Issuu on Google+


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΊΩΝ ΕΛΛΉΝΩΝ ( Ή φιλοσοφική θεώρηση του θέματος) [Ανθολογία φιλοσοφικών κειμένων, χωρίων . Κεφάλαια ερμηνείας των πολιτισμών]


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΏΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΊΩΝ ΕΛΛΉΝΩΝ ( Ή φιλοσοφική θεώρηση του θέματος)

Εισαγωγή' - περίληψη - μετάφραση - σχόλια Γεώργιος Στεφ* Καραγιάννης Προλεγόμενα

Θ. Γ. Μαυρόπουλος

ΕΚΔΌΣΕΙΣ Ζ Η Τ Ρ Ο Σ

5


ΑΡΧΑΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Διεύθυνση σειράς: Δημ. Λυπουρλής, Θ. Μαυρόπουλος, Κων. Ζήτρος

ε ι σ α γ ω γ ή , μετάφραση, περίληψη, σχόλια: Γιώργος Στεφ. Καραγιάννης

Στοιχειοθεσία: Κώστας Κορδαλής Φιλμ-μοντάζ: Μιι1ϋιη6(ϋ& Α.Ε. Εκτύπωση: ΙΚΙ5 Α.Ε.

Ι5ΒΝ: 960-442-597-8 5ΕΤ: 960-442-596-Χ © 2006 Εκδόσεις Ζήτρος

Ειδική έκδοση, προσφορά για την εκπαίδευση, τ η ς εφημερίδας Τ Ο Β Η Μ Α & των Εκδόσεων Ζήτρος


« ΕΡΩΤΟΣ ΠΛΗΘΟΣ....» (Ιωάννης δ Κλίμακος)

Σ τ η ν ιερή μ ν ή μ η του αδελφού μου Φαίδωνος Σ τ . Καραγιάννη (1940-1998)

7


Θέλω νά νοιώσω το φίλτρο της άνοιξης. νά μ' αγγίζει, θέλω νά φυτρώσω σαν το χορτάρι του λειβαδιοΰ! Νερά καθάρια καθαρίστε την φυχήμου κι αφήστε νά γευθώ τά άνθη της Άνοιξης! Τραγουδά πουλί της Άνοιξης στά λημέρια της Αλήθειας την Όμορφιά του Κόσμου! Φαίδων Σ τ . Καραγιάννης ( 1 9 4 0 - 1 9 9 $ ) (άπο τ ή συλλογή: « Φ τ ω χ ή χαρά στο γέρμα τοΰ Ή λ ι ο υ 1 9 7

* Παρατήρηση:

2 > >

)

Α υ τ ά τα «αισιόδοξα ρή­

μ α τ α » , τά έγραψε μιά βασανισμένη ψυχή, και τήν έξαρση ή οποία τά έγέννησε, τήν προσέφερε ό Έ ρ ω ς των πνευματικών αξιών.

Γ.Σ.Κ.

δ


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΤΟΜΟΣ Α' I. Προλεγόμενα του Θ. Γ. Μαυρόπουλου 13 II. Πρόλογος του συγγραφέως 35 Εισαγωγή . 45 Α': Σελίδες αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων περί έρωτος 49 1. Από την ελληνική μυθολογία - Ορφικοί Ύμνοι ...... 49 2. Ομήρου Ιλιάς - Ομήρου Οδύσσεια 62 3. Ησίοδος . 66 4. Παρμενίδης ο Ελεάτης 69 5. Εμπεδοκλής 71 6. Σοφισταί 73 7. Κυνικοί 76 8. Πλάτων: α) «Συμπόσιον» 79


ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ

"Έρως άνίκατε μάχαν, "Ερως ος εν κτήμασι πίπτεις, ος ενμαλακαΐς παρειαϊς νεανίδος εννυχευεις, φοιτάς δ υπερπόντιος εν τ άγρονόμοις αύλαΐς' και σ' οΰτ' αθανάτων φυξιμος ουδείς ούθ' άμερίων σε γ ανθρώπων, 6 δ' έχων μεμηνεν. Συ και δικαίων αδίκους φρε'νας παρασπας επί λώβα° συ και τόδε νεΐκος ανδρών ξυναιμον έχεις ταράξας' νικα δ' εναργής βλεφάρων ίμερος εύλέκτρου νύμφας των μεγάλων πάρεδρος εν άρχαις θεσμών άμαχος γαρ εμπαίζει θεός Άφροδίτα. {Σοφοκλέους, Αντιγόνη, στ. ~/8ΐ-8θΟ, στροφή και αντιστροφή του τρίτου «στάσιμου» ?

7

9

της περιώνυμης τραγωδίας).

Τ ο υμνητικό του έρωτα, όχι τόσο ω ς ψυχικού π ά ­ θους, όσο ω ς προσωποποίησης ενός γενικού νόμου της φύσης, ω ς στοιχείου που με την ακατανίκητη δύναμη του ενώνει όλα τα όντα της ξηράς, της θάλασσας και 13


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

του ουρανού, ως στοιχείου που εξασφαλίζει την αιω­ νιότητα της ζωής, έχει συντεθεί από ένα μεγάλο ποι­ ητή τραγωδιών του 5 προχριστιανικού αιώνα, το Σοφοκλή. Τη μεγάλη ποιητική αξία του την είχαν α­ ναγνωρίσει ήδη στην αρχαιότητα. Οι σύγχρονοι του τον χαρακτήριζαν «μέλισσα»' κατά τον ανώνυμο «βι­ ογράφο» του ο μεγάλος ποιητής κωμωδιών Αριστο­ φάνης έλεγε ότι το στόμα του ήταν αλειμμένο με μέ­ λι* ο ιστορικός Ξενοφώντας τον θεωρούσε ως τον «τε­ λειότατου των τραγικών» και ο φιλόσοφος Αριστοτέ­ λης στο δικό του έργο στηριγμένος κυρίως έδωσε στην «Ποιητική» του την ανάλυση της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας. Η αναγνώριση αυτή έχει τη συνέχεια της ως την εποχή μας. Την αφετηριακή φράση (πιοΐΐο) των Προλεγομέ­ νων αυτών τη χρησιμοποιώ, επειδή συσχετίζεται άμε­ σα με την εξαίρετη μελέτη του συναδέλφου Γεωργίου Στ. Καραγιάννη «Ο έρως στη ζωή των αρχαίων Ελ­ λήνων - Φιλοσοφική θεώρηση του θέματος», που πα­ ρουσιάζεται στη σειρά «Αρχαίοι συγγραφείς» των Εκ­ δόσεων Ζ Η Τ Ρ Ο Σ με τον τόμο αυτό. Η σοφόκλεια αυ­ τή τραγωδία είναι ίσως η πιο πολυμεταφρασμένη στη σχετική ελληνική ιδίως βιβλιογραφία (ίσως επειδή για πολλές δεκαετίες ήταν μόνιμα σχεδόν ενταγμένη στο πλαίσιο του αναλυτικού προγράμματος διδασκαο υ

9

14


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

λίας των φιλολογικών μαθημάτων στη μέση εκπαί­ δευση). Οι Εκδόσεις Ζ Η Τ Ρ Ο Σ έχουν εντάξει από και­ ρό, πλην άλλων, σχετική εργασία του συναδέλφου Ιω­ άννη Αχ. Μπάρμπα και πρόσφατα στη σειρά «Μετα­ φρασμένοι συγγραφείς της αρχαίας ελληνικής γραμ­ ματείας» την εργασία μου με τα «άπαντα» του Σο­ φοκλή (Θεσσαλονίκη 2005). Η εργασία του Γεωργίου Στ. Καραγιάννη είναι σαφώς διαφοροποιημένη από τις δικές μας εργασίες. Τον ενδιαφέρει όχι αποκλειστικά η επεξεργασία του θέματος του έρωτα από το Σοφοκλή. Το ενδιαφέρον του απλώνεται σε ευρύτερη εποπτεία του θέματος με το φιλοσοφικό εξοπλισμό που διαθέτει και που τον έχει προβάλει στην ενταγμένη στη σειρά «Αρχαίοι συγ­ γραφείς» των Εκδόσεων Ζ Η Τ Ρ Ο Σ εργασία του «Παρμενίδης 6 Έλεάτης, Περί φύσιος» * σ' αυτήν έχει κάνει βασική ανάλυση του φιλοσοφικού ποιήματος του Παρμενίδη και αναλυτική έκθεση των επιδράσεων της σκέψης του Ελεάτη φιλοσόφου στην πλατωνική φιλο­ σοφία και ευρύτερα στην ευρωπαϊκή μεταφυσική και γνωσιολογία. Στον προκείμενο τόμο περιέχονται οι θέσεις των Ελλήνων φιλοσόφων για τον έρωτα. Προηγείται ανα­ φορά στα θρησκευτικά και στα μυθολογικά δεδομένα του θέματος και ακολουθεί ευρύτατη εποπτεία των θέ15


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

σεων για το ίδιο θέμα αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων μιας ολόκληρης σχεδόν χιλιετίας (από τον 6ο προχρι­ στιανικό αιώνα ως τον 50 μεταχριστιανικό). Η επο­ πτεία αυτή έχει και το «επίμετρο» της με την πα­ ράθεση των σχετικών απόψεων των Βυζαντινών φιλο­ σόφων. Κατά τον συγγραφέα ο πολιτισμός των Ελλή­ νων είναι κυριότατα «ερωτικός» με κάθε έννοια (έρω­ τας των σωμάτων, των ψυχών, των αξιών κ.τ.λ.). Η εκτίμηση του αυτή τον οδηγεί σ' ένα τελευταίο κεφά­ λαιο της εργασίας του σε μια πολύ χρήσιμη σύγκριση της σχετικής ελληνικής αντίληψης με αντιλήψεις ζω­ ντανών και σήμερα πολιτισμών της οικουμένης (του Εβραϊκού, του Ισλαμικού, του Ινδικού, του Κινεζικού, του Ευρωπαϊκού και του Αμερικανικού)· με τη σύγκρι­ ση αυτή επισημαίνονται οι διαφορές τους και έτσι έ­ χουμε στον τόμο αυτό μια οικουμενική εποπτεία του θέματος. • % >κ Στο πλαίσιο των Προλεγομένων νομιμοποιούνται, ελπίζω, κάποιες φιλολογικές παρατηρήσεις, που ούτε προκαταλαμβάνουν την ανάλυση του συγγραφέα ούτε την επικαλύπτουν με οποιοδήποτε τρόπο. Θα τις επι­ μερίσω σε «λεξιλογικές - σημασιολογικές», σε «μυθο­ λογικές» και σε «ιστορικές». ι6


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Α'. Η λέξη έρως - έρωτας συνωνυμεί, αλλά δεν ταυτίζεται, με άλλες λέξεις του ελληνικού λεξιλογίου, κυρίως την αγάπη, τη φιλία και τη στοργή. Η πρώτη από αυτές κάποτε είναι το λαϊκό ισοδύναμο του έρω­ τα, η δεύτερη εκφράζει συναισθήματα ψυχικής επαφής και οικειότητας ανάμεσα σε δύο ή περισσότερα πρόσω­ πα και η τρίτη εξειδικεύεται ως συναισθηματική ευαι­ σθησία γονέων προς τα παιδιά τους ή μεγαλύτερων ηλικιακά προσώπων προς μικρότερους. Ο ερως είναι μια από τις αρχαιότερες λέξεις του ελληνικού λεξιλογίου* τη συναντούμε ήδη στα ομηρικά έπη. Η προσπάθεια ετυμολόγησής της, δηλ. της εξεύ­ ρεσης μιας αρχικής ρίζας από την οποία πρέπει να προέρχεται και η οποία μας ανάγει στα αρχικά ση­ μασιολογικά δεδομένα της, - η ετυμολογία εντάσσεται στην εύλογη γνωστική περιέργεια του ανθρώπου, που έχει επισημανθεί από τη γνωστή αριστοτελική φράση «6 άνθρωπος φύσει του είδέναι ορέγεται» = ο άνθρω­ πος από τη φύση του έχει τον πόθο να γνωρίσει τα πράγματα- είναι θεμιτή, αλλ ιδιαίτερα λεπτή, όπως συμβαίνει με κάθε λέξη που αποθησαυρίζεται στο πρωτοξεκίνημα του γραπτού ελληνικού λόγου. Λοι­ πόν, η ετυμολόγηση της λέξης ερως μας ανάγει στο υποθετικό θέμα ερασ-, όπως αυτό βρίσκεται σε διάφο­ ρες παράγωγες λέξεις: έρασ-τός (= ποθητός, αγαπη9

ΐ7


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τός), έράσ-μιος (= θελκτικός, αξιαγάπητος), έραννος < έρασνος (= θελκτικός, ευχάριστος). Η λέξη έρως έχει στην αρχαιότητα πολλές ομόρριζες λέξεις:ερώ, έρώμαι και εραμαι (= έχω έρωτα), ερωτικός (= αυτός που προέρχεται από έρωτα), ερω­ τικώς (= με ερωτικό τρόπο), έρωτιώ (= κυριεύομαι από έρωτα), ερωτόεις (= γεμάτος από ερωτική επιθυ­ μία), ερωτις (= αξιέραστη κόρη) κ.ά. Είναι πρώτο συν­ θετικό πολλών σύνθετων λέξεων: έρωμανής (= τρελός από έρωτα ή διεγερτικός για έρωτα), ερωμανία (= σφοδρός έρωτας), ερωτόβλητος {- ερωτοχτυπημένος), έρωτογράφος (= όποιος γράφει για τον έρωτα), ερωτόληπτος {- κυριευμένος από έρωτα), ερωτομανής (= τρελός από έρωτα, ερωτομανία {— σφοδρός έρωτας), έρωτοτόκος (= αυτός που προκαλεί έρωτα), έρωτοτόκεια (= αυτή που γεννάει έρωτες, η Αφροδίτης), έρωτοτρόφος {- η μητέρα του έρωτα, η Αφροδίτη) κ.ά. Η λέξη έρως -με τον νεοελληνικό τύπο έρωταςέχει πολλές ομόρριζες λέξεις ή σύνθετες χρήσεις στις μεταγενέστερες από την αρχαιότητα και στη σημερινή γλώσσα:ερωτιά (= ερωτοληψία), ερωτιάρης (= επιρρε­ πής στους έρωτες), ερωτισμός {- παθολογική ένταση . της ορμής του γεννετήσιου ενστίκτου), ερωτοδέσμη (= ερωτικός δεσμός), ερωτοδιωγματάρης (= ο γεμάτος με ερωτικά θέλγητρα), ερωτοδουλειά {- ερωτική υπόι8


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

θεση), ερωτοκαμένος (= αυτός που φλέγεται από ερω­ τικό πάθος), ερωτοκουβέντα (= ομιλία σχετική με τον έρωτα, ερωτική συνομιλία), ερωτολαβώνομαι (= π λ η ­ γώνομαι από έρωτα), ερωτόλογα (= ερωτολογήματα), ερωτοπάθεια (= έντονη ερωτική επιθυμία), ερωτόπληκτος (=• ερωτοχτυπημένος),

ερωτοτροπια (=

ερωτική συμπεριφορά), ερωτοτροπώ (= συμπεριφέρο­ μαι ερωτικά), ερωτοχτυπιέμαι (= κυριαρχούμαι από ερωτικό αίσθημα) .κ.ά. Ο όρος ερως - έρωτας σημασιολογικά τριχοτομεί­ ται. Η π ρ ώ τ η από τις τρεις σημασιολογήσεις είναι ο σωματικός έρωτας. Είναι η φυσική έλξη (ετεροφυλο­ φιλική στην πλειονότητα των περιπτώσεων, ομοφυλο­ φιλική σε κάποιες ποσοτικά λίγες περιπτώσεις) μετα­ ξύ δύο ανθρώπων, που βιώνεται υποκειμενικά και σαν «εκλεκτική συγγένεια» δεν είναι δυνατό να ερμηνευθεί αντικειμενικά. Η συσχέτιση τους και η επακόλουθη συνεύρεση τους αποτελεί αμοιβαία π η γ ή ηδονής και 0

κίνητρο ισχυρό γ ι α συμβίωση φυσικά, όταν ο σωμα­ τικός έρωτας ανήκει στις περιπτώσεις των σχέσεων αρσενικού και θηλυκού φύλου, εξυπηρετεί προγραμμα­ τισμένα ή συντυχιακά τ η διαιώνιση του ανθρώπινου είδους και την ανάπτυξη πατρικών και μητρικών συν­ αισθημάτων. Η δεύτερη σημασιολόγηση είναι ο ψυχικός έρωτας. 19


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Είναι η αναβάθμιση του πρώτου επιπέδου. Στην πε­ ρίπτωση του δεύτερου αυτού επιπέδου από το υποκει­ μενικά αξιολογούμενο εξωτερικό κάλλος, δηλ. ο:πό την ισχυρή αμοιβαία σωματική έλξη μεταξύ των δύο φύ­ λων (ή των ομοφύλων), οδηγούνται δύο άνθρωποι στη διάγνωση εσωτερικών στοιχείων (ψυχοσύνθεσης, προ­ σδοκώμενων αρετών, αγαστής σύνθεσης αντιθέσεων) και σε ευρύτερη συγκίνηση πέρα από τις ηδονές του πρώτου επιπέδου. Η τρίτη σημασιολόγηση είναι ο πνευματικός έρω­ τας. Αυτός μόνο σε σπάνιες περιπτώσεις προϋποθέτει τα δύο προηγούμενα επίπεδα και κατά κανόνα υπερ­ βαίνει τη δυάδα προσώπων. Η περίπτωση του πνευ­ ματικού έρωτα έχει ποικίλες μορφές* μπορεί να είναι προσήλωση κάποιου απροσδιόριστου μικρού ή μεγάλου πλήθους ανθρώπων σ' έναν ηγέτη (πολιτικό, θρησκευ­ τικό ή άλλο)* μπορεί να είναι η πνευματική ευφροσύνη ενός ανθρώπου από την επαφή του με ομάδα ή με ομάδες ανθρώπων (με τη μορφή κυρίως του «παιδα­ γωγικού έρωτα»), αυτής της ιδιότυπης χαρμόσυνης που νιώθει ο δάσκαλος στην επαφή του με τους πνευ­ ματικά αναπτυσσόμενους νέους και νέες. Β. Τα μυθολογικά δεδομένα είναι άφθονα στα κεί­ μενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Σ' αυτά, λιγότερο ως προσηγορικό και περισσότερο ως κύριο 20


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

όνομα (ο ερως χαι ο'Έρως), η λέξη λειτουργεί με ποι­ κίλες χρήσεις: 6 προς τους λόγους ερως, ό προς τήν

πατρίδα ερως, ερως πατρώας

γης, δεινός εύκλείας

ερως -"Ερως ω ς θεότητα. Οι κύριες εκδοχές του Έ ρ ω τ α ω ς θεότητας είναι οι ακόλουθες: α. Είναι.θεός που γεννήθηκε κατά την αρ­ χ έ γ ο ν η εποχή μαζί με τ η Γ η απευθείας από το αρ­ χικό Χάος. β. Είναι θεός που γεννήθηκε από το αρχέ­ γονο Αυγό της Ν ύ χ τ α ς , οατό το οποίο το ένα μισό σχημάτισε τ η Γ η και το άλλο μισό τον Ουρανό, γ . Εί­ ναι γιος θεαινών, της Ειλείθυιας (θεάς των τοκετών), της Ίριδας (θεάς αγγελιαφόρου των θεών), της χθό­ νιας Άρτεμης, της Αφροδίτης, δ. Είναι, κατά τον π λ α ­ τωνικό μύθο στο διάλογο «Συμπόσιον», ένας δαί­ μονας μεσολαβητής ανάμεσα στους θεούς και στους 9

ανθρώπους γεννήθηκε από την ένωση του Πόρου και της Πενίας μέσα στον κήπο των θεών έπειτα α π ό ένα μεγάλο συμπόσιο με καλεσμένους όλους τους θεούς* ο θεός αυτής της εκδοχής δεν είναι παντοδύναμος, αλ­ λά μια δύναμη ανήσυχη και διαρκώς ανικανοποίητη, ε. Δεν είναι ένας θεός, αλλά περισσότεροι Έ ρ ω τ ε ς : ο ένας ήταν γιος του Ερμή και της Ουράνιας Αφρο­ δίτης* ο άλλος ήταν γιος του Άρη και της Αφροδίτης, που ονομαζόταν Άντέρως (= αντίθετος ή αμοιβαίος Έρως)* ένας άλλος ήταν γιος του Ερμή και της Άρ21


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τεμης. στ. Ένας εκτενής μύθος περιλαμβάνεται στις «Μεταμορφώσεις» του λατίνου μυθογράφου Απουλήιου (ΑρυΙβίιιή των εκδόσεων Ι,ΟΘΒ 1 9 1 5 0 ^ · ΑάΙίη^Ιοη - δ. Οαδθΐθθ) και της έκδοσης Η . Κοη£θ, ΜϋηοΗθη 1 9 3 9 "Ερως και Ψυχή: Αρυΐβίυζ, Αιώογ ιιηά Ρβχεήβ. Μιΐ8αίο8, Ηβτο πηά Σβαηάβτ. Ο μύθος αυτός συνδέει έναν ωραίο νέο, τον Έρωτα, και μια ωραία νέα, την Ψυχή. Κατά τον μύθο αυτό η Ψυχή ήταν κόρη κάποιου βασιλιά και είχε δύο αδελφές όμορφες, όχι όμως όσο εκείνη. Πολλοί μνηστήρες έρχονταν να θαυμάσουν την ομορφιά τους και γρή­ γορα οι αδελφές της είχαν βρει συζύγους. Αντίθετα απωθητική ήταν η ομορφιά της Ψυχής* η μεγάλη ομορφιά της έκανε δισταχτικούς τους επισκέπτες. Οι γονείς της, απελπισμένοι από την εκκρεμούσα για πολύ «αποκατάσταση» της κόρης τους, κατέφυγοιν σε μαντείο. Αυτό τους συνέστησε να νυφοστολίσουν την Ψυχή και να την εκθέσουν σ' ένα βράχο, όπου ένα «τρομερό τέρας» θα ερχόταν, για να την κάνει γυναί­ κα του. Εγκαταλειμμένη στο βράχο η Ψυχή αισθάν­ θηκε κάποια στιγμή ότι ένας άνεμος τη σήκωσε ψηλά. Όταν έφτασαν σε μια βαθιά κοιλάδα, η Ψυχή εξαντλημένη από το εναέριο ταξίδι αποκοιμήθηκε βαθιά. Όταν ξύπνησε, ανακάλυψε ότι βρισκόταν στον κήπο ενός μεγαλόπρεπου, ολόχρυσου και ολομάρ22


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

μαρου παλατιού. Πέρασε στα δωμάτια του, που με μαγικό τρόπο ανοίγονταν μπροστά της, και πολλές σκλάβες την εξυπηρετούσαν πρόθυμα. Ό τ α ν βράδιασε, η Ψ υ χ ή αισθάνθηκε δίπλα της μια ανδρική παρουσία* ήταν ο άντρας για τον οποίο είχε μιλήσει το μαντείο. Δεν τον καλοείδε μέσα στη νύχτα* διαισθάνθηκε ότι δεν ήταν «τρομερό τέρας» και ευχαριστήθηκε τη συ­ νεύρεση τους. Ο άντρας δεν αποκάλυψε την ταυτότητα του και την προειδοποίησε να μην επιχειρήσει να δει το πρόσωπο του* αν το έκανε, θα τιμωρούνταν. Οι η ­ μέρες περνούσαν. Η Ψ υ χ ή την ημέρα ήταν μόνη μέσα στο πολύβουο παλάτι και το βράδυ απολάμβανε τη συντροφιά του ερωτικού συντρόφου της. Ή τ α ν βέβαια ευτυχισμένη, αλλ' είχε νοσταλγήσει την οικογένεια 9

της και του ζήτησε να γυρίσει σ αυτή για λ ί γ ε ς ημέ­ ρες. Με τις επανειλημμένες παρακλήσεις της πέτυχε να ικανοποιηθεί το αίτημα της, με την επισήμανση π ά ν τ ω ς κάποιου κινδύνου από την απουσία της. Άνε­ μος την ξαναπήγε στο βράχο* από εκεί η Ψ υ χ ή π ή γ ε εύκολα στο γονικό σπίτι.

Η επιστροφή της γιορτά­

στηκε από όλη την οικογένεια, αφού ήρθαν να τη δουν οι παντρεμένες σε μακρινά μέρη αδελφές της. Αυτές όμως ζήλεψαν την περιγραφή της ευτυχισμένης ζωής της Ψ υ χ ή ς και σοφίστηκαν να την πείσουν να δει ο­ πωσδήποτε το πρόσωπο του ωραίου άντρα, που την 23


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

είχε κάνει να είναι τόσο ευτυχισμένη. Τη «συμβούλε­ ψαν» να κρύψει στον κοιτώνα του παλατιού της μια λάμπα και, καθώς εκείνος θα κοιμόταν, να την ανάψει και να δει το πρόσωπο του. Η Ψυχή, παρά την προει­ δοποίηση που της είχε γίνει, άναψε κάποια βραδιά τη λάμπα και αντίκρισε το πρόσωπο του πανέμορφου Έ ­ ρωτα* από τη συγκίνηση της έτρεμαν τα χέρια της και κάποιες σταγόνες από το καυτό λάδι της λάμπας έπεσαν πάνω στο πρόσωπο του ωραίου ερωτικού συ­ ντρόφου. Ξύπνησε τότε αμέσως εκείνος και έφυγε, ό­ πως είχε προειδοποιήσει, για να μη γυρίσει ποτέ. Η Ψυχή ήταν δυστυχισμένη πια. Έφυγε από το παλάτι και άρχισε να περιπλανιέται. Κανείς δεν τη δεχόταν και είχε τον κατατρεγμό της θεάς Αφροδίτης, που την έκλεισε στο παλάτι της* εκεί τη βασάνισε με πολλούς τρόπους και της ανάθεσε πολλά υπηρετικά καθήκοντα* τελικά την έστειλε στον Άδη να πάρει από την Περσε­ φόνη ένα φιαλίδιο με νερό της νιότης. Η Ψυχή στο δρόμο της επιστροφής από τον Άδη παραβίασε την ε­ ντολή: άνοιξε το απαγορευμένο φιαλίδιο και έπεσε σε βαθύ ύπνο. Αλλά και ο Έρωτας ήταν γοητευμένος α­ πό την Ψυχή και την αναζητούσε* όταν την ανακάλυ­ ψε κοιμισμένη, έτρεξε, την ξύπνησε και την πήγε στον Όλυμπο* ζήτησε από το Δία να παντρευτεί τη θνητή Ψυχή* κι αυτός ικανοποίησε το αίτημα του, ενώ πα24


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ράλληλα η Ψυχή συμφιλιώθηκε με την Αφροδίτη/Ε­ τσι ο συμβολικός αυτός μύθος κλείνει με αίσιο τέλος (Ηαρργ έ π α , κατά τ η γνωστή α γ γ λ ι κ ή φράση). Γ'. Οι «ιστορικού» τύπου παρατηρήσεις μου θα ξε­ κινήσουν με σύντομη αναφορά στους όρους «μύθος» και «ιστορία». Οι δύο όροι είναι βέβαια σαφώς διαφο­ 9

ροποιημένοι σήμερα, αλλ η διαφοροποίηση αυτή υ­ πήρξε ένα εξελικτικό φαινόμενο. Η ετυμολογική διε­ ρεύνηση μ α ς ανάγει σε δύο οπωσδήποτε διαφοροποιη­ μένες ρίζες, ωστόσο όχι και πολύ διαφοροποιημένες σημασιολογικά Η λέξη «μύθος» ανάγεται σε κάποια ρίζα μυ- (πιιι-), που είναι ηχομίμηση του υπόκωφου ήχου που προκαλείται με κλειστά τα χείλη. Η λέξη «ιστορία» ανάγεται σε κάποια ρίζα Ριδ-, α π

9

όπου

προέρχονται οι (δασυνόμενος και ψιλούμενος) τύποι ΐστωρ - ΐστωρ (η ρίζα αυτή ανιχνεύεται και σε τύπους. του χαρακτηριζόμενου ω ς ανώμαλου ρήματος της αρχαίας ελληνικής γλώσσας οιδα: τύποι ά και β' πληθυντικού της οριστικής του ϊσμεν < ΐδ-μεν, ΐστε < ΐδ-τε και όλοι οι τύποι της προστακτικής του ΐσθι <

ίδ-θι, ΐστω < ΐδ-τω, ΐστε < ΐδ-τε, ΐστωρ < ΐδ-των. Και οι δύο ρίζες σχετίζονται με το λόγο και αναφέρονται σε ενσυνείδητες χρήσεις αφηγηματικού «πλαστού» ή «πραγματικού» λόγου. Πλαστός λόγος δεν ήταν ο α­ βάσιμος, αλλ

9

ο επινοημένος, υτου ο αφηγητής του

2.5


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

«ζούσε» υποκειμενικά και τον εξέφραζε με κάθε δυνα­ τή αληθοφάνεια, ώστε να πείσει τους ακροατές ή τους αναγνώστες του ότι παρακολουθούν μια αφήγηση «πραγματική» (για παράδειγμα, τα ομηρικά έπη α­ ντιμετωπίστηκαν στην αρχαιότητα σαν αφηγήσεις πραγματικών δεδομένων, αν και είναι σε πολλές λε­ πτομέρειες τους στοιχεία ασύμβατα με τα δεδομένα της ανθρώπινης ζωής, και οι «αισώπειοι μύθοι» δεν ξένιζαν, αν και σ' αυτούς «μιλούν» σαν άνθρωποι ζώα, πτηνά και άλλα όντα της φύσης). Εξάλλου, πραγμα­ τικός λόγος δεν είναι αυτονόητα και ο βάσιμος, όσο κι αν έχει αφήγηση στοιχείων που στ��ρίζονται σε άμεση εποπτεία του ιστορικού αφηγητή ή, συχνότερα, σε όχι ασφαλή στοιχεία που αποκομίζει από προφορικές ή και γραπτές πηγές. Έτσι και ο «μύθος» και η «ιστο­ ρία» αφηγούνται, κάνουν λόγο ανεξάρτητα ο ένας από την άλλη ή, όχι σπάνια, με συσχετισμό τους, από τον οποίο προκύπτει η νόμιμη σύνθεση της «μυθιστορίας» (ή και του νεότερου μυθιστορήματος). Στη βάση αυτών των διαπιστώσεων μπορούμε να στηρίξουμε την «ιστορία» των «μύθων» για τον Έρω­ τα. Όπως προαναφέρθηκε, υπάρχουν πολλές εκδοχές για την «προέλευση» του αρχαίου αυτού θεού, που δε συμπεριλαμβάνεται στο Ολυμπιακό δωδεκάθεο και δεν έχει συγκεκριμένη θέση στη μυθολογία. Πέρα όμως 26


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

από τα στοιχεία αυτά με το πέρασμα του χρόνου ο μύθος για το θεό Έρωτα απόχτησε ιστορική υπόσταση. Αυτό το δεδομένο διαμορφώθηκε με τις επινοήσεις των επικών, των λυρικών και των δραματικών ποιη­ τών. Ή δ η από την «αρχαϊκή περίοδο» της αρχαίας ελληνικής γραμματείας άρχισε η λατρεία του σε πολ­ λές ελληνικές περιοχές. Ειδικά στην περιοχή του Ελι­ κώνα είχαν καθιερωθεί γιορτές, τα Ερωτίδια, που τε­ λούνταν κάθε πέντε χρόνια και περιλάμβαναν μουσι­ κούς και γυμνικούς αγώνες. Στους χώρους της λα­ τρείας του στήθηκαν αγάλματα του από τους μεγα­ λύτερους γλύπτες της ελληνικής αρχαιότητας (τον Πραξιτέλη, το Σκόπα, το Λύσιππο). Σ' όλη τη διάρ­ κεια της αρχαιότητας δεν αμφισβητήθηκε ποτέ η «ι­ στορική» ύπαρξη του, όπως βέβαια και άλλων θεών και θεαινών. Η μακραίωνη διατήρηση ενός μύθου δια­ μόρφωσε ένα ιστορικό γεγονός, όπως γίνεται συνήθως σε πανανθρώπινο πλαίσιο, δηλ. να πιστεύεται σαν πραγματικό κάτι που έχει την αφετηρία του στη γό­ νιμη ανθρώπινη φαντασία.

Στο τρίτο, τελευταίο, τμήμα των Προλεγομένων αισθάνομαι την ανάγκη να ασχοληθώ με την εκπαι­ δευτική δραστηριότητα και με την εργογραφία του 2-7


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

συγγραφέα του τόμου που προλογίζω. Είναι, νομίζω, θεμιτό και στη συγκεκριμένη περίπτωση επιβεβλημένο να αναφερθώ στα στοιχεία αυτά, επειδή ο συγγραφέας με τη σεμνότητα που τον διακρίνει δεν παραθέτει στο τέλος της εργασίας του βιογραφικά και εργογραφικά στοιχεία του. Ο Γεώργιος Στεφ. Καραγιάννης, γεννημένος στο Μουζάκι της Καρδίτσας το 1936, κατοικεί στη Λάρι­ σα, όπου έχει αναπτύξει σημαντική εκπαιδευτική δρα­ στηριότητα και έχει εκδώσει πολλές φιλολογικές και φιλοσοφικές εργασίες. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχο­ λή του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΐ954~ 959) φιλο­ σοφία στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (ΐ974~ 976), όπου ανακηρύχτηκε διδάκτορας της φιλοσοφίας της παιδείας (1976) και διδάκτορας της ιστορίας της φι­ λοσοφίας (1985). Υπηρέτησε και στις τρεις βαθμίδες της Εκπαίδευσης σε διάφορα ιδιωτικά και δημόσια σχολεία της χώρας (ιδιαίτερα της Θεσσαλίας και της Αθήνας). Διετέλεσε Γυμνασιάρχης στο Μέτσοβο και Λυκειάρχης στη Νεάπολη Βοιών Λακωνίας, στην Πωγωνιανή και στην Άρτα. Υπήρξε Γενικός Επιθεω­ ρητής Μέσης Εκπαιδεύσεως με έδρα την Ηγουμενί­ τσα για μια διετία, Διευθυντής της Σχολής Επιμορ­ φώσεως Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως της Λάρι­ σας για μια δεκαετία, Ειδικός Πάρεδρος του Παιδα1

κ α ι

1

28


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ

ΕΛΛΗΝΩΝ

γωγικού Ινστιτούτου γ ι α μια διετία, καθηγητής φιλο­ σοφίας στο Π.Ε.Κ. της Λάρισας, καθηγητής Α' βαθμί­ δας στο Τ.Ε.Ι. της Λάρισας και Επίκουρος καθηγητής στα Πανεπιστήμια της Θεσσαλίας και της Θεσσαλο­ νίκης. Δίδαξε διάφορα φιλοσοφικά, θέματα (κυρίως μετα­ φυσικής και γνωσιολογίας) μια ολόκληρη εικοσαετία, έγραψε πολλά άρθρα σε εφημερίδες και σε περιοδικά, συνεργάστηκε με δεκάδες φιλολογικών, ιστορικών και φιλοσοφικών περιοδικών και εφημερίδων, έκανε μια ε­ κατοντάδα περίπου διαλέξεων σε πολλές ελληνικές πόλεις, πήρε μέρος σε πολλές ραδιοφωνικές και τηλε­ οπτικές εκπομπές και είχε συμμετοχή σε πολλές δε­ κάδες τοπικών, ελληνικών και διεθνών συνεδρίων φι­ λοσοφίας. Είναι. μέλος πολλών τοπικών, ελληνικών και διεθνών φιλοσοφικών και επιστημονικών

Εται­

ρειών και από δεκαπενταετίας περίπου Πρόεδρος της Εταιρείας Ιστορικών Ερευνών Θεσσαλίας

8

με την ι­

διότητα του αυτή εξέδωσε 15 τεύχη του περιοδικού ΑΙΜΟΝΙΑ και οργάνωσε ισάριθμα συνέδρια και ημε­ ρίδες με θέματα της ιστορίας της Θεσσαλίας. Η εργογραφία του Γεωργίου- Στεφ.

Καραγιάννη

είναι πλουσιότατη. Είναι μια σπάνια περίπτωση π ο ­ λυγράφου και γόνιμου συγγραφέα. Η συγγραφική δρα­ στηριότητα του απλώνεται σε τρεις τομείς: σε φιλολο29


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

γικά μελετήματα (επτά εργασίες με ισάριθμους Νεο­ έλληνες ποιητές και μια για τους Νεοέλληνες λογο­ τέχνες, που είναι υπό έκδοση), σε ιστορικά μελετήμα­ τα (δύο έχουν εκδοθεί και το τρίτο είναι υπό έκδοση) με θέματα Θεσσαλικής ιστορίας και σε φιλοσοφικές εργασίες. Τις τελευταίες θα τις καταγράψω με βιβλιογράφησή τους κατά χρονολογική τάξη: Οι. Προβλήματα φιλοσοφίας, Αθήνα 197 ? β' έκδ. Λάρισα 2004. 0 2 . υ αιηοιίΓ ρέάα§ο§ίηιΐθ ά&ιΐδ Ι& ΟΓΟΟΘ αηϋηιΐθ (διδακτορική διατριβή), Ρ&πδ 1976. Ο3. Τό γνωσιολογικόν πρόβλημα εις τήν φιλοσοφίαν του Παρμενίδου, Αθήνα 1977· Ο4. ΕΘΟΪΙΙΓΘ άβ Ραππέηίάθ ρ&ι Ιθδ ρΗίΙοδορΗθδ Οιβεδ (διδακτορική διατριβή), Ρ&πδ 1985. Ο5. Φιλοσοφία και Οικονομία, Λάρισα 1 9 9 · 06. Ό μαρασμός του Μαρξισμού, Λάρισα 1 9 9 · Ο7. Δοκίμια φιλοσοφίας, Λάρισα 1 9 9 · 08. Περιπέτειες της Μεταφυσικής, Λάρισα 1996. Ο9. Ειδωλολατρία - Είκονολατρία, Λάρισα 2001. ί ο . Ό παιδαγωγικός ερως στην αρχαία Ελλάδα (με­ τάφραση άπό τά γαλλικά της πρώτης διδακτορι­ κής διατριβής του με προσθήκες), εκδ. Μαίανδρος, Θεσσαλονίκη 2003. Χ

1

2

2

30


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ι ι . Παρμενίδης ό Έλεάτης, Περ\ φύσιος, έχδ. ΖΗ­ ΤΡΟΣ, Θεσσαλονίκη 2003. 12. Θέματα φιλοσοφίας από τό εργο του Κων. Κούμα, Λάρισα 2004. Ι3. Τό πνεύμα της Σωκρατικής φιλοσοφίας, Λάρισα 2004. 14. Οι Θεσσαλο'ι φιλόσοφοι, Λάρισα 2004. 15· Ό ερως στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων - Φιλο­ σοφική θεώρηση του θέματος, εκδ. ΖΗΤΡΟΣ, Θεσσαλονίκη ζοο6 (είναι ο τόμος που κρατούμε στα χέρια μας). Στη δεκαπεντάδα αυτή των φιλοσοφικών συγγρα­ φών του πρέπει να προστεθούν και εξήντα λήμματα με φιλοσοφικά θέματα που έχουν ενσωματωθεί σε δύο Εγκυκλοπαιδικά Λεξικά. Απ' όσο γνωρίζω υπάρχουν υπό έκδοση μια δεκάδα εργασιών του, που έχουν δημοσιευθεί στο σύνολο τους ήδη σε τόμους περιοδικών, πρακτικών και άλλων συλ­ λογικών έργων ως άρθρα ή ως ανακοινώσεις. Κατα­ γράφω τους ενδεικτικούς τίτλους των φιλοσοφικών αυτών υπό έκδοση εργασιών: Οι. Μελέτες για την Προσωκρατική, τη Στωική και τη Νεοπλατωνική φιλοσοφία. 02. Έρευνες σε ειδικά θέματα της Πλατωνικής και της Αριστοτελικής φιλοσοφίας. 3ΐ


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ο3. Κεφάλαια ελληνικής χριστιανικής (βυζαντινής) και νεοελληνικής φιλοσοφίας. Οφ Θέματα του φιλοσοφικού στοχασμού από την Ευ­ ρωπαϊκή φιλοσοφία. Ο5. Φιλοσοφικά μελετήματα. 06. Φιλοσοφία της Ιστορίας (μαθήματα στο Π.Ε.Κ. της Λάρισας και άρθρα δημοσιευμένα στην εφημε­ ρίδα Η Μ Ε Ρ Η Σ Ι Ο Σ ΚΗΡΥΚΑΣ της Λάρισας). 0γ. Φιλοσοφία και ποίηση (Εκπομπές στην ΤΛΛ ΘΕΣΣΑΛΙΑ με τη Δ. Μπαρδάνη και σε τηλεο­ πτικούς σταθμούς της Θεσσαλονίκης με τον Δ. Καψάλα). 08. Φιλοσοφία της παιδείας (μαθήματα στο Πανεπι­ στήμιο της Θεσσαλίας). Ο9. Οι αστρονομικές γνώσεις των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων (άρθρα στο περιοδικό ΟΥΡΑΝΟΣ του Βόλου). ί ο . Στατικές και δυναμικές ερμηνείες του κόσμου (Νόηση και • βούληση. Η πάλη του νοητικού και του βουλητικού στην ιστορία, στον πολιτισμό και στη φιλοσοφία). Κλείνω τον κύκλο των σύντομων Προλεγομένων τονίζοντας την αξία αυτής της εργασίας. Είναι μια εμπεριστατωμένη περιδιάβαση στο χώρο της φιλοσο­ φικής θεώρησης ενός καίριου θέματος της ανθρώπινης 32


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ζωής. Ο τόμος αυτός, όπως σημειώνει και ο συγγρα­ φέας στον πρόλογο της εργασίας του, είναι ένα είδος ανθολογίου φιλοσοφικών κειμένων με θέμα τον έρωτα από κάθε άποψη. Ο Έ ρ ω ς αναδεικνύεται, με την ανά­ πτυξη των αναβαθμών του στον ελληνικό πολιτισμό, ότι είναι κύριος συντελεστής της ανάπτυξης του αρ­ χαίου ελληνικού κόσμου και, με τη χριστιανική διαφο­ ροποίηση του, του Βυζαντινού Ελληνισμού. Ο συγγρα­ φέας με τη συγκριτική επιμέτρηση του εθνικού πολιτι­ σμού μας και του πολιτισμού εξωελληνικών περιοχών τονίζει κατηγορηματικά ότι κανένας από τους ξένους πολιτισμούς, που τους χαρακτηρίζει πραγματιστικούς, πρακτικούς, ωφελιμιστικούς, βουλησιαρχικούς κ.τ.λ., δεν είναι ερωτικός πολιτισμός, όπως ο πολιτισμός των Ελλήνων, και σημειώνοντας τη διαχρονικότητα του τον βλέπει να επιβιώνει ως την εποχή μας. Αυτό είναι το βιβλίο που εντάσσεται στη σειρά «Αρχαίοι συγγραφείς» των εκδόσεων ΖΗΤΡΟΣ, τη διεύθυνση της οποίας με δοτή διαδικασία έχω από κοινού με τον καθηγητή Δημήτριο Λυπουρλή. Είναι έ­ να βιβλίο αξιανάγνωστο. Ο συγγραφέας του, δόκιμος χειριστής του ελληνικού λόγου, κάνει προσιτές στο ευ­ ρύ αναγνωστικό κοινό λεπτές θεωρήσεις πολλών αξιό­ λογων διανοητών και διασαφηνίζει δεδομένα που πα­ ρερμηνεύονται συνήθως από ανθρώπους καλοπροαίρε33


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τους, αλλά που δεν έχουν επαρκή φιλοσοφική υποδο­ μή. 0 Γεώργιος Στεφ. Καραγιάννης λειτουργεί πα­ ράλληλα ως ερευνητής και ως εκπαιδευτικός* η περι­ διάβαση του στο χώρο της αρχαίας ελληνικής φιλο­ σοφίας έχει αποφέρει γόνιμους καρπούς και εξυπηρετεί την απαραίτητη διά βίου παιδεία.Έρρώσθω! Θ.Γ. Μαυρόπουλος

34


ΠΡΟΛΟΓΟΣ του συγγραφέως «Ό Πολιτισμός είναι μια λεπτή

επιφάνεια

πάνω

από ενα φλεγόμενο χάος». Με αυτήν τ ή φράση ο Φρειδ. Νίτσε περιέγραφε τήν ούσίαν του πολιτισμού σχετικά,Όμως υπάρχουν κα\ κλίμακες λεπτότητος η οχι μεταξύ των πολιτισμών. Οί πλέον ουσιαστικοί πολιτισμοί είναι αυτοί οί οποίοι πραγματώνουν κατά τό μέγιστον, τις αξίες, 1

αλήθεια, αρετή , ώραιότης. Και αυτά τά π ρ α γ μ α τ ώ ­ νει εκείνος ό πολιτισμός 6 όποιος αναζητεί προθύμωςτήν αλήθεια. Ύ π ό πάσα έννοια είναι μιά διαρκής προ­ σπάθεια του ανθρώπου νά δραπετεύσει α π ό τή φυσική ζωή και κυρίως α π ό τό επίπεδο του αγρίου ζώου, του θηρίου, του ζωντανού πλάσματος τό όποιον αναζητεί μόνον τροφήν και άναπαραγωγήν. •Και έκ του γεγονότος αύτοδ και οί πλέον υψηλά ιστάμενοι πολιτισμοί μέ σεβασμό προς ανθρωπιστικές αξίες, γνώσεις, τεχνολογικά επιτεύγματα κ.λπ. έμφα-

1. αρετή

δικαιοσύνη, άγνότης, γενναιότης, φιλαλήθεια,'κ.λπ.

35


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

νίζουν ενίοτε επιστροφές στην αγριότητα των φυσικών ενστίκτων και μάλιστα ποτέ δεν άπεκόπησαν ή δεν αποκόπτονται τελείως άπό αυτά τά φυσικά και θη­ ριώδη ένστικτα. Ό πολιτισμός, υπό Ολες τις μορφές του είναι προϊόν της πόλεως, δηλ. της συμβιωτικής κοινωνίας κατά φυσική και ψυχική αναγκαιότητα. Μέσα στην πόλη εμφανίζονται γονιμοποιούμενα τά σπέρματα του πνεύματος και στη συνέχεια αναπτύσσονται προς τήν μια η τήν άλλη κατεύθυνση αναλόγως τών ατομικών 'και ομαδικών ιδιαιτεροτήτων. Έκτος δε της κοινωνίας της πόλεως δεν εμφανίζονται πνευματικά αγαθά πο­ τέ, και του το εχει άποδειχθή και θά έλέγαμε πειραματικώς, ακουσίως βεβαίως. Παιδιά πού μεγάλωσαν, σε ελάχιστες βέβαια περιπτώσεις, ανάμεσα σε ζώα, ουδέποτε ένεφάνισαν τά ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Ή φύση δε παράγει άναγκαίως άτομα και ομάδες, μέσα στις όποιες ομάδες τά άτομα προικοδοτούνται με πολλά κοινά χαρακτηριστικά σωματικά, πνευματι­ κά, ψυχικά κ.λπ. Ή φύση παρήγαγε και παράγει 1.300.000 ζωικά και 3 0 0 . 0 0 0 φυτικά είδη. Ακόμη ή φύση παράγει φυλές και εθνη. Μέσα στήν ιστορική δε κίνηση οί φυλές και τά εθνη αναπτύσσουν περαιτέρω τά δικά τους προσόντα, άλλα λιγότερο, άλλα περισ­ σότερο. Παρήγαγαν και παράγουν πολιτισμούς, <άπο36


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

μακρυνόμενα (τά εθνη) από τήν φυσική ζωή,Όμως ή πλήρης αποκοπή από τήν πρωταρχική φυσικότητα δεν είναι ποτέ δυνατή ουτε ή εξέλιξη ή ή ανύψωση προς ανώτερα επίπεδα σταματά, ουτε όμως και ή ιδανική τελειοποίηση είναι ποτέ δυνατή. Αυτό πού εί­ ναι βέβαιον είναι μόνον ή διαρκής προσπάθεια κα\ ό αδιάκοπος ά γ ω ν έπ\ της Γης αναπτύχθηκαν πολιτι­ σμοί, μικροΥ κα\ μεγάλοι. Κάθε πολιτισμός γεννήθηκε γονιμοποιούμενος από ενα ομαδικό, κοινό πνευματικό ψυχικό ζώπυρο. Ό πολιτισμός των Ελλήνων από τήν αρχαιότητα και στη συνέχεια και στο Βυζάντιο και ακόμη και στή σημερινή εποχή αναπτύχθηκε από μιά δύναμη ισχυρή σε μεγάλο βαθμό. Είναι ό Έ ρ ω ς υπό ολες αυτού τις διαστάσεις. Τό ζήτημα «Ερως» είναι αναμφισβήτητα τεράστιο στή ζωή, στήν πνευματική δημιουργία - φιλοσοφία, επιστήμη, τέχνη (ποίηση, κ.λπ.) στον πολιτισμό γενι­ κώς. Πρωτίστως "Ερως σημαίνει μεταφυσική αναγνώ­ ριση του Άλλου, του Αντικειμένου, έναντι του Έ γ ώ , του υποκειμένου. Καταγράφει πριν απ ολα μεταφυ­ σικό δυϊσμό. Τό βιβλίο αυτό έχει ως θέμα του τον έρωτα στήν ζωή τών αρχαίων Ελλήνων, με τό σκοπό νά παράσχη μιά εικόνα της δημιουργικής δυνάμεως του έρωτος ως μεταφυσικής, ψυχικής, βιοτικής δυνάμεως - πρω9

37


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τίστως στή ζωή, τήν ιστορία, προ παντός τον πολι­ τισμό των αρχαίων Ελλήνων. Μελετάται υπό πρίσμα φιλοσοφικό κατά κύριο λόγο και γιά τούτο εκτίθενται ολα τά σχετικά χωρία, οί παράγραφοι, οί σελίδες από τά αρχαία ελληνικά συγγράμματα, αυτά πού έχουν φιλοσοφική αξία, σημαντική κατά πρώτον. Τό βιβλίο είναι κατ αρχήν ε να είδος ανθολογίου φιλοσοφικών κειμένων με θέμα τον έρωτα από κάθε άποψη. Ή πρό­ θεση είναι νά δώση δυνατότητα επαφής με τήν φιλο­ σοφία του έρωτα, κατά τους Έλληνες, κυρίως της αρχαιότητας, δεύτερον της Βυζαντινής εποχής, κατ' άμεσο τρόπο. Τό ΰέμα'Έρως κατακλύζει και τήν λοιπή γραμμα­ τεία, πεζογραφία, ποίηση και όλες τις άλλες τέχνες κ.λπ. Δεν είναι όμως θέμα αύτου του βιβλίου, διότι εκτός τών άλλων είναι αληθινά ώκεάνειο. Άλλωστε μέ τήν έκθεση και τήν ερμηνεία τών σημαντικωτέρων . φιλοσοφικών κειμένων επιτυγχάνεται και ή διείσδυση στο βάθος του φαινομένου. Διότι οί φιλοσοφικές επιδό­ σεις αποκαλύπτουν τις βαθύτερες παραμέτρους του πνεύματος τών Ελλήνων και τις «Επιρροές» του έρωτος στήν ψυχή τους. Εκτίθενται παραλλήλως οί μορφές της ερωτικής ζωής τών Ελλήνων άρραβών γάμος - παρθενία - μοιχεία κ.λπ. Δίδονται γενικά στοιχεία, γιά νά σχηματισθή μιά πληρέστερη εικόνα 5

38


Ό ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

σχετικά με τό πρόβλημα, διότι' ή ζωή διαθέτει και υπόγεια και υπέργεια επίπεδα. Πέραν τούτων, μετά τήν ανάπτυξη του ειδικού κε­ φαλαίου «Οί αναβαθμοί του έρωτος στον ελληνικό πολιτισμό», Οπως π.χ. Έ ρ ω ς τών σωμάτων, ερως τών ψυχών και τών πνευμάτων, τών αξιών κ.λπ. γί­ νεται αντιληπτό γιατί ό πολιτισμός τών Ελλήνων, και Οχι μόνον ό αρχαίος, είναι υπό βαθύτερο πόρισμα ενας ερωτικός πολιτισμός. Μετά ταύτα γίνεται σύ­ ντομη σκιαγράφηση τού πνεύματος Ολων τών μεγά­ λων ζώντων κα\ σήμερα πολιτισμών, όπως ό κινεζι­ κός, ό ινδικός, ό εβραϊκός, ό αραβικός, ό ευρωπαϊκός, ό αμερικανικός και γίνεται μία συγκριτική επιμέτρη­ ση και αξιολόγηση σε σχέση με τον ελληνικό πολιτι­ σμό. Κανένας από τους πολιτισμούς αυτούς δεν είναι ερωτικός πολιτισμός Οπως ό πολιτισμός τών Ε λ λ ή ­ νων. Κα\ αυτόν τον χαρακτήρα τον διατηρεί τό ελλη­ νικό πνεύμα μέχρι κα\ σήμερα. Ένώ όλοι οί άλλοι πολιτισμοί της οικουμένης είναι πολιτισμοί απόλυτα πραγματιστικοί, πρακτικοί, ωφελιμιστικοί, βουλησιαρχικο\ κ.λπ. και με θετικές βέβαια πλευρές, με ισχυρές διαφορές μεταξύ τους και κοινά στοιχεία, διαφέρουν Ομως άπό τον ελληνικό πολιτισμό κυριαρχικά, παρά τά κοινά προς αυτόν στοιχεία ε'ίτε πρωτογενή εΐτε 39


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

υιοθετημένα. Ε π ε ι δ ή Ομως 6 «Ερως» κυρίως υπό τήν πνευμα­ τική του διάσταση απαντάται και μέσα στήν ελληνική χριστιανική φιλοσοφική γραμματεία, παρουσιάζονται ω ς έπίμετρον στο σχετικό κεφάλαιο κοΛ οί περι του έρωτος, ιδίως περι του θείου έρωτος απόψεις βυζαντι­ νών στοχαστών μεγάλης περιωπής και αξίας, οί όποιοι επηρέασαν ηδη κατά τον Μεσαίωνα τήν ευρω­ π α ϊ κ ή άποψη, και μετά ταυ τα εξακολούθησαν νά τήν επηρεάζουν. Οί σελίδες καταγράφουν τήν βαθύτερη ενότητα του ελληνικού πολιτισμού, παρά τις μεγάλες ανατροπές στο χώρο τών θρησκειών - Δωδεκάθεον Ά γ ι α Τριάς κ.λπ. Τ ό διαχρονικό στοιχείο τού ελληνι­ κού πνεύματος είναι ό Έ ρ ω ς τών άξιων, ό Έ ρ ω ς τού θείου. ατα πρώτον ο &ρως υπάρχει υπο ο/,ες τ ι ς οιαστάσεις στήν ελληνική μυθολογία, ενδιαφέρει ομως κυρίως εδώ τό μεταφυσικό-κοσμογονικό στοιχείο τού έρωτος. Σ τ ή ν ορφική δε θεολογία Οπως αυτή περιγράφεται στους ορφικούς ύμνους συναφώς προς τον 'Έρωτα κα­ ταγράφεται και ή έννοια τ η ς Ανάγκης, ώ ς μεταφυσι­ κής παραμέτρου. Ή δέ έννοια τ η ς Ανάγκης είναι σημαντικωτάτη έν­ νοια τ η ς α ρ χ α ί α ς ελληνικής θρησκείας, μυθολογίας, 4ο


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

φιλοσοφικής μεταφυσικής, διότι έπ' αυτής θεμελιώθη­ κε όλόκληρον τό λαμπρό και. στερεό οικοδόμημα τ η ς λογικής ερμηνείας του όντος, προϊόντα και εκφράσεις της όποιας είναι ή φιλοσοφία, ή επιστήμη, είδικώτερα δε ή πολιτική έννοια τ η ς Δημοκρατίας κ.λπ. διότι ή Δημοκρατία προϋποθέτει τήν γέννηση και τήν πρόοδο της λογικότητος και ή λογικότης είναι και αύτη γέν­ νημα του Έ ρ ω τ ο ς και της Ανάγκης Σ τ ο ν Ό μ η ρ ο κυριαρχεί μία μορφή έρωτος τών αξιών, ενώ στον Ησίοδο ό ερως περιγράφεται ώ ς κοσμολογική δύναμη. Τ ό ΐδιο στον Παρμενίδη, στον Ε μ π ε δ ο κ λ ή ώ ς φιλία, μέ βαθύτερο μεταφυσικό περιε­ χόμενο. Σ τ α κείμενα τών Σοφιστών αντιμετωπίζον­ ται οί ψυχολογικές πλευρές του έρωτος. Αντίστοιχη είναι ή προβληματική στους Κυνικούς και τους Μεγαρικούς. Ό μ ω ς αναμφισβητήτως κατά μεγαλειώδη τρόπον ό "Ερως εξετάζεται από μεταφυσική πλευρά στο «Συμ­ πασών» και από -βαθειά -ψυχολογική- άποψη στον «Φαίδρα»' του Πλάτωνος* Μιά εξέταση του θέματος μοναδική στήν παγκόσμιο φιλοσοφική γραμματεία. Έξ ΐσου σπουδαία είναι ή σκέψη του Αριστοτέλους κατά τήν οποίαν ή π ρ ω τ α ρ χ ή τού οντος τό πρώτον κινούν άχίνητον κινεί ώς. έρώμενον τον ολον κόσμον. Ενδιαφέροντα επίσης είναι τά Οσα φρονεί περί τού 4ΐ


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

φαινομένου «Ερως» δ Ζήνων δ Κιτιεύς, Οσα δ Αθη­ ναίος αναφέρει και οί απόψεις του,Επικούρου. Ένώ δ Πλούταρχος παρέχει ταυτοχρόνως αρκετές πληροφο­ ρίες γιά τήν ερωτική ζωή στήν ελληνική αρχαιότητα, ομιλών καταλλήλως μέ τρόπο φιλοσόφου και παιδα­ γωγού, αξιοσέβαστους ήδη διά μέσου τών αιώνων. Ένώ τέλος οί σπουδαίες και βαθυστόχαστες γνώμες περι τού έρωτος, δύο μεγάλων εκπροσώπων τού φιλο­ σοφικού στοχασμού, μεταλαμπαδευτών τής πλατωνι­ κής σκέψεως, τού Πλωτίνου και τού Πρόκλου βοη­ θούν τον μελετητή στήν βαθύτερη προσέγγιση τού φαινομένου. Μετά τον Πρόκλον και ώς έπίμετρον (ώς έσημειώθη ήδη) καταγράφεται μιά σειρά απόψεων Ελλήνων χριστιανών στοχαστών τής Βυζαντινής επο­ χής όπως δ Γρηγόριος Νύσσης, δ Διονύσιος Αρεο­ παγίτης, δ Ιωάννης δ Κλίμακος, Συμεών δ Νέος Θε­ ολόγος κ.λπ., γιά νά αναφέρω εδώ τά σημαντικώτερα ονόματα. Τό πνεύμα αυτών τών χριστιανών στοχα­ στών είναι επίσης υψιπετές και ρωμαλέο, καθ' όσον εμπνέεται μεγάλως από τις σκέψεις τού Πλάτωνος κα\ τής τού Χριστού σοφίας. Μετά τήν έκθεση, σύντομη υποχρεωτικά τού ερω­ τικού βίου τών αρχαίων Ελλήνων, ή συγκριτική μελέ­ τη, κατά τό δυνατόν, τών σημερινών μεγάλων πολιτι­ σμών, δυνατόν νά δώσει σημαντικά και σπουδαίο; πο4^


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ρίσματα. Μέ λ ί γ α λόγια ό πολιτισμός τών Ε λ λ ή ν ω ν λατρεύει τό ύψιστο προσδιορισμένο ιδανικό, τήν πατρί­ δα και τό ύψιστο απροσδιόριστο ιδανικό, τήν θεότητα, στο κέντρο δε του ενδιαφέροντος του έρωτα προς τις άξιες είναι ό άνθρωπος, ώς ξεχωριστή ατομική ύπαρ­ ξη, διότι ό Έ ρ ω ς προς τις αξίες είναι ό Ορος γιά τήν ανύψωση του άνθρωπου. Γ.Σ. Καραγιάννης

43


ΕΙΣΑΓΩΓΗ «Ή μεταφυσική της ζωης καΐ του θανάτου» Φιλοσοφία του Έρωτος Ό "Ερως ώς δύναμη επικοινωνίας και δημιουργίας, ένώ είναι άπειρη πηγή και μαζί προϊόν του απείρου, δηλ. του χωρίς ορια και πλαίσια θείου πόθου επαφής, εξάγεται - εξέρχεται, φανερώνεται προς τήν εκτός α­ πείρου πραγματικότητα, ώς δημιουργός μορφών. Διό­ τι ή ζωή είναι ακριβώς παραγωγή μορφών, δηλ. οντοτήτων με Ορια, πλαίσια, πέρατα και σχήματα. Ό μ ω ς τά όρια, τά πλαίσια, τά πέρατα, τά σχήματα είναι μεγέθη μετρήσιμα, πραγματικότητες ορατές, λογικά και νοητικά αντιληπτές ταυτοχρόνως. Ό "Ερως δηλ. είναι ή δύναμη ή όποια μεταφέρει από τό άπειρο στο πέρας, από τό άμορφο στο έχον μορφή από τό άμετρο στο μέτριο, στο μετρήσιμο, από τό άλογικό στο λογικό, από τό ακατανόητο στο λογικά νοητό κ.λπ. Άναρπάζει τις αβυσσαλέες δυνάμεις τοϋΌντος υπό 45


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τήν γενικευμένη οψη του και τις μεταποιεί σε συγκε­ κριμένα Οντα», μέ Ορια, σχήματα, αρχήν κα\ τέλος. Και ένώ αυτό συμβαίνει κατά τήν δημιουργία, π α ­ ρ α γ ω γ ή κα\ γέννηση μορφών, άείποτε νέων αλλά και άείποτε άφανιζομένων (θάνατος), διά του έρωτος οί γήινες μορφές επανέρχονται στο άπειρον υπό τήν έν­ νοια ότι διά του άπειρου πάθους τής ψυχής και τής εσωτερικής εντάσεως του πνεύματος επιτυγχάνεται ή επάνοδος στο θείον άπειρον. Ό "Ερως τών ψυχών και τών πνευμάτων οδηγεί μέσω τών συγκεκριμένων μορφών στο άπειρο βάθος τής ψυχικότητος κα\ τής πνευματικότητος τών ερά­ σμιων ψυχών και τών επιθυμητών και ερωμένων θεί­ ων στο βάθος δυνάμεων. Ή κίνηση από τό άπειρον στο πέρας διά υλικών κα\ βιολογικών διαδικασιών οδηγεί στήν π α ρ α γ ω γ ή τής ζ ω ή ς και τών ποικίλων ειδών αυτής και ακο­ λούθως ή πνευματική και ψυχική διά του πνευμα­ τικού έρωτος ένταση οδηγεί στο άπειρο βάθος τής έσωτερικότητος τών έμβιων κυρίως μορφών. Ή άρνη­ ση του Έ ρ ω τ ο ς είναι ό θάνατος υπό τήν αναγκαία και αναπόφευκτη αυτού πλευρά, δηλ. Οταν επέρχεται τό αναπόφευκτο βιολογικό τέλος κάθε ζωντανού π λ ά ­ σματος εντός τής Γης. Ό μ ω ς Οταν ό θάνατος επέρ­ χεται διά τής εσωτερικής πρωτοβουλίας τού άτομου, 46


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Οχι υπό τήν έννοια του απελπιστικού αυτοχειριασμού, άλλα υπό τήν έννοια τής αυταπάρνησης, τής αυτο­ θυσίας, τής ηρωικής ή τής άγιαστικής άφοσιώσεως εις κάθε υπέρτερο ιδανικό, τής αυτοπρόσωπης παρου­ σίας στή ζωή, τότε είναι προϊόν επίσης τού έρωτος προς τις υπέρτατες άξιες τής ζωής, και τότε γίνεται "Ερως θανάτου. Υπάρχουν διάφορα επίπεδα στά όποια εκδηλώνεται ό "Ερως. Υπάρχει κατ' αρχήν ό "Ερως ζωής και τότε είναι Έ ρ ω ς τών ζωντανών μορφών, τών ζώντων ανθρώπων, δηλ. άρρενος - θήλεος. Στή συνέχεια διαπιστώνεται τό φαινόμενον τού "Ερωτος τών φυχών, ο "Ερως τών πνευμάτων, ο "Ερως του θείου και τών θεϊκών καταστάσεων. Αυτά τά επίπεδα τού Έρωτος υπάρχουν όλα μέσα στήν ελληνική ζωή αιώνων -σαράντα περίπου- και αυτά τά επίπεδα παρήγαγαν και παράγουν τον ελλη­ νισμό, ώς πνευματικό μέγεθος, μέ Ολα τά στοιχεία του, τις ιδιότητες του, τις δυνάμεις του και τις αδυνα­ μίες του, τις ικανότητες, τά επιτεύγματα, τους θριάμ­ βους και τις δυστυχίες του. Ό ελληνικός πολιτισμός είναι ενας «ερωτικός» πο­ λιτισμός υπό πάσα άποψη. Και τούτο σημαίνει Οτι στο βάθος του ή μεταφυσική του είναι δυϊστική, δηλ. δύο οντολογικών παραμέτρων άλλά πάντοτε σέ μιά αδιάσπαστη ενότητα μεταξύ τους. Διότι ό Έ ρ ω ς 47


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

απαιτεί, δύο οντότητες ώς πεδία ενέργειας, μιά σω­ ματική - υλική και μία ψυχική και πνευματική. Ανα­ γνώριση υπό μεταφυσικό πρίσμα, του αντικειμένου και αποδοχή τής Ανάγκης, ώς μεταφυσικής προ:γματικότητος (βλ. ορφικούς). Στις επόμενες σελίδες θά εκτεθούν Ολες οί φιλο­ σοφικές απόψεις περι τούΈρωτος στο Ολο περίγραμ­ μα και πλαίσιο τού ελληνικού πνεύματος, γιά νά διαπιστωθή από τον αναγνώστη μελετητή και διανοού­ μενο εξεταστή και ερευνητή τής ελληνικής ιστορίας και τού ελληνικού πολιτισμού, ποιά είναι ή θέση τού Έρωτος στον ψυχισμό και τό πνεύμα τών Ελλήνων και πώς έδρασε ώς δημιουργική δύναμη στήν παρα­ γωγή ιστορικού και πολιτιστικού έργου στο χώρο τού ελληνικού έθνους.

4

δ


ΜΕΡΟΣ Α Σ ε λ {δες Αρχαίων Ε λ λ ή ν ω ν Συγγραφέων περίΈρωτος Άπό τήν Ε λ λ η ν ι κ ή Μυθολογία Όρφικοί Ύμνοι Ερωτικά ζεύγη και επεισόδια Ή δύναμη του "Ερωτος στους Όρφικούς "Υμνους περιγράφεται στους στίχους τών Ύμνων. Αρχικά 6 Ζευς και ή'Ήρα ενώθηκαν ερωτικώς στή χώρα τών Εσπερίδων. Έάν δεν υπάρχουν δύο οντότητες "Ερως δεν υφίσταται* κα\ μάλιστα δε δύο οντότητες συμπλη­ ρωματικές, μεταφυσικής αφετηρίας. Οί Κένταυροι, τά γνωστά ήμιανθρώπινα - ήμιιππικά πλάσματα είναι τέκνα του Ίξίονος και τής Νε­ φέλης. Ή δέ Νεφέλη, κατά μία εκδοχή και παραλ­ λαγή τών σχετικών μύθων είναι ή ίδια ή Ή ρ α , υπό άλλη μορφή η άλλως είναι μ\α ψευδο-Ήρα. Σέ μιά

49


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

άλλη παραλλαγή μύθων οί Άλωάδαι ή Άλωίδαι είναι τέκνα του Άλωέως και τής Ίφιδάμειας. Αυτός ό θεός ό όποιος διακρίνεται γιά τις ερωτικές του περιπέτειες είναι ό Ζεύς, ό πατήρ ανδρών τε θεών τε, γιά τον όποιο αναφέρεται Οτι είχε ερωτικούς δεσμούς, εκτός άπό τήν Ή ρ α , μέ τήν Θέμιδα, τήν Ευνομία, τή Δίκη, τήν Ειρήνη, τή Μοίρα, τή Μνημοσύνη, τή Σεμέλη, τή Διώνη, τήν Καλλιστώ, τήν Μεγιστώ, τή Δανάη, τήν Ταϋγέτη, τή Λήδα κ.λπ. κ.λπ. Επίσης ο "Έρως, θεία όντότης αναφέρεται ώς υιός πολλών ζευγών, θεών και θεαινών, Οπως π.χ. είναι υιός του Έρμου και τής Αρτέμιδος, του Άρεως και τής Αφροδίτης, του Έρμου και τής Αφροδίτης κ.λπ. Ό "Ερως, στον Ησίοδο και τον Αριστοφάνη και άλ­ λου είναι ή πρωταρχική μεταφυσική - οντολογική δύ­ ναμη άπό τον όποιο προέρχεται ή πάσα πραγματικο­ ύς. Πριν άπό κάθε άρχή δέν υπήρχε τό γένος τών αθανάτων και οί θεο\ άρχισαν νά υπάρχουν άφοΰ ό "Ερως άνέμειξε άπαντα δηλ. Ολα τά στοιχεία τής πραγματικότητος. Και άφοϋ έγινε ή σύμμιξη τών πάντων, έπλάσθησαν ό ουρανός, ό ωκεανός και ή γή, Οπως κα\ τό γένος τών μακάρων θεών. Οί ερωτικές περιπέτειες του Διός συμβολίζουν τή 50


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

δύναμη τ ή ς αρχικής φυσικής κα\ μεταφυσικής δυνά­ μεως. Ό θεός άρχων του Όλύμπου, είναι πλήρης ερωτικής δυνάμεως, διότι είναι τό θεϊκό σύμβολο τών φυσικών δυνάμεων, και ή φύσις - Ζεύς, στήν ολότητα του είναι πλήρης ερωτικής δυνάμεως. Αυτά συμβολί­ ζουν κυριαρχικά οί ελληνικοί μύθοι, κα\ δεν υποδει­ κνύουν στους ανθρώπους ερωτική αταξία και αναρ­ χία. Ό Ζεύς είναι ή φύση και ή φύση, τ ό Ό ν , ό Κ ό ­ σμος, στήν ολότητα του, είναι πλήρης Έ ρ ω τ ο ς . Τό ΐδιο συμβολίζουν και οί έρωτες τών άλλων θεών π.χ. ό ερως του Απόλλωνος προς τ ή Δάφνη κλπ. Ό ΰϊ*Ερωζ, στήν ελληνική ζωή, στο πνεύμα τών Ε λ λ ή ν ω ν είναι κυριαρχική δύναμη, φυσική και πνευ­ ματική. Ό "Έρως είναι δύναμη διφυής, είναι ενα στοιχείο, πρωταρχικό, μεταφυσικό, δυϊστικής ύφάνσεως. Είναι ταυτόχρονα φυσική και πνευματική δύνα­ μη,., όντότης καΐ.θεότης. θεότης φυσική •- υλική κάί πνευματική όμου. Αυτά τά δύο στοιχεία του "Έρωτος, φυσικό - υλικό και μαζι πνευματικό - ηθικό, περιγράφονται κατά σα­ φή μάλλον τρόπο στους ορφικούς ύμνους, ιδίως στον "Ύμνο εις Άφροδίτην, και στή συνέχεια στον "Υμνο πού 9

φέρει τον τίτλο «Ερωτος θυμίαμα αρώματα».Ό Έρως συμπαρευρ.ίσκεται ταυτοχρόνως και μεταξύ τών θεών


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

και μεταξύ τών ανθρώπων. Είναι αφ ενός έρως αγνός, άγιος, πνευματικός, ύπεροχικός, ιδεώδης, ηδύς κ.λπ. μέσα σ' ενα χώρο καθαρώς πνευματικό κ.λπ. και άφ' ετέρου υλικός, σαρκικός, σωματικός κ.λπ. με ισχυ­ ρή ελκυστικότητα και γοητευτικότητα μέσω τών όποιων συντελεί στήν ανανέωση τής ζωής και του κόσμου τών ανθρώπων. Άπό τή φύση του εξαγνίζει και ανυψώνει και εκτοπίζει τις φαύλες ορμές, με τις όποιες αρχικά συνυφαίνεται και συνυπάρχει* είναι ό ΐδιος δύναμη ή όποια άφ' εαυτής μεταβαίνει άπό τό χυδαίο στο υψηλό, άπό τό άμορφο στο ευμορφο, στο ώραΐον, καθώς κινείται άπό τό άπειρο στο πέρας και αντιστρόφως. Ό ΌρφικόςΎμνος «Εις Άφροδιτην» αποκαλεί τήν θεάν, μέ ποικίλα κοσμητικά επίθετα, όπως «ουράνια, πολύυμνε, φιλομμειδής, παντογενής, γενέτειρα θεά, φιλοπάννυχος, σεμνή νυχτέρια ζεύκτειρα, δολοπλόχος μήτηρ Ανάγκης ... ή ζεύξασα βροτούς άχαλινώτοισιν άνάγχαις». Ή Αφροδίτη, θεά του Έρωτος, δηλ. τών άπειρων περιεχομένων τής ανθρώπινης ψυχής και τών μετα­ φυσικών παραμέτρων τής Ελευθερίας είναι ταυτόχρο­ να, σύμφωνα μέ τον Όρφικό "Υμνο, «ζεύκτειρα νυχτέ­ ρια χαι δολοπλόχος μήτηρ Άνάγχης», κα\ λέγει πε52


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ροατέρω ο μύθος οτι Ολα εκκινούν άπό αυτήν «πάντα γαρ εκ σεθεν εστίν.... ύπεζεύξω δε τον κόσμον». Ή Ελευθερία μέ μεταφυσικό περιεχόμενο τής ψυχής και του πνε��ματος είναι απόλυτα δεμένη μέ τήν Ανάγκην, ή όποια Ανάγκη είναι ή μεταφυσική δύναμη, ή άρχή τής λογικότητος και τής νομοτε­ λειακής δομής του πνεύματος του άνθρωπου.

53


5 5 · Εις Άφροδίτην Ουρανία, πολύυμνε, φιλομμειδής Αφροδίτη, παντογενής, γενέτειρα θεά, φιλοπάννυχε, σεμνή, νυχτέρια ζεύκτειρα, δολοπλόκε μήτερ Ανάγκης" πάντα γάρ εκ σέθεν εστίν, ύπεζεύξω δέ <τε> κόσμον και κρατέεις τρισσών μοιρών, γεννάις δε τά πάν­ τα, οσσα τ' έν ούρανώι έστι και εν γαίηι πολυκάρπωι εν πόντου τε βυθώι (τε), σεμνή Βάκχοιο πάρεδρε, τερπομένη θαλίαισι, γαμοστόλε μήτερ Ερώτων, Πειθοΐλεκτροχαρής, κρύφια, χαριδώτι, φαινόμενη, {τ'} αφανής, έρατοπλόκαμ\ ευπατέρεια, νυμφιδία σύνδαιτι θεών, σκηπτουχε, λύκαινα, γεννοδότειρα, φίλανδρε, ποθεινοτάτη, βιοδώτι, ή ζεύξασσαβροτους άχαλινώτοισιν άνάγκαις και θηρών πολύ φϋλον ερωτομανών ύπο φίλτρων

54


55· Στήν Αφροδίτη (μετ. Δ. Παπαδίτσας -Ε. Λαδιά) Ουράνια, πολυύμνητη, φιλομμειδής , Αφροδίτη, θαλασσογέννητη, γεννήτρια θεά, νυχτογλεντήστρα, σεμνή, νυχτερινή, προξενήτρα, δολοπλόκα μητέρα τής Ανάγκης* γιατί άπό σένα γίνονται τά πάντα, κα\ υπέταξες σύ τον κόσμο και κυριαρχείς στά τρία μερίδια, γεννάς τά πάντα, όσα στον ουρανό υπάρχουν και στήν πολύκαρπη τή γή κάί στον βυθό τής θάλασσας, σεμνή παρακαθήμενη του Βάκχου, πού τέρπεσαι στις εύωχίες, νυμφοστολίστρα μητέρα τών Ερώτων, μέ Πειθώ ήδονοπλάγιαστη, κρυφή, χαριτοδότρια, φανερή, και αφανής, ώραιοπλόκαμη, εύπατέρεια, ώ νυμφική σύνδειπνη θεών, σκηπτούχα, λύκαινα τεκνοδότρα, άνδρόφιλη, περιπόθητη, ζωοδότειρα, εσύ πού τους ανθρώπους εζευξες μέ ανάγκες αχαλίνωτες και τό πολυάριθμο γένος τών ζώων μέ θέλγητρα ερωτομανή*

55


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡ}ίΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ΐζ

9

9

20

9

β

9

9

ερχεο, Κυπρογενές θείον γένος, είτ εν Όλύμπωι έσσζ θεά βασίλεια, χαλώι γήθουσα προσώπου, εΐτε και εύλιβάνου Συρίης εδος άμφιπολεύεις, εΐτε σΰ γ γ εν πεδίοισι ί συν αρμασι χρυσεοτεύχτοις, Αιγύπτου κατέχεις ιερής γονιμώδεα λουτρά, ή και κυκνείοισιν όχοις έπι πόντιον οίδμα ερχόμενη χαίρεις κητών κυκλίαισι χορείαις, ή νύμφαις τέρπηι κυανώπισιν ενχθονϊ δίηι Ϋ θϊνας έπ αίγιαλοΐς φαμμώδεσιν αλματι κούφωι είτ έν Κύπρωι, ανασσα, τροφώι σέο, ένθα χα­ λά ί σε παρθένοι αδμηται νύμφαι τ ανά πάντ ένιαυτόν ύμνουσιν, σέ, μάχαιρα, και αμβροτον άγνόν Άδωνιν. έλθέ, μάχαιρα θεάμάλ έπήρατον είδος έχουσα" φοχήι γάρ σε καλώ σεμνήι άγίοισι λόγοισιν. 9

9

56

9


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ελα, Κυπρογέννητε θειε γόνε, εΐτε στον Όλυμπο είσαι, θεά βασίλισσα, χαρούμενη μέ πρόσωπο ώραϊο,

είτε υπηρετείς στο ναό τής πλουσιολίβανης Συρίας, εΐτε σε πεδιάδες μέ χρυσότευκτα άρματα κατέχεις τά γονιμοποιά λουτρά τής ιερής Αιγύπτου, 9

ή και σε κύκνεια οχήματα πάνω άπ τό θαλάσσιο κύμα

περνώντας χαίρεσαι μέ τους κυκλόστροφους χορούς τών ' • κητών, ή τέρπεσαι στή θεϊκή στεριά μέ νύμφες μελανόφθαλμες επάνω σέ γιαλούς άμμολοφώδεις μέ άλμα ελαφρό" εΐτε στήν Κύπρο είσαι, ώ άνασσα, μέ τήν τροφό σου, Οπου Ομορφες άγαμες παρθένες και νύμφες Ολο τό χρόνο σέ ύμνου ν, εσένα, ώ μακάρια, κα\ τον άθάνατον αγνό Άδωνη. 0

ελα, μακάρια θεά και νάχεις πρόσωπο, πολύ ευχάριστο γιατί σέ επικαλούμαι μέ άγιους λόγους σεμνής ψυχής,

Διότι νομοτελειακή δομή, μέσα στήν.όλη πράγματικότητα υπάρχει κατά τρόπον απόλυτο. Στους στί­ χους αυτούς ώς κατωτέρω καταγράφεται ή ισότιμη ισχύς του Τ (υποκειμένου) και τού Α (αντικειμένου). Τούτο δέ καταφαίνεται στον στίχο «ή ζεύξασα βροτους άχαλινώτοισιν άνάγκαις» (στίχ. 13), δηλ. ή 57


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

περιοχή Οπου βρίσκονται οί αχαλίνωτες ανάγκες είναι εξω του Υ (πρόσωπο κ.λπ.). Αυτό τό Α (αντι­ κείμενο) δεσμεύει το Υ (υποκείμενο). Τούτο δε είναι τό ερωτικό φαινόμενο. Τό Υ απλώνεται προς τό Α, πλη­ ρούται πάθους και εντάσεως, αυτό καθ' εαυτό, ταυ­ τίζεται ταυτόχρονα προς τό Α κα\ τό Α ύψούται πα­ ράλληλα σέ υψηλότερες σφαίρες. Στή σχέση αυτή ή καταξίωση τού Α επιβάλλει στο Υ τήν αναγνώριση τών ιδιοτήτων του, τό Υ πληρούται αξιών, όχι αυθαι­ ρέτων και αναιδών, άλλα αληθών και αναγκαίων. Στους στίχους αυτού τού Όρφικού "Υμνου στήν Αφροδίτη περιγράφεται ένας σαφής δυϊσμός, αλλά ένας δυϊσμός σέ απόλυτη ενότητα τών δύο μεταφυ­ σικών οντοτήτων, υπό τήν οποιαδήποτε μορφή του Υ και Α. Ελευθερία - Άνάγκη,'Έρως - Θάνατος. Είναι χαρακτηριστική και πολυσήμαντη ή σκέψη τήν όποια εκφράζει ό στίχος «νυχτερινή, προξενήτρα, δολοπλόκα μητέρα τής Ανάγκης», γιατί άπό σένα γίνονται τά πάντα, και υπέταξες σύ τά πάντα, τον κόσμο. Είναι δέ ή έννοια τής Ανάγκης θεμελιώδης έννοια τής αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας επί τής όποιας θεμελιώθηκε ή λογική ερμηνεία τού κόσμου, ή φιλοσοφική κα\ ή επιστημονική σκέψη και παράλληλα τά συνακόλουθα πολιτιστικά αγαθά, δηλ. ή ελευθερία, ή δημοκρατία, ή αρετή, ή πρακτική ύπευθυνότης. Διό5«


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τι Ολες αυτές οί ιδιότητες έχουν άμεση σχέση μέ τήν λογικότητα, ή λογικότητα μέ τήν ανάγκη και ή ανά­ γ κ η μέ τήν διφυή υπόσταση τού"Ερωτος.*~Ά λογικότης έχει κύρος έναντι τών μορφών, τού πέρατος, ένώ σβή­ νει έμπροσθεν τού απείρου, Ομως οί μορφές τού πέρα­ τος είναι τέκνα τού "Ερωτος. Μιά ά λ λ η δυϊστική περιγραφή τού "Ερωτος γίνεται σέ Ι ν α άλλο ορφικό ποίημα, σέ έναν υμνο, περ\ «Ερω­ τος». Σ τ ο ν υμνο αυτό ό "Ερως συμπαίζει, δηλ. συνευρίσκεται ταυτοχρόνως στους θεούς και τους ανθρώπους, στον ουρανό και στή γ ή . Ό "Ερως εδώ είναι

αγνός,

ευειδής, ηδύς, πτερόεις, πυρίδρομος, εύδρομος.... Συνδέει μέ τους μύστες και διώκει,

αποπέμπει

«φαύλους εκτοπίους θ' ορμάς», δηλ. τις αισχρές, φαύ­ λες ορμές. ΌΈρως

εδώ οδηγεί και στους μυχούς τών βαθύτε­

ρων μυστηρίων τού κόσμου, "Ερως είναι πρωταρχικά «αγνός», σμιος»,

«ηδύς»,

«τοξαλκής»,

μος», αυτός πού «συμπαίζει»

«μέγας»,

«πτερόεις,

«ερά­

«πυρίδρο­

μέ θεούς και θνητούς

«συμπαίζοντα θεοίς ήδέ θνητοί ς άνθρώποις», είναι «εύπάλαμος,

διφυής, κλειδοκράτωρ πάντων», κ.λπ.

κ.λπ. Ό "Ερως μέσα στή ζ ω ή έπιφαίνεται μέ πολλές μορφές, εντελώς φυσικές, χωρίς κανόνες: πορνεία π.χ. 59


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

άφ' ενός, διαστροφές ποικίλες επίσης, και άφ' ετέρου αγνές υψηλές μορφές. Διότι ακριβώς είναι διφυής.. Ό "Ερως, ώς διφυής, συνευρίσκεται μέ θεούς κα\ ανθρώπους μέ θειες και γήινες δυνάμεις αυτά είναι μία άλλη εκδοχή τής δυϊστικής υφής του Έρωτα, άλλά και του κόσμου. Διότι μόνον μέσα σ' ενα πλαί­ σιο τέτοιας υφής, γεννάται ό "Ερως, άλλά και ή γνώ­ ση του κόσμου, σέ μιά έγκυρη μορφή, ή λογική ερμηνεία τών όντων κ.λπ. Και μετά ταύτα, δηλ. τήν λογική ερμηνεία τού κόσμου, γεννώνται Ολα τά πα­ ρεπόμενα τής λογικότητος, φιλοσοφία, επιστήμη, δη­ μοκρατία, ελευθερία κ.λπ., όπως ε'ίπαμε ήδη. 2,

58. Έρωτος, Φυμιαμ,α αρώματα Κικλήσκω μεγαν, άγνο'ν, εράσμιον, ήδύν "Έρωτα, τοξακλή, πτερόεντα, πυρίδρομον, ευδρομον όρμήι, συμπαίζοντα θεοις ήδέ θνητοις άνθρώποις, ευπάλαμον, διφυή, πάντων κληΐδας έχοντα,

2. Ή συνύπαρξη τοϋ "Ερωτος μέ γήινες και ουράνιες δυνάμεις προα­ ναγγέλλει τήν μελλοντική διαδοχική ύπαρξη δύο θρησκειών, μιας δωδεκαθεϊκής και μιας τριαδικής. Ή πρώτη είναι φυσιοκρατική, ή δεύ­ τερη πνευματοκρατική' και οί δύο ομως έχουν ώς κοινδ στοιχείο τον πνευματικό έρωτα. Δεν πρόκειται περι προφητείας άλλά περί σοφής διαισθήσεως.

6ο


ϋ ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

5

αιθέρος ουρανίου, πόντου, χθονός, ήδ' Οσα θνητοις πνεύματα παντογένεθλα θεά βόσκει χλοόκαρπος, ήδ' οσα Τάρταρος ευρύς έχει πόντος θ άλίδουπος' μοϋνος γάρ τούτων πάντων οΐηκα κρατύνεις. άλλά, μάκαρ, καθαραίς γνώμαις μύσταισι συνέρχου, φαύλους δ' έκτοπίους θ' ορμάς άπό τώνδ' απόπεμπε. 0

10

9

58. Του Έρωτος, θυμίαμα με αρώματα (μετάφραση) (Δ. Παπαδίτσας - Ε. Λαδιά) Επικαλούμαι τον μεγάλο, αγνό, εράσμιο, γλυκύ Έρωτα, τον ευτοξον, τον φτερωτό, τον πυρόδρομο, τον ταχύ σέ ορμή, πού παίζει μέ τους θεούς και τους θνητούς ανθρώπους, τον επιδέξιο, τον δίφυλο, τών πάντων πού κατέχει τά κλειδιά, τού ουρανίου αιθέρος, τής θάλασσας, τής γής, κι όσες πνοές στους θνητούς πανταγόνες τρέφει ή χλοόκαρπη θεά, κι οσες ό ευρύχωρος Τάρταρος 'έχει κι ό θαλασσόγδουπος πόντος* γιατί μόνον εσύ κρατάς τό πηδάλιον ολων αυτών, άλλά, μακάριε, μέ καθαρές διαθέσεις συνδέσου μέ τούς μύστες, κι απόδιωχνε άπ' αυτούς τις φαύλες κι αλλόκοτες ορμές. 6ι


Όμηρος Σ τ α δυο μέγιστα επικά ποιήματα, τήν Ίλίάδα κα\ τήν Όδύσσεια του Όμηρου, δ "Ερως είναι πάντοτε ενα πρωταρχικό θέμα, άλλά μέσα σέ π λ έ γ μ α και άλλων μεταφυσικών δυνάμεων. Οπως είναι ό πόλεμος, ό θά­ νατος, ό σεβασμ,ός στήν πατρίδα και στήν οικογένεια. Σ τ ή ν Ίλίάδα ή α ρ π α γ ή τ ή ς Ε λ έ ν η ς , προτίθεται ώ ς ή αιτία του Τρωικού πολέμου και.υπάρχει εμμέσως μέσα στή θεματολογία του π ο ι ή μ α τ ο ς . Ό μ ω ς ή κινη­ τήρια δύναμη του πολέμου είναι ή α ρ π α γ ή τ ή ς Ε λ έ ­ νης, και ή α ρ π α γ ή είχεν ώ ς αιτία τον'Έρωτα. Περαι­ τέρω Ομως, ή αντίδραση στήν α ρ π α γ ή , πού αποτελεί προσβολή τ ή ς οικογένειας και τ ή ς πατρίδος, γέννα τον πόλεμο, κάί πόλεμος προεξοφλείται μόνον ώ ς αρ­ χ ή θυσιών και πάλιν συνέχεια και τέλος θυσιών. Σ τ ή ν Ίλιάδα υμνείται ο"Ερως και μαζ\ μέ τον'Έρωτα προς ?

τό σώμα και τό πνεύμα του άλλου φύλου, υμνείται παράλληλα ή θυσία, θυσία τ ή ς Ιφιγένειας, (εμμέσως) 5

σ ενα υπέρτερο ιδανικό εδώ, έπ\ του προκειμένου, πού 62


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

είναι η πατρίδα, ή οικογένεια και ή φιλία. Τό βαθύτε­ ρο κα\ κεντρικώτερο νόημα τής Ίλιάδος εκφράζεται τελικά στήν αυτόβουλη θυσία του Άχιλλέως υπέρ του παιδικού φίλου Πατρόκλου. Επανέρχετ��ι στή μάχη, παρ Οτι γνωρίζει Οτι ακολουθεί μέ βεβαιότητα και ό δικός του θάνατος (βλ. Πλάτωνος Φαίδρος)' εδώ υπάρχει ό "Ερως θανάτου ώς προϊόν του έρωτος προς τις αςιες. Τά ΐδια ιδανικά κάί τις Τδιες άξιες περιγράφει πα­ ρομοίως και ό σχετικός μύθος τουΈκτορος κα\ τής Ανδρομάχης. Ή οικογένεια κάί ή πατρίδα είναι τά ιερότερα ιδα­ νικά: ό "Ερως προς αυτά τά ιδανικά, είναι ανώτερος και ισχυρότερος άπό τον έρωτα τών σωμάτων . 9

3. Βλ. \Υ. ^ 6 § Θ Γ : «Παιδεία», Τόμ. ι, σελ. 19. Ό μεγάλος φιλόλογος και μελετητής τού ελληνικού πολιτισμού γράφει στο εργο του «Παιδεία» τά έξης εισαγωγικά (παραπομπές ανωτέρω), μέ αξία γιά τήν αγωγή και τά ίερώτερα ιδανικά. «Αγωγή είναι ή αρχή τήν οποίαν θεραπεύει ή ανθρωπινή κοινότης προς διατήρησιν του ανθρωπίνου είδους» και προσθέτει περαιτέρω δ ΜΓ. ^ Θ ^ Θ Γ τήν σημασίαν τής αγωγής ιδίως τής αυτογνωσίας στήν οικοδόμηση τού πολιτισμού. «Άναγιγνωσκόμενον προοδευτικώς επί τής γνώσεως του ένδον και τοΰ εξω κόσμου εποικοδομής τήν άρίστην μορψήν τής ανθρωπινής φύ­ σεως». Επίσης σελ. 53 «Ό θαυμασμός

προς" τήν ύπεράνθρωπον άρετήν τών

6

3

παλαιών


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Άλλά, ή Όδύσσεια, άπό τά μέγιστα αριστουργή­ ματα τών αιώνων, είναι ό μέγας ύμνος στον "Ερωτα τών συζύγων, στήν οικογένεια και τήν πατρίδα Ιθάκη κ.λπ. Ή πίστη στήν οικογένεια και. στον σύντροφο Όδυσσέα και στή σύντροφο - Πηνελόπη . Οί περισσότεροι άνθρωποι άπό Οσους συναντούμε στά ομηρικά επη είναι νυμφευμένοι. Γυναίκες δε. .και άνδρες πού είναι άγαμοι είναι άγαμοι μόνον λόγω τής ηλικίας τους, τής νεότητας. Είναι δέ χαρακτη­ ριστικοί οί στίχοι 180-185 άπό τήν 6η Ραψωδία τής Οδύσσειας. 4

5

«Κι' ας σου χαρίσουν οί θεοί, Οσα ζητάει ή καρδιά σου άνδρα και σπίτι, και γλυκεία μέσα σου αγάπη ας κλείσουν. Γιατί δεν έχει πιο Ομορφο παρ' όταν μέ μιά γνώμη αγαπημένο ανδρόγυνο φροντίζει γιά τό σπίτι. Καημός μεγάλος στους οχτρούς στους συγγενείς λαχτάρα πού πρώτα αυτοί μέσ' στήν καρδιά καλύτερα τή νοιώθουν». (μετάφρ. Ίάκ. Πολυλάς)

ηρώων, 6 όποιος επηρέασεν και τήν εξωτερικήν μορφήν τής παραδόσε­ ως, κυριαρχεί εξ ολοκλήρου». 4. Βλ. \ν. ^αθ§6Γ: Παιδεία, Τόμ. ι , σελ. 5& «Η ήθικότης τής Όδυσσείας ευρίσκεται γενικώς εις σαφώς υφηλότερον επιπεδον».

5. Βλ. \ν. ^ 6 £ 6 Γ : Παιδεία, Τόμ. ι, σελ. 74 «Ο "Όμηρος ό όποιος ίσταται εις τό κατώφλιον τής ελληνικής ιστορίας, έγινε ό διδάσκαλος ολοκλήρου τής άνθρωπότητος». 6

4


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ό γ ά μ ο ς είναι ή πλέον συνηθισμένη μορφή ζωής. Είναι μία λίαν υψηλή άξια όπως και τ ά παρεπόμενα του γάμου, οικογένεια κ.λπ. φροντίδα γ ι ά τ ά τέκνα 6

και ακολούθως φροντίδα γιά τους γονείς . Σ τ ή ν Ίλίάδα περιγράφεται ή α γ ά π η προς τήν σύν­ τροφο τ ή ς ζωής «Ποιος καλόγνωμος και μυαλωμένος άνδρας δεν νοιώθει α γ ά π η κα\ δεν νοιάζεται γ ι ά τό ταίρι του». 1

2

( Ζ Ι I X 34 ~34 ) Περαιτέρω στήν Θεογονία του Ησιόδου, ό "Ερως περιγράφεται ώ ς βασική κάί θεμελιώδης μεταφυσική δύναμη.

6. Γιά

?

τον Όμηρον και

τους "Έλληνες

προσθέτει

55* «Διότι διά τον "Ομηρο ν και τοΰς'Έλληνας

δ \ν. ^ Θ # 6 Γ

γενικώς τά έχοντα

κά σύνορα δεν είναι απλοί κανόνες, ηθικής υποχρεώσεως,

άλλά

σελ. ηθι­ θεμε­

λιώδεις νόμοι τού "Είναι"».

Αύτδς

είναι

δ "Ερως

τών άξιων, υφίσταται δέ διότι οί άξιες, κατά

τήν ελληνική συνείδηση, είναι αντικειμενικά μεταφυσικά δεδομένα.

"6.5


Ησίοδος: Θεογονία ι ι 6 Στήν ποίηση του Ησιόδου και στο ποίημα «Θεο­ γονία», ο Κάλλιστος μεταξύ τών αθανάτων θεών "Έ­ ρως δαμάζει, κατανικά μέσα στα στήθη τών ανθρώ­ πων τον νουν και τή σώφρονα σκέψη. Κα\ τούτο γιατί στήν αρχή τής δημιουργίας τών έπι μέρους μορφών δέν υπάρχει όριον κα\ δέν πρέπει νά υπάρχει φραγμός, έμπόδιον και οριον και του το παρά τό γεγονός Οτι τά όρια υπάρχουν μέσα στις μορφές τών πλασμάτων του έρωτος. Ή υπερβολή τής έσο^τερικής ορμής τελικά οδηγεί στήν αύτοπειθάρχηση και τήν επιβολή ορίων και μέτρων. Διότι ή πειθαρχία, ή μορφοποίηση και ή οριοθέτηση είναι κι αυτή ιδανικό και επιδίωξη του 'Έρωτος' αλλιώς οί μορφές θά καταστραφούν ή δη­ μιουργία θά αποτύχει . 7

7. Γιά τήν άξια τής ποιήσεως τοϋ Ησιόδου γράφει πάλιν ό λΥ. ^ Θ § Θ Γ , τ. Α', σελ.

96.

«Μόλις διά του Ησιόδου εισάγεται τό ιδεώδες εκείνο τό όποιον θά χρησιμεύση ώς εστία συγκεντρωτική Ολων αυτών τών διαφορετικών στοιχείων και θά καταστήση δυνατήν τήν ποιητικήν επικήν διαμόρφω-

66


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Θεογονία ι ι 6 : Ίί τοι μεν πρώτιστα χάος γένει' αύτάρ έπειτα Γαία ευρύστερνος πάντ' εδος ασφαλές αίεϊ Τάρταρον τ ήερόενταμνχω χθονός Ευρυοδείης ήδ' "Ερος, ος κάλλιστος εν άθανάτοισι θεοΐσι, λυσιμελης πάντων δε θεών πάντων τ' ανθρώπων δάμναται εν στήθεσσι νόον και έπίφρονα βουλήν. 9

Μετάφραση: Εντελώς πρ\ν άπ' δλα έγινε τό χάος κα\ αμέσως μετά ή εύρύστερνη Γαία γιά Ολα και πάντοτε ασφαλής έδρα τά αέρινα Τάρταρα στο μυχό τής Γης μέ τους ευρείς δρό­ μους και όΈρως ό κάλλιστος μεταξύ τών αθανάτων θεών αυτός πού παραλύει τά μέλη Ολων τών θεών κάί όλων τών ανθρώπων δαμάζει μέσα στά στήθη του τον νουν και τή σώφρονα σκέψη. Στον Ησίοδο, επίσης και στο ποίημα: Κατάλογος Ήοΐαι, υπάρχουν οί κάτωθι στίχοι, οί όποιοι παραλ­ λήλως ομιλούν γιά τή γέννηση του Γραικού η Γραικού, πού ασφαλώς είναι σάν γενάρχης τών Γραικών ή τών Ελλήνων και στους επόμενους γίνεται

σή τους: Ή ιδία τού Δικαίου».

6

7


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

λόγος γιά τον Μακεδόνα και τον Μάγνητα πού είναι κα\ αύτοι τέκνα του Διός. ι.

9

«Κοΰρη δ εν μεγάροισι άγαυοϋ Δευκαλίωνος Πανδώρη Δά πατρί, θεών σημάντορι πάντων μειχθεΐσ εν φιλότητι τεκέ Γραϊκον μενεχάρμην. 9

2. Ή δ' υποκυσαμένη Δά γείνατο τερπικεραύνω υιέ δύω, Μάγνητα Μακηδόνα δ Ιππιοχάρμην οι περί Πιερίην καΥΌλυμπον δώματ εναιον». 9

9

(Η Κόρη δε ή Πανδώρα στοϋ αγαθού Δευκαλίωνος στά μέγαρα αφού ήλθε σέ ερωτική επαφή μέ τον πατέρα Δία, τον άρχηγόν Ολων τών θεών, έγέννησε τον μαινόμενον στον πόλεμον Γραικόν.) (Η δέ άφου κοιμήθηκε μέ τον κυβερνήτη τών κεραυνών Δία έγέννησε δέ τον Μακεδόνα κάί τον Μάγνητα τον «ιππιοχάρμην» (τον γυμναστή τών ΐππων), οί όποιοι κατοικούσαν τά δώματα γύρω άπό τά Πιερία κα\ τον Όλυμπο.)

68


Παρμενίδης όΈλεάτης (52,0-460 π.Χ.) Ό μεγάλος φιλόσοφος Παρμενίδης όΈλεάτης, ομι­ λεί επίσης περι του "Ερωτος στο φιλοσοφικό του ποίη­ μα «Περί Φύσιος» (Περί Φύσεως). 12-13-

Πρώτιστον μέν"Ερωτα θεών μητισατο πά­

ντων (Εθεώρησε τον έρωτα ώς τον πρώτιστον μεταξύ τών θεών). Ό "Ερως είναι ό πρώτιστος μεταξύ τών θεών. Τό απ. 1 3 του φιλοσοφικού πονήματος τού Παρμενίδη ανήκει στο Β' μέρος «Δόξα» τού κειμένου και άφορα βεβαίως στή δημιουργική δύναμη τής παραγωγής μορφών, έμβιων κατά πρώτον, οί όποιες μορφές συνιστούν μία έξοδο άπό τήν απόλυτη ενότητα, στατικότητα και αναγκαιότητα τού πρωταρχικού οντος. Ό "Ερως παράγει μορφές πεπερασμένες, και δι αυτής, κατ' αρχήν νοητικά προσιτές κα\ υποκείμενες στήν μεταφυσική κα\ κατά συνέπειαν στή λογική ανα­ γκαιότητα. Και αρχήν βεβαίως οί φυσικές μορφές τής 9

6

9


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

αισθητής πραγματικότητας, τής εμπειρίας, είναι προ­ σιτές στήν αίσθηση κα\ μετά ταυ τα στήν λογικότητα και τέλος στήν ένορατική, διαισθητική σύλληψη τής βαθύτερης ένότητος του δντος, του πέραν τής εμ­ πειρίας. Παραλλήλως ώς γνωστική δύναμη, ό "Ερως, δηλ. είναι και δύναμη γνώσεως του οντος, στις βαθύ­ τερες δομές του, μέ μιά διαδικασία άπειρου δυνατότητος εν ταύτω, διότι ο'Έρως είναι σύζευξη Πέρατος και Απείρου.

7ο


Εμπεδοκλής Ό μεγάλος επίσης φιλόσοφος τής προσωκρατικής εποχής τής φιλοσοφίας Εμπεδοκλής όμιλεϊ γιά δυο μεταφυσικές-κοσμογονικές δυνάμεις, τήν Φιλότητα και τό Νεϊκος, οί όποιες παλεύουν μεταξύ τους άλλά και συνεργάζονται παράγοντας τον κόσμον, τον Σφαϊρον κατά τον όρο ν του φιλοσόφου. Ή Φάότης είναι δύναμη συναγωγής τών διεσπασμένων τεμαχίων, εξ αιτίας του Νεΐκους. Ώ ς τοιαύτη δύναμη έλξεως κάί επαφής τών διαφόρων πραγμά­ των, κατόπιν τής όποιας έλξεως παράγεται ή αρμο­ νία του Σφαίρου, δύναται νά θεωρηθή, ή Φάότης, ώς δύναμη αντίστοιχη προς τον'Έρωτα γενικώς. Περί φύσεως § 1/ και ταύτα άλλάσσονται διαμπερές ουδαμά λήγει άλλοτε μεν φιλότητι συνερχόμενα εις εν άπαντα άλλοτε δ' αύ δίχα έκαστα φορεύμενα νείκεος εχθει <ούτως ή μεν εν εκ πλεόνων μεμάθηκε φύεσθαι> ήδέ πάλιν διαφύντος ενός πλέον εκτελεθονσι


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ττ]μεν γιγνονται τε και ου σφισιν εμπεδος αιών. Μετάφραση: (και αυτά μεταβαλλόμενα σ' Ολον τον άξονα, ποτέ δέν κα­ ταλήγουν κάπου Άλλοτε μέν συνενώνονται άπό τήν φιλότητα, Ολα σέ ενα και άλλοτε πάλιν χωριστά τό καθένα κινούμενο άπό τήν έχθρα, του Νείκους <ετσι μέ αυτόν τον τρόπο ενα άπό πολλά, συμβαίνει νά γεννάται, κα\ πάλιν γίνεται.τό ενα, παράγονται περισσότερα κα\ πά­ λιν, κάί δέν υπακούει σ' αυτά καθόλου σταθερή τάξη>.)

72


Σοφισταί Σ τ α κείμενα τ ώ ν Σοφιστών ανευρίσκονται επίσης αναφορές στον "Ερωτα. Ι δ ί ω ς στο ρητορικό κείμενο του Γοργία «Ελένης Εγκώμιο ν» λέγεται Οτι άφ' ενός ό "Ερως είναι θεία δύναμη, άφ' ετέρου είναι έκφραση

φυσικής αναγκαιότητας ^Έρωτος ανάγκη), §19:

«Εί ούν τ ω του Αλεξάνδρου δώματι τό τής Ελένης ομμα ήσθέν προθυμία ν και αμιλλαν έρωτος τή φυχ^ παρεδωκε, τι θαυμαστόν, ος εί μεν θεός θεών θείαν δύναμιν <εχων>, πώς αν 6 ήσσων εΐη τούτον άπώσασθαι και άμύνασθαι δυνατός; Εί δ' εστίν άνθρώπινον νόσημα και φυχής άγνόημα, ουχ ώς αμάρτημα μεμπτεον αλλ ώς ατύχημα νομιστέον ήλθε γαρ ώς ήλθε φοχής άγρεύμασιν, ου γνώμης, βουλεύμασιν, και έρωτος άνάγκαις, ου τέχνης παρασκευαϊς. Πώς ούν χρή δίκαιον ήγήσασθαι τον τής Ελένης μώμον, ήτις εΐτ' ερασθεϊσα εΐτε λόγω πεισθεΐσα εΐτε βία άρπασθείσα, εΐτε υπό θείας ανάγκης αναγκασθεί9

73


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

σα επραξεν ά έπραξε, πάντως διαφεύγει ν τήν αιτιαν». Μετάφραση: Έάν λοιπόν τό βλέμμα τής Ελένης ένιωσε ηδονή άπό τό σώμα του Αλεξάνδρου (Πάριδος) και έδωσε στήν ψυχή προθυμία και άμιλλα γιά τδνΈρωτα, τί τότε τό θαυμαστόν, ούτος εδώ μέν είναι θεός, μέ θεία δύναμη, πώς θά ήτο δυνατόν ό άδυνατώτερος νά τον απωθήσει και νά είναι ικανός νά τον απόκρουση; Έάν δέ (όΈρως) είναι ανθρώπινη ασθένεια και άγνοια ψυχής, δέν πρέπει νά τον ψέγομεν ώς αμάρτημα, άλλά νά τον θεωρούμε ώς ατύχημα. Διότι ήλθε ούτος ήλθε, άπό τις έλξεις τής ψυχής, Οχι άπό τις σκέψεις τή γνώμης, και άπό τις ανάγκες του έρωτος, Οχι άπό τεχνάσματα διάφορα. Πώς λοιπόν είναι δίκαιον νά θεωρήσουμε ψόγον κατά τής Ελένης (τον ερωτά της), ή όποια εΐτε ερωτεύθηκε, εΐτε έπείσθη μέ λόγους, εΐτε βιαίως αρπάχτηκε, εΐτε εξαναγκάσθηκε άπό θεία ανάγκη και έπραξε Οσα έπραξε, καθ' ολοκληρίαν πρέπει νά αποφύγουμε νά επιρρίψουμε σ' αυτήν εύθύνην». Ό Γοργίας εδώ τονίζει τήν σαγηνευτική δύναμη του έρωτος, και γιά τούτο απαλλάσσει τήν Έλένην πάσης ευθύνης, έάν δέ ο'Έρως είναι θεία ανάγκη τότε δυσκόλως δύναται νά άποφευχθή άπό τον άνθρωπο. 74


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Έάν δέ πάλιν πρέπει δ "Ερως νά έκδηλωθή μέ σωφροσύνην, αύτη ή δύναμη πάλιν άπό τήν άπειρη δύναμη του ίδιου του "Ερωτος θά προέλθη. Αυτό θά τό τονίσει ό Πλάτων στο «Συμπόσιο» λίγο αργότερα.

75


ΟΙ Κυνικοί Αντισθένης (Οπως παραδίδεται άπό τον Πορφύριο: Σχόλια στήν Όδυσσεια η 257)

«Αντισθένης δέ φησϊ οτι τους έρώντας Τ]δει φευδομένους τάς υποσχέσεις τούτο γαρ ποιεΐν ουκ έδύναντο δίχα Διός». 9

Δηλ. οί έρώντες ψεύδονται, άλλά αυτό γίνεται μέ τήν συνενοχή του Διός. Δηλ. τά ψεύδη στον "Ερωτα, πού δέν είναι ολίγα κάί κυρίως στους έρωτες μεταξύ αρσενικών και θηλυκών έχουν αιτία θεϊκή, δηλ. μετα­ φυσική, μέ άλλους λόγους βρίσκεται τό ψεΰδος τό ερωτικό στήν βαθύτερη ρίζα τής πραγματικότητας* άφοϋ ό κύριος και πρώτος σκοπός του "Ερωτος είναι ή δημιουργία νέων και συνεχώς νέων μορφών ζωής, δηλ. νέων πλασμάτων κατά τήν αυτήν μορφήν η και άλλων μέ άλλην μορφήν τό προέχον είναι αυτό άκρι76


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

βώς, ή παραγωγή ζωής και προς αυτόν τον σκοπόν μπορεί νά χρησιμοποιείται κα\ τό ψεύδος ακόμη. Αυτή είναι υπό μίαν εννοιαν και έκδοχήν αυτή ή δύ­ ναμη πού ό ΗΘ§Θ1 ονόμασε «πονηρία του λόγου». Άλλ' αυτό τό μεταφυσικής ρίζης ψευδός ή ή κατά Ηθ£β1 πονηρία του λόγου, στο προκείμενο θέμα, δέν είναι κα\ εν ταυτώ ηθικά ατοπήματα ή κα\ αδικήμα­ τα, διότι στο στάδιο τής πρώτης αναπαραγωγής ζωής, δέν υφίσταται τό ιδεώδες τής βελτιώσεως τής ζωής σύμφωνα μέ τούς ηθικούς κανόνες ή τά παι­ δευτικά οράματα, άλλά τό προέχον είναι αυτή αύτη ή ζωή μέ τά νέα πλάσματα της και όχι ή ανύψωση και ή εξιδανίκευση τής ζωής. Άρα δέν υπάρχει εδώ πάν­ τοτε ψευδός, άλλά ή πρωταρχική μεταφυσική δύναμη τής δημιουργίας εμφανίζεται ε'ίτε νά ενεργεί προώρως ή άλλοτε νά άναστέλλη τήν παραγωγήν νέας ζωής, υπό τήν επίδραση τών εκτός ιδανικών σκοπών και στόχων, αναπαραγωγής μέ μόνο πάντοτε στόχευμα τήν ανανέωση τής ζωής και αρχήν, χωρίς νά υπάρχει και μέριμνα και ενδιαφέρον γιά τήν βελτίω­ ση, ανύψωση ή ακόμη και εξιδανίκευση τής ζωής. Σ' ενα πρώτο στάδιο λοιπόν ή αναπαραγωγή ζωής έχει σύμμαχόν της κάί τον Δία, τον κυβερνήτη του παν­ τός, στο Πάνθεον του Όλύμπου και τις λοιπές θεότη77


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τες τού "Έρωτος. Ή περαιτέρω βελτίωση τής ζωής συντελείται διά τής εφαρμογής ηθικών νόμων και πνευματικών άξιων. Κα\ αυτές επίσης πηγάζουν άπό ενάΈρωτα ανωτέρας μορφής.

78


Οί διάλογοι του Πλάτωνος «Συμ πόσι ο ν», «Φαιδρός» Εισαγωγική

Παρατήρ-ησις

Παρατήρηση: οί διάλογοι του Πλάτωνος «Συμπο­ σίου» κα\ «Φαιδρός» αντιμετωπίζουν άπό φιλοσοφική και παιδαγωγική άποψη τό εθιμον τής παιδεραστίας ή καλύτερα του παιδαγωγικού έρωτος στήν αρχαία Ελλάδα. Κατά αυτό κυρίως ένας έφηβος, υποψήφιος πολεμιστής, προσεκολλάτο σ' έναν ώριμο πολεμιστή γιά νά διδαχθή τήν τέχνη του πολέμου και κυρίως νά απόκτηση τά ψυχικά κα\ πνευματικά προσόντα του γενναίου πολεμιστή. Κα\ έδημιουργεΐτο μεταξύ τους μία ιερή, άγνή σχέση, ένας λίαν ισχυρός δεσμός πού έφθανε μέχρι αυτοθυσίας υπέρ του άλλου. Τό εθιμον αυτό, πού άρχισε κατά τον 8ο αι. π.Χ. διετηρήθη ώς άγνή σχέση μέχρι τών χρόνων του Μεγ. Αλεξάνδρου. Έπεξετάθη δέ ό θεσμός αυτός ώς παιδαγωγική επιδί­ ωξη κα\ εκτός τών πολεμικών τεχνών, στή φιλοσοφία, τις καλές τέχνες, τήν ρητορική κ.λπ. Μέσω αυτής τής σχέσης άνεδείχθησαν πολλές προσωπικότητες του 79


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

αρχαίου ελληνικού κόσμου. Αυτός είναι ό περίφημος «Παιδαγωγικός"Ερως» τών αρχαίων Ε λ λ ή ν ω ν , ή ή παιδεραστία. Αυτή ή σχέση είχε τελικά δύο μορφές τήν άγνή, τον ούράνιον έρωτα, πού οί κοινωνίες έπευλογοϋσαν και τήν μή άγνή, τήν σαρκολατρική, πού οί ελληνικές κοινωνίες απέρριπταν μέ αυστηρό τρόπο. Περισσότερα περί του φαινομένου του Π α ι δ α γ ω γ ι ­ κού "Ερωτος, βλέπε στο βιβλίο του συγγρ. αυτής τ ή ς

μελέτης «Ό Παιδαγωγικός "Ερως στήν Αρχαία Ελ­ λάδα», Εκδόσεις Μ Α Ι Α Ν Δ Ρ Ο Σ

(Δημ. Καψάλας),

Θεσσαλονίκη 2003, σελ. 290, ά έκδοση κα\ β' έκδοση. Ή φιλοσοφία του Έ ρ ω τ ο ς κ α τ ά Π λ ά τ ω ν α

ι. «Συμπόσιον» 2. «Φαιδρός» Τό

«Συμπόσιον» του Πλάτωνος είναι κατά τό

μάλλον ή ήττον, τό σημαντικότερο έργο της π α γ κ ό ­ σμιας φιλοσοφικής και πάσης άλλης γραμματείας, σχετικής μέ τον"Ερωτα, υπό κάθε άποψη* μεταφυσική, κοινωνιολογική, π α ι δ α γ ω γ ι κ ή κ.λπ. Ό Π λ ά τ ω ν περιγράφει ενα πνευματικό Συμπόσιον πού γίνεται δήθεν στήν οικία του Αγάθωνος, τό ζρ,δ π.Χ. και τό κύριο προς συζήτηση θέμα είναι ό"Ερως. Σ τ ο «Συμπόσιο» αυτό λαμβάνουν μέρος, ό οικοδε­ σπότης Άγάθων, όΈρυξίμαχος, ιατρός, ό Παυσανίας, 8ο


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ

ΕΛΛΗΝΩΝ

ό. Αριστοφάνης, δ Φαιδρός, δ Σωκράτης δ δποΐος «διηγείται» τις απόψεις τ ή ς Διοτίμας, δ Αλκιβιάδης, και Οπως και άλλα τινά πρόσωπα που συμμετέχουν στή συζήτηση, και δ Φοίνιξ του Φιλίππου, δ Γλαυ­ κών, αδελφός του Πλάτωνος. Θέμα του έργου αύτοϋ είναι ή εκεί γενομένη συζή­ τηση, έάν έγινε ποτέ, άλλά είναι προϊόν τ ή ς μεγαλο­ φυίας του φιλοσόφου, π ρ ά γ μ α αληθές οπωσδήποτε. Αποδίδεται τό μεγαλύτερο μέρος του κειμένου, αυ­ τό πού παρουσιάζουν τό αναμφισβήτητο φιλοσοφικό ενδιαφέρον θέμα του διαλόγου είναι δ "Ερως γενικώς, άλλά κυρίως είναι δ Παιδαγωγικός "Ερως, μεταξύ ενός ώριμου ανδρός και ενός εφήβου. Ή κύρια συζήτηση αρχίζει ά π ό τ ή στιγμή κατά τήν οποία αρχίζει νά όμιλή δ Φαΐδρος.Όμως τό κεί­ μενο αρχίζει μέ τ ή συζήτηση μεταξύ Απολλοδώρου και Εταίρου, Οπου περιγράφεται και ενα - επεισόδιο σχετικό μέ τον Σωκράτη, και στή συνέχεια γίνεται δ διάλογος δ όποιος εισάγει στο θέμα τής έρευνας πού θά επακολουθήσει και τό όποιον είναι ο"Ερως.Ό πρώ­ τος πού δμιλεϊ είναι δ Φαιδρός, ακόλουθος και μαθη­ τής του Σ ω κ ρ ά τ η . 8

8

8. Ή μετάφραση του αρχαίου κειμένου έγινε από τον συγγραφέα αύτοΰ τοΰ βιβλίου μέ πολλά στοιχεία άπό τή μετάφραση τοΰ Ίωάν. Συκουτρή. Οί ύπ' αριθμ. 1723,-177^ παράγραφοι τοΰ κειμένου παραλείπονται.


ΚΕΙΜΕΝΟ ι/8α

Ταύτα δή καϊ οί άλλοι πάντες αρα συνέφασάν τε και έκέλευον απερ 6 Σωκράτης, πάντων μεν ούν ά έκαστος είπεν, ουτε πάνυ 6 Αριστόδημος εμέμνητο οΰτ' αύ εγώ ά εκείνος έλεγε πάντα ά δε μάλιστα και ών εδοξέ μοι άξιομνημόνευτον, τούτων ύμΐν ερώ εκάστου τον λόγον. Πρώτον μεν γάρ, ώσπερ λέγω, εφη Φαϊδρον άρξάμενον ένθένδε πόθεν λέγειν, δτι μέγας θεός εΐη ό "Ερως και θαυμαστός εν άνθρώποις τε και θεοις, πολλαχτ] μεν και άλλη, ούχ ήκιστα δε κατά τήν γένεσιν. τό γάρ εν τοις πρεσβυτατον είναι τον θεόν τίμιου, ή δ' ος, τεκμήριον δε τουτου' γονής γάρ "Ερωτος 0

ι/8ύ

82


ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ 6. Ό Φαιδρός αρχίζει νά ομιλεί κα\ νά εγκωμιάζει τον Έρωτα. «Αυτά όλοι οί άλλοι τότε τά ϊδια, δηλ. συμφώνη­ σαν και συνέστησαν, Οπως ό Σωκράτης. Τό τί όμως ό καθένας άπό αυτούς είπεν δέν τά ένεθυμεϊτο ουτε ό Αριστόδημος τόσον καλά, ουτε και εγώ Ολα οσα εκείνος έλεγε τότε. Ό μ ω ς τά σημαντικώτερα άπό αυτά που μου έφάνησαν Οτι άξιζαν νά τά συγκρατήσω, τον λόγον καθενός εξ αυτών θά σας ειπώ». [Ο πρώτος, λοιπόν, Οπως είπα, που άρχισε τήν ομιλία, ό Φαιδρός], τήν άρχισε άπό αυτό τό σημεΐον περίπου, Οτι όΈρως είναι μεγάλος και άξιος θαυμα­ σμού θεός, κάί στά μάτια τών ανθρώπων κάί στά μά­ τια τών θεών και επίσης και γιά πολλά άλλα πράγ­ ματα κα\ ιδιαίτερα γιά τήν γένεση του. «Πραγματικά τό Οτι είναι ξεχωριστός αρχαίος θεός, και του το είναι μεγάλη τιμή» είπε. Απόδειξη αύτου; Οί γονείς του 83


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

ουτ' είσιν ουτε λέγονται υπ ούδενός ούτε ίδιώτου ούτε ποιητού, αλλ Ησίοδος πρώτον μεν Χάος φησϊ γενέσθαι αύτάρ έπειτα Γαί εύρύστερνος, πάντων εοος ασφαλές αιει, ηο Ερος Ήσιόδω δέ και Ακουσίλεως σύμφησιν με­ τά τό Χάος δύο τούτω γενέσθαι, Γήν τε και "Ερωτα. Παρμενίδης δέ τήν γένεσιν λέγειπρώτιστον μέν "Ερωτα θεών μητίσατο πάντων. ούτω πολλαχόθεν ομολογείται δ "Ερως εν τοις πρεσβύτατος είναι, πρεσβύτατος δέ ών μεγίστων αγαθών ήμίν αΐτιός έστιν. ου γάρ εγωγ εχω ειπείν οτι μείζον εστίν αγαθόν ευθύς νέω οντι ή εραστής χρηστός και εραστή παιδικά, ο γάρ χρή άνθρώποις ήγείσθαι παν­ τός τού βίου τοις μέλλουσι καλώς βιώσεσθαι, τούτο ούτε συγγένεια οία τε έμποιεΐν ούτω καλώς ούτε τιμαϊ ούτε πλούτος ούτ αλλο ουδέν ώς έρως. λέγω δέ ��ή τί τούτο; τήν επί μέν τοις αίσχροίς αίσχύνην, έπι δέ τοις καλοΐς φιλοτιμίαν ού γάρ εστίν ανευ τούτων 9

9

9

ι/8ο

9

9

ι/8ά

δ

4


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Έρωτος δέν υπάρχουν και δέν αναφέρονται άπό κανέ­ να πεζογράφο ή ποιητή. Αντίθετα ό Ησίοδος λέγει Οτι πρώτα υπήρξε τό Χάος: "Υστερα πάλιν ή μητέρα Γή ή εύρύστερνη και μετά ό Έ ρ ω ς αιώνιο σταθερό θεμέλιο τής φύσης όλης. Και λέει ότι ύστερα άπό τό Χάος άνεφάνησαν αυτά τά δύο, ή Γή και ό Έρως. Κάί ό Παρμενίδης λέγει επίσης «Πρώτον πάνω άπ' όλους θεούς, έθεώρησε τον "Ερωτα». Συμφωνεί δέ κάί ό Άκουσίλαος μέ - τον Ησίοδο. Μέ αυτόν τον τρόπον ομόφωνα αναγνωρίζεται Οτι ό Έ ρ ω ς είναι πανάρχαιος θεός. Και γιά τούτο είναι αίτιος ευεργετημάτων προς ημάς. Και δέν θά είχα νά αναφέρω κανένα σπουδαιό­ τερο ευεργέτημα γιά τον άνθρωπο, άπό τον άξιο τιμής εραστή, ήδη άπό τά χρόνια τής νεότητος του νέου παιδιού, και έναν έρώμενον ομοιον γιά έναν εραστή. Γιατί αυτός πού πρέπει νά καθορίζει όλην τήν ζωή του άνθρωπου, αυτού πού θέλει μιά ανώτερη ζωή, δέν είναι ούτε οί συγγενικοί δεσμοί, ουτε οί τιμές, ουτε ό πλούτος, ούτε τίποτε άλλο, άλλά μόνον ό Έρως. Και τελικά τί σημαίνει αυτό πού λέγει; Έντροπή γιά τά άξια μομφής, φιλοτιμία γιά τά άξια επαίνου. 85


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ούτε πάλιν ούτε ίδιώτην μεγάλα και καλά έργα έξεργάζεσθαι. φημϊ τοίνυν εγώ άνδρα όστις έρα, εί τι αίσχρόν ποιών κατάδηλος γίγνοιτο ή πάσχων υπό του δι άνανδρίαν μη αμυνόμενος, ούτ' αν υπό πατρός όφθέντα ούτως άλγήσαι ούτε υπό εταίρων ούτε υπ' άλλου ούδενός ώς υπό παιδικών, ταύτόν δέ τούτο και τον έρώμενον όρώμεν, Οτι διαφερόντως τους έραστάς αίσχύνεται, οταν όφθγι εν αισχρώ τινι ων. ει ου ν μηχανή τις γένοιτο ώστε πόλιν γενέσθαι ή στρατόπεδον εραστών τε και παιδικών, ουκ έστιν οπως αν αμεινον οίκήσειαν τήν εαυτών ή άπεχόμενοι πάντων τών αισχρών και φιλοτιμούμενοι προς άλλήΑους, και μαχόμενοι γ αν μετ' αλλήλων οί τοιούτοι νικώεν αν ολίγοι οντες ώς έπος ει­ πείν πάντας άνθρώπους έρών γάρ άνήρ υπό παιδικών όφθήναι ή λιπών τάξιν ή οπλα απο­ βάλω ν ήττον αν δήπου δέξαιτο ή υπό πάντων 9

ι/8β

179&

9

Β

86


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Χωρίς αυτά είναι αδύνατον νά επιτύχουν κα\ νά κατορθώσουν λαμπρά κατορθώματα ουτε ένας άνθρω­ πος ουτε ενα κράτος. Βεβαιώνω λοιπόν, Οτι γιά έναν εραστή, δέν θά ήταν τίποτε όδυνηρότερον, άπό τό νά τον βλέπει ό πατέρας, ή φίλος του ή οποιοσδήποτε άλλος, Οσον οδυνηρό είναι νά τον ίδή ό ερωμένος του (ή νά άποκαλυφθή) Οτι διαπράττει κάτι άνάρμοστον, ή Οτι υφίσταται άπό άνανδρίαν πράξεις ανάρμοστες, κάί νά μή φέρει αντίσταση. Παρομοίως βλέπουμε Οτι ό ερωμένος έντρέπεται ιδιαίτερα τούς εραστές του, έάν συμβή νά τον ίδοϋν νά υποπίπτει σέ ατοπήματα και απρεπείς πράξεις. 'Άν δέ άνευρίσκετο ό τρόπος νά όργανωθή πολιτεία ή στρατιωτική μονάδα, μόνο άπό εραστές κάί ερωμένους, ποτέ δέν θά ήτο δυνατόν νά βρεθή καλύτε­ ρος τρόπος διακυβερνήσεως τής χώρας, παρά μόνον μέ τήν αποχή άπό κάθε χυδαιότητα κάί μέ τήν καλ­ λιέργεια τής μεταξύ των άμιλλας. Κάί στις μάχες επίσης αύτο\ οί (εραστές κα\ ερωμένοι) θά άνεδεικνύοντο ό ένας δίπλα στον άλλον κάί λίγοι νά ήσαν θά (όνομάζοντο) ώς νικητές όλου του κόσμου. Διότι ένας εραστής ή ερωμένος, πολύ λιγότερο θά έβλεπε ώς ανεκτό νά τον ίδή ό σύντροφος του και αγαπη­ μένος του, εΐτε νά λιποτάκτη εΐτε νά γίνεται ρίψασπις (νά πετά τά Οπλα), παρά νά τό έχει ίδή Ολος ό κόσμος* 8/


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τών άλλων, και προ τούτου τεθνάναι αν πολλάκις ελοιτο. και μην έγκαταλιπεΐν γε τά παιδικά ή μη βοηθήσαι κινδυνεΰοντι ουδείς ούτω κακός οντινα ουκ αν αυτός ό "Ερως ενθεον ποιήσειε προς άρετήν, ώστε ομοιον είναι τω άρίστω φύσει' και άτεχνώς, ο εφη Όμηρος, μένος έμπνεύσαι ένίοις τών ηρώων τον θεόν, τούτο 6 "Ερως τοις έρώσι παρέχει γιγνόμενον παρ'αυτού»

ι/9

Και μην υπεραποθνησκειν γε μόνοι έθέλουσιν οί έρώντες, ου μόνον Οτι άνδρες, άλλά και αί γυναίκες, τούτου δε και ή Πελίου θυγάτηρ "Αλκηστις ίκανήν μαρτυρίαν παρέχε­ ται υπέρ τούδε τού λόγου εις τους "Ελληνας, έθελήσασα μόνη υπέρ τού αυτής ανδρός άποθανείν, Οντων αύτώ πατρός τε και μητρός, ους εκείνη τοσούτον ύπερεβάλετο τη φιλία

88


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

θά προτιμούσε νά είχε πεθάνει χίλιες φορές. Πόσον μάλλον τότε θά εγκατέλειπε τον άγαπημένον του ή δέν θά έσπευδε σέ βοήθεια του στήν περίπτωση που αυτός (δηλ. ό αγαπημένος) θά κινδύνευε. Δέν είναι λοιπόν κάνεις τόσον ανάξιος, ώστε νά μήν τον γεμίζει ό Έ ρ ω ς μέ θεϊκή δύναμη και γενναιότητα, γ ι ά νά άναδειχθή Ομοιος προς αυτόν πού είναι έκ φύσεως πλήρης πνεύματος ηρωισμού» Κ α \ (ισχύει) κυριολε­ κτικά αυτό πού είπεν ό Ό μ η ρ ο ς Οτι ό θεός έχει εμπνεύσει μένος (μανία) ηρωική στήν ψυχή μερικών ηρώων. Αυτό προσφέρει ό Έ ρ ω ς στους εραστές και ερωμένους, ώ ς κάποιο (δώρο) πού προέρχεται ά π ό αυτόν. Έ ξ άλλου μόνον οί ερωτευμένοι δέχονται νά θυσιάζουν τ ή ζ ω ή τους, κάί Οχι πλέον άνδρες μόνον, 9

άλλά ακόμα και γυναίκες. Παράδειγμα γι αυτό προ­ σφέρει ή κόρη του Πελία ή Άλκηστις, αρκετή μαρτυ­ ρία στήν Ε λ λ ά δ α Ολη, ώς υποστήριξη τού ισχυρισμού αυτού. Μόνον αυτή προσφέρθηκε νά άποθάνη στή θέση τού ανδρός της, και ένώ έζούσαν ό πατέρας κάί ή μ η ­ τέρα του. Φάνηκε πολύ ανώτερη σέ αφοσίωση, κι ά π ό αυ­ τούς έξ αιτίας τού έρωτος της, ώστε νά αποδείξει ότι ήταν ξένοι εκείνοι προς τον γιο τους, και συγγενείς 9

του μόνον κατ Ονομα. Κ ά ί μέ τήν πράξη αυτή στήν οποίαν προχώρησε ή σύζυγος Άλκηστις, εμφανίσθηκε 8

9


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

διά τον έρωτα, ώστε άποδείξαι αυτούς αλλό­ τριους Οντας τω ύει και ονόματι μόνον προσήκοντας, και τουτ' έργασαμένη τό έργον ούτω καλόν εδοξεν έργάσασθαι ού μόνον άνθρώποις άλλά και θεοίς, ώστε πολλών πολλά και καλά εργασαμενων εύαριθμήτοις δή τισιν εδοσαν τούτο γέρας οί θεοί, εξ 'Άιδου άνειναι πάλιν τήν φυχήν, άλλά τήν εκείνης άνεισαν άγασθεντες τω εργω' ούτω και θεοι τήν περι τον έρωτα σπουδήν τε και αρετή ν μάλιστα τιμώσιν. Όρφέα δέ τον Οίάγρου ατελή άπέπεμφαν εξ "Αιδου, φάσμα δειξαντες τής γυναικός εφ' ην ήκεν, αυτήν δέ ού δόντες, Οτι μαλθακιζεσθαι εδόκει, ατε ών κιθαρωδός, και ού τολμάν ένεκα τού έρωτος άποθνησκειν ώσπερ "Αλκηστις, άλ­ λά διαμηχανάσθαι ζών είσιέναι εις Άιδου. τοιγάρτοι διά ταύτα δικην αύτω έπέθεσαν, και εποίησαν τον θάνατον αυτού ύπό γυναικών γε­ νέσθαι, ούχ ώσπερ Αχιλλέα τον τής Θέτιδος ύόν έτίμησαν και εις μακάρων νήσους άπέ­ πεμφαν, Οτι πεπυσμένος παρά τής μητρός ώς άποθανοίτο άποκτείνας 'Έκτορα, μή ποιήσας δέ τούτο οΐκαδε έλθω ν γηραιός τελευτήσοι,

90


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

οχι μόνον στά μάτια τών θνητών άλλά και τών θεών, Οτι κατόρθωσε ενα κάτι τόσον ευγενικό, ώστε ένώ άπό τό πλήθος τών ανθρώπων, οί όποιοι έπετέλεσαν πο­ λυάριθμα λαμπρά κατορθώματα, σέ μερικούς, ελα­ χίστους μόνον χάρισαν οί θεοι τήν τιμή νά απελευθε­ ρώσουν τήν φυχήν άπό τον Άδη Ομως τήν ψυχή εκεί­ νης τήν απολύτρωσαν θαμπωμένοι άπό τήν πράξη της. Έτσι τιμούν οί θεοι ιδιαίτερα τον ζήλον στον Έ ρ ω τ α και τον ηρωισμό. 9

Αντίθετα έδιωξαν άπό τον Άδη άπρακτον τον Όρφέα τον Οίάγρου. Του έδειξαν μόνον τό φάντασμα τής γυναίκας του, χάριν τής οποίας κατέβηκε (στον Άδη), τήν ΐδιαν δέ δέν θέλησαν νά τοΰ επιτρέψουν (νά ίδή). Διότι εκρίθη, Οτι ή συμπεριφορά του ήταν άτολμη, σάν κιθαρωδός πού ήταν, κάί δέν είχε τό θάρρος νά θυσιάσει χάριν του έρωτος του τή ζωή του, Οπως ή Άλκηστις, άλλά προσπαθούσε νά ευρη τρόπον νά εισχωρήσει ζωντανός στον Άδη. ΓΥ αυτόν ακριβώς τον λόγον, τον έτιμώρησαν και καθώρισαν νά προκληθή άπό γυναίκα ό θάνατος του.Όχι Ομως κάί τον Αχιλλέα τον υίόν τής Θέτιδος, τον όποιον έτίμησαν κάί τον έστειλαν στά νησιά τών μακάρων. Ένώ είχε προειδοποιηθή άπό τήν μητέρα του, Οτι θά πεθάνη, αν σκοτώση τόνΈκτορα, αν Ομως τό απο­ φύγει θά έπανέλθη στήν πατρίδα του κάί θά τελείωση 9ΐ


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

έτόλμησεν έλέσθαι βοηθήσας τώ εραστή Πατρόκλω καϊ τιμωρήσας ού μόνον ύπεραποθανεΐν άλλά καϊ έπαποθανειν τετελευτηκότι' Οθεν δή καϊ ύπεραγασθέντες οί θεοι διαφερόντως αυτόν έτιμησαν, Οτι τον έραστήν ού­ τω περι πολλού έποιεΐτο. Αισχύλος δε φλυα­ ρεί φάσκων Αχιλλέα Πατρόκλου έράν, ος ην καλλίων ου μόνον Πατρόκλου άλλ' αμα καϊ τών ηρώων απάντων, και ετι αγένειος, έπει­ τα νεώτερος πολύ, ώς φησιν "Όμηρος, άλλά γάρ τω οντι μάλιστα μέν ταύτην τήν άρετήν οί θεοί τιμώσιν τήν περί τον έρωτα, μάλλον μέντοι θαυμάζουσιν και αγανται καϊ ευ ποιοΰσιν Οταν ό ερωμένος τον έραστήν αγά­ πα, ή Οταν ό εραστής τά παιδικά, θειότερον γάρ εραστής παιδικών ενθεος γάρ έστι. διά ταύτα και τον Αχιλλέα τής Αλκήστιδος μάλλον έτίμησαν, εις μακάρων νήσους άποπέμφαντες. Ούτω δή εγωγέ φημι "Ερωτα θεών καϊ πρεσβύτατον και τιμιώτατον και κυριώτατον

92·


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τή ζωή τους σέ βαθύ γήρας, παρά ταυ τα είχε τό θάρ­ ρος νά έκλέξη τό θάνατο προτιμώντας νά βοηθήση τον φίλον του Πάτροκλον και νά έκδικηθή τό θάνατο του και ύστερα νά πεθάνη όχι μόνον χάριν εκείνου άλλά και αμέσως κατόπιν άπό τό θάνατο εκείνου άφοΰ εκείνος (δηλ. ό Πάτροκλος) ήτο πλέον νεκρός. Γι' αυτό και οί θεο\ τον έθαύμασαν και τον έτιμη­ σαν εξαιρετικά, διότι απέδιδε τόση σημασία στον φίλο του (έραστήν). Ό Αισχύλος βέβαια φλυαρεί Οταν λέγει Οτι ό Άχιλλεύς ήτο εραστής τοΰ Πατρόκλου αυτός πού ήταν ωραιότερος Οχι μόνον άπό τον Πάτροκλον και άπό Ολους τούς άλλους ήρωες και αγένειος ακόμη κάί πολύ νεώτερος Οπως παραδίδε�� όΌμηρος. Ό χ ι ή αλήθεια είναι Οτι οί θεοί άγαποΰν και τιμοΰν πολύ τό είδος αύτοΰ τοΰ ήρωισμοΰ στον έρωτα. Περισσότερον Ομως θαυμάζουν κάί τιμοΰν κάί ανταμεί­ βουν Οταν ό ερωμένος αφοσιώνεται στον έραστήν, παρά Οταν ό εραστής στον έρώμενον. Διότι ό εραστής είναι ή εγγύτερη προς τούς θεούς ύπαρξη παρά ό ερωμένος, διότι μέσα του έχει τον θεόν. Γι' αυτό έδω­ σαν στον Αχιλλέα μεγαλύτερες τιμές άπό ο,τι στήν Άλκηστη κάί τον έστειλαν γιά τοΰ το στά νησιά τών μακάρων. Ισχυρίζομαι λοιπόν Οτι ό Έ ρ ω ς είναι ό αρχαιότερος μεταξύ τών θεών και ό σεβαστότερος και ό αποτελεσματικότερος γιά τούς ανθρώπους ώς προς 93


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

είναι εις αρετής και ευδαιμονίας κτήσιν άνθρώποις και ζώσι και τελευτήσασιν. Φαίδρον μέν τοιούτον τινα λόγον εφη ειπείν, μετά δέ Φαίδρον άλλους τινάς είναι ών ού πάνυ διεμνημόνευε' ους πάρεις τον Παυσανίου λόγον διηγείτο. ειπείν δ' αυτόν ότι Ού καλώς μοι δοκεί, ώ Φαιδρέ, προβεβλήσθαι ήμϊν ό λόγος, τό απλώς ούτως παρηγγέλθαι εγκωμιάζειν "Ερωτα, εί μέν γάρ εις ήν ό "Ερως, καλώς αν είχε, νυν δέ ού γάρ εστίν είς' μή οντος δέ ενός όρθότερόν εστι πρότερο ν προρρηθήναι όποιον δει επαινείν. εγώ ούν πειράσομαι τούτο έπανορθώσασθαι, πρώτον μέν "Ερωτα φράσαι δν δει επαινείν, έπειτα επαινεσαι άξίως τού θεού. πάντες γάρ ΐσμεν Οτι ούκ έστιν οίνευ "Ερωτος Αφροδίτη, μιας μέν ούν ούσης εις αν ήν Ερως' επει δε οή ουο εστον, ουο ανάγκη και "Ερωτε είναι, πώς δ' ού δύο τώ θεά; ή μεν γέ που πρεσβυτέρα καϊ άμήτωρ Ουρανού θυγάτηρ, ήν δή και Ούρανίαν επονομάζομεν ή δέ νεωτέρα Διός και Διώνης, ήν δή Πάνδημον καλούμεν. άναγκαίον δή και "Ερωτα τον μέν τ/7 ετέρα συνεργόν Πάνδημον ορθώς καλείσθαι, τον δέ Ούράνιον. επαινείν μέν ούν δει πάντας

94


Ο ΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τήν απόκτηση προσωπικής αξίας και ευδαιμονίας στή ζωή κα\ μετά τον θάνατον. Τέτοιος περίπου ήταν ό λόγος τον όποιον έξεφώνησε ό Φαιδρός. Στή συνέχεια παρατίθεται ό λόγος του Παυσανία ό όποιος παρατηρεί αρχικά, Οτι το θέμα δέν ετέθη με ορθόν τρόπον διότι εδώ τώρα εγκωμιάζεται ό "Ερως κατά τρόπον αόριστον και γενικό ν. Και αυτό θά ήταν ορθό έάν ό'Ερως ήταν ένας άλλά δεν είναι ενας' και γιά τούτο, παρατηρεί ό Παυσανίας, ότι θά καθορίσει εξ αρχής γιά ποιά μορφή τού'Έρωτος θά ομιλήσει και θά συνθέσει μάλιστα και πανηγυρικόν τού "Ερωτος στήν μορφή αυτή. 9

Και λέγει συγκεκριμένα περαιτέρω ό Παυσανίας: «Είναι γνωστόν σέ Ολους μας Οτι Αφροδίτη χωρ\ς Έ ρ ω τ α δέν υπάρχει* έάν έτσι είναι και υπήρχε μία μό­ νον Αφροδίτη θά υπήρχεν κα\ ένας μόνον'Έρως* έφ' Οσον Ομως είναι δυο (οί Άφροδΐτες) θά υπάρχουν κατ' ανάγκην και δύο Έρωτες. Κα\ πώς νά μήν είναι οί θεές (δυό;) Ή μία είναι ή αρχαιότερη, θυγατέρα, χ ω ­ ρίς μητέρα, τοΰ Ούρανοΰ, αυτήν πού όνομάζομεν Ουρανία. Ή άλλη ή νεώτερη, κόρη τοΰ Διός κάί τής Διώνης, πού τήν όνομάζομεν Πάνδημον. Κατ' ανά­ γκην άρα και όΈρως ό συνεργάτης τής δεύτερης είναι ορθόν νά ονομάζεται Πάνδημος και ό άλλος Ουράνιος. 95


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

θεούς, ά δ ούν έκάτερος εϊληχε πειρατέον ειπείν, πάσα γάρ πράξις ώδ' εχεί' αύτη εφ εαυτής πραττομένη ούτε καλή ούτε αισχρά, οίον ο νυν ημείς ποιουμεν, ή πίνει ν ή αδειν ή διαλέγεσθαι, ούκ έστι τούτων αυτό καλόν ουδέν, αλλ εν τή πράξει, ώς αν πραχθη, τοι­ ούτον απέβη' καλώς μέν γάρ πραττόμενον καϊ ορθώς καλόν γίγνεται, μη ορθώς δέ αίσχρόν. ούτω δή και τό έράν και ό "Ερως ού πάς έστι καλός ουδέ άξιος έγκωμιάζεσθαι, άλλά δ καλώς προτρέπων έράν. Ό μέν ούν τής Πανδήμου Αφροδίτης ώς αληθώς πάνδημος έστι και έξεργάζεται Οτι αν τύχη' και ούτος έστι ν δν οί φαύλοι τών ανθρώπων έρώσιν. έρώσι δέ οί τοιούτοι πρώ­ τον μέν ούχ ήττον γυναικών ή παίδων, έπει­ τα ών καϊ έρώσι τών σωμάτων μάλλον ή τών ψυχών, έπειτα ώς αν δύνωνται άνοητοτάτων, 9

9


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Είναι χρέος μας νά λέγομεν καλούς λόγους γιά Ολους τούς θεούς, άλλά Οχι λιγώτερο πρέπει νά καταβάλλουμε προσπάθεια νά περιγράψωμε τον τομέα του καθενός χωριστά. Γιά κάθε πράξη ισχύει το έξης: αύτη καθ' εαυτή ή έκτελούμενη πράξη, δέν είναι ουτε άξια μομφής ουτε άξια επαίνου. Αυτό πού κάνουμε εμείς π.χ. αυτή τή. στιγμή, δηλ. τό νά πίνουμε κάί νά τραγουδάμε, ή νά συζητούμε, τίποτε άπό αυτά δέν είναι, καθ' αυτό αξιέπαινο και κατά τήν πράξη Ομως καταλήγει συνήθως νά είναι, έφ' όσον πραχθή κατά τρόπον ορθόν κάί ηθικόν, νά αποβαίνει κάί νά αναγνωρίζεται ώς ηθικόν, αν δέ (πραχθή) κατά τρόπον Οχι ορθόν, δηλ. άνήθικον. Τό ΐδιο συμβαίνει κα\ μέ τήν ερωτική αγάπη κάί ό Έ ρ ω ς δέν είναι, γενικώς, κάτι τό ευγενές κάί άξιο επαίνων, άλλά μόνον εκείνος (ό Έρως) πού παρακι­ νεί σέ ευγενή ερωτικά αισθήματα. 9 · Ό μέν ένας λοιπόν, δηλ. ό Έ ρ ω ς τής Πανδήμου Αφροδίτης είναι αληθώς Πάνδημος και προχωρά σέ ο,τι τύχει. Αυτός είναι ό'Έρως πού δοκιμάζουν οί κα­ τώτεροι άνθρωποι. Αύτου του είδους τά πρόσωπα κα­ τευθύνουν τον ερωτά τους, Οχι λιγώτερο προς γυναί­ κες παρά Οσον προς νέα παιδιά. Έπειτα ερωτεύονται περισσότερο τό σώμα μάλλον, κάί Οχι τήν ψυχή. "Υστερα (ερωτεύονται) παιδιά κατώτερης, κατά τό δυ97


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

προς τό διαπράξασθαι μόνον βλέποντες, άμελούντες δέ τού καλώς ή μή' Οθεν δή συμβαί­ νει αύτοϊς Οτι αν τύχωσι τούτο πράττει ν, ομοίως μέν αγαθόν, ομοίως δέ τουναντίον, εστί γάρ καϊ άπό τής θεού νεωτέρας τε ούσης πολύ ή τής ετέρας, και μετεχούσης εν τή γενέσει καϊ θήλεος και άρρενος, ό δέ τής Ουρανίας πρώτον μέν ού μετεχούσης θήλεος άλλ' άρρενος μόνον -και εστίν ούτος ό τών παίδων έρως- έπειτα πρεσβυτέρας, ύβρεως άμοίρου' Οθεν δή έπϊ τό άρρεν τρέπονται οί έκ τούτου τού έρωτος έπιπνοι, τό φύσει έρρωμενέστερον και νούν μάλλον έχον άγαπώντες. και τις αν γνοίη καϊ έν αύτη τη παιδεραστία τούς είλικρινώς ύπό τούτου τού έρωτος ώρμημένους' ού γάρ έρώσι παίδων, άλλ'έπειδάν ήδη αρχωνται νούν ΐσχειν, τούτο δέ πλησιά­ ζει τω γενειάσκειν. παρεσκευασμένοι γάρ οίμαίείσιν οί εντεύθεν αρχόμενοι έράν ώς τον βίον άπαντα συνεσόμενοι και κοινή συμβιω-


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

νατόν, διανοητικότητας επειδή ενδιαφέρονται κυρίως νά πραγματοποιήσουν τους σκοπούς τους, και αδια­ φορούν αν τά μέσα (κάί οί τρόποι) είναι ηθικά ή Οχι. Κ ά ί έξ αυτών συμβαίνει κατά τις ενέργειες τους νά κάνουν ο,τι τύχει, αδιακρίτως, τό καλόν ή και τό άντίθετον. Ά λ λ ω σ τ ε προέρχεται και ά π ό τ ή θεά ή όποια είναι και νεώτερη άπό τήν ά λ λ η και συμμετέχει στή γέννη­ ση της και τό θηλυκό και τό αρσενικό. Αντίθετα ό άλλος Έ ρ ω ς είναι (τέκνον) τής ουράνιας (Αφροδίτης), ό όποιος δέν έχει μέσα του στοιχείο θηλυκό, άλλά μό­ νον άρσενικό/Ύστερα είναι αρχαιότερος και α π α λ λ α ­ γμένος ά π ό ατασθαλίες. Γι' αυτόν τον λόγον ενδιαφέ­ ρονται γιά τό άρσενικόν, όσοι έχουν μέσα τους τήν τάση αυτού του έρωτος, κάί αρέσκονται σέ ο,τι ά π ό τ ή φύση του είναι προικισμένο μέ μεγαλύτερη ρωμα­ λεότητα και νοημοσύνη. Θά ήτο δυνατόν μάλιστα μέσα στο ΐδιο' πλαίσιο τής παιδεραστίας νά διακρίνει κάνεις ποιο\ είναι αυτοί πού παρακινούνται άπό αυτόν τον "Έρωτα* αύτοι δέν στρέφουν τό ερωτικό τους ενδιαφέρον προς ανώριμα παιδιά, άλλά παιδιά πού άρχισαν ήδη νά διαθέτουν κρίση και αυτό συμπίπτει σχεδόν μέ τήν έλευση τής εφηβείας και τήν εμφάνιση τών πρώτων τριχών του προσώπου. Γιατί Οσοι αρχίζουν νά αγαπούν μέ ερωτική. 99


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

σόμενοι, άλλ ουκ έξαπατήσαντες, εν αφρο­ σύνη λαβόντες ώς νέον, καταγελάσαντες οίχήσεσθαι έπ άλλον άποτρέχοντες. χρήν δέ καϊ νόμον είναι μη έράν παίδων, ίνα μη εις αδηλον πολλή σπουδή άνηλίσκετο' τό γάρ τών παίδων τέλος αδηλον οί τελευτα κακίας καϊ αρετής φνχής τε πέρι καϊ σώματος, οί μέν ούν άγαθοϊ τον νόμον τούτον αυτοϊ αυτοίς έκόντες τίθενται, χρήν δέ καϊ τούτους τους πάνδημους έραστάς προσαναγκάζει ν τό τοιούτον, ώσπερ καϊ τών ελευθέρων γυναικών προσαναγκάζομεν αυτούς καθ Οσον δυνάμεθα μή έράν. ούτοι γάρ είσιν οί καϊ τό Ονειδος πεποιηκότες, ώστε τινάς τολμά ν λέγειν ώς αισχρό ν χαρίζεσθαι έρασταίς' λέγουσι δέ εις τούτους αποβλέποντες, όρώντες αυτών τήν άκαιρίαν καϊ άδικίαν, έπεϊ ού δήπου κοσμίως γε καϊ νομίμως ότιούν <πράγμα> πραττόμενον φόγον αν δικαίως φέροι. 9

9

100


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

διάθεση είναι, χ α τ ά τήν άποψη μου, αποφασισμένοι στήν ζ ω ή τους Ολη νά συμπορευθοϋν και νά συμπαρα­ σταθούν, οχι δέ νά εξαπατήσουν, τον άνώριμον (νεανία) όπως τον συνάντησαν μέ τήν αφέλεια του, και μετά νά γελάσουν σέ βάρος του, και μετά νά τον εγκαταλείψουν και νά τρέξουν σέ έναν άλλον. Θά έπρεπε μάλιστα νά υπάρχει νόμος που νά απαγορεύει τον έρωτα προς τά μικρά παιδιά. Δέν θά έχάνετο μά­ λιστα τόση προσπάθεια σέ κάτι αβέβαιο. Διότι είναι αβέβαιο τό πού θά καταλήξουν τά ανώριμα παιδιά ώ ς προς τ ά ε λ α τ τ ώ μ α τ α ή κάί τά προτερήματα. Βέβαια οί ανώτεροι άνθρωποι καθιερώνουν μόνοι τους γιά τον εαυτό τους και εκούσια ενα τέτοιον νό­ μον. Θά έπρεπε Ομως νά έπιβάλλωμε διά τής βίας μιά τέτοια δ ι α γ ω γ ή και στους χυδαίους εραστές, Οπως κα\ μέ τις ελεύθερες γυναίκες τις εξαναγκάζου­ με νά μήν συνάπτουν σχέσεις ερωτικές. Γιατί αύτοι είναι οί αίτιοι γιά τήν δυσφήμιση, ώστε νά υποστη­ ρίζουν μερικοί ότι είναι έντροπή νά δείχνεται κανε\ς ευχάριστος στον εραστή του. Και υποστηρίζουν αυτό, έχοντες στο νου τους αυτούς επειδή διαπιστώνουν στους τέτοιους ανθρώπους τήν απουσία κάθε λεπτότητος, ήθικότητος και χρηστότητας. Άλλωστε καμμιά πράξη, νομίζω, πού γίνεται κατά τούς κανόνες τής ευπρέπειας και τής ήθικότητος, δέ�� είναι δυνατόν νά προκαλέσει ψόγον δικαιολογημένον. 101


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Καϊ δή καϊ 6 περϊ τον έρωτα νόμος εν μεν ταϊ ς αλλαις πόλεσι νοήσαι ράδιος, απλώς γάρ ώρισταΐ' ό δ' ένθάδε και εν Λακεδαίμονι ποικίλος, εν Ήλιδι μέν γάρ και εν Βοιωτοϊς, και ου μή σοφοί λέγειν, απλώς νενομοθέτηται καλόν τό χαρίζεσθαι έρασταϊς, και ουκ αν τις είποι ουτε νέος ουτε παλαιός ώς αίσχρόν, ίνα οίμαι μή πράγματ' εχωσιν λόγω πειρώμενοι πείθειν τους νέους, ατε αδύνατοι λέγειν τής δέ Ιωνίας καϊ άλλοθι πολλαχού αίσχρόν νενόμισται, Οσοι υπό βαρβάροις οίκουσιν. τοις γάρ βαρβάροις διά τάς τυραννίδας αίσχρόν τούτο γε καϊ ή γε φιλοσοφία καϊ ή φιλογυμναστία' ου γάρ οίμαι συμφέρει τοις αρχουσι φρονήματα μεγάλα έγγίγνεσθαι τών αρχο­ μένων, ουδέ φιλίας ίσχυράς καϊ κοινωνίας, ο δή μάλιστα φιλεϊ τά τε αλλ α πάντα καϊ ό έρως έμποιεϊν. έργω δέ τούτο εμαθον καϊ οί ένθάδε τύραννοι' ό γάρ Άριστογείτονος έρως καϊ ή Αρμοδίου φιλία βέβαιος γενομένη κατέλυσεν αυτών τήν αρχήν, ούτως ου μέν

102


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Αναφορικά δέ μέ τις ηθικές αντιλήψεις, τις σχε­ τικές μέ τόνΈρωτα σέ άλλα κράτη είναι ευκολονόη­ τες, διότι έχουν ρυθμισθή μέ τρόπο απλό* έδώ Ομως είναι περίπλοκες. Στήν Ηλεία π.χ. και τή Βοιωτία και στή Λακεδαίμονα Οταν δέν έχουν άσκηθή στο λέ­ γειν, έχει θεσπισθή ώς ηθική ή εκτέλεση του θελήμα­ τος του έραστοΰ, κα\ νέος ή γέρων δέν θά τό έχαρακτήριζε προσβλητικό αυτό (δηλ. νά εκτελεί τό θέλημα του έραστοΰ). Κα\ τοΰ το γιά νά μήν ύποβάλλωνται, νομίζω, οί ανίκανοι στο λέγειν, στήν ενοχλητική απόπειρα νά κερδίσουν τους νέους μέ ώραΐα λόγια. Στήν Ιωνία πάλιν, θεωρείται προσβλη­ τικό σέ Οσους ζουν υπό τήν εξουσία τών βαρβάρων. Διότι κατά τήν αντίληψη τών βαρβάρων (και) τοΰ το θεωρείται ανήθικο, έξ αιτίας τής απολυταρ­ χίας, Οπως δηλ. ή αγάπη προς τήν καλλιέργεια τοΰ πνεύματος και τον άθλητισμόν. Διότι, νομίζω, Οτι δέν συμφέρει στους κυβερνώντες νά καλλιεργούνται φρο­ νήματα γενναία μεταξύ τών υπηκόων και φιλίες κάί ισχυροί δεσμοί, Οπως ακριβώς συνήθως αναπτύσσουν ό έρως κάί Ολα τά άλλα. Μάλιστα έλαβαν έμπειρίαν τοΰ γεγονότος αύτοΰ εμπράκτως οί τύραννοι κάί στον τόπον μας. Διότι πράγματι ό σταθερός έρως τοΰ Άριστογείτονος κάί τοΰ Αρμοδίου ή ισχυρή φιλία, ανέτρεψαν τήν 103


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

αίσχρόν ετέθη χαρίζεσθαι έρασταϊς, κακία τών θεμένων κείται, τών μεν αρχόντων πλεο­ νεξία, τών δέ αρχομένων άνανδρία' ού δέ καλόν απλώς ένομίσθη, διά τήν τών θεμένων τής φοχής άργίαν. ένθάδε δέ πολύ τούτων κάλλιον νενομοθέτηται, καϊ Οπερ είπον, ού ράδιον κατανοήσαι. ένθυμηθέντι γάρ Οτι λέ­ γεται κάλλιον τό φανερώς έράν του λάθρα, καϊ μάλιστα τών γενναιότατων καϊ αρίστων, καν αίσχίους άλλων ώσι, και Οτι αύ ή παρακέλευσις τω έρώντι παρά πάντων θαυμαστή, ούχ ώς τι αίσχρόν ποιουντι, και έλόντι τε καλόν δοκεί είναι καϊ μή έλόντι αίσχρόν, καϊ προς τό έπιχειρεϊν έλεΐν έξουσίαν ό νόμος δέδωκε τω έραστη θαυμαστά έργα έργαζο-

104


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

έξουσίαν (τών τυράννων, δηλ. του Ι π π ί α και του Ί π ­ παρχου). Κ α τ ' αυτόν τον τρόπον, Οπου ή υποχώρηση στο θέλημα του έραστοΰ καθιερώθηκε ώ ς κάτι τό α τ ι μ ω ­ τικό ν, τούτο οφείλεται στήν ελαττωματικότητα αυ­ τών πού έθέσπισαν αυτό, στήν αυθαιρεσία τών κυβερ­ νητών, στήν άνανδρία τών κυβερνωμένων Οπου πάλιν καθιερώθηκε ώ ς κάτι τό εντιμον, χωρ\ς διακρίσεις, (αυτό οφείλεται) στήν ψυχική οκνηρία τών ανθρώπων πού τό έθέσπισαν. χ ο . Έ δ ώ παρά τ α ύ τ α ό διακανονισμός έχει γίνει πολύ αργότερα παρά εκεί και δέν είναι εύκολο ν νά συλλάβει κανείς τό νόημα του. Αληθινά, Οταν σκεφθή κανείς, Οτι τό νά α γ α π ά ς φανερά αναγνωρίζεται ήθικώτερον, παρά (τό ν' α γ α ­ π ά ς ) κρυφά, και μάλιστα εκείνους πού έχουν φύση εκλεκτότερη και περισσότερα προτερήματα κι ας είναι όλιγώτερον ωραίοι άπό άλλους και ακόμη Οτι ή ενθάρρυνση προς τον έραστήν είναι έξ Ολων τών πλερών εξαιρετική, διότι δέν «ενεργεί» μίαν έπονείδιστη ενέργεια και διότι η κατάκτηση πιστεύομε οτι περιποιεΐ τιμήν σ' αυτόν (τον έραστήν δηλ.) κα\ αντίθετα έντροπήν, έάν δέν έπιτύχη τήν κατάκτηση, και οτι ή ισχύουσα ηθική κατά τήν προσπάθεια τής κατακτή­ σεως (του ερωμένου) αφήνει ελεύθερον τον εραστή νά 105


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

μένω έπαινεΐσθαι, ά εί τις τολμώ η ποιεί ν αλλ' ότιοϋν διώκων καϊ βουλόμενος διαπράξασθαι πλην τούτο, ^φιλοσοφίας τά μέγιστα καρποίτ' άν ονείδη -εί γάρ ή χρήματα βου­ λόμενος παρά του λαβείν ή αρχήν άρξαι ή τί­ να άλλην δυναμιν έθέλοι ποιεϊν οίάπερ οί έρασται προς τά παιδικά, ίκετείας τε και άντιβολήσεις έν ταϊς δεήσεσιν ποιούμενοι, και όρκους όμνυντες, και κοιμήσεις έπι θύραις, και εθελοντές δουλείας δουλεύει ν οίας ουδ' άν δούλος ουδείς, έμποδίζοιτο άν μή πράττειν ουτω τήν πράξιν και υπό φίλων και υπό έχθρων, τών μέν δνειδιζόντων κολακείας καϊ άνελευθερίας, τών δέ νουθετουντων καϊ αίσχυνομένων υπέρ αυτών- τω δ' έρώντι πάντα ταύτα ποιου ντι χάρις έπεστι, καϊ δέδοται υπό τού νόμου άνευ ονείδους πράττειν, ώς πάγ­ καλο ν τι πράγμα διαπραττομένου' δ δέ δεινότατον, ώς γε λέγουσιν οί πολλοί, οτι καϊ όμνυντι μόνω συγγνώμη παρά θεών έκβάντι τών Ορκων -άφροδίσιον γάρ ορκον ου φασιν

ιο6


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

προβή σέ απίστευτες πράξεις και παρά ταύτα νά έπαινή τις πράξεις τις όποιες, έάν τολμούσε νά τις πράξη έπιδιώκων και ευχόμενος νά επιτυχή ό,τιδήποτε άλλο, έκτος άπό αυτό, άντι δηλ. φιλοσοφία, θά έπέσυρεν τις αυστηρότερες κατηγορίες - άν δηλ. στήν έπιθυμίαν του νά κερδίσει άπό κάποιον εΐτε χρήματα, εΐτε κάποιο αξίωμα εΐτε άλλη δυνατότητα εξουσίας κα\ επιρροής έδέχετο νά προβή σέ παρόμοιες πράξεις, Οπως οί εραστές προς τους ερωμένους αυτών, που προβαίνουν σέ ικεσίες, και ταπεινωτικές παρακλήσεις, και δίδουν Ορκους κάί ξενυχτούν στά κατώφλια και προσφέρονται νά γίνουν δούλοι σέ έργα δούλων, τέ­ τοια πού ουτε δούλος δέν θά κατεδέχετο, θά τον εμπόδιζαν τότε, φίλοι κα\ εχθροί, νά φερθή μέ αυτόν τον τρόπον. Αυτοί μέν θά τον εξύβριζαν, χαρακτηρί­ ζοντας τον ώς κόλακα και θά ήσθάνοντο έντροπήν γι' αύτά' ένώ γιά τον έρωτευμένον ό όποιος πράττει Ολα αυτά τον συνοδεύει συμπάθεια και τού έχει δοθή τό δικαίωμα άπό τήν κοινή γνώμη νά πράττει αυτά χ ω ­ ρίς ψόγον, Οπως συμβαίνει μέ μιά ύπέρλαμπρη πράξη. Τό εκπληκτικότερο δέ είναι, οτι, Οπως παραδέχονται οί πολλοί, ό λαός, οτι ακόμη και άν παραβή τούς όρκους, μόνον αυτόν θά τύχη νά τον συγχωρήσουν οί θεοί, διότι λέγουν οτι ό όρκος τής Αφροδίτης δέν είναι Ορκος. 107


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

είναΐ' ούτω και οί θεοί και οί άνθρωποι πάσαν έξουσίαν πεποιήκασι τω έρώντι, ώς 6 νόμος φησϊν ό ένθάδε- ταύτη μέν ούν οίηθείη άν τις πάγκαλον νομίζεσθαι έν τηδε τη πόλει καϊ τό έράν και τό φίλους γίγνεσθαι τοις έρασταϊς. έπειδάν δέ παιδαγωγούς έπιστήσαντες οί πατέρες τοις έρωμένοις μή έώσι διαλέγεσθαι τοις έρασταϊς, καϊ τω παιδαγωγώ ταύτα προστεταγμένα η, ήλικιώται δέ καϊ εταίροι όνειδίζωσιν έάν τι όρώσιν τοιούτον γιγνόμενον, και τούς όνειδίζοντας αύ οί πρεσβύ­ τεροι μή διακωλυωσι μηδέ λοιδορώσιν ώς ούκ ορθώς λέγοντας, εις δέ ταύτα τις αύ βλέφας ήγήσαιτ' άν πάλιν αΐσχιστον τό τοιούτον ένθάδε νομίζεσθαι. τό δέ οίμαι ώδ' έχει" ούχ απλούν έστι ν, Οπερ έξ αρχής ελέχθη ούτε καλόν είναι αυτό καθ αυτό ούτε αίσχρόν, άλ­ λά καλώς μέν πραττόμενον καλόν, αίσχρώς 9

ιο8


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Κατ' αυτόν τον τρόπον οί θεοί και οί άνθρωποι έχουν δώσει κάθε είδους δικαίωμα στον έρωτευμένον, όπως βεβαιώνει ή συνήθεια του τόπου μας. Άπό τήν άποψη λοιπόν αυτή, θά έπίστευε κάνεις ότι αναγνω­ ρίζεται ώς κάτι απολύτως ηθικόν στήν πόλη αυτή, κα\ νά ερωτεύεται κανείς και νά δημιουργεί φιλίες μέ τον έραστήν.Όμως άφ' ετέρου, Οταν οί πατέρες προσ­ λαμβάνουν παιδαγωγούς γιά νά εποπτεύουν τούς άγαπητικούς, κα\ δέ τούς επιτρέπουν νά έρχονται σέ επαφή μέ τούς εραστές τους και δίδουν στον παιδαγωγόν αυτές τις οδηγίες* Οταν συνομήλικοι και σύν­ τροφοι τούς κατηγορούν, άν τύχη και παρατηρήσουν νά συμβαίνει κάτι παρόμοιον, χωρίς πάλιν οί μεγαλύ­ τεροι νά τούς απαγορεύσουν τις ύβρεις και χωρ\ς νά τούς έπιπλήττουν οτι δέν έχουν δίκιο - Οταν κανείς λάβη αυτά ύπ' Οψη θά σχηματίζει τήν εντύπωση ότι κρίνεται κάτι τέτοιο στον τόπο μας στο έπακρον προσβλητικόν. Ό μ ω ς νομίζω, Οτι τό θέμα έχει ώς εξής: Δέν είναι κάτι τό απόλυτον, Οπως τονίσθηκε άπό τήν άρχή, οτι δηλ. αυτό καθ' εαυτό, δέν είναι ούτε άξιέπαινον ουτε άξιόμεμπτον, άλλ' έφ' Οσον ενεργείται, κατά τρόπον, εντιμον, (θεωρείται) εντιμον, κατά τρόπον δέ άπρεπη, άπρεπες. Κατά τρόπον άπρεπη είναι νά φαίνεται κά­ νεις ευχάριστος προς έναν κακοήθη κάί κατά τρόπον 109


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

δέ αίσχρόν. αίσχρώς μέν ου ν εστί πονηρώ τε καϊ πονηρώς χαρίζεσθαι, καλώς δέ χρηστώ τε καϊ καλώς, πονηρός δ εστίν εκείνος ό ερα­ στής ό πάνδημος, ό του σώματος μάλλον ή τής φοχής ερών και γάρ ουδέ μόνιμος εστίν, άτε ουδέ μονίμου ερών πράγματος, άμα γάρ τω του σώματος άνθει λήγοντι, ουπερ ήρα, οϊχεται άποπτάμενος/' πολλούς λόγους και υποσχέσεις καταισχύνας' ό δέ του ήθους χρη­ στού οντος εραστής διά βίου μένει, άτε μονίμω συντακείς. τούτους δή βουλεται δ ημέτερος νόμος εύ και καλώς βασανίζει ν, και τοις μέν χαρίσασθαι, τούς δέ διαφευγειν. διά ταύτα ούν τοις μέν διώκει ν παρακελευεται, τοις δέ φευγειν, άγωνοθετών καϊ βασανίζω ν ποτέρων ποτέ έστιν ό έρών και ποτέρων ό ερωμένος, ούτω δή ύπδ ταύτης τής αίτιας πρώτον μέν τό άλίσκεσθαι ταχύ αίσχρόν νενόμισται, ίνα χρόνος έγγένηται, ος δή δοκεϊ τά πολλά καλώς βασανίζειν, έπειτα τό ύπό χρημάτων και ύπό πολιτικών δυνάμεων άλωναι αίσχρόν, έάν τε κακώς πάσχων πτήξη καϊ 9

Π

110


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

κακοήθη, εντιμον (δέ είναι) νά φέρεται, προς έναν άνθρωπον μέ άξίαν και κατά εντιμον τρόπον. Κακοή­ θης δέ είναι ό εραστής που ανέφερα, ο Πάνδημος, ό όποιος αγαπά τό σώμα μάλλον παρά τήν ψυχήν. Διότι ουτε σταθερός είναι, άφου κάί τό πράγμα που αγαπά δέν είναι σταθερόν. Διότι μόλις παρέλθει ή άνθηρότης τοΰ σώματος αυτή τήν όποια είχε ποθήσει τόσο ωσάν νά βγάζει φτερά φεύγει, άφοΰ καταπατήσει πλήθος υποσχέσεων καϊ λόγων. Αντίθετα Οταν τό ήθος είναι άξιόλογον, ό εραστής μένει σταθερός .έφ' Ορου ζωής, συγχωνευμένος μέ κάτι σταθερόν. Λοιπόν ή επικρατούσα συνήθεια απαιτεί νά υποβάλλει κανε\ς σέ ελεγχον διαρκώς ακριβή κάι σοβαρόν, (τον υποψήφιο εραστή) και απέναντι άλλων μέν νά υποχωρεί, άλλους δέ νά αποφεύγει κάι νά γιατί άλλους μέν τούς παρακινεί νά επιδίδονται στο κυνήγι (νέων) άλλους δέ (νέους) νά αποφεύγουν. Μέ αυτόν τον τρόπο καθορίζει εξετάσεις και άμιλλα, σέ ποιά άπό τις δύο κατηγορίες ανήκει ό εραστής και σέ ποιά ό ερωμένος. Κάί σύμφωνα μέ αυτά κατά πρώτο θεωρείται Ονειδος κάί έντροπή (κάποιος νέος) νά αφή­ νεται νά κατακτηθή ταχέως. Τοΰ το γιά νά μεσολαβεί κάποιος χρόνος, θεωρούμενος αναγκαίος γιά έναν ασφαλή ελεγχον.Έπειτα θεωρείται έντροπή νά υπο­ κύψει γιά λόγους χρημάτων ή γιά οποιαδήποτε πολι111


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

μή καρτερήση, άν τ ευεργετούμενος εις χρήματα ή εις διαπράξεις πολιτικάς μή καταφρόνηση ουδέν γάρ δοκεΐ τούτων ούτε βέβαιον ούτε μόνιμον είναι, χωρίς τοΰ μηδέ πεφυκέναι άπ αυτών γενναιάν φιλι'αν. μια δή λειπεται τω ήμετέρω νόμω οδός, εί μέλλει καλώς χαριεϊσθαι έρασττ} παιδικά, έστι γάρ ήμϊν νόμος, ώσπερ έπϊ τοις έρασταις ή ν δουλεύειν έθέλοντα ήντινοϋν δουλείαν παίδικοΐς μή κολακείαν είναι μηδέ έπονείδιστον, ούτω δή και άλλη μια μόνη δουλεία εκούσιος λειπεται ουκ έπονείδιστος' αύτη δ εστίν ή περί τήν άρετήν. νενόμισται γάρ δή ήμϊν, έάν τις έθέλη τινά θεραπεύειν ηγούμενος δι' εκείνον άμεινων εσεσθαι ή κατά σοφία ν τινά ή κατά άλλο ότιοϋν μέρος αρετής, αύτη αύ ή έθελοδουλεία ούκ αισχρά είναι ουδέ κολακεία δει δή τώ νόμω τούτω συμβαλεϊν εις ταύτόν, τον τε περι τήν παιδεραστίαν καϊ τον περι τήν 9

9

112


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τική αίτια, εΐτε δηλ. μέ τις καταδιώξεις, τρομοκρατηθή κα\ δέν αντέξει εΐτε υποχωρήσει γιά λόγους οικονομικής ή πολιτικής υποστηρίξεως. Γιατί κανένα άπό αυτά δέν θεωρείται οτι είναι κάι βάσιμον ή μόνιμον, ανεξάρτητα άπό τό ότι γνήσια αισθήματα φιλίας δέν είναι δυνατόν νά βλαστήσουν. Μία λοιπόν μόνη οδός, κατά τήν κρατούσα ηθική, υπάρχει μόνον δηλ. έφ' Οσον προτίθεται ό ερωμένος νά δώσει στον έραστήν τήν ευνοιά του κατά εντιμον τρό­ πον δέν ισχύει εδώ στον τόπο μας ή άρχή αύτη* Οπως είναι δικαίωμα τού έραστού νά υποβάλλεται σέ οποιαδήποτε έκδούλευση τού ερωμένου του, χωρ\ς αυ­ τό νά θεωρείται κολακεία μειωτική τής ύπολήψεώς του, παρόμοια μία ακόμη εθελούσια υποδούλωση μένει γιά τον άνθρωπο Οχι υποτιμητική και αύτη είναι ή πνευματική του τελειοποίηση. ι ι . Έ χ ε ι δηλ. κυριαρχήσει σέ μας ή αντίληψη οτι άν κάνεις δεχθή νά τεθή στήν υπηρεσία ενός άλλου μέ τήν πεποίθηση οτι χάρις σ' εκείνον θά γίνει καλύτερος εΐτε σ' ενα ορισμένο είδος πνευματικής αγωγής εΐτε σ' οποιοδήποτε άλλο στοιχείο άνωτερότητος, ακόμη κι αυτή ή εκούσια δουλεία δέν θά είναι ταπεινωτική, ούτε κολακεία. Πρέπει λοιπόν τις δύο αυτές ηθικές αντιλήψεις νά τις συνδυάσουμε, κάι αυτήν ή όποια ά­ φορα στον έρωτα τών παιδιών, κι αυτήν ή όποια άφοιΐ3


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

φιλοσοφιαν τε κάι τήν άλλη ν άρετήν, εί μέλ­ λει συμβήναι καλόν γενέσθαι τό εραστή παιδικά χαρι'σασθαι. όταν γάρ εις τό αυτό ελθωσιν εραστής τε κάι παιδικά, νόμον έχων έκάτερος, ό μέν χαρισαμένοις παιδικοί ς υπηρετών ότιούν δικαίως άν ύπηρετεϊν, ό δέ τω ποιου ντι αυτόν σοψόν τε και αγαθόν δι­ καίως αύ ότιούν άν υπουργών <ύπουργεϊν>, και ό μέν δυνάμενος εις φρόνησιν και τήν άλλην άρετήν συμβάλλεσθαι, ό δέ δεόμενος εις παίδευσιν και τήν άλλην σοφίαν κτάσθαι, τότε δή τούτων συνιόντων εις ταύτόν τών νόμων μοναχού ενταύθα συμπίπτει τό καλόν είναι παιδικά εραστή χαρι'σασθαι, άλλοθι δέ ούδαμού. επι τούτω καϊ εξαπατηθήναι ουδέν αίσχρόν επι δέ τοις άλλοις πάσι καϊ έξαπατωμενω αίσχυνην φέρει και μή. εί γάρ τις έραστη ώς πλουσίω πλούτου ένεκα χαρισάμενος έξαπατηθείη και μή λάβοι χρήματα, άναφανέντος τού έραστού πένητος, ουδέν ήτ­ τον αίσχρόν δοκεί γάρ ό τοιούτος τό γε αυτού

114


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ρά στον έρωτα τ ή ς σοφίας κα\ γενικά τ ή ς αρετής, άν θέλωμεν νά γίνει ώστε νά κρίνεται ώ ς ηθικόν, τό έάν ό αγαπημένος χαρισθή στο εραστή. Ό τ α ν δηλ. ό εραστής καϊ ό ερωμένος συναντηθούν, ακολουθώντας μίαν ήθικήν, στο αυτό σημεϊον άφ' ενός ό ένας προσφέρει δίκαια υπηρεσία στον έρώμενον ό όποιος χαρίσθηκε (στον έραστήν), και ό άλλος άφ' ετέρου οποιαδήποτε έκδούλευση που προσφέρει στον άλλον, τον καθιστά άνώτερον κάί μορφωμένον, αυτή 8

ή έκδούλευση είναι δίκαιη Οταν ό ένας αισθάνεται τήν ανάγκη νά συντελέσει στήν εξύψωση του άλλου κάι ό άλλος αισθάνεται τήν ανάγκη νά έπωφεληθή γενικώς γιά τήν πνευματικήν του εξύψωση καϊ ωρίμανση, τότε πλέον, άν οί ηθικές αρχές συμπέσουν στο Τδιο σημείο τότε πλέον μόνον ένώ είναι έντιμος ό ερωμένος νά ικανοποιεί τό θέλημα του έραστοΰ, πουθενά άλλου, τό νά πέσει κανείς θϋμα εξαπάτησης σ' αυτό τό σημεϊον, δέν είναι καθόλου προσβλητικό, ένώ σ' Ολες τις περι­ πτώσεις επέρχεται εξευτελισμός, εΐτ' έξαπατηθή κά­ νεις εϊτε οχι.'Άν δηλ. κάποιος χαρισθή σ' έναν εραστή μέ τήν σκέψη οτι αυτός (δηλ. ό εραστής) είναι πλού­ σιος, χάριν του πλούτου (χαρισθή) κάι μετά έξαπατη­ θή κάι δέν λάβει χρήματα, επειδή τελικά ό εραστής αποκαλύπτεται π τ ω χ ό ς , τούτο δέν είναι λιγώτερον ταπεινωτικό. Διότι υπάρχει σέ κάποιους ή γ ν ώ μ η οτι 115


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

επιόειξαι, οτι ένεκα χρημάτων οτιούν αν ότωούν ύπηρετοι, τούτο δε ου καλόν, κατά τον αυτόν δή λόγον καν ει τις ώς άγαθω χαρισάμενος και αυτός ώς άμείνων εσόμενος διά τήν φιλίαν έραστοΰ έξαπατηθείη, άναφανέντος εκείνου κακού και ου κεκτημένου άρετήν, Ομως καλή ή άπάτη' δοκεΐ γάρ αύ καϊ ούτος τό καθ αυτόν δεδηλωκέναι, οτι αρετής γ ένεκα και τού βελτίων γενέσθαι πάν άν παντι προθυμηθείη, τούτο δε αύ πάντων κάλλιστον ουτω πάν πάντως γε καλόν αρετής γ ένεκα χαριζεσθαι. ούτος έστιν 6 τής ουράνιας θεού έρως και ουράνιος καϊ πολλού άξιος και πόλει και ίδιώταις, πολλήν έπιμέλειαν άναγκάζων ποιεϊσθαι προς άρετήν τον τε έρώντα αυτόν αυτού και τον έρώμενον οί δ έτεροι πάντες τής ετέρας, τής πανδήμου, ταύτα σοι, έφη, ώς έκ τού παραχρήμα, ώ Φαιδρέ, περι "Έρωτος συμβάλ­ λομαι. 9

9

9

9

ιι6


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τό πρόσωπον αυτό (δηλ. ό ερωμένος) άφησε νά φαίνε­ ται οτι θά μπορούσε, χάριν χρημάτων νά δοθή στήν διάθεση οποιουδήποτε και τούτο δέν είναι ηθικόν. Σύμ­ φωνα, πάλιν μέ τις ΐδιες σκέψεις κι άν ακόμη άφιερωθή κάποιος σ' έναν μέ τήν ιδέα οτι αυτός είναι ανώτερος άνθρωπος καϊ μέ σκοπόν νά γίνει καϊ ό Τδιος καλύτε­ ρος, ένεκα τής φιλίας μέ τον έραστήν, κα\ μετά νά διαψευσθή, επειδή εκείνος απεδείχθη κατώτερος καϊ άνευ άξιας άνθρωπος εν τέλει ή διάψευση αύτη είναι τιμητική διότι κάι αυτός έχει φανερώσει, οτι Οσον εξαρτάται άπό εκείνον, θά ήδύνατο χάριν τής αρετής καϊ τ ή ς παιδεύσεώς του, νά δειχθή πρόθυμος σέ Ολους καϊ γιά Ολα. Και του το είναι τό ήθικώτερο άπό Ολα. Σύμφωνα μέ αυτά είναι ηθικόν νά χαρίζεται κά­ νεις χάριν βεβαίως μόνον τ ή ς αρετής. Αυτός είναι ό ουράνιος έρως, τ ή ς ουράνιας θεάς, πολύτιμος γιά τά κράτη κάι τά άτομα, διότι επιβάλλει τήν υποχρέωση καταβολής σοβαρών φροντίδων υπέρ τ ή ς αρετής κα\ ό εραστής κάι ό ερωμένος. Ό λ ο ι οί άλλοι έρωτες είναι τής άλλης (θεάς), τ ή ς Πανδήμου Αφροδίτης. Αυτή είναι ή δική μου συνεισφορά πού καταβάλλω, Φαιδρέ, περι του Έ ρ ω τ ο ς , εκ του προχείρου, Οσον ήταν δυνατόν». Μετά άπό ενα επεισόδιο σχετικό μέ ενα λόξυγγα του Αριστοφάνη, τον λόγο έλαβε, μέ αρχή άπό τήν § ΐ86, και ομίλησε δΈρυξίμαχος, ιατρός τό επάγγελμα. 117


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ειπείν δή τον Έρυξίμαχον, Δοκεί τοίνυν μοι άναγκαϊον είναι, επειδή Παυσανίας ορ­ μή σας επι τον λόγον χαλώς ουχ ίχανώς απετέλεσε, δείν έμέ πειράσθαι τέλος έπιθείναι τω λόγω. τό μέν γάρ διπλούν είναι τον "Ερωτα δοχείμοι χαλώς διελέσθαί' οτι δέ ού μόνον εστίν έπι ταίς φυχαίς τών ανθρώπων προς τούς χαλούς άλλά καϊ προς άλλα πολ­ λά και έν τοις άλλοις, τοις τε σώμασι τών πάντων ζώων χαι τοις έν τη γη φυομένοις χαϊ ώς έπος ειπείν έν πάσι τοις ούσι, χαθεωραχέναι μοι δοχώ έχ τής ιατρικής, τής ημε­ τέρας τέχνης, ώς μέγας και θαυμαστός και έπι πάν ό θεός τείνει και κατ' ανθρώπινα και κατά θεία πράγματα, άρξομαι δέ άπό τής ιατρικής λέγων, ίνα και πρεσβευωμεν τήν τέχνην. ή γάρ φύσις τών σωμάτων τον δι­ πλούν "Ερωτα τούτον εχεί' τό γάρ υγιές τού σώματος και τό νοσούν ομολογουμένως έτε­ ρον τε καϊ άνόμοιόν έστι, τό δέ άνόμοιον ανόμοιων επιθυμεί και έρα. άλλος μέν ούν ό έπι τω ύγιεινώ έρως, άλλος δέ ό έπι τω νο-

ιιδ


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Λαμβάνοντας τον λόγο ό Έρυξίμαχος λέγει ομι­ λών τά εξής* Κατά τή γνώμη μου λοιπόν, είναι άπαραίτητον, επειδή ό Παυσανίας δέν επεξεργάσθηκε μέ ικανοποιη­ τικό τρόπο έξ αρχής τον λόγον του, έχω τήν υπο­ χρέωση νά προσπαθήσω νά συμπληρώσω τήν ανά­ πτυξη αυτή. Πράγματι, τό ότι όΈρως είναι διπλός τήν φύσιν του, ορθώς, έκαμε αυτή τή διάκριση εκείνος (δηλ. ό Παυσανίας), τό Οτι Ομως δέν υφίσταται μόνον στήν περιοχή τής ανθρώπινης ψυχής και σέ σχέση μέ τους ωραίους ανθρώπους, άλλά κάι ώς προς πολλά άλλα κάι σέ άλλα πεδία κάί μέσα στους οργανισμούς τών ζώων, κάί μέσα στά φυτά τής γής, κάί μέσα σ' Ολα τά Οντα. Αυτό εχω διαπιστώσει, κάί νομίζω, μέ βάση τήν ιατρική, τήν έπιστήμην μου, οτι δηλ. ό έρως είναι θεός, σπουδαίος κάί αξιοθαύμαστος. Εκτείνει τή δύναμη του στο σύμπαν κάί στά θεϊκά καϊ ανθρώπινα φαινόμενα. Θά αρχίσω άπό τήν ιατρική, γιά νά αποδώσουμε άλλωστε κάί τις τιμές στήν επιστήμη μας. Ή φυσική σύσταση του οργανισμού περιέχει αυτόν τον διπλό έρωτα. Διότι ή υγιής κατάσταση του σώ­ ματος είναι κάί τό διαφορετικό, σύμφωνα μέ τήν γενική άποψη κάί ανόμοιο προς τήν νοσηρότητα. Ό έρως κάί ό πόθος στρέφεται προς ανόμοια άπό ανό­ μοια. Διαφορετικός είναι επομένως ό έρως ό εδρεύων στο υγιές μέρος κάί άλλος στο νοσηρό μέρος του σώ119


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

σώδει. εστίν δή, ώσπερ άρτι Παυσανίας έλεγεν τοίς μέν άγαθοϊς καλόν χαρίζεσθαι τών ανθρώπων, τοίς δ' άκολάστοις αίσχρόν, ουτω καϊ εν αύτοΐς τοίς σώμασιν τοις μέν άγαθοϊς εκάστου του σώματος καϊ υγιεινοίς καλόν χαρίζεσθαι και δει, και τούτο εστίν ώ Ονομα τό ίατρικόν, τοίς δέ κακοίς και νοσώδεσιν αίσχρόν τε και δει άχαριστεϊν, εί μέλλει τις τεχνικός είναι, έστι γάρ ιατρική, ώς έν κε­ φαλαίο) ειπείν, επιστήμη τών τού σώματος ερωτικών προς πλησμονήν και κένωσιν, και ό διαγιγνώσκων έν τούτοις τον καλόν τε και αίσχρόν έρωτα, ούτος έστιν ό ίατρικώτατος, και ό μεταβάλλειν ποιών, ώστε άντι τού ετέρου έρωτος τον έτερον κτάσθαι, και οίς μή ενεστιν έρως, δει δ έγγενέσθαι, επισταμένος έμποιήσαι και ενόντα έξελείν, αγαθός άν εΐη 9

120


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ματος. Είναι λοιπόν, Οπως έτόνισεν, πριν λίγο ό Παυ­ σανίας, άξιέπαινον, νά φαίνεται κάποιος ευχάριστος στους ενάρετους ανθρώπους, έπονείδιστον δέ στους ακόλαστους. Ωσαύτως και μέσα στον ίδιο τον οργανισμό, προς τά στοιχεία του οργανισμού πού είναι χρηστά και συντελούν στήν υγεία είναι άξιοπρόσεκτον νά φαίνεται κάποιος ευχάριστος, κάί είναι άναγκαΐον, κάί αυτό είναι τό έργον του ιατρού. Όσον άφορα δέ στά πονηρά κάί τά νοσηρά κάί τά άξιόμεμπτα είναι υποχρεωμένος νά φαίνεται δυσάρε­ στος, έφ' Οσον πρόκειται νά είναι ένας καλός επιστή­ μων. Διότι, ή ιατρική είναι, γιά νά τήν περιγράψω συ­ ντόμως, επιστήμη τών σωματικών ερωτικών σχέσε­ ων, τάσεων γιά πλήρωση κα\ κένωση* αυτός δέ πού επιτυγχάνει μεταξύ αυτών τή διάγνωση τού έρωτος, εκείνου (τον έρωτα) ό όποιος είναι απρεπής κάί αυτού ό όποιος είναι αξιέπαινος, αυτός είναι ό άριστος ύπό επιστημονική έννοια ιατρός. Και πάλιν αυτός πού προκαλεί μεταβολήν, γιά νά αποκτήσει (αυτός) αντί του ενός (ε'ίδους) τό άλλο (είδος) έρωτος και γνωρίζει (αυτός) τά μέσα γιά νά αναπτύξει έρωτα προς εκείνα, στά όποια δέν υπάρχει (ερωτική έλξη), άλλά πρέπει νά υπάρξει, κάί (άπό τό άλλο μέρος) νά καταργήσει τον έρωτα πού υπάρχει 121


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

δημιουργός, δει γάρ δή τά εχθιστα οντά έν τω σώματι φίλα οίον τ είναι ποιεΐν και έράν αλλήλων, έστι δέ έχθιστα τά έναντιώτατα, φυχρόν θερμώ, πικρό ν γλυκεί, ξηρό ν ύγρώ, πάντα τά τοιαϋτα' τούτοις επιστηθείς έρωτα έμποιήσαι καϊ όμονοιαν ό ημέτερος πρόγονος Ασκληπιός, ώς φασιν οΐδε οί ποιηταϊ και έγώ πείθομαι, συνέστησεν τήν ήμετέραν τέχνην. ή τε ούν ιατρική, ώσπερ λέγω, πάσα διά τού θεού τούτου κυβερνάται, ωσαύτως δέ και γυμναστική και γεωργιά' μουσική δέ καϊ παντι κατάδηλος τω καϊ σμικρόν προσέχοντι τον νούν οτι κατά ταύτα έχει τούτοις, ώσπερ ίσως και Ηράκλειτος βούλεται λέγειν, έπει τοίς γε ρήμασιν ού καλώς λέγει, τό έν γάρ φησι "διαφερόμενον αυτό αύτω συμφέρεσθαι," "ώσπερ άρμονίαν τόξου τε καϊ λύρας."έστι δέ πολλή άλογία άρμονίαν φάναι διαφέρεσθαι ή έκ διαφερομένων έτι είναι, άλλά Ισως τόδε 9

122


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

(προς ό,τιδήποτε), αυτός θά είναι ό αληθινά ικανός. Διότι υποχρεούται πραγματικά νά είναι σέ θέση στά άλληλομαχόμενα στο σώμα στοιχεία νά προκαλεί φιλίαν και αμοιβαίο έρωτα. Είναι δέ πολύ εχθρικά τα άκρως αντίθετα, δηλ. τό ψύχος προς τήν θερμότητα, ή πικρότητα προς τήν γλυκύτητα, ή ξηρότητα προς τήν υγρασία κάι Ολα τά παρόμοια. Μεταξύ αυτών, τών αντιθέτων, εύρήκε τον μέσον έρωτα γιά νά εισαγάγει άρμονίαν, ό Ασκλη­ πιός, ό πρόγονος ημών (τών ιατρών), Οπως λέγουν οί ποιητές, άπ' εδώ, συμφωνώ δέ και εγώ, και μέ αυτόν τον τρόπο, έθεσε τις βάσεις τής ημετέρας επιστήμης. Σύμφωνα μέ αυτά, και ή ιατρική, επαναλαμβάνω, είναι ολόκληρη ύπό τή διεύθυνση του θεοϋ αύτοϋ, κάί επίσης και ή γυμναστική και ή γεωργία. Εις δέ τή μουσική είναι ολοφάνερο στον καθένα, πού ελάχιστα έχει εγκύψει σ' αυτήν, ότι τό Ιδιο ισχύει, Οπως και σέ αυτές (δηλ. τις τέχνες). Κάι τούτο Τσως θέλει νά είπή ό Ηράκλειτος άν καϊ στις λέξεις δέν τό διατυπώνει ορθώς. Τό εν, λέγει, αντιτιθέμενο προς εαυτό τείνει προς ένωση, Οπως ή αρμονία, τόξου καϊ λύρας. Είναι Ομως έξ ολοκλήρου παράλογος ό ισχυρισμός οτι μία αρμονία ευρίσκεται σέ εσωτερική αντίθεση ή οτι αποτελείται άπό στοιχεία πού βρίσκονται ακόμη σέ αντίθεση. Είναι Ομως πιθανόν νά ήθελε νά εκφράσει 123


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

έβούλετο λέγειν, οτι έκ διαφερομένων πρότε­ ρο ν του οξέος και βαρέος, έπειτα ύστερον όμολογησάντων γέγονεν ύπό τής μουσικής τέχνης, ού γάρ δήπου έκ διαφερομένων γε έτι του οξέος και βαρέος αρμονία άν εΐη' ή γάρ αρμονία συμφωνία εστίν, συμφωνία δε ομο­ λογία τις -όμολογίαν δέ έκ διαφερομένων, έως άν διαφέρωνται, αδύνατον είναι' διαφερόμενον δέ αύ καϊ μή ομολογούν αδύνατον άρμόσαι- ώσπερ γε καϊ 6 ρυθμός έκ τοΰ ταχέος και βραδέος, έκ διενηνεγμένων πρότερον, ύστερον δέ όμολογησάντων γέγονε. τήν δέ όμολογίαν πάσι τούτοις, ώσπερ εκεί ή ιατρική, ενταύθα ή μουσική έντίθησιν, έρωτα καϊ όμόνοιαν αλλήλων έμποιήσασα' και έστιν αύ μουσική περι άρμονίαν και ρυθμόν ερω­ τικών επιστήμη, καϊ έν μέν γε αυτή τη συστάσει αρμονίας τε καϊ ρυθμού ουδέν χαλεπό ν τά ερωτικά διαγιγνώσκειν, ουδέ ό διπλούς

124


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τούτο: οτι άπό στοιχεία αντιτιθέμενα κατ' αρχήν με­ ταξύ τους, πού κατόπιν συμφώνησαν, Οπως δηλ. τού υψηλού και τού χαμηλού τών τόνων, συναπαρτίσθηκε κατόπιν ή αρμονία διά τής τέχνης τής μουσικής. Διότι δέν είναι δυνατόν νά έπιτευχθή αρμονία άπό τό υψηλό κάι τό χαμηλό, κατά τον χρόνο πού ευρίσκονται ακόμη σέ αντίθεση. Διότι ή αρμονία είναι συνήχηση, ή δέ συνήχηση είναι είδος συμφωνίας* συμ­ φωνία δέ μεταξύ πραγμάτων αντιθέτων μεταξύ τους, είναι αδύνατον νά υπάρξει Οταν αυτά διατηρούν τήν μεταξύ τους αντίθεση. Ουτε δέ είναι δυνατόν νά εναρμονίσουμε εκείνο τό όποιο αντιτίθεται κάι δέν συμφωνεί (μέ τό άλλο).Όπως ακριβώς ό ρυθμός έχει παραχθή άπό τό γοργό και τό αργό, πού άντιτίθεντο κατ' αρχήν μεταξύ τους, κατόπιν δέ συμφώνησαν με­ ταξύ τους. Τήν συμφωνία αυτή σέ Ολα αυτά τά στοιχεία εισάγει κάι ή ιατρική, κάι μέ τον ΐδιο τρόπο και εδώ (τά εισάγει) ή μουσική, άφού έχει προκαλέσει έρωτα κάι όμόνοιαν. Είναι συνεπώς ή μουσική, σέ ο,τι άφορα στήν αρμονία και τον ρυθμό, ή επιστήμη κάι πάλιν τών φαινομένων τού έρωτος. Κάι Οσον άφορα στήν συγκρότηση τής αρμονίας και τού ρυθμού, αυτά καθ' έαυτά δέν παρουσιάζουν καμιά δυσκολία ώς προς τή διάγνωση τών φαινομένων τού έρωτος και δέν ύπάρ125


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

έρως ενταύθα πω εστίν αλλ έπειδάν δέη προς τους ανθρώπους χαταχρήσθαι ρυθμώ τε χαϊ αρμονία ή ποιου ντα, δ δή μελοποιίαν καλούσιν, ή χρώμενον ορθώς τοίς πεποιημένοις μέλεσί τε καϊ μέτροις, ο δή παιδεία εκλήθη, ενταύθα δή χαι χαλεπό ν και αγαθού δημιουργού δει. πάλιν γάρ ήχει 6 αυτός λόγος, οτι τοις μέν χοσμιόις τών ανθρώπων, χαι ώς άν χοσμιώτεροι γίγνοιντο οί μ ή πω όντες, δει χαρίζεσθαι χαϊ φυλάττειν τον τούτων έρωτα, χαι ούτος εστίν ό χαλός, ό ουράνιος, ό τής Ουρανίας μούσης "Ερως ό δέ Πολυμνίας ό πάνδημος, δν δει εύλαβοΰμενον προσφέρειν οίς άν προσφέρη, Οπως άν τήν μέν ηδονή ν αυτού χαρπώσηται, άχολασίαν δέ μηδεμίαν έμποιήση, ώσπερ εν τη ημέτερα τέχνη μέγα έργον ταϊς περι τήν όφοποιικήν τέχνην έπιθυμίαις χαλώς χρήσθαι, ώστ' άνευ νόσου τήν ήδονήν χαρπώσασθαι. χαι έν μουσική δή χαϊ έν ίατριχή χαι έν τοίς άλλοις πάσι χαϊ τοίς άνθρωπείοις χαι τοις θείοις, καθ Οσον παρείχει, φυλακτέον έκάτερον τον "Ερωτα ενεστον γάρ. 9

9

0

126


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

χει εδώ μέ καμμιά μορφή ο διπλούς ερως.Όταν όμως παραστή ανάγκη στους ανθρώπους νά χρησιμοποιήσει κάποιος τον ρυθμό κάι τήν αρμονία είτε κατά τήν σύνθεση (αυτή πού ονομάζουν μουσικήν σύνθεση), εΐτε κατά τήν ορθή εκτέλεση τών μελωδιών πού είναι ήδη συντεθειμένες, κάί τών στίχων (αυτό πού άπεκλήθη μόρφωσις), τότε πλέον αυτό είναι δύσκολο και είναι έργο τεχνίτου ικανού. Γιατί τώρα έπανερχόμεθα στο Τδιο αξίωμα: απέναντι τών ανθρώπων μέ ηθικότητα μέ τον σκοπό νά καταστούν ήθικώτεροι Οσοι δέν είναι ακόμη ηθικοί, πρέπει νά συμπεριφέρεται μέ κατάλλη­ λο τρόπο και νά εγκρίνει τον έρωτα αυτών, και αυτός δέ είναι ό ωραίος ό ουράνιος, τής μούσας Ουρανίας ό έρως. Τουναντίον ό έρως τής Πολυμνίας είναι ό Πάν­ δημος Έρως, τον όποιο μέ πολλή προφύλαξη νά προ­ σφέρει κάποιος σέ Οσους τον προσφέρει, μέ τρόπον ώστε νά απολαύσουν τήν ηδονή άλλά νά μή γίνει αυτός (ό έρως) πρόξενος ακολασίας. Ό π ω ς ακριβώς στήν δική μας επιστήμη είναι δύσκολο νά ρυθμίσουμε ορθά τις απολαύσεις πού έχουν σχέση μέ τή γαστρο­ νομία, ώστε νά απολαύσει κανε\ς (τις χαρές τού καλού φαγητού ενν.) χωρίς κίνδυνο ασθενείας. Και στή μουσική άρα κάί στήν ιατρική κα\ στά λοιπά όλα, τόσον στ' ανθρώπινα Οσον κάί στά θεια, πρέπει νά παρακολουθούμε μέ προσοχή, Οσον είναι δυνατόν, και τά δύο εΐδη τών ερώτων, διότι κα\ τά δύο συνευρίσκονται εκεί. 12/


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

έπεϊ καϊ ή τών ωρών του ένιαυτοϋ συστασις μεστή εστίν αμφοτέρων τούτων, χαϊ έπειδάν μεν προς άλληλα του κοσμίου τΰχτ] έρωτος ά νυνδή έγώ έλεγον, τά τε θερμά καϊ τά φυχρά καϊ ξηρά καϊ υγρά, καϊ άρμονίαν καϊ κρασί ν λαβή σώφρονα, ήκει φέροντα εύετηρίαν τε καϊ ύγίειαν άνθρώποις καϊ τοίς άλλοις ζώοις τε καϊ φυτοϊς, καϊ ουδέν ήδίκησεν όταν δέ 6 μετά τής ύβρεως "Ερως εγκρατέστερος περι τάς του ένιαυτοϋ ώρας γένηται, διέφθειρέν τε πολλά καϊ ήδίκησεν. οΐ τε γάρ λοιμοί φιλούσι γίγνεσθαι έκ τών τοιούτων καϊ άλλα ανόμοια πολλά νοσήματα καϊ τοίς θηρίοις καϊ τοίς φυτοίς' καϊ γάρ πάχναι καϊ χάλαζαι καϊ έρυσίβαι έκ πλεονεξίας καϊ άκοσμίας περι άλληλα τών τοιούτων γίγνεται ερωτικών, ών επιστήμη περι άστρων τε φοράς καϊ ένιαυτών ώρας αστρονομία καλείται, έτι τοίνυν καϊ αί θυσίαι πάσαι καϊ οίς μαντική έπιστατεΐ ταύτα δ' έστϊν ή περι θεούς τε καϊ ανθρώπους προς αλλήλους κοινωνία- ού περι άλλο τί έστιν ή περι "Ερωτος φυλακήν τε καϊ "ασι ν.

128


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

13-Ή σύσταση δέ τών ωρών του έτους είναι πλή­ ρης άπό τά δύο αυτά. Και Οταν τά στοιχεία πού ανέφερα προηγουμένως, τής θερμότητος, του ψύχους, τής ξηρασίας κάι τής υγρασίας, επιτύχουν τον μεταξύ τους κανονικόν έρωτα, κάι καταταγούν σέ αρμονία κάι ανάμιξη φρόνιμη, έρχονται νά φέρουν καλή εσοδεία καλή κάι υγεία στους ανθρώπους κα\ στά λοιπά ζώα και φυτά, κάί δέν προξενούν συνήθως καμμιά ζημιά. Ό τ α ν Ομως υπερισχύσει ό έρως πού συνοδεύεται άπό ατασθαλίες, ώς προς τις εποχές του έτους, προκαλεί συνηθέστατα καταστροφές κάί ζημίες πολλές. Διότι οί επιδημίες συνήθως προκαλούνται άπό τέ­ τοιες αφορμές κάί άλλα διαφορετικά κάί πολλά νοσή­ ματα κάί τών ζώων κα\ τών φυτών. Πράγματι κάί οί πάχνες κάί τά χαλάζια κάί οί έρυσΐβες πηγάζουν άπό τήν υπέρβαση τών ορίων κάί τή διατάραξη τής ισορροπίας στις τέτοιες ερωτικές σχέσεις. Ή επιστήμη αυτή Οσον άφορα στις τροχιές τών άστρων κάί του έτους τις εποχές ονομάζεται αστρο­ νομία. Ακόμη δέ κάί οί θυσίες πάσης φύσεως κάί όσα υπάγονται στήν τέχνη τών μάντεων - είναι δέ αυτή ή τέχνη τής αμοιβαίας επικοινωνίας μεταξύ θεών κάί ανθρώπων-, δέν αναφέρονται σέ κάτι άλλο, παρά στήν διατήρηση του έρωτος ή τήν θεραπείαν. 129


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

πάσα γάρ ασέβεια φιλεϊ γίγνεσθαι εάν μή τις τω κοσμιω "Ερωτι χαριζηται μηδέ τιμά τε αυτόν και πρεσβεύη εν παντϊ εργω, άλλά τον έτερον, και περι γονέας καϊ ζώντας καϊ τετελευτηκότας και περι θεούς' ά δή προστέτακται τή μαντική έπισκοπεϊν τους έρώντας και ίατρεύειν, και έστι ν αύ ή μαντική φίλιας θεών και ανθρώπων δημιουργός τω έπιστασθαι τά κατά ανθρώπους ερωτικά, οσα τείνει προς θέμιν και ευσέβειαν. Ούτω πολλήν και μεγάλην, μάλλον δέ πάσαν δύναμιν έχει συλλήβδην μέν ό πάς "Ερως, ό δέ περι τάγαθά μετά σωφροσύνης και δικαιοσύνης αποτελούμενος και παρ ήμϊν και παρά θεοϊς, ούτος τήν μεγίστην δύναμιν έχει και πάσαν ήμϊν εύδαιμονίαν παρα­ σκευάζει και άλλήλοις δυναμένους δμιλεϊν και φίλους είναι και τοις κρειττοσιν ημών θεοϊς. ΐσως μέν ούν καϊ έγώ τον "Ερωτα έπαινών πολλά παραλείπω, ού μέντοι εκών γε. άλλ'ε"τι έξέλιπον, σον έργον, ώ Άριστόφανες, άναπληρώσαΐ' ή ε"πως άλλως έν νώ 9

130


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Διότι γενικά ή ασέβεια στο σύνολο της φανερώνε­ ται κατά κανόνα έάν κάποιος δέν υπακούσει στον σώ­ φρονα έρωτα, και δέν τον λατρεύσει κα\ δέν τον τι­ μήσει σέ κάθε πράξη του, άλλά αντίθετα (τιμά) τον άλλο έρωτα και σέ Ο,τι άφορα στους γονείς, ζωντα­ νούς ή νεκρούς, κάι σέ ο,τι άφορα τούς θεούς. Γι' αυτά λοιπόν ή μαντική έχει όρισθή νά τά εποπτεύει επάνω στους έρωτες και νά τούς θεραπεύει. Κάι άρα και ή μαντική αυτή πού δημιουργεί φιλικές σχέσεις μεταξύ θεών κάι ανθρώπων χάρις στή γνώση τών ερωτικών φαινομένων του άνθρωπου, πού αποβλέπουν στο θειο δίκαιο και τήν παραβίαση του. Τόσον λοιπόν πολυμερής κάι μεγάλη ή μάλλον καθολική είναι ή δύναμη τήν οποίαν ό έρως διαθέτει γενικά, άπό τή δική του άποψη. Έ ρ ω ς δέ πού πραγματώνεται χάριν του άγαθου μέ σωφροσύνην και δικαιοσύνην κάι μεταξύ τών ανθρώ­ πων κάι τών ζώων αυτός διαθέτει τήν ύψιστη δύναμη καϊ προσπορίζει σέ Ολους εύδαιμονίαν πάσης φύσεως στο νά ημπορούμε νά έχουμε έπικοινωνίαν και αγά­ πη, τόσον προς αλλήλους Οσον κάι προς τούς ανω­ τέρους μας, τούς θεούς. Βέβαια ενδεχομένως νά πα­ ραλείπω, και εγώ, έξυμνών τον έρωτα, πολλά, άλλά δέν τό πράττω έθελουσίως. Άλλά έάν τυχόν παρέ­ λειψα κάτι, είναι δικό τους έργο, Αριστοφάνη, νά συμΐ3ΐ


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

έχεις έγκωμιάζειν τον θεόν, εγκωμίαζε, επει­ δή και τής λυγγός πέπαυσαι. Και μην, ώ Έρυξίμαχε, ειπείν τον Αριστο­ φάνη, άλλη γέπη έν νώ έχω λέγειν ή η συ τε και Παυσανίας είπέτην. έμοι γάρ δοκούσιν άνθρωποι παντάπασι τήν του έρωτος δύναμιν ουκ ησθήσθαι, έπεϊ αίσθανόμενοί γε μέγιστ' άν αυτού ιερά κατασκευάσαι και βωμούς, και θυσίας άν ποιεΐν μεγίστας, ουχ ώσπερ, νύν τούτων ουδέν γίγνεται περι αυτόν, δέον πάν­ των μάλιστα γίγνεσθαι, εστί γάρ θεών φιλανθρωπότατος, επίκουρος τε ών τών ανθρώπων καϊ ιατρός τούτων ών ίαθέντων μέγιστη ευδαιμονία άν τω άνθρωπείω γένει εΐη. έγώ ουν πειράσομαι ύμϊν είσηγήσασθαι τήν δύνα­ μιν αυτού, υμεϊς δέ τών άλλων διδάσκαλοι έσεσθε.

132


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

πληρώσεις. Ή , άν σκέπτεσαι κάτι γιά νά πλέξεις τό έγκώμιον του θεοϋ, μέ άλλον τρόπον, νά κάμεις τώρα τό έγκώμιον, τώρα που απαλλάχτηκες άπό τον λό­ ξυγκα. Μετά ταύτα λαμβάνει τον λόγο ό Αριστοφάνης και μετά άπό έναν σύντομο διάλογο αύτοϋ και του Έρυξιμάχου σχετικό με τον λόξυγκα και τό πτάρνυσμα, ό μεγάλος κωμωδιογράφος λέγει τά εξής: Λοιπόν, Έρυξίμαχε, πράγματι εχω σκοπόν νά μι­ λήσω μέ διάφορο τρόπον άπό αυτόν που ώμιλήσατε εσύ κάι ό Παυσανίας.Έχω τή γνώμη Οτι οί άνθρωποι δέν έχουν άντιληφθή καθόλου τή σπουδαιότητα του έρωτος. Ά ν τήν είχαν άντιληφθή θά κατεσκεύαζαν προς τιμήν του έρωτος μεγαλοπρεπή ιερά κα\ βωμούς κάι θά προσέφεραν θυσίες λαμπρότατες κα\ Οχι Οπως τώρα που δέν γίνεται τίποτε προς τιμήν του, ένώ αυτά πρ\ν άπ' Ολα θά έπρεπε νά γίνονται. Γιατί ό Έ ρ ω ς είναι μεταξύ τών θεών ό μεγαλύτερος φίλος του άνθρωπου άφου είναι βοηθός και ιατρός τών ανθρώ­ πων κάι θεραπεύει Ολα εκείνα. Έξ αιτίας τής θεραπεί­ ας τών ανθρώπων θά έγίνετο μεταξύ τών ανθρώπων ή μεγίστη ευδαιμονία. Θά προσπαθήσω λοιπόν νά σας εκθέσω τήν άξίαν κα\ τήν ούσίαν του και σεις μέ τή σειρά σας νά γίνετε διδάσκαλοι τών άλλων. 133


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

δει δε πρώτον υμάς μαθείν τήν άνθρωπίνην φύσιν καϊ τά παθήματα αυτής, ή γάρ πάλαι ημών φύσις ουχ αυτή ήν ήπερ νυν, αλλ άλλοια. πρώτον μέν γάρ τρία ήν τά γένη τά τών ανθρώπων, ουχ ώσπερ νυν δύο, άρρεν καϊ θήλυ, άλλά καϊ τρίτον προσήν κοινδν δν αμφοτέρων τούτων, ού νυν όνομα λοιπόν, αυτό δέ ήφάνισταΐ' άνδρόγυνον γάρ έν τότε μέν ήν καϊ είδος καϊ Ονομα έξ αμφοτέρων κοινόν του τε άρρενος καϊ θήλεος, νυν δέ ούκ έστι ν άλλ' ή έν όνείδει όνομα κείμενον. έπειτα Ολον ήν εκάστου του άνθρωπου τό είδος στρογγύλον, νώτο ν καϊ πλευράς κύκλω έχον, χείρας δέ τέτταρας είχε, καϊ σκέλη τά ίσα ταίς χερσίν, καϊ πρόσωπα δύ' έπ' αύχένι κυκλοτερεϊ, όμοια πάντη' κεφαλήν δ' έπ' άμφοτέροις τοίς προσώποις έναντίοις κειμένοις μίαν, καϊ ώτα τέτταρα, καϊ αιδοία δύο, καϊ τάλλα πάντα ώς άπό τούτων άν τις είκάσειεν. έπορεύετο δέ καϊ ορθόν ώσπερ νυν, όποτέρωσε βουληθείη' καϊ όποτε ταχύ ορμήσειεν θείν, ώσπερ οί κυβιστώντες καϊ εις ορθόν τά σκέλη περιφερόμενοι κυβιστώσι κύκλω, 9

134


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Πρώτον πρέπει νά καταλάβετε καλώς τή φύση του άνθρωπου κάι τις περιπέτειες της. Δηλ. παλαιότερα ό οργανισμός μας δέν ήταν ό Ιδιος, Οπως τώρα* ήταν διαφορετικός. Πρώτα, πρώτα τά φύλα τών ανθρώπων ήταν τρία κάι Οχι δύο Οπως σήμερα άρσενικόν κάι θηλυκόν. Υπήρχε ακόμη κι ενα τρίτον πού αποτελείτο άπό τά δύο αυτά. Τό όνομα του μένει ακόμη, άλλά τό Ιδιον τό φύλο ν έχει έξαφανισθή' τό άρσενικοθήλυκο. Ήταν τότε ενα ξεχωριστό φΰλον και στήν εμφάνιση του συνεδύαζε, Οπως κάι στο όνομα, τά άλλα δύο, δηλ. τό αρσενικό κάι τό θηλυκό. Τώρα δέν υπάρχει παρά μόνον ώς λέξη κάι χρησιμοποιείται ώς ύβρις. Έπειτα Ολος ό κορμός του άνθρωπου ήτο στρογγυλός και είχε γύρω-γύρω ράχη και πλευρά. Είχε τέσσερα χέρια κάι άλλα τόσα σκέλη, δύο πρόσωπα επάνω σ' έναν κυλινδρικό λαιμό, Ομοια πρόσωπα κάι απαράλ­ λακτα πού έβλεπαν στήν αντίθετη προς τό καθένα, διεύθυνση, και ενα κρανίον επάνω άπό τά δύο πρόσω­ πα, κάι τέσσερα αυτιά Οπως και διπλά γεννητικά Οργανα κάι Ολα τ' άλλα Οπως θά μπορούσε κανείς μέ βάση αυτά, νά φαντασθή. 'Εκινεΐτο δέ Οχι μόνον ορθιον Οπως τώρα προς τή μιά και τήν άλλη κατεύθυνση άν ήθελεν, άλλά Οταν ήθελεν νά τρέξει γρήγορα, Οπως ακριβώς οί ακροβάτες γύριζαν τά πόδια τους προς τά επάνω καϊ κάνουν τούμπες, έτσι κάι τότε έστηρίζοντο 135


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

οκτώ τότε ούσι τοις μέλεσιν άπερειδόμενοι ταχύ έφέροντο κύκλω, ήν δέ διά ταύτα τρία τά γένη και τοιαύτα, οτι το μέν άρρεν ήν τού ηλίου τήν αρχήν έκγονον, τό δέ θήλυ τής γής, τό δέ αμφοτέρων μετέχον τής σελήνης, οτι καϊ ή σελήνη αμφοτέρων μετέχει' περι­ φερή δέ δή ήν και αυτά και ή πορεία αυτών διά τό τοίς γονεϋσιν όμοια είναι, ήν ούν τήν ισχύ ν δεινά και τήν ρώμην, καϊ τά φρονήμα­ τα μεγάλα είχον, επεχείρησαν δέ τοίς θεοίς, καϊ δ λέγει "Όμηρος περι Έφιάλτου τε και "Ωτου, περι εκείνων λέγεται, τό εις τον ουρα­ νό ν άνάβασιν έπιχειρείν ποιείν, ώς έπιθησομένων τοίς θεοίς. ό ούν Ζεύς καϊ οί άλλοι θεοί έβουλεύοντο οτι χρή αυτούς ποιήσαι, καϊ ή πόρου ν ούτε γάρ Οπως άποκτείναιεν είχον καϊ ώσπερ τούς γίγαντας κεραυνώσαντες τό γένος άφανίσαιεν -αϊ τιμαϊ γάρ αύτοϊς καϊ ιερά τά παρά τών ανθρώπων ήφανίζετο- ούτε Οπως έωεν άσελγαίνειν. μόγις δή 6 Ζεύς έννοησας λέγει οτι Δοκω μοι, εφη, εχειν μηχανήν, ώς άν είέν τε άνθρωποι καϊ παύσαιντο

136


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

κάί στά οκτώ τους άκρα και μετεκινουντο πολύ γρή­ γορα περιστρεφόμενοι. Ό λόγος δέ πού τά φύλα ήταν τρία και είχαν αυτή τήν εμφάνιση, είναι διότι τό άρσενικόν ήταν αρχικώς γέννημα του ήλιου, τό θηλυκόν τής γής κάι τό ανά­ μεικτο φύλο ν, γέννημα τής σελήνης. Άφοϋ κάι ή σε­ λήνη αποτελείται άπό τά δύο. Έτσι περιφερικά δηλ. πάλιν ήταν κάι ΐδιος ό τρόπος τής μετακινήσεως τους, διότι ώμοίαζαν μέ τούς προγόνους τους. Ή σω­ ματική τους δύναμη κάί ή αντοχή τους ήταν τρομερή και είχαν απέραντη έπαρση. Τά έβαλαν μάλιστα μέ τούς θεούς* αυτό δέ πού διηγείται όΌμηρος γιά τον Ώτον και τον Έφιάλτην, αναφέρεται κυρίως σέ εκεί­ νους* έτόλμησαν νά κατασκευάσουν ανάβαση προς τον ουρανό γιά νά κτυπήσουν τούς θεούς. 15. Ό Ζεύς τότε έκαμε σύσκεψη μέ τούς άλλους θεούς, τί νά κάνουν μέ αυτούς καΥ καμμιά λύση δέν εύρισκαν. Δέν θά ήθελαν νά τούς σκοτώσαυν μέ τή χρήση κεραυνών, Οπως τούς Γίγαντες, διότι θά έχάνοντο τότε οί λατρείες κα\ οί θυσίες τών ανθρώπων. Άλλά ούτε μπορούσαν νά ανεχθούν νά άσχημονοΰν. Τέλος υστέρα άπό Ολα αυτά ό Ζεύς είχε μιά έμπνευση κα\ είπεν.Έχω, νομίζω, έναν τρόπον ώστε νά διατηρηθή ή άνθρωπότης και νά παραιτηθή άπό 137


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τής ακολασίας ασθενέστεροι γενόμενοι, νυν μέν γάρ αυτούς, έφη, διατεμώ δίχα έκαστον, καϊ άμα μέν ασθενέστεροι έσονται, άμα δέ χρησιμώτεροι ήμϊν διά τό πλείους τον αριθμόν γεγονέναΐ' και βαδιοϋνται όρθοι έπι δυοϊν σκελοΐν. έάν δ έτι δοκώσιν άσελγαίνειν καϊ μή 'θέλωσιν ήσυχίαν άγει ν, πάλιν αυ, έφη, τεμώ δίχα, ώστ έφ ενός πορευσονται σκέλους άσκωλιάζοντες." ταύτα ειπών έτεμνε τους ανθρώπους δίχα, ώσπερ οί τά οα τέμνοντες και μέλλοντες ταριχευειν, ή ώσπερ οί τά ωά ταϊς θριξίν οντινα δέ τέμοι, τον Άπόλλω έκέλευεν τό τε πρόσωπον μεταστρέφειν κάι τό τού αυχένος ήμισυ προς τήν τομή ν, ίνα θεώμενος τήν αυτού τμήσιν κοσμιώτερος εΐη ό άνθρωπος, καϊ τάλλα ίάσθαι έκέλευεν. 6 δέ τό τε πρόσωπον μετέστρεφε, και συνέλκων πανταχόθεν τό δέρ­ μα έπι τήν γαστέρα νύν καλουμένην, ώσπερ τά σύσπαστα βαλλάντια, έν στόμα ποιών άπέδει κατά μέσην τήν γαστέρα, δ δή τον όμφαλόν καλούσι. και τάς μέν άλλας ρυτίδας τάς πολλάς έξελέαινε και τά στήθη διήρθρου, έχων τι τοιούτον Οργανον οίον οί σκυτοτόμοι περι τον 9

9

9

ι δ 3


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τήν αλαζονεία της, νά γίνουν οί άνθρωποι ασθενέ­ στεροι. Προς τό παρόν, είπε, θά τους διαιρέσουν σέ δυο μέρη τον καθένα, έτσι θά γίνουν άφ' ενός αδύνατοι, άφ' ετέρου χρησιμότεροι σέ μας, άφου θά είναι αρι­ θμητικώς περισσότεροι. Θά βάδιζαν δέ Ορθιοι, μέ τά δύο πόδια. 'Άν Ομως άποδειχθή ότι εξακολουθούν νά είναι ανυπότακτοι και δέν θέλουν νά παραμένουν ήσυχοι, δεύτερη φορά, είπεν (ό Ζεύς) θά τούς χωρίσω και πάλι στά δύο ώστε νά περπατούν μέ τό ενα σκέλος κάι νά πηδάνε μέ τό ενα πόδι. Είπε κάι μετά άρχισε νά διαιρεί τούς ανθρώπους στά δύο, Οπως αύτο\ πού διαιρούν τά μούσμουλα γιά νά τά συντηρήσουν ή Οπως αυτοί πού σχίζουν τά αυ­ γά μέ τήν τρίχα. Και κάθε ενα τού όποιου έχώριζεν, ανέθετε στον Απόλλωνα νά τού στρέψει τό πρόσωπο και τό μισό τού λαιμού προς το σημείο τής τομής. Έτσι ό άνθρωπος θά έβλεπε τό σχίσιμο στά δυο κάι θά έγίνετο φρονιμώτερος. Επίσης τον διέταξε νά τα­ κτοποιήσει τά άλλα. Πράγματι εκείνος έγύριζε τό πρόσωπον κα\ τραβούσε τό δέρμα άπ' Ολα τά μέρη προς τό σημεϊον πού λέγεται κοιλιά, τώρα κάί τό έδενε όπως τά σουρωτά πουγκιά, αφήνοντας ενα στό­ μιο στο κέντρο τής κοιλίας, αυτό πού ονομάζεται ομφαλός. Έξωμάλυνε δέ τις περισσότερες άπό τις άλ­ λες ρυτίδες κάί τακτοποίησε τά στήθη μέ ενα Οργανον, 139


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

καλάποδα λεαίνοντες τάς τών σκοτών ρυτί­ δας ολίγας δε κατέλιπε, τάς περι αυτήν τήν γαστέρα καϊ τον όμφαλόν, μνημεϊον είναι του παλαιού πάθους, επειδή ούν ή φύσις δίχα έτμήθη, ποθούν έκαστον τό ήμισυ τό αυτού συνφι, καϊ περιβάλλοντες τάς χείρας καϊ συμπλεκόμενοι άλλήλοις, επιθυμούντες συμφύναι, άπέθνησκον ύπό λιμού καϊ τής άλλης αργίας διά τό μηδέν έθέλειν χωρίς αλλήλων ποιεί ν. καϊ οπότε τι άποθάνοι τών ημίσεων, τό δέ λειφθείη, τό λειφθέν άλλο έζήτει καϊ συνεπλέκετο, είτε γυναικός τής όλης έντυχοι ήμίσει -δ δή νύν γυναίκα καλοϋμεν- είτε άνδρός' καϊ ούτως άπώλλυντο. έλεήσας δέ 6 Ζεύς άλλην μηχανή ν πορίζεται, καϊ μετατίθησιν αυτών τά αιδοία εις τό πρόσθεν τέως γάρ καϊ ταύτα έκτος είχον, καϊ έγέννων καϊ έτικτον ούκ εις αλλήλους άλλ' εις γήν, ώσπερ οί τέττιγες- μετέθηκέ τε ούν ούτω αυτών εις τό πρόσθεν καϊ διά τούτων τήν γέ0

140


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Οπως αυτό που έχουν οί υποδηματοποιοί, γιά νά ίσώνουν τά ζαρώματα τών δερμάτων στά καλαπόδια. Άφησε δέ μερικές (ρυτίδες) εκεί μόνον προς τήν κοιλία, και τον όμφαλόν, ώς ενθύμιο του τί έπαθαν κάποτε. Μετά τή διχοτόμηση λοιπόν του οργανισμού μας αναζητούσε τό καθένα τό άλλο του ήμισυ κάι έπήγαιναν μαζί. Αγκάλιαζαν μέ τά χέρια τους ό ένας τον άλλον κάί έτσι σφιχτακαλιασμένοι κάι γεμάτοι άπό σφοδρή επιθυμία νά είναι κολλημένοι μαζί, εύ­ ρισκαν τό θάνατο άπό τήν πείνα κάι γενικώς τήν ανι­ κανότητα νά κάνουν τό κάθε τι (δηλ. τίποτε)* χωρι­ σμένοι πάντως ό ένας άπό τον άλλον δέν έδέχοντο νά κάμουν τό ό,τιδήποτε. Ό τ α ν δέ πέθαινε τό ενα και έμεινε στή ζωή τό άλλο, αυτό πού ζούσε ακόμη, ζητούσε ν' αγκαλιάσει ενα άλλο. Ή τ ο τό ήμισυ μιας πλήρους γυναικός (αυτό δηλ. πού έχει σήμερα τό Ονομα γυναίκα) εΐτε ανδρός - αυτού πού θά εύρισκε εμπρός του κα\ έτσι έχάνοντο τελικώς. Τούς λυπήθη­ κε λοιπόν ό Ζεύς κα\ μηχανεύτηκε ενα άλλο τέχνα­ σμα: μετέφερε τά γεννητικά όργανα προς τά εμπρός* διότι ώς τώρα τά είχαν και αυτά προς τά εξω και ή γονιμοποίηση κάι ή γέννηση έγίνετο Οχι μέσα σ' αυτά, άλλά στο χώμα, Οπως συμβαίνει μέ τά τζιτζί­ κια* τά μετέθεσε λοιπόν (τά γενν. όργανα) Οπως είπαμε, 141


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

νεσιν έν άλλήλοις έποίησεν, διά τού άρρενος έν τω θήλει, τώνδε ένεκα, ΐνα έν τή συμ­ πλοκή άμα μέν εί άνήρ γυναικϊ έντυχοι, γεννώεν και γιγνοιτο τό γένος, άμα δ' εί και άρρην άρρενι, πλησμονή γούν γιγνοιτο τής συνουσίας και διαπαΰοιντο και έπι τά έργα τρέποιντο και του άλλου βίου έπιμελοίντο. έστι δή ούν έκ τόσου ό έρως έμφυτος αλ­ λήλων τοις άνθρώποις και τής αρχαίας φύ­ σεως συναγωγεύς καϊ έπιχειρών ποιήσαι έν έκ δυοϊν και ίάσασθαι τήν φυσιν τήν άνθρωπίνην. έκαστος ούν ημών έστι ν άνθρωπου σύμβολο ν, άτε τετμημένος ώσπερ αί φήτται, έξ ενός δΰο' ζητεί δή άει τό αυτού έκαστος συμβολον. Οσοι μέν ούν τών ανδρών τού κοινού τμήμα είσιν, ο δή τότε άνδρόγυνον έκαλεΐτο, φιλογυναικές τέ είσι και οί πολλοί τών μοιχών έκ τούτου τού γένους γεγόνασιν, και όσαι αύ γυναίκες φίλανδροί τε καϊ μοιχευτριαι έκ τούτου τού γένους γίγνονται.

142


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

προς τα εμπρός και εκανονισε, ωστε ή αναπαραγωγή νά γίνεται διά τών οργάνων αυτών εντός τών δυο φύ­ λων, διά του αρσενικού μέσα στο θηλυκό. Και αυτό μέ τήν πρόθεση, μέ τό αγκάλιασμα, στήν περίπτωση πού θά συναντηθούν άνδρας κάι γυναίκα, νά γονι­ μοποιούνται (οί γυναίκες) και έτσι νά αναπαράγεται τό είδος, κι άν πάλι γίνεται μέ άρσενικόν προς άρσενικόν νά προκαλείται κορεσμός (έκ τής συνουσίας) κάι νά κάνουν διαλείμματα, ώστε νά στραφούν προς τις εργασίες και νά φροντίσουν και τά υλικά ζητήμα­ τα τής ζωής. Άπό τότε παλαιά λοιπόν ό έρως τών ανθρώπων μεταξύ τους είναι ριζωμένος στή φύση κάί μας συνενώνει στήν αρχική μας κατάσταση κάί ζητεί νά κάνει ώστε και πάλιν νά γίνει άπό τά δύο ενα κάί νά διορθώνει τό πάθημα τής ανθρώπινης φύσεως. Ό καθένας μας λοιπόν είναι ενα δεύτερον, ενα μισό τού άνθρωπου πού, σχισμένος Οπως είναι άπό ένας σέ δύο, καθώς τά ψάρια οί γλώσσες, αναζητεί διαρκώς ό καθένας τό άλλο του μισό. Τώρα, Οσο άπό τούς άν­ δρες είναι απόκομμα άπό τό φύλο ν, τό μεικτόν αυτό πού ώνομάζετο τότε άρσενικοθήλυκο, αυτά είναι οί γυναικομανεΐς και οί περισσότεροι άπό τούς μοιχούς προέρχονται άπό αυτό - τό φύλο ν. Επίσης κάί Οσες γυναίκες είναι άνδρομανεΐς καϊ άπιστες σύζυγοι κα143


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

όσαι δέ τών γυναικών γυναικός τμήμα είσιν, ου πάνυ αύται τοις άνδράσι τον νουν προσέχουσιν, άλλά μάλλον προς τάς γυναίκας τετραμμεναι είσζ και αί έταιρίστριαι εκ τούτου του γένους γίγνονται. Οσοι δέ άρρενος τμήμα είσι, τά άρ­ ρενα διώκουσι, και τέως μέν άν παίδες ώσιν, άτε τεμάχια όντα τού άρρενος, ψιλούσι τούς άνδρας και χαίρουσι συγκατακείμενοι και συμπεπλεγμένοι τοις άνδράσι, και είσιν ούτοι βέλ­ τιστοι τών παίδων και μειρακιών, άτε άνδρειότατοι οντες φύσει, φασι δέ δή τίνες αυτούς αναίσχυντους είναι, φευδόμενοΓ ού γάρ ύπ' άναισχυντίας τούτο δρώσιν άλλ' ύπό θάρρους και ανδρείας καϊ άρρενωπίας, τό ομοιον αύτοΐς άσπαζόμενοι. μέγα δέ τεκμήριον και γάρ τελεωθέντες μόνοι άποβαίνουσιν εις τά πολιτικά άνδρες οί τοιούτοι, έπειδάν δέ άνδρωθώσι, παιδεραστοϋσι καϊ προς γάμους και παιδοποιίας ού προσέχουσι τον νούν φύσει, άλλ' ύπό τού νόμου αναγκάζονται άλλ' έξαρκεί αύτοϊς μετ' αλλήλων καταζήν άγάμοις. πάντως μέν ούν ό τοιούτος παιδεραστής τε και φιλεραστής γίγνεται, άει τό συγγενές άσπαζόμενος. 0

144


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τάγοντοα άπό αυτό τό φϋλον. Οί γυναίκες πάλιν που είναι απόκομμα ολοκλήρου γυναικός, αυτές δέν εν­ διαφέρονται γιά τους άνδρες κάι στρέφουν τήν προσοχήν τους περισσότερον στις γυναίκες. Άπό αυτό τό φύλο ν κατάγονται οί λεσβίες.Όσες δέ είναι αρσενικού απόκομμα κυνηγούν τά αρσενικά. Έφ' Οσον μέν είναι παιδιά, αγαπούν τους άνδρες, άφου είναι τμήμα του αρσενικού και τους ευχαριστεί νά κοιμούνται και αγκαλιάζονται μέ τους άνδρες μαζί. Κάι είναι οί εκλεκτοί μεταξύ τών παιδιών κάι τών εφήβων επειδή έχουν στήν φύση τους πολύν ανδρισμό. Μερικοί βέ­ βαια τούς ονομάζουν αδιάντροπους, άλλ' αυτό δέν είναι αλήθεια. Διότι τό κάνουν Οχι άπό άναισχυντία, άλλά άπό θάρρος κάι γενναιότητα κα\ τον αρρενωπό τους χαρακτήρα. Τούς ενθουσιάζει διότι είναι δμοιον προς τήν φύση τους. Απόδειξη δέ οτι: Οταν εξελιχθούν είναι οί μόνοι πού γίνονται ικανοί άνδρες στά πολιτικά.Όταν δέ γίνουν άνδρες, επιδίδονται στήν άγάπην προς τούς νέους και δέν ενδιαφέρονται γιά τον γάμο και τήν απόκτηση παιδιών άπό κλίση φυσική, άλλά Οχι μόνον επειδή είναι ικανοποιημένοι άπό τό εθιμον. Οί ίδιοι δέ είναι ευχαριστημένοι νά ζήσουν άγαμοι σ' όλη τους τή ζωή. Όπωσδήποτε ό έχων αυτές τις ιδιό­ τητες εξελίσσεται σέ άτομον μέ εξίσου γεμάτον έρωτα προς τά νεαρά αγόρια κα\ προς τούς εραστές τους, διότι πάντοτε τούς ευχαριστεί ο,τι είναι συγγενές (προς τον χαρακτήρα τους). 145


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Οταν μεν ου ν καϊ αύτώ έκείνω έντυχη τω αυτού ή μισεί καϊ ό παιδεραστής και άλλος πάς, τότε και θαυμαστά εκπλήττονται φιλία τε καϊ οίκειότητι καϊ ερωτι, ουκ εθελοντές ώς έπος ειπείν χωρίζεσθαι αλλήλων ουδέ σμι­ κρόν χρόνον. και οί διατελούντες μετ' αλλή­ λων διά βίου ούτοί είσιν, οι ουδ' άν εχοιεν ειπείν ότι βουλονται σφίσι παρ' αλλήλων γίγνεσθαι, ουδενι γάρ άν δόξειεν τούτ' είναι ή τών αφροδισίων συνουσία, ώς άρα τούτου ένεκα έτερος έτέρω χαίρει συνών ούτως έπι μεγάλης σπουδής' άλλ' άλλο τι βουλομένη έκατέρου ή φυχή δήλη εστίν, δ ου δύναται ειπείν, άλλά μαντεΰεται δ βουλεται, καϊ αίνίττεται. και εί αυτοΐς έν τω αύτώ κατακειμένοις έπιστάς ό "Ήφαιστος, έχων τά Οργα­ να, έροιτο' "Τί έσθ' δ βουλεσθε, ώ άνθρωποι, υμϊν παρ' αλλήλων γενέσθαι;" και εί άπο­ ρουντας αυτούς πάλιν έροιτο' "Άρά γε τούδε επιθυμείτε, έν τω αύτώ γενέσθαι οτι μάλιστα άλλήλοις, ώστε καϊ νύκτα και ήμέραν μή άπολείπεσθαι αλλήλων; εί γάρ τούτου επιθυ­ μείτε, θέλω υμάς συντήξαι καϊ συμφυσήσαι

146


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ά ν τύχει μάλιστα κάποια στιγμή νά συναντήσει τον ΐδιο εκείνο, τό αληθινό του ήμισυ, εΐτε ό παιδε­ ραστής εΐτε οποιοσδήποτε άλλος, τότε πλέον είναι εξαιρετική ή συγκίνηση τους άπό τό αίσθημα στορ­ γής, κοινής καταγωγής κάι έρωτος κάι δέν δέχονται νά αποχωρισθούν ουτε στιγμήν, θά μπορούσα νά ειπώ. Αυτοί πού διανύουν μιά ολόκληρη ζωή μαζί. Οί ΐδιοι δέ δέν θά ήταν σέ θέση νά επηρεάσουν τί θέλει, τελικά, ό ένας άπό τον άλλον. Διότι δέν είναι καθόλου δυνατόν νά πιστεύσει κάνεις οτι είναι ή ερωτική από­ λαυση, και οτι επομένως χάριν αυτής και μόνον ευ­ χαριστούνται νά ζούν μέ τέτοιο σφοδρό πάθος ό ένας μαζι μέ τον άλλον. Μάλλον κάτι άλλο είναι - τ ό βλέ­ πουμε- αυτό πού θέλει ή ψυχή τους γιατί και νά τό εκφράσει κανείς δέν μπορεί, τό αισθάνεται Ομως, τί δηλ. θέλει κάι τούς υποδουλώνει παντοτινά. Κάι άν τήν ώρα πού πλαγιάζουν ό ένας δίπλα στον άλλο, ήρχετο επάνω τους όΉφαιστος μέ τά σύνεργα του κάι τούς ερωτούσε: τί θέλετε ακριβώς άνθρωποι ό ένας μέ τον άλλον, δέν θά ήξεραν νά απαντήσουν και τούς ρωτούσε κάι πάλιν «θέλετε μήπως αυτό, δηλ. νά μεί­ νετε μαζι ό ένας μέ τον άλλον Οσον τό δυνατόν περισσότερον, ώστε νύκτα κάί _ήμέρα νά μήν άποχωρίζεσθε»*;Άν αλήθεια αυτή είναι ή σφοδρή σας επιθυμία, τότε είμαι πρόθυμος νά χύσω κάι νά σάς σφυρηλατή* το «συγκαθεύδειν» ή «συγκατακεΐσθαι» δέν σημαίνει οπωσ­ δήποτε και σαρκικές επαφές και σχέσεις.

147


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

εις τό αυτό,ώστε δυ Οντας ενα γεγονέναι καϊ εως τ άν ζήτε, ώς ένα Οντα, κοινή αμφό­ τερους ζην, χαι έπειδάν άποθάνητε, έκεϊ αύ έν "Αιδου άντι δυοιν ένα είναι κοινή τεθνεώτε' άλλ οράτε εί τούτου έράτε καϊ έξ αρκεί ύμΐν άν τούτου τυχητε'" ταϋτ άκουσας ΐσμεν οτι ούδ άν εις έξαρνηθειη ούδ άλλο τι άν φανειη βουλόμενος, άλλ άτεχνώς οΐοιτ άν άκηκοέναι τούτο ό πάλαι άρα έπεθυμει, συνελθών και συντακεϊς τω έρωμένω έκ δυοιν εις γενέ­ σθαι, του το γάρ έστι τό αίτιον, ότι ή αρχαία φύσις ημών ήν αυτη και ήμεν ολοΐ' του Ολου ούν τή επιθυμία καϊ διώξει έρως Ονομα, και προ τού, ώσπερ λέγω, έν ήμεν, νυνι δέ διά τήν άδικίαν διωκίσθημεν ύπό τού θεού, καθάπερ Αρκάδες ύπό Λακεδαιμονίων φόβος ούν έστιν, έάν μή κόσμιοι ώμεν προς τούς θεούς, Οπως μή και αύθις διασχισθησόμεθα, και περάμεν έχοντες ώσπερ οί έν ταϊς στήλαις καταγραφήν έκτετυπωμένοι, δι απ επρισμένοι κατά τάς ρίνας, γεγονότες ώσπερ λίσπαι. 9

9

9

9

9

9

9

9

148


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

σω μέσα σ' ενα κομμάτι, ώστε άπό δυο νά γίνετε αμέσως ενα, κάι Οσον καιρό ζείτε νά ζείτε κοινή ζωή οί δυο σας σάν ένας και Οταν θά πεθάνετε έκεϊ στον Άδη νά είσθε ένας κάι Οχι δυο, μ' έναν ταυτόχρονο θάνατο. Σκεφθείτε λοιπόν, εάν αυτό θέλετε κάι ποθείτε κάί άν θά μείνετε ευχαριστημένοι έφ' όσον τό επιτύχετε αυτό. Μόλις ακούσετε αυτά, δέν θά έλεγε οχι, ουτε ενας, είμαι ρεραιος, ουτε σα εξεοήλωνε άλλη επιθυμία. Αντίθετα θά πίστευε, πώς άκουσε απαράλ­ λακτα ο,τι επιθυμούσε μέ σφοδρό πόθο τόσον καιρόν, νά ένωθή, δηλ. νά συγχωνευθή μέ τον άγαπημένον του ώστε νά γίνουν ένας αντί δύο. Ή αιτία είναι αύτου (του πράγματος) κάί ή πρώτη μας φύσις ήταν αυτή κάί τό γεγονός ότι κάποτε είμαστε ολόκληροι. Ό πόθος καϊ ή ορμή τής ολοκλή­ ρωσης άπεκλήθη Έρως. Προηγουμένως, στο ξαναλέω, είμαστε ενα, τώρα Ομως έξ αιτίας τών αμαρτιών μας μας έχει διαμελί­ σει ό θεός, όπως οί Σπαρτιάτες τούς Άρκάδες. Υπάρ­ χει μάλιστα φόβος, άν δέν είμεθα εύπειθεΐς προς τούς θεούς, νά μάς διαμελίσει ό Ζεύς, γιά δεύτερη φορά και νά γυρίζουμε τότε σέ κατάσταση ανάλογη μέ τις ανάγλυφες μορφές πού ακούγονται «κατά κρόταφον», στις στήλες, πριονισμένοι στο μέσον άπό τή μύτη, άπό κατάντημα διχοτομημένου αστραγάλου. 149


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

άλλά τούτων ένεκα πάντ' άνδρα χρή άπαντα παρακελεύεσθαι εύσεβείν περι θεούς, ίνα τά μέν έκφύγωμεν, τών δέ τύχωμεν, ώς 6 "Ερως ήμίν ήγεμών και στρατηγός, ώ μηδεις εναντία πραττετω -πράττει δ εναντία όστις θεοίς απεχθάνεται- φίλοι γάρ γενόμενοι καϊ διαλλαγέντες τω θεώ έξευρήσομέν τε και έντευξόμεθα τοίς παιδικοίς τοίς ήμετέροις αυτών, δ τών νυν ολίγοι ποιου σι. καϊ μή μοι υπολάβη Ερυξίμαχος, κωμωδών τον λόγον, ώς Παυσανίαν καϊ Αγάθωνα λέγω -ίσως μέν γάρ καϊ ούτοι τούτων τυγχάνουσιν οντες και είσιν αμφότεροι τήν φύσιν άρρενες- λέγω δέ ούν εγωγε καθ' απάντων καϊ ανδρών καϊ γυναι­ κών, οτι ούτως άν ημών τό γένος εύδαιμον γένοιτο, εί έκτελέσαιμεν τον έρωτα καϊ τών παιδικών τών αυτού έκαστος τύχοι εις τήν άρχαίαν άπελθών φύσιν. εί δέ τούτο άριστον, άναγκαίον καϊ τών νϋν παρόντων τό τούτου έγγυτάτω άριστον είναι* τούτο δ' έστι παι­ δικών τυχείν κατά νούν αύτώ πεφυκότων ού δή τον αίτιον θεόν ύμνουντες δικαίως άν ύμνοίμεν "Ερωτα, δς εν τε τω παρόντι ημάς 9

150


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Γιά τούς λόγους αυτούς πρέπει ό ένας νά συμβου­ λεύει τον άλλον, νά σέβεται τούς θεούς, γιά νά απο­ φύγουμε εκείνα, νά πραγματώσωμε δέ τά άλλα, κα­ θώς όΈρως, οδηγητής μας κα\ κυβερνήτης είναι τελι­ κά. Κάνεις νά μήν αντιδρά εναντίον του και αντιδρά αυτός πού προκαλεί τό μίσος τών θεών. Ένώ άν γίνομε αγαπημένοι του θεού κα\ εχομεν ειρήνη μαζί του θά ανακαλύψουμε κάι θά επικοινωνήσουμε πραγματι­ κά μέ τούς ερωμένους μας τούς αληθινά δικούς μας, πράγμα πού λίγοι κατορθώνουν σήμερα. Κι ας μή νο­ μίσει όΈρυξίμαχος, γιά νά περιπαίξει μέ τήν ομιλία, οτι αναφέρομαι στον Παυσανία και τον Αγάθωνα. Εί­ ναι δυνατόν νά ανήκουν κα\ αυτοί σέ κείνους και νά είναι κάί οί δύο άρρενες. Άλλά εγώ ομιλώ γιά Ολους ανεξαιρέτως, γι' άνδρες κάί γυναίκες, Οτι μόνον έτσι θά επιτύχουμε εύδαιμονίαν, άν δηλ. φθάσουμε στο φυσικό τέλος του έρωτος κάί εύρει ό καθένας μας τον άγαπημένον του, τον δικό του, ώστε νά έπανέλθη στήν πρωταρχική κατάσταση. Κάί άν αυτό είναι τό ιδανικό, αυτό πού είναι πλη­ σιέστερα προς αυτό τώρα είναι αναγκαστικά τό καλύ­ τερο. Κάί αυτό είναι νά εύρη κανείς έναν άγαπημένον κατά τις προτιμήσεις του. Έάν θέλωμεν τώρα νά εξυμνήσουμε τον θεό πού δώρισε αυτό, είναι δίκαιο νά υμνήσουμε τον Έ ρ ω τ α ό 151


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

πλείστα ονινησιν εις το οικειον αγων, και εις τό έπειτα ελπίδας μεγίστας παρέχεται, ημών παρεχομένων προς θεούς εύσέβειαν, καταστήσας ημάς εις τήν άρχαίαν φύσιν και ίασάμενος μακάριους καϊ εύδαίμονας ποιήσαι. Ούτος, έφη, ώ Έρυξίμαχε, δ έμδς λόγος έστι περι "Ερωτος... Εγώ δέ δή βούλομαι πρώτον μέν ειπείν ώς χρή με ειπείν, έπειτα ειπείν, δοκού σι γάρ μοι πάντες οι πρόσθεν είρηκότες ού τον θεδν έγκωμιάζειν άλλά τούς ανθρώπους εύδαιμονιζειν τών αγαθών ών ό θεός αύτοΐς αίτιος* όποιος δέ τις αυτός ών ταύτα έδωρήσατο, ούδεις εΐρηκεν. εις δέ τρόπος ορθός παντός επαίνου περι παντός, λόγω διέλθει ν οίος οίων αίτιος ών τυγχάνει περί ού άν ό λόγος Τ}, ούτω δή τον "Ερωτα και ημάς δίκαιον έπαινέσαι πρώτον αυτόν οίος έστι ν, έπειτα τάς

152


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

όποιος και τώρα μας προσφέρει πλήθος ενέργειας, διότι μας οδηγεί στις συγγενείς προς ημάς φύσεις και χαρίζει πλούσιες ελπίδες γιά τό μέλλον, έφ' Οσον εμείς σεβόμεθα τούς θεούς, γιά νά μάς επαναφέρει στήν αρχική μας κατάσταση και νά μάς θεραπεύσει, νά μάς κάνει, έτσι μακάριους κα\ ευτυχείς. Αυτός, είναι είπεν (ό Αριστοφάνης), Έρυξίμαχε, ό λόγος μου ...» Μετά ενα διάλειμμα κα\ μιά διαδικαστική κυρίως συζήτηση, τον λόγον λαμβάνει, στο Συμπόσιον ο Άγάθων, ό όποιος είναι ηθοποιός κάι λέγει τά έξης περαιτέρω. Λόγος τοΰ Αγάθωνος Έ γ ώ λοιπόν θέλω πρώτα νά ομιλήσω, γιά νά εξη­ γήσω πώς θά ομιλήσω, κάι έπειτα-νά αρχίσω νά ομι­ λώ. Διότι, καθώς βλέπω, Οσοι ομίλησαν πρ\ν άπό εμένα Ολοι καλοτύχισαν τούς ανθρώπους γιά τά αγα­ θά πού τούς χαρίζει ό θεός άλλά δέν υμνολόγησαν τό θεό. Άλλά τί είναι αυτός (ό θεός) πού τούς έδώρισε αυτά τά αγαθά, αυτό κανείς δέν τό έχει αναπτύξει (ή περιγράψει). Ό μ ω ς ένας τρόπος επαίνου, λίαν ορθός άπό τον οποιονδήποτε (έπαινέτην) γιά ό,τιδήποτε (έπαινετέο) είναι νά αναπτύξει μΐ τον λόγον του, ποιος είναι αυτός περι του όποιου ό λόγος κάι ποιά είναι τυχόν τά έργα του. Όμοίως' λοιπόν κάι ημείς τον έρωτα πρέπει νά έγκωμιάσομε, πρώτον τί είναι ό 153


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Βόσεις.φημϊ ούν εγώ πάντων θεών εύδαιμόνων όντων "Ερωτα, εί θέμις καϊ άνεμέσητον ει­ πείν, εύδαιμονέστατον είναι αυτών, κάλλιστον οντά και άριστον, εστί δέ κάλλιστος ών τοιόσδε. πρώτον μέν νεώτατος θεών, ώ Φαιδρέ, μέγα δέ τεκμήριον τω λόγω αυτός παρέχεται, φεύγω ν φυγή τό γήρας, ταχύ δν δήλον οτΐ' θάττον γοϋν του δέοντος ήμϊν προσέρχεται, δ δή πέφυκεν "Ερως μισεϊν καϊ ούδ εντός πολλού πλησιάζει ν. μετά δέ νέων άει συνεστί τε και έστι ν ό γάρ παλαιός λόγος εύ έχει, ώς δμοιον όμοιω άει πελάζει. έγώ δέ Φαίδρω πολλά άλλα ομολόγων τούτο ούχ ομολογώ, ώς "Ερως Κρόνου καϊ Ίαπετού αρχαιότερος έστιν, άλλά φημι νεώτατον αυτόν είναι θεών καϊ άει νέον, τά δέ παλαιά πράγματα περι θεούς, ά Ησίοδος καϊ Παρ­ μενίδης λέγουσιν, Ανάγκη καϊ ούκ "Ερωτι γεγονέναι, εί εκείνοι αληθή έλεγον ού γάρ άν έκτομαϊ ουδέ δεσμοί αλλήλων έγίγνοντο και άλλα πολλά και βίαια, εί "Ερως έν αύτοΐς ή ν, άλλά φιλία καϊ ειρήνη, ώσπερ νύν, έξ ού 7

154


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

έρως δ ίδιος κάι μετά ποιά είναι τά δώρα του. Λέγω λοιπόν μέ δύναμη. Άπό Ολους τούς θεούς, πού Ολοι τους είναι εύδαίμονες πρώτος στήν ευδαι­ μονία είναι όΈρως διότι είναι ό ωραιότερος σέ κάλλος και σέ αρετή, (άν δέν είναι αμαρτία κάί κρίμα νά τό ειπώ) διότι είναι ωραιότερος σέ κάλλος και αρετή. Στο κάλλος είναι πρώτος μέ τά εξής προσόντα. Πρώτον είναι ό νεώτερος μεταξύ τών θεών. Φαιδρέ, μεγάλην απόδειξη αυτού μάς προσφέρει ό Τδιος. Αποφεύγει τό γήρας και τό γήρας ώς γνωστόν είναι γοργόν, μάς καταφθάνει ταχύτερα, άπ' Οσον πρέπει. Αυτό λοιπόν είναι στή φύση του όΈρως, τό νά μισεί (τό γήρας) κάί ούτε άπό μακριά νά πλησιάζει άλλά νά συνευρίσκεται πάντα μέ νέους. Ή παλιά παροιμία έχει δίκαιο, Ομοιος τον ομοιον πάντα αναζητά. Μέ τό Φαιδρό λοιπόν εγώ, άν και συμφωνώ σέ πολλά άλλα, όμως δέν συμφωνώ οτι ό Έ ρ ω ς είναι παλαιότερος άπό τον Κρόνο κάί τόν'Ιαπετό. Αντίθετα ισχυρίζομαι ότι (όΈρως) είναι ό νεώτατος τών θεών κάί πάντοτε νέος, τά παλαιά εκείνα επεισόδια, πού διηγούνται γιά τούς θεούς ό Ησίοδος, ό Παρμενίδης, οτι ή Ανάγκη και όχι όΈρως τά έδημιούργησεν, είναι αληθινά άν είναι αληθινά όσα εκείνοι (Ήσιοδ., Παρμ.) έλεγαν. Άλλωστε δέν θά συνέβαιναν ακρωτηριασμοί και φυλακίσεις κάί άλλες βίαιες πράξεις, άν Τσως ήσαν μεταξύ τους ό Έ ρ ω ς αλλά, μόνον αγάπη και 155


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

"Ερως τών θεών βασιλεύει, νέος μέν ούν έστι, προς δέ τω νέω απαλός" ποιητοϋ δ έστι ν ενδεής οίος ήν "Ομηρος προς το έπιδεΐξαι θεού άπαλότητα. "Ομηρος γάρ "Ατην θεόν τέ φησιν είναι καϊ άπαλήν -τούς γοϋν πόδας αυτής απαλούς είναι- λέγων τής μένθ' απαλοί πόδες' ού γάρ έπ οΰδεος πιλναται, άλλ άρα ή γε κατ' ανδρών κράατα βαίνει. Καλώ ούν δοκεϊ μοι τεκμηριω τήν άπα­ λότητα άποφαίνειν, ότι ούκ έπι σκληρού βαίνει, άλλ επι μαλθακού, τω αύτώ δή και ήμεϊς χρησόμεθα τεκμηριω περί "Ερωτα οτι απαλός, ού γάρ έπι γής βαίνει ,ούδ έπι κρανιών, ά έστι ν ού πάνυ μαλακά, άλλ έν τοις μαλακωτάτοις τών Οντων και βαίνει και οικεί, έν γάρ ήθεσι καϊ φυχαΐς θεών και ανθρώπων τήν οΐκησιν ΐδρυται, και ούκ αύ έξης έν πάσαις ταϊς φυχαϊς, άλλ ητινι άν σκληρό ν ήθος έχουση έντυχη, απέρχεται, η δ άν μαλακόν, οίκίζεται. άπτόμενον ούν άει καϊ ποσιν και πάντη έν μαλακωτάτοις τών μαλακωτάτων, άπαλώτατον ανάγκη είναι, νεώτατος μέν δή έστι και άπαλώτατος, προς 9

9

9

9

9

9

9

9

ι 6 5


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ειρήνη καθώς και τώρα, άφ' Οτου ό'Έρως βασιλεύει εκεί τών θεών. Είναι λοιπόν νέος και γιά τούτο απαλός. Ποιητής, Οπως ό Όμηρος θά έχρειάζετο νά περιγράψει τήν άπαλότητα του θεου.ΌΌμηρος λοιπόν λέγει γιά τήν 'Άτη οτι είναι θεά απαλή στά πόδια της, (τουλάχιστον αυτά είναι απαλά), μέ τις λέξεις: κι έχει απαλά τά πόδια μηδ' εγγίζει τή γή, μόνον κορφή πατάει, κεφάλια θνητών. Όνομαστό δείγμα τής άπαλότητάς της παρουσιά­ ζει, οτι περιπατεί στά μαλακά κάι Οχι στά σκληρά. Αυτό δέ τό Τδιο επιχείρημα θά χρησιμοποιήσουμε σχετικά μέ τον έρωτα, οτι (είναι) απαλός, Οχι επάνω στή Γή, ούτε στά κρανία επάνω περιπατεί πού δέν είναι κάι τόσον μαλακά, άλλά πάνω σέ μαλακώτερα αντικείμενα κατοικεί και έχει στήσει τήν κατοικίαν του στά αισθήματα κάι τις ψυχές τών ανθρώπων. Και ούτε πάλιν αδιακρίτως σ' Ολες τις ψυχές* άλ­ λά άπό τήν οποία έχει σκληρά αισθήματα απομακρύ­ νεται, εγκαθιδρύεται δέ σέ οποίαν έχει λεπτά αισθή­ ματα ερχόμενος σέ επαφή συνεχώς μέ τά πόδια του και μέ Ολον του τό είναι μέ τά μαλακώτερα ανάμεσα στά μαλακώτερα θά είναι δέ λεπτός κάι απαλός κατ' ανάγκην σέ πάρα πολλά πράγματα. Είπαμε οτι είναι νεώτατος κάι άπαλώτατος.Έκτος 157


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ Ε/ίΛΗΝΩΝ

δέ τούτοις υγρός τό είδος, ου γάρ άν οίος τ'

ήν πάντη περιπτυσσεσθαι ουδέ διά πάσης φνχής καϊ είσιών τό πρώτον λανθάνειν καϊ έξιών, εί σκληρός ήν. συμμέτρου δέ καϊ υγράς ιδέας μέγα τεκμήριον ή ευσχημοσυνη, δ δή διαφερόντως έκ πάντων ομολογουμένως "Ε­ ρως έχεί' άσχημοσύνγι γάρ καϊ "Ερωτι προς αλλήλους άει πόλεμος, χρόας δέ κάλλος ή κατ' άνθη δίαιτα του θεού σημαίνει' άνανθεί γάρ καϊ άπηνθηκότι καϊ σώματι καϊ φοχη καϊ αλλω οτωουν ουκ ενιζει Ερως, ου ο αν ευανθής τε καϊ ευώδης τόπος η, ενταύθα δέ καϊ "ζει καϊ μένει. Περι μέν ουν κάλλους τού θεού καϊ ταύτα ικανά καϊ έτι πολλά λειπεται, περι δέ αρετής "Ερωτος μετά ταύτα λεκτέον, τό μέν μέγιστον οτι "Ερως οΰτ' αδικεί ουτ' αδικείται ουτε υπό θεού ουτε θεόν, ουτε υπ' άνθρωπου ουτε άνθρωπον. ουτε γάρ αυτός βία πάσχει, ε"τι πάσχει -βία γάρ "Ερωτος ουχ άπτεται* ουτε ποιών ποιεί- πάς γάρ εκών "Ερωτι πάν υπηρετεί, ά δ' άν εκών έκόντι όμολογήση,

158


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

δέ άπό αυτό κα\ λίαν υγρός στήν μορφή» Αλλιώς δέν θά κατώρθωνε νά προσαρμόζεται στο κάθε τι κάι νά επιχειρεί απαραιτήτως στο βάθος κάθε ψυχής κατ' αρχήν κάι πάλιν νά εισχωρεί καϊ νά άποχωρή άν ήταν δύσκαμπτος. Ή κομψοπρέπεια δέ είναι δείγμα αρμονικής και ευλύγιστης φύσης. Αυτή δέ τήν κατέχει σέ μεγάλο βαθμό πάνω άπ' Ολους (κα\ τούτο Ολοι τό αναγνωρί­ ζουν), όΈρως· άσχημία δέ κάι Έ ρ ω ς έχουν μεταξύ τους αιώνιο πόλεμο. Πάλιν δέ τήν ωραιότητα τού χρώματος, τήν φανερώνει ή διαμονή τού θεού μέσα στά άνθη. Ό Έ ρ ω ς δέν κατοικεί ούτε σέ σώμα, ούτε σέ πνεύμα, ούτε σέ τίποτε άλλο άνάνθιστον ή μαρα­ μένο, Οπου Ομως ό τόπος είναι ανθισμένος κάι πλήρης άπό μυρωδιές (ωραίες) εκεί όΈρως εδρεύει και παρα­ μένει. Γιά τό κάλλος τού θεού λοιπόν κάι αυτά είναι αρκετά, άλλά ακόμη μπορεί νά λεχθούν περισσότερα. Τώρα πρέπει νά γίνει λόγος γιά τήν αρετή τού Έρωτος. Τό σημαντικώτερον είναι οτι όΈρως ούτε αδικεί, ούτε τον αδικούν, ούτε θεός ούτε θεόν, ούτ' άνθρωπος ούτ' άνθρωπον. Διότι μέ βία ούτε ό ΐδιος παθαίνει αυτό πού παθαίνει (ή βία δέν τον εγγίζει τον έρωτα) ούτε ενεργεί (μέ εξαναγκασμό) δέ ο,τι ενεργεί. Ελευθέρως υπηρετεί ό καθείς σέ ο,τι άφορα στον ε159


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

φασϊν "οίπόλεως βασιλής νόμοι"δίκαια είναι, προς δέ τή δικαιοσύνη σωφροσύνης πλείστης μετέχει, είναι γάρ ομολογείται σωφροσύνη τό κρατείν ηδονών και επιθυμιών, "Ερωτος δέ μηδεμίαν ήδονήν κρείττω είναΐ' εί δέ ήττους, κρατοίντ' άν ύπό "Ερωτος, ό δέ κρατοϊ, κρα­ τών δέ ηδονών και επιθυμιών ό "Ερως διαφερόντως άν σωφρονοϊ. καϊ μην εις γε άνδρείαν "Ερωτι "ούδ' "Αρης άνθίσταται." ού γάρ έχει "Ερωτα "Αρης, άλλ "Ερως Άρη Αφροδίτης, ώς λόγος- κρείττων δέ ό έχων του έχομένου' τοΰ δ άνδρειοτάτου τών άλ­ λων κρατών πάντων άν άνδρειότατος εΐη. πε­ ρι μέν ούν δικαιοσύνης καϊ σωφροσύνης καϊ ανδρείας του θεού εΐρηται, περι δέ σοφίας λει­ πεται ' Οσον ούν δυνατόν, πειρατέον μή ελλεί­ πει ν. καϊ πρώτον μέν, IV αύ καϊ έγώ τήν ήμετέραν τέχνην τιμήσω ώσπερ Ερυξίμαχος τήν 9

9

ι6ο


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ρωτα Οσα δέ ελεύθερος (άνθρωπος) μέ ελεύθερον θά συμφωνήσει, λέγουν οί άρχοντες τής πο��ιτείας, δηλ. οί νόμοι, είναι δίκαια. Μαζι μέ δικαιοσύνη ν, μέ σωφροσύνη άφθονη είναι ό Έ ρ ω ς προικισμένος, κυριαρχεί έπ\ τών ηδονών και τών έπιθυμιών.Όμως λέγουν καμμιά ηδονή δέν είναι ισχυρότερη άπό τον έρωτα. Επειδή είναι κατώτερα, λοιπόν κυριαρχούνται φυσικά άπό τόνΈρωτα και κυριαρχεί και σ' αυτά κάι επειδή κυριαρχεί τών ηδονών κάι τών επιθυμιών ό Έρως, θά διαθέτει ασύγκριτη σωφροσύνη. Και πάλιν στήν γενναιότητα όΈρως δέν συγκρίνε­ ται στο μέτρο τής γενναιότητος μέ τον Άρη διότι δέν κατέχει ό Άρης τόνΈρωτα, άλλά ό'Έρως τής Αφρο­ δίτης τον Άρη, Οπως λέγουν. Δέν είναι δέ ό ισχυ­ ρότερος ό κατεχόμενος άπό τον κατέχοντα. Αφού λοιπόν κατανικά (όΈρως) τον γενναιότερο άπό Ολους τούς άλλους, θά είναι γενναιότερος άπό Ολους. Αυτά περι τής δικαιοσύνης, τής σωφροσύνης, τής γενναιότητος του θεοϋ. Υπολείπεται (νά γίνει λόγος) περ\ τής σοφίας. Και ας μή καθυστερήσουμε σ' αυτό Οσον είναι δυνατόν. Κάι πρώτα (νά αποδώσω τις τιμές κι εγώ στήν τέχνη μας Οπως είπαμε ό Έρυξίμαχος γιά τήν δική ι6ι


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

αυτού, ποιητής 6 θεός σοφός ούτως ώστε και άλλον ποιήσαΐ' πάς γοΰν ποιητής γιγνεται, "καν άμουσος Τ] τό πριν," ου άν "Ερως άφηται. ώ δή πρέπει ημάς μαρτυρίω χρήσθαι, οτι ποιητής 6 "Ερως αγαθός έν κεφάλαιω πάσαν ποίησιν τήν κατά μουσικήν ά γάρ τις ή μή εχει η μη οιοεν, ουτ αν ετερω οοιη ουτ αν άλλον διδάξειεν. και μεν δή τήν γε τών ζώων ποίησιν πάντων τις έναντιώσεται μή ουχί "Ερωτος είναι σοφίαν, Ϊ] γιγνεται τε καϊ φύε­ ται πάντα τά ζώα; άλλά τήν τών τεχνών δημιουργίαν ούκ ΐσμεν, οτι ού μέν άν 6 θεός ούτος διδάσκαλος γένηται, έλλόγιμος και φανός απέβη, ού 'δ' άν "Ερως μή έφάφηται, σκοτεινός; τοξικήν γε μήν και ίατρικήν και μαντικήν Απόλλων άνηϋρεν επιθυμίας και έρωτος ήγεμονεύσαντος, ώστε και ούτος "Ερωτος άν εΐη μαθητής, καϊ Μούσαι μουσι­ κής καϊ "Ηφαιστος χαλκείας καϊ Αθηνά ίστουργίας και Ζεύς κυβερνάν θεών τε καϊ ανθρώπων.

ι6ι


ΟΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ

ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

του), δ θεός είναι τόσον σοφός, ποιητής, ώστε μπορεί νά κάνει ποιητήν κι έναν άλλον. Μεταβάλλεται δέ σέ ποιητή αυτός τον όποιον θά εγγίζει όΈρως ακόμη κι άν ήταν πριν σ' αυτόν ξένη μούσα. Πρέπει λοιπόν νά προσφέρουμε ώς μαρτυρία, τό οτι ό Έ ρ ω ς είναι εξαίρετος δημιουργός σέ κάθε μορφή δημιουργίας τής τέχνης τών Μουσών. Άλ­ λωστε κάνεις αυτά που δέν ξέρει ή δέν κατέχει, δέν θά μπορούσε ουτε σέ άλλον νά τά προσφέρει ουτε σέ άλλον νά τά διδάξει. "Ύστερα ή δημιουργία τών έμψυχων Ολων είναι ή τέχνη του έρωτος (σ' αυτό κάνεις δέν έχει αντίρρηση). Μέ αυτό γίνονται και αναπτύσσονται τά έμψυχα. Και μήπως κάι στήν εξάσκηση τών πρακτικών τεχνών δέν είναι γνωστόν ότι ό θεός αυτός θά είναι διδάσκαλος κα\ σέ όσους γίνει διδάσκαλος αυτός θά γίνουν φωτεινοί κα\ διάσημοι; Θά γίνουν δέ σκοτεινοί Οσοι, τούς όποιους ό "Ερως δέν θά έγγίσει. Ό τ α ν έξαφνα ό Απόλλων εφεύρε τήν τέχνη τών τόξων, τήν ιατρική, τή μαντική, τον δρόμον του έδει­ ξαν ό πόθος κάί ό'Έρως, ώστε κάί εκείνος θά έπρεπε νά είναι μαθητής τοΰ "Ερωτος, και οί Μούσες στή μουσική, κάί ό "Ήφαιστος στήν μεταλλουργία, κάί ή Αθηνά στήν υφαντουργική κάί ό Ζεύς νά κυβερνά και νά οδηγεί θεούς και ανθρώπους. ι6

3


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Οθεν δή και κατεσκευάσθη τών θεών τά πράγματα "Ερωτος έγγενομένου, δήλον οτι κάλλους -αΐσχει γάρ ουκ επι ερως- προ του δέ, ώσπερ έν άρχτ} είπον, πολλά καϊ δεινά θεοΐς έγίγνετο, ώς λέγεται, διά τήν τής Ανάγκης βασιλείαν επειδή δ' 6 θεός ούτος έφυ, έκ του έράν τών καλών πάντ' αγαθά γέγονεν και θεοΐς και άνθρώποις. Ούτως έμοι δοκει, ώ Φαιδρέ, "Ερως πρώτος αυτός ών κάλλιστος και άριστος μετά του το τοίς άλλοις άλλων τοιούτων αίτιος είναι, επέρχεται δέ μοί τι και έμμετρον ειπείν, οτι ούτος έστι ν ό ποιών είρήνην μεν έν άνθρώποις, πελάγει δέ γα­ λήνη ν νηνεμίαν, άνεμων κοίτην ΰπνον τ' ένι κήδει. Ούτος δέ ημάς άλλοτριότητος μέν κενοί, οίκειότητος δέ πληροί, τάς τοιάσδε συνόδους μετ' αλλήλων πάσας τιθεις συνιέναι, έν έορταίς, έν χοροίς, έν θυσίαισι γιγνόμενος ήγε-

164


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Έτσι επεβλήθη τάξη στις σχέσεις τών θεών όταν δ Έ ρ ω ς ετέθη μεταξύ τους, βέβαια ο Έ ρ ω ς προς τό ώραΐον ώ ς Έ ρ ω ς δέν συγκατοικεί μέ τήν ασχήμια. Ένώ προηγουμένως, όταν έβασίλευε ή Ανάγκη μεταξύ τών θεών, όπως προανέφερα στήν αρχή, έσημειώνοντο πολλές αγριότητες μεταξύ τών θεών. Άλλά άπό τότε ενεφανίσθη ό θεός αυτός, κάθε καλόν κάι ωραίο μεταξύ τών θεών κάί τών ανθρώπων άπό τον έρωτα δημιουργήθηκε. Μ! αυτά, νομίζω, Φαιδρέ, όΈρως είναι πρώτος ό ΐδιος καθώς είναι ωραιότατος κάί τελειότατος, έγινε πρόξενος δέ αναλόγων χαρισμάτων κάί γιά τούς άλλους.Έρχεται δέ κάι κάτι νά προσθέσω κατά τρόπον εμμετρον, γιά. Οσα όΈρως μπορεί νά δημιουργήσει στους ανθρώπους ειρήνη στά πελάγη γαλήνη κι άπανεμιά κοιμίζει τούς άνεμους στά θλιμμένα χαρίζει υπνο κορμιά. Αυτός είναι πού αφαιρεί τήν εχθρότητα μεταξύ μας, μάς πλημμυρίζει μέ οικειότητα, τις παρόμοιες μεταξύ μας συγκεντρώσεις, αυτός τις ορίζει κάι πρώ­ τος κινείται στά πανηγύρια, τά χοροστάσια, τις τελε­ τές. Εξασφαλίζει μειλιχιότητα, εξαφανίζει τήν αγριότητα, χαρίζει δώρα εύμένειας, αρνείται τά δώρα τής δυσμένειας. Είναι στοργικός, μαλακός, τό καύχη­ μα τών θεών, τό θέαμα τών σοφών, ζηλευτός σ' αύ165


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΑ/1ΗΝΩΝ 9

μών πραότητα μεν πορίζων, αγριότητα δ έξορίζων φιλόδωρος εύμενείας, άδωρος δυσμέ­ νειας· ΐλεως αγαθός* θεατός σοφοίς, αγαστός θεοΐς* ζηλωτός άμοίροις, κτητός ευμοίροις* τρυφής, άβρότητος, χλιδής, χαρίτων, ίμερου, πόθου πατήρ* επιμελής αγαθών, αμελής κα­ κών εν πόνω, εν φόβω, εν πόθω, έν λόγω κυ­ βερνήτης, επιβάτης, παραστάτης τε καϊ σωτήρ άριστος, συμπάντων τε θεών καϊ ανθρώπων κόσμος, ήγεμών κάλλιστος και άριστος, ώ χρή έπεσθαι πάντα άνδρα έφυμνοΰντα καλώς, ωδής μετέχοντα ήν άδει θέλγων πάντων θεών τε και ανθρώπων νόημα.

ι66


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

τούς πού δέν τον ζουν, θησαυρός γι αυτούς πού τον έχουν. Πατέρας τής Άπολαύσεως, τής Άνέσεως, τής Ευμάρειας, τών Θέλγητρων, τής Λαχτάρας, του Πό­ θου, αγρυπνεί γιά τούς καλούς, αδιαφορεί γιά τούς κακούς σέ κάθε τόπον, σέ κάθε φόβο, σέ κάθε πόθο, σέ κάθε λόγο, πηδαλιούχος, πολεμιστής, συμμαχητής, κάι τέλειος σωτήρας. Ό λ ω ν μαζι τών θεών κάι τών ανθρώπων κόσμημα πανέμορφο κάι πανίσχυρος οδη­ γητής. Ό άνθρωπος οφείλει νά ακολουθεί αυτόν μέ αρμονικά ύμνολογήματα, στο τραγούδι νά ενώνει τή φωνή του, κάί νά σαγηνεύει τά στήθη Ολων τών θεών και τών θνητών». Έδώ τελείωσε ό λόγος του Αγάθωνος. Σελίδες ερμηνευ­ τικές και ύμνολογικές του έρωτος μοναδικές στήν παγκόσμια γραμματεία. Μετά τό τέλος τής ομιλίας του Αγάθωνος οί Συμποσια­ στές προχωρούν σέ μιά κριτική ευμενή, γιά τον λόγο του Αγάθωνος, ανάλογα και ή νεώτερη κριτική τον έθεώρησε ώς τις ωραιότερες σελίδες πού υμνολόγησαν τον έρωτα. Στή συνέχεια ακολουθεί ένας σύντομος διάλογος μεταξύ Αγάθωνος και Σωκράτους, όπου ο Σωκράτης έρωτα τον Αγάθωνα, έάν ό "Ερως δέν είναι Έ ρ ω ς κάποιου ορισμένου προσώπου, κατ' αρχήν, εκείνου πού μάς λείπει, ώς στοιχείο του εαυτού μας οτι ό καθείς αγαπά αυτό πού δέν είναι ακόμη στήν διάθεση του. Και στήν ανακεφαλαίωση τής συζητήσεως αυτής, ό Σω­ κράτης λέγει ότι όΈρως αγαπά κάτι τό εξω αυτού, και δεύ­ τερον είναιΈρως αυτού τον οποίον δέν διαθέτει.

167


Καϊ σέ μέν γε ήδη έάσω' τον δέ λόγον τον περί τοΰ "Ερωτος, ον ποτ' ηχούσα γυναικός Μαντινιχής Διοτίμας, ή ταΰτά τε σοφή ή ν χαϊ άλλα πολλά -χαϊ Αθηναιόις ποτέ θυσαμένοις προ τοΰ λοιμοΰ δέχα έτη άναβολήν έποιησε τής νόσου, ή δή χαϊ έμέ τά ερωτικά έδιδαξενδν ούν εκείνη έλεγε λόγον, πειράσομαι ύμΐν διέλθει ν έκ τών ώμολογημένων έμοϊ καϊ Αγάθωνι, αυτός έπ' έμαυτού, Οπως άν δύνωμαι. δει δή, ώ Αγάθων, ώσπερ σύ διηγήσω, διέλθει ν αυτόν πρώτον, τις έστιν ό "Ερως καϊ ποιος τις, έπειτα τά έργα αυτού, δοκεϊ ούν μοι ραστον είναι ούτω διελθεϊν, ώς ποτέ με ή ξένη άνακρίνουσα διφι. σχεδόν γάρ τι καϊ έγώ προς αυτήν έτερα τοιαύτα ϊλεγον οίάπερ νύν προς έμέ Αγάθων, ώς εΐη ό "Ερως μέγας θεός, εΐη δέ τών καλών ήλεγχε δή με τούτοις τοις λόγοις οίσπερ έγώ τούτον, ώς ούτε καλός εΐη κατά τον έμόν λόγον ούτε αγαθός. 9

ι68


Λόγος τής Διοτίμας (διά του στόματος του Σω­ κράτους) Ό Σωκράτης αρχίζει νά διηγείται τον λόγον τής Διοτίμας περι τουΈρωτος.Ή Διοτίμα ήταν γυναίκα μάντις άπό τήν Μαντινεία/ και ήταν, γράφει ό Πλά­ των, σοφή σέ πολλά πράγματα καϊ κάποτε επέτυχε νά σώσει τους Αθηναίους άπό τήν νόσον, γιά δέκα χρόνια τουλάχιστον. Αυτή λέγει ό Σωκράτης είναι ή διδάσκουσα του Έρωτος τό κεφάλαιον, τήν θεωρίαν λοιπόν εκείνης, περί του Έρωτος, θά διηγηθή ό Σω­ κράτης. Αέγει ό Σωκράτης ότι τό απλούστερο ν λοιπόν θά είναι, νομίζω, νά τά εκθέσω κατά τον τρόπον που μου τ' ανέπτυσσε τότε ή ξένη, θέτουσα σέ μένα ερωτήσεις. Διότι κάι έγώ υπεστήριζα τότε ανάλογες απόψεις απέναντι εκείνης, καθώς προ ολίγου απέναντι μου ό Αγάθων. "Οτι ό "Ερως είναι μεγάλος θεός καϊ οτι ανήκει στήν κατηγορία τών ωραίων. Κάι εκείνη μέ αντέκρουσε μέ τά Ιδια επιχειρήματα, και έγώ τότε τον αντέκρουσα, οτι δηλ. σύμφωνα μέ τά λόγια μου, ούτε ωραίος είναι ό "Ερως ούτε αγαθός.

169


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Καϊ έγώ, Πώς λέγεις, έφψ, ώ Διοτίμα; αι­ σχρός άρα 6 "Ερως έστι καϊ κακός; Και ή, υυκ ευφημησεις; εφη' ή οιει, οτι αν μή καλόν η, άναγκαίον αυτό είναι αίσχρόν;

Μάλιστα γε. Ή και άν μή σοφόν, άμαθες; ή ουκ ϊ}σθησαι οτι εστίν τι μεταξύ σοφίας και άμαθίας; Τί τούτο; Τό ορθά δοξάζειν καϊ άνευ τού εχειν λόγον δούναι ουκ οίσθ\ εφη, οτι ουτε έπίστασθαίέστιν -άλογον γάρ πράγμα πώς άν εΐη επιστήμη; ουτε άμαθία- τό γάρ τού οντος τυγχάνον πώς άν εΐη άμαθία; - έστι δε δήπου τοιούτον ή ορθή δόξα, μεταξύ φρονήσεως και άμαθίας. Αληθή, ή ν δ' έγώ, λέγεις. Μή τοίνυν ανάγκαζε δ μή καλόν έστιν αίσχρόν είναι, μηδέ δ μή αγαθόν, κακόν, οΰτω δέ καϊ τον "Ερωτα επειδή αυτός ομολογείς μή είναι αγαθόν μηδέ καλόν, μηδέν τι μάλλον οΐου δείν αυτόν αίσχρόν και κακόν είναι, άλλά τι μεταξύ, έφη, τούτοι ν. Καϊ μήν, ήν δ έγώ, ομολογείται γε παρά πάντων μέγας θεός είναι. 9

170


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Κάι έγώ ερώτησα τότε. Τί λέγεις, Διοτίμα, ό "Ερως είναι άσχημος και κακός; Μή βλασφημείς είπεν εκείνη (ή μάντις) ή μήπως νομίζεις, πώς ο,τι δέν είναι ώραΐον, είναι αναγκα­ στικά άσχημον; Και βεβαίως. "Ώστε ο,τι δέν είναι σοφόν είναι άνόητον; Δέν πρόσε­ ξες λοιπόν οτι μεταξύ σοφίας κα\ μωρίας υπάρχει κά­ ποιο μεσαΐον; Ποίο είναι αυτό; Τό νά έχει κανείς ορθή παράσταση, χωρίς νά μπορεί νά τό δικαιολογήσει. Αγνοείς, είπεν, οτι αυτό δέν είναι ουτε επιστήμη (πώς θά ήτο δυνατόν νά είναι επιστήμη, ενα πράγμα που δέν αποδεικνύεται λογι­ κώς) ούτε άγνοια (άφου είναι εύστοχη «γνώση» σχε­ τικά μέ τήν πραγματικότητα) πώς θά ήταν άγνοια, είναι λοιπόν προφανώς ή ορθή παράσταση αύτου του ε'ίδους κάι ανάμεσα στήν φρόνηση και τή μωρία. Λέγω δέ σ' αυτήν: «Δίκαιο έχεις». Μή θέλεις λοιπόν οπωσδήποτε ο,τι δέν είναι ώραΐον νά είναι άσχημον, και κακόν ο,τι δέν είναι αγαθόν. Τό ΐδιο κάι ό Έρως έφ' Οσον μόνος σου αναγνωρίζεις οτι δέν είναι ούτε καλός, ούτε ώραϊος, δέν υπάρχει λόγος νά νομίζεις μ' αυτό οτι πρέπει απαραιτήτως νά είναι ά­ σχημος και κακός, και Οχι κάτι μεταξύ, αυτών τών δύο. Κάι έγώ απάντησα: Παρά ταύτα, είναι αναγνω­ ρισμένο άπό Ολους ότι ό'Έρως είναι μεγάλος θεός. 1/1


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ μή

Τών τών

είδότων,

Και

η

κρατες,

οΐ

I ινες Εις

λέγεις,

ή

καϊ

πάντας

μεν,

ή,

Πώς

άν

ΔύΌύκ

αυτών

δέ

ν

παρά

είναι;

ο

εγω.

τούτο,

εφην,

λέγεις;

λέγε

γάρ

είναι

μή

φάναι

μοι,

καϊ καλόν

ού καλούς;

τε

και

εφην. δή

λέγεις

ού

τούς

τάγαθά

κεκτημένους;

μήν

τούτων

άν

"Ερωτά

γε

ώμολόγηκας

αγαθών και καλών ών ενδεής έστιν.

τών

Ώμολόγηκα Πώς

είναι

γε.

Άλλά ένδειαν

Σω-

είναι; έγωγ',

καλά

ω

εγω.

εφη.

τι να

θεών

εφη,

θεός

φτ)ς εύδαιμονας

Εύδαίμονας

Πάνυ

αν,

μέγας

Ψαδιως,

θεούς

πως

συ, μια

είπον,

τολμήσαις

τά

Και

ην ο

εφη,

εύδαίμονα Μά

ούν.

αυτόν ουδέ θεό

φασιν

ούτοι;

Κάγώ Καϊ

μέν γελασασα

όμολογοιτο

τούτων,

καϊ

πάντων

είδότων; Συμπάντων

ή

εφη,

δι' έπιθυμειν

γάρ. ούν

θεός

αγαθών άμοιρος; Ουδαμώς, ώς γ'

172

εΐη

ο

έοικεν.

γε

τών

καλών

και


Ο ΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ποίους εννοείς μέ τή λέξη «Ολους» είπεν, αυτούς πού έχουν άγνοιαν (του Έρωτος) ή αυτούς πού τον γνωρίζουν; - Ό χ ι , όλους χωρ\ς εξαίρεση. Τότε εκείνη έγέλασε κα\ είπε: Άλλά Σωκράτη, πώς είναι δυνατόν ν' αναγνωρίζεται ότι είναι μέγας θεός, άπό αυτούς οί όποιοι τον αρνούνται οτι είναι καν θεός; Ποιο\ είναι αυτοί; ερώτησα. Απάντησε δέ: ένας εσύ, δεύτερος έγώ. Κάι έγώ τότε είπα σ' αυτήν: πώς βεβαιώνεις τέ­ τοιο πράγμα; Απλούστατα είπε: Απάντησε μου δέν δέχεσαι Οτι οί θεο\ είναι ωραίοι καΥ ευτυχείς ή θά έφθανες νά ισχυρισθείς γιά οιονδήποτε έκ τών θεών οτι δέν είναι ωραίος και ευτυχής; Μά τον θεόν είπα, Οχι βέβαια έγώ. Όνομάζεις δέ ευτυχείς Οσους έχουν βέβαια τά αγαθά κα\ τά ώραΐα ή Οχι; Φυσικά. Παρά ταύτα έχεις αναγνωρίσει οτι ό Έ ρ ω ς ποθεί τά Ώραΐα και τά Αγαθά άπό τή στέρηση αυτών. Τό εχω βεβαίως παραδεχθή. Τότε πώς είναι δυνατόν νά είναι θεός ό στερούμε­ νος τών ωραίων και τών αγαθών; Αποκλείεται, Οπως τουλάχιστον φαίνεται. 1/3


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Όράς ούν, έφη, οτι καϊ σύ "Ερωτα ού θεόν νομίζεις;^ 1ι ουν αν, εφην, ειη ο Ερως; θνητός; Ήκιστά γε. Άλλά τι μην; 'Ώσπερ τά πρότερα, εφη, μεταξύ θνητού και

αθανάτου. Τι ούν, ώ Διοτίμα; Δαίμων μέγας, ώ Σώκρατες' καϊ γάρ πάν το δαιμόνων μεταξύ έστι θεού τε και θνητού. ιινα, ην ο εγω, ουναμιν εχον; Ερμηνεύον καϊ διαπορθμεύον θεοίς τά παρ' ανθρώπων καϊ άνθρώποις τά παρά θεών, τών μέν τάς δεήσεις καϊ θυσίας, τών δέ τάς επι­ τάξεις τε και άμοιβάς τών θυσιών, έν μέσω δέ δν αμφοτέρων συμπληροϊ, ώστε τό πάν αυτό αύτώ συνδεδέσθαι. διά τούτου καϊ ή μαντική πάσα χωρεί καϊ ή τών ιερέων τέχνη τών τε περι τάς θυσίας καϊ τελετάς καϊ τάς έπωδάς καϊ τήν μαντείαν πάσαν καϊ γοητείαν. θεός δέ άνθρώπω ού μείγνυται, άλλά διά τούτου πάσα έστιν ή ομιλία καϊ ή διάλεκτος θεοίς προς ανθρώπους, καϊ έγρηγορόσι καϊ καθευδουσί' καϊ

174


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Βλέπεις λοιπόν οτι κάί συ θεωρείς θεό τον Έρωτα; Άλλά τότε, είπα, τί είναι ό Έ ρ ω ς ; Θνητός;. Κάθε άλλο. Άλλά τότε τί; Ό π ω ς κάί τά προηγούμενα παραδείγματα, είπε, κάτι μεταξύ θνητού κάί αθανάτου. Δηλαδή, Διοτίμα, τί; Μέγας Δαίμων, Σωκράτη. Άλλωστε κάθε τι δαιμονικόν ευρίσκεται μεταξύ θνητού κάί αθανάτου. Και ποιά είναι, είπα έγώ, ή δράση του; Νά μεταβιβάζει κάί νά μεταγράφει στους θεούς Οσα προέρχονται έκ τών ανθρωπίνων και τά έκ τών θεών στους ανθρώπους επίσης, τά έκ τών ανθρώπων μέ προσευχές κάί θυσίες κάί τά έκ τών θεών μέ προστα­ γές κάί ανταποδόσεις. Στο μέσον δέ κάί τών δύο Οπως ευρίσκεται, γεμίζει τό κενόν, ώστε τό σύμπαν νά έχει συνοχήν εσωτερική ν. Διά μέσου τούτων προβαίνει στο έργο επίσης ή μαντική Ολη κάί ή τέχνη τών ιερέων, ή σχετική μέ τις θυσίες και τις μυσταγωγίες κάί τις επωδές, κάί γενικώς μέ τή μαγεία κάί τή γοητεία. Τό θειο δέν έρχεται σέ άμεση επαφή μέ τούς ανθρώπους άλλά μέ τή μεσολάβηση αύτου (δηλ. τοΰ έρωτος), συντελείται επικοινωνία και συνομιλία θεών κάί ανθρώπων, εΐτε στον ύπνο εΐτε κατά τήν εγρή­ γορση. Όποιος είναι έμπειρος σ' αυτά τά θέματα είναι 175


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ό μέν περι τά τοιαύτα σοφός δαιμόνιος άνήρ, ό δέ άλλο τι σοφός ών ή περι τέχνας ή χειρουργίας τινάς βάναυσος, ούτοι δή οί δαί­ μονες πολλοί καϊ παντοδαποί είσιν, εις δέ τούτων έστι και ό "Ερως. Πατρός δέ, ή ν δ - εγώ, τίνος έστι καϊ 9

μητρός; Μακρότερον μέν, έφη, διηγήσασθαί' Ομως δέ σοι έρώ. οτε γάρ έγένετο ή Αφροδίτη, ήστιώντο οί θεοι οί τε άλλοι και ό τής Μήτιδος υός Πόρος, επειδή δέ έδείπνησαν, προσαιτήσουσα οίον δή ευωχίας ούσης άφίκετο ή Πενία, καϊ ή ν περι τάς θύρας, ό ουν Πόρος μεθυσθεις τού νέκταρος -οίνος γάρ ουπω ήνείς τον τού Διός κήπον είσελθών βεβαρημένος ηυδεν. ή ουν Πενία έπιβουλευουσα διά τήν αυτής άπορίαν παιδίον ποιήσασθαι έκ τού Πόρου, κατακλίνεταί τε παρ αυτω και έκυησε τον "Ερωτα, διό δή και τής Αφροδίτης ακόλουθος καϊ θεράπων γέγονεν ό "Ερως, γεννηθείς έν τοίς εκείνης γενεθλίοις, και άμα φύσει εραστής ών περι τό καλόν καϊ τής Αφροδίτης καλής ούσης, άτε ουν Πόρου καϊ Πενίας υός ών ό "Ερως έν τοιαύτη τύχϊ] καθέ9

ι 6 7


Ο ΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ένας άνθρωπος διαμόνιος ένώ οποίος είναι σοφός σέ άλλα πράγματα, στήν επιστήμη π.χ. ή τήν χειρωνα­ κτική εργασία είναι ένας αμόρφωτος. Οί δαίμονες λοιπόν είναι πολυάριθμοι και πολλών ειδών, ένας άπό αυτούς είναι και ό Έρως. Κάι έγώ τότε είπα: Ποιόν έχει πατέρα κάι ποιά μητέρα; Αυτό είναι, είπε, μιά μεγάλη ιστορία, άλλά θά σου διηγηθώ. Τον καιρόν λοιπόν που ήλθεν στον κόσμο ή Αφροδίτη, οί θεο\ είχαν τραπέζι, μαζι μέ τους άλλους και ό υιός τής Μήτιδος, ό Πόρος. Ό τ α ν τελείωσαν τό φαγητό ήλθε ή Πενία νά ζητιανεύσει Οπως ήταν φυσικό, σέ μιά τόσο μεγάλη δια­ σκέδαση, κάι έστάθη λοιπόν κοντά στήν ε'ίσοδο. Ό Πό­ ρος, τότε, μεθυσμένος άπό τό νέκταρ (κρασί δέν είχεν ακόμη υπάρξει) κατέβηκε, βγήκε στον κήπο του Διός κάι μέ τό κεφάλι βαρύ έπεσε κα\ αποκοιμήθηκε. Ή Πενία τότε μέσα στήν απορία της, συνέλαβε τό σχέδιο νά αποκτήσει παιδί άπό τον Πόρο. Πηγαίνει λοιπόν κάι ξαπλώνει δίπλα του.Έτσι απόκτησε τόνΈρωτα. ΪΥ αυτό τό λόγο έγινε ό Έ ρ ω ς συνοδός κάι υπηρέτης τής Αφροδίτης, επειδή γεννήθηκε τήν ήμερα τών γε­ νεθλίων της και ταυτόχρονα επειδή είναι ερωτευμένος μέ τό ώραΐον, ή δέ Αφροδίτη είναι επίσης ωραία. Είναι γιος λοιπόν του Πόρου κάι τής Πενίας ό "Ερως και συμβαίνει ή φύση του νά είναι ή εξής: 177


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

στηκεν. πρώτον μεν πένης άει έστι, κάι πολ­ λού δει απαλός τε καϊ καλός, οίον οί πολλοί οΐονται, άλλά σκληρός και αυχμηρός καϊ ανυπόδητος και άοικος, χαμαιπετής άει ών και άστρωτος, επι θύραις καϊ εν όδοις υπαί­ θριος κοιμώμενος, τήν τής μητρός φυσιν ε χω ν, άεϊ ένδεια συνοικος. κατά δε αύ τον πατέρα επίβουλος έστι τοίς καλοίς καϊ τοίς άγαθοίς, ανδρείος ών καϊ ΐτης καϊ σύντονος, θηρευτής δεινός, άει τινας πλέκων μηχανάς, καϊ φρονήσεως επιθυμητής καϊ πόριμος, φιλοσόφων διά παντός τού βίου, δεινός γόης καϊ φαρμακεύς καϊ σοφιστής* καϊ ουτε ώς αθάνατος πέφυκεν ουτε ώς θνητός, άλλά τοτέ μέν τής αυτής ημέρας θάλλει τε καϊ ζή, Οταν ευπορήση, τοτέ δέ αποθνήσκει, πάλιν δέ άναβιώσκεται διά τήν τού πατρός φυσιν, τό δέ ποριζόμενον άεϊ υπεκρεί, ώστε ουτε απορεί "Έρως ποτέ ουτε πλουτεί, σοφίας τε αύ καϊ άμαθίας έν μέσω εστίν, έχει γάρ ώδε. θεών

17»


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Πρώτον είναι πάντοτε πένης, πτωχός κάι κάθε άλλο παρά απαλός καϊ ωραίος, Οπως τον θεωρεί ό κόσμος. Αντίθετα είναι τραχύς κάί άπεριποίητος, ανυ­ πόδητος κάί άστεγος, ξαπλώνεται πάνω στο έδαφος κάι χωρίς στρώματα κοιμάται στο ύπαιθρο, στά κα­ τώφλια και στους δρόμους, έχει τον χαρακτήρα τής μητέρας του, επομένως έχει διαρκή σύντροφο τή στέ­ ρηση. Άφ' έτερου, άπό τή φύση του πατέρα του, είναι πανούργος παγιδευτής τών καλών και τών εκλεκτών, πού είναι γενναίοι, ριψοκίνδυνος κάί ενεργητικός, φο­ βερός κυνηγός, έπινοών διαρκώς νέα σχέδια, επιθυ­ μητής τής φρονήσεως κα\ επινοητικός, ζητεί τή γνώ­ ση τής ζωής, τρομερός ώς προς τήν μαγευτική γοη­ τεία του, μέ βότανα, μέ λόγια ώραια. Δέν είναι Ομοιος στή φύση του ούτε μέ θνητόν ούτε μέ άθάνατον, άλλά μέσα στήν Τδια μέρα, πότε άνθεΐ και ζει Οταν εύρει εύπορία, πότε πεθαίνει κάί πάλιν ζωντανεύει, χάρις στήν πατρική του φύση και πάλιν, ο,τι αποκτά κάθε φορά διαρκώς του ξεφεύγει μέσα άπό τά δάκτυλα του. Μέ τούτα λοιπόν ό Έ ρ ω ς δέν είναι ούτε άπορος τελείως, ούτε πλούσιος σέ μέσα κάί δυνατότητες. Πάλιν δέ, ευρίσκεται στο μέσον μεταξύ σοφίας κάί μωρίας. Τά πράγματα, δηλ. έχουν ώς εξής: θεός κα­ ι/9


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

ουδείς φιλοσοφεί ούδ επιθυμεί σοφός γενέσθαι -εστί γάρ- ουδ εΐ τις άλλος σοφός, ου φιλο­ σοφεί, ουδ' αύ οι αμαθείς φιλοσόφου σιν ουδ επιθυμοϋσι σοφοί γενέσθαι* αυτό γάρ τούτο έστι χαλεπόν άμαθία, τό μή Οντα καλόν κάγαθόν μηδέ φρόνιμον δοκείν αύτώ είναι ίκανόν. ουκουν επιθυμεί ό μή οίόμενος ενδεής είναι ού άν μή οΐηται έπιδείσθαι. Τίνες ούν, εφην έγώ, ώ Διοτίμα, οί φιλο­ σόφου ντες, εί μήτε οί σοφοί μήτε οί αμαθείς; Δήλον δή, έφη, τούτο γε ήδη και παίδι, οτι οί μεταξύ τούτων αμφοτέρων, ών άν εΐη και ό "Ερως. έστιν γάρ δή τών καλλίστων ή σοφία, "Ερως δ' έστιν έρως περι τό καλόν, ώστε άναγκαίον"Ερωτα φιλόσοφον είναι, φιλόσοφον δέ Οντα μεταξύ είναι σοφού και άμαθους, αιτία δέ αύτώ και τούτων ή γένεσις' πατρός μέν γάρ σοφού έστι και εύπορου, μητρός δέ ού σοφής και άπορου, ή μέν ούν φύσις τού δαί­ μονος, ώ φίλε Σώκρατες, αυτη' δν δέ σύ ώήθης "Ερωτα είναι, θαυμαστόν ουδέν έπαθες. 9

9

ιδο


ΟΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

νένας δέν φιλοσοφεί, ουτε επιθυμεί νά γίνει σοφός, άφοΰ παρόμοια κα\ οποιοσδήποτε άλλος που μπορεί νά είναι σοφός δέν φιλοσοφεί. Άπό τό άλλο μέρος ουτε οί μωρο\ φιλοσοφούν, ουτε επιθυμούν νά γίνουν σοφοί. Διότι, αυτό είναι τό κακό τής μωρίας, τό οτι χωρ\ς νά είναι κανε\ς ωραίος κα\ καλός κάί φρόνιμος είναι ικανοποιημένος άπό τον εαυτόν του. Αυτός επομένως που νομίζει ότι δέν του λείπει τί­ ποτε δέν τό επιθυμεί αυτό, που νομίζει οτι δέν τό χρειάζεται. Κάί ποιοι είναι τότε οί φιλόσοφοι, Διοτίμα, ερώ­ τησα έγώ, άφοϋ δέν είναι ουτε οί σοφοί ουτε οί μωροί; Μά αυτό επιτέλους, είπε, είναι φανερό κάί σέ ενα παιδί. Ακριβώς αύτο\ που βρίσκονται στή μέση μεταξύ τών δυο αυτών. Μεταξύ αυτών θά πρέπει νά είναι κάί όΈρως. Διότι ή σοφία ανήκει φυσικά στά ωραιότερα πράγματα. Ό Έ ρ ω ς είναι Έ ρ ω ς προς τό ώραΐον κατ' ανάγκη άρα ό Έ ρ ω ς είναι φιλόσοφος, και ώς φιλόσο­ φος ευρίσκεται μεταξύ μωρίας και σοφίας. Αυτό δέ οφείλεται στήν καταγωγή του. Επειδή είναι άπό πα­ τέρα σοφόν και πολυμήχανο, άπό αμήχανη δέ μητέρα και άσοφη. Αυτή είναι, αγαπητέ Σωκράτη, ή φύση του δαίμο­ νος. Αυτό δέ σύ τό όποιον εξέλαβες ώς Έρωτα -διότι δέν είναι διόλου παράξενον αυτό πού συνέβη- έθεώρηιδι


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ώήθης δέ, ώς έμοϊ δοκεί τεκμαιρομένη έξ ών σύ λέγεις, τό έρώμενον "Ερωτα είναι, ου τό έρών διά ταύτα σοι οίμαι πάγκαλος έφαίνετο ό'Έρως. και γάρ εστί τό έραστόν τό τω δντι καλόν καϊ άβρόν και τέλεον και μακαριστόν τό δέ γε έρών άλλην ίδέαν τοιαύτην έχον, οΐαν έγώ διήλθον. Και έγώ είπον, Είεν δή, ώ ξένη, καλώς γάρ λέγεις' τοιούτος ών ό "Ερως τίνα χρειαν έχει τοις άνθρώποις; Τούτο δή μετά ταύτ\ έφη, ώ Σώκρατες, πειράσομαί σε διδάξαι. έστι μέν γάρ δή τοιούτος και ούτω γεγονώς ό "Ερως, έστι δέ τών καλών, ώς συ φτής. εί δέ τις ημάς έροιτο' Τί τών καλών έστιν 6 "Ερως, ώ Σώκρατές τε και Διοτίμα; ώδε δέ σαφέστερον έρα 6 έρών τών καλών τί έρα; Καϊ έγώ είπον οτι Γενέσθαι αύτώ Άλλ' ετι ποθεί, έφη, ή άπόκρισις έρώτησιν τοιάνδε' Τί εσται έκείνω ώ άν γένηται τά καλά; Ού πάνυ έφην ετι έχει ν έγώ προς ταύτην τήν έρώτησιν προχείρως άποκρίνασθαι.

Ιδ2


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

σες υποθέτω (τό συμπεραίνω απ αυτά που λές) τό άντικείμενον του Έρωτος ώς Έρωτα, Οχι τό ύποκείμενον άπό εδώ, υποθέτω, έβλεπες στον Έ ρ ω τ α ώς κάι πανέμορφον. Διότι πράγματι, τό άντικείμενον του Έρωτος είναι ώραΐον, τρυφερόν, τέλειον, άξιομακάριστον τό ύποκείμενον, Ομως του Έρωτος έχει δια­ φορετική εμφάνιση, Οπως έγώ δέ τό έχω περιγράψει. § 24· Μετά άπό αυτά είπα έγώ: Πολύ καλά ξένη, έχεις δίκαιο. Μέ αυτήν τήν μορφήν ό Έρως, ποιά χρησιμότητα έχει γιά τους ανθρώπους; Κάί είπεν (εκείνη), Σωκράτη, αυτό θά προσπαθήσω νά σου αναπτύξω. Ό Έρως, λοιπόν, είδαμε, είναι τέ­ τοιας φύσεως κάί τέτοιας καταγωγής, κάί σύμφωνα μέ τον ισχυρισμό του επιζητεί τά ώραΐα. 'Άν μάς ερωτάτε, Ομως ό καθείς* μέ ποιά έννοια στρέφεται ό Έ ρ ω ς προς τά ώραΐα, Σωκράτη και Διοτίμα; ή μάλλον προς μεγαλύτερη σαφήνεια ώς εξής: Αγαπά τά ώραΐα, ό ερωτευμένος, τί ακριβώς αγαπά; Νά γίνουν δικά του, είπα τότε έγώ. Έν τούτοις ή απάντηση σου, είπε, χρειάζεται ακόμη ενα παρόμοιο ερώτημα. Τί θά αποκομίσει ώς κέρδος αυτός πού θά αποκτήσει τά ώραΐα; Απάντησα οτι δέν είχα τότε πρόχειρη απάντηση σέ τούτο τό ερώτημα.

183


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Άλλ \ έφη, ώσπερ άν εί τις μεταβαλών άντι τού καλού τω άγαθώ χρώμενος πυνθάνοιτο' Φέρε, ώ Σώκρατες, έρα 6 έρών τών αγαθών τι έρα; Γενέσθαι, ήν δ' έγώ, αύτώ Και τίέσται έκείνω ώ άν γένηται τάγαθά; Τούτ' εύπορώτερον, ήν δ έγώ, έχω άποκρίνασθαι, οτι ευδαίμων έσται. Κτήσει γάρ, έφη, αγαθών οί εύδαίμονες εύδαίμονες, καϊ ούκέτι προσδεί έρέσθαι "Ινα τί δέ βοΰλεται ευδαίμων είναι ό βουλόμενος; άλλά τέλος δοκείέχειν ή άπόκρισις. Αληθή λέγεις, είπον έγώ. Τ αυτήν δή τήν βοΰλησιν καϊ τον έρωτα τούτον πότερα κοινδν οΐει είναι πάντων ανθρώ­ πων, καϊ πάντας τάγαθά βουλεσθαι αύτοίς είναι άεζ ή πώς λέγεις; Ούτως, ήν δ' έγώ' κοινδν είναι πάντων. Τί δή ούν, έφη, ώ Σώκρατες, ου πάντας έράν φαμεν, είπε ρ γε πάντες τών αυτών έρώσι και άει, άλλά τινάς φαμεν έράν, τούς δ'ου; Θαυμάζω, ήν δ' έγώ, καϊ αυτός. Άλλά μή θαυμαζί έφη' άφελόντες γάρ άρα 9

184


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Καλά υπόθεσε τώρα οτι προκαλεί μιά αλλαγή σέ τούτο τό ερώτημα: Οχι γιά τό ωραίο, άλλά γιά τό αγαθόν, κάι σ' έρωτα: Απάντησε μου Σωκράτη, «αγαπά τά αγα­ θά ό έχων τόνΈρωτα, τί ιδίως αγαπά πάνω άπ' Ολα»; Νά τά αποκτήσει, απάντησα έγώ. Κάι τί θά κερδίσει εκείνος που θά αποκτήσει αυτά τά αγαθά; Σ' αυτό είναι ευκολότερο νά βρω απάντηση, είπα, θά γίνει ευτυχής. Πράγματι, προσέθεσε, οί εύδαίμονες, είναι εύδαί­ μονες διότι κατέχουν τά αγαθά, ούτε ανάγκη είναι τώ­ ρα νά θέσουμε άλλο ερώτημα" προς ποίο σκοπό θέλει νά είναι ευδαίμων, αυτός πού τό θέλει. Τουναντίον ή απάντηση μας παρουσιάζεται ώς τελειωτική. Είναι αληθές είπα έγώ. Τώρα αυτή ή θέληση κάί αυτός ό Έρωτας, νομίζω οτι είναι κοινά αγαθά σέ Ολους, Ολοι δηλ. θέλουν νά γί­ νουν τά αγαθά παντοτινά δικά τους ή αλλιώς πώς τό φαντάζεσαι; Έτσι ακριβώς, είπα έγώ, οτι είναι κοινά σέ Ολους. Και τότε, γιατί, Σωκράτη, δέν λέγομεν οτι όλοι έχουν Έρωτα, άφου Ολοι επιθυμούν τά ΐδια πράγματα, και μόνο γιά λίγους κάί ορισμένους, λέγομεν οτι έχουν μέσα τους τόνΈρωτα και γιά άλλους πάλιν, λέμε, Οχι; Είπα τότε: κι έγώ εκπλήττομαι. Ό μ ω ς , είπε, δέν πρέπει νά εκπλήσσεσαι. Απλού­ στατα προφανώς έχουν αποχωρίσει άπό τον Έ ρ ω τ α 185


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τού έρωτος τί είδος όνομάζομεν, τό τού όλου έπιτιθέντες Ονομα, έρωτα, τά δέ άλλα άλλοις καταχρώμεθα όνόμ ασι ν. "Ωσπερ τί; ή ν δ έγώ. "Ωσπερ τόδε. οίσθ' οτι ποίησίς έστίτι πολΰ' ή γάρ τοι έκ τού μή όντος εις τό δ ν ίόντι ότωούν αιτία πασά έστι ποίησις, ώστε καϊ αί υπό πάσαις ταίς τέχναις έργασίαι ποιήσεις είσι και οί τούτων δημιουργοί πάντες ποιηταί. Αληθή λέγεις. Άλλ' ομως, ή δ ή, οίσθ' οτι ου καλούνται ποιηταϊ άλλά άλλα έχουσιν ονόματα, άπό δέ πάσης τής ποιήσεως έν μόριον άφορισθέν τό περι τήν μουσική ν και τά μέτρα τω τού Ολου ονόματι προσαγορεύεται. ποίησις γάρ τούτο μόνον καλείται, και οί έχοντες τούτο τό μόριον τής ποιήσεως ποιηταί. Αληθή λέγεις, έφην. Ούτω τοίνυν καϊ περι τον έρωτα, τό μέν κεφάλαιόν έστι πάσα ή τών αγαθών επιθυμία καϊ τού ευδαιμονείν ό μέγιστος τε και δολερός έρως παντί άλλ' οί μέν άλλϊ} τρεπόμενοι πολλαχή/ έπ' αυτόν, ή κατά χρηματισμόν ή κατά φιλογυμναστίαν ή κατά φιλοσοφίαν, ούτε 9

9

1

ι86


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

κάποιο είδος αύτοΰ (δηλ. του Έρωτος) κάι όνομάζο­ μεν Έ ρ ω τ α αυτό, αποδίδοντας τελικά σ' αυτό μόνον τήν ονομασία του συνόλου ένώ γιά τά υπόλοιπα μέρη, χρησιμοποιουμεν άλλες ονομασίες. Υπάρχει μήπως κάποιο παράδειγμα; ερώτησα έγώ. Γνωρίζεις οτι ή ποίησις είναι κάτι γενικόν κάθε αιτία μεταβολής κάι μεταβάσεως άπό τό τίποτε, τήν ανυπαρξία, στήν ύπαρξη, αυτό είναι ποίησις, επομέ­ νως κάί οί εργασίες οί όποιες χρησιμοποιοϋνται μέσα σ' Ολες τις τέχνες, είναι εΐδη ποιήσεως κα\ οί εργα­ ζόμενοι μέσα σ' αυτές τις διαδικασίες είναι ποιητές. Αλήθεια. Μολαταύτα δέν ονομάζονται, Οπως ξέρεις, ποιη­ τές Ολοι αυτοί, άλλά έχουν διαφορετικά ονόματα, έχώρισαν δέ άπό τή γενική ονομασία ποίησις ενα μέ­ ρος τής μουσικής κάί τών στίχων και αυτό τό μέρος τό όνομάζομεν μέ τό γενικό Ονομα. Πραγματικά ποίησις ονομάζεται αυτό και μόνον, κάί ποιητές αύτο\ που καλλιεργούν αυτό τό τμήμα τής ποιήσεως. Όρθώς τό εξηγείς, είπα έγώ. Τό Τδιο λοιπόν συμβαίνει και μέ τον Έρωτα. Ύπό τήν καθολική του σημασία, κάθε πόθος γιά τά αγαθά και τήν ευτυχία είναι ό μέγιστος και δολοπλόκος Έ ρ ω ς του κάθε άνθρωπου. Άλλ' Ομως γιά τά πρόσω­ πα που επιδίδονται σ' αυτόν, μέ διαφόρους άλλους τρόπους εΐτε μέ οικονομικές ασχολίες εΐτε μέ τον αθλητισμό ή μέ τήν επι��τήμη, γι' αυτά δέν λέγομεν ι8

7


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

έράν καλούνται ουτε έρασται, οί δέ κατά εν τι είδος ίδντες τε και έσπουδακότες τό τού όλου Ονομα ΐσχουσιν, ερωτά τε και έράν και έρασταί. Κινδυνεύεις αληθή, έφην έγώ, λέγειν. Και λέγεται μέν γέ τις, εφη, λόγος, ώς οι άν τό ήμισυ εαυτών ζητώσιν, ούτοι έρώσι ν ό δ έμός λόγος ουτε ήμίσεός φησιν είναι τον έρωτα ουτε όλου, έάν μή τυγχάντ] γέ που, ώ εταίρε, αγαθόν ον, έπει αυτών γε καϊ πόδας καϊ χείρας έθέλουσιν άποτέμνεσθαι οί άνθρωποι, έάν αύτοϊς δοκή τά εαυτών πονηρά είναι, ού γάρ τό εαυτών οίμαι έκαστοι ασπάζονται, εί μή εϊ τις τό μέν αγαθόν οίκεϊον καλεί και εαυτού, τό δέ κακόν άλλότριον ώς ουδέν γε άλλο έστιν ού έρώσι ν άνθρωποι ή τού αγαθού, ή σοι δοκού σι ν; Μά Δ ι* ούκ έμοι γε, ήν δ' έγώ. Άρ' ούν, ή δ' ή, ούτως απλούν έστι λέγειν οτι οί άνθρωποι τάγαθού έρώσι ν; Ναι, έφην. Τι δέ; ού προσθετέον, έφη, οτι και είναι τό αγαθόν αύτοΐς έρώσι ν; Προσθετέον. Άρ' ούν, εφη, καϊ ού μόνον είναι, άλλά καϊ άεϊ είναι;

9

ιδδ


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

μεν οτι είναι ερωτευμένος ουτε οτι ερωτεύεται. Αντί­ θετα Οσοι ακολουθούν και καλλιεργούν μέ ζήλο ορισμένο είδος, απ αυτό, παίρνει τό Ονομα του Ολου, δηλΈρως, έράν, έρασται. Καταλήγουν νά είναι σωστά Οσα λέγεις, είπα έγώ. Υποστηρίζουν, μιά ορισμένη άποψη, είπε, σύμφωνα μέ τήν όποια όσοι ζητούν νά βρουν τό μισό τους, αυτοί είναι ερωτευμένοι. Ό μ ω ς , φίλε μου, ή γνώμη μου είναι οτι τό άντικείμενον του Έρωτος δέν είναι ούτε τό μισό ούτε τό Ολον, άν αυτό Τσως δέν είναι τό αγαθόν. Απόδειξη είναι τό οτι οί άνθρωποι δέχονται νά κοπούν άπό τον εαυτό τους κα\ χέρια κα\ πόδια άν συμβή νά πεισθούν οτι τά μέλη αυτά είναι βλαβερά. Διότι, νομίζω, δέν προσκολλάται στο μέρος τού έγώ του ό καθένας, παρά μόνον έάν τό αγαθόν είναι μαζι δικό του και μέρος τού έγώ του, ξένον δέ τό κακόν. Διότι εκείνο, προς τό όποιο στρέφεται ό Έ ρ ω ς τών ανθρώπων, δέν είναι άλλο παρά μόνον τό άγαθόν.Ή μήπως διαφωνείς; Μα τον θεό Οχι, είπα έγώ. Είναι Ομως σωστό νά τό λέμε έτσι άπλά, οτι ό άνθρωπος έχει Έ ρ ω τ α τού Αγαθού; Ναι, είπα. Κάι δέν πρέπει νά προσθέσουμε, είπε, οτι.... Νά προστεθεί και αυτό. Άλλά μήπως όχι μόνον γιά τήν κατοχή απλώς, άλλά γιά τήν παντοτινή κατοχή; 9

ι89


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Καϊ τούτο προσθετέον. "Έστιν άρα συλλήβδην, εφη, δ έρως τού τό αγαθόν αύτώ είναι άει. Αληθέστατα, εφην εγώ, λέγεις. ϋτε οη τούτο ο ερως εστίν αει, η ο η, των τίνα τρόπον διωκόντων αυτό και έν τινι πράξει ή σπουδή καϊ ή συντασις έρως άν καλοίτο; τί τούτο τυγχάνει δν τό έργον; έχεις ειπείν; Ού μεντάν σέ, έφην έγώ, ώ Διοτίμα, έθαυμαζον έπι σοφία και έφοίτων παρά σέ αυτά ταύ­ τα μαθησόμενος. Άλλά έγώ σοι, έφη, έρώ. εστί γάρ τούτο τόκος έν καλώ και κατά τό σώμα και κατά τήν φυχήν. Μαντείας, ήν δ' έγώ, δείται οτι ποτε λέγεις, και ού μανθάνω. Άλλ' έγώ, ή δ' ή, σαφέστερον έρώ. κυούσιν γάρ, έφη, ώ Σώκρατες, πάντες άνθρωποι και κατά τό σώμα καϊ κατά τήν φυχήν, και έπειδάν έν τινι ηλικία γένωνται, τίκτει ν επιθυμεί ημών ή φύσις, τίκτει ν δέ έν μέν αίσχρώ ού δύναται, έν δέ τω καλώ. ή γάρ ανδρός και γυναικός συνουσία τόκος εστίν, έστι δέ τούτο θείον τό πράγμα, καϊ τούτο έν θνητώ οντι τω ζώω άθάνατον ένεστιν,

190


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Κάί αυτό νά προστεθεί. Είναι λοιπόν γενικώς ό Έ ρ ω ς επιθυμία παντοτεινής κατοχής του αγαθού., είπε. Είπα: έχεις απόλυτο δίκαιο. Δεδομένου λοιπόν οτι ό Έ ρ ω ς στρέφεται προς αυτό πάντοτε, είπε, κατά ποιο τρόπο κάί μέ ποιά ενέργεια πρέπει νά τό επιζητούν εκείνοι τών όποιων ή επιθυμία κάί ό ζήλος θά ήτο δυνατόν νά ακολουθεί Έρως; Ποιο είναι αυτό τό έργο; Μπορείς νά μού απαντήσεις; Μά τότε δέν θά ήμουν θαυμαστής τής σοφίας σου, είπα έγώ, Διοτίμα, ούτε θά σύχναζα κοντά σου γιά νά λάβω μαθήματα σ' αυτό τό κεφάλαιο ακριβώς. Θά σού τό ειπώ έγώ τότε, Είναι λοιπόν αυτό γέν­ νηση εντός τού ωραίου κάί σωματική και ψυχική. Απάντησα: Δέν εννοώ τί σημαίνουν τά λόγια σου, κάί χρειάζεται δύναμη μάντεως (νά τά κατανοήσω). Θά τά διατυπώσω λοιπόν σαφέστερα, είπε:Όλοι οί άνθρωποι, Σωκράτη, εξακολούθησε, εγκυμονούν κατά τό σώμα κάί κατά τήν ψυχή* Οταν δέ φθάσουν σέ ορισμένη ηλικία, ή φύση μας τότε αισθάνεται τήν επιθυμία νά γεννήσει. Τοκετός Ομως μέσα στο άσχη­ μο δέν είναι δυνατός, μόνον μέσα στο ώραΐον. Διότι και ή ένωση ανδρός - γυναικός είναι τοκετός. Αυτό δέ τό φαινόμενο είναι θεϊκό, κάί είναι αυτό τό αθάνατο στοιχείο μέσα στή ζωική μας φύση, ή όποια είναι θνη191


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ή χόησις χαϊ ή γέννησις. τά δέ έν τώ άναρμόστω αδύνατον γενέσθαι, άνάρμοστον δ' έστι τό αίσχρόν παντί τω θείω, τό δέ χαλόν άρμόττον. Μοίρα ούν χαϊ Είλείθυια ή Καλλονή έστι τή γενέσει, διά ταύτα οταν μέν χαλώ προσπελάζω τό χυούν, ΐλεών τε γιγνεται χαι εύφραινόμενον διαχεϊται χαι τιχτει τε χαϊ γεννα' οταν δέ αίσχρώ, σχυθρωπον τε χαι λυπούμενον συσπειράται χαϊ αποτρέπεται χαϊ άνεΐλλεται χαϊ ού γέννα, άλλά ΐσχον τό χύημα χαλεπώς φέρει, όθεν δή τω χυούντί τε χαϊ ήδη σπαργώντι πολλή ή πτοιησις γέγονε περι τό χαλόν διά τό μεγάλης ώδινος άπολύειν τον έχοντα, έστιν γάρ, ώ Σώκρατες, έφη, ού τού χαλού 6 έρως, ώς σύ οΐει. Άλλά τιμήν; Τής γεννήσεως χαϊ τού τόχου έν τω χαλώ. Είεν, ήν δ'έγώ. Πάνυ μέν ούν, έφη. τί δή ούν τής γεννήσε­ ως; οτι άειγενές έστι χαϊ άθάνατον ώς θνητώ ή γέννησις. αθανασίας δέ άναγχαίον έπιθυμείν

192


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τή: ή κυοφορία και ή γέννηση. Άλλ' αυτά δέν είναι δυνατόν νά συντελεσθούν μέσα στο ανάρμοστο και είναι ανάρμοστη ή ασχήμια προς ο,τι είναι θεϊκόν μό­ νον ή ώραιότης ευρίσκεται σέ αρμονία προς αυτό. Έπιστατεΐ στή γέννηση ώς καλλονή, ώς Μοίρα κάι Είλείθυια. Γιά τούτο, οταν εκείνο που κυοφορεί πλησιάζει κάτι που είναι ώραΐον, χαίρεται τότε και γίνεται διαχυτικό άπό αγαλλίαση κα\ γεννά κάι γονιμοποιεί. Αντίθετα οταν πλησιάζει κάτι άσχημον, ζαρώνει σκυθρωπόν κάι στεναχωρημένον, κάί απομακρύνεται κάί οργίζεται κάί δέν γεννά. Άλλά συγκρατεί τό σπέρμα του, κάί υπο­ φέρει γι' αυτό πολύ. Άπό εδώ προέρχεται ό μεγάλος εκείνος εναγώνιος πόθος γιά τήν ωραιότητα, πού ανα­ πτύσσεται στον κυοφοροϋντα κα\ σ' αυτόν πού κατέχε­ ται ήδη άπό τήν πλησμονή τοΰ όργασμοΰ. Απολυτρώ­ νει άπό πόνους σφοδρούς εκείνον πού θά τήν αποκτή­ σει. Άλλως τε δέν στρέφεται προς τό ώραΐον, είπεν, ό Έ ρ ω ς Οπως εσύ πιστεύεις, Σωκράτη. Άλλά προς τί; Προς τή γέννηση κάί τον τοκετόν εντός τοΰ ω­ ραίου. Ά ς είναι έτσι, είπα έγώ. Πολύ καλά, λέγει, άλλά γιατί προς τή γέννηση; Διότι ή γέννηση είναι κάτι πού αναπαράγεται αιωνίως και είναι αθάνατη, Οσον γίνεται σέ θνητό πλάσμα. Άθανασίαν δέ (αυτό συνάγεται άπό Οσα διαπιστώ193


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

μετά αγαθού εκ τών ώμολογημένων, εΐπερ τού αγαθού εαυτώ είναι άεϊ έρως, εστίν, άναγκαιον δή εκ τούτου τού λόγου καϊ τής αθανασίας τον έρωτα είναι. Ταύτα τε ουν πάντα έδίδασκέ με, οπότε περι τών ερωτικών λόγους ποιοίτο, και ποτε ήρετο Τί οΐει, ώ Σώκρατες, αίτιον είναι τού­ του τού έρωτος και τής επιθυμίας; ή ουκ αίσθάντ} ώς δεινώς διατίθεται πάντα τά θηρία έπειδάν γεννάν έπιθυμήστ], καϊ τά πεζά καϊ τά πτηνά, νοσούντά τε πάντα και ερωτικώς διατιθέμενα, πρώτον μέν περι τό συμμιγήναι άλλήλοις, έπειτα περι τήν τροφήν τού γενο­ μένου, καϊ έ'τοιμά έστιν υπέρ τούτων και διαμάχεσθαι τά ασθενέστατα τοίς ίσχυροτάτοις καϊ υπεραποθνησκειν, και αυτά τω λιμώ παρατεινόμενα ώστ' εκείνα έκτρέφειν, καϊ άλλο πάν ποιουντα. τους μέν γάρ ανθρώπους, έφη, οΐοιτ' άν τις έκ λογισμού ταύτα ποιείν τά δέ θηρία τις αιτία ούτως ερωτικώς διατίθεσθαι; έχεις λέγειν;

194


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

σαμε άπό χοινά οφέλη ταυτοχρόνως νά ποθεί ό Έ ρ ω ς μέ τό Αγαθόν, έφ' Οσον στρέφεται προς τήν αιώνια κατοχή τοΰ άγαθοΰ. Κατ ανάγκην λοιπόν, μέ βάση τήν αρχήν αυτήν, άντικείμενον τοΰ Έρωτος είναι ή Αθανασία. Αυτά γενικώς ανέπτυσσε σέ μένα, κάθε φορά που μιλοΰσε γιά τά προβλήματα τοΰ Έρωτος, κάποτε δέ μοΰ έθεσε τό ερώτημα: Ποιά φαντάζεσαι, Σωκράτη, είναι ή αιτία τοΰ Έρωτος αυτοΰ κάί τοΰ πόθου; Δέν έχεις προσέξει λοιπόν τον ισχυρό ερεθισμό τον όποιο υφίστανται όλα τά ζώα, οταν τά καταλάβει ή επιθυ­ μία νά γεννήσουν κάί τά χερσαία και τά πετεινά τοΰ ούρανοΰ, πώς άσθενοΰν κα\ κυριεύονται όλα άπό τον Έ ρ ω τ α πρώτα μέν νά ένωθοΰν μαζί, κάί έπειτα ενδιαφέρονται γιά τήν διατροφή κάί ανάπτυξη τοΰ νέ­ ου πλάσματος. Πόσο είναι αποφασισμένα, γιά τήν υπεράσπιση αυτών, νά κάνουν κάί πόλεμο, ακόμη κάί τά ασθενέστερα προς τά δυνατότερα, νά βαδίζουν στον θάνατο υπέρ αυτών (τών τέκνων δηλ.), κάί νά πεθάνουν άπό τήν πείνα, τά ΐδια γιά νά εξασφαλίσουν τήν τροφήν σ' εκείνα, κάί ακόμη νά πράξουν τό κάθε τί. Καλά είπε, θά μπορούσε νά υποθέσει κάνεις οτι τό κάνουν άπό υπολογισμόν. Άλλά τά ζώα γιά ποιο λό­ γο έχουν τέτοιες ερωτικές συγκινήσεις; Μπορείς νά μοΰ ειπείς; 9

195


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Και εγω αυ ελεγον οτι ουκ ειοειην η ο είπεν, Διανοη ουν δεινός ποτε γενήσεσθαι τά ερωτικά, έάν ταύτα μή έννοες; Άλλά διά ταύτα τοι, ώ Διοτίμα, Οπερ νυνδή είπον, παρά σε ήκω, γνούς οτι διδα­ σκάλων δέομαι, άλλά μοι λέγε κάι τούτων τήν αίτιαν και τών άλλων τών περι τά ερω­ τικά. Εί τοίνυν, έφη, πιστεύεις εκείνου είναι φύσει τον έρωτα, ού πολλάκις ώμολογήκαμεν, μή θαύμαζε, ενταύθα γάρ τον αυτόν έκείνω λόγον ή θνητή φύσις ζητεί κατά τό δυνατόν άει τε είναι και αθάνατος, δύναται δέ ταύτη μόνον, τη γενέσει, οτι άεϊ καταλείπει έτερον νέον άντϊ τού παλαιού, έπεϊ και έν ω έν έκαστον τών ζώων ζην καλείται και είναι τό αυτό -οίον έκ παιδαριου ό αυτός λέγεται έως άν πρεσβυτης γένηταΐ' ούτος μέντοι ουδέπο­ τε τά αυτά έχων έν αύτώ Ομως ό αυτός καλείται, άλλά νέος άεϊ γιγνόμενος, τά δέ

196


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Κάί έγώ έλεγα κάι πάλιν, οτι δέν έγνώριζα. Εκείνη (δηλ. ή Διοτίμα) τότε είπε:Έχεις λοιπόν τήν ιδέα πώς θά αποκτήσεις τήν εμπειρία στά θέματα του Έρωτος τήν στιγμήν που δέν τά αντιλαμβάνεσαι; Άλλά, Διοτίμα, τό είπα προ ολίγου αυτός είναι ακριβώς ό λόγος που ήλθα κοντά σου, επειδή αντελή­ φθην πώς χρειάζομαι διδασκαλία. Δός μου λοιπόν τήν εξήγηση κάί αυτού τού φαινομένου κάί τών άλλων που σχετίζονται μέ τον Έρωτα. Λοιπόν, είπε, έφ' Οσον ή πεποίθηση σου είναι ότι τό φυσικό αντικείμενο τού Έρωτος είναι αυτό, τό όποιο διαπιστώσαμε μαζι πολλές φορές, δέν πρέπει νά πα­ ραξενεύεσαι. Διότι κα\ στήν περίπτωση αυτή, Οπως κάί εκεί, γιά τον 'ίδιο λόγο, επιδιώκει ή θνητή φύση, Οσον είναι δυνατόν, νά είναι αιώνια κάί αθάνατη. Μό­ νον δέ μέ τον τρόπον τής αναπαραγωγής είναι δυνατόν νά γίνει αυτό, δηλ. μέ τό νά αφήνει πάντοτε έν νέον ομοιον στή θέση τού παλαιού. Άλλά άπό τό άλλο μέρος αυτό πού ονομάζουμε ενότητα ατομικής ζωής κάι υπάρξεως τού κάθε εμψύχου οντος -π.χ. ένας άνθρωπος άπό τά χρόνια τής παιδικής του ηλικίας μέχρις ότου γίνει γέρων, θεωρείται οτι είναι ό ΐδιος, Οχι λιγώτερο αυτός, παρά τό γεγονός οτι δέν έχει στο σώμα του τά ΐδια συστατι­ κά, έν τούτοις, λέγομεν, ότι είναι ό ΐδιος, ένώ διαρκώς 0

197


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

άπολλύς, καϊ κατά τάς τρίχας και σάρκα και οστά και αίμα και σύμπαν τό σώμα. και μή οτι κατά τό σώμα, άλλά καϊ κατά τήν φυχήν οί τρόποι, τά ήθη, δόξαι, έπιθυμίαι, ήδοναζ λΰπαι, φόβοι, τούτων έκαστα ουδέποτε τά αυ­ τά πάρεστιν έκάστω, άλλά τά μέν γιγνεται, τά δέ άπόλλυται. πολύ δέ τούτων άτοπώτερον ετι, οτι και αί επιστήμαι μή οτι αίμέν γίγνονται, αί δέ άπόλλυνται ήμίν, και ουδέ­ ποτε οί αυτοί έσμεν ουδέ κατά τάς επιστήμας, άλλά καϊ μία εκάστη τών επιστημών ταύτόν πάσχει, δ γάρ καλείται μελετά ν, ώς έξιούσης έστι τής επιστήμης λήθη γάρ επι­ στήμης έξοδος, μελέτη δέ πάλιν καινή ν έμποιούσα άντι τής άπιούσης μνήμην σώζει τήν έπιστήμην, ώστε τήν αυτήν δοκείν είναι, τούτω γάρ τω τρόπω πάν τό θνητόν σώζεται, ού τω παντάπασιν τό αυτό άεϊ είναι ώσπερ τό θείον, άλλά τω τό άπιόν καϊ παλαιούμενον έτερον νέον έγκαταλείπειν οίον αυτό ήν. ταύ­ τη τη μηχανή, ώ Σώκρατες, έφη, θνητόν 9

198


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ανανεώνεται χαι μερικά τα χάνει, στις τρίχες, τή σάρκα, τά οστά, τό αίμα, σέ ολόκληρο γενικώς τό σώμα. Κάί Οχι μόνον στο σώμα, άλλά και στήν φυ­ χήν, οί τρόποι, τά ήθη, οί αντιλήψεις, οί επιθυμίες, οί ηδονές, οί λύπες, οί φόβοι, τίποτε άπό αυτά δέν πα­ ραμένει αναλλοίωτο σέ κάθε άτομον, άλλά γεννώνται μέν άλλα, άλλα δέ χάνονται. Πολύ δέ περισσότερον παράδοξον είναι ακόμη, οτι και οί γνώσεις Οχι μόνον άλλες έρχονται σέ μάς, κάί άλλες μάς εγκαταλείπουν, κάί ποτέ δέν είμεθα οί Ιδιοι ούτε ώς προς τις γνώσεις, άλλά μιά κάί μόνη γνώση έχει τήν Τδια τύχη. Γιατί αυτό τό όποιον ονομάζουμε μελέτη γίνεται μέ τήν προϋπόθεση οτι ή γνώση εξαφανίζεται* άλλωστε ή λησμοσύνη είναι απώλεια γνώσεως ένώ, άφ' ετέρου ή μελέτη μέ τό νά εισάγει νέα παράσταση στή θέση αυτής πού φεύγει, διατηρεί τή γνώση, έτσι ώστε νά φαίνεται ότι παρα­ μένει ή Τδια. Πραγματικά, μόνον μέ αυτόν τον τρόπο διασώ­ ζεται κάθε θνητή ύπαρξη, Οχι μέ τό νά μένει αιώνια αναλλοίωτη ώς προς Ολα, όπως τό θείον, άλλά μέ τό νά αφήνει στο κάθε τί πού αποσύρεται και καθίσταται παλαιό, ενα άλλο νέο στή θέση του, ομοιον ώς προς αυτό. Μέ αυτόν τον τρόπον - τέχνασμα, είπε, Σωκράτη, 199


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

αθανασίας μετέχει, καϊ σώμα καϊ τάλλα πάντα' άθάνατον δέ άλλη. μή ουν θαύμαζε εί τό αυτού άποβλάστημα φύσει πάν τιμά' αθανασίας γάρ χάριν παντϊ αύτη ή σπουδή και ό ερως έπεται. Καϊ εγώ άκουσας τον λόγον ε θαύμασα τε και είπον Είεν, ήν δ εγώ, ώ σοφωτάτη Διοτίμα, ταύτα ώς αληθώς ούτως έχει; Καϊ ή, ώσπερ οι τέλεοι σοφισταζ Ευ ΐσθι, εφη, ώ Σώκρατες' έπεί γε καϊ τών ανθρώπων εί έθέλεις εις τήν φιλοτιμίαν βλέφαι, θαυμάζοις άν τής άλογίας περι ά έγώ είρηκα εί μή εννοείς, ενθυμηθείς ώς δεινώς διάκεινται έρωτι τού ονομαστοί γενέσθαι και κλέος ές τον άει χρόνον άθάνατον καταθέσθαι, και υπέρ τούτου κινδύνους τε κινδυνεύει ν έτοιμοι είσι πάντας ετι μάλλον ή υπέρ τών παίδων, και χρήματα άναλίσκειν καϊ πόνους πονείν ούστινασούν και ύπεραποθνησκειν. έπει οίει σύ, έφη, "Αλκηστιν υπέρ "Αδμήτου άποθανείν άν, ή Αχιλλέα Πατρόκλω έπαποθανεΐν, ή 9

200


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

έχει μέρος στήν αθανασία ή θνητή ύπαρξη, και ώς προς τό σώμα και ώς προς Ολα τά άλλα* ή αθάνατη πάλιν μέ άλλα. Μή θεωρείς λοιπόν παράδοξο, ότι κά­ θε ύπαρξη μέ έμφυτο τρόπο αποδίδει σημασία στο γέννημα της* Ολο αυτό ήταν μελέτη και πόθος αθανα­ σίας και συνοδεύει αυτά τά όντα Ολα ό ζήλος αυτός κάι όΈρως. 27. Κάι έκπληκτος, έγώ γιά Οσα είχα ακούσει είπα. Μέ αυτόν τον τρόπο λοιπόν «σοφωτάτη Διοτί­ μα» σοβαρώς έτσι είναι τά πράγματα, Οπως τά μορφοποιείς; Και εκείνη μέ ύφος καθηγητού σωστού, είπε: Μήν έχεις καμμιά αμφιβολία, Σωκράτη. Άλλωστε άν θε­ λήσεις νά κοιτάξεις τή φιλοδοξία, απορία θά σέ κατε­ λάμβανε γιά τον παραλογισμό, εφ Οσον δέν έχεις στο νου σου Οσα έχω αναπτύξει, όταν σκεφθής πόσο ζωη­ ρά τούς συγκινεί ό πόθος νά γίνουν όνομαστο\ κάι νά θεμελιώσουν αθάνατη δόξα μέσα στους αιώνες. Χάριν αύτοϋ είναι αποφασισμένοι νά εκτεθούν κάί στους κιν­ δύνους πάσης φύσεως, πολύ μάλλον, παρ όσον χάριν τών παιδιών τους νά ξοδεύσουν κάι χρήματα κάί νά υποστούν ταλαιπωρίες τις οποιεσδήποτε και νά θυ­ σιάσουν τήν ζωή τους. Ή μήπως φαντάζεσαι, είπεν, οτι ή Άλκηστις θά έβάδιζε προς χάριν τού Αδμήτου στο θάνατο και ό Άχιλλεύς θά ακολουθούσε τον Πά9

9

201


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

προαποθανείν τον ύμέτερον Κόδρον υπέρ τής βασιλείας τών παίδων, μή οίομένους άθά­ νατον μνήμην αρετής περι εαυτών εσεσθαι, ήν νυν ημείς εχομεν; πολλού γε δει, εφη, άλλ οίμαι υπέρ αρετής αθανάτου καϊ τοιαύτης δόξης ευκλεούς πάντες πάντα ποιου σι ν, οσω άν άμείνους ώσι, τοσουτω μάλλον τού γάρ αθανάτου ερώσιν. οί μέν ουν εγκυμονες, εφη, κατά τά σώματα οντες προς τάς γυναίκας μάλλον τρέπονται καϊ ταύτη ερωτικοί είσιν, διά παιδογονίας άθανασίαν καϊ μνήμην και εύδαιμονίαν, ώς οΐονται, αυτοίς εις τον έπειτα χρόνον πάντα ποριζόμενοΐ' οί δέ κατά τήν φυχήν -είσϊ γάρ ούν, έφη, οι έν ταίς φυχαίς κυούσιν έτι μάλλον ή έν τοίς σώμασιν, ά φυχη προσήκει και κυήσαι και τεκείν τί ούν προσήκει; φρόνησίν τε καϊ τήν άλλην άρε­ τήν- ών δή είσι και οί ποιηταί πάντες γεν­ νήτορες καϊ τών δημιουργών Οσοι λέγονται 9

202


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τροκλον στο θάνατο και ο δικός μας Κόδρος, προς χάριν τής βασιλείας τών παιδιών τον πρόωρον θάνα­ τον θά έδέχετο, έάν δέν έπίστευαν οτι θά έμενε αθά­ νατη, ή ανάμνηση του ηρωισμού τους, αυτή τήν οποίαν διατηρουμεν εμείς σήμερα; Κάθε άλλο, είπεν, αντίθετα εχω τή γνώμη, οτι πάντες ενεργούν κάι πράττουν τά πάντα χάριν τής αθανασίας τής προσωπικής των άξιας κάι χάριν τής υστεροφημίας, ή όποια συνοδεύεται άπό τόσον μεγάλη δόξα, οί πάντες πράττουν τά πάντα, Οσον ανώτεροι είναι τόσον περισσότερο ν μάλιστα, διότι ό έρως τών στρέφεται προς τήν αθανασία. Όσοι λοιπόν εγκυμονούν κατά τό σώμα στρέφονται προς τις γυναίκες περισσότερον, κάί ασκούν τον έρω­ τα κατά τον τρόπο αυτό, έξασφαλίζοντες τό μέλλον τους μέ τήν απόκτηση παιδιών, Οπως νομίζουν, αθα­ νασία τού εαυτού τους και υστεροφημία κάί ευδαι­ μονία. Όσοι άπό τό άλλο μέρος εγκυμονούν κατά τήν ψυχή διότι, πράγματι υπάρχουν άνθρωποι, είπεν, οί όποιοι εγκυμονούν κατά τις ψυχές πολύ περισσότερο άπό Οσον μέσα στο σώμα τους, όσα είναι ορθόν κά­ ποια ψυχή νά κυοφορήσει και νά γεννήσει. Και τί είναι αυτό τό ορθόν ή τό πρέπον; Φρόνηση κάί τά άλλα προτερήματα. Γεννήτορες αυτών ακριβώς είναι κάί οί 203


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

εύρετικοι είναι' πολύ δέ μεγίστη, εφη, καϊ καλλίστη τής φρονήσεως ή περι τά τών πόλεων τε καϊ οικήσεων διακόσμησις, 7} δή ονομά έστι σωφροσύνη τε και δικαιοσύνη τούτων δ' αύ οταν τις έκ νέου έγκυμων ή τήν φυχήν, ηθεος ών καϊ ήκουσης τής ηλικίας, τίκτειν τε καϊ γεννάν ήδη έπιθυμή, ζητεί δή οίμαι και ούτος περιιών τό καλόν έν ώ άν γεννήσειεν έν τω γάρ αίσχρώ ουδέποτε γεννήσει, τά τε ούν σώματα τά καλά μάλλον ή τά αισχρά ασπάζεται άτε κυών, και άν έντύχγι φυχή καλή και γενναία καϊ εύφυεί, πάνυ δή ασπάζεται τό συναμφότερον, καϊ προς τούτον τον άνθρωπον ευθύς εύπορεί λό­ γων περι αρετής καϊ περι οίον χρή είναι τον άνδρα τον αγαθόν και ά έπιτηδευειν, και επιχειρεί παιδευειν. άπτόμενος γάρ οίμαι τού καλού καϊ ομιλών αύτώ, ά πάλαι έκυει τίκτει και γεννά, και παρών καϊ απών μεμνημένος,

204


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ποιητές όλοι ανεξαιρέτως κα\ άπό τους τεχνίτες Οσοι είναι δημιουργικοί. Πολύ περισσότερον δέ ανώτερη, είπεν, και ή ωραιό­ τερη μορφή φρονήσεως είναι αυτή που ασχολείται μέ τή διαρρύθμιση τών πόλεων και τών σπιτιών, τής όποιας τό Ονομα, ώς είναι γνωστόν, είναι σωφροσύνη κάι δικαιοσύνη. Αυτά λοιπόν, συμβαίνουν, οταν κανείς εγκυμονεί άπό τήν νεότητα στήν ψυχή του και έχει φύση θεϊκή και Οταν έλθει ή κατάλληλη ηλικία, αισθάνεται πλέον τήν επιθυμία νά γεννήσει κάι νά αναπαραγάγει. Αναζητεί τότε και αυτός επίσης έδώ κάι έκεΐ τό εύμορφον, νομίζω, εντός του όποιου θά ημπορούσε νά τεκνοποιήσει. Διότι ποτέ δέν θά γεννήσει κάτι μέσα στο άσχημον. Έξ αιτίας τούτων ενθουσιάζεται μέ τά ώραΐα σώματα, περισσότερον παρά μέ τά άσχημα, άφού εγκυμονεί κι άν τύχει νά εύρη ωραία ψυχή και αρχοντική και μορφωμένη, ενθουσιάζεται τότε ζωηρά μέ τον συνδυασμό τών δύο. Ενώπιον ενός προσώπου τέτοιου καθίσταται πλού­ σιος σέ λόγους γιά τήν αρετή κάι γιά τό ιδεώδες και γιά τά καθήκοντα ενός ανωτέρου άνθρωπου, και προ­ σπαθεί νά τά εξυψώσει μέ τήν παιδείαν. Διότι, φαντάζομαι, οτι μέ τήν έπαφήν κάί τήν επι­ κοινωνία προς τό ώραΐο πρόσωπο, γεννά και γονιμο205


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

καϊ τό γεννηθέν συνεκτρεφει κοινή μετ' εκεί­ νου, ώστε πολύ μειζω κοινωνία ν τής τών παίδων προς αλλήλους οί τοιούτοι ΐσχουσι και φιλίαν βεβαιοτέραν, άτε καλλιόνων και άθανατωτερων παίδων κεκοινωνηκότες. και πάς άν δέξαιτο εαυτώ τοιούτους παίδας μάλ­ λον γεγονέναι ή τούς ανθρωπίνους, και εις 'Όμηρον άποβλεφας καϊ Ήσίοδον και τούς άλλους ποιητάς τούς αγαθούς ζηλών, οία εκγονα εαυτών καταλείπουσιν, ά έκείνοις άθάνατον κλέος καϊ μνήμην παρέχεται αυτά τοιαύτα οντα' εί δέ βοΰλει, εφη, οίους Λυ­ κούργος παίδας κατελίπετο εν Λακεδαίμονι σωτήρας τής Λακεδαίμονος κάι ώς έπος ειπείν τής Ελλάδος, τίμιος δέ παρ" ύμίν και Σόλων διά τήν τών νόμων γεννησιν, και άλλοι άλλοθι πολλάχού άνδρες, και εν "Ελλησι καϊ εν βαρβάροις, πολλά καϊ καλά άποφηνάμενοι έργα, γεννήσαντες παντοίαν άρε­ τήν ών καϊ ιερά πολλά ήδη γεγονε διά τούς

2θ6


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ποιεί όσα πριν άπό πολύ χρόνο, είχεν μέσα του έγκυμονών, είτε κατά τήν παρουσία του, εΐτε κατά τήν απουσία του αναπολώντας εκείνα, κάί αυτό τό όποιον φέρει στή ζωή τό ανατρέφει άπό κοινού μέ εκείνα. Κατ' αυτόν τον τρόπον διατηρούν μεταξύ τους οί άνθρωποι μέ αυτά τον χαρακτήρα πολυ στενώτερον άπό τον δεσμό τών παιδιών καϊ έχουν στοργήν πολυ σταθερώτερη* διότι κάι τά παιδιά τους είναι ωραιό­ τερα κάί περισσότερο αθάνατα. Κάί ό καθένας, τέτοια θά επιθυμούσε νά γίνουν τά παιδιά του παρά ώς ανθρώπινα μόνο τέκνα (δηλ. νά γίνουν οιονεί θεϊκά παιδιά), και στρέφοντας τό βλέμμα προς τόνΌμηρον κα\ τον Ησίοδο, κα\ μέ ζήλον κα\ προς τους άλλους ποιητές, νά γεννήσουν παρόμοια τέκνα, Οπως αυτά τά όποια σέ εκείνους (δηλ. τούς γονείς), αφήνουν αθάνατη δόξα κα\ μνήμη, Ό Λυκούργος, είπεν, τί παιδιά άν προτιμάς, άφησε πίσω του στή Σπάρτη, αυτός ό σωτήρ τής Σπάρτης κάί τής Ελλάδος Ολης, θά έλεγα. Τιμές απολαμβάνει κάί ό Σόλων στήν πόλη σας γιά τή γέννηση τής νομοθεσίας του, και ενα πλήθος άλλοι άνδρες σέ πολλούς άλλους τόπους τού Ελληνι­ σμού και τών βαρβάρων οί όποιοι παρουσίασαν πολλά ώραΐα κατορθώματα κάί έγέννησαν κάθε είδος άνωτερότητος. Προς τιμήν αυτών έχουν ήδη ίδρυθή πολλά 207


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ

ΕίΛΗΝΩΝ

τοιούτους παίδας, διά δε τούς ανθρωπίνους ούδενος πω. Ταύτα μέν ούν τά ερωτικά ΐσως, ώ Σώ­ κρατες, κάν σύ μυηθείης' τά δέ τέλεα καϊ εποπτικά, ών ένεκα καϊ ταύτα εστίν, εάν τις ορθώς μετίϊ}, ούκ οίδ' εί οίος τ άν εΐης. έρώ μέν ούν, εφη, εγώ και προθυμίας ουδέν άπολείφω' πειρώ δέ επεσθαι, άν οίος τε ης. δει γάρ, εφη, τον ορθώς ιόντα*επι τούτο τό πράγμα άρχεσθαι μέν νέον Οντα ίέναι έπι τά καλά σώματα, και πρώτον μέν, έάν ορθώς ήγήται δ ηγούμενος, ενός αυτόν σώματος έράν και ενταύθα γεννάν λόγους καλούς, έπειτα δέ αυτόν κατανοήσαι οτι τό κάλλος τό έπι ότωούν σώματι τω έπι έτέρω σώματι άδελφόν έστι, και εί δει διώκειν τό έπ' εΐδει καλόν, πολλή άνοια μή ούχ έν τε και ταύτόν ήγείσθαι τό έπι πάσιν τοίς σώμασι κάλλος' τούτο δ' έννοη'σαντα καταστήναι πάντων τών καλών σωμάτων έραστήν, ενός δέ τό σφόδρα 9

ζοδ


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ιερά, έξ αιτίας τών προγόνων τους, ένώ γιά τά ση­ μαντικά του παιδιά κανένα (μνημείο δέν έχει στηθή). 28. Θά ήτο δέ δυνατόν κάι συ νά μυηθής, Σωκρά­ τη, σ' αυτά τά μυστήρια τού'Έρωτος. Γιά τήν ανώτα­ τη Ομως μύηση και αποκάλυψη, χάριν τής οποίας γί­ νονται Ολα αυτά, Οταν ακολουθεί κανε\ς τον ορθό δρόμο δέν είμαι βέβαιη άν θά διέθετες τις δυνάμεις. Ό μ ω ς έγώ οπωσδήποτε, θά εκθέσω σέ σένα Ολα αυτά και δέν θά μου λείψει ή καλή θέληση. Κι άν μπορείς, προσπάθησε, νά μέ παρακολουθή­ σεις. Έ χ ε ι υποχρέωση, είπεν, Οποιος ακολουθεί τήν ορθή οδό γιά τό έργο αυτό, ν' αρχίζει άπό νέος νά πλησιάζει τά ώραΐα σώματα. Κάι κατά πρώτον έφ' Οσον ό καθοδηγητής του τον καθοδηγεί ορθά, νά έχει έρωτα μόνο προς ενα σώμα, κάι σέ σχέση μέ αυτό νά επιζητεί νά παρουσιάσει ωραίες σκέψεις. Έπειτα νά άντιληφθή οτι ή ώραιότης ή όποια ενυπάρχει σέ τούτο ή εκείνο τό σώμα, έχει συγγένεια αδελφική προς τήν ωραιότητα ενός άλλου σώματος κάι οτι, έφ' Οσον πρόκειται νά άντιληφθή τήν ωραιό­ τητα τής εξωτερικής εμφανίσεως, θά ήτο μεγάλο λά­ θος νά μην αναγνωρίζει ώς μία τήν καλλονήν (τήν ωραιότητα) ή όποια υπάρχει εις Ολα τά σώματα. Ό τ α ν δέ άντιληφθή αυτό θά γίνει εραστής όλων τών ωραίων ανθρώπων και θά μετριάσει τήν σφοδρή προσή209


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τούτο χαλάσαι καταφρονήσαντα κάϊ σμικρόν ήγησάμενον μετά δε ταύτα τό εν ταΐς φυχαϊς κάλλος τιμιώτερον ήγήσασθαι τού εν τω σώματι, ώστε καϊ έάν επιεικής ών τήν φυχήν τις καν σμικρόν άνθος έχη, έξαρκείν αυτφ και έράν και κήδεσθαι και τίκτει ν λό­ γους τοιούτους και ζητείν, οΐτινες ποιήσουσι βελτίους τους νέους, ίνα άναγκασθή αύ θεάσασθαι τό έν τοις έπιτηδευμασι καϊ τοις νόμοις καλόν καϊ τού τ" ίδείν οτι πάν αυτό αύτώ συγγενές έστιν, ίνα τό περι τό σώμα καλόν σμικρόν τι ήγήσηται είναι * μετά δέ τά επιτηδεύματα έπι τάς έπιστήμας άγαγείν, ΐνα ιδγι αύ επιστημών κάλλος, καϊ βλέπων προς πολύ ήδη τό καλόν μηκέτι τό παρ" ένζ ώσπερ οίκέτης, αγαπών παιδαρίου κάλλος ή άνθρωπου τινός ή επιτηδεύματος ενός, δουλευων φαύλος γι καϊ σμικρολόγος, άλλ επι τό πολύ πέλαγος τετραμμένος τού καλού καϊ θεωρών πολλούς καϊ καλούς λόγους καϊ με­ γαλοπρεπείς τίκτϊ] καϊ διανοήματα έν φιλό­ 9

ζωο


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΏΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

λωση προς Ινα πρόσωπο. Θά τό θεωρήσει κατώτερο κάι ανάξιο λόγου. Μετά ταύτα θά μάθει νά θεωρεί τό κάλλος τής ψυχής άξιο μεγαλύτερης τιμής άπό τό σωματικό. Κατ αυτόν τον τρόπο κάι άν κανείς, μέ μιά υγιή ψυ­ χή, παρουσιάζει έστω κάι μέτρια θέλγητρα, νά τό θεωρεί αρκετό και νά τού χαρίζει τον έρωτα και τήν φροντίδα του, ώστε νά γεννά και νά ζητεί νά ευρη λόγους τέτοιους πού θά εξυψώσουν τήν νεολαίαν.Έτσι θά άναγκασθή πάλιν νά άντικρύσει τό κάλλος πού υπάρχει στις πράξεις και στους θεσμούς κάι νά κάνει τήν παρατήρηση ότι τό συνέχει Ολον εσωτερική συγ­ γένεια ώστε νά θεωρήσει τό σωματικά ώραΐον ώς κά­ τι τό άσήμαντον. Μετά τις πράξεις θά τον οδηγήσουν προς τή γνώση, ώστε νά ποθή κάί τό κάλλος τών γνώσεων και νά επεκτείνει τό βλέμμα προς τήν πλα­ τειά, περιοχή, πλέον τού κάλλους, Οχι μόνον προς τό κάλλος ενός κάι μόνον Οπως ένας υπηρέτης τού σπι­ τιού, ώστε μέ τό νά ίκανοποιηθή μέ τό κάλλος ενός νεαρού έφηβου, ή κάποιου ανδρός, ή ενός τρόπου ζωής κάι υποδουλωμένος σ αυτό, νά είναι ευτελής κάι στενόκαρδος* άλλ αντιθέτως μέ τό βλέμμα γυρισμένον προς τό άπειρον πέλαγος τής ώραιότητος κάί ύπό τήν έμπνευση εκείνου τού θεάματος, γεννά πλή­ θος άπό ωραίους κάί υψηλούς λόγους κάι σκέψεις μέ9

9

9

211


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

σοφία αφθονώ, έως άν ενταύθα ρωσθεις καϊ αυξηθείς κατίδη τινά έπιστήμην μιαν τοιαύτην, ή έστι καλού τοιούδε. πειρώ δε μοι, εφη, τον νούν προσέχειν ώς οίον τε μάλιστα δς γάρ άν μέχρι ενταύθα προς τά ερωτικά παιδαγωγηθή, θεώμενος εφεξής τε και ορθώς τά καλά, προς τέλος ήδη ιών τών ερωτικών εξαίφνης κατόφεταί τι θαυμαστδν τήν φύσιν καλόν, τούτο εκείνο, ώ Σώκρατες, ου δή ένεκεν και οί έμπροσθεν πάντες πόνοι ήσαν, πρώτον μέν άει δν και ούτε γιγνόμενον ούτε άπολλύμενον, ούτε αυξανόμενον ούτε φθίνον, έπειτα ου τή μέν καλόν, τή δ" αίσχρόν, ουδέ τοτέ μέν, τοτέ δέ ού, ουδέ προς μέν το καλόν, προς δέ το αίσχρόν, ούδ ένθα μέν καλόν, ένθα δέ αίσχρόν, ώς τισι μέν δ ν καλόν, τισι δέ αίσχρόν ούδ αύ φαντασθήσεται αύτώ τό κα­ λόν οίον πρόσωπον τι ουδέ χείρες ουδέ άλλο ουδέν ών σώμα μετέχει, ουδέ τις λόγος ουδέ τις επιστήμη, ουδέ που δν έν έτέρω τινι, οίον 9

9

212


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

σα σ' ενα πόθο πνευματικότητας μέσα σέ μιά άφθονη φιλοσοφία μέχρις Οτου ενισχυμένος στο στάδιον αυτό κάι ώριμος, αντικρίσει τήν έπιστήμην έκείνην τήν μία κα\ μόνη του ενός κάλλους, που είναι περίπου τέτοια. Προσπάθησε Ομως, προσέθεσε, νά εντείνεις τήν προσοχή σου Οσον περισσότερον μπορείς. Όποιος λοι­ πόν όδηγηθή σέ μιά μελέτη τής τέχνης του Έρωτος κάι στο σημεϊον ώστε βλέποντας σωστά τήν μία μετά τήν άλλη τις διάφορες μορφές του ωραίου, όταν προ­ χωρήσει πλέον στο τέρμα τής ερωτικής μυσταγωγί­ ας, θά άντικρυσει ξαφνικά μιά ομορφιά μοναδική, εκείνη ακριβώς, τήν ομορφιά, Σωκράτη, χάριν τής οποίας έγιναν Ολες οί προηγούμενες ταλαιπωρίες, ή όποια πρώτα μέν υπάρχει ώς αιώνια και δέν υπόκει­ ται ούτε στή γέννηση ούτε στον αφανισμό, ούτε στήν αύξηση ούτε στήν ελάττωση, έπειτα δέν είναι ωραία άπό μιά άποψη, άσχημη άπό τήν άλλη, ούτε ωραία σήμερα, ή αύριον Οχι, ούτε ωραία σχετικά μέ τούτο ωραία κάι σχετικά μέ τό άλλο άσχημη, ούτε έδώ ωραία κάι έκεϊ άσχημη, ούτε έδώ ωραία, εκεί άσχη­ μη, ωσάν νά ήταν ωραία γιά μερικούς και γιά άλ­ λους άσχημη. Άπό τήν άλλη πλευρά τό ώραΐον δέν θά παρουσιασθή υπό τήν μορφήν ενός προσώπου ή χειρών ή κάποιου άλλου σωματικού και ούτε ύπό τήν μορφή ενός λόγου, ή μιας επιστήμης, ούτε πάντως ώς 213


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

εν ζωω η εν γή ή εν ου��ανω ή εν τω αλλω, άλλ' αυτό καθ" αυτό μεθ' αυτού μονοειδές άει ον, τά δέ άλλα πάντα καλά εκείνου μετέχοντα τρόπον τινά τοιούτον, οίον γιγνομένων τε τών άλλων και άπολλυμένων μηδέν εκείνο μήτε τι πλέον μήτε έλαττον γίγνεσθαι μηδέ πάσχειν μηδέν, οταν δή τις άπό τώνδε διά τό ορθώς παιδεραστείν έπανιών εκείνο τό καλόν άρχηται καθοράν, σχεδόν άν τι άπτοιτο τού τέλους, τούτο γάρ δή έστι τό ορθώς έπι τά ερωτικά ίέναι ή υπ' άλλου άγεσθαι, άρχόμενον άπό τώνδε τών καλών εκείνου ένεκα τού καλού άει έπανιέναι, ώσπερ έπαναβασμοίς χρώμενον, άπό ενός έπι δυο και άπό δυοιν έπι πάντα τά καλά σώματα, και άπό τών καλών σωμάτων έπι τά καλά επιτηδεύματα, και άπό τών επι­ τηδευμάτων έπι τά καλά μαθήματα, και άπό τών μαθημάτων έπ' εκείνο τό μάθημα τελευτήσαι, ο έστιν ουκ άλλου ή αυτού εκείνου τού καλού μάθημα, και γνώ αυτό τελευτών δ εστί καλόν, ενταύθα τού βίου, ώ φίλε Σώκρατες, έφη ή Μαντινική ξένη, εΐπερ που άλλοθι, βιωτόν άνθρώπω, θεωμένω αυτό τό καλόν.

214


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

υπάρχον σέ ενα διαφορετικό ον, σέ ενα εμψυχον π.χ. σέ ενα τοπ ίο ν ή στον ουρανό ή σέ κάτι άλλο, άλλά ώς κάτι πού υπάρχει μόνον του, αυτοτελώς, μέ τον εαυ­ τόν του, ενιαίο στή μορφή, αιώνιο, Ολα δέ τά άλλα τά ώραΐα μετέχουν εκείνου, κατά τέτοιο τρόπο, ώστε μέ τή γέννηση και τον αφανισμό εκείνων, εκείνο δέ δέν παθαίνει μήτε αύξηση ουτε μείωση ούτε καμιά άλλη επιρροή. Ό τ α ν λοιπόν χάρις στήν ορθή εφαρμογή τής παι­ δεραστίας άνεβή άπό τά έδώ φαινόμενα κάι αρχίζει νά άντικρύζει εκείνο τό κάλλος, φτάνει σχεδόν θά έλεγα, στο τέρμα. Διότι αυτή είναι ή ορθή οδός προς τά ερωτικά, εΐτε κινείται αυτόβουλα εΐτε οδηγείται άπό άλλον, νά αρχίζεις άπό τά ώραΐα ένώ μέ τό βλέμμα προς εκείνη τήν ωραιότητα νά αναβαίνει διαρκώς, χρησιμοποιώντας βαθμίδες, π.χ. άπό τό ενα προς τά δύο άπό τά δύο προς Ολα τά ώραΐα σώματα, προς τις ωραίες πράξεις και άπό τις πράξεις προς τά μαθήματα τά ώραΐα, εως Οτου άπό τις μαθήσεις φθά­ σει τελικά σ' εκείνη τή μάθηση, ή όποια είναι μάθηση εκείνης τής απόλυτης ώραιότητος, Οχι άλλης, και μάθει τελικά αυτή τούτη τήν απόλυτη ομορφιά. Αγαπητέ Σωκράτη, σ' αυτό τό στάδιον είπε ή ξένη άπό τή Μαντινεία, αξίζει, κα\ όχι παντού άλλου, ή ζωή του άνθρωπου μέ τήν θέα του απολύτου κάλλους. 215


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ο έάν ποτε ΐδης, ού κατά χρυσίον τε καϊ έσθήτα και τους κάλους παΐδάς τε και νεανίσκους δόξει σοι είναι, ους νυν ορών έκπέπληξαι καϊ έτοιμος εί καϊ συ και άλλοι πολλοί, όρώντες τά παιδικά και συνόντες άει αύτοΐς, εί πως οίον τ ήν, μήτ έσθίειν μήτε πίνει ν, άλλά θεάσθαι μόνον και συνείναι. τί δήτα, εφη, οίόμεθα, εί τω γένοιτο αυτό τό καλόν ίδείν ειλικρινές, καθαρόν, άμεικτον, άλλά μή άνάπλεων σαρκών τε ανθρω­ πίνων και χρωμάτων κάι άλλης πολλής φλυα­ ρίας θνητής, άλλ αυτό τό θείον καλόν δυναιτο μονοειδες κατιδείν; άρ οΐει, έφη, φαϋλον βιόν γίγνεσθαι έκεϊσε βλέποντος άνθρωπου και εκεί­ νο ω δει θεωμένου και συνόντος αύτώ; ή ούκ ένθυμή, έφη, οτι ενταύθα αύτώ μοναχού γενήσεται, όρώντι ω όρατόν τό καλόν, τίκτει ν ούκ είδωλα αρετής, άτε ούκ ειδώλου έφαπτομένω, άλλά αληθή, άτε τού αληθούς έφαπτομένω' τεκόντι δε άρετήν αληθή και θρεφαμένω υπάρ­ χει θεοφιλεΐ γενέσθαι, καϊ εΐπέρ τω άλλ ω άνθρώπω ν άθανάτω καϊ έκείνω; 9

9

9

ζχ6

9


ΟΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ

ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

'Άν τύχει κάποτε κάι τό ιδείς θά σου φανή πώς δέν συγκρίνεται μέ χρυσάφι ή πολυτελή ενδύματα, μέ τά ώραΐα παιδιά κάι τούς εφήβους στή θέα τών όποιων χάνεις τώρα τά λογικά σου κάι είσαι πρόθυμος κάι σύ και άλλοι πολλοί, όταν βλέπετε τους αγαπητούς σας φίλους κάι εύρίσκεσθε διαρκώς μαζί τους, άν ήτο τρό­ πος, μήτε νά τρώτε μήτε νά πίνετε κάι μόνον νά απολαύετε τή θέα και τή συντροφιά σας. Φαντάσου, είπε, τώρα, άν έδίδετο ή χάρις σέ κά­ ποιον νά άντικρύσει τό απόλυτο κάλλος άδολο, καθα­ ρό, αμιγές Οχι άναμεμιγμένον μέ γήινες σάρκες κάι χρώματα κάί κάθε άλλη θνητή ματαιότητα, άλλά άν τό απόλυτο κάλλος ήδύνατο νά άντικρύσει στή θεϊκή μοναδικότητα τής μορφής του; Φαντάζεσαι, θά ήταν ανάξιος ό βίος ενός άνθρω­ που, είπε, ό όποιος έχει τό βλέμμα του προς τά εκεί, και εκείνο τό βλέπει μέ τό κατάλληλο όργανο καϊ ευρίσκεται μαζί μ' εκείνο; Ή λησμονείς, προσέθεσε οτι έδώ καϊ μόνον έδώ, θά έχει τό χάρισμα, βλέπω μέ ο,τι είναι ορατή ή ωραιότητα νά γεννά όχι φαντά­ σματα τής αρετής, άφοϋ δέν θά είναι φάντασμα αυτό πού αγκαλιάζει, άλλά ή αληθινή, ένώ αγκαλιάζει τήν αλήθεια. Καϊ όταν φέρει στον κόσμο καϊ αναθρέψει άρετήν αληθινή, έχει τή δυνατότητα νά γίνει ό αγα­ πητός τών θεών, όσον είναι θεμιτόν σ' έναν άνθρωπον καϊ νά γίνει καϊ ό ίδιος εκείνος αθάνατος; 21/


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ταυ τα δή, ώ Φαιδρέ τε καϊ οί άλλοι, έφη μέν Διοτίμα, πέπεισμαι δ έγώ' πεπεισμένος δέ πειρώμαι καϊ τους άλλους πείθειν οτι τούτου τοΰ κτήματος τη ανθρωπεία φύσει συνεργδν άμεινω Έρωτος ουκ άν τις ραδίως λάβοι. διό δή έγωγέ φημι χρήναι πάντα άνδρα τόν Έρωτα τιμάν, καϊ αυτός τιμώ τά ερωτικά καϊ διαφερόντως άσκώ, καϊ τοις άλλοις παρακελεύομαι, καϊ νυν τε καϊ άει εγκωμιάζω τήν δύναμιν καϊ άνδρείάν του Έρωτος καθ όσον οίος τ ειμί τούτον ούν τον λόγον, ώ Φαιδρέ, εί μέν βούλει, ώς έγκώμιον είς Έρωτα νόμισον είρήσθαι, εί δέ, οτι και οπη χαίρεις όνομάζων, του το ονόμαζε. 9

9

9

9

9

9

9

218


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Αυτά λοιπόν, Φαιδρέ και σεις, Ολοι οί άλλοι, έλεγε ή Διοτίμα και αυτά πιστεύω κα\ έγώ. Κάι προσπαθώ μέ τήν πίστη αυτή, προσπαθώ νά πείσω κάι τούς άλλους οτι γιά τήν απόκτηση αυτού, καλύτερος συμ­ παραστάτης άπό τον έρωτα δέν υπάρχει, γιά τήν ανθρώπινη φύση» Γιά του το ακριβώς, νομίζω, οτι κάθε άνθρωπος οφείλει νά λατρεύει τόνΈρωτα και προσωπικώς έγώ εκτιμώ τά έργα του Έρωτος κάι τά εξασκώ ιδιαιτέ­ ρως και τά συνιστώ κάι στους άλλους κάι εξυμνώ κάί τώρα και πάντοτε τήν σημασία κάί τον ανδρισμό του Έρωτος, όσον μου επιτρέπουν οί δυνάμεις μου.

Είσοδος Άλχιβιάδου. Μετά τό τέλος του λόγου τής Διοτίμας εισέρχεται στο Συμπόσιον ό Αλκιβιάδης κατά τρόπον θορυβώδη. Μετά τήν είσοδο στο Συμπόσιον ό Αλκιβιάδης λαμβάνει τον λόγο, άφοϋ έχει προηγηθή διάλογος με­ ταξύ τών συνδαιτημόνων, κατά τό λόγο του δέ ό Αλ­ κιβιάδης ομιλών στήν ουσία επαινεί τον Σωκράτη και τις αρετές του.

219


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ΣΩΚΡΑ ΤΟΥΣ ΕΠΑΙΝΟΣ ΑΛΚΙΒΙΑΔΗ 9

Σωκράτη δ έγώ επαινείν, ώ άνδρες, ού­ τως επιχειρήσω, δι εικόνων, ούτος μέν ουν ΐσως οίήσεται έπι τά γελοιότερα, έσται δ ή είκών τού αληθούς ένεκα, ου τού γελοίου, φημι γάρ δή όμοιότατον αυτόν είναι τοίς σιληνοίς τούτοις τοίς έν τοίς έρμογλυφείοις καθημένοις, ουστινας εργάζονται οί δημιουργοί σύριγγας ή αυλούς έχοντας, οί διχάδε διοιχθέντες φαίνον­ ται ένδοθεν αγάλματα έχοντες θεών. και φημι αύ έοικέναι αυτόν τώ σατύρω τώ Μαρσυα. οτι μέν ούν τό γε είδος Ομοιος εί τούτοις, ώ Σώ­ κρατες, ούδ αυτός άν που άμφισβητήσαις' ώς δέ καϊ τάλλα έοικας, μετά τούτο άκουε, υβρι­ στής εί' ή ου; έάν γάρ μή ομόλογης, μάρτυρας παρέξομαι. άλλ ούκ αυλητής; πολύ γε θαυμασιώτερος εκείνου, ό μέν γε δι οργάνων έκήλει τούς ανθρώπους τή άπό τού στόματος δυνάμει, 9

9

9

9

9

καϊ έτι νυν ι δς άν τά εκείνου αυλή -ά γάρ "Ολυμπος ηύλει, Μαρσύου λέγω, τούτου διδά­ ξαντος- τά ούν εκείνου έάντε αγαθός αυλητής αυλή έάντε φαύλη αύλητρίς, μόνα κατέχεσθαι ποιεί και δηλοί τούς τών θεών τε καϊ τελετών 220


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ό Αλκιβιάδης λέγει οτι θά κάμει τό έγκώμιον του Σωκράτους μέ παρομοιώσεις, προκειμένου νά διευκο­ λύνει τήν κατανόηση τής προσωπικότητας του. Ισχυ­ ρίζομαι, λέγει ό Αλκιβιάδης, οτι ομοιάζει εξαιρετικά μέ τούς "Έλληνες τών μαρμαρογλυφείων, τούς όποι­ ους οι γλύπτες, τούς κατασκεύαζαν καθισμένους νά κρατούν σύριγγα ή αυλούς* αυτούς άν ανοίξεις στά δύο αποκαλύπτονται οτι κλείνουν μέσα τους αγάλ­ ματα θεών. Και ισχυρίζομαι οτι είναι Ομοιος μέ τον Μαρσύα τον Σάτυρον. Και Οσον μέ άφορα ή εξωτε­ ρική εμφάνιση, ούτε σύ, υποθέτω, Σωκράτη, δέ θά έδειχνες αμφισβήτηση οτι τούς ομοιάζεις. Άκουσε, οτι όμως και στά άλλα είσαι παρόμοιος. Είσαι ένας σκώπτης μέ αλαζονική στάση. Ή μήπως όχι; Ά ν τό αμφισβητείς θά παρουσιάσω μάρτυρας. Άλλά μήπως δέν είναι αυλητής; Κάι πολύ περισ­ σότερον άπό εκείνον θαυμαστός. Εκείνος έχρειάζετο Οργανα μαντικής γιά νά γοητεύσει μέ δύναμη τούς ανθρώπους ακόμα κάι τώρα, οποιοσδήποτε παίζει τούς σκοπούς του μέ τον αύλόν. Διότι τά άσματα τού αυλού τά αποδίδω στον Μαρσύα, εκείνος τού τά έδίδαξε. Οί σκοπο\ εκείνου, εϊτε εκείνος είναι αυλητής εΐτε μιά κοινή αύλητρίς, και μόνοι τους έχουν τή δύναμη νά φέρουν τούς ανθρώπους σέ έκσταση και νά αποκαλύψουν, επειδή ε221


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 7

δεομένους διά τό θεια είναι, συ δ εκείνου το­ σούτον μόνον διαφέρεις, οτι άνευ οργάνων φιλοίς λόγοις ταυτόν τούτο ποιείς, ημείς γούν οταν μέν του άλλου άκοΰωμεν λέγοντος καϊ πάνυ αγαθού ρήτορος άλλους λόγους, ουδέν μέλει ώς έπος ειπείν ουδενί' έπειδάν δέ σού τις άκουγι ή τών σών λόγων άλλου λέγοντος, καν πάνυ φαύλος γι ό λέγων, έάντε γυνή άκουγι έάντε άνήρ έάντε μειράκιον, έκπεπληγμένοι έσμέν καϊ κατεχόμεθα. έγώ γούν, ώ άνδρες, εί μή έμελλ.ον κομιδγι δόξειν μεθυειν, είπον όμόσας άν ύμίν οία δή πέπονθα αυτός ύπό τών τούτου λόγων καϊ πάσχω έτι καϊ νυνί. οταν γάρ άκουω, πολυ μοι μάλλον ή τών κορυβαντιώντων ή τε καρδία πηδά καϊ δάκρυα έκχεϊται ύπό τών λόγων τών τούτου, ορώ δέ καϊ άλλους πάμπολλους τά αυτά πά­ σχοντας Περικλέους δέ άκουων καϊ άλλων αγαθών ρητόρων εύ μέν ήγούμην ��έγειν, τοιούτον δ ουδέν έπασχον, ούδ έτεθορυβητό μου ή φυχή ούδ ήγανάκτει ώς άνδραποδω9

9

9

9

222


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

χουν θεία προέλευση, πόσοι έξ αυτών έχουν μέσα τους τήν επιθυμία τής θεότητος και τής μυσταγωγίας. Κα\ σέ τούτο μόνον διαφέρεις άπ' εκείνους οτι χωρίς Οργανα, μέ γυμνές λέξεις προκαλείς τό ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα. Ήμεΐς π.χ. οταν άκούομεν έναν άλλον νά αναπτύσσει άλλους λόγους, κι ας είναι καλός ομιλητής, μάς αφήνει Ολους σχεδόν αδιάφορους. Αντίθετα οταν σύ μιλάς κάι σέ ακούει κάποιος ή τις ομιλίες σου τις διηγείται κάποιος άλλος έστω κα\ τελείως ασήμαντος, εΐτε γυναίκα εΐτε άνδρας πού τ' ακούει εΐτε έφηβος, Ολοι έκστασιαζόμεθα και αίχμαλωτιζόμεθα (άπό τούς λόγους σου). Έ γ ώ π.χ. άν δέν έκινδύνευα νά θεωρηθώ πέρα άπό κάθε Οριο μεθυσμένος θά είχα διηγηθή μέ Ορκο τό τί συγκινήσεις έχω βιώσει ό ΐδιος άπό τούς λόγους του κάι νιώθω ακόμη κάι σήμερα,Όσες φορές τά ακούω, αναπηδά ή καρδιά μου ζωηρά περισσότερον άπ' Ο,τι χορεύει ή καρδιά εκείνων πού χορεύουν τον έξαλλο χορό τών Κορυβάντων, κάι συγκίνηση μέχρι δακρύων μου προκαλεί ή ομιλία του. Παρατηρώ δέ οτι τήν συ­ γκίνηση δοκιμάζουν κάι άλλοι. Όσάκις άκουσα τον Περικλή κάι τούς άλλους δεινούς ρήτορες, εύρισκα νά ομιλούν ώραΐα, άλλά δέν είχα δοκιμάσει ανάλογη συγκίνηση, ούτε είχε συνταραχθή ή ψυχή μου, ούτε κατελαμβάνετο άπό αγανάκτηση μέ τήν σκέψη ότι ευρισκόμουν σέ κατάσταση δούλου. 223


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

δώς διακείμενου, άλλ ύπό τουτουΐ τού Μαρσΰου πολλάκις δή ούτω διετέθην ώστε μοι δόξαι μή βιωτόν είναι εχοντι ώς έχω. και ταύτα, ώ Σώκρατες, ούκ ερεϊς ώς ούκ αληθή, και ετι γε νύν σύνοιδ έμαυτω οτι εί έθέλοιμι παρέχειν τά ώτα, ούκ άν καρτερήσαιμι άλλά ταύτα άν πάσχοιμι. αναγκάζει γάρ με δμολογειν οτι πολλού ενδεής ών αυτός έτι έμαυτού μεν αμελώ, τά δ Αθηναίων πράττω, βία ούν ώσπερ άπό τών Σειρήνων έπισχόμενος τά ώτα οΐχομαι φεύγων, ΐνα μή αυτού καθή­ μενος παρά τούτω καταγηράσω. πέπονθα δε προς τούτον μόνον ανθρώπων, δ ούκ άν τις οΐοιτο έν έμοι ένεΐναι, τό αίσχύνεσθαι όντινούν έγώ δέ τούτον μόνον αίσχύνομαι. σύνοιδα γάρ έμαυτω άντιλέγειν μέν ού δυναμένω ώς ού δει ποιεϊν ά ούτος κελεύει, έπειδάν δέ απέλθω, ήττημένω τής τιμής τής ύπό τών πολλών, δραπετεύω ούν αυτόν κάι φεύγω, κάι οταν ΐδω, αίσχύνομαι τά ώμολογημένα. και πολλάκις μέν ήδέως άν ΐδοιμι αυτόν μή όντα 9

9 9

β

224


ΟΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ

ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ένώ υπό τήν επίδραση του Μαρσύα συχνά έβίωνα παρόμοια αισθήματα, ώστε νά πιστεύω, οτι δέν αξίζει νά ζώ στή θέση πού είμαι. Και δέν θά άρνηθής Σωκράτη, Οτι είναι αληθινά κάι τώρα δέ αισθάνομαι, πώς δέν άπεφάσιζα νά δώσω ακρόαση, δέν θά μπορούσα νά άνθέξω, θά πάθαινα τά ΐδια. Μέ εξαναγκάζεις, πραγματικά, νά παραδεχθώ Οτι ένώ προσωπικώς έχω πολλές ακόμη ελλείψεις δέν σκέπτομαι τον εαυτό μου, άλλά ασχολούμαι μέ τις υποθέσεις Αθηναίων. Μέ βίαιο τρόπο, βουλώνω τ' αυτιά μου όπως θά έκανα τις Σειρήνες, και φεύγω μακριά, αλλιώς, θά κατανάλωνα Ολη μου τή ζωή καθισμένος στο πλευρό του μέχρι πού νά γεράσω. Άλλωστε μπροστά του (κάι είναι ό μόνος άνθρωπος), ε χ ω νιώσει συγκινήσεις πού δέν θά έπίστευε κανε\ς Οτι υπάρχουν μέσα μου, τό νά νιώθω αίσθημα αίδούς μπροστά στον οποιονδήποτε. Και έν τούτοις μόνον αυτόν έντρέπομαι. Διότι νιώθω οτι δέν διαθέτω τή δύναμη νά διαφωνήσω οτι δέν είναι καθήκον μου νά πράξω αυτό πού εκείνος μού συνιστά. Κάι Οταν παρά ταύτα απομακρυνθώ, υποκύπτει στον Οχλο κάι τις τιμές πού ό Οχλος προσφέρει. Φεύγω λοιπόν κα\ έγώ άπό κοντά του και οταν τον συναντή­ σω, νιώθω έντροπή γιά Οσα είχα δεχθή πριν. Είναι περιπτώσεις πού θά ένιωθα ευχαρίστηση νά τον εβλε225


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

έν άνθρώποις' εί δ αύ τούτο γένοιτο, εύ οίδα οτι πολύ μείζον άν άχθοίμην, ώστε ούκ έχω οτι χρήσωμαι τούτω τω άνθρώπω. Και ύπό μεν δή τών αύλημάτων και έγώ και άλλοι πολλοί τοιαύτα πεπόνθασιν ύπό τούδε τού σατύρου' άλλα δε έμού ακούσατε ώς όμοιος τ έστιν οίς έγώ ηκασα αυτόν καϊ τήν δύναμιν ώς θαυμασίαν έχει. εύ γάρ Ϊστε οτι ουδείς υμών τούτον γιγνώσκεΐ' άλλά έγώ δηλώσω, έπείπερ ήρξάμην. οράτε γάρ οτι Σωκράτης ερωτικώς διάκειται τών καλών και άει περι τούτους έστι και έκπέπληκται, και αύ αγνοεί πάντα καϊ ουδέν οιδεν. ώς τό σχήμα αυτού τούτο ού σιληνώδες; σφοδρά γε. τούτο γάρ ούτος έξωθεν περιβέβληται, ώσπερ ό γεγλυμμένος σιληνός' ένδοθεν δέ ανοιχθείς πόσης οΐεσθε γέμει, ώ άνδρες συμπόται, σωφροσύνης; ΐστε οτι ούτε εΐ τις καλός έστι μέλει αύτώ ουδέν, άλλά καταφρονεί τοσούτον Οσον ούδ' άν εις οίηθείη, ούτ' εΐ τις πλούσιος, 9

226


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

πα μεταξύ τών ζωντανών και απο το αλλο μέρος αν τυχόν αυτό συνέβαινε τότε θά ήμουν πολυ περισσότερο δυστυχής.Έτσι δέν ξέρω τί νά πράξω μέ αυτόν τον άνθρωπο. Κάι Οσον άφορα στήν επίδραση τών μουσικών ήχων του αύλοΰ του, ώς έχομεν δοκιμάσει και έγώ κάι άλλοι πολλοί, άπό τούτον έδώ τον Σάτυρον. Ακούστε Ομως τώρα 'κάί άλλες ενδείξεις γιά τό πόσο ομοιάζει μέ τά Οντα, μέ τά όποια τον συνέκρινα κάι πόσο απίστευτη είναι ή δύναμη τήν οποία διαθέτει. Διότι μήν αμφιβάλλετε, κανείς άπό σας δέν γνωρίζει πραγματικά αυτό τον άνθρωπο* έγώ Ομως θά τον αποκαλύψω σέ σας, άφού ήδη έκαμα τήν αρχήν. Βλέπετε δηλ. οτι ό Σωκράτης τρέφει ερωτικά αι­ σθήματα προς τούς ωραίους νέους και πώς διαρκώς τούς πλησιάζει και πώς μπροστά τους «τά χάνει», και αγνοεί τά πάντα άπό τό άλλο μέρος, κάι τίποτε δέν γνωρίζει. Αυτό είναι τό ύφος του. Αυτά δέν είναι τρόποι Σιληνού πολύ βέβαια. Αυτός είναι ένδεδυμένος έξωθεν μέ ενα περίβλημα, Οπως ό Σιληνός ό σκαλιστός.Όταν Ομως τον ανοίξετε, πόσον πλούτον σωφρο­ σύνης φαντάζεστε, αγαπητοί ομοτράπεζοι, έχει μέσα του. Πιστέψτε με, καμιά εντύπωση δέν τού κάνει κά­ ποιος Οσον Ομορφος κι άν είναι. Αντίθετα μάλιστα αδιαφορεί σέ βαθμό πού κανείς δέν θά τό έπίστευε. Εϊ227


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

ούτ είάλλην τινά τιμήν έχων τών υπό πλή­ θους μακαριζομενων ηγείται δέ πάντα ταύτα τά κτήματα ουδενός άξια και ημάς ουδέν είναι -λέγω ύμίν- είρωνευόμενος δέ και παίζων πάντα τον βίον προς τούς ανθρώπους διατελεί, σπουδάσαντος δέ αυτού και άνοιχθέντος ούκ οίδα εΐ τις έώρακεν τά εντός άγάλματα' άλλ έγώ ήδη ποτ είδον, και μοι έδοξεν ούτω θεία και χρυσά είναι και πάγ­ καλα και θαυμαστά, ώστε ποιητέον είναι έμβραχυ οτι κελεύοι Σωκράτης, ηγούμενος δέ αυτόν έσπουδακέναι έπι τη έμη ώρα έρμαιον ήγησάμην είναι και ευτύχημα έμόν θαυμαστόν, ώς υπάρχον μοι χαρισαμένω Σωκράτει πάντ άκούσαι οσαπερ ούτος ηδεί' έφρόνουν γάρ δή έπι τη ώρα θαυμάσιον δσον. ταύτα ούν διανοηθείς, προ τού ούκ είωθώς άνευ ακο­ λούθου μόνος μετ αυτού γίγνεσθαι, τότε άποπέμπων τον άκόλουθον μόνος συνεγιγνόμην -δει γάρ προς υμάς πάντα τάληθή ειπείν 9

9

9

9

228


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τε είναι πλούσιος είτε κατέχει τά χαρίσματα πού καλοτυχίζει δ κόσμος.Όλα αυτά τά προσόντα τά θεωρεί τελείως ανάξια λόγου και εμάς κατά τό μηδέν, σάς διαβεβαιώ, καθ' Ολην τήν ζωήν εξακολουθεί νά υποκρίνεται τον αφελή και νά αστειεύεται συνεχώς μέ τούς άλλους. Όταν Ομως λάβει στάση σοβαρή και ανοίξει τον έσωτερικόν του κόσμο ν, δέν ξέρω άν έχει κανε\ς άντι­ κρύσει τά αγάλματα μέσα του. Έγώ Ομως κάΛοτε τά άντίκρυσα και μου έφάνησαν τόσον πολύ θεϊκά και χρυσά τόσον Ομορφα και εκπληκτικά, ώστε έπρεπε χωρίς άλλο νά εκτελέσω ό,τιδήποτε έπέβαλλεν σέ μέ­ να ό Σωκράτης. Και επειδή είχα μορφώσει τήν ιδέα οτι ειχεν ένδιαφερθή σοβαρά γιά τά θέλγητρα τής νεότητας μου, τό ένόμισα απροσδόκητο εύρημα και ευτυχή σύμπτωση τό γεγονός ότι είχα τήν δυνατότητα νά χαρίσω τήν ευνοιά μου στον Σωκράτη και έτσι νά μάθω Ολα Οσα έγνώριζε εκείνος. Είχα άλλωστε εξαιρετική ιδέα γιά τή δύναμη τής καλλονής μου. Αυτό λοιπόν σκέφθηκα τότε και ένώ πριν δέν συνή­ θιζα νά τον συναντώ μόνος χωρίς συνοδόν υπηρέτη, άπό τότε άπεμάκρυνα τον συνοδόν μου και έμεινα μό­ νος μαζί του. Πράγματι οφείλω, νά σάς ομολογήσω ολόκληρη 229


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

άλλά προσέχετε τον νούν, καϊ εί φευδομαι, Σώκρατες, εξέλεγχε- συνεγιγνόμην γάρ, ώ άνδρες, μόνος μόνω, και ώμην αντίκα διαλέξεσθαι αυτόν μοι άπερ άν εραστής παιδικοίς έν έρημία διαλεχθείη, και έχαιρον. τούτων δ ου μάλα έγίγνετο ουδέν, άλλ ώσπερ είώθει διαλεχθεις άν μοι και συνημερευσας ώχετο άπιών. μετά ταύτα συγγυμνάζεσθαι προυκαλουμην αυτόν και συνεγυμναζόμην, ώς τι ενταύθα περανών. συνεγυμνάζετο ουν μοι καϊ προσεπάλαιεν πολλάκις ουδενός παρόντος' καϊ τί δει λέγειν; ουδέν γάρ μοι πλέον ήν. επειδή δέ ουδαμτ} ταύτη ήνυτον, έδοξέ μοι έπιθετέον είναι τω άνδρι κατά τό καρτερόν και ουκ άνετέον, έπειδήπερ ένεκεχειρήκη, άλλά ίστέον ήδη τί έστι τό πράγμα, προκαλούμαι δή αυτόν προς τό συνδειπνεΐν, άτεχνώς ώσπερ εραστής παιδικοίς έπιβουλευων. και μοι ουδέ τούτο ταχύ ύπήκουσεν, όμως δ ούν χρόνω έπείσθη. επειδή δέ άφίκετο τό πρώτον, δειπνήσας άπιέναι έβουλετο. καϊ 9

9

9

230


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τήν αλήθεια. Λοιπόν, δείξτε τήν προσοχήν σας. Καϊ συ, Σωκράτη, νά μέ διαψεύσεις, άν δέν λέγω τήν αλή­ θεια. Έπήγαινα λοιπόν, κύριοι, ολομόναχος μαζί του, κάι περίμενα κα\ κανείς δέν θά καθυστερούσε νά φέρει τον λόγο στο ζήτημα γιά τό όποιον ένας εραστής θά μιλούσε μέ τό αγαπημένο πρόσωπο μέσα στήν απο­ μόνωση, κάι είχα έκ τών προτέρων μεγάλη χαρά'Έ, λοιπόν τίποτε άπό αυτά δέν συνέβαινε* έκαμε μαζί μου τις συνήθεις συζητήσεις τακτικά δαπανούσε τήν ημέρα μαζί μου κάι έπειτα έσηκώνετο ��άι έφευγε. "Υστερα τον έπροσκάλεσα νά γυμνασθή μαζί μου, κα\ γυμναζόμαστε μαζι μέ τήν ελπίδα οτι έτσι θά φτάσω σ' ενα τέλος. Κα\ πράγματι έπάλευε μαζί μου κάι έγυμνάζετο συχνά. Κάι τί νά ειπώ περαιτέρω; Κανένα αποτέλεσμα δέν έφερα. Άφού λοιπόν μέ αυτά τά μέσα δέν έφερα κανένα αποτέλεσμα απεφάσισα νά κάνω Ιφοδο επάνω του, κάι νά μήν υποχωρήσω στις προσπάθειες μου, τις όποιες είχα ήδη αρχίσει, γιά νά μάθω επιτέλους περ\ τίνος πρόκειται* τον προσκάλεσα λοιπόν σέ δείπνο απαράλλακτα Οπως ένας εραστής, πού ζητεί νά παραπλανήσει τον έρώμενό του. Κάι αυτό ακόμη τό θέλημα δέν μού ικανοποίησε αμέσως, άλλά σιγά-σιγά μέ τον καιρόν έπείσθη τελι­ κά. Τήν πρώτη φορά πού ήλθε ηθέλησε μετά τό δεί­ πνο νά φύγει. 231


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

τότε μεν αίσχυνόμενος άφήκα αυτόν αύθις δ έπιβουλευσας, επειδή έδεδειπνήκεμεν διελεγόμην άει πόρρω τών νυκτών, και επειδή έβουλετο άπιέναι, σκηπτόμενος οτι όφέ εΐη, προσηνάγκασα αυτόν μένειν. άνεπαύετο ουν εν ΐΙ έχ°μέ ΐ] εμού κλίνη, έν ηπερ έδείπνει, και ουδείς έν τώ οίκήματι άλλος καθηϋδεν ή ημείς, μέχρι μέν ουν δή δεϋρο τού λόγου καλώς άν έχοι και προς όντινούν λέγειν τό δ εντεύθεν ουκ άν μου ήκουσατε λέγοντος, εί μή πρώτον μέν, τό λεγόμενον, οίνος άνευ τε παίδων και μετά παίδων ήν αληθής, έπειτα άφανίσαι Σωκράτους έργον ύπερήφανον εις έπαινον έλθόντα άδικόν μοι φαίνεται, έτι δέ τό τού δηχθέντος υπό τού έχεως πάθος κάμ έχει. φασι γάρ που τινα τούτο παθόντα ουκ έθέλειν λέγειν οίον ήν πλήν τοις δεδηγμένοις, ώς μόνοις γνωσομένοις τε και συγγνωσομένοις εί πάν έτόλμα δράν τε και λέγειν ύπό τής οδύνης, έγώ ούν δεδηγμένος τε ύπό άλγεινοτέρου και τό άλγειτ

ν

9

9


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Κάι έγώ άπό αιδώ τον άφησα νά φύγει. Στήν δεύτερη Ομως περίπτωση του έστησα παγίδα, οταν τελείωσε τό δείπνο μας, παρέτεινα τή συζήτηση ώς άργά τήν νύκτα, και Οταν εκείνος έζήτησε νά φύγει, έγώ μέ πρόφαση οτι ή ώρα ήταν περασμένη τον υπεχρέωσα νά μείνει.Έπεσε λοιπόν στο διπλανό διβάνι νά άναπαυθή, στο ίδιον στο όποιον είχε δειπνήσει. Κανένας άλλος δέν έκοιμάτο στο δωμάτιο αυτό, άλλά μόνον ήμεΐς. Ώς έδώ δέν θά είναι άπρεπες νά διηγηθώ στον κα­ θένα αυτήν τήν ιστορία. Τά μετά ταύτα δέν θά τά άκούανε ποτέ άπό τό στόμα μου, άν κατά πρώτον μέ­ σα στο κρασί, κατά τήν παροιμία, μέ παιδιά ή κάί χωρ\ς παιδιά, δέν θά ήταν ειλικρίνεια. Έπειτα, μού φαίνεται, θά ήταν αδικία, νά παραδώ­ σω στή λήθη ενα κατόρθωμα αξιοσημείωτο τού Σ ω ­ κράτη, άφού ήδη εχω αρχίσει τον επαινόν του. Πέρα άπ' αυτό, νιώθω κι έγώ τό πάθημα τού άνθρωπου, τον όποιο έδάγκωσε ή εχιδνα' Οποιος τό πάθει, λέγουν, δέν δέχεται νά τό περιγράψει πώς ήταν, παρά μόνον σέ εκείνους πού έχουν κάποτε ύποστή τό δάγκωμα τής έχιδνας. Διότι μόνον αυτοί, σκέπτεται, θά ήταν σέ θέση νά τό καταλάβουν, και νά τό συγχωρήσουν, άν έξ αιτίας τού πόνου, παραφέρθηκε νά πράξει κάί νά έκστομίσει τό κάθε τί παρόμοια και έγώ, δαγκωμένος άπό κάτι ?

233


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

νότατον ών άν τις δηχθείη -τήν καρδίαν γάρ ή φυχήν ή οτι δει αυτό όνομάσαι πληγείς τε καϊ δηχθεϊς ύπό τών εν φιλοσοφία λόγων, οΐ εχονται εχίδνης άγριώτερον, νέου φυχής μή άφυούς οταν λάβωνται, καϊ ποιούσι δράν τε και λέγειν ότιούν- και ορών αύ Φαιδρούς, Αγάθωνας, Έρυξιμάχους, Παυσανίας, Άριστοδήμους τε και Άριστοφάνας' Σωκράτη δέ αυτόν τί δει λέγειν, καϊ Οσοι άλλοι; πάντες γάρ κεκοινωνήκατε τής φιλοσόφου μανίας τε καϊ βακχείας - διό πάντες άκούσεσθε' συγγνώσεσθε γάρ τοίς τε τότε πραχθείσι και τοίς νύν λεγομένοις. οί δέ οίκέται, και εΐ τις άλλος έστϊν βέβηλος τε καϊ άγροικος, πυλας πάνυ μεγάλας τοίς ώσιν έπίθεσθε. Επειδή γάρ ούν, ώ άνδρες, ο τε λύχνος άπεσβήκει και οί παίδες έξω ήσαν, έδοξέ μοι χρήναι μηδέν ποικίλλει ν προς αυτόν, άλλ' ελευθέρως είτεείν ά μοι έδόκεΐ' και είπον κινήσας αυτόν, Σώκρατες, καθευδεις; Ού δήτα, ή δ' Ος. Οίσθα ούν ά μοι δέδοκται; Τί μάλιστα, έφη.

2-34


ΟΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ

ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

οδυνηρότερος και στο περισσότερον εύαίσθητον ση­ μεϊον, Οπου κανείς είναι δυνατόν νά υποστή τό δάγκωμα στήν καρδιά δηλ. ή στήν ψυχή μου, ή πώς αλ­ λιώς πρέπει νά τό ονομάσουμε, μέ έδάγκωσαν οί λό­ γοι τής φιλοσοφίας, κα\ διατρυπούν άγριώτερα άπό τήν εχιδνα, άν συμβή νά πέσουν, στήν ψυχή κάποιου νέου μέ Οχι συνήθη χαρακτήρα, και παρασύρουν σέ κάθε παράφορη πράξη κάι λόγο, έξ άλλου έχω ενώ­ πιον μου ανθρώπους όπως ό Φαιδρός, ό Αγάθων, ό Έρυξίμαχος, ό Παυσανίας, ό Αριστόδημος κάι ό Αρι­ στοφάνης (τον ΐδιον τό Σωκράτη δέν χρειάζεται νά τον αναφέρω) και τόσους άλλους, όλοι σας άλλωστε έχετε μεταλάβει άπό αυτόν τό παράφορο ενθουσιασμό κάι τον διανοϊσμό τής φιλοσοφίας, γι αυτό Ολοι σας θά τά ακούσετε. Θά μου δώσετε συγχώρεση γιά Οσα τότε έπραξα κα\ Οσα λέγω τώρα. Κάι σεις οί δούλοι κάι Οποιος άλλος παρίσταται αμύητος κάι άξεστος νά φράξετε μέ θυρόφυλλα μεγάλα τ αυτιά σας. Αξιότιμοι κύριοι, ό λύχνος είχε σβήσει και οί δούλοι ήταν εξω.Έκρινα τότε, οτι έπρεπε νά αφήσω τις περι­ στροφές έναντι του και νά τού ειπώ ελεύθερα τί έχω στο νού μου. Τού έδωσα μιά ώθηση νά τον κινήσω κάι τού είπα: Σωκράτη, κοιμάσαι; Καθόλου, μου άπαντα. Γνωρίζεις λοιπόν, τί έχω σκεφθή; Σάν τί, μού είπε. 9

9

235


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 9

Σύ έμοϊ δοκεις, ήν δ εγώ, εμού εραστής άξιος γεγονέναι μόνος, και μοι φαίνη όκνειν μνησθήναι προς με. εγώ δέ ουτωσι εχω' πάνυ άνόητον ηγούμαι είναι σοι μή ού και τούτο χαρίζεσθαι και εΐ τι άλλο ή τής ουσίας τής έμής δεοιο ή τών φίλων τών εμών. έμοϊ μέν γάρ ουδέν έστι πρεσβυτερον τού ώς οτι βέλτιστον έμέ γενέσθαι, τούτου δέ οίμαιμοι συλλήπτορα ούδένα κυριώτερον είναι σού. έγώ δή τοιουτω άνδρι πολύ μάλλον άν μή χαριζόμενος αίσχυνοίμην τούς φρόνιμους, ή χαριζόμενος τους τε πολλούς και άφρονας. Και ούτος άκουσας μάλα είρωνικώς και σφόδρα εαυτού τε καϊ είωθότως έλεξεν Ώ φίλε Αλκιβιάδη, κινδυνεύεις τώ οντι ού φαύ­ λος είναι, εΐπερ αληθή τυγχάνει όντα ά λέγεις περι έμού, και τις εστ' έν έμοϊ δνναμις δι ης άν σύ γένοιο άμείνων άμήχανόν τοι κάλλος όρώης άν έν έμοϊ καϊ τής παρά σόι εύμορφίας πάμπολυ διαφέρον. εί δή καθορών αυτό κοινώσασθαίτέμοι επιχειρείς καϊ άλλάξασθαι κάλλος άντι κάλλους, ούκ όλίγω μου πλεονεκτεί ν διανοη, άλλ άντι δόξης άλήθειαν 9

9

236


Ο ΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ

ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Νομίζω, λέγω σ' αυτόν, οτι είσαι ό μόνος εραστής, ό όποιος έδείχθη άξιος μου. Άλλά μου δημιουργείς τήν εντύπωση Οτι δειλιάζεις νά μου κάνεις λόγον γι' αυτό. Έγώ όμως, νά πώς σκέπτομαι, νομίζω οτι είναι πολύ άνόητον νά μην ικανοποιήσω τό θέλημα σου, και ο,τι άλλο χρειάζεσαι τυχόν εΐτε άπό τήν δική μου πε­ ριουσία εΐτε άπό εκείνη τών φίλων μου. Άλλά δέν υπάρχει γιά μένα σημαντικώτερη υπόθεση παρά νά γίνω Οσον είναι δυνατόν τελειότερος ώς άνθρωπος και σέ αυτό δέν εχω κανένα συμπαραστάτη, πιστεύω, καταλληλότερον έκτος άπό σένα, άν δέν έδινα τήν εύ­ νοια μου. Σέ παρόμοιο, λοιπόν άνθρωπο, θά ένιωθα έντροπήν πολύ περισσότερη απέναντι σέ ανθρώπους μέ κρίση, άπ' ο,τι άν τήν έχάριζα στο άκριτο πλήθος. Αυτός μέ άκουσε μέ πολλή ειρωνεία μ' εκείνο τό ιδιαίτερο χαρακτηριστικό και σύνηθες υφος του. Φίλε Αλκιβιάδη, φαίνεται, αληθινά, νά μην είσαι κακός υπολογιστής, άν βέβαια είναι αληθινά Οσα λέ­ γεις περι έμου κι άν υπάρχει μέσα μου κάποια δύναμη μέ τήν οποία θά μπορούσες νά γίνεις τελειότερος. 'Ίσως θά διακρίνεις μέσα μου ενα δυσπερίγραπτο κάλλος, άνώτερον πιο πολύ άπό τήν Ομορφη Οψη σου. Αυτό λοιπόν θέλεις κα\ γι' αυτό θέλεις νά μείνουμε σύντροφοι και νά κάνουμε αλλαγή ομορφιάς. Μ' αυτό αποβλέπεις στο νά πραγματοποιήσεις σέ 237


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

καλών κτάσθαι επιχειρείς και τώ οντι "χρυσεα χαλκείων"διαμείβεσθαι νοείς. άλλ\ ώ μακάριε, άμεινον σκοπεί, μή σε λανθάνω ουδέν ών. ή τοι τής διάνοιας Οφις άρχεται οξύ βλέπειν οταν ή τών ομμάτων τής ακμής λήγειν επιχειρη' συ δέ τούτων ετι πόρρω. Κάγώ άκουσας, Τά μέν παρ' εμού, εφην, ταύτα έστιν, ών ουδέν άλλως εΐρηται ή ώς διανοούμαι" συ δέ αυτός ουτω βουλευου οτι σοι τε άριστον καϊ έμοϊ ήγή. Άλλ I έφη, τούτο γ' ευ λέγεις έν γάρ τώ έπιόντι χρόνω βουλευόμενοι πράξομεν δ άν φαίνηται νών περί τε τούτων και περι τών άλλων άριστον. Έγώ μέν δή ταύτα άκουσας τε και ειπών, καϊ άφεις ώσπερ βέλη, τετρώσθαι αυτόν ώμην και άναστάς γε, ουδ έπιτρέφας τούτω ειπείν ουδέν έτι, άμφιέσας τό ίμάτιον τό έμαυτού τούτον -και γάρ ήν χειμών- ύπό τον τρίβω να κατακλινεις τον τουτουζ περιβαλών τώ χείρε 0

9

238


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

βάρος μου σημαντικό κέρδος. Ζητείς νά αποκτήσεις ώς αντάλλαγμα του φαινομενικού κάλλους, τό αληθι­ νό κάλλος κάι τό σχέδιο που είναι πραγματικά νά δώσεις χάλκινα καϊ νά πάρεις χρυσά. Άλλά, καλότυ­ χε, σκέψου καλύτερα."Ισως δέν αξίζω τίποτε κάι σύ δέν τό αντιλαμβάνεσαι. Είναι γνωστόν ότι ή Οραση του πνεύματος αρχίζει νά βλέπει οξυδερκέστερα, όταν ή φυσική Οραση πλησιάζει στήν παρακμή κάι σύ είσαι μακριά άπό αυτό, ακόμη. Κάι έγώ άφου άκουσα αυτά του είπα: τίποτε δέν έπρόσφερε. Αυτό είναι, πού είχα έγώ νά ειπώ. Τό στόμα μου δέν είπε τίποτε διαφορετικό άπό τις σκέ­ ψεις μου. Σκέψου τώρα κάί σύ μόνος αυτό πού θεωρείς κάί γιά τον εαυτό σου τό καλύτερο κάί γιά μένα. Αυτό τό είπες ορθώς. Στο μέλλον θά αποφασίσου­ με κάί θά ενεργήσουμε κατά τον τρόπο πού θά φανή συμφερότερος σέ μάς κάί ώς προς αυτό και ώς προς τά άλλα ζητήματα. Τότε λοιπόν έγώ υπέθεσα οτι τά λόγια μου τον πλήγωσαν αυτά πού αντάλλαξα μαζί του κάί είχα εκτοξεύσει, Οπως λέμε, τά βέλη μου. Σηκώθηκα λ��ιπόν χωρίς νά του αφήσω καιρόν νά προσθέσει κάτι άλλο, τον κάλυψα μέ τον μανδύα μου (ήταν χειμώνας), εξάπλωσα κάτω άπό τον τρίβωνα τον δικό του, τύλιξα τά χέρια μου γύρω άπό τό σώμα αύτου 239


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τούτω τώ δαιμονιω ώς αληθώς και θαυμα­ στώ, κατεκεΐμην τήν νύκτα ολην. καϊ ουδέ ταυ τα αύ, ώ Σώκρατες, ερεΐς οτι φεύδομαι. ποιήσαντος δέ δή ταύτα εμού ούτος τοσούτον περιεγενετό τε και κατεφρόνησεν και κατεγελασεν τής έμής ώρας και ύβρισεν -και περι εκείνο γε ωμην τι είναι, ώ άνδρες δικασταί' δικασται γάρ εστε τής Σωκράτους ύπερηφανΐας- εύ γάρ ΐστε μά θεούς, μά θεάς, ουδέν περιττότερον καταδεδαρθηκώς άνέστην μετά Σωκράτους, ή εί μετά πατρός καθηύδον ή αδελφού πρεσβυτέρου. Τό δή μετά τούτο τίνα οΐεσθε με διάνοιαν εχειν, ήγούμενον μέν ήτιμάσθαι, άγάμενον δέ τήν τούτου φύσιν τε κάί σωφροσύνην και άνδρεΐαν, εντετυχηκοτα άνθρώπω τοιούτω οΐω εγώ ούκ άν ωμην ποτ' έντυχεΐν εις φρόνησιν και εις καρτερΐαν; ώστε ούθ' όπως ούν όργιζοΐμην είχον και άποστερηθεΐην τής τούτου συνουσίας, ούτε οπη προσαγαγοΐμην αυτόν ηύπόρουν. εύ γάρ ηδη οτι χρήμασΐ γε πολύ

240


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

του αληθινά διαμονικού και εξαιρετικού αυτού οντος και έμεινα ξαπλωμένος έτσι Ολη τή νύχτα. Και αυτή τή φορά Σωκράτη, δέν θά ίσχυρισθής πώς είναι ψέμματα αυτά πού λέγω. Λοιπόν, μέ Ολα Οσα έκαμα έγώ, αυτός έδείχθη ακατάβλητος άπό τήν νεανική μου γοητεία, τόσον τήν περιφρόνησε κάι τόσο τήν γελοιοποίησε, Οσον μέ έταπείνωσεν, κάι Ομως κύριοι δικαστές, πίστευα πώς αυτό τό πράγμα έχει κάποια άξια, διότι, ναι, είσθε δικαστές τής Σωκρατικής υπερηφάνειας. Μάθετε λοιπόν, κάι ορκίζομαι στους θεούς, στις θεές, κοιμήθηκα κάι ξύπνησα στο πλευρό του, χωρίς νά συμβή τίποτε περισσότερον άπό τό νά είχα κοιμηθή μέ τον πατέρα μου ή μέ έναν μεγαλύτερον άδελφόν. Κάι τώρα μετά άπ' αυτό τό επεισόδιο, φαντάζεσθε τήν ψυχική μου κατάσταση. Άφ' ενός είχα τήν εντύ­ πωση ότι είχα έξευτελισθή, άφ' ετέρου μέ έθάμπωσεν ή προσωπικότης του, ή αυτοκυριαρχία του κάι ή δύ­ ναμη τής θελήσεως του. Είχα εύρεθή μπροστά σέ άνθρωπον πού όμοιόν του στή φρόνηση και τήν εγκρά­ τεια δέν περίμενα ποτέ νά συναντήσω. Μέ αυτόν τον τρόπον ούτε νά θυμώσω είχα τή δύ­ ναμη, επιτέλους ούτε νά στερηθώ τήν συναναστροφήν του, ούτε νά τον παρασύρω εύρισκα τρόπον. Διότι άπό 241


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

μάλλον άτρωτος ήν πανταχη ή σιδήρω ό Αί­ ας, ω τε ωμην αυτόν μόνω άλώσεσθαι, διεπεφεΰγει με. ήπόρουν δή, καταδεδουλωμένος τε υπό του ανθρώπου ώς ουδείς υπ ουδενός άλλου περιηα. ταύτα τε γάρ μοι άπαντα προυγεγόνει, και μετά ταύτα στρατεία ήμϊν εις Ποτείδαιαν έγενετο κοινή και συνεσιτούμεν εκεί. πρώτον μεν ουν τοις πόνοις ου μόνον εμού περιήν, άλλά και τών άλλων απάντων -δπότ' άναγκασθειμεν άποληφθεντες που, οία δή επί στρατειας, άσιτεΐν, ουδέν ήσαν οί άλλοι προς τό καρτερεϊν- εν τ αυ ταϊς ευωχίαις μόνος άπολαυειν οίος τ' ήν τά τ' άλλα καϊ πίνειν ουκ έθελων, όποτε άναγκασθείη, πάντας έκράτει, και δ πάντων θαυμαστότατον, Σωκράτη μεθΰοντα ουδείς πώποτε έώρακεν ανθρώπων, τούτου μέν ουν μοι δοκει και αυτίκα ό έλεγχος έσεσθαι. 9

9

242


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

χρήματα -αυτό τό έγνώριζα καλά- ήταν άτρωτος άπό παντού, περισσότερον άπό ο,τι ό Αΐας άπό σίδηρον και ακόμη άπό τό μέσον, μέ τό όποιον και μόνον έκρινα Οτι θά μπορούσα νά παγιδευθή μοϋ είχε διαφύ­ γει. Ευρέθηκα λοιπόν σέ αδιέξοδο κάί έγύριζα αιχμα­ λωτισμένος καθ' ολοκληρίαν άπό αυτόν τον άνθρωπο, Οσον κάνεις άπό κανένα στο κόσμο. Είχαν προηγηθή Ολα αυτά τά γεγονότα τής ζωής μου, οταν κατόπιν μού έτυχε νά υπηρετήσουμε μαζι στήν εκστρατεία τής Ποτειδαίας και νά είμεθα ομοτράπεζοι. Λοιπόν έκεϊ στις κακουχίες πρώτον υπέρτερου σεν όχι μόνον απέναντι μου, άλλά και όλων τών άλλων μαζί. Όσες φορές π.χ. ευρισκόμεθα έξ αιτίας διακοπής τών συγκοινωνιών, Οπως συμβαίνει στά πολεμικά μέ­ τωπα, νά ζήσουμε χωρ\ς τροφή μπροστά του οί άλλοι στήν άντοχήν - ά π ό τήν πείνα- ήσαν μηδαμινοί. Και πάλιν Οταν ε'ίχαμε καλοπέραση, μόνον αυτός ήταν σέ θέση νά τή χαρεί. Προπαντός δέ στήν οίνοποσίαν, δέν τήν επιζητούσε μέν, άλλά Οσες φορές ήταν υποχρεωμένος νά πίνει, τούς κατακτούσε Ολους και τό περισσότερο απίστευτο άπ' Ολα: δέν είχε ποτέ ίδή τον Σωκράτη μεθυσμένον, κανείς. Γι' αυτό άλλωστε θά σάς δοθή, τό ελπίζω, τώρα αμέσως ή απόδειξη. 243


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ

ΕΛΛΗΝΩΝ

προς δέ αύ τάς τού χειμώνος καρτερήσεις δεινοί γάρ αυτόθι χειμώνες- θαυμάσια ήργάζετο τά τε άλλα, και ποτε οντος πάγου οΐου δεινότατου, και πάντων ή ούκ έξιόντων ενδοθεν, ή εΐ τις έξΐοι, ήμφιεσμένων τε θαυμαστά δή Οσα και ύποδεδεμένων καϊ ενειλιγμένων τούς πόδας εις πίλους καϊ άρνακΐδας, ούτος δ εν τούτοις έξτήει έχων ίμάτιον μέν τοιούτον οίόνπερ και πρότερον είώθει φορείν, ανυπόδητος δέ διά τού κρυστάλλου ράον επορευετο ή οί άλλοι ύποδεδεμενοι, οί δέ στρατιώται ύπεβλεπον αυτόν ώς καταφρονούντα σφών. και ταύτα μέν δή ταύτα' οίον δ αύ τόδ ερεξε και ετλη καρτερός άνήρ έκεϊ ποτε επι στρατιάς, άξιον άκούσαι. συννοήσας γάρ αυτόθι εωθέν τι είστήκει σκοπών, και επειδή ού προυχώρει αύτώ, ούκ άνΐει άλλά είστήκει ζητών, και ήδη ήν μεσημβρία, καϊ άνθρωποι ησθάνοντο, και θαυμάζοντες άλλος άλλω ελεγεν οτι Σωκράτης εξ εωθινού φρον­ τίζω ν τι εστηκε. τελευτώντες δέ τίνες τών Ίώ9

9

9

244


ΟΕΡΩΣΣΤΗΖΩΗ

ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Όσον άφορα δέ στήν αντοχή του στο ψύχος -οί χει­ μώνες εκεί πάνω είναι δριμύτατοι- έκανε θαύματα» Κάι μάλιστα οταν συνέβαινε νά υπάρχει παγωνιά οταν γίνεται διαπεραστική, κανένας δέν έβγαινε έξω ή οταν κάνεις έβγαινε έξω, φορούσαν όλοι τους πολλά πρόσθετα ενδύματα κάι υποδήματα, μέ τυλιγμένα τά πόδια τους σέ δέρματα προβάτων. Λοιπόν, αυτός κά­ τω άπ' αυτές τις συνθήκες οταν έβγαινε έξω, φορούσε τό ΐδιο ένδυμα πού είχε κάι πριν φορέσει κάί έβάδιζε ανυπόδητος επάνω στον πάγο μέ μεγαλύτερη άνεση, άπό 0,τι οί άλλοι μέ τά υποδήματα τους. Οί δέ στρα­ τιώτες τον έβλεπαν μέ μισό μάτι, διότι ένόμιζαν οτι ήθελε νά τούς εξευτελίσει. 36. Κάί αυτά μέν σέ σχέση μέ αυτό τό ζήτημα* αξίζει Ομως ν' ακούσετε τί έκαμε κάί τί υπέστη αυτός ό γενναίος άνθρωπος, κάποτε εκεί πάνω στο πολεμι­ κό μέτωπο. Συγκεντρωμένος στήν σκέψη του δηλ. έστέκετο άπό τό -πρωί- έκεΐ κάί έσκέπτετο. Και επειδή δέν προχωρούσε στή σκέψη, άντι νά τά εγκαταλείψει εξακολουθούσε νά στέκεται έκεΐ και νά τήν έρευνα. Κάί είχε φτάσει τό μεσημέρι, κάί ό κόσμος τό άντελήφΟη και με έκπληξη έλεγε ο ενας στον άλλον, οτι ο Σωκράτης στέκεται εκεί κάί διαλογίζεται επάνω σέ μιά σκέψη του. Στο τέλος (είχε στο μεταξύ βραδιάσει) 245


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

νων, επειδή εσπέρα ήν, δειπνήσαντες -και γάρ θέρος τότε γ' ήν- χαμευνια έξενεγκάμενοι άμα μεν έν τω φυχει καθηύδον, άμα δ' έφυλαττον αυτόν ει και τήν νύκτα έστήξοι. ό δέ είστήκει μέχρι εως έγένετο και ήλιος άνέσχεν έπειτα ωχετ' άπιών προσευξάμενος τω ήλίω. εί δέ βουλεσθε έν ταΐς μάχαις τούτο γάρ δή δίκαιον γε αύτώ άποδούναιότε γάρ ή μάχη ήν έξ ής έμοϊ καϊ τάριστεϊα έδοσαν οί στρατηγοί, ούδεις άλλος έμέ έσωσεν ανθρώπων ή ούτος, τετρωμένον ούκ έθέλων άπολιπεϊν, άλλά συνδιέσωσε και τά Οπλα και αυτόν έμέ. και έγώ μέν, ώ Σώ­ κρατες, και τότε έκέλευον σοι διδόναι τάρι­ στεϊα τούς στρατηγούς, και τούτο γέ μοι ουτε μέμφη ουτε έρεϊς οτι φεύδομαΐ' άλλά γάρ τών ^στρατηγών προς τό έμόν αξίωμα αποβλεπόντων και βουλομένων έμοϊ διδόναι τάριστεϊα, αυτός προθυμότερος έγένου τών στρατηγών έμέ λαβείν ή σαυτόν.

246


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

μετά τό δεΐπνον, μερικοί "Ιωνες έσυραν έξω τά στρώ­ ματα τους -ήταν τότε καλοκαίρι- πρώτα γιά νά κοιμηθούν στή δροσιά, υστέρα γιά νά παραφυλάξουν και νά ίδουν, έάν θά εστεκεν έτσι ακίνητος και όλη τή νύχτα. Κα\ αυτός έμεινε πράγματι Ορθιος ώς που ήλθε ή αυγή, κάι έφάνηκε ό ήλιος."Υστερα προσευχή­ θηκε στον "Ηλιο κάι απομακρύνθηκε άπό έκεΐ. Κάί τώρα, άν θέλετε, στις μάχες (τί έκαμε)* είναι δίκαιον νά του αποδώσω οπωσδήποτε αυτόν τον επαινον. Δηλαδή, κατά τή διάρκεια τής μάχης, μετά τό τέ­ λος τής όποιας οί στρατηγοί απένειμαν σέ μένα τό βραβεΐον ανδρείας, αυτός μέ έσωσε ν, κάνεις άλλος. Είχα τραυματισθή* αυτός γι' αυτά δέν εδέχθη νά μέ εγκαταλείψει άλλά μέ έσωσε άπό τή μάχη, και τά Οπλα μου επίσης, μαζί μέ εμένα τον Τδιον. Και έγώ επέμενα, κάί τότε Σωκράτη, νά δώσουν σέ σένα οί στρατηγοί τό βραβεΐον τής ανδρείας* ώς προς αυτό τουλάχιστον δέν θά έχεις κανένα παράπονο κατ' έμοϋ, ούτε θά είπής οτι λέγω ψέμματα. Εντούτοις οί στρατηγοί άπό σεβασμό προς τήν κοι­ νωνική μου θέση, ήθελαν νά απονείμουν σέ μένα τό βραβείο και σύ τότε έδειξες μεγάλη προθυμία, περισ­ σότερη άπό οσην οί στρατηγοί, νά τό λάβω έγώ και Οχι μόνο. 247


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ετι τοΐνυν, ώ άνδρες, άξιον ήν θεάσασθαι Σω­ κράτη, οτε άπό Δηλ ιόν φνγή άνεχώρει τό στρατόπεδον έτυχον γάρ παραγενόμενος ΐππον έχων, ούτος δε Οπλα. άνεχώρει ούν έσκεδασμένων ήδη τών ανθρώπων ούτος τε άμα και Λάχης' και έγώ περιτυγχάνω, καϊ ίδών ευθύς παρακελεύομαίτε αύτοΐν θαρρειν, και έλεγον οτι ούκ άπολείφω αύτώ. ενταύθα δή και κάλλιον έθεασάμην Σωκράτη ή έν Ποτειδαια -αυτός γάρ ήττον έν φόβω ή διά τό έφ' ΐππου είναι- πρώτον μέν όσον περιήν Λάχητος τώ έμφρων είναι' έπειτα έμοιγ' έδόκει, ώ Άριστόφανες, τό σον δή τούτο, καϊ έκεΐ διαπορευεσθαι ώσπερ καϊ ένθάδε, βρενθυόμενος καϊ τώφθαλμώ παραβάλλων, ήρεμα παρασκοπών καϊ τούς φίλιους καϊ τούς πολέμιους, δήλος ών παντϊ καϊ πάνυ πόρρωθεν οτι εΐ τις άφεται τούτου τού ανδρός, μάλα έρρωμένως άμυνεΐται. διό καϊ ασφαλώς άπήει καϊ ούτος καϊ ό έταιρος' σχεδόν γάρ τι τών ουτω διακειμένων έν τώ πολεμώ ουδέ

248


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Έ π ι πλέον, θά άξιζε τον κόπον νά παρακολουθήσε­ τε τον Σωκράτη, τήν εποχή που 6 στρατός μας οπι­ σθοχωρούσε πανικόβλητος άπό τή μάχη του Δηλίου. Έ τ υ χ ε νά είμαι έκεΐ ώς στρατιώτης υπηρετώντας στο ιππικό, αυτός δέ (ό Σωκράτης) στο πεζικό. Όπισθοχωροϋσε, ένώ ό μεγάλος αριθμός είχε ήδη διασκορπισθή ό ίδιος δέ κάι μαζί του ό Λάχης. Και έγώ τους συνάντησα τυχαίως κάί αμέσως τους φώναξα, μόλις τους αντελήφθην, και τους έλεγα νά μή φοβούνται κάί οτι δέν θά τους εγκαταλείψω. Σ' αυτήν λοιπόν τήν περίπτωση άντίκρυσα τό θέαμα του Σωκράτους, ώραιότερον άπό δ,τι στή μάχη τής Ποτειδαίας, διότι ώς έφιππος δέν είχα λόγον τόσον νά φοβούμαι προ­ σωπικά. Πρώτον, ήταν τόσον ανώτερος άπό τον Λάχη ώς προς τή διατήρηση τής ψυχραιμίας του. Μετά ταύτα μου έδιδε τήν εντύπωση, Οπως και σύ Αριστοφάνη, αναφέρεις, οτι έβάδιζε στον δρόμο του ακριβώς όπως και έδώ, μεγαλοπρεπής, εύθυτενής και ρίπτοντας τό βλέμμα του πότε έδώ κάί πότε έκεΐ. Ατάραχος έβλεπε δεξιά κα\ αριστερά φίλους και εχθρούς κάί έδειχνε άπό απόσταση πολλή, στον καθέ­ να, οτι άν άπλωνε κάνεις επάνω τό χέρι του, θά άντελαμβάνετο Οτι ό άνθρωπος θά άντιστέκετο μέ σθένος. Γι' αυτόν τον λόγον υποχωρούσε μέ κάθε α­ σφάλεια κάί ό ΐδιος και κάθε άλλος. Γιατί, όσοι στον 249


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

άπτονται, άλλά τούς προτροπάδην φεύγοντας διώκουσιν. Πολλά μεν ούν άν τις και άλλα εχοι Σωκράτη επαινέσαι καϊ θαυμάσια' άλλά τών μέν άλλων επιτηδευμάτων τάχ' άν τις καϊ περι άλλου τοιαύτα εΐποι, τό δέ μηδενι αν­ θρώπων ομοιον είναι, μήτε τών παλαιών μή­ τε τών νύν Οντων, τούτο άξιον παντός θαύ­ ματος, οίος γάρ 'Αχιλλεύς εγένετο, άπεικάσειεν άν τις καϊ Βρασιδαν και άλλους, και οίος αύ Περικλής, και Νέστορα καϊ Αντή­ νορα -είσϊ δέ καϊ έτεροι- καϊ τούς άλλους κατά ταυτ' άν τις άπεικάζοί' οίος δέ ούτοσϊ γέγονε τήν άτοπίαν άνθρωπος, καϊ αυτός καϊ οί λόγοι αυτού, ούδ' εγγύς άν εύροι τις ζητών, ουτε τών νύν ουτε τών παλαιών, εί μή άρα εί οίς εγώ λέγω άπεικάζοι τις αυτόν, ανθρώπων μέν μηδενι, τοις δέ σιληνοΐς καϊ σατυροις, αυτόν καϊ τούς λόγους. Καϊ γάρ ούν καϊ τούτο έν τοις πρώτοις παρέλιπον, ότι καϊ οί λόγοι αυτού ομοιότατοι είσι τοις σιληνοις τοις διοιγομένοις. εί γάρ

250


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

πόλεμο τηρούν ανάλογη στάση, συμβαίνει νά μην εγγίζουν καθόλου. Προτιμούν νά κυνηγούν εκείνους, οί όποιοι έχουν τραπή σέ φυγή, πανικόβλητοι. Υπάρχουν κι άλλα πολλά κάι αξιοθαύμαστα τά όποια θά μπορούσε κάνεις νά προσθέσει στους επαί­ νους γιά τό Σωκράτη. Άλλά ώς προς τις άλλες ιδιό­ τητες θά μπορούσε κάνεις νά αποδώσει παρόμοιες και σε άλλους ή άλλον. Ι ο οτι ομως δεν μοιάζει με κανέ­ ναν άλλον άνθρωπον ούτε άπό τούς αρχαίους ούτε άπό τούς νέους, αυτό μάς υποχρεώνει σέ κάθε θαυ­ μασμό. Ό π ω ς ήταν π.χ. ό Άχιλλεύς, θά ήτο δυνατόν νά έχεις μιά εικόνα άπό τον Βρασίδα ή κάι άλλους* και πάλιν τί ήταν ό Περικλής άπό τον Νέστορα και τον Αντήνορα -κάι βέβαια δέν είναι μόνον αύτοι. Κάι γιά τούς άλλους εκείνους θά μπορούσες νά βρεις ανα­ λογίες παρόμοιες. Άνθρωπον Ομως σάν αυτόν, αλλό­ κοτος κάι ό ΐδιος και οί λόγοι του, δέν θά εύρης ούτε κατά προσέγγιση Οσον κάί νά έρευνήσης, ούτε μεταξύ τών αρχαίων ούτε μεταξύ τών συγχρόνων - εκτός κι άν τον συγκρίνεις μέ αυτούς πού αναφέρω, Οχι μέ οποιονδήποτε άνθρωπον, άλλά μέ τούς Σιληνούς και τούς Σατύρους, κάί τον ίδιον κάί τις ομιλίες του. 37· Διότι -παρέλειψα δέ νά αναφέρω και τούτο κατ' αρχήν- και οί συνδιαλέξεις του έχουν καταπλη­ κτική πράγματι ομοιότητα μέ τούς Σιληνούς, πού άνοι251


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

έθέλοι τις τών Σωκράτους άκοΰειν λόγων, φανεΐεν άν πάνυ γελοίοι τό πρώτον τοιαύτα καϊ ονόματα καϊ ρήματα έξωθεν περιαμπεχονται, σάτυρου δή τι να υβριστού δοράν. Ονους γάρ κανθηλίους λέγει καϊ χαλκέας τινάς και σκυτοτόμους και βυρσοδέφας, και άεϊ διά τών αυτών τά αυτά φαίνεται λέγειν, ώστε άπειρος και ανόητος άνθρωπος πάς άν τών λόγων καταγελάσειεν. διοιγομένους δε ίδών άν τις και εντός αυτών γιγνόμενος πρώτον μεν νούν έχοντας ένδον μόνους εΰρήσει τών λόγων, έπειτα θειοτάτους καϊ πλείστα άγάλματ' αρετής εν αυτοΐς έχοντας καϊ επι πλείστον τείνοντας, μάλλον δέ επι πάν Οσον προσήκει σκοπείν τώ μελλοντι καλώ κάγαθώ εσεσθαι. Ταύτ' εστίν, ώ άνδρες, ά εγώ Σωκράτη επαινώ' καϊ αυ ά μέμφομαι συμμείξας υ μι ν είπον ά με υβρισεν. καϊ μεντοι ουκ έμέ μόνον ταύτα πεποίηκεν, άλλά καϊ Χαρμίδην τον Γλαυκωνος καϊ Ευθύδημον τον Διοκλέους καϊ

252


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

γοκλείουν. Όποιος π.χ. θελήσει κατά τύχη νά παρα­ κολουθήσει τις συζητήσεις του Σωκράτους κατ' αρχήν θά του έκαμαν φαιδρή εντύπωση. Αυτήν τήν εμφάνιση έχουν κάι οί λέξεις κάι οί εκφράσεις μέ τις οποίες επενδύονται εξωτερικά, όπως μέ τό δέρμα χυδαίου Σατύρου. Αναφέρει κάποιους γαϊδάρους πάντοτε χρωμένους κάι χαλκοματάδες και δερματοτεχνίτες και βρυσοδέψες κάι παρουσιάζεται σάν νά επαναλαμβάνει συνεχώς τά Τδια μέ τις Τδιες λέξεις.'Έτσι ένας οποιοσδήποτε άνθρωπος άπειρος κάι επιπόλαιος θά γελούσε μέ τις συζητήσεις του.Όταν Ομως τις ιδείς νά ανοίγουν και διεισδύεις στο βάθος τους συνεχώς περισσότερον, τότε θά διαπιστώσεις ότι είναι οί μόνες συζητήσεις πού έχουν βάθος και νόημα, ύστερα Οτι είναι θεϊκές συζητήσεις κάι κρύπτουν μέσα τους πλήθος άπό αγάλματα αρετής, και είναι πάμ­ πολλα τά θέματα πού θίγουν, άπ' Οσα είναι ανάγκη νά γνωρίζει ό άνθρωπος, ό οποιοσδήποτε επιθυμεί νά γίνει ένας τέλειος άνθρωπος. Αυτά είναι Ολα Οσα έγώ, φίλοι, εχω νά ειπώ ώς επαινον γιά τον Σωκράτη. Κάι Οσα τυχόν παράπονα εχω εναντίον του τά συμπεριέλαβα στήν ομιλία μου, σχετικά μέ τις προσβολές πού μου έκανε. Κα\ δέν είναι ό μόνος τον όποιον μεταχειρίσθηκε κατ' αυτόν τον τρόπον. Κάί τον Χαρμίδη του Γλαύκωνος κάί τον 253


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

άλλους πάνυ πολλούς, ους ούτος έξαπατών ώς εραστής παιδικά μάλλον αυτός καθί­ σταται άντ' έραστοΰ. ά δή και σοι λέγω, ώ Αγάθων, μή έξαπατάσθαι υπό τούτου, άλλ' άπό τών ημετέρων παθημάτων γνόντα ευλαβηθήναι, και μή κατά τήν παροιμίαν ώσπερ νήπιον παθόντα γνώναι.

254


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ευθύδημον του Διοκλέους κάι έναν μεγάλον αριθμόν άπό άλλους, τους εξαπάτησαν μέ τό πώς δήθεν είναι εραστής των κάι στο τέλος συμβαίνει νά γίνεται ό Τδιος ερωμένος άντι έραστοΰ. Τό ΐδιο επίσης, λέγω και προς εσένα, Αγάθωνα, νά μήν αφήσεις νά σέ εξαπατήσει αυτός έδώ, κάι μό­ νον νά λάβεις τά μέτρα σου, άφοϋ διδαχθής άπό τά παθήματα μας, ώστε νά μή γίνει σέ σένα τό πάθημα μάθημα, Οπως στον ανόητο τύπο τής παροιμίας. Έδώ τελειώνει ό λόγος του Αλκιβιάδη γιά τον Σωκράτη, λόγος ό όποιος είναι ασφαλώς ένας μνημειώδης έπαινος τής αρετής πρωτίστως και τής σοφίας του Σωκράτους, δεύτερον. Επακολουθεί συζήτηση μετά τον λόγον του Άλκβιάδη και είσοδος στο Συμπόσιον νέων χορητών και τό τέλος του Συ­ μποσίου, εΐτε μέ τον υπνον εΐτε μέ τήν αποχώρηση συμπο­ σιαστών.

Στο Συμπόσιον εξηγείται ό "Ερως, Οπως ελέχθη ήδη, άπό μεταφυσική άποψη, κατά πρώτον. Ό'Έρως είναι «δαίμων», δηλ. μία θεία δύναμη, υποτακτή κάι απορρέουσα έκ του θείου πεδίου. «Δαίμων» σημαίνει οτι 6'Έρως είναι «μεταξύ» του Πόρου χαι τής Πενίας, δηλ. του πλούτου και τής φτώχειας. Είναι δύ­ ναμη ή όποια έχει αΐσθημα στερήσεως - πενίας δη­ λονότι, και γι' αυτό αναζητεί στο «άλλο» τό έράσμιον όν ή πλάσμα, τήν πλήρωση, τήν ικανοποίηση του 255


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

αισθήματος στερήσεως τό όποιον έχει, κα\ ταυτόχρονα έχει αίσθημα εσωτερικού ισχυρού πόθου προς τό άλλο, τό άντικείμενον τής αγάπης, του πόθου κτλ. Διά τον λόγον αυτόν όΈρως είναι δύναμη «μεταξύ» δύο αντι­ θέτων δυνάμεων του Πόρου κάι τής Πενίας. Παραλλή­ λως ό"Ερως, στρέφει το έντονον πάθος του προς τό άλλον, τό έξω αυτού άντικείμενον γεγονός που ση­ μαίνει άφ' ενός μεταφυσική-όντολογική αναγνώριση τού Υ(ποκειμένου), τό οποίον ποθεί τό άλλον και ταυ­ τόχρονα ισότιμη αναγνώριση τού άλλου, τού Αντι­ κειμένου). Ό 'Έρως δέν είναι πόθος εαυτού, άλλά είναι πόθος του άλλου, κάι διά τής αποκτήσεως του άλλου επιζητεί τήν ικανοποίηση του Υ κα\ τον εμπλουτισμό κάι ανύψωση του Υ. Ό "Ερως ώς μεταφυσική δύναμη δημιουργίας διακηρύττει τήν δυϊστικήν δομήν κα\ τάξιν του οντος κάι τών Οντων κάι μαζι τήν βαθειά ενότητα αυτής τής δυϊστικής δομής τών στοιχείων του Είναι. Διά τής ένότητος Υ κάι Α μέσα στήν πληρότητα του "Ερωτος, ό "Ερως επιτυγχάνει αυτό πού επιζητεί, κατά Πλάτωνα «ίάσασθαι τήν φύσιν τήν άνθρωπίνην». Ή ΐασή τής ανθρωπινής φύσεως κατορθούται διά του "Ερωτος, δύο πρόσωπα, δύο ήμιόντα, ενός αρχικού οντος, συνενώνονται διά τού "Ερωτος σέ έν κάι τούτο είναι επανάκτηση τής παλαιάς πληρότητος κάι υγείας. Παράλληλα: "Ερως είναι σύζευξη μεταξύ τού απείρου και τού πέρατος. Τά άπειρα περιεχόμενα τού "Ερωτος 156


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

συναντώνται κυρίως κα\ κατ' αρχήν στο Υποκείμενο και τά πεπερασμένα μεγέθη κάί σχήματα στο Άντι­ κείμενον, τουλάχιστον κάί κατ' αρχήν αναμφισβητή­ τως στά εξωτερικά όρια κάί πλαίσια του Αντικειμένου. Ή δέ ένότης πέρατος καϊ απείρου συνιστά τήν βαθύτε­ ρη τάξη κάί δομή τής Αρμονίας, κατά τούς Πυθαγο­ ρείους, ιδίως κατά τον Φιλόλαον. Ό "Ερως είναι έδώ τόκος έν τώ καλώ. Γέννηση δηλ. μέσα στήν περιοχή του Ωρ��ίου, του Ωραίου έξωτερικώς κάί εσωτερικώς, είναι «τόκος εν τη φυχτ}». Στον διάλογο λοιπόν του Πλάτωνος «Συμπόσιον, του όποιου τό περιεχόμενο εΐδομεν σέ μετάφραση στις προηγούμενες σελίδες γίνεται μοναδική στήν παγκό­ σμια φιλοσοφική γραμματεία μελέτη του φαινομένου του Έρωτος άπό κάθε άποψη. ΌΈρως είναι θείας, δαι­ μονικής καταγωγής δύναμη «μεταξύ» πληρότητος κάί στερήσεως είναι ακόμη δύναμη ή όποια στρεφόμενη προς τό άλλο, εκτός του Υ, αναγνωρίζει τήν μεταφυ­ σική αυθεντικότητα του άλλου τό όποιον «άλλο» είναι ή μεταφυσική επικύρωση τής δυϊστικής υφής του οντος, και τρίτον ό "Ερως ώς δημιουργός μορφών εγκαθιδρύει τό πέρας, ώς θεμελιώδη μεταφυσική παράμετρο, μαζι δέ και σέ αρμονία μέ τό άπειρον. ΌΈρως είναι δηλαδή σύζευξη πέρατος κάί άπειρου . Μέ αυτές τις τρεις 9

9. Αυτή ή ένότης τοΰ άπειρου και τοΰ πέρατος εικονίζεται εντόνως

2.57


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ

ΕΛΛΗΝΩΝ

ιδιότητες του ό Έρως καθίσταται, ή μάλλον αποδει­ κνύεται μία θεμελιώδης μεταφυσική δύναμη και ο,τι στηρίζεται σέ γνήσια μεταφυσικές αρχές έχει μέσα του ωσαύτως αντίστοιχη γνησιότητα κάί άληθινότητα. Ό ελληνικός πολιτισμός είναι κυρίως μεταφυσικός - ερω­ τικός πολιτισμός και γιά τούτο πολιτισμός μέ υψηλό βαθμό αληθείας κάι γνησιότητος . Ή δέ άληθινότης κάι γνησιότης συνίσταται στήν αγνότητα και ακόμη, θά έλέγαμε, ήρωικήν και αύτοθυσιαστικήν ιδιότητα τών ανθρωπίνων ψυχών οί όποιες έπληρούντο και πληρούν­ ται άπό τέτοιες και πόσες μορφές γνησίου έρωτος. Αυτή ή κλΐμαξ τών ιδιοτήτων Οπως τις καταγράφουμε συνεπτυγμένες στις προηγούμενες γραμμές, οδηγούν σέ μιά έντονη τάση πληρώσεως, τάσεως, δηλ. ολοκληρώ­ σεως τών βαθύτερων πνευματικών κάι ψυχικών ανησυ­ χιών τού άνθρωπου . Ό εμπλουτισμός τής ψυχής και 10

11

στδ πρόσωπο τοΰ Ίησοϋ Χρίστου. Τδ άπειρον (ό Πατήρ Θεός) συνενώ­ νεται μέ τδν Τίδν άνθρωπον (τέρας), και γιά τοΰ το είναι Θεάνθρωπος* δ Χριστιανισμός είναι κυρίως και προ πάντων ελληνική θρησκευτική εκδοχή τοΰ κόσμου. 10. \α. ΚοΒίη: Β&ηψιεΙ θά. ΒθΠθδ ΙεΙίΓεδ. Ραιίδ 197°· νειίίέ Π1Θ ρΕΓ3ίί 6ίΓ6 ρΐΐΐίόί (}11θ θ' θδί 11Π6 ίΓΒΙΙδρΟΓίδ,ϋίΟΙΙ ΟΟΠΟΓβίθ άΐΐ δΐι)θί ρήηάραΐ. Α δοοΓαίε ΑΙΙάΙήεκΙε Γεη<1 1ε ΙχίΙηιί; φΐ' οη Ιιιί άοίί, ο' θδί Ιο, ίοίαίε ίπΐ3£ε άε Γ ΑΠΙΟΙΙΓ. Εη Β,ιιίχε, Γ ε1ο§ε άε δοοΓ^ΐε εδί αηε ΐΠιΐδίΓ&ίίοη <1ε εείίε ίάέε ηιιε Γ ΑΠΙΟΙΙΓ εδί ρΗίΙοδορΙιε». 11. Πληρέστερη ανάλυση τοΰ Συμποσίου στδ εργο «Ό παιδαγωγι­ κός έρως στήν αρχαία Ελλάδα» τοΰ συγγραφέως τοΰ βιβλίου. Θεσσα258


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

τοΰ πνεύματος οδηγεί σέ νέες άπαιτητικώτερες αναζη­ τήσεις καϊ πολύ δέ πλουσιώτερες κα\ αυτή ή κλιμακού­ μενη αναζήτηση, έρευνα, πλήρωση κα\ νέα έρευνα οδη­ γεί μονίμως άφ' ενός σέ θετικές κατακτήσεις, νέες ανα­ ζητήσεις και βαθειές πνευματικές γοητείες κα\ πνευμα­ τικούς παραδείσους πού ανυψώνουν πάντοτε, γενικώς και μέ βεβαιότητα τό χαρακτήρα και τό ήθος τοΰ άν­ θρωπου . Και συντελείται έτσι τό φαινόμενον τής παι­ δείας, στήν υψηλότερη, πληρέστερη και άρτιώτερη μορ­ φή κάι τό γνησιώτερο κάι πλουσιότερο περιεχόμενο. Ό Έρως είναι επιπλέον «τόκος εν τή φοχτ}» γιά Ολα τά ανωτέρω και «τόκος εν τω καλώ». Προσφέρει γεννή­ ματα καλά, υψηλά, αγαθά, ωραία μέσα στήν ψυχή. Κι αυτός είναι ό μέγας παιδαγωγικός του δυναμισμός . Διότι βέβαια μέσα στήν σκοπιμότητα κάι τό σχέδιο πού υπηρετεί οΈρωςσ' Ολες τις βαθμίδες πού περιγράψαμε 12

13

λονίκη 200312. Ό "Ερως παρατηρεί δ 'ϊωάν. Συκουτρής, είναι δχι θεός, άλλά δαίμων σελ. 194 {Πλάτωνος Συμπόσιον... Είσαγ. Μετ. I. Συκουτρή) Σ. I. Κολλάρου 195^ και είναι είδος μεσολαβητοϋ μεταξύ θεοΰ και ανθρώπων, σελ. 194· Βλ. επίσης Α. Τ&γ\οτ «Πλάτων», Δ.Ι.Ε.Ε.Τ. Έλλ. μετ. I. Άρζόγλου: 1990, σελ. 269. 13. Ίωάν. Συκουτρή: Πλάτωνος Συμπόσιον, σελ. 209. Ό "Ερως λοιπόν είναι πόθος αθανασίας, είναι μεταφυσική άρχή ένδς φαινόμενου φυσιολογικού». Είναι «τόκος εν τω καλώ» (ζο6 \) - 2θ8 β). «Τόκος εν ττί φυχβ» (2θ8 β - 209 β) κατά τις απόψεις τοΰ Πλάτωνος: τεκνογο­ νία στον χώρο τοΰ καλοΰ και τής ψυχής. 259


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ

ΕΛΛΗΝΩΝ

περιέχει εντός του και σκοπό ν μέγαν κάι συναφώς βουλητικά στοιχεία, μαζί μέ τά νοητικά-λογικά στοιχεία, που είναι σύμφυτα στις υψηλότερες βαθμίδες τούς έρω­ τος - κάτι δηλ. άπό τήν παγκόσμια βούληση κατά 8οΗορθη1ΐ8ΛΐθΓ, κάί του λόγου κατά Η θ £ 6 ΐ . Ή κλιμά­ κωση δέ τών ερωτικών εκδηλώσεων άπό τον φυσικό έρωτα τών σωμάτων, χωρίς ακόμη πνευματικό περιε­ χόμενο, μέχρι τής υψίστης μορφής αύτου, πού είναι ό Έρως τών άξιων γενικώς, επιχειρείται μέσα στο Συμ­ πόσιο μέ τον λόγον του Παυσανία, ή διάκριση μεταξύ ΠανδήμουΈρωτος, δηλ. έρωτος μέ σαρκολατρικά μόνον στοιχεία κάι χωρ\ς ηθικό κάί πνευματικό στοιχείο, κάι του ουρανίουΈρωτος, 6 όποιος πληρούται άπό πνευμα­ τικά στοιχεία κάι εκδηλώσεις πνευματικής γονιμότητος . ΌΈρως είναι θεός τής Ώραιότητος άπό τά υψη­ λότερα κάί βαθύτερα γνωρίσματα αυτής εξωτερικά κάι εσωτερικά, διότι μεταξύ τής άσχημοσύνης κάι του Έρωτος υφίσταται πάντοτε ένας διαρκής πόλεμος. Κα\ τελικά ύπό πάσα άποψη ό Έρως είναι πόθος άθανα14

15

14. Έπι πλέον ό "Ερως ή αγάπη τών θεών, ό ερως πρδς τδ θείον, είναι μαζι συναίσθημα βαθύ, μεγάλο, μεταφυσικό κάί ταυτόχρονα γνώ­ ση τοΰ οντος: πρβ. τήν πρόταση τοΰ Γρηγορίου Νύσσης. Μί§ηβ 46, σελ. $6. «Ή δε γνώσις αγάπη γιγνεται». 15. Α.Ε. Τ ^ Ι Ο Γ : Πλάτων: Μ.Ι.Ε.Τ. (Ελλ. μετ. Φρ. Άρζόγλου Μ.Ι.Ε.Τ. 199°)? σελ. 268: «Σέ τελευταία ανάλυση τόν «λόγο» τής Διοτίμας μπορούμε νά τον θεωρήσουμε λόγο τοΰ Σωκράτη, χωρίς κίν­ δυνο νά καταλήξουμε σε λαθεμένα συμπεράσματα».

ζβο


Ο ΕΡΩΣ ΣΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 16

σίας . Στον πόθο υποκρύπτεται σκοπός, βούλησις, κα\ άγων γιά τήν πραγμάτωση του πόθου. Ό Έρως ενι­ σχύει τό βουλητικό στοιχείο τής ψυχής, παράλληλα Ομως, ώς λάτρης τών ωραίων μορφών επιζητεί τήν λάμψη, τήν καθαρότητα, τήν νοητή μορφή, όλη αυτή ή μορφή έχει πέρατα κα\ μόνον ο,τι έχει πέρατα είναι νοητόν. Συνεπώς ατονΈρωτα, τον ουράνιο, ύπό Ολα αυ­ τού τά περιεχόμενα συνενώνεται μιά ισχυρή βούληση κάί μιά ισχυρή νόηση. Μιά βούληση πού δέν επισκιάζει τή διάνοια διότι επιζητεί μέχρι λατρείας τήν σαφή κάί λαμπερή ωραιότητα κάί μιά νόηση καθαρή κάι σαφή επίσης διότι έχει απέναντι της σαφή κάι ωραία περι­ γράμματα κάί ταυτόχρονα βαθειά διότι ανευρίσκει στά Αντικείμενα τής λατρείας της άπειρα βαθειά περιεχό­ μενα . Έξ αύτοϋ του «μηχανισμού» γιά νά χρησιμο­ ποιήσουμε μιά λέξη τής εποχής τής μεγάλης τεχνολο­ γίας προήλθαν όλα τά βαθειά κάί μεγάλα επιτεύγματα του ελληνικού πνεύματος, Οπως Ελευθερία, Δημο­ κρατία, Φιλοσοφία, Επιστήμη, Αγωγή πολύπλευρη, Τέχνη κ.λπ. πού επηρεάζουν τον πολιτισμό τής άνθρωπότητος τριάντα αιώνες τώρα. 17

16. Α.Ε. Ταγίοι: Πλάτων: Μ.Ι.Ε.Τ. (Ελλ. μετ. Φρ. Άρζόγλου Μ.Ι.Ε.Τ. 199°)> σελ. 275· Τό πλατωνικό και σωκρατικό ΘΠΒ ΓβαΐίδδίΙΪΙΗΠΙ είναι καλόν, αγαθόν κλπ. 17. Κατά Πλάτωνα υπάρχει σωστός και λαθεμένος τρόπος τοΰ έρωτεύεσθαι (Ενθ.... σελ. 285). 26ΐ



Ο έρως στη ζωή των αρχαίων ελλήνων τόμος α'