση και να μην υπερβαίνει τον μέσο όρο.

1

91


ΚΕΦΛΛΑΙΟ

10

Πώς ΎJ κατaλυσΎJ τΎJς πολιτικής ελευθερiας και οι διαχωριστικές γραμμές ΠΟυ ορθώθΎJΚαν μεταζu των τaζεων

προκaλεσαν όλες σχεδόν τις ασθένειες στις οποiες υπέκυψε το Παλαιό Καθεστώς

Απ' όλες τις ασθένειες που είχαν πλήξει το Παλαιό Καθεστώς και που το οδήγησαν τελικά στο θάνατο, μόλις περιέγραψα την πω μοφαία. Θα επψείνω, ωστόσο, στην πηγή μιας τόσο επι­ κίνδυνης αλλά και τόσο παράξενης αρρώστιας, δείχνοντας πα­ ράλληλα πόσων άλλων κακών οι ρίζες βρίσκονται σε αυτή. Αν οι Άγγλοι ήδη από τον Μεσαίωνα είχαν απωλέσει, όπως εμείς, την πολιτική τους ελευθερία, αλλά και όλες εκείνες τις τοπικές εξουσίες που μόνο σε συνθήκες πολιτικής ελευθερίας επιβιώνουν, είναι πολύ πιθανό ότι οι διάφορες τάξεις που συ­

ναποτελούν την αριστοκρατία τους θα είχαν αποξενωθεί με­ ταξύ τους -όπως ακριβώς συνέβη στη Γαλλία, αλλά και σε

όλη σχεδόν την ηπεφωτική Ευρώπη- και ότι τείχη θα είχαν ορθωθεί μεταξύ όλων αυτών των ομάδων και του υπόλο��που πληθυσμού. Όμως, η ελευθερία εξασφάλισε τη σταθερή επα­ φή και επικοινωνία μεταξύ της aριστοκρατίας και του λαού, έτσι ώστε να μ π ορούν να συνεργάζονται και να συ μ παρα­

τάσσονται σε περιπτώσεις ανάγκης. Είναι αξωσημείωτος ο τρόπος με τον οποίο η αγγλική αρι­ στοκρατία, προκειμένου να ικανοποιήσει τις φιλοδοξίες της, είχε την ευελιξία να συμπράττει με τις κατώτερες τάξεις, όπο­

τε το έκρινε απαραίτητο, και να παριστάνει ότι τις θεωρού­ σε ισότψές της. Ο Άρθουρ Γιανγκ, τον οποίο ανέφερα ήδη,


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

1-:ΛΗΕ};ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆ:.:ΙΙ

χα~ του οποίου το β~βλίο είνα~ ένα από τα πω δ~αφωτιστικά

γ~α το Παλα~ό Καθεστώς στη Γαλλία, αφηγείται ότι. μια μέρα που βρ~σκόταν στα κτήματα του δούκα

de Liancourt,

εξέ­

φρασε την επιθυμία να συναντήσε~ ορ~σμένους από τους πω

ικανούς και πω πλούσωυς καλλιεργητές της περωχής. Ο δούκας ανέθεσε τότε στον επ~στάτη του να φροντίσε~ γι' αυτό.

Κα~ ο Γ~ανγκ σχολιάζει: «Αν ο δούκας ήταν Άγγλος, θα είχαν

φωνάξε~ τρεις-τέσσερις καλλιεργητές

(jarmers)

να δειπνήσουν

με την οικογένειά του χα~ με κυρίες της πω υψηλής αριστο­ κρατίας. Έχω δει κάτι αντίστο~χο να γίνεται τουλάχ~στον εκατό φορές στο νησί μας. Αντίθετα, αυτό θα ήταν αδ~ανόητο σε

όλη την έκταση της Γαλλίας, από το Calais ώς την Bayonne».1 Δεν υπάρχει αμφ~βολία πως η αριστοκρατία της Αγγλίας ήταν πω υπεροπτική από εκείνη της Γαλλίας χα~ λιγότερο

πρόθυμη να συγχρωτίζετα~ με τις τάξεις που θεωρούνταν κα­ τώτερές της ωστόσο, όταν υπήρχε ανάγκη. δεν δίσταζε να το κάμει. Προκειμένου να δ~ατηρήσε~ την ηγεμον~κή της θέση, ήταν έτοιμη για όλα. Εδώ και α~ώνες δεν υπάρχουν στην Αγγλία άλλες φορολογικές ανισότητες εκτός από εκείνες που καθ~ερώθηκαν σταδιακά προς όφελος των ο~κονομ~κά ασθε­ νέστερων τάξεων. Δείτε λο~πόν, σας παρακαλώ, σε πόσο δια­ φορετικές πολιτικές αρχές μπορεί να καταλήξουν δυο λαοί, έστω και τόσο γειτονικοί! Τον 18ο αιώνα, στην Αγγλία φο­

ρολογικά προνόμ~α απολαμβάνε~ ο φτωχός, ενώ στη Γαλλία ο πλούσως. [34] Εκεί, η αρ~στοκρατία επωμίζεται τις βαρύ­ τερες οικονομικές υποχρεώσεις προκειμένου να διατηρήσε~ το προνόμω να κυβερνά· εδώ, διατηρούσε ώς το τέλος τις φο­

ρολογικές απαλλαγές της, προκειμένου να παρηγορείται για το γεγονός ότι είχε πάψει να κυβερνά. Τον 14ο αιώνα το αξίωμα «Κανένας φόρος δίχως συναίνε­ ση» φαίνεται να ισχύει απόλυτα, τόσο στη Γαλλία όσο και στην

1. Voyages en France, τ. Α', σ. 316-17· εγγραφή της 10ης Οκτωβρίου 1788.

1

93


Al.EXIS

1

94

ΟΕ

TOCQUEVILLE

Αγγλία· η αγνόησή του θεωρείται πάντα ένδειξη αuταρχικής συμπεριφοράς, ενώ η συμμόρφωση με αυτό ισοδυναμεί με τή­ ρηση των κανόνων δικαίου. Την εποχή εκείνη, όπως έχω ήδη επισημάνει, οι αναλογίες μεταξύ των πολιτικών μας θεσμών και εκείνων της Αγγλίας ήταν ακόμη πολλές όμως, από ένα σημείο και έπειτα, οι δρόμοι των δυο λαών χωρίζουν και οι τρο­

χιές που διαγράφουν διαφέρουν με το πέρασμα του χρόνου όλο και περισσότερο μεταξύ τους. Η εικόνα που παρουσιά­ ζουν θυμίζει δυο γραμμές που, έχοντας ξεκινήσει από κοντινά σημεία, καθώς προεκτείνονται λοξεύουν ανεπαίσθητα, με απο­ τέλεσμα, όσο απομακρύνονται, να αποκλίνουν μεταξύ τους όλο και πιο πολύ. Θα τολμούσα να πω ότι, από την ημέρα που οι Γάλλοι,

εξουθενωμένοι από τις ταραχές που είχαν ακολουθήσει την αιχμαλωσία του βασιλιά Ιωάννη [το

Καρόλου ΣΤ

[1392],

1356]

και την τρέλα του

επέτρεψαν στον βασιλιά να επιβάλει γε­

νικό φόρο δίχως τη συναίνεσή τους, και που η αριστοκρατία φάνηκε πρόθυμη να δεχθεί τη φορολόγηση της Τρίτης Τάξης

υπό τον όρο να εξαιρεθεί η ίδια από το φόρο, από εκείνη την ημέρα, λοιπόν, είχαν ριχτεί οι σπόροι όλων των κακών και όλων σχεδόν των αυθαιρεσιών που θα βασανίζουν το Παλαιό Καθεστώς καθ' όλο το υπόλοιπο διάστημα του βίου του, με απώτερη κατάληξη τη βίαιη κατάλυσή του. Από αυτή την

άποψη, θαυμάζω τη μοναδική διαύγεια που χαρακτηρίζει τον

Commynes,2 όταν γράφει: «0 ΚάρολοςΖ', φτάνοντας στο ση­ μείο να επιβάλλει την taille κατά το δοκούν, δίχως τη συναί­ νεση των τριών τάξεων, επιβάρυνε υπερβολικά την ψυχή του και την ψυχή των διαδόχων του και προκάλεσε στο βασίλειό του ένα τραύμα που θα αιμορραγεί για πάρα πολλά χρόνια». Πράγματι, καθώς η πληγή για την οποία γίνεται λόγος δεν θα

2. Philippe de Commynes

ή

de Comines

(περ.144 7-1511 ). Γάλλος

ιστορικός, πολιτικός και οιπλωμάτης, γνωστός κυρίως απ6 το έργο του


ΤΟ

ΠΑΛΑΙΟ

ΚΛΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

πάψει να μεγαλώνει με την πάροδο του χρόνου, αξίζει να πα-

ρακολουθήσει κανείς βήμα προς βήμα τις συνέπειες που είχε αυτό το γεγονός. Ο Forbonnais έχει δίκιο όταν γράφει στο έργο του Recherches sur les finances de la France3 ότι κατά τον Μεσαίωνα οι βασιλείς ζούσαν συνήθως από τα έσοδα των εδαφών τους προσθέτει, μάλιστα, ότι «αφού για τις έκτακτες ανάγκες υπήρχε πρό­ βλεψη για έκτακτη φορολογία, τα βάρη σε αυτές τις περι­

πτώσεις έπεφταν εξίσου στον κλήρο, την αριστοκρατία και τον λαό». Οι περισσότεροι από τους γενικής ισχύος φόρους που επι­

βλήθηκαν με τη συναίνεση των τριών τάξεων κατά τον 14ο αιώνα είχαν, πράγματι, αυτόν το χαρακτήρα. Άλλωστε, όλοι σχεδόν οι φόροι εκείνης της εποχής ήταν «έμμεσοι», δηλαδή αφορούσαν όλους τους καταναλωτές αδιακρίτως, ανεξάρτη­

τα από την τάξη στην οποία ανήκαν. Αλλά και οι λιγοστοί άμεσοι φόροι που υπήρχαν επιβάλλονταν στο εισόδημα, και όχι στην ιδιοκτησία. Ευγενείς, κλήρος και αστοί καλούνταν να καταβάλουν στο βασιλικό ταμείο το

1/10,

για παράδειγ­

μα, των ετήσιων εισοδημάτων τους. Όσα αναφέρω εδώ σχε­ τικά με τις Γενικές Τάξεις ίσχυαν, εξάλλου, και για τους φό­ ρους που επιβάλλονταν με συναίνεση των Επαρχιακών Τά­ ξεων, στις επιμέρους περιοχές της χώρας. Είναι αλήθεια ότι, ήδη από την εποχή εκείνη, ο άμεσος φό­ ρος που είναι γνωστός ως

taille

δεν αφορούσε τους ευγενείς.

Α ντ' αυτού υπήρχε, βέβαια, η υποχρέωσή τους να προσφέ­

ρουν δωρεάν στρατιωτικές υπηρεσίες ωστόσο, η

taille ως γε-

Memoires (1489-98), στο οποίο περ~γράφε~ με λεπτομερε~ακό αλλά χω εμ­ βρ~θή τρόπο τα γεγονότα των τελευταίων ετών του 15ου ωώνα. Το συ­ γκεκριμένο απόσπασμα είνω από το Βιβλίο

VI. [Σ.τ.μ.] 3. Ο ακρ~βής τίτλος του β~βλίου είνω Franς:ois Veron de Forbonnais, Recherches et considerations sur les finances de France depuis Ι' annee 1595 jusqu' iΊ l' annέe 17 21, Βασ~λεία 1758 (2 τόμο~).

1

95


ΛI,EXIS

1

96

ΟΕ

TOCQUEVILLE

νικάς φόρος είχε περιορισμένη εφαρμογή, καθώς αφορούσε μάλλον τις χωροδεσποτείες, παρά τα εδάφη του βασιλείου στο σύνολό τους. Όταν ο βασιλιάς αποφάσισε να επιβάλει για πρώτη φορά φορολογία για λογαριασμό του, αντιλήφθηκε ότι θα ήταν πω

συνετό να επιβληθεί ένας φόρος που να μην (φαίνεται ότι) πλήττει άμεσα την αριστοκρατία. Κι αυτό γιατί οι ευγενείς, οι οποίοι εξακολουθούσαν τότε να αποτελούν την τάξη που aνταγωνιζόταν και απειλούσε τη βασιλική εξουσία, ποτέ δεν θα δέχονταν μια καινοτομία που να είναι τόσο σαφώς αντί­ θετη με τα συμφέροντά τους. Έτσι, ο βασιλιάς επέλεξε ένα

φόρο από τον οποίο εξαφούνταν οι ευγενείς, την

taille.

Σε όλες τις ανισότητες, λοιπόν, που υπήρχαν προστέθηκε μία ακόμη, γενικότερου χαρακτήρα, η οποία όχι απλώς επι­

βεβαίωσε αλλά και ενίσχυσε τις προηγούμενες. Έκτοτε, στο βαθμό που οι ανάγκες του δημόσιου ταμείου αυξάνονται κα­ θώς η δικαιοδοσία της κεντρικής εξουσίας διευρύνεται, η

taille

επεκτείνεται και παίρνει διάφορες επιμέρους μορφές σύντο­ μα τα έσοδα από αυτή δεκαπλασιάζονται και όλοι οι νέοι φό­ ροι ενσωματώνονται στην

taille.

Χρόνο με το χρόνο, η φορο­

λογική ανισότητα μεγαλώνει την απόσταση μεταξύ των τά­

ξεων και απομονώνει τους ανθρώπους περισσότερο απ' ό,τι κατά το παρελθόν. Από τη στιγμή που κριτήριο για την επι­ βολή του φόρου αυτού δεν ήταν ποιος ήταν σε θέση να τον

πληρώνει αλλά ποιος ήταν λιγότερο πιθανό να αντισταθεί στην επιβολή του, ήταν επόμενο να προκύψει η τερατώδης κατά­ σταση να απαλλάσσονται από αυτόν οι πλούσιοι και να επω­ μίζονται τα βάρη του οι φτωχοί. [35] Λέγεται, από έγκυρη σχε­ τικά πηγή, ότι ο Μαζαρίνος, έχοντας ανάγκη από χρήματα για το δημόσιο ταμείο, σκέφτηκε να επιβάλει φόρο στα πω δια­ κεκριμένα οικήματα του Παρισιού· όμως, από τη στιγμή που όσοι θα πλήττονταν από το μέτρο αυτό αντέδρασαν, προτί­ μησε να προσθέσει άλλα

5

εκατομμύρια στα συνολικά έσοδα

του Κράτους αυξάνοντας απλώς την

taille.

Πρι'>Βεσή του αρ-


ΤΟ

ΠΑΛΑI(J

ΚΑΗΕ};ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ};ΙΙ

χικά ήταν να φορολογήσει τους πω πλούσιους, αλλά κατέληξε να επιβαρύνει τους πω φτωχούς -δίχως, βέβαια, αυτό να εμποδίσει την επιδιωκόμενη αύξηση των δημοσίων εσόδων. Η απόδοση των φόρων που κατανέμονταν τόσο άνισα με­ ταξύ των κατοίκων της χώρας είχε, προφανώς, τα όριά της, ενώ

αντίθετα δεν φαίνεται να υπήρχαν όρια στην αύξηση των ανα­ γκών του ηγεμόνα. Όμως, οι βασιλείς δεν επιθυμούσαν να συ­ γκαλέσουν τις Γενικές Τάξεις με σκοπό να αποσπάσουν τη συ­ ναίνεσή τους για αύξηση των φόρων, αλλά ούτε και να προ­ καλέσουν τους ευγενείς, μέσω της επιβολής νέου φόρου, με κίν­ δυνο να ζητήσουν εκείνοι τη σύγκληση των Γενικών Τάξεων.

Αυτός ήταν ο λόγος που, κατά τους τρεις τελευταίους αι­ ώνες της μοναρχίας, η διαχείριση του δημόσιου ταμείου χα­ ρακτηρίζεται από συνεχείς προσπάθειες να αυξηθούν τα έσο­

δα με διάφορες ευρηματικές -ή ακόμη και διαβολικές- επι­ νοήσεις. Επιβάλλεται να μελετήσει κανείς με κάθε λεπτομέ­ ρεια τη διοικητική και δημοσιονομική ιστορία του Παλαιού Καθεστώτος για να αντιληφθεί πώς η ανάγκη για χρήματα μπορεί να οδηγήσει μια ήπια, κατά τα άλλα, διακυβέρνηση σε αυθαίρετες -ή και ανέντιμες- πράξεις όλα αυτά, βέβαια,

από τη στιγμή που δεν υπάρχει διαφάνεια και δημόσιος έλεγ­ χος, που η εξουσία είναι διαχρονικά εμπεδωμένη, έχοντας

απαλλαγεί από το φόβο της επανάστασης, ως έσχατου μέ­ σου άμυνας που διαθέτουν οι λαοί. Μελετώντας τα σχετικά αρχεία, διαβάζουμε συνεχώς για βασιλική ιδιοκτησία που πωλείται, για να ξανααγοραστεί αρ­ γότερα ως «αναπαλλοτρίωτη»· για συμβόλαια που δεν τη­

ρούνται, για δικαιώματα που παραβιάζονται· για πιστωτές του δημόσιου ταμείου που πέφτουν θύματα των διαδοχικών δημοσιονομικών κρίσεων, για συνεχή πλήγματα στην αξιοπι­

στία του κράτους. [36]

Προνόμια που (υποτίθεται ότι) είχαν μόνψο χαρακτήρα αναιρούνται συστηματικά. Α ν μπορούσε κανείς να συμπονέ­

σει κάποιον για ατυχίες που τις προκαλεί η ανόητη κενοδο-

1

97


ΛI.EXIS

1

98

[)Ε

TOCQUEVILLE

ξία, θα ένιωθε πραγματική συμπάθεια για εκείνους τους άτυ­ χους ευγενείς οι οποίοι, καθ' όλη τη διάρκεια του 17ου και του 18ου αιώνα, θα αναγκαστούν να αγοράσουν ξανά και ξα­

νά υπερφίαλα αξιώματα και άδικα προνόμια για τα οποία έχουν ήδη πληρώσει περισσότερες από μία φορές. Έτσι, ο

Λουδοβίκος ΙΔ' κατήργησε όλους τους τίτλους ευγενείας που είχαν αποκτηθεί τα τελευταία

92

χρόνια, πολλούς από τους

οποίους είχε απονείμει ο ίδιος μπορούσε κανείς, βέβαια, να διατηρήσει τον τίτλο του, υπό τον όρο να καταβάλει ένα συ­ μπληρωματικό ποσόν, μια και «όλοι αυτοί οι τίτλοι είχαν απο­ κτηθεί αιφνιδιαστικά», όπως ανέφερε το σχετικό διάταγμα.

Το παράδειγμά του δεν θα παραλείψει, εξάλλου, να μιμηθεί

και ο Λουδοβίκος ΙΕ', ογδόντα περίπου χρόνια αργότερα. 4 Απαγορεύεται σε όσους καλούνται να υπηρετήσουν στην πολιτοφυλακή να στείλουν αντικαταστάτη, γιατί φοβούνται -όπως αναφέρουν τα σχετικά έγγραφα- ότι αυτό θα μπο­ ρούσε να αυξήσει το ποσόν που καταβάλλει η κυβέρνηση για

κάθε νεοσύλλεκτο. Πόλεις, κοινότητες και ιδρύματα ανα­

γκάζονται να μην εκπληρώνουν τις υποχρεώσεις τους για να μπορούν, αντ' αυτού, να δανείζουν τον βασιλιά. Οι ενορίες

αποθαρρύνονται να χρηματοδοτούν κοινωφελή έργα, από φό­ βο μήπως η «σπατάλη» αυτή πόρων οδηγεί σε πλημμελή εκ­

πλήρωση των οικονομικών τους υποχρεώσεων που απορρέ­ ουν από την

taille.

Α ναφέρεται ότι ο κ.

Orry

και ο κ.

de Trudaine,

ο ένας γε­

νικός επόπτης των οικονομικών και ο άλλος γενικός διευθυ­ ντής Γεφυρών και Οδοστρωμάτων, είχαν συλλάβει το σχέδιο να αντικατασταθεί η υποχρεωτική εργασία στην κατασκευή

των δρόμων από ένα ποσόν που θα κατέβαλλαν οι κάτοικοι κάθε καντονίου για την επισκευή ή/και ανακατασκευή του οδι-

4.

Το διάταγμα τοu Λουδοβίκου ΙΔ' εκδόθηκε το

στοιχο τοu Λουδοβίκου ΙΕ' το

1771.

[Σ.τ.μ.]

1692,

ενώ το αντί­


ΤΟ

ΓΙΑΛΑΙι>

ΚΛΗΕ2:ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ2:Η

κού δικτύου της περιοχής τους. Ο λόγος για τον οποίο αυτοί

οι έμπειροι κρατικοί λειτουργοί αναγκάστηκαν να εγκατα­ λείψουν το σχέδιό τους είναι ενδεικτικός: φοβήθηκαν, όπως λέγεται, πως, από τη στιγμή που θα είχαν συγκεντρωθεί αυτά τα ποσά, δεν θα μπορούσαν να εμποδίσουν το δημόσιο ταμείο να τα αποσπάσει για να τα χρησιμοποιήσει για δικούς του σκοπούς, με αποτέλεσμα οι υπόχρεοι να επωμιστούν σύ­ ντομα τόσο τη νέα αυτή εισφορά, όσο και την παραδοσιακή αναγκαστική εργασία. Δεν διστάζω να πω ότι, αν ένας πολίτης διαχειριζόταν τα οικονομικά του με τον τρόπο που ο με­ γάλος και ένδοξος βασιλιάς μας διαχειριζόταν τα δημόσια έσοδα, δύσκολα θα απέφευγε το βαρύ χέρι του νόμου. Όταν, αντίθετα προς το πνεύμα της εποχής, συναντάτε κάποιον μεσαιωνικής προέλευσης θεσμό με τα χειρότερα στοι­ χεία του να καλλιεργούνται ολοένα και περισσότερο, ή κά­ ποια καινοτομία με εξίσου ολέθριες συνέπειες, αναζητήστε τις ρίζες του κακού: θα βρείτε πάντα κάποιο δημοσιονομικό τέχνασμα, που έχει μετατραπεί σε θεσμό. Θα διαπιστώσετε ότι συχνά, για να πληρωθούν τα χρέη μιας μέρας, δημιουρ­ γούνται νέες εξουσίες που θα διαρκέσουν αιώνες.

Ένας ειδικός φόρος, γνωστός ως το δικαίωμα του franc-fief, είχε επιβληθεί τα πολύ παλιά χρόνια στους πολίτες που, δί­ χως να είναι οι ίδιοι ευγενείς, κατείχαν γη που ανήκε σε ευγε­ νή. Αυτό το δικαίωμα δημιουργούσε μεταξύ των γαιών αντί­ στοιχη διάκριση με εκείνη μεταξύ των ανθρώπων, και μάλι­ στα με καθεμιά από τις δυο αυτές διακρίσεις να ενισχύει την

άλλη. Τείνω να πιστέψω ότι το δικαίωμα του franc-fief έπαιξε σημαντικότερο ρόλο παρά οτιδήποτε άλλο στο να διατηρηθεί η απόσταση ανάμεσα στον κοινό πολίτη και τον ευγενή, αφού εμπόδιζε την ύπαρξη κοινών συμφερόντων τους στο πεδίο εκεί­ νο το οποίο προάγει με τον πιο σύντομο και πιο αποτελεσμα­ τικό τρόπο την εξομοίωση των ανθρώπων: την ιδιοκτησία της γης. Έτσι, το χάσμα μεταξύ του ευγενή χωροδεσπότη και του γείτονά του, του κοινού πολίτη ιδιοκτήτη γης, επιβεβαιωνό-

1

99


Λl.EXIS

200

DE TOCQUEVILLE

ταν από καιρού εις καιρόν. Αντίθετα, στην Αγγλία, τίποτε δεν

συνέβαλε στη συνοχή μεταξύ αυτών των δυο τάξεων, όσο η κατάργηση, ήδη από τον 17ο αιώνα, όλων εκείνων των δια­ κρίσεων μεταξύ της φεουδαλικής ιδιοκτησίας και της γης που ανήκε σε μη μέλη της αριστοκρατίας.

Τον 14ο αιώνα το φεουδαλικό δικαίωμα του franc-fief δεν εί­ ναι ακόμη δυσβάστακτο και επιβάλλεται μόνο αραιά και πού·

όμως, τον 18ο αιώνα, όταν η φεουδαρχία πνέει σχεδόν τα λοί­ σθια, επιβάλλεται κάθε είκοσι χρόνια και ισοδυναμεί με το ει­ σόδημα μιας χρονιάς. Η υποχρέωση αυτή μεταβιβάζεται από πατέρα σε γιο. «Αυτό το δικαίωμα», γράφει ο αγροτικός σύλ­ λογος της

Tours το 1761, «αποτελεί τεράστιο

εμπόδιο στην πρό­

οδο της γεωργίας. Απ' όλες τις υποχρεώσεις των υπηκόων του βασιλιά δεν υπάρχει αμφιβολία πως καμιά δεν είναι τόσο επι­ βλαβής και επαχθής για τους κατοίκους της υπαίθρου». [37] Σε άλλο κείμενο της ίδιας, περίπου, εποχής διαβάζουμε: «Αυτός ο φόρος, που άλλοτε δεν επιβαλλόταν παρά μία φο­

ρά κατά τη διάρκεια του βίου, έχει εξελιχθεί σε ιδιαίτερα επα­ χθές βάρος». Άλλωστε, η αριστοκρατία θα ήθελε επίσης να καταργηθεί αυτός ο φόρος, αφού εμπόδιζε τους απλούς πο­

λίτες να αγοράζουν τη γη της όμως, οι ανάγκες του δημόσιου ταμείου επέβαλλαν τη διατήρηση του φόρου, ή ακόμη και την

αύξησή του. Είναι άδικο να ανάγονται στον Μεσαίωνα όλα τα κακά που καταλογίζονται στις συντεχνίες. Όλα τα στοιχεία δεί­ χνουν ότι αρχικά οι συντεχνίες και ο θεσμός των πρωτομα­ στόρων δεν είχαν άλλο σκοπό παρά να συσπειρώνουν και να συνδέουν μεταξύ τους όσους ασχολούνταν με το ίδιο επάγ­ γελμα, εξασφαλίζοντας ένα είδος «αυτοδιοίκησης» των με­

λών της συντεχνίας, αποστολή της οποίας ήταν αφενός να προστατεύει τα συμφέροντά τους, και αφετέρου να εμποδί­ ζει ενδεχόμενες ανεξέλεγκτες αντιδράσεις τοuς. Απ' ό,τι φαί­ νεται, αuτή τουλάχιστον ήταν η πρόθεση τοu αγίου Λουδοβί­ κου [Λουδοβίκου Θ'].


ΤΟ

ΙΙΑΛΛΙιJ

ΚΛΗΕ~ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ~ΙΙ

Μόλις στις αρχές του 16ου αιώνα, όταν η Αναγέννηση βρι­

σκόταν ήδη στην ακμή της, για πρώτη φορά το δικαίωμα στην εργασία άρχισε να αντιμετωπίζεται σαν προνόμιο που θα μπο­ ρούσε επίσης να «πωλείται» από τον βασιλιά. Τότε μόνο κά­ θε συντεχνία έγινε ένα είδος μικρού, κλειστού, προνομιούχου σώματος, και τότε μόνο δημιουργήθηκαν εκείνα τα μονοπω­

λιακά καθεστώτα που τόσο ζημίωσαν την πρόοδο των κάθε είδους τεχνών, και που τόση αγανάκτηση προκαλούσαν στους πατέρες μας. Από την εποχή του Ερρίκου Γ', ο οποίος συνέ­ βαλε στη γενίκευση του κακού -ή, ίσως, υπήρξε και ο βασι­ κός υπαίτιος γι' αυτό- ώς τον Λουδοβίκο ΙΣΤ, ο οποίος υπέ­

γραψε την κατάργησή του, θα μπορούσε να πει κανείς ότι το σύστημα των συντεχνιών δεν έπαψε στιγμή να ενισχύεται και να επεκτείνεται, και μάλιστα σε μια περίοδο κατά την οποία οι πρόοδοι της κοινωνίας κάθε άλλο παρά το ευνοούσαν και η κοινή γνώμη αντιδρούσε ολοένα και περισσότερο. Τα επαγ­ γέλματα που δεν ήταν πια ελεύθερα συνεχώς αυξάνονταν, όπως και τα προνόμια των παλαιών συντεχνιών. Ποτέ άλλο­ τε, μάλιστα, η κατάσταση δεν είχε επιδεινωθεί τόσο, όσο κα­ τά την περίοδο εκείνη που συνηθίζουμε να αποκαλούμε «τα ωραία χρόνια της βασιλείας του Λουδοβίκου ΙΔ'», καθώς πο­ τέ άλλοτε οι ανάγκες του δημόσιου ταμείου δεν ήταν τόσο

αυξημένες και η απροθυμία του μονάρχη να συνδιαλέγεται με το έθνος τόσο απόλυτη.

Ο Letrosne5 είχε δίκιο όταν έγραφε το 1775: «Το κράτος έχει θεσμοθετήσει αυτές τις επαγγελματικές αδελφότητες με αποκλειστικό σκοπό να τις αξιοποιεί ως πηγή εισοδήματος, είτε μέσω των αδειών που πουλάει στα μέλη τους, είτε μέσω

των νέων αξιωμάτων που δημιουργεί, τα οποία οι συντεχνίες είναι υποχρεωμένες να αγοράζουν. Το διάταγμα του

5.

Στο έργο του

1673 ήλ-

De 1'administration provinciale. et de la refornιe de l 'imp8t, το 1779, και όχL το 1775, όπως γράφεL ο Τοκβίλ.

οποίο όμως εκδόθηκε το

201


AI.EXIS

202

/)Ε

TOCQUEVILLE

θε να οδηγήσει στην έσχατη συνέπειά τους τις αρχές του Ερρί­ κου Γ', υποχρεώνοντας όλες τις επαγγελματικές αδελφότητες

να πληρώσουν ένα ορισμένο ποσόν για να αποκτήσουν επίση­ μα διαπιστευτήρια, αλλά και υποχρεώνοντας όλους τους τε­ χνίτες που δεν ανήκαν ώς τότε στην αντίστοιχη αδελφότητα να γίνουν μέλη της. Αυτή η αξιοθρήνητη ενέργεια είχε ως απο­ τέλεσμα το δημόσιο ταμείο να προσποριστεί

300.000 λίρες».

Αν έφερα ήδη πώς οι καταστατικοί χάρτες των πόλεων άλ­ λαξαν άρδην, όχι με πολιτικά κριτήρια, αλλά με την ελπίδα να αυξηθούν έτσι τα έσοδα του δημόσιου ταμείου. Η ίδια αυ­ τή επιτακτική ανάγκη για χρήματα, σε συνδυασμό και με την απροθυμία να τεθεί το ζήτημα σε μια ενδεχόμενη συνέλευση των Γενικών Τάξεων, μετέτρεψε την πώληση των δημοσίων αξιωμάτων σε γενικευμένη πρακτική, φαινόμενο παγκοσμίως πρωτόγνωρο σε αυτή την έκταση. Χάρις στην πρακτική αυ­ τή, που πρωτίστως αποσκοπούσε στην αύξηση των δημοσίων

εσόδων, η ματαιοδοξία της Τρίτης Τάξης παρέμεινε υπό έλεγ­ χο για περίπου τρεις αιώνες, καθώς οι φιλοδοξίες της έβρι­ σκαν διέξοδο στην απόκτηση δημοσίων θέσεων- όμως, αυτό το γενικευμένο πάθος για τα δημόσια αξιώματα έφτασε σε σημείο να έχει διαβρώσει τόσο βαθιά τις ρίζες του έθνους, ώστε να αποτελέσει τελικά την κοινή αιτία τόσο της διάχυ­ της αίσθησης υποδούλωσης του λαού, όσο και των επανα­

στάσεων στις οποίες αυτή οδήγησε. Στο μέτρο που οι δημοσιονομικές δυσκολίες αυξάνονταν, έβλεπε κανείς να δημιουργούνται νέες δημόσιες θέσεις, οι οποί­ ες συνοδεύονταν πάντα από φορολογικές απαλλαγές και άλ­ λα προνόμια. Καθώς, λοιπόν, το κριτήριο για τη δημιουργία

αυτών των θέσεων δεν ήταν οι ανάγκες της διοίκησης αλλά οι ανάγκες του δημόσιου ταμείου, το αποτέλεσμα ήταν η θε­ σμοθέτηση ενός σχεδόν απίστευτου αριθμού αξιωμάτων, εντε­ λώς άχρηστων, ή ακόμη και επιζήμιων.[38] Ήδη το

1664, όταν

με πρωτοβουλία του Κολμπέρ έγινε σχετική έρευνα, διαπι­

στώθηκε ότι το κεφάλαιο που είχε επενδυθεί σε αυτό το θλι-


ΤΟ

ΙΙΑΛΛΙΟ

ΚΛΘΕΣΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑΙ.:ΙΙ

βερό είδος «ιδιοκτησίας» ανερχόταν σε περίπου μύρια λίρες. Ο Ρισελιέ λέγεται ότι κατήργησε

500 εκατομ100.000 δημό-

σια αξιώματα, τα οποία όμως αναβίωσαν σύντομα, με άλλες

ονομασίες. Για λίγα χρήματα, η κεντρική εξουσία απεκδύθηκε το δικαίωμά της να διευθύνει, να ελέγχει και να πειθανα­ γκάζει τους ίδιους τους λειτουργούς της. Έτσι, δημιουργήθη-

κε βαθμιαία μια διοικητική μηχανή τόσο εκτεταμένη, τόσο πε­ ρίπλοκη, τόσο δυσκίνητη και τόσο aντιπαραγωγική, ώστε ήταν τελικά αναπόφευκτο να την αφήσουν, κατά κάποιον τρόπο, να κινείται στο κενό, οικοδομώντας παράλληλα, στις παρυ-

φές της, ένα μηχάνισμό διακυβέρνησης της χώρας πιο απλό και ελεγχόμενο, μέσω του οποίου γίνονταν τελικά όλα εκείνα για τα οποία ήταν επισήμως αρμόδιοι οι πολυάριθμοι κάτοχοι δημοσίων θέσεων.

Προφανώς, κανένας από αυτούς τους απεχθείς θεσμούς δεν θα είχε επιζήσει ούτε για είκοσι χρόνια, αν υπήρχε δυνα­ τότητα να γίνει ουσιαστική συζήτηση για τη χρησιμότητά τους ή μη· δεν θα είχαν καν δημιουργηθεί ή επεκταθεί, αν οι Γενι­

κές Τάξεις, συγκαλούμενες έστω αραιά και πότε, είχαν τη δυνατότητα να διατυπώσουν τη γνώμη τους ή τα παράπονά τους. Στις σπάνιες περιπτώσεις που συγκλήθηκαν κατά τους τελευταίους αιώνες, οι Γενικές Τάξεις πράγματι διαμαρτυ­ ρήθηκαν γι' αυτό το φαινόμενο. Επανειλημμένα οι αποφά­

σεις των συνελεύσεων επισημαίνουν ότι στη ρίζα όλων των κακών βρίσκεται ο σφετερισμός εκ μέρους του βασιλιά του δικαιώματος να επιβάλλει αυθαιρέτως φόρους ή, για να το διατυπώσουμε στην ωμή γλώσσα που χρησιμοποιούσαν κα­ τά τον 15ο αιώνα «του δικαιώματος να πλουτίζει απομυζώ­ ντας τον λαό, δίχως προηγουμένως οι τρεις Τάξεις να έχουν συναινέσει, ή έστω διατυπώσει τις απόψεις τους». Οι Γενικές Τάξεις δεν υπερασπίζονται μόνο τα δικά τους δίκαια· διεκ­ δικούν αποφασιστικά -και συχνά επιτυγχάνουν- να γίνονται σεβαστά και τα δικαιώματα των επαρχιών και των πόλεων. Κάθε φορά που συγκαλούνται, στους κόλπους τους ακούγο-

20

3


ΛII.XIS

20

4

Ι>Ε

TOCQUEVILLE

νται φωνές που διαμαρτύρονται για την άνιση κατανομή των φορολογικών βαρών. Επανειλημμένα οι Τάξεις ζητούν να κα­ ταργηθεί το συντεχνιακό σύστημα που βασιζόταν στους πρω­

τομάστορες

(jurandes)

και, από αιώνα σε αιώνα, επιτιθενται

με ολοένα και μεγαλύτερη δριμύτητα στην πώληση των αξιω­ μάτων. «Όποιος πουλάει αξιώματα», λέει μια απόφασή τους,

«πουλάει δικαιοσύνη, πράγμα ανήθικο». Αλλά και όταν πια η πώληση των αξιωμάτων έχει γίνει θεσμός, οι Τάξεις συνε­ χίζουν να διαμαρτύρονται για τις καταχρήσεις εξουσίας, για τις άχρηστες θέσεις που δημιουργούνται, αλλά και για τα επι­ κίνδυνα προνόμια. Όμως, οι διαμαρτυρίες τους είναι μάταιες, ατελέσφορες. Αυτοί οι θεσμοί στρέφονται, ουσιαστικά, κατά των Τάξεων· είναι απόρροια της απροθυμίας της κεντρικής εξουσίας να συγκαλεί τις Γενικές Τάξεις, αλλά και της ανά­ γκης της να συγκαλύπτει την επιβολή νέων φόρων, μην τολ­ μώντας να τους παρουσιάσει με το όνομά τους. Αξίζει, άλλωστε, να σημειωθεί ότι στις πρακτικές αυτές κατέφευγαν όχι μόνο οι χειρότεροι αλλά και οι καλύτεροι ηγε­ μόνες μας. Η πώληση των αξιωμάτων καθιερώνεται επί Λου­ δοβίκου ΙΒ', αλλά η δυνατότητα να μεταβιβάζονται και στους απογόνους θεσπίζεται επί Ερρίκου Δ'. Να, λοιπόν, που τα ελαττώματα του συστήματος υπερισχύουν της αρετής των ανθρώπων που ασκούν την εξουσία! Η ίδια αυτή επιθυμία να παρακάμπτονται οι Γενικές Τά­

ξεις ήταν η αιτία που η κεντρική εξουσία ανέθεσε ορισμένες πολιτικές αρμοδιότητες στα τοπικά παρλαμέντα· το αποτέ­

λεσμα ήταν, βέβαια, η δικαστική εξουσία και η διοίκηση να συγχέονται, και μάλιστα με τρόπο ιδιαίτερα επιζήμιο για την ομαλή λειτουργία των θεσμών. Έπρεπε να δοθεί η εντύπω­ ση ότι καθιερώνονται ορισμένες νέες εγγυήσεις, στη θέση εκείνων που καταλύονταν. Οι Γάλλοι, αν και είναι αρκετά ανεκτικοί απέναντι στην απόλυτη εξουσία στο βαθμό που

αυτή δεν γίνεται καταπιεστική, δεν θέλουν να τη βλέπουν να ορθώνεται απειλητική απέναντί τους είναι. λοιπόν. πάντα


Τ Ο

ll

Α Λ Λ Ι ι)

Κ Λ Η Ε

LΤ Ω

Σ

ΚΑ

l

Η

Ε Π Α Ν Α Σ ΊΆ

L 11

συνετό να υπάρχουν ανάμεσα στην κεντρική εξουσία και τον λαό ορισμένοι φραγμοί. οι οποίοι, έστω και αν δεν μπορούν

να περιορίσουν τις αυθαιρεσίες της εξουσίας, τουλάχιστον να κρύβουν εν μέρει το πραγματικό πρόσωπό της. Τέλος, η κεντρική εξουσία ήθελε να αποφύγει το ενδεχό­ μενο το έθνος, του οποίου τα χρήματα ήταν ο στόχος της, να επαναδιεκδικήσει τις ελευθερίες του. Αυτός ήταν ο λόγος που

φρόντιζε επιμελώς και συνεχώς να παραμένουν οι τάξεις σε απόσταση μεταξύ τους, ώστε να μην μπορούν ούτε να ενώ­ σουν τις δυνάμεις τους, ούτε να προβάλουν από κοινού αντί­ σταση· με αυτόν τον τρόπο, η κυβέρνηση είχε να κάμει με με­

μονωμένες περιπτώσεις ατόμων μόνο, και όχι με ολόκληρες τάξεις. Καθ' όλη τη διάρκεια της μακράς αυτής ιστορικής πε­ ριόδου, θα εμφανιστούν πολλοί αξιόλογοι μονάρχες, αρκετοί από τους οποίους διακρίθηκαν για την πολιτική τους οξυδέρ­ κεια, ορισμένοι για την ευφυΤα τους, όλοι σχεδόν για το θάρ­ ρος τους κανένας, ωστόσο, απ' όλους αυτούς δεν θα επιχει­

ρήσει να προωθήσει την προσέγγιση μεταξύ των τάξεων, προ­ τιμώντας μοναδικό κοινό στοιχείο τους να παραμένει πάντα η κοινή υ~οταγή τους στη βασιλική εξουσία. Ή μάλλον, λά­

θος! Υπήρξε ένας που το επιχείρησε, και μάλιστα το επιδίωξε ολόψυχα: ο Λουδοβίκος ΙΣΤΌ Για να επιβεβαιωθεί έτσι πόσο ανεξιχνίαστες είναι «αι βουλαί του Υψίστου»!

Η δημιουργία χάσματος μεταξύ των τάξεων, που ήταν

αμάρτημα της μοναρχίας, έγινε με τον καφό η δικαιολογητι­ κή της βάση· κι αυτό γιατί. όταν όλοι όσοι αποτελούν το ευ­

κατάστατο και φωτισμένο τμήμα του έθνους δεν μπορούν να συμφωνήσουν μεταξύ τους και να συμμετάσχουν στη διακυ­ βέρνηση της χώρας, το κενό που δημιουργείται θα πρέπει, εκ των πραγμάτων, να καλυφθεί από έναν ηγεμόνα. Σε μια μυστική έκθεσή του προς τον βασιλιά, ο Τυργκό

γράφει: «Το έθνος είναι μια κοινότητα που αποτελείται από διαφορετικές και συχνά αταίριαστες μεταξύ τους κοινωνικές ομάδες όσοι αποτελούν τον λαό έχουν ελάχιστα κοινά στοι-

20

5


ΛI.I.XIS

206

\)Ε

TOCQUEVILLE

χεία, με αποτέλεσμα καθένας να ασχολείται με την προώθη­ ση των ιδιαίτερων συμφερόντων του. Δεν υπάρχει πουθενά ορατό κοινό συμφέρον. Τα χωριά και οι πόλεις δεν έχουν με­ ταξύ τους περισσότερες σχέσεις απ' ό,τι έχουν οι νομοί στους οποίους ανήκουν. Δεν καταφέρνουν να συνεννοηθούν ούτε καν για την εκτέλεση των έργων εκείνων που είναι απαραί­ τητα για την κοινή τους ευημερία. Στο πλαίσιο αυτής της ατέρμονης σύγκρουσης φιλοδοξιών και δραστηριοτήτων, η Μεγαλειότητά Σας είναι αναγκασμένη να αποφασίζει για όλα, είτε προσωπικά, είτε μέσω των εντολοδόχων Σας. Με δική Σας ειδική εντολή αναλαμβάνονται πρωτοβουλίες που προ­ άγουν το δημόσιο συμφέρον, που κατοχυρώνουν τα δικαιώ­ ματα ή και διευκολύνουν -ενίοτε- την άσκησή τους». Δεν ήταν εύκολο να επιτευχθεί η προσέγγιση συμπολιτών που επί αιώνες ζούσαν σαν ξένοι ή και σαν εχθροί μεταξύ τους, ώστε να μάθουν να συνδιαχειρίζονται τις κοινές υποθέ­ σεις. Πολύ πω απλό ήταν να τους διαφεί κανείς, παρά να

τους ενώνει. Το παράδειγμα που έχουμε δώσει στην ανθρω­ πότητα είναι αξωμνημόνευτο. Όταν οι επιμέρους τάξεις της παλαιάς Γαλλίας ήλθαν και πάλι σε επαφή μεταξύ τους, πριν από εξήντα χρόνια, αφού επί αιώνες τόσοι και τόσοι φραγ­

μοί είχαν ορθωθεί ανάμεσά τους, έσπευσαν να αγγίξουν η μια τα πω ευάλωτα σημεία της άλλης, καταλήγοντας σύντομα στον αλληλοσπαραγμό. Είναι, άλλωστε, χαρακτηριστικό ότι οι αντιζηλίες και τα μίση που υπήρχαν μεταξύ τους επιβιώ­ νουν ακόμη και στις μέρες μας.


Κ ΕΦΛΛΑΙΟ

11

Περί του είδους της ελευθερίας

που υπ~pχε στο Παλαιό Καθεστώς και της επίδρασ~ς του στην Επανaσταση

Αν ο αναγνώστης του βιβλίου σταματούσε σε αυτό το σημείο, η εικόνα που θα είχε σχηματίσει για τη διακυβέρνηση της χώ­ ρας κατά την περίοδο του Παλαιού Καθεστώτος θα ήταν εξαι­ ρετικά ατελής, όπως άλλωστε και η δυνατότητά του να κατα­

νοήσει την κοινωνία στην οποία έγινε η Επανάσταση. Βλέποντας τους πολίτες να είναι τόσο διχασμένοι και τό­ σο επιφυλακτικοί μεταξύ τους, αλλά και το βαθμό στον οποίο η βασιλική εξουσί�� είχε επεκταθεί και ισχυροποιηθεί, θα μπο­ ρούσε κανείς να πιστέψει πως το πνεύμα της ανεξαρτησίας είχε εξαφανιστεί μαζί με τις πολιτικές ελευθερίες και πως όλοι οι Γάλλοι είχαν αποδεχθεί τον εξανδραποδισμό τους. Όμως, η πραγματικότητα ήταν αρκετά διαφορετική· αν και

η κυβέρνηση είχε ήδη τον πλήρη και απόλυτο έλεγχο του δη­ μόσιου βίου, πολύ απείχε ακόμη από το να έχει κάμψει το φρόνημα όλων των πολιτών και να τους έχει καθυποτάξει. Εν μέσω πολλών θεσμών που προορισμό είχαν να επι­

βάλλουν την απόλυτη εξουσία, η ελευθερία παρέμενε ζω­ ντανή. Ήταν, ωστόσο, ένα είδος ιδιότυπης ελευθερίας, της οποίας είναι δύσκολο σήμερα να συλλάβουμε το χαρακτήρα,

και την οποία πρέπει να μελετήσουμε πολύ προσεκτικά, ώστε να μπορέσουμε να αντιληφθούμε τις καλές και τις κακές συ­

νέπειες που είχε για τη χώρα μας.


ΛI.I.XIS

208

i)E TOCQUEVILLE

Ενώ, λοιπόν, η κεντρική εξουσία υποκαθιστούσε όλες τις

τοπικές εξουσίες και μονοπωλούσε ολοένα και περισσότερο τον δημόσω βίο της χώρας, θεσμοί στους οποίους είχε επι­

τρέψει να επιβιώσουν ή τους είχε δημιουργήσει η ίδια, πα­

λαιά ήθη και παλαιές συνήθειες, ακόμη και παλαιές κατα­ χρήσεις και υπερβάσεις εξουσίας, εξακολουθούσαν να παρε­ μποδίζουν τις κινήσεις της, διατηρώντας άσβεστο στα βάθη της ψυχής πολλών πολιτών το πνεύμα της αντίστασης και εξασφαλίζοντας τα απαραίτητα aντερείσματα. Ήδη τότε η συγκέντρωση των εξουσιών είχε τα ίδια χα­ ρακτηριστικά και ακολουθούσε την ίδια διαδικασία όπως και στην εποχή μας δεν είχε, όμως, εξασφαλίσει ακόμη ανάλο­ γη ισχύ. Η κυβέρνηση, θέλοντας να αντλήσει έσοδα από κά­ θε δυνατή πηγή και γι' αυτό πουλώντας όλα σχεδόν τα δη­ μόσια αξιώματα στους ενδιαφερόμενους, είχε στερήσει -εκ των πραγμάτων- από τον εαυτό της τη δυνατότητα να απο­ νέμει αυτά τα αξιώματα, ή να καθαιρεί από αυτά κατά βού­ ληση. Το ένα από τα μεγάλα πάθη της την εμπόδιζε, επομέ­ νως, σε μεγάλο βαθμό να ικανοποιεί το άλλο· η απληστία της λειτουργούσε εις βάρος της φιλοδοξίας της. Κατά συνέπεια, ήταν αναγκασμένη να λειτουργεί χρησιμοποιώντας εργαλεία που δεν τα είχε κατασκευάσει η ίδια, και από τα οποία ήταν αδύνατον να απαλλαγεί. Έτσι, συχνά, ακόμΎJ και οι πω κα­ τΎJγΟρΎJματικές και σαφείς προθέσεις της aποδυναμώνονταν κατά το στάδω τΎ)ς εφαρμογής τους. Αυτό το παράξενο και ανορθόδοξο καθεστώς που ίσχυε στη δημόσια διοίκηση λει­ τουργούσε, λοιπόν, ως ένα είδος πολιτικού αναχώματος απέ­ ναντι στΎJν παντοδυναμία τΎ)ς κεντρικής εξουσίας ήταν σαν

ένα κακοφτιαγμένο φράγμα, που ωστόσο περιόριζε την πα­ ντοδυναμία τΎ)ς εξουσίας και απορροφούσε εν μέρει τους κρα­ δασμούς που προκαλούσε ΎJ άσκησή της. [39]

Επιπλέον, ΎJ κυβέρνΎJσΎJ δεν είχε τότε στΎJ διάθεσή τΎ)ς, ού­ τε το πλήθος των σΎJμερινών μέσων και προνομίων, ούτε τα τεράστια ποσά που μπορεί να διαθέτει στις μέρες μας με


ΤΟ

llAΛΛI<)

ΚΛΗΕ~ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑ~ΤΛ~ΙΙ

άλλα λόγια, εΕχε πολι) λιγότερες δυνατότητες όχι μόνο κατα-

ναγκασμού, αλλά και εκμαυλισμού των πολιτών. Αλλά και η ίδια η κυβέρνηση δεν γνώριζε τα ακριβή όρια της εξουσίας της. Κανένα από τα δικαιώματά της δεν ήταν επίσημα αναγνωρισμένο και σταθερά εμπεδωμένο· το πεδίο δράσης της ήταν ήδη τεράστιο, αλλά τα βήματά της σε αυτόν τον σκοτεινό και άγνωστο εν πολλοίς χώρο ήταν ακόμη αβέ­ βαια. Αυτή η αβεβαιότητα που υπήρχε ως προς τα όρια των αρμοδιοτήτων και την ακριβή δικαιοδοσία της κυβέρνησης, αν και κατά βάση ευνοούσε τα σχέδια του βασιλιά για πε­ ριορισμό της ελευθερΕας των υπηκόων του, από την άλλη συ­

χνά διευκόλυνε τον λαό στην υπεράσπιση των ελευθεριών του.

Η δημόσια διοίκηση, έχοντας συναίσθηση του νεαρού της ηλικΕας της και της «ταπεινής» καταγωγής της, ήταν πάντα επιφυλακτική στις κινήσεις της όταν συναντούσε απέναντι της έστω και το παραμικρό εμπόδιο. Εντυπωσιάζεται κανεΕς διαβάζοντας την αλληλογραφία των υπουργών και των επάρ­ χων του 18ου αιώνα. Αυτή η κυβέρνηση, επεκτατική και από­ λυτη ως προς τις αρμοδιότητές της όσο η εξουσία της δεν αμ­ φισβητείται, ακινητοποιείται όταν συναντήσει έστω και την παραμικρή αντΕσταση, θορυβεΕται ακόμη και από την πω στοιχειώδη κριτική, ανησυχεΕ για την παραμικρή αμφισβήτη­ σή της σε αυτές τις περιπτώσεις, «ανακρούει πρύμναν», οι­ στάζει, διαπραγματεύεται, προσπαθεί να πιάσει το σφυγμό

της κοινής γνώμης, αποφεύγει συχνά να υπερβεί έστω και στο ελάχιστο τα φυσικά όρια της εξουσίας της. Ο ήπως εγω­ ισμός του Λουδοβίκου ΙΕ' και η αγαθή φύση του διαδόχου του

ευνοούσαν ανάλογες αντιδράσεις. Άλλωστε, αυτοί οι ηγεμό­ νες δεν φαντάζονταν ποτέ ότι θα υπήρχαν κάποιοι που θα

επιθυμούσαν την εκθρόνισή τους. Δεν είχαν ίχνος από τη φυ­ σική ανησυχία και από τη σκληρότητα που γεννά ο φόβος, στοιχεΕα που χαρακτηρίζουν έκτοτε τους κάθε εΕοους κυβερ­

νήτες. Οι άνθρωποι των οποίων τα δικαιώματα καταπατού-

20 9


ΛΙ.ΕΧΙS

210

Ι>Ε

TOCQUEVILLE

νταν ήταν, επομένως. άνθρωποι τους οποίους ο ηγεμόνας δεν γνώριζε καν. Πολλά από τα προνόμια, πολλές από τις προκαταλήψεις και τις στρεβλές αντιλήψεις που κατεξοχήν εμπόδιζαν την εγκαθίδρυση μιας υγιούς και ευεργετικής ελευθερίας, συ­ ντηρούσαν από την άλλη σε μεγάλο αριθμό υπηκόων το πνεύ­ μα της ανεξαρτησίας και τους ωθούσαν να αντισταθούν στις αυθαιρεσίες της εξουσίας.

Όσο για τους ευγενείς, περιφρονούσαν βαθιά τη δημόσια διοίκηση και τους φορείς της, έστω και αν συνδιαλέγονταν μαζί της πότε πότε. Έως τη στιγμή που απώλεσαν την πα­ λαιά εξουσία τους, διατηρούσαν πάντα ένα μέρος από την υπεροπτική υπερηφάνεια των πατέρων τους, οι οποίοι απε­

χθάνονταν κάθε είδους υποταγή, αλλά και την αυστηρή τή­ ρηση των νόμων και των κανόνων. Αδιαφορούσαν για τις ελευ­

θερίες των πολιτών γενικώς και ήταν πρόθυμοι να δεχθούν κάθε είδους αυθαιρεσία της διοίκησης που στρεφόταν κατά

του λαού· αν, όμως, επρόκειτο να θιγούν τα δικά τους συμ­ φέροντα και να αμφισβητηθούν τα δικαιώματά τους, ήταν έτοιμοι να διακινδυνεύσουν τα πάντα προκειμένου να δια­ φυλάξουν τα προνόμιά τους. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση, αυτή η αριστοκρατία, που θα καταρρεύσει μαζί με το θρόνο, εξακολουθούσε να αντιμε­ τωπίζει τον βασιλιά -και κυρίως τη διοικητική μηχανή που αυ­ τός έχει δημιουργήσει- με πολύ μεγαλύτερη ελευθεροστομία και αντιπαλότητα απ' ό,τι η Τρίτη Τάξη, η οποία σύντομα θα ανέτρεπε τη μοναρχία. Όλες σχεδόν οι εγγυήσεις κατά ενδε­ χόμενων αυθαιρεσιών της εξουσίας που το γαλλικό έθνος έχει

αποσπάσει στα τριάντα επτά χρόνια αντιπροσωπευτικής δια­

κυβέρνησης αποτελούσαν αιτήματα της τότε αριστοκρατίας, η οποία μάλιστα τα διεκδικούσε με ιδιαίτερη ένταση και επι­ μονή. Διαβάζοντας τα σχετικά τετράδια παραπόνων[40], πα­ ρά τις όποιες προκαταλήψεις και εσφαλμένες αντιλήψεις, δια­ κρίνει κανείς ορισμένες από τις μεγάλες αρετές των ευγενών.


ΤΟ

ΙΙΑΛΛΙΟ

Ι\ΛΗΕ1:ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΤΑ1:fl

Είναι θλιβερό ότι, αντί να αναγκάσουμε αυτή την αριστοκρα­ τία να λειτουργεί υπό το κράτος του νόμου, οδηγηθήκαμε στην κατάλυσή της και την εκρίζωσή της. Με αυτόν τον τρόπο, στε­ ρήσαμε το έθνος από ένα απαραίτητο στοιχείο της υπόστα­ σής του και καταφέραμε στην ελευθερία ένα πλήγμα, από το οποίο δεν θα συνέλθει ποτέ. Μια τάξη που επί αιώνες βρι­

σκόταν στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας είναι φυσικό να έχει αποκτήσει, κατά τη διάρκεια της αδιαφιλονίκητης αυ­ τής ηγεμονίας της, μια κάποια υπερηφάνεια και εμπιστοσύνη στις δυνάμεις της, που την κάνουν αυτόματα και τον πω ισχυ­ ρό πόλο αντίστασης της κοινωνίας. Δεν είναι μόνο ότι η [δια διαθέτει υψηλό φρόνημα· ενισχύει και το φρόνημα των άλλων τάξεων με το παράδειγμά της. Όταν ξεριζωθεί από το κοινω­ νικό σώμα, ακόμη και οι εχθροί της είναι φυσικό να αντιδρά­

σουν. Τίποτε δεν μπορεί να την υποκαταστήσει απολύτως και η [δια δεν μπορεί από μόνη της να αναγεννηθεί· είναι πιθανό να ανακτήσει τους τίτλους της και την περιουσία της, όχι όμως και το πνεύμα των προγόνων της.

Ο κλήρος, που συχνά έκτοτε τον είδαμε να υποτάσσεται δουλοπρεπώς στην κοσμική εξουσία, όποια και αν ήταν αυτή

-αποτελώντας έναν από τους πω ένθερμους υποστηρικτές και

κόλακές της, από τη στιγμή που υπάρχει έστω και η ελάχιστη ένδειξη ότι η εξουσία διάκειται ευνοίκά απέναντι στην Εκκλη­ σία-, τότε ήταν ακόμη ένας από τους πω ανεξάρτητους θε­ σμούς του έθνους και ο μόνος του οποίου τις ελευθερίες κα­ νείς δεν τολμούσε να πλήξει ή να αμφισβητήσει.[41] Οι επαρχίες είχαν χάσει τα προνόμιά τους, ενώ και οι πό­ λεις τα διατηρούσαν μόνο κατ' επίφαση. Ενώ δέκα ευγενείς δεν μπορούσαν να συσκεφθούν για οποιοδήποτε ζήτημα δί­

χως να έχουν ρητή άδεια από τον βασιλιά, η Εκκλησία της Γαλλίας δεν έπαψε ποτέ ώς τα χρόνια της Επανάστασης να οργανώνει περιοδικές συνόδους. Στο εσωτερικό της, εξάλ­ λου, οι εξουσίες των εκκλησιαστικών αρχών υπόκεινταν σε σαφείς και απαραβ[αστους κανόνες και περιορισμούς. Ο κα-

211


Λ!.ΕΧ!S

212

ΟΕ

TOCQUEVILLE

τώτερος κλήρος ήταν απόλυτα κατοχυρωμένος απέναντι σε ενδεχόμενες αυθαφεσίες των ανωτέρων του· έστω, λοιπόν,

και αν οι επίσκοποι επιθυμούσαν κάτι τέτοιο, οι απλοί ιερείς δεν έδειχναν τυφλή υπακοή στον ηγεμόνα. Σκοπός μου δεν είναι να κρίνω το καθεστώς που ίσχυε από πολύ παλιά στους κόλπους της Εκκλησίας επισημαίνω απλώς ότι κάθε άλλο παρά ωθούσε τον κατώτερο κλήρο στη δουλική υποταγή στην

πολιτική εξουσία. Άλλωστε, πολλά μέλη του κλήρου ήταν αριστοκρατικής καταγωγής και, επομένως, μετέφεραν στην Εκκλησία την υπε­ ρηφάνεια και τις τάσεις ανυπακοής της τάξης τους. Επιπλέον, όλοι αυτοί οι κληρικοί κατείχαν υψηλή θέση στην κρατική μη­

χανή και απολάμβαναν αντίστοιχα προνόμια. Αλλά και η δια­ τήρηση εκ μέρους τους των φεουδαλικών δικαιωμάτων τους, έστω και αν τελικά υπήρξε μοφαία για το ηθικό κύρος της

Εκκλησίας, ενίσχυε στους κληρικούς αυτούς τις τάσεις ανε­ ξαρτησίας απέναντι στην πολιτική εξουσία. Αυτό, ωστόσο, που πάνω απ' όλα έκανε τον κλήρο να συμ­ μερίζεται τις ιδέες, τις επιδιώξεις, τα αισθήματα, ή ακόμη και τα πάθη των πολιτών, ήταν η ιδιοκτησία της γης. Είχα την υπο­

μονή να διαβάσω τις περισσότερες από τις αναφορές και τις συζητήσεις που προέρχονται από τις παλαιές επαρχιακές Τά­ ξεις, και ειδικότερα εκείνες του

Languedoc,

όπου ο κλήρος

ήταν ακόμη πω αναμειγμένος απ' ό,τι αλλού στις λεπτομέ­ ρειες της δημόσιας διοίκησης, όπως είχα και την υπομονή να

διαβάσω τα πρακτικά των επαρχιακών συνελεύσεων του και του

1787.

1779

Με βάση, λοιπόν, και τις ιδέες της εποχής μου,

εντυπωσιάστηκα διαπιστώνοντας ότι επίσκοποι και ηγούμε­ νοι, ορισμένοι από τους οποίους ήταν γνωστοί τόσο για την αγιοσύνη τους όσο και για τις γνώσεις τους, συνέτασσαν εκ­ θέσεις με θέμα τη διάνοιξη ενός δρόμου ή ενός καναλιού· απο­ φαίνονταν με επίγνωση των πρακτικών προβλημάτων που θα αντιμετώπιζε το συγκεκριμένο έργο, ή επιχεφηματολογούσαν εις βάθος και μετά λόγου γνώσεως για το ποιος ήταν ο πω εν-


ΤΟ

!!ΑΛΛ\\\

ΚΛΗΕrΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΑΣΊΆrΙΙ

δεδειγμένος τρόπος ώστε να αυξηθεί η αγροτική παραγωγή, να ανέβει το βιοτικό επίπεδο του λαού, να τονωθεί η βιοτεχνική και βιομηχανική παραγωγή. Σε όλα αυτά τα ζητήματα, η επιχειρηματολογία τους είναι εξίσου -ενίοτε και περισσότε-

ρο- έγκυρη και τεκμηριωμένη όσο και εκείνη των μη κληρικών που μετείχαν στις ίδιες συνελεύσεις. Σε αντίθεση με την κυρίαρχη και εδραία πεποιθηση, τολ­ μώ να ισχυριστώ ότι οι λαοί που στερούν από τον Καθολικό κλήρο κάθε δικαίωμα ιδιοκτησίας γης και του επιτρέπουν να έχει ως μοναδικό εισόδημα το μισθό του εξυπηρετούν, σε τε­ λική ανάλυση, τα συμφέροντα της Αγίας Έδρας και της κο­ σμικής εξουσίας, στερώντας παράλληλα τον εαυτό τους από

έναν πολύ σημαντικό πόλο ελευθερίας. [42] Αυτός που υπόκειται σε μια αλλοδαπή εξουσία ως προς ό,η ο ίδιος θεωρεί πω σημανηκό, αυτός που δεν μπορεί να έχει οικογένεια στη χώρα όπου κατοικεί, δεν θα ήταν υπερ­

βολή να πούμε ότι δεν έχει τίποτε άλλο που να τον συνδέει με την πατρίδα του παρά μόνο την ιδιοκτησία της γης. Αν κοπεί και αυτός ο δεσμός, δεν ανήκει πια πουθενά. Ζει σαν ξένος στον τόπο όπου η τύχη θέλησε να γεννηθεί, μέλος μιας κοινωνίας της οποίας κανένα από τα συμφέροντα δεν τον αφορά προσωπικά. Ως προς τη συνείδησή του, εξαρτάται από τον πάπα· ως προς τη συντήρησή του, από τον ηγεμόνα. Πα­

τρίδα του είναι, ουσιαστικά, η Εκκλησία· η στάση του απέ­ ναντι στα πολιηκά γεγονότα και ης πολιηκές εξελίξεις κα­

θορίζεται με μοναδικό κριτήριο αν ό,τι συμβαίνει ωφελεί ή βλάπτει την Εκκλησία. Από τη στιγμή που η Εκκλησία είναι ελεύθερη και ευημερεί, τι σημασία έχουν όλα τα άλλα; Η πιο φυσική πολιτική του στάση είναι η αδιαφορία· υποδειγμαη­ κό μέλος της κοινότητας των πιστών, μετριότατος κατά τα

άλλα στα καθήκοντά του ως πολίτης. Στο βαθμό, όμως, που αυτά τα συναισθήματα και αυτές οι ιδέες κυριαρχούν στην

κατηγορία εκείνη των πολιτών που έχει εν πολλοίς την ευθύ­ νη για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα και για την ηθική δια-

21

3


ΛΙ.Ι:ΧΙS

21

4

DE TOCQUEVILLE

παιδαγώγηση των νέων, είναι αναπόφευκτο να επηρεάζεται

αρνητικά και η ψυχή του έθνους γενικότερα, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τον δημόσιο βίο. Α ν θέλουμε να σχηματίσουμε σαφή εικόνα για το πόσο η αλλαγή στην οικονομική κατάσταση των ανθρώπων μπορεί να ανατρέψει ριζικά και τον ψυχισμό τους, καλό θα είναι να ξα­

ναδιαβάσουμε τα τετράδια παραπόνων και αιτημάτων του κλήρου, δηλαδή της Δεύτερης Τάξης, το

1789.[43]

Διαπιστώ­

νουμε, έτσι, ότι ο κλήρος χαρακτηρίζεται ορισμένες φορές από έλλειψη ανεκτικότητας και από στενόμυαλη προσκόλληση στα

παλιά του προνόμια· κατά τα άλλα όμως, αποδεικνύεται εξί­ σου πολέμιος του δεσποτισμού, υποστηρικτής των αστικών ελευθεριών και υπέρμαχος της πολιτικής ελευθερίας όσο και η Τρίτη Τάξη ή η αριστοκρατία, διακηρύσσοντας πως η ατομι­

κή ελευθερία πρέπει να διασφαλίζεται όχι με υποσχέσεις, αλ­

λά με κάτι ανάλογο με το (αγγλικό)

habeas corpus.

Βλέπουμε,

λοιπόν, τον κλήρο να ζητά την κατάργηση των κρατικών φυ­

λακών, των έκτακτων δικαστηρίων, της δυνατότητας προσφυ­ γής κατά της ετυμηγορίας της τακτικής δικαιοσύνης και των

δικών «κεκλεισμένων των θυρών»· επίσης, στα αιτήματα του κλήρου περιλαμβάνονται: η μονιμότητα όλων των δικαστών, η

ελεύθερη πρόσβαση των πολιτών σε όλες τις δημόσιες θέσεις με αξιολογικά και μόνο κριτήρια, η κατάργηση των απαλλα­

γών από τις στρατιωτικές υποχρεώσεις και γενικότερα ο εξαν­

θρωπισμός της στρατιωτικής θητείας, η δυνατότητα εξαγοράς

των δικαιωμάτων επί της γης από τους χωροδεσπότες (αφού η φεουδαλική τους προέλευση, όπως υποστηρίζεται, τα καθι­

στά αυτομάτως ασύμβατα με την έννοια της ελευθερίας), το δίχως περιορισμούς δικαίωμα στην εργασία, η κατάργηση των δασμών στο εσωτερικό της χώρας, ο πολλαπλασιασμός των

ιδιωτικών σχολείων (ώστε να υπάρχει ένα σε κάθε ενορία, και μάλιστα δωρεάν), η δημιουργία μη θρησκευτικών φιλανθρω­ πικών ιδρυμάτων σε όλες τις επαρχίες, καθώς και η ενίσχυση

της αγροτικής παραγωγής με κάθε είδους κίνητρα και μέσα.


ΤΟ

fiAΛAI<J

ΚΑΗΕ2:ΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

ΕΠΑΝΆΣΤΑΣΗ

Στο καθαυτό πολιτικό πεδίο, ο κλήρος διακηρύσσει, και μάλιστα με πιο πανηγυρικό τρόπο απ' ό,τι οι άλλες δύο Τάξεις, πως το έθνος έχει το απαράγραπτο και αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα να συνέρχεται και, μέσω των αντιπροσώπων του, να νομοθετεί και να αποφασίζει ελεύθερα για ενδεχόμενη επιβολή φόρων. Σύμφωνα με τη διατύπωση του κλήρου, κανένας Γάλλος δεν μπορεί να υποχρεωθεί να πληρώσει φόρο τον οποίο δεν έχει εγκρίνει ο ίδιος με την ψήφο του, ή με την ψήφο των αντιπροσώπων του. Άλλο αίτημα του κλήρου είναι η ετήσια σύγκληση των Γενικών Τάξεων, με σκοπό οι ελεύθερα εκλεγμένοι αντιπρόσωποι του έθνους να συζητούν όλα τα σημαντικά ζητήματα που απασχολούν τη χώρα, να ψηφίζουν νόμους με γενική ισχύ στους οποίους κανείς να μην μπορεί να αντι­ τάξει τα ιδιαίτερα προνόμιά του, να συντάσσουν τον προϋ­ πολογισμό του κράτους, να ελέγχουν ακόμη και τις δαπάνες του βασιλιά. Τέλος, ο κλήρος απαιτεί το απαραβίαστο των μελών της εθνικής αντιπροσωπείας και την υποχρέωση των υπουργών να απολαύουν της εμπιστοσύνης της, προτείνοντας συγχρόνως τοπικές συνελεύσεις των τριών Τάξεων σε όλες τις επαρχίες και δημοτικές αρχές σε όλες τις πόλεις. Όσο για «ελέω Θεού» δικαιώματα, ούτε λέξη. Δεν γνωρίζω αν, σε γενικές γραμμές και παρά τα αδιαμ­ φισβήτητα ελαττώματα ορισμένων μελών του, υπήρξε ποτέ σε όλον τον κόσμο πιο αξιόλογος κλήρος όσο ο Καθολικός κλή­ ρος της Γαλλίας κατά την περίοδο που προηγήθηκε της Επα­ νάστασης πιο φωτισμένος, πιο πατριωτικός, λιγότερο αφιε­

ρωμένος αποκλειστικά στις ιδιωτικές αρετές, πιο άμεσα ασχο­ λούμενος με τον δημόσιο βίο και συγχρόνως πιο αφοσιωμέ­

νος στα θρησκευτικά του καθήκοντα -όπως προκύπτει και από τις διώξεις που υπέστη. Άρχισα να μελετώ το Παλαιό Κα­ θεστώς σαφώς προκατειλημμένος εις βάρος του κλήρου και, όταν ολοκλήρωσα τις μελέτες μου, ο σεβασμός μου γι' αυτόν

ήταν απεριόριστος. Όσο για τα ελαττώματά του, στην ουσία δεν ήταν άλλα από εκείνα που συναντάμε σε όλες τις κοινω-

21

5


ΛUXIS

216

DE TOCQUEVILLE

νικές ομάδες. πολιτικές ή θρησκευτικές, από τη στιγμή που τα μέλη τους είναι στενά δεμένα μεταξύ τους και η οργάνωσή τους συμπαγής: η τάση να υπερβαίνουν το προβλεπόμενο πε­ δίο δράσης τους, η σχετική έλλειψη ανεκτικότητας, η ενστι­ κτώδης -και ενίοτε τυφλή- προάσπιση των δικαιωμάτων και

προνομίων της συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας. Αλλά και η αστική τάξη του Παλαιού Καθεστώτος ήταν πολύ καλύτερα προετοιμασμένη να δείξει πνεύμα ανεξαρ­ τησίας απ' ό,τι η σημερινή· άλλωστε, σε αυτό βοηθούσαν και αρκετά από τα ελαττώματά της. Είδαμε ήδη ότι οι δημόσιες θέσεις που κατείχε η μεσαία τάξη την εποχή εκείνη ήταν ακό­ μη περισσότερες απ' ό,τι σήμερα και ότι οι προσπάθειες που κατέβαλλε να αποκτήσει αξιώματα ήταν εξίσου ζωηρές όσο

και στις μέρες μας. Υπήρχε, όμως, μια σημαντική διαφορά. Καθώς παλαιότερα η κυβέρνηση δεν μπορούσε ούτε να εκ­ χωρήσει ούτε να αφαφέσει αυτές τις θέσεις, το κύρος του κα­ τόχου τους ήταν αυξημένο και η εξάρτησή του από την εξου­ σία υποτυπώδης με άλλα λόγια, αυτό που σήμερα ωθεί τό­ σους και τόσους Γάλλους να είναι πειθήνιοι στα κελεύσματα της εξουσίας, τότε επέβαλλε κατεξοχήν το σεβασμό της προ­ σωπικότητάς τους.

Οι απαλλαγές και τα κάθε είδους προνόμια που τόσο δυ­ σάρεστα τείχη όρθωναν μεταξύ της αστικής τάξης και του λαού μετέτρεπαν, εξάλλου, τους αστούς σ' ένα είδος ψευδο­ αριστοκρατίας, η οποία συχνά έδειχνε ανάλογη έπαρση και τάση ανυπακοής όσο και η αυθεντική αριστοκρατία. Καθεμιά

από τις μικρές εκείνες ομάδες που διαιρούσαν την αστική τά­ ξη σε αρκετές επιμέρους κατηγορίες συχνά ξεχνούσε συνει­

δητά το δημόσιο συμφέρον, ρίχνοντας αντίθετα το βάρος στην προάσπιση και προώθηση των ιδιαίτερων προνομίων και συμ­ φερόντων της, στο όνομα των κοινών επιδιώξεων αλλά και της κοινής υπερηφάνειας των μελών της. [44] Κανένας δεν μπο­

ρούσε να κρυφτεί μέσα στο πλήθος των συμπολιτών του και να αποδεχθεί μόνος του επιλήψιμους συμβιβασμούς. Όλοι βρί-


Τ Ο

ΙΙ Α Λ Λ

I () f.:

Λ

<-JE L Τ Ω Σ

ΚΑ Ι

Η

Ε ΠΑ Ν Α

L

Τ Α

L 11

σκονταν στη σκηνή εν6ς πολύ μικρού αλλά πολύ καλά φωτισμένου θεάτρου, όπου το ίδιο πάντα κοινό ήταν έτοιμο ανά πάσα στιγμή να επιδοκιμάσει ή να αποδοκιμάσει. Επιπλέον, οι μέθοδοι που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν τότε για να πνίξουν το θόρυβο από ενδεχόμενες αντιδράσεις ήταν σαφώς πιο ατελείς από τις σημερινές. Η Γαλλία δεν είχε γίνει ακόμη η βουβή χώρα στην οποία ζούμε σήμερα· αντίθε­ τα, καθετί αντηχούσε τότε περισσότερο και, μολονότι η πολι­ τική ελευθερία ήταν ακόμη ζητούμενο, αρκούσε να υψώσει κα­ νείς φωνή διαμαρτυρίας για να ακουστεί έντονος ο απόηχός της.

Αυτό που κατεξοχήν εξασφάλιζε τότε τη δυνατότητα να

ακούγεται η φωνή των καταπιεσμένων ήταν το σύστημα απο­ νομής της δικαιοσύνης. Ενώ ως προς τους πολιτικούς και διοι­ κητικούς θεσμούς είχαμε γίνει απολυταρχική χώρα, παραμέ­

ναμε πάντα ένας ελεύθερος λαός ως προς το δικαστικό σύ­ στημα. Η δικαιοσύνη του Παλαιού Καθεστώτος ήταν σύνθετη,

περίπλοκη, αργή, πολυδάπανη· αν και όλα αυτά είναι ασφα­ λώς σημαντικά ελαττώματα, σε καμιά περίπτωση πάντως δεν συνοδεύονταν από δουλοπρέπεια απέναντι στην εξουσία, από αυτή την ιδιότυπη -ίσως και τη χειρότερη- μορφή εξάρτησης, που όχι μόνο διαφθείρει τον δικαστή, αλλά δεν αργεί να λει­ τουργήσει διαβρωτικά και για το σύνολο των πολιτών. Οι δι­ καστές ήταν αμετακίνητοι από τις θέσεις τους και δεν επιδίω­

καν να προαχθούν με ευνοιοκρατικές ρυθμίσεις αυτές οι δυο προϋποθέσεις για την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, αλλά και για την εύρυθμη λειτουργία της, ίσχυαν απόλυτα. Άλλωστε, έστω και αν η κυβέρνηση δεν μπορεί να πειθαναγκάσει τη δι­

καιοσύνη, όλοι γνωρίζουμε πόσοι και πόσοι τρόποι υπάρχουν για να εξασφαλιστεί η έκδοση αποφάσεων σύμφωνων με τα συμφέροντα της κεντρικής εξουσίας. Είναι, βέβαια, γεγονός ότι η βασιλική εξουσία είχε κατορ­ θώσει να αφαιρέσει από τη δικαιοδοσία των τακτικών δικα­ στηρίων όλες σχεδόν τις υποθέσεις που αφορούσαν πράξεις

2 1

7


ΛΙ.Ι:ΧΙS

218

DE TOCQUEVILLE

και παραλείψεις των δημοσίων αρχών- όμως, ακόμη και έχο­ ντας απογυμνώσει τα δικαστήρια από τις αρμοδιότητές τους,

δεν έπαυε να τα φοβάται. Έστω και αν τα εμπόδιζε να εκδι­ κάσουν τις σχετικές υποθέσεις, δεν τολμούσε πάντα να εμπο­ δίσει τα δικαστήρια να γίνονται αποδέκτες παραπόνων και να εκφράζουν τη γνώμη τους γι' αυτά· μάλιστα, καθώς η δικα­ σηκή γλώσσα διατηρούσε ακόμη τις αποχρώσεις των παλαιών γαλλικών, τα οποία αρέσκονταν να ακριβολογούν, συχνά απο­

φάσεις και πράξεις ττις κυβέρντιστις αποκαλούνταν απερί­ φραστα δεσποτικές και αυθαίρετες από τους δικαστές.[45] Η

απρόβλεπτη επέμβαστι των δικασττιρίων σε ζητήματα για τα οποία τι κυβέρνηση είχε ήδη κάμει τις επιλογές ττις μπορεί ορι­ σμένες φορές να δτιμιουργούσε προβλήματα σττι δτιμόσια δι­ οίκηση, αλλά υπήρχαν και περιπτώσεις που προστάτευε τις ατομικές ελευθερίες με λίγα λόγια, ήταν ένα μεγάλο κακό, που όμως απέτρεπε ένα άλλο, ακόμτι μεγαλύτερο. Σε ό,τι αφορά το δικαστικό σώμα και το ευρύτερο πλαί­ σιο λειτουργίας του, παρά το γεγονός ότι κυριαρχούσαν νέες αντιλήψεις, τα παλαιά ήθτι διαττιρούσαν το κύρος τους. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα παρλαμέντα ασχολούνταν περισ­

σότερο με τα ιδιαίτερα συμφέροντά τους, και λιγότερο με τα δημόσια πράγματα γενικότερα· θα πρέπει, ωστόσο, να επι­ στιμανθεί ότι, ως προς την υπεράσπιστι ττις ανεξαρττισίας τους και της τιμής τους, τα παρλαμέντα έδειχναν πάντα ιδιαίτερτι αποφασιστικότητα, την οποία και μετέφεραν σε όλους όσοι

έρχονταν σε επαφή μαζί τους. Όταν το

1770 το

Παρλαμέντο του Παρισιού διαλύθηκε, τα

μέλη του δέχθηκαν το πλήγμα κατά του κύρους και ττις δι­ καιοδοσίας τους δίχως ούτε ένα από αυτά να συμμορφωθεί ως άτομο με τη βασιλική βούληση. Επιπλέον, ακόμη και δια­ φορετικού τύπου δικαστικά σώματα, όπως το δικαστήριο ει­

σφορών

(cour des aides),

τα οποία ούτε θίγονταν, ούτε απει­

λούνταν, ακολούθησαν επίσης -οικειοθελώς, στην περίπτωσή τους- το δρόμο της σύγκρουσης, όταν αυτή φαινόταν πια ανα-


ΤΟ

ΠΑΛΑJ()

ΚΛΗΕLΤΩΣ

ΚΑΙ

Η

EΠANAΣTALII

πόφευκτη. Όσο για τους βασικούς οικηγόρους που αναλάμβαναν υποθέσεις ενώπων του παρλαμέντου, ταυτίστηκαν επίσης οικειοθελώς με τη μοίρα τους αποποιήθηκαν όλα τα προ­ νόμιά τους και όλες τις πηγές εισοοήματός τους και προτίμησαν την αποχή, παρά να εμφανίζονται ενώπων οικαστών που είχαν φανεί ανάξωι του λειτουργήματός τους. Στην ιστορία των ελεύθερων λαών οεν γνωρίζω ανάλογο οείγμα υψηλού φρονήματος, όσο αυτό που κυριάρχησε στη συγκεκριμένη πε­ ρίπτωση· και όμως, όλα αυτά συνέβαιναν τον 18ο αιώνα, στις παρυφές της αυλής του Λουοοβ ίκου ΙΕ'. Οι συνήθειες των ο~καστών εξελίχθηκαν σε αρκετές περ~­ πτώσεις σε συνήθειες του έθνους. Στα ο~καστήρια οιαμορ­ φώθηκε εν πολλοίς η αντίληψη ότι όλες ο~ υποθέσεις πρέπει να εκο~κάζοντα~ οημόσια και ότι ο~ αποφάσεις μπορούν να εφεσιβάλλονται, με παράλληλη τήρηση, μάλ~στα, ορισμένων τύπων που κάθε άλλο παρά ευνοούσαν την υποταγή της οι­ καωσύνης στην εκτελεστική εξουσία. Πρόκειτα~ για το μο­ ναοικό στοιχείο οιαπαιοαγώγησης ενός ελεύθερου λαού το οποίο οφείλουμε στο Παλαιό Καθεστώς. Αλλά και η οωίκη­ ση είχε αντλήσει στο~χεία από τη γλώσσα κα~ από τις πρα­ κτικές των οικαστηρίων. Ακόμη κα~ ο βασ~λιάς θεωρούσε απα­ ραίτητο να εξηγεί κα~ να α~τωλογεί τα οιατάγματά του πρ~ν

αυτά τεθούν σε εφαρμογή· κα~ βέβαια, το Συμβούλιο φρό­ ντιζε να υπάρχουν εκτενή προοίμια στις αποφάσεις του, ο έπαρχος προσέφευγε στον οικαστικό κλητήρα γ~α να ανα­ κοινώσει τις ρυθμίσεις που είχε αποφασίσει. Σε όλα τα πα­ λα~άς προέλευσης οωικητικά σώματα, όπως ήταν, γ~α παρά­ οε~γμα, το σώμα των θησαυροφυλάκων της Γαλλίας ή των

εκλεκτών

(elus),

ο~ υποθέσε~ς συζητούνταν οημόσ~α κα~ κά­

θε ενο~αφερόμενη πλευρά είχε τη ουνατότητα να εκθέσε~ τα επ~χεφήματά της. Όλες αυτές ο~ συνήθε~ες, όλες αυτές οι ο~α­ σ~κασίες, λε~τουργούσαν ως πρόσθετο~ φραγμοί σε ενοεχό­ μενες αυθαφεσίες του ηγεμόνα. Ωστόσο ο λαός, κα~ ε~ο~κότερα στις επαρχίες, σχεοόν πά-

21

9


Λ

220

11-

Χ

I -~

ΤΟ

C Q U Ε VI L LE

ντα δεν είχε άλλον τρόπο να αντισταθεί στην καταπίεση πα­ ρά μόνο την προσφυγή στη βία. Τα περισσότερα από τα αμυ­ ντικά μέσα στα οποία ήδη αναφέρθηκα ήταν, ουσιαστικά, απρόσιτα για τον λαό· μόνο εκείνοι που είχαν μια κάποια θέ­ ση στην κοινωνία και που η φωνή τους μπορούσε να ακου­

στεί είχαν τη δυνατότητα να τα