Issuu on Google+


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ΠΕΡΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΗΣ ΦΥΣΙΟΣ ΠΕΡΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΠΕΡΙ ΑΦΟΡΩΝ ΠΕΡΙ ΠΑΡΘΕΝΙΩΝ ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ ΠΑΙΔΙΟΥ ΠΕΡΙ ΕΠΤΑΜΗΝΟΥ - ΠΕΡΙ ΟΚΤΑΜΗΝΟΥ ΠΕΡΙ ΕΓΚΑΤΑΤΟΜΗΣ ΕΜΒΡΥΟΥ ΠΕΡΙ ΕΠΙΚΥΗΣΙΟΣ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΑ Μετάφραση

- εισαγωγή

-

σχόλια

Δημήτριος Λυπουρλής

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΖΗΤΡΟΣ


ΑΡΧΑΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Διεύθυνση σειράς: Δημ. Λυπουρλής, Θεόδ. Μαυρόπουλος, Κχον. Ζήτρος

Φιλμ-μοντάζ: Μα1ώ.ιΐ€(ϋα Α.Ε. Εκτύπωση: ΙΚΙδ Α.Ε.

Ι5ΒΝ: 960-442-703-2

5ΕΤ: 960-442-701-6

© 2001 Εκδόσεις Ζήτρος Ειδική έκδοση, προσφορά για την εκπαίδευση, της εφημερίδας ΤΟ ΒΗΜΑ & των Εκδόσεων Ζήτρος


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ . ΠΕΡΙ Γ Υ Ν Α Ι Κ Ε Ι Η Σ Φ Υ Σ Ι Ο Σ ΠΕΡΙ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ' •

ΠΕΡΙ Α Φ Ο Ρ Ω Ν ΠΕΡΙ Π Α Ρ Θ Ε Ν Ι Ω Ν

ΠΕΡΙ Γ Ο Ν Η Σ - ΠΕΡΙ Φ Υ Σ Ι Ο Σ Π Α Ι Δ Ι Ο Υ ΠΕΡΙ Ε Π Τ Α Μ Η Ν Ο Υ - ΠΕΡΙ Ο Κ Τ Α Μ Η Ν Ο Υ ΠΕΡΙ Ε Γ Κ Α Τ Α Τ Ο Μ Η Σ

ΕΜΒΡΥΟΥ

ΠΕΡΙ Ε Π Ι Κ Υ Η Σ Ι Ο Σ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΑ


Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α Β

Τ Ο Μ Ο Υ

ΠΕΡΙ ΑΦΟΡΩΝ

Κείμενο - Μετάφραση

22 1

ΠΕΡΙ ΠΑΡΘΕΝΙΩΝ

260

9

Κείμενο - Μετάφραση

273

ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ

285

Κείμενο - Μετάφραση

2ο 1

ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

319

ΠΑΙΔΙΟΥ

Κείμενο - Μετάφραση ΠΕΡΙ

3-°

ΕΠΤΑΝΗΜΟΥΠΕΡΙ ΟΚΤΑΜΗΝΟΥ

Κείμενο - Μετάφραση ΠΕΡΙ ΕΓΚΑΤΑΤΟΜΗΣ

345 35

ΕΜΒΡΥΟΥ

1

359

Κείμενο - Μετάφραση

36 3

ΠΕΡΙ ΕΠΙΚΥΗΣΙΟΣ

369

Κ ε ί μ ε νο - Μετάφραση

373

ΑΦΟΡΙΣΜΟΙ

Κείμενο - Μετάφραση

3§ι

ΕΠΙΔΗΜΙΑ!

Κείμενο - Μετάφραση

395

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

43ΐ


ΠΕΡΙ ΑΦΟΡΩΝ

219


Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΓΝΩΡΙΖΕΙ ΗΔΗ, τόσο από το γενικό ει­ σαγωγικό σημείωμα στη γυναικολογία της Ιπποκρα­ τικής συλλογής (βλ. παραπάνω σ. 9 εξ.) όσο και από την ειδικότερη εισαγωγή στο Περί γυναικείων (βλ. παραπάνω σ. 102 εξ.), τη θέση της νεότερης φιλολο­ γικής έρευνας για το έργο Περί άφορων (ενν. γυναικών = «Για τις μη γόνιμες γυναίκες») (εκεί ο αναγνώστης ενημερώνεται, βέβαια, και για τη σχετική με το έργο νεότερη βιβλιογραφία). Ας αρκεσθώ λοιπόν να υπενθυμίσω εδώ ότι στη μνη­ μειώδη έκδοση των έργων της Ιπποκρατικής συλλο­ γής από τον Ε. Είίΐτέ το έργο εκδόθηκε (στον 8ο τόμο της έκδοσης) ως συνέχεια του έργου Περί γυναικείων Β. Ο Ε. Εΐίΐτέ σημείωσε με την ευκαιρία: «Αριθμώ τα κεφάλαια του έργου αυτού ως συνέχεια του έργου Πε­ ρί γυναικείων Β όχι μόνο γιατί ανήκουν και τα δύο 9

στον ίδιο συγγραφέα, αλλά και γιατί η αρχή του Περί άφορων δείχνει ότι το έργο αποτελεί συνέχεια των έρ­ γων Περί γυναικείων Α και Περί γυναικείων Β». Ο λό­ γος για τον οποίο δεν ακολουθήθηκε στην παρούσα έκδοση η αρίθμηση του ΙΑίΧϊέ δηλώθηκε ήδη παραπά­ νω (βλ. σ. 103). 220


ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

221


I Περί μεν των γινομένων τησι γυναιξιν εφ' εκάστοισι των παθημάτων πρότερον εϊρηταΓ νυνι δε άποφανέω, 1

δι'ας αιτίας άφοροι γυναίκες το πάμπαν, και διότι ου τίκτουσι πριν ίηθέωσιν. Φημϊ δε τούτο αίτιον είναι' ή ν στραφη το στόμα τωνμητρέων πάμπαν άπό του αιδοί­ ου, ου κυΐσκεται' ου γάρ δέχονται αί μήτραι την γονήν, άλλ' έξω αύτίκα έρχεται. Γίνεται δε τούτο και ην ολί­ γον παραστραφη το στόμα των ύστερέων άπό τοΰ αι­ δοίου παρά φυσιν' και ην μεμύκη το στόμα των μη­ τρέων πάμπαν, ούδ'ούτω δέχονται, ούδ' ην αρμοί μεμύκγι μάλλον η δει.

222


ι Για τα συμπτώματα που παρουσιάζουν οι γυναί­ κες σε καθεμιά από τις αρρώστιες τους είπα πιο πάνω όσα είχα να πω. Σειρά έχει τώρα να εξηγήσω για ποιους λόγους οι γυναίκες γίνονται ολότελα στείρες και δεν κάνουν παιδιά πριν υποβληθούν στην κατάλ­ ληλη θεραπεία. Κατά τη γνώμη μου η αιτία είναι η ε­ ξής: Αν το στόμιο της μήτρας πάρει κατεύθυνση τελεί­ ως άλλη από την κατεύθυνση του αιδοίου, η γυναίκα δεν μένει έγκυος· ο λόγος είναι ότι η μήτρα δεν μπο­ ρεί τότε να δεχτεί το σπέρμα, το οποίο και χύνεται α­ μέσως έξω. Αυτό συμβαίνει ακόμη και στην περίπτω­ ση που το στόμιο της μήτρας παρουσιάζει μικρή μόνο αφύσικη απόκλιση από την κατεύθυνση του αιδοίου. Αν το στόμιο της μήτρας είναι τελείως κλειστό, η μή­ τρα δεν δέχεται, φυσικά, το σπέρμα, ακόμη και αν το στόμιο είναι λίγο μόνο πιο κλειστό από το κανονικό. 223


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

Δήλο ν δε τουτέων έκαστοψ έστι των είρημένων' ην μεν γαρ άπεστραμμένον ή πάμπαν ή μεμυκός, τα κα­ ταμήνια ουκ έρχεται το παράπαν, ή έρχεται βιαίως ξύν νούσω, ηνβιάσηται το αίμα τάςμήτρας στραφήναι κατ' ίθέα'κήν άποκαθαρθη ή γυνή, έστιν δτε αυτις αποστρέ­ φεται το στόμα τωνμητρέων άπό του αιδοίου' ην δε ο­ λίγον παρακεκλιμένον ή ή αρμοίμεμύκη, χω ρέει μεν τά καταμήνια, χωρέει δε βιαίως και κατ' ολίγον έπι πολλάς ημέρας. Ταύτα δε πάντα δήλα γίνεται, εί ούτως έ­ χει, φηλαφώστ) γυναικί, και ην τούτων τι 7}? μελεδανθεΐσα ή γυνή φορός γίνεται' έστι δε και δτε αυτόματη. Τούτων δε έκαστον διότι γίνεται [είρήσεται,] είρηται [δε] εν τοίσι γυναικείοισι νουσήμασιν. Ήν δε λεΐαι έωσιν αί μήτραι, γίνεται δε τούτο και φύ­ σει ένΐ7]σι, και ήν έλκεα έγγενόμενα μεγάλας ούλάς έγκαταλίπγ), και ήν λεΐαι έωσιν, ού λαμβάνει ή γυνή εν γαστρί' τήν γάρ γονή ν δέχονται μεν αί μήτραι, ήν μή τι αίτιον άλλο ή, ξυλλαμβάνουσιν δε ού' άλλά τον σπόρον

224


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

Είναι, φυσικά, φανερό τι συμβαίνει σε καθεμιά από τις περιπτώσεις αυτές: Αν το στόμιο είναι τελείως στραβό ή κλειστό, τα έμμηνα δεν έρχονται καθόλου, ή έρχονται, αλλά βίαια και με αρρώστια, αν το αίμα υ­ ποχρεώνει τη μήτρα να πάρει πάλι την ευθεία κατεύ­ θυνση· και ύστερα όμως από τη ροή των εμμήνων το στόμιο της μήτρας στραβώνει πάλι μερικές φορές ενσχέσει με την κατεύθυνση του αιδοίου. Αν, πάλι, το στόμιο της μήτρας παρουσιάζει μικρή μόνο απόκλιση ή είναι λίγο μόνο κλειστό, έρχονται μεν τα έμμηνα, έρχονται όμως βίαια και σε μικρή ποσότητα επί πολ­ λές μέρες. Η γυναίκα μπορεί με ψηλάφηση να εξακρι­ βώσει αν όλα αυτά είναι έτσι. Αν υπάρχει κάτι από ό­ λα αυτά, η γυναίκα μπορεί με κατάλληλη θεραπεία να γίνει γόνιμη -καμιά φορά αυτό μπορεί να γίνει και από μόνο του. Πώς, πάντως, προκαλείται καθεμιά α­ πό τις κακώσεις αυτές, το έχω ήδη πραγματευθεί στο έργο για τις γυναικείες αρρώστιες. Αν η μήτρα είναι λεία (κάτι που σε ορισμένες γυναί­ κες είναι έτσι εκ φύσεως ή είναι συνέπεια ελκών που άφησαν μεγάλες ουλές), αν λοιπόν η μήτρα είναι λεία, η γυναίκα δεν συλλαμβάνει, γιατί η μήτρα δέχεται μεν το σπέρμα - α ν δεν υπάρχει κανένα άλλο εμπό­ διο-, δεν το συγκρατεί όμως, αλλά το αφήνει να χυ­ θεί έξω. Τ ο πράγμα επισημαίνεται κατά κύριο λόγο 225


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

έξω χαλώσι. Δήλον δε μάλιστα έστι φηλαφώση, και είρομένη εϊ ποτε εν τησι μήτρησιν έλκεά οι έγένοντο. Τα δέ καταμήνια ύγιηρώς μεν εν τουτέω τω νοσήματι χωρέει' άνίητος δέ γίνεται ώς έπι τό πλέον ή τοιαύτη. Γίνεται δέ και τούτο αίτιον τοΰ μή συλλαμβάνειν έν γαστρί, ήν έλκος γένηται έν τήσι μήτριησιν υπό παθή­ ματος τούτων των είρημένων και μή ταχύ ύγιανθή, άλλα μολυνθή. Παραμένει γάρ τό έλκος έπι πουλύν χρόνο ν, ώσπερ και τό έν ώτι έόν, και όζει πονηρόν ή γυνή, και έστι ν δτε ίχώρ ρέει αύτη έκ τοΰ αιδοίου κάκοδμος, και μέχρις αν έχη τό έλκος, ού λαμβάνει έν γαστρί' ού γάρ συλλαμβάνουσιν αί μήτραι τήν γονήν. Ταύτη τά καταμήνια χωρέει ύγιηρώς' έν φηλαφήσει δέ μάλιστα γίνεται δήλον και ερωτήσει περι των είρημέ­ νων' μελεδανθεΐσα δέ φορός γίνεται" ολίγα ι δέ ελπίδες είσίν. "Ην δέ των καταμηνίων έλλειφθέν τι έν τήσι μήτρησι [μή] έκρηξιν έχη, θερμανθέν δέ και αύθις φυχωθέν περι τό στόμα [η] ή ολίγον ένδοτέρω, ούδ'ούτω λαμβάνει έν γαστρί' έργμα γάρ τούτο έπικείμενον ού παρίησι τήν

220


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

με την ψηλάφηση που χάνει η γυναίκα, αλλά και με τις ερωτήσεις του γιατρού, που θέλει να μάθει αν η γυ­ ναίκα είχε ποτέ έλκη στη μήτρα της. Τα έμμηνα πα­ ρουσιάζονται κατά τ η διάρκεια της αρρώστιας αυτής με τρόπο φυσιολογικό, η άρρωστη όμως αυτή τις πε­ ρισσότερες φορές δεν έχει θεραπεία. Υπάρχει όμως και άλλος λόγος που δεν συλλαμβά­ νει η γυναίκα: αν κάποια από τις παθήσεις που αναφέ­ ραμε πρωτύτερα προκαλέσει έλκος στη μήτρα που δεν θα γιατρευτεί γρήγορα αλλά θα μολυνθεί. Στην περί­ πτωση αυτή το έλκος παραμένει για πολύν καιρό (σαν τις πληγές που σχηματίζονται στα αφτιά), η γυναίκα μυρίζει άσχημα και μερικές φορές τρέχει από το αιδοίο της ένα δύσοσμο υγρό" Οσο, βέβαια, κρατάει η πληγή, η γυναίκα δεν συλλαμβάνει, γιατί η μήτρα της δεν συ­ γκρατεί το σπέρμα τα έμμηνα της όμως έρχονται με 8

τρόπο φυσιολογικό. Η πάθηση, πάντως, αυτή επιση­ μαίνεται με την ψηλάφηση και με τις ερωτήσεις γι

9

αυτά που είπαμε. Με κατάλληλη θεραπεία η γυναίκα γίνεται γόνιμη, η θετική ό μ ω ς πρόβλεψη είναι μικρή. Αν κάποια ποσότητα εμμήνων αποκλειστεί μέσα στη μήτρα και δεν μπορεί να βγει έξω και, αφού πρώ­ τα θερμανθεί και ύστερα κρυώσει, μείνει κοντά στο στόμιο ή λίγο πιο μέσα, ούτε και τότε η γυναίκα συλ­ λαμβάνει, γιατί και αυτό είναι ένα εμπόδιο, που με 227


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

γονήν ιέ ναι όκου δεί Καϊ ήν μεν έν αρχή μελεδαίνηται, υγιαίνει καϊ φορός γίνεται' ήν δέ χρόνος έγγένηται, ά­ φορος μένει' δήλον δέ τό πάθημα φηλαφήσει μάλιστα έστι' σκληρό ν γάρ τι έγγίνεται. Καϊ ήν χάνωσι μάλλον τοΰ καιρού αί μήτραι, ουδέ ούτω κυίσκεται' ού γάρ ξυλλαμβάνουσιν αί μήτραι τήν γονήν' δήλον δέ έσται και τοΰτο φηλαφήσει' και τά κα­ ταμήνιαέρχεται αλέα και έπ' ολίγας ήμέρας' γίνεται δέ και φύσει τό πάθημα τοΰτο και υπό νοσημάτων των είρημένων. Κήν μέν φύσει η, άνίητος ή νοΰσος' ή ν δέ μή

9

ου. Ήν μή ύγιηρά χωρέγ} τά καταμήνια, οία τής γυναικός μή ύγιηρής έούσης, ουδέ ούτω κυίσκεται' ού .γάρ πήγνυται υπό τοΰ αίματος νοσερού έόντος, άλλά διορροί τήν γονήν τό αίμα τό κατιόν άπό τοΰ σώματος νοσερόν έόν' διορρωθεΐσα δέ ή γονή εξέρχεται έξω τω χρόνω ή όλίγω ή πολλφ ξύν ίχώρι. Δήλον δέ έστι τω σώματι τής γυναικός και τοΐσι καταμηνίοισι' χωρήσει γάρ τά κα­ ταμήνια αύτη οία είρηται, ήν τε χολώδης ήν τε φλε-

228


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

την παρεμβολή του δεν επιτρέπει στο σπέρμα να πάει εκεί που πρέπει. Αν, στην περίπτωση αυτή, η γυναίκα υποβληθεί σε θεραπεία από την αρχή, γιατρεύεται και γίνεται γόνιμη; αν όμ,ως περάσει καιρός, μένει στείρα. Η πάθηση επισημαίνεται κατά κύριο λόγο με την ψη­ λάφηση, αφού μέσα εκεί σχηματίζεται κάτι σκληρό. Επίσης, αν η μήτρα είναι πιο ανοιχτή από το κανο­ νικό, και α αυτήν την περίπτωση η γυναίκα δεν μένει έγκυος, γιατί η μήτρα δεν συγκρατεί το σπέρμα. Και αυτή η περίπτωση διαπιστώνεται με την ψηλάφηση. Τα έμμηνα έρχονται άφθονα και κρατούν λίγες μέρες. Η πάθηση αυτή παρουσιάζεται τόσο εκ φύσεως όσο και λόγω των ασθενειών που αναφέραμε. Αν υπάρχει εκ φύσεως, τότε είναι ανίατη αλλιώς, όχι. 9

Αν τα έμμηνα δεν έρχονται φυσιολογικά για το λό­ γο ότι η γυναίκα δεν είναι υγιής, η γυναίκα αυτή δεν μένει ούτε και σ' αυτήν την περίπτωση έγκυος. Η εξή­ γηση είναι ότι το σπέρμα δεν πήζει από το αίμα, που είναι νοσηρό, αλλά ρευστοποιείται από το αίμα που κατεβαίνει άρρωστο από το σώμα" ρευστοποιημένο το σπέρμα αποβάλλεται, μαζί με νοσηρό υγρό, ύστερα α­ πό ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο διάστημα χρόνου. Στην περίπτωση αυτή η διαπίστωση γίνεται στο σώ­ μα της γυναίκας και στα έμμηνα της· γιατί τα έμμη­ να της θα ρθουν με τη μορφή που είπαμε, είτε η γυ229


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

γματώδης ήν τε ύδρωποειδής έη' έν τάχει δέ μελεδανθεΐσα φορός γίνεται,' ήν δέ μή, ου. Ήν δέ γυναικι μή χωρέη τά καταμήνια πάμπαν υπό παθημάτων των είρημένων, και ούτως ού ξυλλαμβάνει' αί γάρ φλέβες του αίματος πλήρεις έούσαι τήν γονήν ού δέχονται, και έν τήσι μήτρησιν αίματος ένεΐναί τι χρό­ νιου πάσα μηχανή, δ. τι άποκωλυει τήν γονήν τρέφεσθαι. Ήν δέ έλάσσωτά καταμήνια χωρέη του δέοντος, ουδέ ούτω κυΐσκεται' αίτια δέ τά έν τη πρότερη νούσω προεφημένα' δήλον δέ και τούτο έν τη ερωτήσει. Κήν μέν φύσει ολίγα χωρέη τά καταμήνια, άνίητος γίνεται' ή ν δέ υπό παθήματος τουτέων τινός των είρημένων, μελεδανθεΐσα έν τάχει φορός έσται. Καϊ ήν πλείονα τού δέοντος χωρέη τη γυναικι τά καταμήνια, ούδ' ούτως έν γαστρι λαμβάνει' αί γάρ μή­ τραι, κεκενωμένου τού αίματος, ού ξυλλαμβάνουσι τήν

230


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

ναίκα είναι χολώδης είτε είναι φλεγματώδης είτε εί­ ναι γεμάτη από νερό. Αν η άρρωστη υποβληθεί γρή­ γορα σε θεραπεία, γίνεται γόνιμη· αλλιώς, όχι. Αν τα έμμηνα δεν έρχονται καθόλου στη γυναίκα ε­ ξαιτίας των ασθενειών που αναφέραμε, και σ' αυτήν την περίπτωση η γυναίκα δεν συλλαμβάνει· ο λόγος είναι ότι, καθώς οι φλέβες της μήτρας είναι γεμάτες α­ πό αίμα, δεν δέχονται το σπέρμα· δεν μπορεί επίσης παρά να υπάρχει πάντοτε στη μήτρα κάποιο παλιό αίμα, που εμποδίζει το σπέρμα να τραφεί και να ανα­ πτυχθεί. Αν τα έμμηνα έρχονται σε ποσότητα μικρότερη από την κανονική, και σ' αυτήν την περίπτωση η γυναίκα δεν μένει έγκυος. Οι αιτίες είναι οι ίδιες με αυτές που αναφέραμε στην προηγούμενη περίπτωση. Και σ' αυ­ τήν την περίπτωση η διαπίστωση γίνεται με ερωτή­ σεις. Αν η ποσότητα των εμμήνων είναι μικρή εκ φύ­ σεως, δεν υπάρχει θεραπεία. Αν όμως αυτό οφείλεται σε κάποια από τις παθήσεις που αναφέραμε, η γυναί­ κα θα γίνει γόνιμη, αν υποβληθεί γρήγορα σε θερα­ πεία. Αν τα έμμηνα έρχονται σε ποσότητα μεγαλύτερη α­ πό την κανονική, και σ' αυτήν την περίπτωση η γυ­ ναίκα δεν συλλαμβάνει. Ο λόγος είναι ότι η μήτρα, α­ δύναμη από την κένωση αίματος, δεν συγκρατεί το 231


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

γονήν υπό άσθενείης' άν δέ άρα καϊ ξυλλάβωσιν, κατελθόν τό αίμα πολλόν έξαπίνης έπι τάς μήτρας τής γυναικός άποπνίγει τήν γονήν. Δήλον δέ καϊ τόδε τοίσιν έπιμηνίοισιν όκόσα πολλάχωρήσει'και

ήν μεν φύ­

σει ή γυνή πολλά χαλά τά καταμήνια, άφορος γινεται' ήν δέ μή φύσει, άλλ ' υπό παθήματος τίνος των είρημέ­ νων, μελεδανθείσα φορός έσται. Και ήν τό στόμα των μητρέων έκπέση τοΰ αιδοίου, ουδέ ούτω λαμβάνει έν γαστρί' τό τε γάρ στόμα σκλη­ ρό ν γίνεται, και ού δέχεται τήν γονήν, και οίδέει, και ταύτη άφορος γίνεται τό πάμπαν' δήλον δέ τό πάθημα τούτο δι' δ τι γίγνεται. Καϊ ή ν μή χωρέη τά καταμήνια κατά τό προσήκον, άλλά κάτω ορμή ές τήν έδρην, ουδέ ούτω λαμβάνει έν γαστρί' δήλον γάρ ότι τό στόμα των μητρέων έκτέτραπται άπό τοΰ αιδοίου ή μέμυκε'και ήν μέν κατά τήν έδρην η έστραμμένον τό στόμα ή μεμύκη, μελεδανθείσα φορός γινεται' δήλον δέ έκάτερόν έστι τη

232


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

σπέρμα. Αλλά και αν το συγκρατήσει, το αίμα, καθώς κατεβαίνει ξαφνικά και σε μεγάλη ποσότητα στη μή­ τρα της γυναίκας, πνίγει το σπέρμα. Και αυτής της περίπτωσης η διαπίστωση γίνεται με τη βοήθεια της άφθονης ποσότητας των εμμήνων: Αν η γυναίκα έχει άφθονη εμμηνορρυσία επειδή αυτή είναι η φύση της, θα πει ότι είναι στείρα. Αν όμως δεν είναι αυτή η φύση της, αλλά το πράγμα οφείλεται σε κάποια από τις πα­ θήσεις που αναφέραμε, τότε, αν η γυναίκα υποβληθεί γρήγορα σε θεραπεία, θα γίνει γόνιμη. Αν το στόμιο της μήτρας πέσει έξω από το αιδοίο, και α αυτήν την περίπτωση η γυναίκα δεν συλλαμβά­ νει. Ο λόγος είναι ότι το στόμιο γίνεται τότε σκληρό, δεν δέχεται το σπέρμα, και πρήζεται, και έτσι η γυναί­ κα γίνεται τελείως άγονη. Είναι, βέβαια, φανερό πώς γεννιέται η πάθηση αυτή. Αν τα έμμηνα δεν έρχονται με τον τρόπο που πρέπει, αλλά κατευθύνονται προς τα κάτω, προς την έδρα, η γυναίκα πάλι δεν συλλαμβά­ νει· γιατί είναι φανερό ότι το στόμιο της μήτρας πα­ ρουσιάζει απόκλιση από την κατεύθυνση του αιδοίου ή είναι κλειστό. Αν λοιπόν το στόμιο της μήτρας παρου­ σιάζει απόκλιση, προς την έδρα ή είναι κλειστό, η γυ­ ναίκα ύστερα από κατάλληλη θεραπεία γίνεται γόνι­ μη - τ ο καθένα από αυτά διαπιστώνεται με ερωτήσεις και απαντήσεις. Αν δηλαδή κάθε φορά τα έμμηνα α233


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ερωτήσει και άποκρίσει' ήν γάρ τά καταμήνια εκάστω ώδε εϊη, ή νοΰσος ταύτησι δήλον δτι αίτίη έστι. Τοσαύτακαι τοιαύτα τήσι γυναιξίν έστι, δι'ά ού τίκτουσι πριν αν ίηθέωσι, και δι'όσα άφοροι γίνονται τό πάμπαν' ώστε θαυμάζειν τάς γυναίκας ού χρή ότι είσίν οίι ού τίκτουσι πολλάκις. 2 Πειρητήρια δι' ών δηλοΰται ή γυνή ει κυήσει' γυ­ ναίκα ήν θελης γνώναι ει κυήσει' βούτυρον και γάλα γυναικός κουροτρόφου διδόναι πίνειν νήστει, καϊ ήν έρεύγηται, κυήσει' ει δέ μή, ου. "Αλλο' νετωπον ολίγον προστίθεσθαι έν ε'ιρίω ένελίξασα, κάπειτα εωθεν σκέφασθαι ήν όζη διά τοΰ στόματος τό έπιτεθέν' κήν μέν όζη, κυήσει' ήν δέ μή, ου. "Ετερον πειρητήριον έπι τοΰ αύ2

τοΰ' ητινι αν γυναικι άπό των προσθετών μή λίην ι­ σχυρών όδύναι ές τά άρθρα άφίκωνται, και βρυγμός έχη, και σκοτοδινήται καϊ χασμήται, έλπις ταύτη κυήσαι μάλλον ή ήτις τούτων μηδέν πάσχει. "Αλλο' μώλυζαν

234


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

κολουθούν αυτού του είδους την κατεύθυνση, είναι φα­ νερό ότι στις γυναίκες αυτές αιτία είναι η πάθηση που είπαμε. Τόσες και τέτοιας λογής είναι οι αιτίες που δεν γεν­ νούν οι γυναίκες (ώσπου να υποβληθούν στην κατάλ­ ληλη θεραπεία) και που τις κάνουν τελείως άγονες. Δεν πρέπει λοιπόν να παραξενευόμαστε ότι υπάρχουν γυναίκες που συχνά δεν κάνουν παιδιά. 2 Δοκιμαστικοί τρόποι που δείχνουν αν η γυναίκα θα συλλάβει: Αν θέλουμε να μάθουμε αν η γυναίκα θα συλλάβει, της δίνουμε να πιει νηστική το πρωί βούτυρο και γά­ λα από γυναίκα που θηλάζει αγόρι αν ρευτεί, θα συλ­ 8

λάβει αλλιώς, όχι. Άλλος τρόπος: Προσθέτουμε σε 8

μάλλινο ξαντό λίγο λάδι από πικραμύγδαλο και το τοποθετούμε ως υπόθετο στον κόλπο την άλλη μέρα 6

το πρωί κοιτάζουμε να δούμε αν η γυναίκα βγάζει α­ πό το στόμα της τη μυρουδιά του αν ναι, θα συλλά­ 1

βει αλλιώς, όχι. Άλλος δοκιμαστικός τρόπος για το ί­ 6

διο πράγμα: Αν μια γυναίκα από υπόθετα όχι ιδιαίτε­ ρα δυνατά παρουσιάσει πόνους στις αρθρώσεις, τρίξι­ μο των δοντιών, σκοτοδίνη και χασμουρητό, μπορού­ με να προβλέψουμε γι' αυτήν, περισσότερο από ό,τι για μιαν άλλη που δεν παρουσιάζει κάτι τέτοιο, ότι θα συλλάβει. Άλλος τρόπος: καθαρίζουμε γύρω γύρω κε235


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

σκορόδου περικαθήραντα τήν κεφαλήν, άποκνίσαντα, προσθείναι προς τήν ύστέρην, καϊ όρήν τή ύστεραίη, ήν όζη δια στόματος' και ήν όζη, κυήσει' ήν δέ μή, ου. Ήν 2

θέλη γνώναι ή γυνή ει κυήσει, πινέτω άννησον τετριμ­ μένο ν έν ΰδατι ώς λειότατον, και εύδέτω' και ήν μέν κνησμός αυτήν λαμβάνη περι τον όμφαλόν, κυήσει' ήν δέ μή, ου. 3 Κυουσαν γυναίκα ήν μή έν άλλω γινώσκης, έν τούτω γνώση' όρώνται οι οφθαλμοί ειλκυσμένοι καϊ κοιλότεροι, και τά λευκά τών οφθαλμών ουκ έχει τήν φύσιν τής λευκότητος, άλλά πελιώτερα φαίνονται/Οκόσαι έν γαστρι έχουσιν, έφηλιν έπι τού προσώπου ίσχουσι, και άρχόμεναι συλλαμβάνειν μίσοινοι γίνονται και κακό σίτοι, και καρδιωγμού μεσταί, και πτυαλίζουσιν. Μίλτο ν και 3

άννησον τρΐφαι ώς λειότατα, είτα έν ύδατι διεΐναι, καϊ δούναι, καϊ έάσαι ύπνώσαι' και ή ν μέν στροφός γίνηταί οι περι τον όμφαλόν, κύει' ήν δέ μή γίνηται, ού κύει' πάντων δέ τουτέων ύστερον πίνειν άλητον καϊ μέλι καϊ όρίγανον έν οίνω και έλαίω. 4 Όσαι έν γαστρϊ έχουσαι έφηλιν έπι τοΰ προσώπου ίσχουσι ν, θήλυ κύουσιν' όσαι δέ εύχροοΰσαι διαμένου-

2 6 3


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

φάλι σκόρδου, το ξύνουμε και το βάζουμε ως υπόθετο στη μήτρα· την άλλη μέρα το πρωί βλέπουμε αν έρχε­ ται μυρουδιά από το στόμα" αν ναι, θα συλλάβει* αλ­ λιώς, όχι. Αν η γυναίκα θέλει να μάθει αν θα συλλά­ βει, ας πιει όσο γίνεται πιο ψιλοτριμμένο άνηθο σε νε­ ρό και ας κοιμηθεί" αν την πιάσει φαγούρα στην περιο­ χ ή του αφαλού, θα συλλάβει" αλλιώς, όχι. 3 Αν δεν το ξέρουμε από άλλα σημάδια ότι η γυναί­ κα είναι έγκυος, από τα ακόλουθα σημάδια θα το κα­ ταλάβουμε οπωσδήποτε: τα μάτια φαίνονται τραβηγ­ μένα και πιο βαθουλωτά και το ασπράδι τους δεν έχει τη φυσική του λευκότητα, αλλά φαίνεται κάπως πιο ωχρό" οι έγκυες γυναίκες βγάζουν φακίδες στο πρό­ σωπο* στην αρχή της εγκυμοσύνης αισθάνονται απέ­ χθεια για το κρασί, χάνουν την όρεξη τους, υποφέρουν από ναυτίες, και έχουν μεγάλη σιελόρροια. Κοπανί­ ζουμε, όσο μπορούμε πιο καλά, μίλτο και άνηθο, τα διαλύουμε σε νερό, δίνουμε στη γυναίκα να το πιει και την αφήνουμε να κοιμηθεί: αν παρουσιάσει κολικόπονους στην περιοχή του αφαλού, η γυναίκα είναι έ­ γκυος* αν δεν τους παρουσιάσει, δεν είναι έγκυος* ύ­ στερα από όλα αυτά η γυναίκα να πιει αλεύρι, μέλι και ρίγανη σε κρασί και λάδι. 4 Οι έγκυες γυναίκες που έχουν φακίδες στο πρόσω­ πο τους, κυοφορούν κορίτσι* όσες, αντίθετα, διατηρούν 237


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

σιν, άρρεν ώς επί τό πουλύ κύουσιν' ήν αί θηλαϊ άνω 4

έωσιν έστραμμέναι, άρσενκύει' ήν δέ κάτω, θήλυ. Λα­ βών τού γάλακτος φυρήσαι άλητον, και ποιήσαι άρτίσκον, και όπτήσαι έπι πυρός μαλθακού' καϊ ήν μέν κατακαυθή, άρρεν κύει' ήν δέ διαχανή, θήλυ. Τό αυτό 4

τούτο έπιτυλίζας έν φύλλοισιν όπτάν, καϊ ήν μέν πήγνυται, άρρεν κύει' ήν δέ διαχυθή, θήλυ. 5 Θεραπεΐαι κυήσιος πειρητήριοι και

παιδογονίης,

ήτις δεΐται, καϊ άτεκνος έοΰσα, καϊ ήδη^κυήσασα έούσα δέ τεκνούσα' έπήν ό στόμαχος σκληρός η, όλος ή άκρος, καϊ ξυμμεμύκη, καϊ μή ορθός η, άλλά προς τό ίσχίον άπεστραμμένος τό έτερον, ή ές τον άρχο ν κεκύφη, ή άνεσπάκη έωυτόν, ή τό χείλος έπιβάλλη τού στομάχου έφ' έωυτό, οπόθεν ούν ή τρηχύς ή ή πεπωρωμένος, σκληρός δέ γίνεται καϊ άπό ξυμμύσιος καϊ άπό πωρώσιος, ταύτησι τά έπιμήνια ού φαίνεται, ή φαίνεται πολ-

238


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

το καλό τους χρώμα, τις περισσότερες φορές κυοφο­ ρούν αγόρι. Αν οι θηλές είναι γυρισμένες προς τα πά­ νω, η γυναίκα κυοφορεί αγόρι* αν προς τα κάτω, κο­ ρίτσι. Παίρνουμε γάλα από τη γυναίκα, το ζυμώνου­ με με αλεύρι, κάνουμε ένα ψωμάκι και το ψήνουμε σε χαμηλή φωτιά: αν κατακαεί, η γυναίκα κυοφορεί α­ γόρι* αν, αντίθετα, φουσκώσει και ανοίξει, τότε κορί­ τσι. Τ ο ίδιο αυτό γάλα το βάζουμε πάνω σε φύλλα και το ψήνουμε: αν πήξει, η γυναίκα κυοφορεί αγόρι* αν, αντίθετα, αναλιώσει και σκορπίσει, τότε κορίτσι. 5 Θεραπευτικές μέθοδοι που αποβλέπουν στο να βο­ ηθηθεί μια γυναίκα, η οποία επιθυμεί να συλλάβει και να τεκνοποιήσει —γυναίκα που είτε δεν έχει ποτέ συλ­ λάβει είτε έχει ήδη συλλάβει και είναι σε θέση να συλ­ λάβει: Όταν το στόμιο της μήτρας είναι σκληρό - σ τ ο σύνο­ λο του ή στην άκρη τ ο υ - , κλειστό και όχι ίσιο, με α­ πόκλιση προς το ένα ή προς το άλλο ισχίο ή με κα­ μπύλωση προς τον πρωκτό, ή είναι γυρισμένο προς τα πάνω, ή το ένα χείλος του επικαλύπτει το άλλο, για όποιον λοιπόν λόγο το στόμιο της μήτρας είναι τραχύ ή γεμάτο από τυλώματα (το στόμιο της μήτρας γίνε­ ται σκληρό και από τη σύγκλειση και από τις τυλώσεις), οι γυναίκες αυτές ή δεν έχουν καθόλου έμμηνα ή έχουν, αλλά σε ποσότητα μικρότερη και σε ποιότη239


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

λώ ελάσσονα καϊ κακίονα τού δέοντος, καϊ δια πλείονος χρόνου έπιφαίνεται. Καϊ τά μεν έπιμήνια καθ' ύγείην τοΰ σώματος καϊ των μητρέων τήν έξοδον ευρίσκεται, κατά γε τό σύμφυτον και τό δίκαιον, και άπό θέρμης και ύγρότητος των επιμηνίων τού στομάχου ού κάρταβε-' βλαμμένου

0

τήν δέ γονήν πάλιν ού δέχεται διά τήν

βλάβην, ήτις αν κωλύη άπό τοΰ στομάχου μή καλώς έ­ χοντος τοΰ δέχεσθαι. Ταύτην χρή πυριήσαντα τό σώμα όλον πιεΐν δούναι φάρμακο ν, και κάθαρσιν ποιήσασθαι τού σώματος πρώτον, ήν τε άνω και κάτω ήν τε κάτω μοΰνον' και ήν μέν άνω διδως τό φάρμακον, μή πυριήν ιτρότερον τήςκαθάρσιος, άλλ' ύστερον πυριήσας δέ μεταπίσαι κάτω' ήν δέ μή δοκέγ] δεΐσθαι άνωτερικοΰ, προπυριήσαςκάτω πΐσαι' όταν δέ δοκέγ} καλώς έχειν τό σώμα, μετά τοΰτο πυριήν έγκαθίζων τάς μήτρας αύτάς πυκνά, έν ότω αν δοκέγ} ξυμφέρειν' έπιβάλλειν δέ ές τά

240


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

τα χειρότερη από το κανονικό -και αυτά να εμφανί­ ζονται κατά μεγάλα μεταξύ τους χρονικά διαστήμα­ τα. Και τα μεν έμμηνα βρίσκουν την έξοδο τους, ανά­ λογα με την υγεία του σώματος και της μήτρας, σύμ­ φωνα με τη φύση και τον ισχύοντα κανόνα , με την προϋπόθεση ότι από τη θερμότητα και την υγρασία των εμμήνων το στόμιο της μήτρας δεν έχει υποστεί καμιά σοβαρή βλάβη" το σπέρμα όμως δεν γίνεται δε­ κτό εξαιτίας βλάβης που, αλλοιώνοντας την καλή κα­ τάσταση της μήτρας, της αφαιρεί τη δυνατότητα να το δεχτεί. Σε μια τέτοια περίπτωση, αφού πρώτα συ­ στήσουμε στη γυναίκα ένα ατμόλουτρο για ολόκληρο το σώμα, της δίνουμε να πιει καθαρτικό, προκαλώ­ ντας, πριν από οτιδήποτε άλλο, κάθαρση του σώμα­ τος είτε από πάνω και από κάτω είτε μόνο από κάτω. Αν δώσουμε καθαρτικό για κάθαρση από πάνω, το α­ τμόλουτρο να μη γίνει πριν από την κάθαρση, αλλά μετά από αυτήν, και αφού γίνει το ατμόλουτρο, προ­ χωρούμε σε κάθαρση από κάτω. Αν η κάθαρση από πάνω δεν θεωρηθεί απαραίτητη, ορίζουμε πρώτα α­ τμόλουτρο και στη συνέχεια προχωρούμε σε κάθαρση από κάτω/Οταν πια το σώμα φαίνεται πως βρίσκεται σε καλή κατάσταση, ζεσταίνουμε τη μήτρα με συχνά καθιστά λουτρά χρησιμοποιώντας συστατικά που θε­ ωρούνται πρόσφορα, όπως είναι π.χ. το πριονίδι από 241


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

πυριήματα κυπαρίσσου πρίσματα και δάφνης φύλλα κεκομμένα, και λούειν πολλωκαι θερμω πολλάκις" όκόταν δέ νεόλουτοςκαι νεοπυρίητος ή, άνευρύνειν τό στό­ μα τής μήτρης μήλη κασσιτερίνη, καϊ άνορθοΰν ομού, 5

έάν δέηται, ή μολύβδινη, άρξαμενη έκ λεπτής, είτα πα­ χύτερη, ήν παραδεχηται, έως άν δοκήκαλώς έχειν' βάπτειν δέ και τήν μήλην έν τω μαλθακτηρίω διειμένω, δ τι δοκέει ξυνοίσειν, ύγρόν ποιήσας' τάς δέμήλας ποιέειν όπισθεν κοίλας, είτα περι ξυληφίοισι μακροίσι περιαρμόσαι, και ούτω χρήσθαι' τον δέ χρόνο ν τούτον έφοΰσα έν οίνω λευκώ ώς ήδίστω γλυκείδάίδα πινέτω πιοτάτην κατασχίσασα λεπτά, και σελίνου καρπόν κόφασα, και κύμινου Αίθιοπικού καρπόν, καϊ λιβανωτόν ώς κάλλι­ 6

στο ν' τούτου πινέτω νήστις όκόσον δοκέει μέτριο ν είναι πλήθος, ημέρας όκόσας άν δοκέηκαλώςέχειν, καϊ έσθιέτω σκυλάκια σιαλώδεα δίεφθα, καϊ πουλύποδα έν οίνω έφθόν γλυκυτάτω, καϊ τοΰ ζωμού πινέτω, καϊ κράμβην έφθήν καϊ οίνο ν λευκόν έπιπινέτω, καϊ μή διφήτω, καϊ λουέσθω δις τής ήμερης" σιτίων δέ άπεχέσθω τούτον τον χρόνο ν. Μετά δέ, ήν προχώρηση κατά τον στο μα-

242


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

κυπαρίσσι και τα κοπανισμένα φύλλα δάφνης. Η γυ­ ναίκα να κάνει πολλά λουτρά με άφθονο ζεστό νερό. Αμέσως μετά από το λουτρό και τον υποκαπνισμό ανευρύνουμε το στόμιο της μήτρας -ισιώνοντας το ταυτόχρονα, αν υπάρχει ανάγκη- με μήλη από κασ­ σίτερο ή μόλυβδο, στην αρχή λεπτή και στη συνέχεια παχύτερη (εφόσον γίνεται ανεκτή), ώσπου να φανεί ό­ τι τα πράγματα βαίνουν καλώς (τη μήλη τη βουτάμε στο μαλακτικό που θα μας φανεί πρόσφορο, αφού το αραιώσουμε και το κάνουμε υγρό)· τις μήλες να τις κάνουμε κοίλες από πίσω και να τις χρησιμοποιούμε αφού τις προσαρμόσουμε σε μακριά ξυλαράκια. Στο διάστημα αυτό η γυναίκα, βράζοντας σε λευκό γλυκό, εξαιρετικής γεύσης, κρασί πολύ λιπαρό δαδί σχισμένο σε λεπτά κομμάτια, και μαζί κοπανισμένο σπόρο σέλινου, σπόρο αιθιοπικό κύμινου και όσο γίνεται καλύ­ τερης ποιότητας λιβάνι, να πίνει το αφέψημα νηστική το πρωί, σε μια κανονική ποσότητα, για όσες μέρες θα φαίνεται ότι τα πράγματα πηγαίνουν καλά. Θα τρώει καλοβρασμένα παχιά σκυλάκια, χταπόδι βρασμένο σε πολύ γλυκό κρασί (θα πίνει και το ζουμί), βραστή κράμβη και από πάνω άσπρο κρασί* δεν θα αφήνεται να διψάει και θα κάνει μπάνιο δύο φορές τη μέρα* στο διάστημα αυτό θα αποφεύγει τη στέρεη τροφή. Σ τ η συνέχεια, αν υπάρξει κάποια πρόοδος στον τράχηλο 243


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

χον καϊ φαίνγ] τινά κάθαρσιν έξω, πίνει ν τ' έτι τοΰ πόματος ήμέρην μίην ή δύο, και τήσι μήλησι παύσασθαι χρεόμενον, και πειράσθαι καθαίρειν τάς μήτρας προσθέτοισι φαρμάκοισιν. Ήιτινι δέ τοΰ στομάχου ορθού και μαλθακού και ύγιέος και καλώς έχοντος καϊ έν τω δέοντι κειμένου τά έπιμήνια μή φαίνεται πάμπαν ή ελάσσονα καϊ διά πλείονος χρόνου καϊ μή ύγιηρά, τήν νοΰσον άνευρων ήντινα έχουσιν αί μήτραι, ήν τε καϊ τό σώμα

ξυμβάλληταίτι,

έξευρών τό αίτιον άπό ότέου ού κυίσκεται, δτε μέν ού­ τως έχει, τήν ίησιν ποιέεσθαι προσφέρων τό δέον, αρ­ χόμενος έξ ισχυρών, δκως άν δοκέη καιρός

8

είναι, τε-

λευτάν δέ ές μαλθακώτερα, έως άν δοκέγ) καλώς έχειν καθάρσιος ή μήτρη καϊ ό στόμαχος καθεστάναι ορθώς έχων έν τω έξαρκέοντι κείμενος "Ην δέ άπό τοΰ φαρμά­ κου καϊ άπό τοΰ ποτού μή προχωρήσγ], μηδέ πινούσης χρόνον τον μέτριον, τούτου μή παύσασθαι τοΰ πόματος' όταν δέ καλώς έχγ] τοΰ άπό τώνμηλέων έργου, μαλθάξαι τό στόμα τοΰ στομάχου, καϊ ποιήσαι όκως άναχανείται ές όδόν τω προσθέτω άπό τών τε θυμιητών φαρ-

244


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

και γίνει κάποια κάθαρση προς τα έξω, να εξακολου­ θήσει να πίνει το ποτό της για μία ή δύο μέρες ακόμη· η χρήση της μήλης θα σταματήσει και η κάθαρση της μήτρας θα επιχειρηθεί με τη βοήθεια φαρμάκων σε μορφή υπόθετου. Αν ο τράχηλος της γυναίκας είναι ίσιος, μαλακός, υ­ γιής, σε καλή κατάσταση και στην κανονική του θέση, και όμως τα έμμηνα δεν έρχονται καθόλου ή έρχονται σε μικρή ποσότητα, σε αραιά διαστήματα και όχι υ­ γιή, βρίσκουμε την αρρώστια από την οποία πάσχει η μήτρα και εξετάζουμε αν ευθύνεται γι'αυτό και η κα­ τάσταση ολόκληρου του σώματος, προσπαθώντας να προσδιορίσουμε έτσι την αιτία που εμποδίζει τη σύλ­ ληψη. Αν έτσι έχει το πράγμα, αρχίζουμε τη θεραπεία χορηγώντας ό,τι είναι χρήσιμο: ξεκινούμε με δυνατά φάρμακα -επισημαίνοντας τις κατάλληλες στιγμέςκαι τελει��νουμε με μαλακότερα, ώσπου να φανεί ότι η μήτρα έχει καθαρίσει καλά και ότι το στόμιο επα­ νήλθε στη σωστή του κατάσταση και στην κανονική του θέση. Αν δεν υπάρξει πρόοδος με το καθαρτικό φάρμακο και με το ποτό, ακόμη και αν η γυναίκα το έχει πιει για όσο χρόνο έπρεπε, δεν πρέπει να το στα­ ματήσει. Όταν οι μήλες έχουν κάνει καλά τη δουλειά τους, μαλακώνουμε το στόμιο της μήτρας και κάνου­ με ώστε να ανοίξει και να επιτρέψει την είσοδο του υ245


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

μάκωνκαϊ τών μαλθακτηρίων/Οκόταν δέ δοκέη καλώς έχειν μαλθάξιος και θυμιήσιος, προστιθεϊς φάρμακα, κάθαρσιν ποιέεσθαι τήςμήτρης, έως άν δοκέη καλώς έ­ χειν αρχόμενος εκ μαλθακών ές ισχυρότερα, τελευτάν δέ αύθις ές μαλθακά εύώδεα' τών γάρ ισχυρών φαρμά­ κων τά πλείστα έλκοΐτόν στόμαχον, και εϊργει τοΰ καθεστάναι ορθόν και ύγιά καλώς έχοντα προς τής γονής τήν υποδοχή ν, και τήν μήτρην ξηρή ν ποιέει.Ήν δέ τις γυνή δοκέη τάς μήτρας υπό πιμελής βεβλάφθαι ές τήν κύησιν, λεπτυνειν ώς μάλιστα και ίσχναίνειν προς τοΐσιν άλλοισιν. 6 "Ωρη δέ εαρινή κρατίστη κυήσιος' δ δ'άνήρ μή μεθυσκέσθω, μηδέ οίνον λευκό ν πινέτω, άλλ' αις ισχυρό­ τατο ν και άκρητέστατον, και σιτία σιτεισθω ισχυρότατα, και μή θερμολουτείτω, καϊ ίσχυέτω, καϊ ύγιαινέτω, καϊ σιτίων άπεχέσθω τών μή ξυμφερόντων τω πρήγματι.

24β


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

ποθέτου με τις αρωματικές και μαλακτικές ουσίες. Ό ­ ταν θεωρήσουμε αρκετή τη χρήση μαλακτικών και α­ ρωματικών ουσιών, βάζουμε φάρμακα σε μορφή υπό­ θετου και καθαρίζουμε τη μήτρα, ώσπου να φανεί ότι τα πράγματα έχουν καλώς, αρχίζοντας από μαλακά, προχωρώντας σε ισχυρότερα και τελειώνοντας πάλι με μαλακά και αρωματικά" γιατί τα πιο πολλά από τα ισχυρά φάρμακα εξελκώνουν το στόμιο της μή­ τρας, εμποδίζουν την επάνοδο του στη σωστή, την υ­ γιή του κατάσταση, ώστε να δεχτεί το σπέρμα, και ξηραίνουν τη μήτρα. Αν τώρα κάποια γυναίκα νομίζει ότι από το πάχος της μήτρας υπήρξε βλάβη που ε­ μποδίζει τη σύλληψη, κοντά στα άλλα να τη λεπτύνουμε και να την αδυνατίσουμε όσο μπορούμε. 6 Η καλύτερη εποχή για σύλληψη είναι η άνοιξη. Ο άντρας να μην είναι μεθυσμένος, ούτε να πίνει άσπρο κρασί, αλλά όσο γίνεται πιο δυνατό και πιο άκρατο" η τροφή του να είναι πολύ δυναμωτική και να μην κά­ νει θερμά λουτρά" να είναι δυνατός και με καλή υγεία και να αποφεύγει τροφές που είναι απρόσφορες για την περίσταση. 7 Έλεγχος της αποτελεσματικότητας της θεραπευτικής αγω­ γής που εφαρμόσαμε για τη διευκόλυνση της σύλληψης. 8 Αν τα πράγματα έχουν καλώς, η γυναίκα να συνευρεθεί με τον άντρα της. Μέτρα που πρέπει να λάβουν ο άντρας και η γυ247


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

15 "Ην δε γυνή μή πυρέσση τά ένδοθεν, μηδέ χυίσχηται υπό τών ύστερέων, μηδέ άνδρΐ μίσγεσθαι δύνηται, άλλ' ύπνώσση τε χαι άσιτέη, μέλιτι μίζας οίνον έγχεεσθω ές τά αιδοία, χαι σμύρναν ύποθυμιήσθω' ές δέ τήν έδρην βαλάνους προστίθεσθαι, μίσγουσα χηνός άλειφα, χαι είσω έγχείν ές τό αίδοΐον' είτα χαι χλύζειν έλαιον, έν μέλιτι ίσον μίζας. ι ό Ήν αί μήτραι γυναιχι ίσχνωθώσι, χαι τρηχυνηται τό στόμα αύτέων χαϊ ξυμμεμύχη, χαι τά έπιμήνια αύτη

248


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

ναίκα. 9 Άλλη θεραπευτική αγωγή για τη διευκόλυνση της σύλλη­ ψης. ί ο Πύον στη μήτρα εμποδίζει τη σύλληψη. Πλύση της μή­ τρας. 11 Μεμβράνη σχηματισμένη στο στόμιο της μήτρας εμποδί­ ζει τη σύλληψη. Τρόπος θεραπευτικής επέμβασης. 12 Άλλη θεραπευτική αγωγή για τη στειρότητα. 13 Και άλλη θεραπευτική αγωγή για τη στειρότητα. 14 Και άλλη θεραπευτική αγωγή για τη στειρότητα (με τη διαπίστωση -από τα έμμηνα της- αν η γυναίκα είναι χολώδης ή φλεγματώδης -βλ. και Περί γυναιχείης φύσιος κεφ. 22 και ΙΟ6).

15 Αν η γυναίκα, χωρίς να έχει εσωτερικό πυρετό, δεν συλλαμβάνει εξαιτίας της μήτρας, ούτε μπορεί να συνευρεθεί με τον άντρα της, αλλά παρουσιάζει υπνη­ λία και δεν έχει καμιά όρεξη για φαγητό, αναμειγνύ­ ουμε μέλι με κρασί και κάνουμε έγχυση στο αιδοίο της· της κάνουμε επίσης υποκαπνισμό με σμύρνα. Να βάζει επίσης στην έδρα της υπόθετα με μείγμα από λίπος χήνας, με το οποίο θα κάνει επίσης έγχυση στο αιδοίο της. Έπειτα θα κάνει πλύση της μήτρας ανα­ μειγνύοντας σε ίση ποσότητα λάδι και μέλι. ι6 Αν η μήτρα της γυναίκας αδυνατίσει, αν το στό­ μιο της γίνει τραχύ και κλείσει, αν τα έμμηνα δεν κά­ νουν την εμφάνιση τους και η γυναίκα δεν συλλαμβά249


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

μή φαίνηται, μηδέ κυΐσκηται, άλλά πυρετός λαμβάνη μαλθακός καϊ όδύναι αύτέη έμπίπτωσιν ές τάς ίξύαςκαι τήν νειαίρην γαστέρα' ή δέ νούσος αΰτη γίνεται μάλι­ στα, δταν τι τών έν αύτη διαφθείρη' γίνεται δέ και έκ τόκου. Ταυτην χρή λούειν θερμω και πυριήν' όταν δέ λελουμένη και πεπυριημένη ή, τη μήλη

9

άνευρΰναι τό

στόμα τών μητρέων, και προστιθέσθω σμύρναν τρίφασα καϊ νετώπου τό ίσον, ή μύρον ρόδινον ένράκει, και μο­ λύβδου προστίθεσθαι ποιήσαντα ώς βάλανον καταξύοντα, και καταλείφειν βοόςχολή, και γνώσεται έν τέσσαρσιν ήμέραις τάς άγονους, καϊ πυριήν και φάρμακεύειν. 17 Ην δέ παχυνθη παρά φύσιν, ούκ ίσχει έν γαστρί' τό γάρ έπίπλοον έπικείμενον παχύ και πουλύ άποπιέζει τό στόμα τών μητρέων, καϊ τήν γονήν ού δέχονται. Ταύτην χρή λεπτύναντα φάρμακον πίσαι κάτω, και προς τάς υστέρας προσθείναι, δ καθαιρεί τε και φΰσαν έμποιέει. ΐ8 Ήν τό στόμα τών μητρέων σκληρό ν γένηται ή ό αύχήν, τω δακτύλω γνώσεται φαύουσα, κήν προς τό ί-

250


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

νει, αλλά παρουσιάζει χαμηλό πυρετό και πόνους στα λαγόνια και στο υπογάστριο (πρόκειται για αρρώστια που κάνει την εμφάνιση της κατά κύριο λόγο ύστερα από αποβολή, συμβαίνει όμως και ύστερα από τοκε­ τό), στη γυναίκα αυτή πρέπει να κάνουμε ζεστό μπά­ νιο και υποκαπνισμό. Ύστερα από το μπάνιο και τον υποκαπνισμό, ανευρύνουμε με τη μήλη το στόμιο της μήτρας και βάζουμε υπόθετο από τριμμένη σμύρνα και λάδι από πικραμύγδαλο (σε ίση ποσότητα) ή ροδέλαιο σε ένα κομμάτι ύφασμα. Τοποθετούμε επίσης μόλυβδο ξυσμένον σε σχήμα βαλανιδιού και αλειμμένον με χολή βοδιού. Σε τέσσερεις μέρες θα ξέρουμε ποιες είναι αδύνατο να συλλάβουν. Θα κάνουμε υποκαπνισμούς και θα χορηγούμε καθαρτικά φάρμακα. 17 Αν η γυναίκα παχύνει πέρα από τα φυσιολογικά όρια, δεν συλλαμβάνει. Ο λόγος είναι ότι το επίπλοον πιέζει από πάνω με το πάχος και τον όγκο του το στόμιο της μήτρας και εμποδίζει την εισδοχή του σπέρματος. Στην περίπτωση αυτή πρέπει να αδυνατί­ σουμε τη γυναίκα, να της δώσουμε να πιει καθαρτικό του εντέρου και να βάλουμε στη μήτρα υπόθετο που την καθαρίζει και δημιουργεί αέρια. ι δ Αν το στόμιο της μήτρας ή ο τράχηλος σκληρύ­ νουν, η γυναίκα θα το καταλάβει ψαύοντας τα με το δάχτυλο της το ίδιο και αν η μήτρα παρουσιάζει από8

251


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

σχίον άπεστραμμέναι έωσιν.'Όταν ούτως έχγ}, μή προσφέρειν μηδέν δριμύ' ήν γάρ έλκώση τό στόμα τών υ­ στεριών, όταν φλεγμαίνη, τό πάμπαν κίνδυνος άτοκον γενέσθαι' άλλά προστίθεσθαι άμή δάκνει, ύφ'ών φλέ­ γμα καθαίρεται. ... Πειρώ δε φυσικός είναι, προς τής άνθρωπου τήν έξιν και τήν ίσχύν όρέων' τούτων γάρ ουδείς σταθμός εστίν, άλλ 'εξαύτέων τουτέων τεκμαιρόμενος πειρώ, όλου τοΰ σώματος, κεφαλής καθάρσεσι, φαρμακείησι, και πυρι-ησι τής ύστερης καϊ προσθέτοισι χρήσθαι στοιχεία δέ σοι 9

ταύτα έστι ν' ή δέ θεραπείη τουτέων έστι ν έν μέρει εκά­ στου, και δ τι άν μή ποιής τουτέων, αίει έπι τής πυρίης διατριβέτω' αύτη γάρ έστι ν ή μαλθάσσουσα και άγουσα τους ίχώρας. ... 19 Εγκυητήριον άκρον' μελανθίου

252

10

γυναικι διδόναι,


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

κλίση προς το ισχίο. Στην περίπτωση που συμβαίνουν όλα αυτά, δεν πρέπει να χορηγούμε στη γυναίκα τί­ ποτε το δριμύ' γιατί αν εξελκωθεί το στόμιο της μή­ τρας, υπάρχει κίνδυνος η γυναίκα να μείνει, εξαιτίας της φλεγμονής, εντελώς στείρα* αντίθετα, πρέπει να χρησιμοποιούμε υπόθετα που, χωρίς να προκαλούν ε­ ρεθισμό, επιφέρουν κάθαρση από το φλέγμα. Περιγράφεται η παρασκευή διάφορων υπόθετων, καθώς και ο τρόπος χρήσης τους.

Ως γιατρός προσπάθησε να ακολουθείς τη φύση, δί­ νοντας προσοχή στην αντοχή της γυναίκας και στην κατάσταση του οργανισμού της. Για τα πράγματα αυτά δεν υπάρχει, βλέπεις, ζυγαριά. Βασισμένος λοι­ πόν στα στοιχεία αυτά βγάζε τα συμπεράσματα σου και κάμνε τους συλλογισμούς σου και ύστερα προχώ­ ρα στις καθάρσεις και στις κενώσεις όλου του σώματος και της κεφαλής, καθώς και στους υποκαπνισμούς της μήτρας και στα υπόθετα. Αυτά είναι τα βασικά σου στοιχεία. Η θεραπευτική διαδικασία χρησιμοποιεί το καθένα από αυτά με τη σειρά* αν δεν χρησιμοποιείς κάποιο από αυτά, μη παραλείπεις να χρησιμοποιείς πάντοτε στη θέση του τον υποκαπνισμό* γιατί αυτός μαλακώνει πάντοτε τα μέρη όπου τον χρησιμοποιού­ με και συντελεί στη ροή των χυμών.... 19 Εξαίρετο βοήθημα για σύλληψη: δίνουμε στη γυ-

253


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ε ν οίνω μελάνι στ ρ υ φ νφ. 20 Γυναικι νέη έούση ρόος ερυθρός όχλεί, και φαρμακευομένη, κεφαλήν καθαιρομένη, φλεβοτομουμένη, ου­ δέν ώφελεί' δοκεΐδέ τούτο οι αίτιον είναι, ώστε μη ξυλλαμβάνειν' έδίδουν δέ αυτή ασπαλάθου τών ριζών έν οίνω λευκώ άποζεόμενον πρωί και προς δείπνου, δ τε ρόος έπαύσατο, και ού βραδέως έκύησεν, έτεκεν άρσεν' τό χρώμα λευκόχρως, εύσαρκος. 21 Περί μύλης. Περί δέ μύλης κυήσιος τόδε αίτιον' έπήν πολλά τά έπιμήνια έόντα γονήν όλίγην και νοσώδεα ξυλλάβωσιν, ούτε κύημα ιθαγενές γίνεται, ή τε γαστήρ πλήρης, ώσπερ κυούσης' κινείται δ' ουδέν έν τή γαστρί, ουδέ γάλα έν τοΐσι τιτθοίσιν έγγίνεται' σφριγά δέ τό στήθος αύτη' και δύο έτεα, πολλάκις δέ και τρία ούτως έχει. Καϊ ήν μέν μία σαρξ γένηται, ή γυνή άπόλλυται' ού γάρ οίη τέ έστι περιγενέσθαι' ήν δέ πολλαί, ρή��νυται αύτέη κατά τό αιδοΐον αίμα τε πολύ και σαρ­ κώδες και ήν μέν μετρίαση, σώζεται' ήν δέ μή, υπό ρό0

ου άλοΰσα άπόλλυται.

254


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

ναίκα μελάνθιο μέσα σε μαύρο στυφό κρασί. 2θ Μια νέα γυναίκα είχε ενοχλήσεις από κόκκινη ροή. Οι κενώσεις, οι καθάρσεις της κεφαλής, οι φλεβο­ τομίες δεν ωφελούσαν σε τίποτε. Φαίνεται πως αυτή η ροή ήταν η αιτία που δεν συνελάμβανε. Της χορη­ γήθηκε το πρωί και γύρω στην ώρα του δείπνου αφέ­ ψημα από ρίζες ασπαλάθου σε λευκό κρασί. Η ροή σταμάτησε και η γυναίκα δεν άργησε να συλλάβει· γέννησε αγόρι. Τ ο χρώμα της ήταν λευκό και ήταν εύσαρκη. 21 Για τη μύλη: Ιδού ποια είναι η αιτία του σχηματισμού μύλης: Ό ­ ταν τα έμμηνα, άφθονα τα ίδια, συλλάβουν σπέρμα λιγοστό και όχι υγιές, σχηματίζεται ψευδοκύημα και η κοιλιά της γυναίκας είναι γεμάτη, ωσάν αυτή να εί­ ναι έγκυος· στην κοιλιά όμως δεν κινείται τίποτε, και στο στήθος δεν υπάρχει γάλα (το στήθος, ωστόσο, εί­ ναι σφριγηλό). Η κατάσταση αυτή κρατάει δύο, πολ­ λές φορές και τρία χρόνια. Αν έχει σχηματισθεί μία μόνο σάρκα, η γυναίκα πεθαίνει -στην πραγματικό­ τητα δεν έχει τη δύναμη να σωθεί* αν όμως σχηματι­ σθούν πολλές, ξεσπάει από το αιδοίο της γυναίκας ά­ φθονο αίμα, γεμάτο κομμάτια σάρκας. Αν η ροή του αίματος μετριασθεί, η γυναίκα σώζεται* αν όχι, πε­ θαίνει από την αιμορραγία. 255


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

Τό μέν νόσημα τοιούτον έστι' κρίνεσθαι δέ χρή τώ πληρώματι, και ότι ού κινείται έν τη γαστρί' τό μέν γάρ άρσεν τρίμηνο ν, τό δε γε θήλυ τετράμηνο ν τήν κίνησιν έχει' έπήν ούν τού χρόνου παρελθόντος μή κινήται, δηλονότι τούτο έστι' τό δέ τι τεκμήριον μέγα, έν τοίσι τιτθοίσι γάλα ούκ έγγίνεται. Ταύτην μάλιστα μέν μή ίήσθαι' ει δέ μή, προειπόντα ίήσθαι. Καϊ πρώτα μέν πυριήσαι τήν γυναίκα όλον τό σώμα, έτυειτα κατά τήν έ­ δρην κλύσαι όπως διακαθήρη' πουλύ γάρ ίσως κλύσας άν κινήσειε τό έμβρυον τό δοκέον είναι τό ζυνεστηκός, διαθερμανθείσης τής γυναικός υπό τού φαρμάκου. Κλύζειν δέ και κατά τάς μήτρας, όκως αίμα άγάγη' ή ν δέ μή, προσθέτοισι χρήσθαι τοίσι ν άπό τής βουπρήστιος

11

ώς ίσχυροτάτοισι, και πιπίσκειν τό δίκταμνον τό κρητικόν έν οίνω' ει δέ μή, και τον καστόριον όρχιν' και ό­ πισθεν αυτής σικύην προσβάλλειν προς τους κενεώνας, και άφαιρέειν ότι πλεΐστον' πρόσβαλλε δέ ότι μάλιστα τεκμαιρόμενος κατά τάς μήτρας.

256


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

Τέτοια είναι η αρρώστια για την οποία μιλούμε. Την αναγνωρίζουμε από το πρήξιμο της κοιλιάς και από το ότι μέσα της δεν κινείται τίποτε. Στην πραγματι­ κότητα το αρσενικό έμβρυο αρχίζει να κινείται στους τρεις μήνες, το θηλυκό στους τέσσερεις. Αν λοιπόν πε­ ράσει αυτός ο χρόνος και δεν υπάρχει κίνηση, είναι φανερό ότι πρόκειται γι' αυτή την αρρώστια. Μεγάλη απόδειξη είναι και το ότι δεν υπάρχει γάλα στο στή­ θος. Τ η γυναίκα που παρουσιάζει αυτό το πρόβλημα καλύτερα να μη την αναλάβει κανείς· αλλιώς, τουλά­ χιστο να την προειδοποιήσει πριν αρχίσει τη θεραπεία. Αρχίζουμε με ατμόλουτρα σε όλο το σώμα της γυ­ ναίκας, έπειτα κάνουμε υποκλυσμό από την έδρα για πλήρη κάθαρση. Γιατί το άφθονο κλύσμα, με τη θέρ­ μανση που το καθαρτικό φάρμακο θα προκαλέσει στη γυναίκα, μπορεί και να οδηγήσει σε αποβολή αυτού που δίνει την εντύπωση διαμορφωμένου εμβρύου. Κ ά ­ νουμε επίσης πλύσεις της μήτρας, ώστε να προκληθεί ροή αίματος. Αν αυτό δεν συμβεί, χρησιμοποιούμε ό­ σο γίνεται πιο δυνατά υπόθετα από βούπρηστη και δί­ νουμε στη γυναίκα να πιει κρητικό δίκταμο σε κρασί· αλλιώς όρχη κάστορα. Πίσω, στα πλευρά της, βάζου­ με βεντούζα και αφαιρούμε όσο γίνεται περισσότερο αίμα -φυσικά, τη βεντούζα τη βάζουμε λαμβάνοντας πολύ σοβαρά υπόψη την κατάσταση της μήτρας. 257


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

25 "Οταν ϊσχουσα εν γαστρϊ διαφθείρη, τό δε έμβρυο ν μηνιαίον, καϊ έκφέρειν ές τέλος μή δύνηται, καϊ λεπτή παρά φύσιν γένηται, ταύτην χρή καθήραντα τάς υ­ στέρας και αυτήν φαρμακεύσαντα παχύνειν, ού γάρ δυνήσεται έκφέρειν ές τέλος, έστ' άν έωυτήν τε άναλάβη και αί ύστέραι ίσχύωσιν. 26 Ήν δέ κυΐσκηται μέν, διαφθείρε δέ δίμηνα τά παι­ δία ές ακριβώς τον αυτόν χρόνον και μήτε πρότερον μήθ' ύστερον, και τοΰτο πάθη δις ή τρις κατά ταύτα, ή και πλείονα χρόνον γεγονότα κατά τον αυτόν τρόπον τοΰτον διαφθείρη, ταύτης αί μήτραι ούκ έπιδιδούσιν έπι τό μέζον τού παιδιού έν αύτέησιν αυξανομένου καϊ υ­ περβάλλοντος έκ τοΰ διμήνου ή τριμήνου ές τό πλέον' άλλά τό μέν αύξεται, αί δέ μήτραι ουδέν έπιδιδοΰσι' διά

2 δ 5


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

22 Θεραπευτικοί τρόποι για περιπτώσεις μη κανονικής κάθαρ­ σης (ύστερα από τοκετό- κλπ.). 23 Θεραπευτικοί τρόποι για την περίπτωση που το στόμιο της μήτρας είναι κλειστό ή σκληρό. 24 Αν η μήτρα παρουσιάσει εξέλκωση ή ερεθισμό.

25 Αν η έγκυος γυναίκα αποβάλει το έμβρυο της τον πρώτο μήνα μη μπορώντας να φέρει σε πέρας την κύ­ ηση και αν έχει αδυνατίσει πέρα από τα φυσιολογικά όρια, πρέπει να της καθαρίσουμε τη μήτρα, να της δώ­ σουμε καθαρτικό και να την παχύνουμε· γιατί η γυ­ ναίκα αυτή δεν θα μπορέσει να φέρει σε πέρας εγκυμο­ σύνη, παρά μόνο αν ξαναβρεί τον εαυτό της και αν δυ­ ναμώσει η μήτρα της. 26 Αν η γυναίκα συλλαμβάνει κανονικά, αποβάλλει όμως το κύημα της κατά τον δεύτερο μήνα - τ η ν ίδια ακριβώς πάντοτε εποχή, ούτε πιο νωρίς ούτε πιο αρ­ γ ά - , και αν αυτό της συμβεί δύο ή τρεις φορές με τον ίδιο τρόπο, ή αν το αποβάλλει σε πιο προχωρημένη φάση της εγκυμοσύνης με τον ίδιο αυτό τρόπο, η μή­ τρα της γυναίκας αυτής δεν αναπτύσσεται στον βαθμό που το παιδί που βρίσκεται μέσα της αναπτύσσεται και περνάει από το μέγεθος του δίμηνου ή τρίμηνου κυήματος σε φάση μεγαλύτερου μεγέθους· αντίθετα, ενώ αυτό μεγαλώνει, η μήτρα δεν διευρύνεται καθό­ λου. Αυτός είναι και ο λόγος που πολλές γυναίκες α259


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δή τούτο διαφθείρουσιν αί πολλαι ες τον αυτόν χρόνον.

32 Όταν αί μήτραι τού ανδρός τήν γονήν έξερεύγωνται τρίτη ήμερη, πάσα ανάγκη τής γυναικός, ήν ταύτα πάσχη, πώρου πεπληρωμένας είναι τάς μήτρας, και ού δύναται τού ανδρός ή γονή εμμένειν εν τήσι μήτρησιν, άλλά αποκλείεται, και διά τοΰτο ού δύναται κυήσαι έως άν ό πώρος ενή έν τησι μήτρησι.... 35

1 2

Ήν αί μήτραι προέλθωσιν εξω τής φύσιος, πύρ

έχει μάλιστα μέν τά αιδοία και τήν έδρην, και τό ούρον

200


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

ποβάλλουν κατά την ίδια χρονική περίοδο. Ακολουθεί υπόδειξη θεραπείας (με πλύσεις της μήτρας και δη­ μιουργία αερίων με τη βοήθεια μαλακτικών υπόθετων). 27 Τρόπος πρόκλησης αερίων στη μήτρα. 28 Αν η γυναίκα παρουσιάζει συχνές αποβολές προτού ολο­ κληρώσει τον κύκλο της κύησης. 29 Για την περίπτωση που η γυναίκα συγκρατεί το σπέρμα του άντρα, αλλά δεν μένει έγκυος. Αιτία: ο τράχηλος της μή­ τρας είναι υπερβολικά ανοιχτός. Υπόδειξη θεραπείας. 3Ο Υπόδειξη τρόπων για την αποφυγή της αποβολής. 31 Αν η μήτρα δεν συγκρατεί το σπέρμα του άντρα.

32 Όταν η μήτρα αποβάλλει το σπέρμα του άντρα κατά την τρίτη μέρα, δεν μπορεί παρά η μήτρα της γυναίκας που παθαίνει αυτό το πράγμα να είναι γε­ μάτη από πώρο, κάτι που κάνει αδύνατη την παραμο­ νή του σπέρματος του άντρα στη μήτρα, με αποτέλε­ σμα το σπέρμα να αποβάλλεται* αυτός είναι ο λόγος που η γυναίκα δεν μπορεί να μείνει έγκυος όσο ο πώ­ ρος είναι παρών στη μήτρα. Ακολουθεί περιγραφή τρόπου απομάκρυνσης του πώρου από τη μήτρα. 33 Αν η έγκυος έχει εμμηνόρροια, ... 34 Αν η γυναίκα πονάει κατά τη συνουσία, ...

35 Αν η μήτρα έχει προβάλει έξω από τη φυσιολογι­ κή της θέση, γίνεται αισθητή μια φλόγωση κατά κύριο 201


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

τρύζει κατ* ολίγον καϊ δάκνεται τά αιδοία. Ταύτα πά­ σχει, ήν εκ τόκου έούσα τω άνδρι παρακοιμάται.'Όταν ούτως έχη, μύρτα και λωτού πρίσματα έφήσας έν ύδατι, καταθεις τό ύδωρ ές τήν αίθρίην, προσχείσθω ώς φυχρότατον ές τά αιδοία, και τριβών λεία προσπλάσσειν' έπειτα ύδωρ πίνουσα φακών, μέλι και όξος ίςυμμίσγού­ σα, έμείτω, έως άν αί μήτραι άνασπασθώσιν' και τήν κλίνην ύφηλοτέρην προς ποδών κεΐσθαι' ύποθυμιήν δέ υπό τά αιδοία κακώδεα, υπό δέ τάς ρίνας εύώδεα'

13

σι-

τίοισι δέ χρήσθω ώςμαλθακωτάτοισι και φυχροίσι, και τον οίνον ύδαρέα λευκόν πινέτω, και μή λουέσθω, και τω άνδρϊ ξυγκοιμάσθω.

14

202


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

λόγο στα γεννητικά όργανα και στην έδρα, τα ούρα τρέχουν λίγα λίγα, σταγόνα σταγόνα, και ερεθίζουν τα γεννητικά όργανα/Ολα αυτά η γυναίκα τα παθαί­ νει, αν συνευρίσκεται με τον άντρα της λίγο μετά τον τοκετό. Σε μια τέτοια περίπτωση βράζουμε σε νερό μύρτα και ξύσματα λωτού, αφήνουμε το νερό στη δρο­ σιά της νύχτας και, όσο γίνεται πιο κρύο, το χύνουμε πάνω στα γεννητικά όργανα* ψιλοκοπανίζοντας ύστε­ ρα τα άλλα υλικά, κάνουμε κατάπλάσμα. Σ τ η συνέ­ χεια η γυναίκα πίνει ζουμί από φακές αναμειγμένο με μέλι και ξίδι και κάνει εμετό, ώσπου η μήτρα να ανα­ συρθεί προς τα πάνω. Τ ο κρεβάτι της να είναι αναση­ κωμένο από την πλευρά των ποδιών. Της κάνουμε δύσοσμους υποκαπνισμούς στα γεννητικά όργανα και αρωματικούς στη μύτη. Οι τροφές της να είναι πολύ μαλακές και κρύες* το κρασί - ά σ π ρ ο - να το πίνει α­ ραιωμένο με νερό* μπάνιο να μην κάνει, και να συνευ­ ρίσκεται με τον άντρα της. 36 Βλ. Περί γυναικείης φύσιος κεφ. 5 και Περι γυναικείων Β κεφ. 3537 Εξαγωγή νεκρού εμβρύου (πβλ και: Περί γυναικείων Α κεφ. 7 0 , Περί έπικυήσιος κεφ. γ).

26

3


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ΣΧΟΛΙΑ ι. Βλ. παραπάνω σ. 220. 2. Προφανώς επειδή δεν υπάρχει κανένα εμπόδιο στη διαδρο­ μή. 3· μίλτος, η: ορυκτή κόκκινη βαφή, συστατικό σε πόσιμο φάρ­ μακο. 4· Στην αρχή του πρώτου βιβλίου του έργου του που μας παροοδόθηκε με τον τίτλο Μετά τα φυσικά ο Αριστοτέλης κάνει μια εξαιρετικού ενδιαφέροντος αναδρομή στους παλαιότερους στο­ χαστές, αυτούς που τους λέμε προσωκρατικούς φιλοσόφους. Στην προ:γματικότητα αναζητεί τις αρχές της φιλοσοφίας, και τις βρίσκει σε μια ιδέα, αληθινά μεγαλοφυή, που είχαν τρεις Ί ωνες του πρώτου μισού του 6ου αι. π.Χ., ο Θαλής, ο Αναξίμαν­ δρος και ο Αναξιμένης. Οι τρεις αυτοί γόνοι της Μιλήτου, ανα­ ζητώντας, πρώτοι αυτοί σε όλον τον κόσμο, μια φυσική εξήγη­ ση για τη γένεση και τη σύσταση του κόσμου που μας περιβάλ­ λει, έφτασαν στην ιδέα της μιας πρωταρχικής ουσίας (στοι­ χείου), που είναι συγχρόνως και η αρχή πάντων. Στο πλαίσιο λοιπόν αυτής της έρευνας του ο Αριστοτέλης αφιερώνει ιδιαίτε­ ρα τιμητικό λόγο στους Πυθαγορείους (985 Β 23 εξ.), θυμίζο­ ντας ότι γι' αυτούς «αρχές των όντων» ήταν τα έναντία' μερι­ κοί μάλιστα από αυτούς μιλούσαν, λέει ο Αριστοτέλης, για δέ­ κα τέτοιες αρχές, που τις έλεγαν ζευγαρωτά: πέρας άπειρον περιττόν άρτιο ν εν πλήθος 264


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

δεξιό ν άριστερόν άρρεν θήλυ ηρεμούν κινούμενον ευθύ καμπύλον φως σκότος αγαθόν κακόν τετράγωνον έτερόμηκες. Στο κέντρο της πυθαγορικής αυτής διδασκαλίας περί εναντίων βρίσκεται η πίστη ότι απέναντι σε κάθε αρχή που έχει τη δύνα­ μη να επιβληθεί υπάρχει μια άλλη που υποτάσσεται. Η τάξη, επομένως, η «αρμονία» στον κόσμο -δίδασκαν οι Πυθαγό­ ρειοι- είναι το αποτέλεσμα της μοναρχίας, της επικράτησης και επιβολής του ενός από τα εναντία. Εμείς ας προσέξουμε όμως τώρα ότι ένα από τα δέκα εναντία ζευγάρια το αποτελούν οι έννοιες αγαθόν και κακόν. Όλες τότε οι έννοιες που βρίσκονται από την πλευρά του αγαθού πρέπει να είναι σύστοιχες με αυτό, πρέπει δηλαδή να έχουν ιδιότητες σαν τις δικές του* όσες πάλι έννοιες βρίσκονται από την πλευρά του κακού, πρέπει και αυτές να είναι σύστοιχες με την έννοια του κακού. Το καταλαβαίνει κανείς αν δει π.χ. πώς είναι τακτοποι­ ημένες στις δύο στήλες οι έννοιες φώς-σκότος. Ας μη μιλήσουμε για τα άλλα ζευγάρια, πώς όμως να μην προσέξεις ότι το δεξιό ν είναι από την πλευρά του αγαθού και το αριστερό ν από την πλευρά του κακού; Μήπως και εμείς -που δεν είμαστε φιλόσο­ φοι- δεν λέμε «καλό» μας χέρι το δεξί και «κακό» το αριστερό μας; Πώς να μην προσέξεις επίσης ότι το άρρεν είναι από την πλευρά του αγαθού και το θήλυ από την πλευρά του κακού; « Έκ γυναικός έρρύη τά φαύλα» είχε αποφανθεί ο εξέχων βυζα26

5


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ντινός -και η πίστη αυτή δεν έλειψε ακόμη στις μέρες μας! Ποιος θα ισχυριζόταν -ακόμη στις μέρες μας- πως το ανθρώ­ πινο μυαλό έπαψε να «δουλεύει» στη δύναμη του χρώματος, του γένους, του χώρου, της ύλης; Είναι βέβαιο πως και στη σύγχρονη ιατρική επιστήμη αν ψάξει κανείς, θα βρει —πιιι^ίίδ ΐϊΐιαΐΒίκΙίδ-

αντιλήψεις σαν εκείνη του αρχαίου γιατρού που επέ­

μενε να είναι από μαύρη αγελάδα το γάλα που ήταν να χρησι­ μοποιηθεί στην τάδε αρρώστια. Ένας νεότερος στοχαστής, ο Ο&δΐοη Β&εΐΐέΐ&τά, που μελέτησε τη διαμόρφωση του επιστημο­ νικού πνεύματος (στο έργο του 1Μβηηαύοη

άβ Γβ$ρήί $άβηή-

βψηβ, Παρίσι 193δ), έφτασε στη διαπίστωση ότι η σκέψη είχε να υπερπηδήσει ένα πλήθος από «επιστημολογικά εμπόδια», ό­ πως τα είπε, ώσπου να γίνει επιστημονική, εμπόδια που εισχώ­ ρησαν στη γνωστική ικανότητα του ανθρώπου, δέθηκαν σχεδόν αξεδιάλυτα με αυτήν και έκαναν έτσι αφάνταστα δύσκολο τον δρόμο προς την αντικειμενική επιστήμη. Παράδειγμα η περί­ πτωση μας: η παραμόρφωση (του προσώπου της εγκύου), το κακόν, δεν μπορεί παρά να σχετίζεται με το θήλυ' το αντίθετο, επομένως, με το άρρενΐ Το ίδιο: η «στύση» της θηλής δεν μπο­ ρεί παρά να υποδηλώνει αγόρι, η έλλειψη της κορίτσι! Τέτοιου είδους προϊδεασμοί δεν λείπουν, πράγματι, από την Ιπποκρα­ τική συλλογή* καλύτερα: από τη σκέψη των γιατρών-συγγρα­ φέων των έργων της Ιπποκρατικής συλλογής. 5· Βλ. παραπάνω σ. 99, σχόλ. 27· 6. Το καλύτερο κύμινο θεωρούνταν το λεγόμενο αιθιοπικό ή βασιλικό. Το χρησιμοποιούσαν σε παθήσεις της μήτρας ή σε οι­ δήματα οφειλόμενα σε τοκετό. 7. Βλ. παραπάνω σ. 217, σχόλιο 3· 8. Βλ. παραπάνω σ. Ι74? σχόλιο 12. 266


ΠΕΡΙ

ΑΦΟΡΩΝ

9· Βλ. παραπάνω σχόλ. 5· ίο. Βότανο με αρωματικούς σπόρους. Χρησιμοποιούμενο ως πόσιμο φάρμακο θεωρούνταν άριστο μέσο σύλληψης. ι ι . Αρχαία ονομασία: Ήβούπρηστις (γενική: -ιδοςή -εως). Φαρμακευτική πόα, αλλά και είδος δηλητηριώδους κατσαρίδας, που χρησιμοποιούνταν σε γυναικολογικές παθήσεις. 12. Πβλ. και: Περι γυναικείης φυσιος κεφ. 4, Περι γυναικείων Β κεφ. 34· 13 · Πρόσεξε τη διαφορά με το αντίστοιχο κείμενο του Περι γυναικείης φυσιος. Το κείμενο, πάντως, του 7 7 ^ αφόρων συμ­ φωνεί με το αντίστοιχο κείμενο του 77^/ γυναικείων Β. Ι4· Πρόσεξε τη διαφορά με το αντίστοιχο κείμενο του 77ε/?/ γυναικείης φύσιος και του 77^/ γυναικείων Β.

267


ΠΕΡΙ ΠΑΡΘΕΝΙΩΝ

269


ΤΟ ΕΡΓΟ Περί παρθενίων (ενν. νόσων ή νοσημάτων, ά­ ρα ένα έργο που έχει για θέμα του τις αρρώστιες των κοριτσιών), στη μορφή τουλάχιστον με την οποία έ­ φτασε ως εμάς, δεν δικαιώνει καθόλου τον τίτλο του. Πρώτον πρόκειται για ένα «έργο» που στην έκδοση του ϋΐΐτέ καταλαμβάνει μόλις δύο σελίδες! Και σ' αυ­ τήν όμως την εξαιρετικά περιορισμένη έκταση του (έ­ κταση ενός κεφαλαίου) το έργο ελάχιστη σχέση πα­ ρουσιάζει με τα άλλα γυναικολογικού περιεχομένου έργα της Ιπποκρατικής συλλογής που μας απασχο­ λούν στον παρόντα τόμο της έκδοσης μας. Άλλωστε, η πρώτη πρώτη κιόλας φράση του μοιάζει να μας κά­ νει φανερό ότι η πραγματική πρόθεση του συγγραφέα δεν ήταν να μιλήσει για τις αρρώστιες των κοριτσιών, αλλά γενικά για τις αρρώστιες. «Αν θέλουμε», λέει, «να γνωρίσουμε τη φύση των ασθενειών, άλλο δεν έ­ χουμε, στην πραγματικότητα, να κάνουμε παρά να γνωρίσουμε -πρώτα πρώτα- τη φύση στην αδιάσπα­ στη πρωταρχική της μορφή». Και ως πρώτο παρά­ δειγμα που να επιβεβαιώνει την πίστη του αυτή επι­ λέγει την περίπτωση της λεγόμενης «ιερής αρρώ­ στιας». Για την αρρώστια αυτή ο αναγνώστης είναι 270


ΠΕΡΙ

ΠΑΡΘΕΝΙΩΝ

ειδοποιημένος ήδη από τον πρώτο τόμο της έκδοσης μας. Εμείς δεν θα σταματήσουμε εδώ στο γεγονός ότι ο συγγραφέας του έργου Περί παρθενίων δίνει άλλη ε­ ξήγηση για την αρρώστια αυτή από εκείνην που είχε δώσει ο συγγραφέας του έργου Περί

ιερής νοΰσου. Θα

επισημάνουμε μόνο ότι η εξήγηση του συγγραφέα μας λειτουργεί απλώς επαληθευτικά για τη γενική πρότα­ ση με την οποία άρχισε το έργο του, πράγμα που δεν μπορεί παρά να μας κάνει να ξανασκεφτούμε ότι η πρόθεση του ήταν, πράγματι, να μιλήσει γενικά για το φαινόμενο «αρρώστιες», από τη δική του βέβαια σκοπιά. Από την άλλη όμως μεριά δεν μπορούμε να μη λά­ βουμε πολύ σοβαρά υπόψη μας το ότι στο γνωστό μας πια γυναικολογικό έργο Περί γυναικείων Α γίνεται δύο φορές παραπομπή στο έργο Περί παρθενίων: α) κεφ. 2: Ώσπερμοι είρηται έν τήσι παρθενίησι νούσοισι' «όπως το είπα ήδη μιλώντας για τις αρρώστιες των κορι­ τσιών», β) κεφ. 4*· & 3ε ολίγον ή νοΰσος χρονιωτέρη γένοιτο, πάσχοι αν ή γυνή όκοΐα είρηται άμφί τής παρ­ θένου, ή τά επιφαινόμενα πρώτα ώρουσεν άνω = «αν η αρρώστια κρατούσε λίγο περισσότερο χρόνο, η γυναί­ κα θα παρουσίαζε τα συμπτώματα που είπαμε μιλώ­ ντας για κορίτσι στο οποίο το πρώτο ξέσπασμα των εμμήνων γίνεται από πάνω». Με αυτό το δεδομένο 271


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δικαιολογημένα η έρευνα αντιμετώπισε ως ενδεχόμε­ νο α) το σύντομο κείμενο που μας έχει παραδοθεί με τον τίτλο Περί παρθενίων να είναι στην πραγματικό­ τητα μόνο η αρχή ενός αρχικού, ολοκληρωμένου έρ­ γου που έφερε τον ίδιο τίτλο (προφανώς σ αυτό το συ­ 9

νολικό έργο θα γινόταν λόγος και για τα δύο θέματα στα οποία παραπέμπουν τα χωρία από το έργο Περί γυναικείων Α), β) το έργο Περί παρθενίων θα πρέπει να ήταν έργο του συγγραφέα που έγραψε και το Περί γυναικείων. Ό λ α αυτά θα πουν, φυσικά, ότι το Περί παρθενίων πρέπει να είναι έργο του 4ου, μάλλον, αι. π.Χ.

Ειδική βιβλιογραφία Είναι αυτονόητο ότι ο αναγνώστης θα βρει μεγάλη επίσης βοή­ θεια στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοηθήματα που αναγράφονται στις σελίδες 32-36 του ίου τόμου της έκδοσης μας. Έ.Ό. Β&ιιτηαηη, Οίο Κτ&ηϋιώ άεΓ ]πη§&απ€η, ]αηη$ 43 (1939) Ι89-Ι94-

272


ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

2/)


ι Άρχήμοι

τής ξυνθέσιος τών αίειγενέων

ίητρικής'

1

γάρ δυνατόν τών νουσημάτων

ού

τήν φύσιν γνώναι, δ πέρ

έστι τής τέχνης έξευρείν, ήν μή γνω τήν εν τω άμέρει κατά τήν αρχήν, εξ ης διεκρίθη. Πρώτον

περι τής ιερής

νοΰσου καλεομένης, και περι τών άποπλήκτων,

και περι

τών δειμάτων,

ισχυρώς,

όκόσα φοβεΰνται οι άνθρωποι

ώστε παραφρονέεινκαι

όρήν δοκέειν δαίμονας τινας εφ'

έωυτών δυσμενέας, όκότε μεν νυκτός, όκότε δε ήμερης, όκότε δε άμφοτέρησι

τήσιν ώρησιν'

2

έπειτα

τοιαύτης όφιος πολλοί ήδη άπηγχονίσθησαν,

άπό

πλέονές δέ

γυναίκες ή άνδρες' άθυμοτέρη γάρ και όλιγωτέρη

274

τής

ή ψύ-


ι Για μένα η ιατρική έχει την αρχή της στην επισή­ μανση της σύστασης των αιώνιων πραγμάτων. Είναι, πράγματι, αδύνατο να γνωρίσουμε τη φύση των ασθε­ νειών -που είναι και το αντικείμενο που διερευνά η ιατρική τέχνη- αν δεν γνωρίσουμε τη φύση στην α­ διάσπαστη πρωταρχική μορφή της, από την οποία και ξεκίνησε η παραπέρα εξέλιξη. Και πρώτα για τη λε­ γόμενη ιερή νόσο, για τις περιπτώσεις απώλειας της συνείδησης και για τους φόβους, από τους οποίους κυ­ ριεύονται σε μεγάλο βαθμό οι άνθρωποι, ώστε να πα­ ραφρονούν και να νομίζουν ότι βλέπουν κάποιους ε­ χθρικούς δαίμονες να ορμούν επάνω τους, άλλοτε τη νύχτα, άλλοτε τη μέρα και άλλοτε, πάλι, τη μέρα και τη νύχτα. Ύστερα από τέτοια οράματα πολλοί έχουν ήδη απαγχονισθεί -πιο πολλές γυναίκες παρά ά��τρες* γιατί η γυναίκα είναι από τη φύση της λιγότερο θαρ275


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

σις ή γυναιχείη. Αί δέ παρθένοι, όχόσησιν ώρη παρανδρούμεναι,

τούτο μάλλον

θόδω τών έπιμηνίων,

πάσχουσιν

πρότερον ού μάλα

άμα τη χαταύτα

παθέουσαι' ύστερον γάρ τό αίμα ξυλλείβεται τρας, ώς άπορρευσόμενον'

χαχο-

ές τάς μή­

όχόταν ούν τό στόμα τής εξ­

όδου μή η άνεστομωμένον, διά τε τά σιτίαχαι

γάμου,

τό δέ αίμα πλέον

τήν αύξησιν τοΰ σώματος,

έπιρρέη τηνιχαΰτα

ούχ έχον τό αίμα έχρουν άναίσσει ύπό πλήθεος ές τήν χαρδίην χαι ές τήν διάφραξιν' ρωθέωσιν,

έμωρώθη

νάρχη' ειτ'έχ

όχόταν ούν ταύτα

ή χαρδίη'

είτα έχ τής

τής νάρχης παράνοια έλαβεν.

χόταν χαθημένου

3

μωρώσιος "Ωσπερ ό­

πουλύν χρόνον τό έχ τών ισχίων

μηρών αίμα άποπιεχθέν

πλη-

χαι

ές τάς χνήμας χαι τούς πόδας

νάρχην παράσχγι' ύπό δέ τής νάρχης άχρατέες οι πόδες ές όδοιπορίην

γίνονται,

έστ' άν αναχώρηση

έωυτό' άναχωρέει δέ τάχιστα,

τό αίμα ές

όχόταν άναστάς έν ύδατι

φυχρω τέγγη τό άνω τών σφυρών. Αύτη μέν ου ν ή νάρχη εύήνιος, ταχύ γάρ παλιρροεΐ

276

διά τήν ίθύτητα

τών


ΠΕΡΙ

ΠΑΡΘΕΝΙΩΝ

ραλέα και πιο λιγόψυχη. Τα κορίτσια που είναι σε ώ­ ρα γάμου, αν δεν παντρευτούν, παρουσιάζουν τα συ­ μπτώματα αυτά κατά κύριο λόγο με την πρώτη εμ­ φάνιση των εμμήνων, ενώ πρωτύτερα δεν είχαν καθό­ λου τέτοιου είδους προβλήματα. Ο λόγος είναι ότι τό­ τε το αίμα φέρεται προς τη μήτρα, για να χυθεί προς τα έξω. Όταν λοιπόν το στόμιο της εξόδου δεν είναι α­ νοιχτό και το αίμα ρέει αφθονότερο -τόσο λόγω της περισσότερης τροφής όσο και λόγω της μεγαλύτερης ανάπτυξης- το αίμα, μη έχοντας δυνατότητα εκροής, ανεβαίνει, εξαιτίας της ποσότητας, προς την καρδιά και προς το διάφραγμα, και όταν αυτά γεμίσουν, η καρδιά χαυνώνεται* η χαύνωση αυτή προκαλεί μού­ διασμα, και το μούδιασμα παραφροσύνη. Είναι το ίδιο ακριβώς όπως όταν καθόμαστε για πολλή ώρα και το αίμα απωθείται από τα ισχία και από τους μηρούς στις κνήμες και στα πόδια, με αποτέλεσμα να προκα­ λείται μούδιασμα* το μούδιασμα αυτό έχει ως αποτέ­ λεσμα τα πόδια να μην έχουν τη δύναμη να περπατή­ σουν, ώσπου το αίμα να επιστρέψει πίσω πάλι στη θέ­ ση του, πράγμα που γίνεται ταχύτατα, αν σηκωθού­ με και βρέξουμε τα πόδια μας σε κρύο νερό ως πάνω από τους αστραγάλους. Αυτό λοιπόν το μούδιασμα υ­ ποχωρεί εύκολα, επειδή το αίμα ξαναγυρίζει πίσω πάλι στη θέση του χάρη στην ευθύτητα των φλεβών, 277


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

φλεβών, και 6 τόπος του σώματος ουκ επίκαιρος

εκ δέ

τής καρδίης και τών φρενών βραδέως παλιρροεΐ'

έπι-

0

κάρσιαι γάρ αί φλέβες και ό τόπος επίκαιρος ές τε παραφροσύνην και μανίην έτοιμος. Οκόταν δέ

πληρωθέω-

σι ταύτα τάμέρεα, και φρίκη ζυν πυρετω άναίσσει' νήτας

4

τους πυρετούς καλέουσιν. Εχόντων

ώδε, ύπό μέν τής όξυφλεγμασίης

δέ

μαίνεται,

πλα-

τουτέων

ύπό δέ τής

σηπεδόνος φονα, ύπό δέ τού ζοφερού φοβέεται και δέδοικεν, ύπό δέ τής περι τήν καρδίην πιέζιος

άγχόνας

κραίνουσιν,

ύπό δέ τής κακίης τού αίματος

άδημονέων

ό θυμός κακόν έφέλκεται' έτερον δέ και φο­

βερά ονομάζει'

και κελεύουσιν

άλλεσθαι

άλύων

και

και

καταπί-

πτειν ές τά φρέατα και άγχεσθαι, άτε άμείνονά τε έόντα και χρείην έχοντα παντοίην'

όκότε δέ άνευ φοζντασμά-

των, ηδονή τις, άφ' ης έρα τού θανάτου ώσπέρ τίνος α­ γαθού. Φρονησάσης

δέ τής άνθρωπου, τή Άρτέμιδι

27δ

αί


ΠΕΡΙ

ΠΑΡΘΕΝΙΩΝ

αλλά και γιατί αυτή η περιοχή του σώματος δεν είναι από τις επικίνδυνες* από την καρδιά όμως και από το διάφραγμα η επιστροφή του αίματος γίνεται με βραδύ ρυθμό, γιατί οι φλέβες ακολουθούν λοξή πορεία και η περιοχή αυτή του σώματος είναι επικίνδυνη, παρου­ σιάζοντας μεγάλη ροπή προς το παραμιλητό και τη μανία. Όταν τα μέρη αυτά γεμίσουν, παρουσιάζεται και ρίγος με πυρετό -τους πυρετούς αυτούς τους λέμε διαλείποντες. Υπ' αυτούς τους όρους η γυναίκα, λόγω της οξείας φλεγμονής, παρουσιάζει συμπτώματα μα­ νίας, ενώ λόγω της σήψης κυριεύεται από την επιθυ­ μία να σκοτώσει* το σκοτάδι τής προκαλεί φόβο και τρόμο, και η επιθυμία να κρεμαστεί είναι αποτέλεσμα της πίεσης στην περιοχή της καρδιάς* γενικά η ψυχή της γυναίκας, ταραγμένη και γεμάτη αδημονία από την αλλοίωση του αίματος, σέρνεται και η ίδια προς το κακό. Εκτός αυτού η γυναίκα λέει και φοβερά πράγματα. Τα οράματα της την παρακινούν να πηδή­ ξει, να πέσει σε πηγάδια και να κρεμαστεί, δήθεν πως όλα αυτά είναι ό,τι καλύτερο και, πάντως, από κάθε άποψη ωφέλιμα/Οταν, πάλι, δεν βλέπει οράματα, αι­ σθάνεται μια ιδιαίτερη ευχαρίστηση, που την κάνει να επιθυμεί τον θάνατο σαν κάτι το καλό. Όταν ξανα­ βρούν τα λογικά τους, οι γυναίκες αφιερώνουν στην Άρτεμη λογής λογής πράγματα και κυρίως τα πιο πο279


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

γυναίκες

άλλα τε πολλά,

άλλά δή και τά

πουλυτελέ-

στατα τών ιματίων καθιεροΰσι τών γυναικείων, όντων τών μάντεων, παλλαγή,

δκόταν τι μή έμποδίζη

πόρρυσιν. Κελεύω τοιούτον

έξαπατεώμεναι^

πάσχωσιν,

ήν γάρ κυήσωσιν, ύγιέες γίνονται'

του αίματος

νούσω' τών δέ ήνδρωμένων πάσχουσιν.

2δο

6

ξυνοικήσαι

τήν ά-

δκόταν τό άνδράσιν'

εί δέ μή, ή αύτίκα ά­

μα τη ήβη ή ολίγον ύστερον άλώσεται, λον ταύτα

Η δε τήσδε α­

δ' εγωγε τάς παρθένους, ώς τάχιστα

κελευ-

γυναικών

είπερ μή έτέρη αί στείραι

μάλ­


ΠΕΡΙ

ΠΑΡΘΕΝΙΩΝ

λυτελή φορέματα τους, ακολουθώντας τις εντολές των μάντεων, που τις εξαπατούν. Φυσικά, δεν υποφέρουν από την αρρώστια αυτή, όταν δεν υπάρχει τίποτε που να εμποδίζει τη ροή του αίματος. Γιαυτό και συμβου­ λεύω τα κορίτσια, όταν έχουν τέτοιο πρόβλημα, να παντρεύονται το γρηγορότερο* γιατί αν μείνουν έ­ γκυες, γίνονται καλά* διαφορετικά η γυναίκα θα προ­ σβληθεί, κατά την εφηβεία ή λίγο αργότερα, από την αρρώστια αυτή, αν δεν προσβληθεί από κάποιαν άλλη αρρώστια. Από τις παντρεμένες γυναίκες αυτές που προσβάλλονται από την αρρώστια αυτή είναι κυρίως οι στείρες.

28ΐ


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ΣΧΟΛΙΑ

ι. Η γραφή άειγενέων (με άλλες μορφές: αεί γενεών, άειγενέ­ ων) δεν είναι η μόνη που βρίσκουμε στη χειρόγραφη παράδοση, η οποία μας διέσωσε το έργο Περί παρθενίων. Μια δεύτερη παραδεδομένη γραφή, η γραφή νεηγενέων (= νεογενών, νεογνών) είναι φανερό ότι είναι ιδιαίτερα ελκυστική για τον εκδότη ενός έργου, στο οποίο ο λόγος είναι ακριβώς για τέτοια θέματα. Εί­ ναι όμως εξίσου φανερό ότι η αρχή του έργου δεν περιορίζει το περιεχόμενο του έργου μόνο στο θέμα αυτό* ίσα ίσα σαφέστατη είναι η πρόθεση του συγγραφέα, πριν αρχίσει να μιλάει για τα συγκεκριμένα επιμέρους θέματα του, να εντάξει την τέχνη του, την τέχνη της ίασης, στον ευρύτερο χώρο της έρευνας της φύ­ σης, ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της οποίας είναι, φυσικά, η αιω­ νιότητα.. Άλλωστε, από τις δύο γραφές η πρώτη, η γραφή δη­ λαδή άειγενέων, είναι, όπως θα έλεγε και ένας φιλόλογος, η Ιβοήο άϊβάϋοτ, η δυσκολότερη δηλαδή γραφή, άρα αυτή που η α­ ντιγραφή της προϋπέθετε σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό την προ­ σοχή του αντιγραφέα. Και, φυσικά, δεν πρέπει μάλλον να πα­ ρασυρθεί κανείς σε συζητήσεις για αρχικές μορφές του κειμένου ή για μεταγενέστερες προσθήκες, όταν πρόκειται για κείμενο που μας έχει, όπως, φαίνεται, σωθεί σε τόσο αποσπασματική μορφή (βλ. παραπάνω την ειδική εισαγωγή στο κείμενο). 2. Ο αναγνώστης αξίζει να διαβάσει όσα λέγονται στο ίο κε­ φάλαιο του έργου 77^ ιερής νούσου (στον ίο τόμο της έκδοσης μας σ. 33°). 3. Αντίθετα με όσα λέγονται στο κεφάλαιο 17 του έργου Περί 282


ΠΕΡΙ

ΠΑΡΘΕΝΙΩΝ

ιερής νουσου για τον εγκέφαλο και για τη σχέση του οργάνου αυτού με ην «ιερή αρρώστια», στο Περί παρθενίων τα συμπτώ­ ματα μανίας που περιγράφονται σχετίζονται με την καρδιά και με το διάφραγμα. 4· Βλ. στον ίο τόμο της έκδοσης μας σ. 377, σχόλ. 2. 5· Για την έντονη πολεμική εναντίον των μάντεων, των ιερέ­ ων, των εξαγνιστών κλπ. βλ. στον ίο τόμο της έκδοσης μας σ. 332 (κεφ. ι) εξ. -σημαντικότατο, φυσικά, βήμα προόδου στον χώρο της ιατρικής. 6. Εντυπωσιακά, βέβαια, προοδευτικό το πνεύμα του συγγραφέα-επιστήμονα.

283


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ ΠΑΙΔΙΟΥ

28

5


για τα έργα Περί γονής χαι Περί φυσιος παιδιού δόθηκαν ήδη στον αναγνώστη στο εισαγο^γικό σημείωμα στο έργο Περί νούσων Λ (βλ. στον 3ο τόμο της έκδοσης μας σ. 387 εξ.). Εδώ ας αρ­ κεσθούμε λοιπόν να σημειώσουμε ότι α) στο έργο Περί γονής ο λόγος είναι: στο ίο κεφάλαιο για την προέλευση και την πορεία που ακολουθεί μέσα στο σώμα του ανθρώπου το σπέρ­ μα (από τον εγκέφαλο μέσω της σπονδυλικής στήλης στα γεννητικά όργανα)" στο 2ο κεφάλαιο για τους ανθρώπους που δεν έχουν σπέρμα* στο 3 ο κεφάλαιο για τους τέσσερεις χυμούς του αν­ θρώπινου σώματος, στους οποίους και έχουν την αρ­ χή τους οι αρρώστιες* στο 4ο κεφάλαιο για τη συμπεριφορά της γυναίκας στη συνουσία και για την ευεργετική επίδραση που αυτή ασκεί στην υγεία της· στο 5 ο κεφάλαιο για τη σύλληψη (η οποία είναι δυ­ νατή μόνο αν η μήτρα συγκρατεί το αντρικό σπέρμα)" στο 6ο κεφάλαιο για το φύλο του εμβρύου (το οποίο προσδιορίζεται από το επικρατέστερο σπέρμα: του άΧΡΗΣΙΜΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ

286


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

ντρα ή της γυναίκας)* στο /ο κεφάλαιο για το αρσενικό και για το θηλυκό σπέρμα* στο 8ο κεφάλαιο για την ομοιότητα των παιδιών με τους γονείς* στα κεφάλαια 90-1 ίο για τη γέννηση όχι και τόσο υ­ γιών ή και παραμορφωμένων παιδιών -από συμπτω­ ματικούς ή κληρονομικούς λόγους* β) στο έργο Περι φύσιος παιδιού ο λόγος είναι: στο ίο (ι2ο) κεφάλαιο για τον ρόλο του πνεύματος στη διαμόρφωση και ανάπτυξη του εμβρύου και για τη δημιουργία μιας μεμβράνης με την οποία περιτυλίγε­ ται το σπέρμα* στο 2ο (130) κεφάλαιο για την ευκαιρία που είχε ο συγγραφέας να δει σπέρμα έξι ημερών (= σπέρμα που αποβλήθηκε από τη μήτρα, αφού έμεινε μέσα σ' αυτήν έξι μέρες)* στο 3ο (140) κεφάλαιο για τη διατροφή του σπέρμα­ τος με το αίμα της μητέρας (που το παίρνει μέσω του ομφάλιου λώρου)* στο 4ο (ΐ5°) κεφάλαιο για τα έμμηνα και την ανα­ στολή τους* στο 5ο (ι6ο) κεφάλαιο για το χόριο* στο 6ο (170) κεφάλαιο για τον σχηματισμό των διά­ φορων μερών του σώματος* 2δ

7


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

στο 7ο (ι8ο) κεφάλαιο για την ταχύτερη διαμόρφω­ ση του αρσενικού εμβρύου και για τη βραδύτερη του θηλυκού εμβρύου· στο 8ο (190) κεφάλαιο για την ανάπτυξη των οστών, των φλεβών και των νεύρων στο ρο (20ό) κεφάλαιο για τα νύχια και την τριχο­ φυία· στο ΐΟο (2ίο) κεφάλαιο για την κίνηση του εμβρύου και για τον σχηματισμό του γάλακτος· στα κεφάλαια ι ΐ ο (22ο) - ιόο (270) για την αναλο­ γία ανάμεσα στη διαμόρφωση και την ανάπτυξη του εμβρύου και την ανάπτυξη του φυτού· στο 17ο (280) κεφάλαιο για τη θέση του παιδιού μέ­ σα στη μήτρα· στο ιδο (290) κεφάλαιο για τη γνώση που αποκομί­ ζει κανείς από τη σύγκριση της διαμόρφωσης και ανά­ πτυξης του ανθρώπινου εμβρύου μέσα στη μήτρα με τη διαμόρφωση και ανάπτυξη του πουλιού μέσα στο αβγό· στο 19ο (30ό) κεφάλαιο για τον τοκετό* στο 20ό (310) κεφάλαιο για τη γέννηση διδύμων. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί στον αναγνώστη των έργων αυτών η μόνιμη επιθυμία τού συγγραφέα τους να στηρίζει τις διδασκαλίες και τις ερμηνείες του σε, έ­ στω και στοιχειώδη, πειράματα* και η παρατήρηση ό288


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

μως επίσης του προσφέρει άφθονο υποστηρικτικό υλι­ κό: τα ζώα και τα φυτά αποτελούν γι' αυτόν χρήσιμο έδαφος για συγκρίσεις και παραλληλισμούς με τα αν­ θρώπινα φαινόμενα.

Ειδική βιβλιογραφία Είναι αυτονόητο ότι ο αναγνώστης θα βρει χρήσιμη βιβλιογρα­ φική βοήθεια στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοη­ θήματα που αναγράφονται στις σελίδες 32-36 του ίου τόμου της έκδοσης μας. Χρήσιμη επίσης βοήθεια θα του προσφέρει η βιβλιογραφία που μνημονεύεται στη σ. 157 εξ. του 3ου τόμου της έκδοσης μας και στη σ. 15 του παρόντος τόμου. Εκτός από την έκδοση του Ε. Ιϊΐΐχέ ο αναγνώστης έχει πλέ­ ον στη διάθεση του την έκδοση του Κ. ]ο\γ στη σειρά «1x5 Βεΐΐεδ ΕείΉεδ» (Ραήδ 197Ο, με γαλλική μετάφραση, εισαγωγή και πολύτιμα σχόλια* αυτής της έκδοσης το κείμενο ακολουθούμε κατά κύριο λόγο στην έκδοση μας αυτή) και το υπόμνημα του I. Μ. Εοηΐε ( ΒεΓίίη/ Νε\ν ΥοΛ 1981). Αξίζει επίσης ο ανα­ γνώστης να παραπεμφθεί και στην έκδοση Τα§ε II Η. Ε11ίη§εΓ, ΗίρροοΓαίβί.

Οη Ιηίβηοκηβ

αηά Ρ^ηαηεγ.

Λη Έηφώ

Τταιη-

Ιαήοη ο/ Οη Ξβηιβη αηά Οη ώβ ΌβνβΙορ?κβηΐ ο/ ώβ Οοϋά, Νελν

Υ ο Λ 1952 (με εισαγωγή και σχόλια του Α. Ε ΟηίΐτηαςηεΓ). Ο. ΡΓεοϋποη, ΗίρροΜΓαήχώβ Όηίετ^Μώηη^βη, ΒεΓίίη ιδ99·

Ο. Κε§ειΛο§εη, Είπε ΡοΓδεηιιηξδΓηεΐηοάε αηίίΙίεΓ Ναΐιιπνΐδ289


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δεηδεη&ί'ί:, ΟηβΙΙβη πηά Ξΐηάίβη Οβχώϊώΐβ άβτ Μαώβτηαή^ I, 2 (ΐ93θ) (τώρα και στο : ΚΙβΐηβ Ξώήββη, Μύηοηεη 1961). Η . ΕΓΠ&ΚΙ, ϋίε νοΓδΐεΙΙυη^ άεδ Ηίρροΐίταΐεδ νοη νεΓεΛιιη^, ΟεδεΗεοηΐδΒεδπιηΓηιιη^, Ζ\νί11ίη§δ§εοιιη: ιιηά υηίτιιεηίοαι:&εί£, νβτύαηάΐηη^βη Ξώινβίϊζβήϊώβ Οβ5βΙΙ$ώαββϊτ' Οβϊώίώίβ άβτΜβάι^ίη ηηά άβτΝαίΗηνΪ55βη5ώαββη 131 ( ι 9 5 ) χ

1

&7·

Ε. Βου.Γ§εγ, ΟΙκβτναήοη βί βχρέήβηοβ ώβ^ Ιβ$ ?ηβάβάη5 άβ Ια €οΙΙβοήοη Ιοίρροοταή^ηβ, Ρ&Πδ 1953·

^ ΚαΜεηοειτξ, ϋΐε ζείαιεηε Κείηεη£ο1§ε ά€ϊ δεηπίΐεη περί γονής, περί φύσιος παιδιού α η ά περί νουσων 4 πη<3 ίπΓε Ζπδ^Γη-

Γηε秣ηόπ§^£ΐΐ:, Ηβηηβχ 83 (ΐ955) 252-256. Α. Μείχηϊα, ΌβΙΙα &βηβναϊζίοηβ" β " ΌβΙΙα ηαΐητα άβΐ \?α?ηΙ?ϊηο": ΤταάΗ%ιοηβ β ωτηϊηβηίο^ Κοπιά 1962. Α. Απ2ιδί^δδίοιι, ΤεχΐΙίτίύδοηε ΒεΓηειτΙαιη^εη ζυ. <3εη Ρδ.- Ηίρροΐατ&ύδοηεη δοηπίΐεη <3ε §εηίηατ& πηθ οίε η&ΐατα ριιεπ, ΗβΓ{ί

?ηβ5 ΐ Ο Ο (1972) 624- ^26.

290


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

291


I Νόμος

μεν πάντα κρατύνει ' ή δε γονή τοΰ ανδρός

1

2

έρχεται άπό παντός τοΰ ύγροΰ τοΰ εν τω σώματι τό ίσχυρότατον άποχρίνεται

άποκριθέν' τούτου δέ ίστόριον τόδε

τό ίσχυρότατον,

ότι έπήν

χαι

πληρευμένοισιν

και

τείνουθερμαινο-

ώσπερ κνησμός

και τω σώματι παντι ηδονή και θέρμη έκ τούτου γίνεται

9

τριβομένου

κινευμένου, διαχέεται

ότι

Έχει δέ ού­

τω ' φλέβες και νεΰρα άπό παντός τοΰ σώματος σιν ές τό αίδοΐον, οίσιν ύποτριβομένοισι

9

λαγνεύσωμεν

σμιχρόν οΰτω μεθέντες, άσθενέες γινόμεθα.

μένοισι

έόντος

εμπίπτει παρα­

δέ τοΰ αιδοίου και τοΰ άνθρωπου

τό ύγρόν και κλονέεται

θερμαίνεται

έν τω σώματι

και

ύπό τής κινήσιος και άφρέει,

292


ι Ο νόμος κυβερνάει τα πάντα. Το σπέρμα του ά­ ντρα έχει την αρχή του στο σύνολο του υγρού που υ­ πάρχει μέσα στο σώμα του: είναι ό,τι πιο δυνατό μπο­ ρεί να αποσπασθεί από το υγρό αυτό. Απόδειξη του ό­ τι το σπέρμα είναι ό,τι πιο δυνατό μπορεί να αποσπα­ σθεί από το υγρό του σώματος είναι το ότι αμέσως με­ τά τη συνουσία αισθανόμαστε μια αδυναμία, παρόλο ότι έχουμε αποβάλει μια τόσο μικρή ποσότητα υγρού. Ιδού λοιπόν πώς έχει το πράγμα: Φλέβες και νεύρα κατευθύνονται από ολόκληρο το σώμα προς το αιδοίο* καθώς αυτά με την τριβή θερμαίνονται και πληρού­ νται, γίνεται αισθητό ένα είδος κνησμού, από τον ο­ ποίο παράγεται σε ολόκληρο το σώμα ένα αίσθημα η­ δονής και ζέστης* από την τριβή του αιδοίου και από την κίνηση του ανθρώπου ζεσταίνεται μέσα στο σώμα το υγρό και, καθώς αναλιώνει και ταράζεται από την 293


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ καθάπερ

καϊ τάλλα

ο υ τω δέ κάν άψρέοντος

υγρά ξύμπαντα

τω άνθρώπω

τό ίσχυρότατον

τον νωτιαΐον

μυελόν'

τοΰ σώματος,

τείνουσι

και διαχέει

οδοί,

τείνουσιν

και άποχωρέειν

διά φλεβών, μα

παρά

όρχίων

μεσάτων

ούρον, άλλά

τούς νεφρούς'

οί άλλη

ταύτη

ύπό ταλαιπωρίης,

διακεχυμένον

αυτής

άπ'αύτοΰ

λαγνείη'

γάρ

τό

όράν παρίσταται υγρό ν τοΰτο

περι όνειρωσσόντωνκαι

294

ούχ

όπερ παντός

τών

δπη

τό

Και

οι

τό

υ­

έχομένη.

τινός,

αί­

διά

έπήν

έη και διάθερμον,

είτε και ύπό άλλου

άποκρινομένου έχει

και χωρέει

ή έστι

δτε και

έρχεται

διά τάδε έξονειρώσσουσιν'

γρό ν έν τω σώματι

αυτόν

ές

τον μυελόν

έστιν

ο­ αυ­

γάρ ή οδός

νεφρών

οδός έστιν

ν, και έξ

τοΰ ύγροΰ

εις

παντός

εις τήν

και ές τον μυελό

ές τό αίδοίον'

έξονειρώσσοντες

άλλ'ούμοι

έκ τοΰ εγκεφάλου

δέ τών

ύγροΰ

γάρ ές τοΰτο ν έκ

ώστε και έπιέναι

παρά

τοΰ

και έρχεται

κήν οι νεφροί έλκωθώσιν,

ξυμφέρεταΓ

άφρέει'

άπό

Έπήν δέ έλθη ές τοΰτον

3

γονή, χωρέει

αποκρίνεται και πιότατον,

σφύ ν καϊ ές πάν τό σώμα

τού

κλονεύμενα

είτε

άφρέει'και οίάπερ

έν τη

λαγνεύοντι' τοΰ

νοσή-


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

κίνηση, αφρίζει, όπως αφρίζουν όλα εν γένει τα υγρά όταν αναταράζονται. Έτσι και στον άνθρωπο: από το αφρισμένο υγρό αποσπάται το πιο δυνατό και πιο πα­ χύ του μέρος και φτάνει στον νωτιαίο μυελό* κατευθύ­ νεται, πράγματι, και σ' αυτόν αυτό το υγρό, καθώς διασκορπίζεται από τον εγκέφαλο προς τις οσφυϊκές χώρες, προς ολόκληρο το σώμα και προς τον νωτιαίο μυελό, από όπου και ξεκινούν διάφοροι «δρόμοι», ώ­ στε και να φτάνει το υγρό σ' αυτόν και να φεύγει από αυτόν. Όταν το σπέρμα φτάσει στον νωτιαίο μυελό, περνάει κατά μήκος των νεφρών: από εκεί περνάει ο «δρόμος» μέσω φλεβών (αυτός είναι και ο λόγος που, αν υπάρξει έλκωση των νεφρών, μαζί με το σπέρμα διακινείται μερικές φορές και αίμα)· από τα νεφρά, περνώντας μέσα από τους όρχεις, φτάνει στο αιδοίο -όχι, πάντως, ακολουθώντας τον δρόμο που ακολου­ θούν τα ούρα, αλλά από έναν άλλο διπλανό δρόμο. Αυτοί, πάλι, που εκσπερματώνουν στον ύπνο τους, εκσπερματώνουν για τον εξής λόγο: όταν το υγρό του σώματος έχει αναλιώσει και έχει θερμανθεί -είτε από την κουραστική δουλειά είτε από κάποιαν άλλη αι­ τία-, αφρίζει" με την έκκριση το άτομο βλέπει στον ύ­ πνο του σκηνές συνουσίας, αφού το υγρό που εκκρίνε­ ται είναι ολόιδιο όπως στη συνουσία. Εν πάση περι­ πτώσει, το θέμα μου δεν είναι τώρα τα ερωτικά όνει295


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ματος

τί εστί, καϊ όκόσα εργάζεται,

και διότι προ λα-

γνείης. Καϊ ταύτα μέν ές τοΰτο μοι είρέαται. 2 Οι δέ ευνούχοι διά ταύτα ού λαγνεύουσιν, ων ή δίοδος άμαλδύνεται

ότι σφέ-

τής γονής' έστι γάρ δι' αυτών

τών όρχίων ή όδός' και νεύρα τείνει λεπτά και πυκνά ές τό αίδοίον έκ τών όρχίων,

οίσιν άείρεται και

και ταύτα έν τη τομη άποτέμνεται, οι ευνούχοι χρηστοί'

διό ούχ

ύπάρχουσιν

τών δέ τάδε έκτριβέντων

τής γονής έμπέφρακται'

πωροΰνται

καθίεται, ή οδός

γάρ οι όρχιες' και

τά νεύρα σκληρά και μωρά γενόμενα ύπό τού πώρου ού δύναται τείνειν και χαλάν.

Οκόσοι δέ παρ' ους*

τετμη-

μένοι είσίν, ούτοι λαγνεύουσι μέν και άφιάσιν, ολίγον δέ και ασθενές καϊ άγονον'

χωρέει

γάρ τό πλείστον

τού

γόνου άπό τής κεφαλής παρά τά ούατα ές τον

νωτιαίον

μυελόν'

γενομέ­

αύτη δέ ή δίοδος ύπό τής τομής ουλής

νης στερεή γέγονεν.

Τοίσι δέ παισι λεπτά τά φλέβια έ-

όντα και πληρευμένα

κωλύει

296

τήν γονήν ιέναι, και ό


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

ρα ή η πάθηση στο σύνολο της, ούτε, βέβαια, οι συνέ­ πειες της ή το για ποιον λόγο έχει τη θέση του οργα­ σμού. Αυτά εγώ είχα να πω γι' αυτό το θέμα. 2 Ο λόγος που οι ευνούχοι δεν μπορούν να συνουσιασθούν είναι ότι σ' αυτούς έχει υποστεί οριστική βλάβη η δίοδος του σπέρματος -πρόκειται, φυσικά, για τον «δρόμο» των όρχεων: από τους όρχεις κατευθύνονται προς το πέος πολλά λεπτά νεύρα ν αυτά είναι που το κάνουν να σηκώνεται ή να πέφτει* αυτά όμως κόβο­ νται κατά την εγχείρηση, και επομένως αυτός είναι ο λόγος που οι ευνούχοι είναι ανίκανοι. Στα άτομα που έχουν υποστεί αυτόν τον ακρωτηριασμό ο «δρόμος» του σπέρματος είναι πια φραγμένος, γιατί οι όρχεις γίνονται σκληροί και αναίσθητοι, και τα νεύρα, σκλη­ ρά πια και αδρανή από το πέτρωμα, δεν μπορούν να τεντωθούν και να χαλαρώσουν. Όσοι, πάλι, έχουν υ­ ποστεί τομή δίπλα στο αφτί, αυτοί συνουσιάζονται, βέβαια, και εκσπερματώνουν, το σπέρμα τους όμως είναι λιγοστό, αδύναμο και άγονο* ο λόγος είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος του σπέρματος ξεκινά από το κε­ φάλι, περνάει από τα αφτιά και φτάνει στον νωτιαίο μυελό, αυτός όμως ο «δρόμος» φράζει, όταν από την τομή έχει σχηματισθεί ουλή. Στα παιδιά οι φλέβες εί­ ναι λεπτές και γεμάτες, πράγμα που εμποδίζει το σπέρμα να κινηθεί, οπότε και ο κνησμός δεν συμβαίνει 297


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

κνησμός ούχ ομοίως παραγίνεται

0

νέεται έν τω σώματι

διά ταΰτα ουδέ κλο-

τό υγρό ν ές άπόκρισιν

τής γονή ς'

και τησι παρθένοισι, μέχρις άν νέαι έωσιν, ού χωρέει καταμήνια

δι' αίτιον

τωύτό. Έπήν

δέ αυξωνται

τά καϊ

παρθένος και παίς, αί φλέβες αί ές τό αιδοίο ν τείνουσαι τοΰ παιδός και τής παρθένου έπι τάς μήτρας εΰροοι γί­ νονται ύπό τής αυξης και στομοΰνται,

και οδός και δί­

οδος διά στενών γίνεται, και τό ύγρόν κλόνησιν σχει, εύρυχωρίη

γάρ οί τότε γίνεται ένθα

και τω παίδι χωρέει,

τότε ί-

κλονήσεται'

έπήν αδρός έη, διά τάδε, και τη

παρθένω τά καταμήνια.

Ταύτα δέ μοι ούτως

άποπέ-

φανται. 3

Τήν δέ γονήν φημι άποκρίνεσθαι

σώματος,

άπό παντός

και άπό τών στερεών και άπό τών

τοΰ

μαλθα­

κών, και άπό τού υγρού παντός τού έν τω σώματι.

Είσι

δέ τέσσαρες ίδέαι τού ύγροΰ, αίμα, χολή, ύδωρ και φλέγμα.

5

Τοσαύτας γάρ ιδέας έχει ξυμφυέας ό άνθρωπος έν

έωυτω, καϊ άπό τουτέων αί νοΰσοι γίνονται

0

δεδήλωται

δέ μοι και περί τουτέων, και διότι έκ τουτέων αί νοΰσοι

2θ8


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

με τον ίδιο όπως στους μεγάλους τρόπο: το υγρό δεν αναταράζεται μέσα στο σώμα τους όσο χρειάζεται για να υπάρξει έκκριση σπέρματος. Για τον ίδιο λόγο και τα κορίτσια, όσο ακόμη είναι μικρά, δεν έχουν έμμη­ να. Όταν όμως και τα κορίτσια και τα αγόρια μεγα­ λώσουν, οι φλέβες που κατευθύνονται στο πέος του α­ γοριού και στη μήτρα του κοριτσιού παρουσιάζουν ο­ μαλή ροή (πράγμα που οφείλεται στην ανάπτυξη τους) και διαπλατύνονται* ένας δρόμος ανάμεσα στα στενά ακόμη περάσματα ανοίγει και λειτουργεί, και το υγρό μπορεί πια να αναταράζεται, μιας και έχει πλέον ευρύ χώρο για να αναταραχθεί. Νά λοιπόν για­ τί κάνει την εμφάνιση του το σπέρμα στο αγόρι, όταν είναι καλά αναπτυγμένο, και τα έμμηνα στο κορίτσι. Αυτή είναι η δική μου εξήγηση γι' αυτά τα πράγμα­ τα. 3 Το σπέρμα προέρχεται, όπως υποστηρίζω, από ο­ λόκληρο το σώμα (από τα στερεά και από τα μαλακά του μέρη) και από το σύνολο του υγρού που βρίσκεται μέσα στο σώμα. Υπάρχουν τέσσερα είδη υγρού: αίμα, χολή, νερό και φλέγμα. Τα τέσσερα αυτά είδη υγρού ο άνθρωπος τα έχει μέσα του εκ φύσεως, και με αυτά, στην πραγματικότητα, σχετίζονται οι αρρώστιες του ανθρώπου (έχω μιλήσει για όλα αυτά, και εξήγησα γιατί σχετίζονται με αυτά και οι αρρώστιες και οι κρί299


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

γίνονται

ή αί έκ νούσων διακρίσιες. Και ταύτα μεν εί-

ρέαταί μοι περι γονής, όκόθεν γίνεται και όκωςκαϊ

διό­

τι, και οίσιν ού γίνεται ή γονή και διότι ού γίνεται, περι καταμηνίων 4

παρθένων.

Τήσι δε γυναιξίφημι

δοίου και τών μητρέων έμπίπτειν

και

εν τη μίζει τριβομένου τοΰ αι­ κινευμένων,

ώσπερ

ές αύτάς και τω άλλω σώματι

κνησμόν

ήδονήν

και

θέρμην παρέχειν. Μεθίει δέ και ή γυνή άπό τοΰ

σώμα­

τος ότέ μέν ές τάς μήτρας, αί δέ μήτραι ίκμαλέαι

γίνον­

ται, ότέ δέ και έξω, ήν χάσκωσιν

αί μήτραι μάλλον

καιρού. Και ήδεται, έπήν άρξηται μίσγεσθαι,

τού

διά παν­

τός τοΰ χρόνου, μέχρι αυτήν μέθη ό άνήρ' κήν μέν ορ­ γά ή γυνή μίσγεσθαι, λοιπόν

πρόσθεν τοΰ

ούκ έτι ομοίως

ανδρός άφίει,

και τό

ήδεται ή γυνή' ήν δέ μή

οργά,

συντελέει τω άνδρί ήδομένη' καϊ έχει ούτως ώσπερ εί τις έπι ύδωρ ζέον έτερον φυχρόν έπιχέει, παύεται τό ύδωρ ζέον' ούτω καϊ ή γονή πεσοΰσα τοΰ

ανδρός ές

τάς μή­

τρας σβέννυσι τήν θέρμην καϊ τήν ήδονήν τής

γυναικός.

Έξαΐσσει δέ ή ηδονή καϊ ή θέρμη άμα τη γονη

πιπτούση

ές τάς μήτρας, έπειτα λήγει' ώσπερ εί τις έπι φλόγα οί­ νο ν έπιχέει, συμβαίνει πρώτα μέν έξαίσσειν τήν

φλόγα

καϊ αύξεσθαι δι' ολίγου προς τήν έπίχυσιν τοΰ οίνου, έ­ πειτα λήγειν, αίσσει

6

ωσαύτως

δέ καϊ τη γυναικι ή θέρμη έξ-

προς τήν γονήν τοΰ ανδρός, έπειτα λήγει.

σον δέ πολλω ήδεται ή γυνή τοΰ

3οο

ανδρός

έν τη

Ήσμίξει,


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

σεις τους). Αυτά είχα να πω για το σπέρμα: από πού προέρχεται, πώς και γιατί* σε όσους δεν υπάρχει σπέρμα, γιατί δεν υπάρχει, αλλά και για τα έμμηνα των κοριτσιών. 4 Όσο για τις γυναίκες, υποστηρίζω ότι, καθώς κα­ τά τη συνουσία τρίβεται το αιδοίο τους και αναταρά­ ζεται η μήτρα, γίνεται αισθητός στη μήτρα κάτι σαν κνησμός, ο οποίος και προκαλεί σε ολόκληρο το υπό­ λοιπο σώμα ένα αίσθημα ηδονής και ζέστης. Και η γυ­ ναίκα αποβάλλει από το σώμα της ένα υγρό, άλλοτε στη μήτρα -οπότε η μήτρα υγραίνεται- και άλλοτε έ­ ξω από αυτήν, αν αυτή είναι πιο ανοιχτή από το κα­ νονικό. Η ηδονή της γυναίκας αρχίζει από την πρώτη κιόλας στιγμή της συνουσίας και κρατάει σε όλη τη διάρκεια της, ώσπου να την αφήσει ο άντρας της. Αν η γυναίκα έχει μεγάλη επιθυμία για συνουσία, απο­ βάλλει το υγρό της πριν από τον άντρα* από τη στιγ­ μή εκείνη και ύστερα η ηδονή της δεν είναι πια η ίδια* αν όμως δεν βρίσκεται σε διέγερση, η ηδονή της τε­ λειώνει με το τέλος της ηδονής του άντρα. Είναι όπως αν πάνω σε βραστό νερό ρίξει κανείς κρύο νερό: το νε­ ρό παύει να βράζει. Με τον ίδιο τρόπο, όταν το σπέρ­ μα του άντρα φτάσει στη μήτρα, σβήνει τη θερμότητα και την ηδονή της γυναίκας. Η ηδονή και η θερμότη­ τα φουντώνουν μόλις το σπέρμα πέσει στη μήτρα* ύ301


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

πλείονα δέ χρόνον ή ό άνήρ' διότι δέ μάλλον δεται, αποκρίνεται ταραχής

ΰγιαίνουσιν' ίκμαλέαι

αύτω έξαπίνης άπό τού υγρού

ισχυρότερης

ούτω τησι γυναιξίν'

ό άνήρ ή­

ή τή γυναικι.

Έχει

ήν μέν μίσγωνται,

δέ και

άνδράσι,

άπό τόδε

μάλλον

ήν δέ μή, ήσσον' άμα μέν γάρ αί

μήτραι

γίνονται έν τη μίξει και ού ξηραί, ξηραι δέ έ-

οΰσαι μάλλον

τοΰ καιρού συστρέφονται

ισχυρώς,

συ-

στρεφόμεναι δέ ισχυρώς πόνον τω σώματι

παρέχουσιν'

άμα δέ ή μίζις

ύγραίνουσα

τό αίμα θερμαίνουσα και

ποιέει όδόν ρηίτερην τοίσι καταμηνίοισι' μηνίων μή χωρεόντων νοσα γίνεται'

τών δέ κατα­

τά σώματα τών γυναικών

διότι δέ γίνεται έπίνοσα, είρήσεταίμοι

τήσι γυναικείησι

νούσοισιν. Και ταύτα μέν μοι

302

έπίέν

είρέαται


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

στερα όλα τελειώνουν/Οπως όταν χύνουμε κρασί πά­ νω στη φλόγα, στην αρχή η φλόγα φουντώνει για λί­ γο, με την επίχυση του κρασιού, και μεγαλώνει, ύστε­ ρα όμως σβήνει* το ίδιο ακριβώς και στη γυναίκα: φουντώνει στην αρχή με το σπέρμα του άντρα η θερ­ μότητα της και μετά σβήνει. Η ηδονή της γυναίκας κατά τη συνουσία είναι πολύ μικρότερη από την ηδο­ νή του άντρα, κρατάει όμως πολύ περισσότερο από ό,τι σ' εκείνον. Ο λόγος που ο άντρας αισθάνεται με­ γαλύτερη ηδονή είναι ότι σ αυτόν η έκκριση από το υ­ γρό του σώματος γίνεται ξαφνικά, από μια αναταρα­ χή ισχυρότερη από την αναταραχή της γυναίκας. Και κάτι άλλο ενσχέσει με τις γυναίκες: Αν οι γυναίκες έρ­ χονται σε ερωτική σχέση με τους άντρες, η υγεία τους είναι καλύτερη* αλλιώς, είναι λιγότερο καλή. Ο λόγος είναι ότι από τη μια μεριά η μήτρα υγραίνεται κατά τη συνουσία και δεν είναι ξερή (αν η μήτρα είναι ξερή περισσότερο από το κανονικό, συσπάται δυνατά και αυτή η δυνατή σύσπαση προκαλεί πόνο στο σώμα) και από την άλλη η συνουσία, ζεσταίνοντας και υγραίνο­ ντας το αίμα, διευκολύνει τη ροή των εμμήνων. Αν δεν υπάρχει εμμηνορρυσία, το σώμα των γυναικών έχει μεγαλύτερη ροπή προς τις αρρώστιες, τον λόγο όμως γι' αυτή τη μεγαλύτερη ροπή θα τον πω στο έργο μου για τις γυναικείες αρρώστιες. Αυτά είχα να πω για το 9

303


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ές τοΰτο.

-

5 Έπήν δέ μιχθή ή γυνή, ήν μέν μή μέλλη

λήφεσθαι

προς έωυτήν, προς τω έθει χωρέει έξω ή γονή φοτέρων, δκόταν ή γυνή έθελήση'

ήν δέ μέλλη

άπ'αμ­ λήφε-

σθαι, ού χωρέει έξω, αλλ' εμμένει έν τήσι μήτρησιν

ή

γονή. Αί γάρ μήτραι δεξάμεναι και μύσασαι έχουσιν έν έωυτησιν,

άτε είλυσπασθέντος

ίκμάδος, καϊ μίσγεται

τοΰ στόματος

ύπό τής

όμοΰ τό τε άπό τοΰ ανδρός έλθόν

καϊ τό άπό τής γυναικός'και

ήν ή γυνή τόκων

έμπειρος

έη καϊ έννοήση όκόταν ή γονή μή έξέλθη, άλλ ' έμμείνη, είδήσει η ήμερη έλαβεν προς έωυτήν. 6 Έχει δέ οΰτω καϊ τόδε' ότέ μέν ίσχυρότερόν έστι τό μεθιέμενον

άπό τής γυναικός,

ότέ δέ άσθενέστερον' καϊ

τό άτυό τοΰ ανδρός ωσαύτως" καϊ έστι καϊ έν τω άνδρϊ τό θήλυ σπέρμα καϊ τό άρσεν, καϊ έν τη γυναικι ίσχυρότερόν

ομοίως'

δέ έστι τό άρσεν τοΰ θήλεος' ανάγκη ούν

άπό ισχυρότερου σπέρματος γίνεσθαι. Έχει δέ καϊ τόδε ούτω'

ήν μέν άπ' αμφοτέρων

ελση, αρσεν γίνεται

τό σπέρμα

ίσχυρότερόν

ήν οε ασσενες, σηλυ οκοτερον ο αν

304


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ ΠΛΙΑ ΙΟΥ

θέμα αυτό. 5 Αν η γυναίκα δεν πρόκειται να συλλάβει, τότε α­ μέσως μετά τη συνουσία αποβάλλει, κατά τη συνή­ θεια, το σπέρμα και των δύο συντρόφων, όταν το θε­ λήσει* αν όμως πρόκειται να συλλάβει, το σπέρμα δεν αποβάλλεται, αλλά μένει μέσα στη μήτρα. Πραγμα­ τικά, όταν η μήτρα δεχτεί το σπέρμα και κλείσει, φυ­ λάει το σπέρμα μέσα της, γιατί το στόμιο της έχει συσπασθεί από το υγρό, και ό,τι έχει προέλθει από τον άντρα αναμειγνύεται με ό,τι έχει προέλθει από τη γυ­ ναίκα. Αν η γυναίκα έχει πείρα από γέννες και αντι­ ληφθεί ότι το σπέρμα δεν αποβλήθηκε, αλλ' ότι έμει­ νε μέσα της, θα γνωρίζει ποια μέρα ακριβώς συνέλα6 Είναι όμως και κάτι άλλο: Το έκκριμα της γυναί­ κας άλλοτε είναι πιο δυνατό και άλλοτε πιο αδύνατο* το ίδιο ισχύει και για του άντρα το έκκριμα. Επίσης: στον άντρα υπάρχει και το θηλυκό και το αρσενικό σπέρμα* το ίδιο και στη γυναίκα* το αρσενικό είναι ι­ σχυρότερο από το θηλυκό, υποχρεωτικά επομένως το αρσενικό έχει την αρχή του σε ισχυρότερο σπέρμα. Δεν πρέπει όμως να παραλείψουμε και τούτο: Αν οι δύο σύντροφοι προσφέρουν το πιο δυνατό τους σπέρ­ μα, γεννιέται αγόρι* αν όμως προσφέρουν το αδύνατο τους σπέρμα, τότε γεννιέται κορίτσι. Όποιο από τα 305


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

κράτηση κατά πλήθος, εκείνο και γίνεται'

ήν γάρ πολ-

λω πλέον τό ασθενές σπέρμα η τοΰ ισχυρότερου,

κρατέ-

εται τό ισχυρό ν καϊ μιχθέν τω ασθενεί ές θήλυ

περιηνέ-

χθη'

κρατηθή

ήν δέ πλέον έη τό ίσχυρόν τοΰ άσθενέος,

τε τό ασθενές, ές άρσεν περιηνέχθη.'Ώσπερ

εί τις κηρόν

και στέαρ μίζας όμοΰ, πλέον ποιήσας τό στέαρ, προς πυρί, μέχρι μέν ύγρόν έη, ού διάδηλον

τήξειε

γίνεται τό

κρατέον' έπήν δέ παγή, τότ'εμφανές γίνεται, ότι κρατέει τό στέαρ τοΰ κηροΰ κατά πλήθος'

οΰτως έχει και

τοΰ άρσενος και τοΰ θήλεος τής γονής. 7 Ξυμβάλλεσθαι

δέ παρέχει ότι και έν τη γυναικι και

έν τω άνδρι έστι γόνος και θήλεος και άρσενος τοίσι ν έμφανέσι γινομένοισι'

πολλαϊ γάρ γυναίκες ήδη έθηλυ-

τόκησαν παρ'άνδράσιν έλθοΰσαι έκουροτόκησαν' παρ'οίσιν

ιδίοις, παρά δέ έτερους άνδρας και οι άνδρες οι αύτοι

κείνοι

έθηλυτόκεον αί γυναίκες, έτερων γυναικών ές

μίξιν άφικόμενοι, άρσενα γόνον εποίησαν, και οίσιν άρσην γόνος έγίνετο, ές ετέρας γυναίκας μιχθέντες

θήλυν

γόνον εποίησαν. Ούτος ό λόγος έρέει και τον άνδρα και

306


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

δύο επικρατήσει σε ποσότητα, αυτό γίνεται και προσ­ διοριστικό του φύλου: αν η ποσότητα του αδύνατου σπέρματος είναι πολύ μεγαλύτερη από την ποσότητα του δυνατού, το δυνατό νικιέται και, αναμειγνυόμενο με το αδύνατο, καταλήγει σε θηλυκό' αν όμως η πο­ σότητα του δυνατού είναι μεγαλύτερη από την ποσό­ τητα του αδύνατου και νικηθεί το αδύνατο, τότε κα­ ταλήγει σε αρσενικό. Είναι το ίδιο ακριβώς όπως αν αναμείξουμε κερί με λίπος: αν βάλουμε περισσότερο λίπος και λιώσουμε το μείγμα στη φωτιά, θα προσέ­ ξουμε ότι όσο το μείγμα είναι υγρό, δεν φαίνεται κα­ θαρά ποιο από τα δύο συστατικά υπερτερεί* όταν ό­ μως πήξει, τότε πια γίνεται φανερό ότι το λίπος υπερ­ τερεί από το κερί σε ποσότητα. Το ίδιο συμβαίνει και με το αρσενικό και θηλυκό σπέρμα. 7 Από ολοφάνερα γεγονότα μπορεί κανείς να οδη­ γηθεί στο συμπέρασμα ότι και στη γυναίκα και στον άντρα υπάρχει και θηλυκό και αρσενικό σπέρμα. Πολ­ λές, πράγματι, γυναίκες γέννησαν με τους άντρες τους κορίτσια, με άλλους όμως άντρες γέννησαν στη συνέχεια αγόρια. Αλλά και οι ίδιοι εκείνοι άντρες με τους οποίους οι γυναίκες τους γεννούσαν κορίτσια, ό­ ταν πήγαν με άλλες γυναίκες, απόχτησαν αγόρια* αλλά και αυτοί που είχαν αγόρια, όταν πήγαν με άλ­ λες γυναίκες, απόχτησαν κορίτσια/Ολα αυτά θα πουν 307


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

τήν γυναίκα έχε ι ν καϊ θήλυ ν γόνον και άρσενα' μέν γάρ τοΐσιν έθηλυτόκεον, πλέονος

γενομένου

έκρατέετο τό

ίσχυρότερόν,

τού άσθενέος, καϊ εγένετο

παρά δε τοΐσιν εκουροτόκεον, και εγένετο άρσενα' χωρέει

εκράτεε τό

παρά θήλεα'

ίσχυρότερόν,

δε ουκ άει τούτο άπό τού

αύτέου ανδρός ίσχυρόν, ουδέ ασθενές άει, άλλ' άλλοϊον. Καϊ τής γυναικός ούτως έχει' ώς μή

άλλοτε

θαυμάζειν

τάς αυτάς γυναίκας και τους αυτούς άνδρας γόνον και άρσενα και θήλυ ν ποιέειν. Έχει

δέ και τοίσι

κτήνεσιν

ούτω τά περί γονής θήλεος και άρσενος. 8 Καϊ έν σφι ή γονή έρχεται και τής γυναικός και τού ανδρός άπό παντός τού σώματος,

και άπό τών άσθε-

νέων ασθενής και άπό τών ισχυρών ισχυρή' καϊ τω τέκνω ούτως έστιν ανάγκη άποδίδοσθαι.

Και όκόθεν άν

τοΰ σώματος τοΰ ανδρός πλέον έλθη ές τήν γονήν ή τής γυναικός, κείνο κάλλιο ν έοικε τω πατρί'

όκόθεν άν δέ

πλέον έλθη άπό τής γυναικός τοΰ σώματος, κείνο κάλ-

3ο8


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

ότι και ο άντρας και η γυναίκα έχουν και θηλυκό και αρσενικό σπέρμα: σ' αυτούς που αποκτούσαν κορίτσια νικιόταν το δυνατό σπέρμα, επειδή η ποσότητα του α­ δύνατου ήταν μεγαλύτερη, και έτσι γεννιούνταν κορί­ τσια· σ' αυτούς που αποκτούσαν αγόρια νικιόταν το α­ δύνατο σπέρμα, και έτσι γεννιούνταν αγόρια. Ο ίδιος άντρας δεν έχει πάντοτε δυνατό σπέρμα, ούτε πάντο­ τε αδύνατο, αλλά τη μια φορά το ένα, την άλλη φορά το άλλο. Το ίδιο συμβαίνει και στη γυναίκα. Δεν πρέ­ πει λοιπόν να απορούμε που οι ίδιες γυναίκες και οι ί­ διοι άντρες αποκτούν και αγόρια και κορίτσια. Το ί­ διο, βέβαια, συμβαίνει και στα ζώα σε ό,τι αφορά το θηλυκό και το αρσενικό σπέρμα. 8 Στη μήτρα το σπέρμα και της γυναίκας και του ά­ ντρα φτάνει από ολόκληρο το σώμα, αδύνατο από τα αδύνατα μέρη, δυνατό από τα δυνατά: τα στοιχεία αυτά προσδιορίζουν υποχρεωτικά και το παιδί. Αν α­ πό κάποιο μέρος του σώματος του άντρα προέλθει με­ γαλύτερη ποσότητα σπέρματος από ό,τι από το αντί­ στοιχο μέρος του σώματος της γυναίκας, σ' αυτό το μέρος το παιδί παρουσιάζει* μεγαλύτερη ομοιότητα προς τον πατέρα* αν, πάλι, από κάποιο μέρος του σώ­ ματος της γυναίκας προέλθει μεγαλύτερη ποσότητα σπέρματος, το μέρος αυτό του παιδιού παρουσιάζει μεγαλύτερη ομοιότητα προς τη μητέρα. Δεν είναι, 309


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

λιον έοικε τη μητρί

Έστι δέ ουκ άνυστόν πάντα τη μη-

τρι έοικέναι, τω δέ πατρϊ μηδέν, ή τό εναντίον ουδέ μηδετέρω

έοικέναι μηδέν

άλλ'

άμφοτέροισιν

νάγκη τίς έστιν έοικέναι τινί, είπερ άρα άπ' τών σωμάτων

τό σπέρμα χωρέει ές τό

δ άν πλέον ξυμβάληται 1

χωρίων

τούτου, α­

αμφοτέρων

τέκνον/Οκότερος

ές τό έοικέναι και άπό

πλεόνων

τοΰ σώματος, κείνω τά πλείονα έοικε' καϊ έστιν

δτε θυγάτηρ γενομένη τά πλείονα έοικε κάλλιον

τω πα­

τρι ή τη μητρί, καϊ κοΰρος γενόμενος έστιν δτε

κάλλιον

έοικε τη μητρϊ ή τω πατρί. Καϊ ταΰτάμοι

τοσαΰτα

έστιν ιστορία τω προτέρωλόγω,

καϊ

ότι ένεστι και έν τη γυ­

ναικι καϊ έν τω άνδρϊ καϊ κουρογονίη καϊ 9

Γίνεται

δέ καϊ τόδε' έστιν δτε τά τέκνα λεπτά

άσθενέα γίνεται, έκ πατρός καϊ μητρός ισχυρών έόντων' κήν μέν πολλών παιδιών

θηλυγονίη.

τοιούτον γένηται,

παχέων

έ νόσησε τό έμβρυο ν, καϊ άπό τής μητρός καϊ διά τούτο ασθενές έγένετο'

3ΐο

τε καϊ

ήδη γενομένων

δήλον ότι έν τησι

αύτοΰ έξω παρηει, τών μητρέων

καϊ

μήτρησιν

τι τής

χανουσέων

τών αυξης

μάλλον,

νοσέει δέ τών ζώων

ϊ-


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

πάντως, δυνατό το παιδί να μοιάζει σε όλα με τη μη­ τέρα και σε τίποτε με τον πατέρα, ή σε όλα με τον πα­ τέρα και σε τίποτε με τη μητέρα, ή σε τίποτε με κανέ­ ναν από τους δύο* υποχρεωτικά το παιδί μοιάζει σε κάτι και με τον έναν και με τον άλλον, αφού το σπέρ­ μα έρχεται στο παιδί και από τους δύο. Το παιδί μοιάζει περισσότερο με εκείνον από τους δύο γονείς, ο οποίος συνεισφέρει περισσότερο στην ομοιότητα και α­ πό περισσότερα μέρη του σώματος.Έτσι συμβαίνει ώ­ στε μερικές φορές, μολονότι το παιδί είναι κορίτσι, να μοιάζει πιο πολύ με τον πατέρα παρά με τη μητέρα, και άλλες πάλι φορές, μολονότι το παιδί είναι αγόρι, να μοιάζει περισσότερο με τη μητέρα παρά με τον πα­ τέρα. Όλα αυτά εγώ τα θεωρώ πρόσθετες στον προη­ γούμενο λόγο μου αποδείξεις ότι και η γυναίκα και ο άντρας γεννούν και αγόρια και κορίτσια. 9 Υπάρχει όμως και κάτι άλλο: Μερικές φορές γεν­ νιούνται αδύνατα και ασθενικά παιδιά από πατέρα και μητέρα ευτραφείς και δυνατούς. Αν γεννηθεί ένα τέ­ τοιο παιδί ύστερα από πολλά άλλα κανονικά παιδιά, είναι φανερό ότι το έμβρυο αρρώστησε μέσα στη μή­ τρα και ότι ένα μέρος της τροφής του ξέφυγε από τη μητέρα, επειδή η μήτρα της ήταν ανοιχτή περισσότε­ ρο από το κανονικό* νά λοιπόν γιατί το παιδί γεννή­ θηκε ασθενικό -όλοι, βέβαια, οι ζωντανοί οργανισμοί 3ΐι


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

χαστον χατά τήν ίσχύν έωυτοΰ.'Ήν

δέ πάντα τά γενό­

μενα παιδία άσθενέα εη, αί μήτραι αίτιαί είσι,

στενότε-

ραι έοΰσαι τού χαιρού' ήν γάρ μή έχη εύρυχωρίην

ένθα

τό έμβρυον θρέφεται, άνάγχη έστιν αυτό λεπτόν

γενέ­

σθαι, άτε ούχ έχον τη αύξη τήν αυτήν εύρυχωρίην'

ή ν δέ

έχη εύρυχωρίην τοχέωνμέγα τις σίχυον προσεόντα

χαι μή νοσήση, έπιειχές έστι

τέχνον γενέσθαι.Έχει ήδη άπηνθηχότα, τω σιχυηλάτω,

μεγάλων

δέ ούτως, ώσπερ εί

έόντα

δέ νεογνόν

χαι

θείη ές άρυστήρα, έσται

τού

άρυστήρος τω χοίλω ίσος χαι όμοιος' ή ν δέ τις ές άγγος θη μέγα,

ό τι έπιειχές

έστι σίχυον χαδέειν,

άλλά

μή

πολλω χάρτα μέζον τής φύσιος τού σιχύου, ίσος έσται ό σίχυος τού άγγεος τω χοίλω χάι όμοιος' ερίζει γάρ έν τη αύξη τω χοίλω τού άγγεος. Σχεδόν

δέ ειπείν χαι

πάντα

τά ψυόμενα ούτως έχει, όχως άν τις χαταναγχάση

αυτά.

Ούτω δή χαι τω παιδίω, ήν μέν εύρυχωρίη αύξη, μέζον γινεται'

ήν δέ στενοχωρίη,

312

οί έη έν τη

έλασσον.


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

αρρωσταίνουν ανάλογα με τη δύναμη που έχουν. Αν όμως όλα τα παιδιά γεννιούνται ασθενικά, υπεύθυνη είναι τότε η μήτρα, που είναι στενότερη από το κανο­ νικό. Γιατί αν δεν είναι αρκετός ο χώρος όπου θα ανα­ πτυχθεί το έμβρυο, αναγκαστικά θα γίνει αδύνατο, α­ φού δεν θα έχει τον απαραίτητο για την ανάπτυξη του χώρο. Αν όμως έχει ικανοποιητικό χώρο και δεν αρ­ ρωστήσει, είναι λογικά αναμενόμενο από εύσωμους γονείς να γεννηθεί εύσωμο παιδί. Είναι το ίδιο όπως όταν βάζουμε σε στενό δοχείο αγγουριά που δεν είναι πια στον ανθό της, είναι όμως ακόμη μικρή και ανα­ πτύσσεται στο φυτώριο της: η αγγουριά αυτή θα πά­ ρει το μέγεθος και το σχήμα τού μέσα μέρους του συ­ γκεκριμένου δοχείου· αν όμως τη βάλουμε σε μεγάλο δοχείο, τέτοιο που να μπορεί να τη χωρέσει, να μην ξεπερνάει όμως κατά πολύ το φυσικό μέγεθος μιας αγγουριάς, θα πάρει το μέγεθος και το σχήμα τού μέ­ σα, μέρους του καινούργιου αγγείου, επειδή κατά την ανάπτυξη του το φυτό ανταγωνίζεται την κοιλότητα του δοχείου. Γενικά μπορούμε να πούμε ότι όλα τα φυτά συμπεριφέρονται σύμφωνα με τους όρους που τους επιβάλλουμε. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και με το παιδί: αν το παιδί έχει αρκετό χώρο κατά τη φάση της ανάπτυξης του, γίνεται μεγαλύτερο* αν, αντίθετα, έ­ χει στενότητα χώρου, γίνεται μικρότερο. 313


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

10 Τό δέ πηρωθέν έν τησι μήτρησι παιδίον φημί αυτό ή φλασθέν πηρωθήναι

τής μητρός

πληγείσης

έμβρυο ν, ή πεσούσης, ή άλλου τινός βίαιου προσγενομένου

τη μητρί'

ται τό παιδίον'ήν υμένοςραγέντος

κατά τό παθήματος

ήν δέ φλασθή, ταύτη

δέ μάλλον

πηρού-

φλασθή τό έμβρυον, του

τοΰ περιέχοντος

αυτό φθείρεται τό έμ-

βρυον' ή έτέρω τρόπω τοιωδε πηροΰται τά παιδία,

έπήν

έν τήσι μήτρησι κατά τό χωρίον καθ' ό τι και έπηρώθη στενό ν έη, ανάγκη έν στενω κινευμένου πηροΰσθαι κατ εκείνο τό χωρίον' 3

τοΰ

σώματος

ώσπερ καϊ τών δέν­

δρων άσσα έν τη γη έόντα μή έχει εύρυχωρίην, ύπό λίθου ή ύπό τευ άλλου άποληφθη, άνατέλλον λιόν γίνεται, ή τη μέν παχύ, τη δέ λεπτόν'

άλλ' σκο-

ούτω δή έχει

καϊ τό παιδίον, ήν έν τησι μήτρησι κατά τι τοΰ σώματος στενότερο ν έη τό έτερον τοΰ ετέρου. 11

Ότι δέ πεπηρωμένων

ανθρώπων

τά παιδία, ώς έπι τό πλείστον αριθμόν πάντα τό πεπηρωμένον

314

ύγιέα

γίνονται

συμβαίνει* έχει γάρ τον τω ύγιεΐ' έπήν δέ τί οι


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

ΙΟ Αν το παιδί παρουσιάσει κάποια παραμόρφωση μέσα στη μήτρα, η γνώμη μου είναι ότι αυτό οφείλε­ ται σε θλάση, είτε γιατί η μητέρα δέχτηκε κάποιο χτύπημα στην περιοχή που βρίσκεται το έμβρυο, είτε γιατί έπεσε, είτε γιατί έπαθε κάποια άλλη βίαιη κά­ κωση. Αν υπήρξε θλάση, η παραμόρφωση παρουσιά­ ζεται σ' αυτό ακριβώς το σημείο. Αν η θλάση είναι με­ γαλύτερη, σπάζει η μεμβράνη που περιβάλλει το έμ­ βρυο και αυτό αποβάλλεται. Τα παιδιά όμως παρα­ μορφώνονται και με άλλον τρόπο, τον εξής: αν υπάρ­ χει στενότητα χώρου εκεί που το έμβρυο παραμορφώ­ θηκε, τότε η παραμόρφωση στο συγκεκριμένο σημείο είναι το αναγκαστικό αποτέλεσμα του ότι το έμβρυο κινιόταν σε τόσο στενό χώρο. Είναι το ίδιο με αυτό που συμβαίνει και στα δέντρα: όσα δεν έχουν αρκετό χώρο στο χώμα, αλλά εμποδίζονται από μια πέτρα ή από κάποιο άλλο εμπόδιο, στραβώνουν, καθώς μεγα­ λώνουν, ή γίνονται χοντρά σ' ενα σημείο και λεπτά σε άλλο. Το ίδιο συμβαίνει και στο παιδί, αν κάποιο μέ­ ρος της μήτρας σφίγγει με τη στενότητα του ένα ση­ μείο του σώματος του περισσότερο από ένα άλλο. 11 Να γεννιούνται υγιή παιδιά από παραμορφωμέ­ νους γονείς, είναι κάτι που συμβαίνει τις περισσότερες φορές. Ο λόγος είναι ότι το παραμορφωμένο μέρος έ­ χει από κάθε άποψη την ίδια σύσταση με το υγιές. Αν 315


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

νόσημα προσπέστ] και τού υγρού αυτού, αφ ού τό σπέρ­ 1

μα γίνεται,

τέσσαρες ίδέαι έούσαι, όκόσαι έν φύσει υ­

πήρξαν, τήν γονήν ούχ όλην παρέχουσιν, δέ τό κατά τό πεπηρωμένον,

άσθενέστερον

ού θαύμα δέ μοι δοκέει εί­

ναι καϊ πηρωθήναι, καθάπερ ό τοκεύς. Ταύτα δέ μοι ές τούτο είρέαται'

άναβήσομαι

γον δν έλεγον.

3ΐ6

δ' αύθις οπίσω ές τον λό-


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

όμως ένα άτομο αρρωστήσει, με αποτέλεσμα, από τα τέσσερα είδη υγρού που υπάρχουν μέσα του εκ φύσε­ ως και από τα οποία προέρχεται το σπέρμα, να μην προσφέρεται πλήρες σπέρμα, αλλά ελλιπές κατά το παραμορφωμένο μέρος, δεν είναι κατά τη γνώμη μου παράδοξο, το παιδί να παρουσιάσει την ίδια με τον γο­ νέα του παραμόρφωση. Αυτά είχα να πω για το θέμα αυτό. Θα επανέλθω λοιπόν τώρα στο θέμα για το οποίο μιλούσα.

317


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ΣΧΟΛΙΑ ι. Η αναφορά-γίνεται, προφανώς, στον σταθερό, αναλλοίωτο και υποχρεωτικό για όλα τα όντα νόμο της φύσης. 2. Η , κατά κάποιον τρόπο μετεωριζόμενη εκτός αμέσων συμ­ φραζομένων, αποφθεγματική αυτή αρχική φράση του κειμένου μπορεί πράγματι, όπως υποστηρίχθηκε, να δείχνει επίδραση της ρητορικής. 3- Δύο θεωρίες για την προέλευση του σπέρματος μοιάζει, πράγματι, να συνδυάζονται εδώ: κατά την πρώτη το σπέρμα έ­ χει την αρχή του σε ολόκληρο το σώμα* κατά τη δεύτερη έχει την αρχή του στον εγκέφαλο και στον νωτιαίο μυελό. 4· Λεπτομερειακός λόγος γίνεται για την περίπτωση αυτή στο κεφάλαιο 22 του έργου Περί αέρων υδάτων τόπων : ο λόγος εί­ ναι εκεί για τους Αναριείς Σκύθες, η αγονία των οποίων αποδί­ δεται σ' αυτήν ακριβώς την εγχείρηση. 5· Βλ. στον 30 τόμο της έκδοσης μας σ.. 3 8 8 εξ. 6. Όπως παρατηρεί ο Κ. }ο!γ, η παρατήρηση ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, δεδομένου ότι ορισμένα αρχαία ελληνι­ κά κρασιά ήταν πολύ πλούσια σε οινόπνευμα.

3ΐδ


ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

319


I (12)

Ην ή γονή μείνγ] άπ' άμφοΐν έν τήσι

τής γυναικός, πρώτον μέν μίσγεται

ομού, άτε τής γυ­

ναικός ουκ άτρεμεούσης, και αθροίζεται και Θερμαινομένη/Έπειτα σα, [έπειτα] ματος

μήτρησι παχύνεται

πνεύμα ϊσχει, άτε έν θερμώ έοΰ-

τής μητρός πνεούσης, έπειτα δέ τού πνεύ­

όταν πλησθή,

οδό ν οι αυτό έωυτω έξω

ποιέει

κατά μέσον τής γονής, -η τό πνεύμα έξεισιν" όταν δέ οδός γένηται τω πνεύματι έξω θερμώ έόντι, αύθις έτερον φυχρόν εισπνέει άπό τής μητρός' παντός τού χρόνου....

και τούτο ποιέει

διά

Τοΰτο δέ γίνεται και έπι τών ξύ­

λων και έπι τών φύλλων και βρωτών και ποτών θερμαίνεται ισχυρώς. ... πάντα γάρ όκόσα

θερμαίνεται,

πνεύμα άφίησι, και έτερον φυχρόν κατά τοΰτο άφ' ού τρέφεται.

320

όκόσα άντισπά,


ι (12) Αν το σπέρμα των δύο γονέων μείνει μέσα στη μήτρα της γυναίκας, στην αρχή γίνεται η ανάμει­ ξη του ενός με το άλλο, δεδομένου ότι η γυναίκα δεν μένει ακίνητη· ύστερα, με την επίδραση της θερμότη­ τας, γίνεται η συμπύκνωση και η πήξη του* στη συνέ­ χεια, και επειδή βρίσκεται σε ζεστό μέρος και η μητέ­ ρα αναπνέει, παίρνει αέρα, και όταν γεμίσει αέρα, αυ­ τός δίνει διέξοδο στον εαυτό του και, μέσα από το σπέρμα, βγαίνει έξω" όταν ο αέρας, που είναι ζεστός, βγει έξω, μπαίνει πάλι μέσα άλλος, κρύος αέρσς από τη μητέρα, και αυτό γίνεται συνεχώς.... Το ίδιο ακρι­ βώς γίνεται και στα ξύλα, στα φύλλα, στα φαγητά, στα ποτά, σε ό,τι ζεσταίνεται πολύ.... Ό,τι, πράγμα­ τι, ζεσταίνεται, αναδίδει αέρα, και ύστερα έλκει στη θέση του άλλον, κρύο αέρα, από τον οποίο και τρέφε­ ται. 321


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

Καϊ αύταί μοι άνάγκαι

προηγμέναι

θερμαινόμενη εν τησιμήτρησι

είσίν, ότι ή γονή

πνεύμα ίσχει καϊ

άφίησιν'

άμα δε και άπό τής μητρός πνεούσης πνοή ν ίσχει και ή γονή'

όκόταν γάρ ή μήτηρ

φυχρόν έλκυση ές έωυτήν

άπό τού ήέρος, έπαυρίσκεται

ή γονή' θερμή δέ έστιν άτε

δή έν θερμώ έοΰσα' και τότε δή πνεύμα ίσχει καϊ άφίησι. Και ή γονή υμενούται φυσωμένη' περιτέταται αυτήν τό έξωθεν, συνεχές γινόμενον, ώσπερ έπ' άρτω όπτωμένω, ύμενοειδές'

θερμαινόμενος

γάρ άμφ'

άτε γλίσχρον

λεπτό ν έξίσταται

έόν,

έπιπολής

γάρ και φυσώμενος ό άρτος

αιρετά Γ η δ' άν φυσάται, κείνη τό υμενοειδές

γίνεται.

Τη δέ γονη θερμαινόμενη και φυσωμένη πάση ύμήν έ­ ξωθεν

περιγίνεται,

πνεύματι

κατά

δέ τό μέσον

τής γονής

δίοδος και έξω καϊ έσω γίνεται διά τού ύμέ-

νος' καϊ ταύτη τού ύμένος απέχει τι λεπτόν} γονής έν αύτοίσιν όλίγιστόν στρογγυλή

τω

καϊ

έστιν' αύτη δέ ή άλλη

τής γονή

έστιν έν ύμένι.

2 (13) Καϊ μήν έξ ημέρας μείνασαν έν τη γαστρϊ

322

γο-


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

Έφερα όλα αυτά τα παραδείγματα με τη λογική ε­ πιβολή που περιέχουν, για να αποδείξω ότι το σπέρ­ μα, καθώς ζεσταίνεται μέσα στη μήτρα, έχει αέρα, και τον αποβάλλει συγχρόνως όμως το σπέρμα έχει αέρα και από τη μητέρα που αναπνέει* όταν, πράγματι, η μητέρα αναπνέει κρύο αέρα, επωφελείται και το σπέρ­ μα* ζεστό, πάλι, είναι το σπέρμα, επειδή, φυσικά, βρί­ σκεται σε ζεστό μέρος - τότε λοιπόν έχει αέρα, και τον αποβάλλει. Το σπέρμα, φουσκώνοντας από τον αέρα, αποκτά γύρω του μια μεμβράνη: η μεμβράνη αυτή το περιβάλλει εξωτερικά και είναι συνεχής, επειδή είναι γλοιώδης -ακριβώς όπως στο ψωμί που ψήνεται α­ πλώνεται στην επιφάνεια του ένα λεπτό στρώμα σαν μεμβράνη: καθώς ζεσταίνεται και φουσκώνει από τον αέρα, το ψωμί «ανεβαίνει» και, ακριβώς στο σημείο που φουσκώνει, σχηματίζεται η μεμβράνη. Έτσι και το σπέρμα: καθώς ζεσταίνεται και φουσκώνει από τον αέρα, τυλίγεται ολόκληρο εξωτερικά από μια μεμβρά­ νη* μέσα από το σπέρμα υπάρχει ένα πέρασμα για τον αέρα -από έξω προς τα μέσα και από μέσα προς τα έ­ ξω- διαμέσου της μεμβράνης* σ' αυτό το σημείο της μεμβράνης ξεχωρίζει κάτι λεπτό: εκεί βρίσκεται μια πολύ μικρή ποσότητα σπέρματος* όλο το υπόλοιπο σπέρμα βρίσκεται σαν μια σφαίρα μέσα στη μεμβράνη. 2 (13) Ο ίδιος εγώ είδα σπέρμα που είχε μείνει έξι 8

323


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

νήν και έξω πεσοΰσαν αυτός είδον' καϊ όκοίη μοι έφαίνετο έν τη γνώμη τότε, άπ' εκείνων τά λοιπά ποιεΰμαι'

τεκμήρια

ώς δέ είδον τήν γονήν έκταίην έοΰσαν έγώ

διηγήσομαι.

Γυναικός

οίκείης μουσοεργός

ήν

πολύτι­

μος, παρ' άνδρας φοιτέουσα, ήν ουκ έδει λαβείν έν γαστρί, όκως μή ατιμότερη έη' ήκηκόει δέ ή

μουσοεργός

όκοΐα αί γυναίκες λέγουσι

έπήν

γυνή

μέλλη λήφεσθαι έν γαστρί, ούκ εξέρχεται ή γονή,

άλλ'

ένδον μένει* αίεί, καίκως

ταύτα

προς άλλήλας'

άκούσασα

ξυνήκε καϊ

έφύλασσεν

ήσθετο ούκ έξιούσαν τήν γονήν, καϊ έφρασε

τη δεσποίνη, καϊ ό λόγος ήλθεν έως έμέ' καϊ έγώ άκου­ σας έκελευσάμην πτάκις

αυτήν προς πυγήν πηδήσαι^ καϊ έ-

ήδη έπεπήδητο,

καϊ ή γονή κατερρύη έπι τήν

γήν, καϊ φόφος εγένετο, κάκείνη δέ ίδούσα έθεήτο καϊ έθαύμασεν. Όκοίον δέ ήν έγώ έρέω, οίον εί τις ώοΰ ώμού τό έξω λεπύριο�� περιέλοι, έν δέ τω ένδον ύμένι τό ένδον ύγρόν διαφαίνοιτο'

ό τρόπος μέν τις ήν τοιούτος

ειπείν' ήν δέ καϊ έρυθρόν καϊ στρογγύλον'

324

άλις

έν δέ τω ύμένι


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

μέρες στη μήτρα και ύστερα έπεσε έξω. Από τις εντυ­ πώσεις που μου άφησε τότε, αντλώ τις σκέψεις που α­ κολουθούν εδώ. Ας διηγηθώ όμως πρώτα πώς μπόρε­ σα να δω εκείνο το σπέρμα των έξι ημερών. Μια γνω­ στή μου είχε στο σπίτι της μια πολύ αξιόλογη τρα­ γουδίστρια, η οποία είχε σχέσεις με άντρες, δεν έπρε­ πε όμως να μείνει έγκυος, για να μη χάσει το καλό ό­ νομα που είχε. Αυτή λοιπόν η τραγουδίστρια είχε α­ κούσει όλα αυτά που λένε οι γυναίκες μεταξύ τους: πως αν μια γυναίκα είναι να μείνει έγκυος, το σπέρμα δεν βγαίνει έξω, αλλά μένει μέσα στη μήτρα/Οταν ά­ κουσε αυτά τα λόγια, κατάλαβε το νόημα τους και τα είχε συνεχώς στο μυαλό της, και όταν κάποτε πρόσε­ ξε ότι το σπέρμα δεν έβγαινε από μέσα της, το είπε στην οικοδέσποινα της, και έτσι ο λόγος έφτασε ως ε­ μένα. Εγώ, όταν τα άκουσα όλα αυτά, τη συμβούλε­ ψα να πηδήξει έτσι ώστε οι φτέρνες της να ακουμπή­ σουν στους γλουτούς της. Πήδηξε έτσι εφτά φορές, και τότε το σπέρμα χύθηκε καταγής, κάνοντας μάλιστα μεγάλο θόρυβο. Εκείνη το είδε και κοίταζε απορημέ­ νη. Θα σας πω πώς ήταν ακριβώς: έμοιαζε με ένα ω­ μό αβγό που του αφαίρεσαν το κέλυφος και μέσα από την εσωτερική μεμβράνη φαίνεται το μέσα υγρό. Τέ­ τοια ήταν με δυο λόγια η εμφάνιση του* ήταν, επίσης, κόκκινο και είχε σχήμα σφαιρικό, ενώ μέσα στη μεμ325


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

έφαίνοντο ένεοΰσαι ίνες λευχαι χαι παχεΐαι,

είλημέναι

3

ξύν ίχώρι παχέι χαι έρυθρω, χαι άμφι τον υμένα έξωθεν αίμάλωπες''χατά δ τίμοι

δε τό μέσον τοΰ ύμένος απείχε λεπτόν

έδόχεεν είναι ομφαλός, χάχείνφ την πνοήν χαι

εϊσω χαι έξω ποιέεσθαι

τό πρώτον'^χαι

χείνου έτέτατο άπας περιέχων

ό ύμήν εξ έ-

τήν γονήν.

Τοιαύτηνμεν

εγώ είδον έχταίην ουσαν τήν γονήν. Έρέω δε χαι άλλην διάγνωσιν

ολίγον

έπι τούτω ύστερον* έμφανέα

παντι

τω βουλομένω

είδέναι τούτου πέρι, χαι ίστόριον

παντι

τω έμφ λόγω,

ότι εστίν αληθής,

περι τοιούτου πράγματος.

ώς ειπείν άνθρωπο ν

Καϊ ταύτα μέν ές τούτο μοι

είρηται. 6 (17) Η δέ σαρξ αύξομένη

ύπό τού

πνεύματος

άρθρούται, χαι έρχεται έν αύτέγ} έχαστον τό όμοιον ώς τό όμοιον, τό πυχνόν ώς τό πυχνόν, το αραιό ν ώς τό

326


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

βράνη φαίνονταν άσπρες και χοντρές ίνες περιτυλιγ­ μένες με ένα πηχτό κόκκινο υγρό* εξωτερικά, γύρω α­ πό τη μεμβράνη, υπήρχαν θρόμβοι αίματος· στη μέση της μεμβράνης ξεχώριζε κάτι λεπτό, που μου έδωσε την εντύπωση ότι ήταν ο ομφάλιος λώρος: μέσω αυ­ τού μου φάνηκε ότι γινόταν στην αρχή η εισπνοή και η εκπνοή του σπέρματος· από κει ξεκινούσε επίσης και ολόκληρη η μεμβράνη που περιέβαλλε το σπέρμα. Τέ­ τοιο ήταν το σπέρμα των έξι ημερών που είδα ο ίδιος προσωπικά. Λίγο παρακάτω θα δώσω άλλη μια, δί­ πλα σ' αυτήν, παρατήρηση μου, χρήσιμη για καθέναν που θέλει να είναι πληροφορημένος για τα θέματα αυ­ τά, αλλά και αποδεικτική του ότι είναι σωστά αυτά που είπα —στον βαθμό, φυσικά, που μπορεί να το υπο­ στηρίξει αυτό ένας άνθρωπος που μιλάει για τέτοια θέματα. Αυτά είναι όσα είχα να πω για το ότι το σπέρμα βρίσκεται μέσα σε μια μεμβράνη και για το ό­ τι εισπνέει και εκπνέει. 3(14) Για τα θέματα των κεφαλαίων που δεν μεταφράζονται εδώ βλ. παραπάνω σ. 28/ εξ.

6 (ιγ) Η σάρκα, αναπτυσσόμενη με την επίδραση της πνοής, αρχίζει να χωρίζεται σε διαρθρωμένα με­ ταξύ τους μέλη* το κάθε στοιχείο μέσα της πηγαίνει προς το όμοιο του: το πυκνό προς το πυκνό, το αραιό 327


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

άραιόν, τό ύγρόν ώς τό ύγρόν' και έκαστον έρχεται χώρην όσ'άπό

ες

ίδίην κατά τό ξυγγενές, άφ' ου καϊ εγένετο, καϊ πυκνών εγένετο πυκνά έστι, καϊ όσα άπό

ύγρά' καϊ τάλλα κατά τον αυτόν λόγον

υγρών

γίνεται έν τή

αυξήσει. Καϊ τά όστέα σκληρύνεται ύπό τής θέρμης πηγνύμενα' καϊ δή καϊ διοζοΰται ώς δένδρον' καϊ άρθροΰται άμεινον καϊ τά είσω τοΰ σώματος καϊ τά έξω' καϊ ή τε κεφαλή γίνεται άφεστηκυία βραχίονες

καϊ οί πήχεες

σκέλεα διίσταται

άπό τών ώμων,

καϊ οί

άπό τών πλευρέων'

άπ'αλλήλων'

καϊ τά νεύρα

ται άμφϊ τάς φύσιας τών άρθρων καϊ

καϊ

τά

έπαΐσσε-

αύτοστομούται'

καϊ ή ρις καϊ τά ούατα αφίσταται έν τήσι σαρξι καϊ τετρήνεται'καϊ

οί οφθαλμοί έμπίπλανται

καϊ τό αίδοΐον σπλάγχνα

δήλον

γίνεται

υγρού καθαρού'

όκότερόν

έστι' καϊ

διαρθροΰται' καϊ δή καϊ τοΐσιν άνω τήν πνό-

ην ποιέεται τω τε στόματι καϊ τή ρινί, και ή τε φυσήται, καϊ τά έντερα καταφυσώμενα έπιλαμβάνει

τά

κοιλίη

κατά τό άνωθεν

τήν διά τοΰ ομφαλού πνοήν καϊ

άμαλδύνει,

καϊ ές τον κύσσαρον οδός γίνεται άπό τής κοιλίης

καϊ

τών εντέρων έξω καϊ ές τήν κύστιν οδός έξω. ... 7 ( ΐ 8 ) Καϊ γέγονεν ήδη παιδίον, καϊ ές τοΰτο εται τό μέν θήλυ έν τεσσαράκοντα μακρότατον,

άφικνέ-

ήμέρ-ησι καϊ δύο τό

τό δέ άρσεν έν τριήκοντα ήμέρησι τό μα-

3


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

προς το αραιό, το υγρό προς το υγρό -το καθένα στον ξεχωριστό δικό του τόπο, κατά τη συγγένεια ανάλο­ γα με την προέλευση του: όσα προήλθαν από πυκνά στοιχεία, είναι πυκνά, όσα από υγρά, υγρά, και όλων . των υπόλοιπων η ανάπτυξη ακολουθεί την ίδια διαδι­ κασία. Τα κόκαλα σκληραίνουν πήζοντας κάτω από την επίδραση της θερμότητας. Το κύημα διακλαδίζε­ ται ακριβώς όπως ένα δέντρο. Τα εσωτερικά όπως και τα εξωτερικά μέρη του σώματος διαρθρώνονται καλύ­ τερα. Το κεφάλι αποχωρίζεται από τους ώμους, οι βραχίονες και οι πήχεις από τα πλευρά" τα σκέλη α­ ποχωρίζονται το ένα από το άλλο τα νεύρα απλώνο­ νται πάνω στις αρθρώσεις και δένονται εκεί* η μύτη και τα αφτιά αποχωρίζονται από τη σάρκα και δια­ τρυπώντας τα μάτια γεμίζουν με ένα διάφανο υγρό" γίνεται ευδιάκριτο το φύλο" τα σπλάχνα διαρθρώνο­ νται και αυτά: τα επάνω αναπνέουν από το στόμα και τη μύτη, η κοιλιά γεμίζει επίσης από αέρα, τα έντερα, φουσκώνοντας από πάνω, κλείνουν την μέσω του ομ­ φάλιου λώρου αναπνοή και την καταργούν δημιουρ­ γείται επίσης έξοδος από την κοιλιά και τα έντερα μέ­ σω του πρωκτού και άλλη μια μέσω της κύστης.... 7 (ιδ) Το παιδί έχει ήδη διαμορφωθεί: στην κατά­ σταση αυτή το κορίτσι φτάνει το πολύ σε σαρανταδύο μέρες, ενώ το αγόρι το πολύ σε τριάντα μέρες: μέσα σ' 8

329


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

κρότατον'

ώς γάρ έπι πολύ ξυμβαίνει έν τούτω

νω ή όλίγω μείονι ή όλίγω πλείονι ταύτα

τώχρό-

διαρθρούσθαι.

Καϊ γάρ ή κάθαρσις γίνεται τήσι γυναιξί μετά τον τόκον ώς έπι τό πολύ, έπι μέν τη κούρη ήμέρησι τα και δύο' ούτως ή χρονιωτάτη

τεσσαράκον-

και τελείη,

δ'άν εΐηκαι έν είκοσι και πέντε ήμέρησιν,

ακίνδυνος

είκαθαίροιτο'

έπι δέ τω κούρω ή κάθαρσις γίνεται ήμέρησι ούτως ή χρονιωτάτη

τριήκοντα'

καϊ τελείη, ακίνδυνος δ άν είη και 1

έν είκοσιν ήμέρησιν, εί καθαίροιτο'

τού δέ ύστατου

νου ελαχίστη χωρέει ή κάθαρσις' έπι δέ τήσι

χρό­

νεωτέρησιν

έλάσσοσιν ήμέρησι καθαίρεται, έπι δέ τη σι πρεσβυτέρησι πλείοσι. Μάλιστα

δέ πονέονται αί γυναίκες έν τω τόκω

καϊ έν τοίσι λοχίοισιν

αί πρωτότοκοι, και αί έλάσσω

τοκυίαι τών πλείω τετοκυιέων μάλλον

πονέονται.

10 (2 ι ) Όταν δέ δή τά άκρα τού σώματος διού όζωθη έξω, και οί όνυχες και αί τρίχες

τρεις μήνες,

...

τού παι­ έρριζώθη-

σαν, τότε δή και κινέεται, και ό χρόνος ές τούτο τω μέν άρσενι

τε-

γίνεται

τη δέ θηλείη τέσσαρες'

ώδε

γάρ ώς έπι τό πλείστον ξυμβαίνει' έστι δ'ά και πρόσθεν

33ο


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

αυτό το χρονικό διάστημα —λίγο λιγότερο ή λίγο πε­ ρισσότερο- γίνεται κανονικά η διάρθρωση τους. Η κά­ θαρση, πράγματι, των γυναικών μετά τον τοκετό διαρκεί κανονικά σαρανταδύο μέρες σε περίπτωση κο­ ριτσιού (αυτή είναι η μεγαλύτερη διάρκεια για μια ο­ λοκληρωμένη κάθαρση, δεν θα υπήρχε όμως κανένας κίνδυνος και αν ολοκληρωνόταν σε εικοσιπέντε μέρες)· σε περίπτωση αγοριού η κάθαρση ολοκληρώνεται σε τριάντα μέρες (αυτή είναι η μεγαλύτερη διάρκεια για μια ολοκληρωμένη κάθαρση, δεν θα υπήρχε όμως κα­ νένας κίνδυνος και αν ολοκληρωνόταν σε είκοσι μέ­ ρες). Προς το τέλος αυτών των χρόνων η ποσότητα των λοχίων είναι ελάχιστη. Στις πιο νέες γυναίκες η κάθαρση διαρκεί λιγότερες μέρες, στις μεγαλύτερες περισσότερες. Στον τοκετό και στη λοχεία υποφέρουν περισσότερο οι γυναίκες που γέννησαν για πρώτη φο­ ρά* επίσης οι γυναίκες που γέννησαν λιγότερες φορές υποφέρουν περισσότερο από τις γυναίκες που γέννη­ σαν περισσότερες φορές.... ΙΟ (2ΐ)Όταν τα άκρα του σώματος του παιδιού δια­ κλαδωθούν εξωτερικά και έχουν φυτρώσει τα νύχια και τα μαλλιά, τότε αρχίζει και η κίνηση του εμβρύου μέσα στη μήτρα· αυτό για το αγόρι γίνεται στους τρεις μήνες, για το κορίτσι στους τέσσερεις. Αυτός είναι, βέ­ βαια, ο γενικός κανόνας, υπάρχουν όμως και παιδιά 331


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

τών παιδιών

τουτέου τοΰ χρόνου κινέεται. Κινέεται

πρόσθεν τό άρσεν, ότι έστιν ίσχυρότερόν τοΰ πρόσθεν πήγνυται

δέ

θήλεος'και

τό άρσεν, άπό γάρ ισχυρότερης

και

παχύτερης γονής γίνεται. Όκόταν δέ κινηθή τό έμβρυο ν, τότε δή επισημαίνει και τό γάλα τημητρί' άείρονται, και αί θηλαϊ όργώσι' και τήσι μέν πυκνοσάρκοισι γάλα επισημαίνει

οί γάρ μαζοϊ

τό δέ γάλα ού

τών γυναικών

και έρχεται,

τησι δέ

χωρέει'

ύστερον τό άραιοσάρκοισι

πρόσθεν. ... I I (ΐ:ί) ... ή τροφή και ή αΰξησις τών παιδιών όκόταν έν τησι μήτρησιν

γίνεται,

ίη τά άπό τής μητρός' και ό­

κόταν ή μήτηρ έχη ύγιείης ή άσθενείης, ώδε και τό παι­ δίον έχει!" 'Ώσπερ και τά έν τη γη φυόμενα τρέφεται ά­ πό τής γής, και όκως άν ή γή έχη, οΰτω καϊ τά φυόμενα έχει έν τη

γη'...

17 (28) Τό δέ παιδίον έν τήσι μήτρησιν έχει προς τήσ�� γένυσι καϊ τήν κεφαλήν

έόν τώ χέρε πλησίον

τοΐν

Ίζοδοΐν' καϊ ούκ έστιν άτρεκείη κρίναι, ούδ' άν ίδης έν τησι μήτρησι τό παιδίον, πότερον τήνκεφαλ,ήν άνω έχει ή κάτω'

έκ δέ τοΰ ομφαλού τεταμένοι

αντέχοντες

αυτό.

332

είσϊν οί υμένες,


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

που αρχίζουν να κινούνται και πριν από αυτόν τον χρόνο. Το αγόρι κινείται νωρίτερα, επειδή είναι δυνα­ τότερο από το κορίτσι —όπως και διαμορφώνεται νω­ ρίτερα το αγόρι, επειδή προέρχεται από δυνατότερο και παχύτερο σπέρμα από ό,τι το κορίτσι/Οταν κινη­ θεί το έμβρυο, τότε κάνει την εμφάνιση του και το γά­ λα στη μητέρα· τα στήθη της μεγαλώνουν και οι θη­ λές τους διεγείρονται* το γάλα όμως δεν τρέχει ακό­ μη. Στις σφιχτοδεμένες γυναίκες το γάλα κάνει την εμφάνιση του και τρέχει αργότερα, ενώ στις λεπτόσαρκες γυναίκες νωρίτερα.... 11 (22)... Η διατροφή και η ανάπτυξη των παιδιών γίνεται μόλις αρχίσει να φτάνει στη μήτρα ό,τι προέρ­ χεται από τη μητέρα/Οποια είναι η κατάσταση της υ­ γείας της μητέρας, καλή ή κακή, ίδια είναι και η κα­ τάσταση της υγείας του παιδιού. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο τρέφονται και τα φυτά από τη γη, και όποια εί­ ναι η ποιότητα της γης, τέτοια είναι και των φυτών η κατάσταση.... 17 (28) Μέσα στη μήτρα το παιδί έχει τα δυο του χέρια στο σαγόνι και το κεφάλι κοντά στα πόδια. Δεν είναι δυνατό να κρίνουμε με ακρίβεια, ακόμη κι αν βλέπαμε το παιδί μέσα στη μήτρα, αν έχει το κεφάλι στραμμένο προς τα πάνω ή προς τα κάτω* από τον α­ φαλό ξεκινούν οι μεμβράνες, οι οποίες το συγκρατούν. 333


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ΐ δ (29) Νυν δέ έρώ τήν διάγνωσιν, νέειν όλίγω πρότερον,

7

ήν έφην άποφα-

ώς άνυστόν ανθρωπινή

έμφανέα έοϋσαν παντι τω θέλοντι είδέναι τούτου

γνώμη περι,

ότι ή τε γονή εν ύμένι εστί και κατά μέσον αυτής ό ομ­ φαλός έστι, κάκείνη πρώτον τήν πνοήν έλκει ές έωυτήν και μεθίησιν έξω, καϊ έκ τού ομφαλού υμένες είσί' καϊ τήν άλλη ν φύσιν τοΰ παιδιού,

ή ν είρηκα, ώδε έχουσα ν

εύρήσεις πάσαν μέχρις ές τέλος, δκως μοι έν τοίσι λόγοισιν άποπέφανται, όκόσοισι μέλλω

εί βούλεταί

λέγειν, χρήσθαι.

είκοσι ν ή πλείονα,

τις τοΐσιν

ίστορίοισιν,

Εί γάρ τις έθέλει ώά

όκως έκλεπίσηται,

ύποθεΐναι

άλεκ-

τορίσιν είτε δυσϊν είτε πλείοσι, καϊ έκαστης ήμερης άπό τής δεύτερης άρξάμενος μέχρι τής ύστατης ή έκλέφει τό ώόν,

ν φαι ρέων, καταγνύων,

σκοπών

εύρήσει

έχοντα

πάντα κατά τον έμόν λόγον, ώς χρή όρνιθος φύσιν ξυμβάλλειν

άνθρωπου

φύσει/Ότι

γάρ υμένες είσϊν έκ τοΰ

ομφαλού τεταμένοι, καϊ τάλλα όκόσα είρηται περι τοΰ παιδιού, ούτως έχοντα έν τω ώω τω όρνιθείω εύρήσεις έξ

334


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

ιδ (29) Θα μιλήσω τώρα για εκείνη την παρατήρη­ ση μου (την προανήγγειλα λίγο πιο πάνω), η οποία αποδεικνύει —στον βαθμό, βέβαια, που αυτό είναι δυ­ νατό στο ανθρώπινο μυαλό- σε καθέναν που θέλει να είναι πληροφορημένος για τα θέματα αυτά, ότι το σπέρμα βρίσκεται μέσα σε μια μεμβράνη, ότι στη μέ­ ση είναι ο ομφάλιος λώρος, ότι έλκει προς τον εαυτό του αέρα και μετά τον αποβάλλει, και ότι από τον ομ­ φάλιο λώρο ξεκινούν μεμβράνες. Αλλά και όσα έχω εκθέσει για τη διαμόρφωση και την ανάπτυξη του παι­ διού θα τα βρει όλα, από την αρχή ως το τέλος, να εί­ ναι έτσι ακριβώς όπως τα εξήγησα στην έκθεση μου, φτάνει να αποδεχτεί τις αποδείξεις που θα του παρου­ σιάσω. Ας πάρουμε είκοσι ή και περισσότερα αβγά και ας τα βάλουμε σε δύο ή και σε περισσότερες κότες να τα κλωσήσουν. Κάθε μέρα, από τη δεύτερη ως την τε­ λευταία που θα σπάσει το αβγό και θα βγει ο νεοσσός, να παίρνουμε ένα αβγό, να το σπάζουμε και να το ε­ ξετάζουμε: θα διαπιστώσουμε ότι όλα γίνονται όπως τα είπα -στον βαθμό, φυσικά, που επιτρέπεται να συ­ γκρίνουμε τη διαμόρφωση και ανάπτυξη του πουλιού με τη διαμόρφωση και ανάπτυξη του ανθρώπου. Θα διαπιστώσουμε πράγματι ότι μεμβράνες ξεκινούν από τον ομφάλιο λώρο και ότι όλα όσα είπα για το παιδί είναι έτσι ακριβώς -από την αρχή ως το τέλος- και 335


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

αρχής ές τέλος' καίτοι ήν τις μηδέπω

είδε, θαυμάσει έν

όρνιθείω ώω ένεόντα όμφαλόν. Έχει δέ ώδε τάδε, και ταύτα δέ μοι ώδε είρηται. ! 9 (3θ) Όκόταν δέ τή γυναικι ό τόκος ξυμβαίνει χερσί

τότε τω παιδίω κινεομένω

παραγένηται,

και

τε και ποσι ρήξαί τι να τών υμένων

άσκαρίζοντι τών

ραγέντος δέ ενός, ήδη καϊ οί άλλοι άκιδνοτέρην έχουσι' και ρήγνυνται

πρώτον μέν οί κείνου

έπειτα ό ύστατος. Όκόταν

δέ ραγώσιν

ένδον' δύναμιν

έχόμενοι'

οί υμένες,

τότε

λύεται τού δεσμού τό έμβρυμον, και χωρέει έξω κλονηθέν' ού γάρ έτι έχει σθένος τών υμένων και τούτων άπενεχθέντων

ουδέ αί μήτραι δύνανται έτι

τό παιδίον ίσχειν' προσλαμβάνονται τών μητρέων,

προδόντων,

γάρ οί υμένες και

όκόταν άμφί τό παιδίον έλίσσωνται,

ού

πολλή δυνάμει. Όκόταν δέ χωρέη τό παιδίον, βιήται και εύρύνει τάς μήτρας έν τή διεξόδω, άτε άπαλάς

έούσας'

χωρέει δέ έπι κεφαλήν, ήν κατά φύσιν ίη' βαρύτατα

γάρ

έστιν αύτω τά άνω έκ τοΰ ομφαλού σταθμευμένα. Έν δέ τησι μήτρησιν

έόν εγκρατές μάλλον

336

γίνεται ές τών ύ-


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

στο αβγό του πουλιού/Οποιος δεν το έχει δει ποτέ, σί­ γουρα θα απορήσει διαπιστώνοντας ότι υπάρχει ομ­ φάλιος λώρος μέσα στο αβγό του πουλιού. Έτσι έχει το πράγμα και αυτά είχα εγώ να πω γι' αυτό. 19 (30) Όταν φτάσει η ώρα να γεννήσει η γυναίκα, το παιδί, καθώς κινείται και τινάζει πόδια και χέρια, σπάζει κάποια από τις εσωτερικές μεμβράνες. Από τη στιγμή που έχει σπάσει μια μεμβράνη, οι άλλες έχουν πια λιγότερη δύναμη* πρώτα σπάζουν αυτές που συν­ δέονται με εκείνην, και ύστερα η τελευταία. Όταν σπάσουν οι μεμβράνες, το έμβρυο ελευθερώνεται από τα δεσμά του και προχωρεί με βίαιες κινήσεις προς τα έξω. Τα δεσμά του δεν έχουν πια τώρα καμία δύναμη από τη στιγμή που έχουν υποχωρήσει οι μεμβράνες, και δίχως αυτές η μήτρα δεν έχει πια τη δύναμη να συγκρατήσει το παιδί: οι μεμβράνες, όταν είναι τυλιγ­ μένες γύρω από το παιδί, πιάνονται και από τη μή­ τρα, όχι όμως με μεγάλη δύναμη. Όταν το παιδί αρ­ χίσει να προχωρεί, πιέζει στο πέρασμα του και διευρύ­ νει τη μήτρα, επειδή αυτή είναι μαλακή. Αν η πορεία του γίνεται με τον φυσιολογικό τρόπο, το παιδί προ­ χωρεί με το κεφάλι μπροστά, επειδή τα πάνω μέρη του, με κεντρικό σημείο στη ζύγιση τον αφαλό, είναι πολύ βαριά. Όταν βρίσκεται μέσα στη μήτρα, τη με­ γαλύτερη του δύναμη για να σπάσει τις μεμβράνες 337


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

μένων τήν κατάρρηξιν άμα δεκάτωμηνί, μητρί παραγίνεται/Ην

δτε δ τόχος τή

δέ βίαιο ν πάθημα πάθη τό παι­

δίον, χαϊ πρόσθεν τού ώρισμένου χρόνου ραγέντων

τών

υμένων εξέρχεται'

άπό

τής μητρός

χαϊ ήν ή τροφή πρόσθεν λήξη

τω παιδίω, χαϊ ούτω πρόσθεν ό τόχος

μητρί παραγίνεται,

χαϊ θάσσον δέχα μηνών

... Τό δέ παιδίον, όταν περιρραγώσιν δή επικράτηση

οί υμένες, ήν μέν

ή έπι τήν κεφαλήν ροπή, ρηΐδίως

τίκτει

ή γυνή' ή ν δέ πλάγιο ν ή έπι πόδας χω ρήση, γίνεται τούτο, ήν ούτως ή ροπή τύχη γενομένη ή ύπό ρίης γε τών μητρέων,

ή καϊ ήν ή μήτηρ έν τή ώδίνι

δέ ήδη ή αύται ώλοντο

πονέουσιν αί πρωτότοκοι

τέξεται τικτουσών

διά τήν άπειρίην

πόνων, καϊ πονέουσι μέν πάν τό σώμα, μάλιστα οσφύ ν τε καϊ τά ισχία' διίσταται

338

μή

ή τά παιδία ή

άμα αί μητέρες καϊ τά έν αύτήσιν. Έκ δέ τών μάλιστα

γάρ

εύρυχω-

ήσυχάση τό πρώτον, κήν ούτω χωρέη, χαλεπώς ή γυνή' πολλαϊ

τή

εξέρχεται.

τών

δέ τήν

γάρ σφέων τά ισχία'

αί


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

την αποχτά μόλις μπει στον δέκατο μήνα, όταν είναι πια για τη μητέρα ο καιρός να γεννήσει. Αν όμως συμβεί κάτι το βίαιο στο παιδί, οι μεμβράνες σπάζουν και το παιδί βγαίνει πριν από τον ορισμένο χρόνο. Επίσης, αν η τροφή του παιδιού που προέρχεται από τη μητέρα τελειώσει νωρίτερα, ο τοκετός έρχεται και σ' αυτήν την περίπτωση πριν από τον ορισμένο χρόνο, και έτσι το παιδί βγαίνει στον κόσμο πριν από τους δέ­ κα μήνες. ... Όταν σπάσουν λοιπόν γύρω γύρω οι μεμ­ βράνες, αν επικρατήσει η κίνηση του παιδιού με το κε­ φάλι μπροστά, η γυναίκα γεννάει εύκολα αν όμως το 8

παιδί έρχεται σε πλάγια θέση ή και με τα πόδια (συμ­ βαίνει και αυτό), αν λοιπόν η κίνηση συμβεί να γίνε­ ται με αυτόν τον τρόπο είτε λόγω της ευρυχωρίας της μήτρας είτε γιατί η μητέρα, την ώρα των πόνων, δεν ξεκουράστηκε από την αρχή, αν λοιπόν το παιδί έρχε­ ται με αυτόν τον τρόπο, στην περίπτωση αυτή η γυ­ ναίκα θα γεννήσει δύσκολα. Δεν είναι λίγες και οι φο­ ρές που πέθαναν ή οι ίδιες οι μητέρες ή τα παιδιά ή και οι δυο μαζί. Στον τοκετό εκείνες που υποφέρουν πε­ ρισσότερο είναι οι γυναίκες που γεννούν για πρώτη φορά, επειδή δεν έχουν τη σχετική εμπειρία" πονούν σε ολόκληρο το σώμα, κυρίως όμως στη μέση και στους γοφούς, επειδή αυτοί απομακρύνονται ο ένας α­ πό τον άλλο. Όσες όμως έχουν μεγαλύτερη πείρα α339


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δέ μάλλον

έμπειροι τόκων ήσσον πονέουσι τών

τόκων, αί δε πουλυτόκοι

πρωτο­

πάνυ ήσσον πονέουσιν? Ήν δέ

έπι κεφαλήν ϊη τό έμβρυον, ή κεφαλή πρώτον έξω ρέει, έπειτα τάλλα μέλεα

επόμενα,

χω­

ύστατος δέ ό ομφα­

λός" έκ δέ τοΰ ομφαλού τό χορίον τεταμένον έστιν. ... 2 0 (31) Δίδυμα

δέ γίνεται άφ'ενός λαγνεύματος'

χρυσιν αί μήτραι κόλπους

συχνούς και γαμφούς,

μέν τ7]λοτέρω, τούς δέ πλησιαιτέρω

τών ζώων πλείους έχει κόλπους

κυεόντων'

ομοίως

δέ και τά πρόβατα,

κόλποιν

τών

μηδέτερος

δέξωνται

κόλπους

τω αύτω

Ότι δέ άφ * ενός λάγνεύ-

ίστόριον τόδε έστι, κύων και υς

και άλλα ζώα όσα άφ' ενός λαγνευματος

τίκτει και δύο

καϊ πλείονα, καϊ έκαστον τών ζώων έν τησι μήτρησιν κόλπω καϊ ύμένι

τοΐν

χωρισθείσα

δή έν έκατέρω κόλπω ύμενοΰται και ζωοΰται ματος δίδυμα γίνεται

ολίγα

��ήν γονήν και

ές τον έτερον χαλάση,

τρόπω ώπερ και τό εν είρηται.

τά

θηρία τε και

δέ ή γονή τύχη σχισθεΐσα εις δυο

άφικομένη και αί μήτραι

τούς

τοΰ αίδοΐου'και

πουλύγονα όρνεα.'Όταν

έ-

έστι, καϊ

ταύτα αύτοϊ όρέομεν

34ο

έν

γινόμε-


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

πό τοκετούς, αυτές υποφέρουν λιγότερο, και αυτές που έχουν γεννήσει περισσότερες φορές υποφέρουν πολύ λιγότερο. Αν το έμβρυο βγαίνει με το κεφάλι μπρο­ στά, βγαίνει έξω πρώτα το κεφάλι, ακολουθούν ύστε­ ρα τα υπόλοιπα μέλη και τελευταίος ο ομφάλιος λώ­ ρος. Στον ομφάλιο λώρο είναι προσκολλημένο το χό­ ριο.... 20 (31) Τα δίδυμα γεννιούνται από μία μόνο συνου­ σία. Η μήτρα έχει πολλούς κυρτούς κόλπους· κάποιοι από αυτούς βρίσκονται μακρύτερα και άλλοι κοντύτε­ ρα στο αιδοίο. Τα πολύγονα ζώα έχουν περισσότερους κόλπους σε σύγκριση με αυτά που έχουν μέσα τους λι­ γότερα έμβρυα. Έτσι συμβαίνει στα βοσκήματα, στα άγρια ζώα, στα πουλιά. Αν το σπέρμα φτάνοντας μοι­ ραστεί σε δύο κόλπους, αν η μήτρα το δεχτεί και ο έ­ νας από τους δύο κόλπους δεν ζαρώσει μέσα στον άλ­ λον, το σπέρμα, χωριστά σε καθέναν από τους δύο κόλπους, περιτυλίγεται με μεμβράνη και αρχίζει τη ζωή του με τον τρόπο ακριβώς που περιγράψαμε για το ένα. Απόδειξη για το ότι τα δίδυμα γεννιούνται α­ πό μία μόνο συνουσία είναι το σκυλί, το γουρούνι και όλα, γενικά, τα ζώα που από μία μόνο συνουσία γεν­ νούν δύο ή περισσότερα μικρά. Το καθένα από αυτά τα έμβρυα βρίσκεται μέσα στη μήτρα στον δικό του κόλπο και στη δική του μεμβράνη. Το βλέπουμε οι ί341


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

να, καϊ ταύτα τίκτει τή αυτή ήμερη πάντα ώς έπι τό πλείστον. Ώδε δέ και τή γυναικι άπό μιής μίξιος

γινό­

μενα τά παιδία έκάτερον έν κόλπω και χορίω έστι, και τίκτει τή αύτη ήμερη αμφότερα, και πρότερον

θάτερον

χωρέει έξω και τό χορίον αύτοΰ. "Οτι δέ θήλυ και άρσεν δίδυμα γίνεται, φημϊ έν τή γυναικι και έν τω άνδρι και έν παντι ζώω έκάστω γονής ένείναι καϊ και ισχυρότερον'

και ούκ ές άπαξ χωρέει

καϊ ές δις και τρις άποβράσσεται'

άσθενέστερον ή γονή,

άλλά

και ούκ άνυστόν άεϊ

ομοίως είναι πάν ίσχυρόν, τό τε πρόσθεν έξιόν καϊ τό ύστερον. Ές όκότερον άν ούν τών κόλπων

τύχη ή γονή

παχύτερη καϊ ισχυρότερη έσιούσα, κείθι άρσεν ές όκότερον δ' αύ

υγρότερη

γινεται'

καϊ ασθενέστερη, κείθι θήλυ

γινεται' ην δ ές άμφω ισχυρή έσέλθη, άμφω άρσενα γι­ 3

νεται' ήν δέ ασθενής ές άμφω, άμφω θήλεα

γίνεται/

Ούτος ό λόγος ώδε είρημένος άπας τέλος έχει.

342


ΠΕΡΙ ΓΟΝΗΣ - ΠΕΡΙ ΦΥΣΙΟΣ

ΠΑΙΔΙΟΥ

διοι ότι συμβαίνει έτσι, και ακόμη ότι τα ζώα αυτά γεννούν όλα τα μικρά τους τις περισσότερες φορές μέ­ σα στην ίδια μέρα. Έτσι και στην περίπτωση της γυ­ ναίκας: όλα τα παιδιά που προέρχονται από μια συ­ νουσία έχουν, το καθένα τους, τον δικό του κόλπο και το δικό του χόριο, και η μητέρα τους τα φέρνει στον κόσμο την ίδια μέρα -αυτό που γεννιέται πρώτο φέρ­ νει μαζί του και το χόριο του. Ο λόγος που γεννιού­ νται δίδυμα κορίτσι και αγόρι είναι, λέω, το ότι στη γυναίκα, στον άντρα και σε κάθε ζώο υπάρχει σπέρμα ασθενέστερο και σπέρμα ισχυρότερο. Εξάλλου, το σπέρμα δεν χύνεται όλο σε μια φορά, αλλά εκτοξεύε­ ται και δυο και τρεις φορές· ούτε είναι δυνατό να είναι κάθε φορά εξίσου ισχυρό, αυτό που βγαίνει πρώτο και αυτό που βγαίνει τελευταίο. Σε όποιον λοιπόν από τους δύο κόλπους τύχει να μπει το παχύτερο και ισχυ­ ρότερο σπέρμα, εκεί σχηματίζεται αρσενικό έμβρυο* σε όποιον μπει υγρότερο και ασθενέστερο σπέρμα, εκεί σχηματίζεται θηλυκό έμβρυο* αν μπει και στους δύο κόλπους ισχυρό σπέρμα, και τα δύο είναι αρσενικά* αν μπει και στους δύο κόλπους ασθενικό σπέρμα, και τα δύο είναι θηλυκά. Εδώ ολοκληρώνεται και τελειώνει η έκθεση μου.

343


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ΣΧΟΛΙΑ ι. Από διόρθωση του Κ. ]ο\γ στο ομόφωνα παραδομένο τό με τη βοήθεια ανάλογων χωρίων στα κεφάλαια 2 (13) και 3 (14)· 2. Έτσι πηδούσαν οι Σπαρτιάτισσες* βλ. Αριστοφάνη Λυσιστράτη στ. 82: γυμνάδδομαι γάρ και ποτι πυγάν άλλομαι («βλέ­ πεις, γυμνάζομαι* σου δίνω κάτι πήδους, που οι φτέρνες μου α­ κουμπούν στα μαλακά μου»: μετάφραση Θρ. Σταύρου. - Το πρωτότυπο κείμενο σε δωρική διάλεκτο: μιλάει η Σπαρτιάτισ­ σα Λαμπιτώ!). 3· Από διόρθωση του παραδομένου ελημμέναι: με δύο μι ο πα­ θητικός παρακείμενος του ρήματος λαμβάνω, με ένα ο παρακεί­ μενος του ρήματος εΐλώ. 4· Βλ. κεφ. ι 8 (29). 5· Βλ. στον 30 τόμο της έκδοσης μας σ. 336, σχόλ. ι. 6. Βασική διδασκαλία -και προϋπόθεση- της σημερινής «περιγενετικής υγιεινής»! 7· Βλ. κεφ. 2 (13)· 8. Βλ. και κεφ. 7 ( ι 8 ) . 9·. Βλ. παραπάνω, σ. 264 σχόλ. 4·

344


ΠΕΡΙ Ε Π Τ Α Μ Η Ν Ο Υ - ΠΕΡΙ Ο Κ Τ Α Μ Η Ν Ο Υ

345


Π Ρ Ι Ν Α Ρ Χ Ι Σ Ε Ι Κ Α Ν Ε Ι Σ Τ Η Ν Α Ν Α Γ Ν Ω Σ Η των

δύο

αυ­

τών έργων έχει ανάγκη από τις ακόλουθες δύο πλη­ ροφορίες: α) 0 αρχαίος ελληνικός μήνας ήταν μήνας σεληνια­ κός, μήνας των 29 1/2 περίπου ημερών αυτός είναι και ο λόγος που κατά τους αρχαίους γιατρούς, άρα και για τον γιατρό-συγγραφέα των δύο αυτών έργων, ο τοκετός γίνεται κατά τον δέκατο μήνα της κύησης. β) Κατά τον συγκεκριμένο συγγραφέα το έτος έχει τριακόσιες εξηνταπέντε μέρες και ένα τέταρτο της μέ­ ρας. Είναι φανερό ότι τα δύο αυτά έργα αποτελούν, στην πραγματικότητα, ένα ενιαίο έργο. Ενώ λοιπόν στην αρχαιότητα τα έργα εκδίδονταν χωριστά, στις σημε­ ρινές εκδόσεις ο κανόνας είναι η έκδοση των «δύο» έρ­ γων με ενιαία αρίθμηση κεφαλαίων. Ιδιαίτερο ενδια­ φέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι στα χειρόγραφα που μας τα διέσωσαν, τα δύο έργα φέρονται άλλοτε με τη σειρά Περί επταμήνου - Περί* οκταμήνου και άλλοτε με τη σειρά Περί οκταμήνου - Περί επταμήνου, πράγμα που έκανε τους σύγχρονους μελετητές τους να χωρι346


ΠΕΡΙ ΕΠΤΑΜΗΝΟΥ

- ΠΕΡΙ

ΟΚΤΑΜΗΝΟΥ

στούν και αυτοί σε δύο ομάδες: άλλοι να δέχονται ως σωστή τη μια σειρά και άλλοι την αντίθετη της — όλοι τους, φυσικά, ο καθένας με τα δικά του επιχειρήματα. Τ ο κύριο θέμα που απασχολεί τον συγγραφέα των έργων - σ τ η μορφή, τουλάχιστον, με την οποία τα έρ­ γα αυτά έφτασαν ως εμάς- είναι το ότι ενώ δεν επι­ βιώνουν τα παιδιά που γεννιούνται στον όγδοο μήνα, επιβιώνουν όχι λίγες φορές όσα γεννιούνται κατά τον έβδομο μήνα της κύησης. Κατά τον συγγραφέα το παράδοξο αυτό γεγονός οφείλεται στο ότι ο όγδοος μήνας της κύησης είναι επιβαρυμένος -τόσο για την έγκυα γυναίκα όσο και για το έμβρυο- με διάφορες αρ­ ρώστιες και κακουχίες· όταν σ αυτές έρχονται να 9

προστεθούν και οι ταλαιπωρίες του τοκετού, γίνεται τελικά αδύνατη η επιβίωση του παιδιού —στην περί­ πτωση του τοκετού κατά τον έβδομο μήνα αρνητικά επιδρούν, πάντως, μόνο οι ταλαιπωρίες του τοκετού. Ή δ η ο Γαληνός, ο μεγάλος γιατρός του 2 ο υ αι. μ.Χ., δεν ήξερε να πει με σιγουριά αν το έργο έπρεπε να α­ ποδοθεί στον Ιπποκράτη ή μήπως στον γαμπρό του Πόλυβο. Αργότερα, πάντως, το έργο μνημονευόταν, κυρίως από τους δοξογράφους, ως έργο του Πόλυβου. Σωστά, ωστόσο, σήμερα επισημαίνεται από τους ε­ ρευνητές ότι το έργο που μας απασχολεί και το έργο Περί φύσιος ανθρώπου (βλ. στον 2 ο τόμο της έκδοσης 347


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

μας σ. 277 εξ.) δύσκολα θα μπορούσαν να είναι έργα του ίδιου συγγραφέα. Ομόφωνη, πάντως, μοιάζει να είναι η γνώμη ότι το έργο ανήκει στα τέλη του 5 ου ή τις αρχές του 4ου αι. π.Χ. Όσο για τον τίτλο, φαίνεται ότι αμέσως μετά από τους επιθετικούς τύπους επταμήνου και οκταμήνου πρέπει να εννοηθεί η γενική ενός ουσιαστικού όπως το ουσιαστικό παιδίον: Περί επταμήνου παιδιού - Περί ο­ κταμήνου παιδιού (δεν λείπει, πάντως, και η μορφή των τίτλων αυτών σε πληθυντικό αριθμό). Εκτός από την έκδοση του Ε. ΙΑΐίχέ (στον γο τόμο της μνημειώδους έκδοσης του των έργων της Ιππο­ κρατικής συλλογής), το έργο το έχουμε σήμερα και στις εκδόσεις του Η. θ Γ € η δ € Π ΐ α η η (στη σειρά €ονρ^ Μβάίωηΐϊη ΟναβωνΗΐη, τόμος I, 2, ι, Βερολίνο 1968) και του Κ. ]οΙγ (στη γαλλική σειρά των εκδόσεων Βυάέ, Παρίσι 1970).

Ειδική βιβλιογραφία Είναι αυτονόητο ότι ο αναγνώστης θα βρει μεγάλη επίσης βοή­ θεια στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοηθήματα που αναγράφονται στις σελίδες 32-36 του ίου τόμου της έκδο­ σης μας. 348


ΠΕΡΙ ΕΠΤΑΜΗΝΟΥ

- ΠΕΡΙ

ΟΚΤΑΜΗΝΟΥ

]. ^νι^1^ ΚατηβηΙα Ιοίρροοταΐβα^ ΒεΓίίη ι αΟΟ. Η. δοΐιόηε, ϋ ΐ ε δεηπίΐ Οαΐεηδ ϋοεΓ άίε δίεοεηΓηοη&ίδΗτκΙει:, >

ΟηβΙΙβη ηηά Ξϊηάίεη %ηΓ Οβχώίώίβ ηηάΜβάϊ^ίη

άβτ

ΝαΙίϊηνί^βηϊώαββη

3 (ΐ933) 120 εξ.

Κ. Ν^αΐζει:, Οαΐεηδ δοηπίϊ

ϋοεΓ

άίε

δίεοεηΓηοηαΐδΗηάει:,

Έανπΐα άβφ Ξΐηάί ΟήβηΐαΒ^ ι θ ( ΐ 9 3 5 ) 3 3 ? · 2

ε

\ΧΖ ΚαπΙειΛεΓξ, ΗίρροΙχ&ίεδ περί επταμήνων υ η θ περί οκτα­ μήνων, Ηβττηβϊ 85 (ΐ957) 379 εξ.

Η. ΟΓεηδεπιαηη, Οζ> Ιοζρρο&ναήϊώβ Ξώήβ Περί οκταμή­ Κΐεΐ 1960 (διδακτ. διατρ.). Η. Ο-Γεηδεπι&ηη, ϋ ε Γ Ατζΐ Ροίγοοδ &1δ νειτ&δδεΓ ηίρροΐίταΐί-

νων, Όβ οούτηβϊίήρατίη^

δοηεΓ δ ε η τ ί ί ΐ ε η ,

ΚΙα^β άβνΑ&αά.

ΑΒΒαηάίηη^βη

άβτ

Οβί$ίβ5-

άβτ Β^*χ ηηά άβτΙαίβταίητ

ηηά ΞοτζϊαΙηύςς. ίη Μαΐη^

1968,

2, σελ. 53 εξ.

Ίτ&οϋϋοη Ώΐ&ηηδοπΐε ει δΐτυεΐαιτε άη ϋταίΐέ ηίρροα^ΐίψιε διιτ 1ε ίοεΐιΐδ θε Ηιαϊΐ Γηοίδ, ΚΕΟ 86 (ι973) 1 εξ. V. I. Μυήοζ, Ρϊβπάο-Ηϊροίταΐβϊ, ΞοΒτβ βΐββϊο άβ ήβϊβ 7ηβ$β5> Μαάπά 1973· ].

]ο\ΐΆΏϊ\2ί,

349


ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

351


ι

Οί δέ επτάμηνοι

και όγδοήκοντα

γίνονται έκ τών εκατόν

ήμερέων

και δυο και προσεόντοςμορίου'

ήν γάρ

του πρώτου λογίση μηνός πεντεκαίδεκα πέντε μηνών

εκατόν και τεσσαράκοντα

ημέρας, τών δέ και έπτά καϊ

ήμισυ ήμερης, έν γάρ έξήκονταμιής

δεούσησιν

ήμέρησιν

εγγύτατα

ούτως ούν

τουτέων

δυο μήνες έκτελεύνται,

1

έόντων ές τον έβδομον μήνα περιγίνονται

ήμέραι πλεΐ-

ον ή είκοσιν, ές ήμισυ τού ένιαυτού τής ήμερης τω μέρει ποσού προσγινομένου. 2 ...Έστι

2

...

δέ ά τούτων τών επταμήνων

ται, έκ πολλών

μέρεος

καϊ

περιγίνον­

ολίγα, δτι ό λόγος καϊ ό χρόνος, ές δ ν

έτράφη έν τή μήτρη, κατέστησε ών περ και τά τελεώτατα

πως μετέχειν

πάντων

μετέχει καϊ μάλιστα

περιγι-

νόμενα, καϊ έξήλλαξε τής μητρός πρόσθεν ή νοσήσαι τά

352


ι Τα έμβρυα γίνονται εφτά μηνών σε εκατόν ογδονταδύο μέρες και ένα μέρος της μέρας. Πραγματικά, αν υπολογίσουμε δεκαπέντε μέρες για τον πρώτο μή­ να και για τους πέντε επόμενους μήνες εκατόν σαρανταεφτά και μισή μέρες (δεδομένου ότι πενηνταεννιά μέρες κάνουν σχεδόν δύο μήνες)" με τα πράγματα λοιπόν να έχουν έτσι, μένουν, προκειμένου να φτάσου­ με στον έβδομο μήνα, είκοσι μέρες και κάτι, αφού στο μισό ενός χρόνου προστίθεται ένα κλάσμα μέρας στο μισό μιας μέρας. ... 2 ... Μερικά από τα παιδιά που γεννιούνται στους ε­ φτά μήνες επιβιώνουν (λίγα, βέβαια, ανάμεσα σε πολ­ λά)* ο λόγος είναι ότι το μερίδιο του χρόνου κατά το οποίο τράφηκαν μέσα στη μήτρα τα έκανε να έχουν ό­ λα όσα έχουν τα ολοκληρωμένα και τα πιο βιώσιμα έμβρυα, με αποτέλεσμα να βγουν από τη μητέρα τους 353


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

έν τω όγδόω μηνι νενοσευμένα' τουτέοισι γάρ τοϊσι πόνοισιν ήν έπιγίνηται,

ώστ'εις τούμφανές έλθεΐν τό παι­

δίον, αδύνατον περιγενέσθαι διά τάς πάθας τάς προειρημένας,

άς έγώ

φημι τους οκτάμηνους

πολλούς δέ και τών

άποκτείνειν,

δεκαμήνων.

5 Όσα ι δέ τών γυναικών ετεκον πολλά παιδία καί τι αύτέων εγένετο χωλόν

ή τυφλό ν ή άλλο τι κακόν

έχον,

φήσουσιν έπι τουτέου τοΰ παιδιού τον όγδοο ν μήνα λεπώτερον χόντων

διαγαγεΐν

χα-

ή έφ' ών έτεκον ουδέν κακόν ε­

τό γάρ έμβρυον τό πηρωθέν έν τω όγδόω μηνι

ισχυρώς έ νόσησε ν, ώστε και άπόστασιν έποίησεν ή νοΰσος, ώς καϊ τοΐσιν άνδράσιν αί ίσχυραϊ νοΰσοι Όσα δ'άν

τών εμβρύων έν άλλωχρόνω

σγ}, άπόλλυται

ισχυρώς

πρόσθεν ή αύτέω άπόστασιν

6 Ό τι δ' άν άπονοσήσαν

έν τήμήτρη

μέν ούκ έλασσον ή τά επτάμηνα,

και τουτέων έκτρέφεται' ήνπερ τά τελεώτατα

νοσή-

γενέσθαι ... 9

ές τον ένατον

μήνα έλθη καϊ έν τουτέω τω μηνι γένηται, περιγίνεται

εποίησαν.

περιγίνεται" ολίγα δέ

ουτε γάρ τήν παχύτητα

ίσχει

έχουσιν, ουτε οί πόνοι οί έν

τήμή-

354


ΠΕΡΙ ΕΠΤΑΜΗΝΟΥ

- ΠΕΡΙ

ΟΚΤΑΜΗΝΟΥ

προτού παρουσιάσουν τις αρρώστιες του όγδοου μήνα

β

γιατί αν συμβεί να γεννηθεί το παιδί στη διάρκεια αυ­ τών των ασθενειών, είναι αδύνατο να επιβιώσει εξαι­ τίας ακριβώς των ασθενειών που είπαμε, οι οποίες σκοτώνουν, λέω εγώ, τα παιδιά που γεννιούνται στους οχτώ μήνες, αλλά και πολλά από αυτά που γεννιού­ νται στους δέκα μήνες. 5 Οι γυναίκες που γέννησαν πολλά παιδιά, που ένα τους όμως γεννήθηκε κουτσό ή τυφλό ή με κάποιο άλ­ λο πρόβλημα, θα ομολογήσουν ότι στην περίπτωση αυτού του παιδιού πέρασαν τον όγδοο τους μήνα δυ­ σκολότερα από ό,τι στην περίπτωση των παιδιών τους που γεννήθηκαν δίχως κανένα τέτοιο πρόβλημα: το ανάπηρο έμβρυο αρρώστησε βαριά στον όγδοο μή­ να, με αποτέλεσμα η αρρώστια να δημιουργήσει από­ στημα —ό,τι ακριβώς κάνουν και στους μεγάλους αν­ θρώπους οι βαριές αρρώστιες. Τ α έμβρυα που αρρω­ σταίνουν βαριά σε άλλη χρονική περίοδο πεθαίνουν προτού να δημιουργηθεί απόστημα.... 6 Τ α παιδιά που, έχοντας περάσει αρρώστια μέσα στη μήτρα, φτάνουν στον ένατο μήνα και σ αυτόν 9

γεννιούνται, επιβιώνουν επιβιώνουν όχι λιγότερο α­ 8

πό τα έμβρυα των εφτά μηνών, και από αυτά όμως λίγα έχουν καλή εξέλιξη γιατί ούτε τον όγκο των α­ 0

πόλυτα ολοκληρωμένων παιδιών έχουν και οι κακο355


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

τργ] ού πάλαι πεπονημένοι

είσίν αύτέοισιν, ώστε

λεπτόν

εί τοΰ ενάτου μηνός

γένοιτο

γενέσθαι. 7 Σωθείη έν έξόδω' άπέχον

δ' άν μάλιστα ίσχυρότερόν

τε γάρ γένοιτο

τών νούσων τών

και

πλείστον

τοΐσιν όκταμήνοισι

γενομέ­

νων. Και γάρ τά έν επτά τεσσαρακοντάσι δεκάμηνα

καλεόμενα,

τικτόμενα,

διά ταΰτα μάλιστα

ισχυρότατα έστι και πλείστον απέχει παιδιών τοΰ χρόνου έν ώ έκακοπάθησε τάς

ότι

τά

εκτρέφεται, τών

γονίμων

τεσσαράκον-

τα ημέρας τάς νοσουμένας περι τον μήνα τον όγδοο ν. 9 Τήσι δέ γυναιξί ν αί συλλήφιες τών εμβρύων καϊ οί τρωσμοί

τε καϊ οί τόκοι κρίνονται*

έν οίσί περ αί τε

νοΰσοι καϊ αί ύγίειαι καϊ οί θάνατοι τοίσι συμπασιν θρώποισιν.

άν-

Ταΰτα γάρ πάντα τά μέν καθ' ημέρας, τά δέ

κατά μήνας επισημαίνει,

τά δέ κατά

ήμερέων, τά δέ κατ'ένιαυτόν'

τεσσαρακοντάδας

έν πάσι γάρ

τοιςχρόνοισι

τουτέοισιν ένεστι προς έκαστον πολλά μέν

ξυμφέροντα,

πολλά δέ πολέμια'

έκ μέν ούν τών συμφερόντων

αί τε

ύγίειοα γίνονται καϊ αί αύξήσιες' έκ δέ τών εναντίων τε νοΰσοι καϊ οί θάνατοι.

356

αί


ΠΕΡΙ ΕΠΤΑΜΗΝΟΥ

- ΠΕΡΙ

ΟΚΤΑΜΗΝΟΥ

πάθειες που πέρασαν μέσα στη μήτρα δεν είναι και τό­ σο παλιές, με αποτέλεσμα να είναι αδύνατα. 7 Τις περισσότερες πιθανότητες σωτηρίας τις έχει το παιδί που θα γεννηθεί προς το τέλος του ένατου μήνα: το παιδί αυτό γεννιέται δυνατότερο και σε μεγάλη α­ πόσταση από τις αρρώστιες που παρουσιάζονται στα έμβρυα των οχτώ μηνών. Απόδειξη ότι τα παιδιά που γεννιούνται στις εφτά σαραντάδες, τα λεγόμενα δεκαμηνίτικα, έχουν την καλύτερη εξέλιξη, ακριβώς γιατί είναι πάρα πολύ δυνατά και βρίσκονται στην πιο με­ γάλη απόσταση -σε σύγκριση με τα άλλα βιώσιμα παιδιά- από τον χρόνο -γύρω στον όγδοο μήνα- κα­ τά τον οποίο έζησαν τις σημαδεμένες από την αρρώ­ στια σαράντα μέρες. 9 Στις γυναίκες οι συλλήψεις των εμβρύων, οι απο­ βολές και οι τοκετοί κρίνονται στους ίδιους χρόνους στους οποίους κρίνονται επίσης -σε όλους τους ανθρώ­ πους- οι αρρώστιες, η υγεία και ο θάνατος. Όλα, πράγματι, αυτά εκδηλώνονται με συγκεκριμένα συ­ μπτώματα σε μέρες, σε μήνες, σε σαραντάδες ημερών, σε έτος: σε όλες αυτές τις χρονικές περιόδους συμβαί­ νουν στον καθένα πολλά ωφέλιμα και πολλά βλαβερά* με τα ωφέλιμα σχετίζεται η υγεία και η ανάπτυξη* με τα αντίθετα τους η αρρώστια και ο θάνατος....

357


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ΣΧΟΛΙΑ ι. 15 + 5x29 ι/2 ' 147 ι/2 + 15 * 162 1/2.

2. Πρόκειται για τον υπολογισμό: 365 1/2: 2 * 182 75/100 (ό­ που 75/1ΟΟ = 5 0 / 1 Ο Ο [=«μισό μιας μέρους»] 4- 25/1 Οθ) «κλάσμα μέρας»]. 3. Βλ. τα έργα Περί κρισίων και Περί κρισίμων στον 2ο τόμο

της έκδοσης μας σ. 353 εξ.

358


ΠΕΡΙ Ε Γ Κ Α Τ Α Τ Ο Μ Η Σ

359

ΕΜΒΡΥΟΥ


που μας παραδόθηκε με τον τίτλο Περίέγκατατομήςεμβρύου (= «Για τον τεμαχισμό του εμβρύου μέσα στη μήτρα») φαίνεται ότι δεν έφτασε ως εμάς στο σύνολο του. Είναι αυτό ένα συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει κανείς, όταν προσέξει ότι στο τέλος του πρώτου κεφαλαίου ο αναγνώστης παραπέμπεται σε θέματα που ο συγγραφέας πρέπει να τα είχε πραγματευθεί πριν από τη σημερινή αρχή του έργου. Από την άλλη, τα κεφάλαια 2-5 (= τα τελευταία) του έρ­ γου πραγματεύονται επιμέρους παθήσεις των γυναι­ κών, οι οποίες έγιναν αντικείμενο πραγμάτευσης σε άλλα γυναικολογικά έργα της Ιπποκρατικής συλλο­ γής. Το μόνο λοιπόν τμήμα του έργου που δικαιώνει τον τίτλο του είναι αυτό που αποτελεί το σημερινό πρώτο κεφάλαιο. Εν πάση περιπτώσει το έργο ανήκει στην ομάδα των γυνοιικολογικών έργων της Ιππο­ κρατικής συλλογής, κάτι που προσδιορίζει, φυσικά, και τη χρονολόγηση του (βλ. παραπάνω σ. 9 εξ.). Το

ΣΥΝΤΟΜΟ ΕΡΓΟ

360


ΠΕΡΙ ΕΓΚΑΤΑΤΟΜΗΣ

ΕΜΒΡΥΟΥ

Ειδική βιβλιογραφία Ο αναγνώστης μπορεί να ανατρέξει για χρήσιμη βιβλιογραφική βοήθεια στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοηθήματα που αναγράφονται στις σελίδες 32-36 του ίου τόμου της έκδο­ σης μας.

3


ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

363


ι

Περι δέ τών μή κατά τρόπον κυϊσκομένων,

1

έγκατατεμνομένων

οΰτως'

πρώτον μέν έπι τήν

κα σινδόνα έπιβαλών κατάζωσον και τήν κεφαλήν κατακαλύφαι

χθυην

2

παραπεσόν,

όκωςμή

ούν έξίσχη τήν χεί­ τής χειρός

και άποφιλώσας

περίδησον περι τούς δακτύλους

δύο, δκως μή άπολισθάνοι

μαζών,

χρή τή σινδόνι,

βόμενος προάγειν έξω επιχειρεί ώς μάλιστα, ραι δέ τον βραχίονα,

γυναί­

ανωτέρω τών

ορώ σα φοβήται δ τι άν ποιήσης.Ήν ρα τό έμβρυον πλάγιον

άλλ '

έπιλαπαραδεί-

τό όστέον, τής χειρός

τούς

ή σάρξ' μετά δέ ταΰτα

ώμον περισάρκισον και άφελε κατά τό άρθρον' τήν κεφαλήν κατά φύσιν παρώσας,

364

ύπεξάγειν

ίτον

έπειτα έξω τήν


ι Ο λόγος μας θα είναι τώρα για τις περιπτώσεις που η εγκυμοσύνη δεν εξελίσσεται κανονικά και χρει­ άζεται να γίνει εμβρυοτομία. Ιδού πώς γίνεται: Πρώτα πρώτα ρίχνουμε πάνω στη γυναίκα ένα σε­ ντόνι και το δένουμε πάνω από τα στήθη της" αμέσως μετά σκεπάζουμε με αυτό καλά καλά το κεφάλι της, για να μη φοβηθεί βλέποντας τι θα της κάνουμε. Αν λοιπόν το έμβρυο έρχεται πλάγια και προεξέχει το χέ­ ρι του, πιάνουμε το χέρι και επιχειρούμε να το τραβή­ ξουμε όσο γίνεται πιο έξω* αφαιρούμε ύστερα τη σάρ­ κα από τον βραχίονα, ώσπου να μείνει γυμνό το κό­ καλο, δένοντας γύρω από τα δύο δάχτυλα του χεριού μας σιδερένιο νύχι, για να μη γλιστράει η σάρκα. Ύ­ στερα από αυτά τεμαχίζουμε τη σάρκα του ώμου και τον εξαρθρώνουμε. Στη συνέχεια σπρώχνουμε το κε­ φάλι του εμβρύου προς τη φυσιολογική του θέση και 365


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

κεφαλήν τού εμβρύου' τώ δέ δακτύλω τό εμβρυον εϊσω άπώσαι'

ή μαχαιρίω

δια τών πλευρέων ή δια τής κλη-

ΐδος, δκως τήν φύσαν αφή καϊ ξυμπέση τό εμβρυον και ή έξοδος αύτέω εύπετεστέρη ή' τήν δέ κεφαλήν, ήν μέν δύνησαι κατά φύσιν έξω ώσαι' ήν δέ μή, ξυμφλάσαι, καϊ ούτως

ύπεξαγαγείν

πολλω καταχέας

έξω τό εμβρυον. Έπειτα

θερμώ

καϊ άλείφας έλαίω, κατακεΐσθαι

λεύειν έπαλλάξασαν

τώ πόδε, καϊ μεταπΐσαι

κε-

οίνον γλυ­

κύ ν και λευκόν κεράσας εύζωρότερον, καϊ ρητίνην, λιτι διατρίφας, μίξας τω οίνω, διδόναι πιεΐν' τά θεραπεύειν ώσπερ λεχώ κατά τά ειρημένα.

366

μέ­ δ άλλα 3


ΠΕΡΙ ΕΓΚΑΤΑΤΟΜΗΣ

ΕΜΒΡΥΟΥ

το τραβούμε προς τα έξω, ενώ με το δάχτυλο σπρώ­ χνουμε το έμβρυο προς τα μέσα* ή διατρυπούμε με έ­ να μαχαιρίδιο τα πλευρά του ή το κλειδοκόκαλο, ώ­ στε να φύγει ο αέρας, να «μαζέψει» το έμβρυο, και έ­ τσι να γίνει ευκολότερη η έξοδος του* όσο για το κε­ φάλι, αν μπορούμε, να το βγάλουμε έξω φυσιολογικά* αλλιώς να το συνθλίψουμε και έτσι να βγάλουμε έξω το έμβρυο. Στη συνέχεια πλένουμε τη γυναίκα με άφθονο ζεστό νερό, την αλείφουμε με λάδι και της συστήνουμε να μείνει ξαπλωμένη με σταυρωμένα τα πόδια* της δί­ νουμε να πιει άκρατο γλυκό άσπρο κρασί αναμειγμένο με ρετσίνι κοπανισμένο σε μέλι. Κατά τα άλλα να εφαρμόζουμε την ίδια θεραπευτική αγωγή όπως στη λεχώνα -έχουμε μιλήσει γι' αυτήν την αγωγή.

367


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ΣΧΟΛΙΑ ι. Για το θέμα αυτό γίνεται λόγος και σε άλλα γυναικολογι­ κά έργα της Ιπποκρατικής συλλογής: Περι γυναικείων Α κεφ. 70, Περι άφορων κεφ. υ,

Περί επιχυήσιος χεφ. 7·

2. ίχθυα(ιωνικάχθύη, ή) λεγόταν το αποξηραμένο δέρμα του ψαριού ρίνη, που το χρησιμοποιούσαν για να ξύνουν τις επιφά­ νειες διάφορων πραγμάτων, ο Γαληνός όμως μας πληροφορεί ότι η λέξη «δύναται δηλούνκαί τον σιδηρούν όνυχα, ώπερ εις τάς έμβρυουλκίας και τάς έμβρυοτομίας χρώμεθα, διά την προς τάς λεπίδας τώ ν ίχθύω ν όμ οιότητα».

368


ΠΕΡΙ Ε Π Ι Κ Υ Η Σ Ι Ο Σ

369


ΟΠΩΣ ΣΤΟ

Περί έγκατατομής

εμβρύου (βλ. παραπάνω

σ. 36θ), έτσι και στην περίπτωση του έργου που μας παραδόθηκε με τον τίτλο Περί έπικυήσιος. ο τίτλος του έργου δικαιώνεται μόνο στο πρώτο κεφάλαιο του στα 8

υπόλοιπα κεφάλαια ο λόγος είναι για θέματα που η πραγμάτευσή τους γίνεται και σε άλλα γυναικολογι­ κά έργα της Ιπποκρατικής συλλογής (κυρίως στα Πε­ ρί γυναικείων

και Περί άφορων). Έτσι: στα κεφάλαια

2-15 ο λόγος είναι για διάφορες δυσκολίες κατά τον τοκετό, ενώ στα υπόλοιπα κεφάλαια (16-43)

0

συ

Ύ"

γραφέας του έργου αναφέρεται κατά κύριο λόγο στη στειρότητα, αλλά και σε διάφορες θεραπευτικές μεθό­ δους σχετικές με επιμέρους γυναικολογικά προβλή­ ματα. Η λέξη του τίτλου δηλώνει τη δεύτερη κύηση πριν α­ πό την ολοκλήρωση της πρώτης πρόκειται δηλαδή 8

για επισύλληψη, για «κύησιν επί κυήσεως».

Ποιες οι

απόψεις του συγγραφέα για το θέμα αυτό, ο αναγνώ­ στης θα έχει την ευκαιρία να το διαπιστώσει κατά την ανάγνωση του πρώτου κεφαλαίου του έργου. Καθώς το έργο αυτό ανήκει στην ευρύτερη ομάδα των γυναικολογικών έργων της Ιπποκρατικής συλλο370


ΠΕΡΙ

ΕΠΙΚΥΗΣΙΟΣ

γής, ισχύουν και γι' αυτό (σε ό,τι αφορά στη χρονολό­ γηση και την ένταξη του) όσα λέχθηκαν στο γενικό ει­ σαγωγικό σημείωμα στη γυναικολογία της Ιπποκρα­ τικής συλλογής (βλ. παραπάνω σ. 9 εξ.). Εκτός από την έκδοση του Ε. ΙλϊΧχο (στον 8ο τόμο της μνημειώδους έκδοσης του των έργων της Ιππο­ κρατικής συλλογής), το έργο το έχουμε σήμερα και στην έκδοση του Ο. Εί€παπ (στη σειρά €οτρη5 Μβάζωηίηι Οναβωηΐίη, τόμος I, 2, 2, Βερολίνο 1973)·

Ειδική βιβλιογραφία Ο αναγνώστης μπορεί να ανατρέξει για χρήσιμη βιβλιογραφική βοήθεια και στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοηθή­ ματα που αναγράφονται στις σελίδες 32-36 του ίου τόμου της έκδοσης μας. (Ζ. Είεηαιι, Όίβ Ηρρο&ναήςώβ Αη$£αΙ)β ηηά Αήίκώβ

Ξώήβ

ΒβτηβΓ&ηη^η,

Κΐεΐ

Ό6 1963

Μρβφίαήοηβ.

(διδακτ. δια-

τρ.). Ο. δααηο, Ιρροατ&ΐε: ϋε11& δΐιρειΐείιαζίοηε, ΜΌ5€-Κ3 (1966) 25 εξ. Ο Εΐεηαυ, Οίε Βεηαηά1ιιη§ πηθ Επνϋιηιιη^ νοη δαρεΓίείαΐίοη ίη <3εΓ Αηί&ε, ^Μ 6 ( ΐ 9 7 ΐ ) 2/5 εξ.

37ΐ


ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

373


ι

Όκόταν

μήτρης

έπικυΐσκηται

γυνή, ήν μεν εν τώ μέσω

τό πρώτον έχη παιδίον,

τό έπικύημα

πτει ύπό τού αρχαίου έξωθεύμενον' τω έτέρω τό κύημα έχη, έπιτίκτει έπήν χαλάση λυθεΐσα.

τής

προσπί­

ήν δε εν τω κέρατι ύστερον ού

γόνιμον,

ή μήτρη και ύγρανθή, τού γονίμου

Ήν δέ μή αύτίκα άποχωρέη

τό έπικύημα,

άποό-

δύνας τε παρέχει και ρεύμα δυσώδες και πυρετό ν, και ο ιδεί τό πρόσωπον καϊ τάς κνήμας και τούς πόδας και τήν νηδύν, καϊ άσιτέει έως άν έκπέση. Έπικυίσκονται τών γυναικών ών άν ό στόμαχος μετά τό πρώτον μα ξυμμεμύκη

ού κάρτα ή μή επιφαινομένων

μηΐων ξυμμεμύκη.

Τά δέ έπικυήματα

37'4

τά

δέ κύη­

τών σηέπιτικτόμενα


ι Όταν στη γυναίκα υπάρχει επικύηση: αν το πρώ­ το παιδί βρίσκεται στο μέσον της μήτρας, το δεύτερο κύημα εξωθείται από το πρώτο και πέφτει* αν όμως βρίσκεται στο άλλο κέρας της μήτρας, τότε η γυναίκα, αφού πρώτα ελευθερωθεί από το βιώσιμο κύημα, γεν­ νάει αργότερα -με τη χαλάρωση και ύγρανση της μή­ τρας- νεκρό κύημα. Αν το δεύτερο έμβρυο δεν απο­ βληθεί αμέσως, προκαλεί πόνους, δύσοσμη ροή και πυρετό* η γυναίκα πρήζεται στο πρόσωπο, στις κνή­ μες, στα πόδια και στην κοιλιά* επίσης δεν έχει όρεξη για φαγητό, ώσπου να πέσει το κύημα. Η επικύηση παρουσιάζεται σε γυναίκες στις οποίες το τραχηλικό στόμιο της μήτρας δεν έκλεισε τελείως ύστερα από την πρώτη κύηση, ή έκλεισε, χωρίς όμως να υπάρ­ χουν τα σημάδια που να το φανερώνουν. Τα επικυήματα που γεννιούνται αργότερα, αν δεν έχουν ακόμη 375


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ύστερον, ήν μήπω

διάκρισιν έχη, άλλά

μέν ού, άλλά κατασήπεται

σαρξ ή,

μέχρι άν έξέλθη

376

οίδέει

τήςμήτρης.


ΠΕΡΙ ΕΠΙΚΥΗΣΙΟΣ

ευδιάκριτα μέλη, αλλ' είναι απλώς μια σάρκα, δεν πρήζονται, αλλά σαπίζουν τελείως, ώσπου να βγουν από τη μήτρα.

377


ΑΛΛΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΜΕ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ

379


ΤΑ

Κ Ε Ι Μ Ε Ν Α Τ Η Σ Ι Π Π Ο Κ Ρ Α Τ Ι Κ Η Σ Σ Υ Λ Λ Ο Γ Η Σ που

πε­

ριλάβαμε ως τώρα στον τόμο αυτό πραγματεύονται κατ αποκλειστικότητα γυναικολογικά θέματα. Σε γυ­ ναικολογικά όμως θέματα αναφέρονται οι συγγραφείς και άλλων έργων της Ιπποκρατικής συλλογής, των ο­ ποίων το περιεχόμενο δεν είναι γυναικολογικό. Λίγα είναι, στην πραγματικότητα, τα κείμενα αυτά. Τα σημαντικότερα από αυτά εμπεριέχονται στους γνω­ στούς μας από τον 2ο τόμο της έκδοσης μας Αφορι­ σμούς!^, εκεί σ. 149 εξ.) και στα βιβλία Β, Δ, Ε, Στ και Ζ των Επιδημιών (βλ. στον ίδιο τόμο σ. 39 ξ·)· Οι ειδικότεροι από τους αναγνώστες θα διακρίνουν ασφα­ λώς στα κείμενα αυτά αλλού ομοιότητες και αλλού διαφορές -μικρότερες ή μεγαλύτερες- με τις παρατη­ ρήσεις και τις διδασκαλίες των καθαρά γυναικολογι­ κού περιεχομένου έργων της Ιπποκρατικής συλλογής. 9

ε

3δο


ΑΦΟΡΙΣΜΟΙ ΤΜΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ


28 Γυναικείων

άγωγόν,

ή έν άρώμασι πυρίη,

χή δέ και ές άλλα χρήσιμη

πολλα-

άν ήν, ει μή καρηβαρίας

έν-

εποίεεν. 29 Τάς κυουσας

φαρμακεύειν,

ήν οργά,

και άχρι επτά μηνών ήσσον' τά δέ νήπια και ρα

1

τετράμηνα, πρεσβυτέ­

εύλαβέεσθαι.

30 Γυναικι νουσημάτων

2

έν γαστρι έχούσγ} ύπό τίνος τών

οξέων

ληφθήναι, θα να τώ δες.

3ΐ Γυνή έν γαστρι έχουσα, φλεβοτομηθείσα, σκει' και μάλλον

έκτιτρώ-

ησι μείζον τό εμβρυον.

32 Γυναικι αίμα έμεούσγι, τών καταμηνίων

3

82

ραγέντων,


2 δ Το αρωματικό ατμόλουτρο είναι εμμηναγωγό. (Το ατμόλουτρο αυτό θα ήταν με πολλούς τρόπους χρήσιμο και σε άλλες περιπτώσεις, αν δεν προκαλού­ σε κεφαλαλγίες.) 29 Στις έγκυες γυναίκες δίνουμε καθαρτικό -αν υ­ πάρχει μεγάλη ανάγκη- από τον τέταρτο ως τον έ­ βδομο μήνα -λιγότερο, πάντως, κατά τον τελευταίο αυτό μήνα" ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται όταν το έμ­ βρυο είναι μικρότερο των τεσσάρων μηνών και μεγα­ λύτερο των εφτά. 30 Αν έγκυος γυναίκα προσβληθεί από κάποια οξεία αρρώστια, το πράγμα είναι πολύ επικίνδυνο. 31 Η έγκυος γυναίκα που θα φλεβοτομηθεί, απο­ βάλλει* όσο μάλιστα μεγαλύτερο το έμβρυο τόσο με­ γαλύτερος ο κίνδυνος. 32 Αν η γυναίκα κάνει αιματεμέσεις, γιατρειά είναι 3δ3


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

λύσις. 33 Γυναικι,

τών καταμηνίων

τών ρινών ρυήναι,

έκλειπόντων,

αίμα

αγαθόν.

34 Γυναικι εν γαστρι έχούση, ήν ή κοιλίη πουλλά κίνδυνος

ρυή,

εκτρώσαι.

35 Γυναικι ύπό υστερικών ένοχλουμένη, ση, πταρμός έπιγινόμενος, 36 Γυναικι τά καταμήνια 37 Γυναικι

άχροα, και μή κατά τά αυ­ σημαίνει.

εν γαστρι έχούση, ήν οι μασθοι

ισχνοί γένωνται, 38 Γυναικι

ή δυστοκού-

αγαθόν.

τά αίει γινόμενα, καθάρσιος δείσθαι

ισχνός

εκ

έκτιτρώσκει.

έν γαστρι

γένηται,

εξαίφνης

έχούση

δίδυμα έχούση,

ήν ό έτερος θάτερον

μασθός

έκτιτρώσκει'

και ήν μέν ό δεξιός ισχνός γένηται, τό άρσεν' ή ν δέ ό α­ ριστερός, τό θήλυ* 39 Ην γυνή μή κύουσα, μηδέ ταύτη τά καταμήνια

τετοκυΐα,

41 Γυναίκα μέλλη,

έχη,

έκλέλοιπεν.

40 Γυναιξί ν όκόσησιν ές τούς τιτθούς αίμα ται, μανίην

γάλα

συστρέφε-

σημαίνει. ήν θέλης είδέναι εί κύει, έπήν

άδείπνω έούση, μελίκρητον

3 84

διδόναι

καθεύδειν πιεΐν'

κήν


ΑΦΟΡΙΣΜΟΙ

η εμφάνιση των εμμήνων. 33 Σε γυναίκα που η έμμηνη ρύση της έχει σταμα­ τήσει, αιμορραγία από τη μύτη είναι καλό σημάδι. 34 Αν έγκυος γυναίκα παρουσιάσει μεγάλη διάρ­ ροια, υπάρχει κίνδυνος να αποβάλει. 35 Αν σε γυναίκα που έχει προβλήματα στη μήτρα ή υποφέρει από δυστοκία παρουσιαστεί φτάρνισμα, αυτό είναι καλό σημάδι. 36 Αν τα έμμηνα δεν έχουν το χρώμα που πρέπει και η εμφάνιση τους δεν γίνεται στον κανονικό πάντο­ τε καιρό, θα πει πως η γυναίκα έχει ανάγκη από κά­ θαρση. 37 Έγκυος γυναίκα που αδυνατίζουν ξαφνικά οι μα­ στοί της, αποβάλλει. 3 8 Αν σε έγκυο γυναίκα αδυνατίσει ο ένας από τους δύο μαστούς της, αν έχει δίδυμα, αποβάλλει το ένα: αν αδυνατίσει ο δεξιός, το αρσενικό· αν ο αριστερός, το θηλυκό. 39 Αν μια γυναίκα έχει γάλα, ενώ ούτε έγκυος είναι ούτε έχει γεννήσει, θα πει πως τα έμμηνα της έχουν σταματήσει. 40 Σε όσες γυναίκες μαζεύεται αίμα στους μαστούς, είναι σημάδι παραφροσύνης. 4ΐ Αν θέλεις να μάθεις αν μια γυναίκα είναι έγκυος, δώσ' της να πιει νερόμελο την ώρα που πάει να κοι385


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

μέν στροφός αυτήν έχη περι τήν γαστέρα, κύει' ήν δέ μή, ού κύει. 42 Γυνή έγκυος, ήν μέν άρσεν κύη, εύχροός έστιν' ήν δέ θήλυ,

δύσχροος*

43 Ην γυναικι κυούση ερυσίπελας έν τή ύστερη γένη­ ται,

θανατώδες.

44 Όκόσαι παρά φύσιν λεπται έοΰσαι έν γαστρι σιν, έκτιτρώσκο��σι,

πριν ή

έχου-

παχυνθήναι.

45 Όκόσαι δέ μετρίως τό σώμα έχουσαι

έκτιτρώσκου­

σι δίμηνα και τρίμηνα άτερ προφάσιος φανερής, σιν αί κοτυληδόνες

ταύτη-

μύξης μεστά ί είσι, και ού δύνανται

κρατέει,ν ύπό τούβάρεος

τό εμβρυον, άλλ

'άπορρήγνυν-

ται. 46 Οκόσαι παρά φύσιν παχεΐαι έούσαι μή (

νουσιν έν γαστρι, ταύτησι τό έπίπλοον

ξυλλαμβά-

τό στόμα

ύστερέων άποπιέζει, και, πριν ή λεπτυνθήναι,

τών

ού κύου-

σιν. 47 Ην

ύστερη έν τώ ίσχίω

κη έμμοτον

έγκειμένη διαπύηση,

ανάγ­

γενέσθαι.

48 Έμβρυα τά μέν άρσενα έν τοίσι δεξιοΐσι, τά δέ θή­ λεα έν τοΐσιν άριστεροΐσι

μάλλον*

49 Ύστερων έκπτώσιες, πταρμικόν προσθείς, βανε τούς μυκτήρας και τό στόμα.

3&6

έπιλάμ-


ΑΦΟΡΙΣΜΟΙ

μηθεί (χωρίς να έχει δειπνήσει): αν παρουσιάσει δυνα­ τό πόνο στο στομάχι, είναι έγκυος* αλλιώς, δεν είναι. 42 Η έγκυος γυναίκα που έχει αγόρι στην κοιλιά της, έχει καλό χρώμα στο πρόσωπο της* αν όμως έ­ χει κορίτσι, το χρώμα της είναι άσχημο. 43 Αν παρουσιαστεί ανεμοπύρωμα στη μήτρα έγκυας γυναίκας, το πράγμα είναι πολύ επικίνδυνο. 44 Οι γυναίκες που έχουν μείνει έγκυες όντας πολύ αδύνατες, αποβάλλουν -εκτός αν παχύνουν. 45 Σε γυναίκες με καλή σωματική κατάσταση που αποβάλλουν -δίχως καμιά φανερή αιτία- κατά τον δεύτερο ή τρίτο μήνα της κύησης, οι κοτυληδόνες εί­ ναι γεμάτες από βλέννα και σπάζουν, αδυνατώντας να κρατήσουν το έμβρυο εξαιτίας του βάρους του. 46 Όσες αφύσικα παχιές γυναίκες δεν μπορούν να συλλάβουν, είναι γιατί το επίπλοον πιέζει το στόμιο της μήτρας τους, και έτσι δεν μένουν έγκυες, παρά μό­ νο αν αδυνατίσουν. 47 Αν η μήτρα ακουμπώντας στο ισχίο διαπυηθεί, πρέπει να χρησιμοποιηθούν ξαντά. 48 Το αρσενικό έμβρυο βρίσκεται συνήθως στα δε­ ξιά, το θηλυκό στα αριστερά. 49 Για να αποβληθεί ο πλακούντας, χρησιμοποιού­ με πταρμικό φάρμακο και, πιέζοντας, κλείνουμε τα ρουθούνια και το στόμα της γυναίκας. 387


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

5θ Γυναικι

τά καταμήνια

ώς μεγΐστην

ήν βουλή έπισχεΐν,

προς τούς τιτθούς

πρόσβαλλε.

5ΐ Όκόσαι έν γαστρι έχουσι, τουτέων ύστερέων

σικύην

τό στόμα

τών

ξυμμέμυκεν.

52 Ήν γυναικι έν γαστρι έχούση γάλα πουλύ έκ τών μαζώνρυή,

ασθενές τό εμβρυον σημαίνει'

οί μαστοί έωσιν, ύγιεινότερον

τό εμβρυον σημαίνει.

53 Όκόσαι διαφθείρει ν μέλλουσι οί τιτθοι ισχνοί γίνονται"

ήν δέ στέρεοι

τά έμβρυα,

ταύτησιν

ήν δέ πάλιν σκληροί

γένων-

ται, οδύνη έσται ή έν τοίσι τιτθοΐσιν, ή έν τοΐσιν σιν, ή έν τοΐσιν όφθαλμοΐσιν,

ίσχίοι-

ή έν τοίσι γούνασι, καϊ ού

διαφθείρουσιν. 54 Όκόσησι

τό στόμα

τών ύστερέων

σκληρό ν έστι,

ταύτησιν ανάγκη τό στόμα τών ύστερέων 55 Όκόσαι

έν γαστρι έχουσαι

νονται, και ισχυρώς ίσχναίνονται, νερής

τίκτουσι χαλεπώς

κουσαι

κινδυνεύουσιν.

4

ξυμμύειν.

ύπό πυρετών

λαμβά­

άνευ προφάσιος φα­

και επικινδύνως,

ή

έκτιτρώ-

$6 Έπι ρόω γυναικείω σπασμός και λειποθυμίη πιγένηται,

ήν έ-

κακόν.

57 Καταμηνίων

γενομένων

νουσι, και μή γινομένων,

πλειόνων,

νοΰσοι

ξυμβαί-

άπό τής ύστερης

γίνονται

388


ΑΦΟΡΙΣΜΟΙ

50 Αν θέλεις να σταματήσεις την έμμηνη ρύση μιας γυναίκας, εφάρμοζε τη μεγαλύτερη, κατά το δυνατόν, βεντούζα στους μαστούς της. 5ΐ Στις έγκυες γυναίκες το στόμιο της μήτρας είναι κλειστό. 52 Αν από τους μαστούς έγκυας γυναίκας τρέξει ά­ φθονο γάλα, θα πει ότι το έμβρυο είναι ασθενικό* αν ό­ μως οι μαστοί είναι σκληροί, θα πει ότι το έμβρυο εί­ ναι υγιέστερο. 53 Στις γυναίκες που πρόκειται να αποβάλουν τα έμβρυα τους, οι μαστοί μαλακώνουν αν όμως γίνουν ξανά σκληροί, θα εμφανισθεί πόνος στους μαστούς ή στα ισχία, στα μάτια ή στα γόνατα* τότε δεν αποβάλ­ λουν. 54 Στις γυναίκες που το στόμιο της μήτρας τους εί­ ναι σκληρό, δεν μπορεί παρά το στόμιο της μήτρας να είναι κλειστό. 55 Οι έγκυες που προσβάλλονται από πυρετούς, και που αδυνατίζουν υπερβολικά, δίχως φανερή αιτία, γεννούν δύσκολα και επικίνδυνα ή αποβάλλουν επι­ κίνδυνα. 56 Αν η έμμηνη ροή συνοδευτεί από σπασμούς και λιποθυμίες, είναι κακό σημάδι. 57 Αν η έμμηνη ροή γίνει άφθονη, ακολουθούν αρ­ ρώστιες* αν, πάλι, εξαφανιστεί, παρουσιάζονται αρ3δ9


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ νουσοί.

5 δ Έπι άρχω φλεγμαίνοντι, έπιγίνεται,

και ύστερη

και έπι νεφροΐσιν έμπΰοισι

έπιγίνεται,

έπι δέ ήπατι φλεγμαίνοντι

στραγγουρίη στραγγουρίη

λύγξ

έπιγίνεται.

59 Γυνή ήν μή λαμβάνη έν γαστρί, βούλη δέ είδέναι ει λήφεται,

περικαλύφας

ίματίοισι,

θυμία κάτω'

κήν μέν

πορεύεσθαι δοκέη ή όδμή διά τοΰ σώματος ές τάς ρίνας και ές τό στόμα, γίνωσκε ότι αυτή ού δι' έωυτήν άγονος έστιν. 60 Ήν γυναικι έν γαστρι έχούση αί καθάρσιες' πορεύωνται, αδύνατον τό εμβρυον ύγιαίνειν. 61 Ήν γυναικι

αί καθάρσιες

μή πορεύωνται,

φρίκης, μήτε πυρετού έπιγινομένου, πίπτωσι,

λογίζου

ταύτην έν γαστρι

62 Όκόσαι φυχράςκαι κυίσκουσιν'

μήτε

άσαι δέ αύτη προσέχειν.

πυκνάς τάς μήτρας έχουσιν, ού

και όκόσαι καθύγρους

ού κυίσκουσιν,

άποσβέννυται

ζηράς μάλλον

και περικαέας,

έχουσι τάς μήτρας,

γάρ ό γόνος' και όκόσαι ένδείη γάρ τής τροφής

φθείρεται τό σπέρμα' όκόσαι δέ έξαμφοτέρων τήν κρά-

390


ΑΦΟΡΙΣΜΟΙ

ρώστιες της μήτρας. 5 8 Φλεγμονή του απευθυσμένου και φλεγμονή της μήτρας συνοδεύονται από στραγγουρία. Διαπύηση των νεφρών συνοδεύεται από στραγγουρία. Φλεγμο­ νή του ήπατος συνοδεύεται από λόξιγκα. 59 Αν η γυναίκα δεν μένει έγκυος και συ θέλεις να διαπιστώσεις αν μπορεί να μείνει, τύλιξε την με σκε­ πάσματα και κάψε από κάτω της αρωματικές ουσίες. Αν η οσμή μοιάζει να διαπερνάει το σώμα της και να φτάνει ως τα ρουθούνια και ως το στόμα, να είσαι βέ­ βαιος ότι η γυναίκα δεν είναι στείρα από κάποια δική της φυσική ατέλεια. 6θ Αν σε μια έγκυο γυναίκα έρθει η περίοδος, δεν μπορεί το έμβρυο να είναι υγιές. 6ι Αν η έμμηνη ροή μιας γυναίκας έχει σταματήσει χωρίς να παρουσιαστεί ούτε ρίγος ούτε πυρετός και η γυναίκα έχει αναγούλες, μπορείς να θεωρήσεις ότι η γυναίκα είναι έγκυος. 62 Οι γυναίκες που έχουν ψυχρή και σφιχτή μήτρα, δεν μένουν έγκυες* δεν μένουν επίσης έγκυες οι γυναί­ κες που έχουν πολύ υγρή μήτρα, επειδή με τους όρους αυτούς το σπέρμα σβήνει και πεθαίνει* το ίδιο συμβαί­ νει και στις γυναίκες που έχουν ξηρότερη από το συ­ νηθισμένο και πολύ ζεστή μήτρα, επειδή το σπέρμα καταστρέφεται από έλλειψη τροφής* γόνιμες είναι τε391


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

σιν έχουσι ξύμμετρον, 63 Παραπλησίως τήν αραιότητα

αί τοιαΰται έπίτεκνοι

γίνονται.

δε και έπι τών αρρένων

τοΰ σώματος

προς τό μή παραπέμπειν

τό πνεΰμα

έξω

φέρεται

τό σπέρμα' ή διά τήν

πυκνό­

τητα τό ύγρόν ού διαχωρέει έξω' ή διά τήν ούκ έκπυροΰται,

ή γάρ διά

φυχρότητα

ώστε άθροίζεσθαι προς τον τόπον

τον' ή διά τήν θερμασίην τό αυτό τοΰτο

392

γίνεται.

τού­


ΑΦΟΡΙΣΜΟΙ

λικά οι γυναίκες που έχουν σύμμετρη την ανάμειξη των δύο αυτών καταστάσεων. 63 Το ανάλογο συμβαίνει και στην περίπτωση των αντρών: ή εξαιτίας της γενικότερης χαλαρότητας του σώματος ο αέρας φέρεται προς τα έξω με δύναμη που δεν είναι αρκετή για την εξακόντιση του σπέρματος, ή εξαιτίας της πυκνότητας του σώματος το σπέρμα δεν βγαίνει έξω, ή εξαιτίας της ψυχρότητας του σώματος το σπέρμα δεν θερμαίνεται αρκετά, ώστε να συγκε­ ντρωθεί στο ορισμένο μέρος, ή το ίδιο αυτό συμβαίνει εξαιτίας της θερμότητας.

393


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ΣΧΟΛΙΑ ι. Ότι. με τις λέξεις νήπια και πρεσβύτερα γίνεται αναφορά στους πρώτους και στους τελευταίους μήνες της κύησης του εμ­ βρύου γίνεται φανερό από τον σχολιασμό του χωρίου από τον Γαληνό (βλ. έκδοση ΚύΗη XVII 2, 653). 2. Βλ. στον ίο τόμο της έκδοσης μας σ. 243· 3. Βλ. στον 2ο τόμο της έκδοσης μας σ. 205, σχόλ. 10. Πβλ. και στον παρόντα τόμο σ. 264, σχόλ. 4· 4· Το άνευ προφάσιος φανερής είναι ενδεχόμενο να πρέπει να συναφθεί και με τη φράση ύπό πυρετών λαμβάνονται.

394


ΕΠΙΔΗΜΙΩΝ Β Ι Β Λ Ι Α Β, Δ, Ε, Στ, Ζ ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

395


17 Τή τοΰ σχυτέως, χαϊ άπολυθείση μενοειδές γουριώδης

δς τά σχύτινα έποίησε,

τεχούση

τελέως, έδόχει τοΰ μέν χορίου

τι τό ύ-

άπέχειν,

απήλθε τεταρταίη

καχώς'

στραγ-

γάρ εγένετο' αύτίχα συλλαμβάνουσα

άρσεν' πολλά δέ έτεαήδη

είχε, τά ύστατα

ηει' δτε δέ τέχοι, διέλειπεν έπ'ολίγον

ή

έτεχεν

ούδ'έπιμήνια στραγγουρίη.

ι8 Ίσχίον δέ τις ήλγει, πριν ίσχειν' έπει δέ έσχεν, ούχ έτι ήλγει. Έπεί δέ έτεχεν, είχοσταίη έοΰσα, αύθις σεν' έτεχεν ούν άρσεν' έν γαστρι έχούση, έν κνήμη δεξιή, ή τρίτω ή τετάρτω μηνι, εξανθήματα, μάννη χρώμεθα,

396

χάτω

προς ά τή

χαι έν χειρι δεξιή παρά μέγαν

λον ' ούχ οίδ' δ τι έτεχε, χατέλιπον

ήλγη-

γάρ έξάμηνον'

δάχτυ­ ωχέι


ΒΙΒΛΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΤΜΗΜΑ ΔΕΥΤΕΡΟ

17 Η γυναίκα του σκυτοτόμου, του παπουτσή, αφού γέννησε και απαλλάχθηκε τελείως, έμεινε με την ε­ ντύπωση ότι ξέμεινε μέσα της ένα μεμβρανοειδές τμή­ μα του χορίου· αυτό βγήκε την τέταρτη μέρα πολύ δυ­ σάρεστα, γιατί η γυναίκα προσβλήθηκε από στραγ­ γουρία" γρήγορα έμεινε και πάλι έγκυος και γέννησε αγόρι* η στραγγουρία κράτησε για πολλά χρόνια· στο τέλος δεν είχε ούτε εμμηνόρροια· κάθε φορά που γεν­ νούσε, η στραγγουρία σταματούσε για λίγο. ιδ Κάποια γυναίκα είχε ισχιαλγία πριν μείνει έ­ γκυος. Όταν έμεινε έγκυος, έπαψε να πονάει. Είκοσι μέρες μετά τον τοκετό άρχισαν πάλι οι πόνοι. Είχε γεννήσει αγόρι. Όταν ήταν πάλι έγκυος, παρουσίασε στο κάτω μέρος της δεξιάς κνήμης και στο δεξί χέρι δίπλα στο μεγάλο δάχτυλο εξανθήματα, αυτά για τα οποία χρησιμοποιούμε τη σκόνη από το λιβάνι. Δεν ξέρω τι γέννησε, γιατί εγώ την άφησα στον έκτο μήνα. Έμενε, αν δεν κάνω λάθος, στο σπίτι του Αρχέλαου δί397


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δέ, ώς έγώ οίμαι, τά Αρχελάου 19 Ή Άντιγένεος,

προς τώ χρημνώ.

ή τών περι Νιχόμαχον,

δίον, σαρχώδες μέν, έχον δέ τά μέγιστα μέγεθος

δέ ώς τετραδάχτυλον,

παχύ χαι στρογγυλον'

άνόστεον,

έτεχε παι­ διαχεχριμένα, ύστερον δέ

αΰτη δέ άσθματώδης

εγένετο

προ τού τόχου' έπειτα άμα τφ τόχω πΰον άνήμεσεν ο­ λίγον, οίον έχ δοθιήνος. 2 0 Θυγατέρας

τεχούσης διδύμους χαι

χαι ού 7Γ,άνυ χαθαρθείσης, στήρ μεγάλη θρά ήει μέχρι βλαπτον,

έξωδησεν όλη' έπειτα ή γα-

εγένετο, τά δ άλλα }

τοΰ έχτου μηνός,

πάντα ήδη τον χρόνον'

δυστοχησάσης

έταπεινώθη'

χαι ερυ­

έπειτα λευχά

χάρτα

προς δέ τάφροδίσια οί ρόοι έ-

χαί οί άχρητα ερυθρά ίχνευμένως ήει.

3 9

8


ΕΠΙΔΗΜΙΑΙ

πλα στον γκρεμό. 19 Η γυναίκα του Αντιγένη, από την οικογένεια του Νικόμαχου, γέννησε παιδί σαρκώδες, με τα κύρια μέ­ ρη του σώματος καθαρά σχηματισμένα, μήκους τεσ­ σάρων δακτύλων, δίχως κόκαλα" ο πλακούντας πα­ χύς και στρογγυλός· η γυναίκα αυτή πριν από τον το­ κετό είχε παρουσιάσει άσθμα" στη συνέχεια κατά τον τοκετό εξέμεσε λίγο πύον, σαν από δοθιήνα. 20 Μια γυναίκα γέννησε δίδυμα κορίτσια. Ο τοκε­ τός ήταν δύσκολος και η κάθαρση της δεν ήταν πολύ καλή. Η γυναίκα πρήστηκε σε όλο της το σώμα* ύστε­ ρα φούσκωσε η κοιλιά της και έπεσε το πρήξιμο στα υ­ πόλοιπα μέρη του σώματος. Ως τον έκτο μήνα είχε μια κόκκινη ροή, από κει και πέρα όμως, και για όλο το διάστημα, η ροή ήταν πολύ άσπρη. Τα υγρά δυ­ σκόλευαν τη συνουσία. Τα έμμηνα της, κανονικά στην ώρα τους, είχαν καθαρό κόκκινο χρώμα.

399


17 Ήισιν ουδέν έσω τοΰ τεταγμένου χρόνου,

έκάστησι

τά τικτόμενα άπόγονα γίνεται. Τά επιφαινόμενα μησϊ γίνεται.

Οί πόνοι έν περιόδοισιν,

κοντά κινέεται, έν τριπλασίησι

έν οΐσι

ότι έν έβδομη -

τελειοΰται.Ότι

μετά

γυναικεία τά μέν δεξιά, τά δέ αριστερά χάσκων, της, διά τών άπιόντων,

ύγρό-

διαίτης ξηρότης. "Οτι

θάσσον

κινηθέν, διακριθέν, αύθις αΰξεται βραδυτερον έπι ονα χρόνον.

Οί πόνοι περι τρίτην

πεντήκοντα,

και έκτην προς τήσιν έκατόν'

δευτεραίωκαι

τέταρτα ίω.

νον' εί άπό τών γυναικείων

δει

άριθμητέοι

400

πλεί­

ήμέρην προς

είδε ναι

ές τον οί

τά

τήσι

μηνιαίοι, έπτάμη-

εννέα μήνες,


ΤΜΗΜΑ ΤΡΙΤΟ

17 Οι γυναίκες που δεν παρουσιάζουν κανένα αρνη­ τικό σύμπτωμα μέσα στον καθορισμένο χρόνο, απο­ κτούν βιώσιμα παιδιά. Να προσέξουμε σε ποιους μή­ νες κάνουν την εμφάνιση τους τα επιμέρους συμπτώ­ ματα. Οι πόνοι κάνουν την εμφάνιση τους περιοδικά. Το έμβρυο αρχίζει να κινείται στις εβδομήντα μέρες, η διαμόρφωση του ολοκληρώνεται σε τριπλάσιο αριθμό ημερών/Υστερα από τα έμμηνα +η μήτρα+ χαίνει ή προς τα δεξιά ή προς τα αριστερά.Υγρότητα, (που γί­ νεται αντιληπτή) από τις εκκρίσεις, ξηρότητα από τη δίαιτα. Το έμβρυο που κινείται και διαμορφώνεται πιο γρήγορα, μεγαλώνει, από την άλλη, πιο αργά και σε μεγαλύτερο διάστημα χρόνου. Οι πόνοι παρουσιάζο­ νται γύρω στην τρίτη μέρα μετά τις πενήντα και γύ­ ρω στην έκτη μέρα μετά τις εκατό" σε μήνες, στον δεύτερο και στον τέταρτο. Ιδού τι πρέπει να μας απα­ σχολεί για τον τοκετό στους εφτά μήνες: αν οι εννιά μήνες πρέπει να λογαριαστούν από τα (τελευταία) έμ­ μηνα ή από τη σύλληψη" αν οι (εννιά) ελληνικοί μήνες 401


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ή άπό τής ξυλλήφιος, και εί έβδομήκοντα

και

διακοσί-

ησιν οί ελληνικοί μήνες γίνονται, και εϊτι προσέτι

τού-

τοισι, και εϊ τι τοις άρσεσιν ή και τήσι θηλείησι ποιέεται

ή τάναντία.

Τών βρωμάτων

ώμοι και οί μαστοί εμφυσώνται' .αί άκρησίαι και τά εμφυσήματα άν τά όστέα στερεωθή. βάρεα

άδελφά

Πρωτοτόκων

τά γάλακτα,

οί

και τών έν τή κεφαλή ποιέουσιν' αύξησις,

τών

περίοδος,

έστ' τά

οκταμήνων

πόνων.

τής μέν οκταμήνου

άπαρτι-

ζούσης, τής δέ τροφής μεταβαλλουσης' άδελφά τών έπιμηνίων'

και πομάτων

Τών έπιμηνίων

προ τούτων

ταύτα

διό τά

γάλακτα,

προς δεκάμηνον τεινόντων

νόμενα, κακόν.

402

γε­


ΕΠΙΔΗΜΙΑΙ

κάνουν διακόσιες εβδομήντα μέρες αν πρέπει να προ­ σθέσουμε κάτι ακόμη, και αν η πρόσθεση δίνει το ίδιο αποτέλεσμα για αγόρια και κορίτσια ή μήπως το α­ ντίθετο. Από τις τροφές και από τα ποτά φουσκώνουν οι ώμοι και οι μαστοί" +φουσκώματα όμως προκα­ λούνται και από την κακή μίξη των υγρών της κεφα­ λής. + Αύξηση υπάρχει ώσπου να σκληρύνουν τα κό­ καλα. Περίοδος της εμμηνόρροιας" τα βάρη που γίνο­ νται αισθητά πριν από την εμμηνόρροια μοιάζουν με τους πόνους της εγκυμοσύνης των οχτώ μηνών. Το γάλα στις γυναίκες που γεννούν για πρώτη φορά, + ε­ νώ έχει ολοκληρωθεί κύηση οχτώ μηνών και η τροφή αλλάζει" + γιαυτό, αν το γάλα, απόλυτα συγγενικό προς τα έμμηνα, αρχίσει να παράγεται όταν η γυναί­ κα μπαίνει στο δέκατο μήνα, είναι κακό. 8

403


5 Ή Στυμάργεω

οίχέτις, ή

κε θυγατέρα, άπέστραπτο

ουδέ αίμα εγένετο, ώς

τό στόμα τοΰ αιδοίου, καϊ ές

ίσχίον και σκέλος οδύνη, παρά σφυρόν τμηθείσα σεν'καίτοι

έτε-

καϊ τρόμοι τό σώμα πάν κατείχον'

τήν πρόφασιν δει έλθεΐν και τής προφάσιος τήν

404

έρρήιάλλ 'έπι

αρχήν.


ΤΜΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ

5 Στη δούλη του Στυμάργου, η οποία γέννησε κορί­ τσι και δεν είχε ούτε αιμορραγία μετά τον τοκετό, στράβωσε το στόμιο του αιδοίου της και είχε πόνου», στο ισχίο και στο πόδι* η κατάσταση της βελτιώθηκε ύστερα από τομή και αφαίμαξη κοντά στον αστράγα­ λο* ολόκληρο, πάντως, το σώμα της κυριεύτηκε από τρέμουλο. Εν πάση περιπτώσει πρέπει να αναζητηθεί η αιτία, και η αρχή αυτής της αιτίας.

405


6 Μεθ' ήλιου τοΰ θερινού ή Αχελώου ρεν, έμετώδης έοΰσακαι τεσσαρεσκαιδεκάτη'

έκταίη

φρικώδης και

όποσάμηνον

άπέφθει-

ιδρώτες*

9

κρίσις,

ούκ οίδα' άρσεν δέ και

άλλο προς τάς είκοσιν έφη' εί άληθέα, ούκ οίδα. 21 Ήλιου χειμερινέων

τροπέων,

άστρον ού

πέμπτη δ ύστερον και έκτη σεισμός.Ότ' 1

μεν, ή άσθματώδης, ερυθρά επιφαινόμενα κρή, άλλοτε μεγάλη, δοιπορήσαι

ή Άντιγένεος,

σμικρόν'

έν Περίνθω ή-

ή ούκ είδυΐα εί έχοι,

άλλοτε και άλλοτε'

γαστήρ

οίον, βήσσουσα γάρ έτύγχανεν,

θάσσον' μήν ήν όγδοος'

ίδρύθη

σμι­ ό-

προπυρε-

ταίνουσα. 22 Ή δέ τοΰ Άπημάντου

άδελφεοΰ γυνή άπέφθειρεν έ-

ξήκονθ' ήμερων, ώςέφη, έβδομα ίη θήλυ' περι δέ ένατη ν

4ο6


ΒΙΒΛΙΟ Τ Ε Τ Α Ρ Τ Ο

6 Έξι μέρες ύστερα από το θερινό ηλιοστάσιο η γυ­ ναίκα του Αχελώου απέβαλε· είχε πολλούς εμετούς και πολύ ρίγος· και ιδρώτα πολύ* η κρίση τη δέκατη τέταρτη μέρα. Πόσων μηνών ήταν το έμβρυο δεν ξέ­ ρω/Ελεγε πως είχε αποβάλει και άλλο ένα αγόρι με τη συμπλήρωση είκοσι ημερών. Αν ήταν αλήθεια, δεν το ξέρω. 21 Χειμερινές τροπές του ήλιου: εμφάνιση ενός όχι μικρού αστεριού στον ουρανό, και ύστερα, την πέμπτη και έκτη μέρα, σεισμός. Όταν ήμασταν στην Πέρινθο, η γυναίκα με το άσθμα, η σύζυγος του Αντιγένη, που δεν ήξερε αν ήταν έγκυος, παρουσίαζε κατά διαστήμα­ τα κόκκινη ροή· κοιλιά μικρή, που μερικές φορές μεγά­ λωνε, όταν π.χ. με τον βήχα που είχε περπατούσε γρηγορότερα από το συνηθισμένο· ήταν στον όγδοο μήνα της* ανακουφίστηκε αφού πρώτα ανέβασε πυρε­ τό. 22 Η γυναίκα του αδελφού του Απήμαντου απέβαλε, όπως έλεγε, την έβδομη μέρα κοριτσάκι εξήντα η407


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

έθορυβ ήθη' μετά δέ κρίσιν, τά δεξιά ήλγει, ώς άν άπό υ­ ποστροφής

αυτή είχε ταχέως,

9

και άπέφθειρεν.

Έτέρη

λευκοΐς θυγατέρα έτεκεν' έτέρη έρυθροΐς, ώς έδει. 24 Ή παρά Τηκομαίω στρι άσήμως

άγορηνόμου

θυγάτηρ, έν γα­

άρξαμένη, διμήνου έμετος

ότέ δέ χολώδης,

έρρηξεν'χαλεπώς

φλεγματώδης,

έτεκεν' τελέως

θάρθη' έμετος όμοιος μέχρι τριηκοστής'

έπειτα

έταράχθη, και ό έμετος έπαυσατο' λειεντερίη' ούκ εγένετο δύο έτέων'χειμώνος 32 Άσθματώδει

έσχεν

γαστήρ γυναικεία

αιμορροΐδας.

οίκέτιδι, ένθα τήν στλεγγίδα,

ράγησεν έν τοΐσιν έπιμηνίοισιν' κείνα έπαύσατο'

έκα-

ήμορ-

εγένετο δέ άσθματα,

ε­

πυρετός εγένετο' μαζός ένεπύησεν

α­

ριστερός ύπερθεν, και άπ' αρχής και ους. 38 Τή οίκέτιδι, σκλήρωμα

ήν νεώνητον έούσαν κατεΐδον,

ή τό

έν τοίσι δεξιοΐσιν ένήν μέγα, ού κάρτα

όδυ-

νώδες, και γαστήρ μεγάλη

και περιτεταμένη'

λη ύδατώδει, και τάλλα λιπαρή, και ού πάνυ άχροος δέ' γυναικεία έπτά έτέων ούκ έληλύθει. δυσεντεριώδης,

καϊ ού τεινεσμώδης'

4θδ

ούκ είκέδύσπνοος, Εγένετο

και ύπό ταύτα

ό-


ΕΠΙΔΗΜΙΑ I

μερών γύρω στην ένατη μέρα αισθάνθηκε ταραχή· ύ­ στερα από την κρίση είχε πόνους στα δεξιά, όπως με­ τά από υποτροπή. Η γυναίκα αυτή έμενε γρήγορα έ­ γκυος και απέβαλλε. Άλλη, με λευκή ροή, γέννησε κορίτσι. Άλλη, με κόκκινη ροή, ακριβώς όπως έπρεπε. 24 Η κόρη του αγορανόμου, η οποία έμενε στο σπί­ τι του Τηκομαίου, έγκυος δίχως να το έχει καταλάβει στην αρχή: Στον δεύτερο μήνα εμετοί με φλέγμα, κα­ μιά φορά και με χολή· γέννησε δύσκολα* καθάρισε τε­ λείως· ίδιοι εμετοί ως την τριακοστή μέρα· ύστερα έ­ γινε άνω κάτω το πεπτικό της σύστημα και σταμάτη­ σαν οι εμετοί* λειεντερία* έμμηνα δεν υπήρξαν για δύο χρόνια* τον χειμώνα έβγαλε αιμορροΐδες. 32 Η υπηρέτρια με το άσθμα: στον καιρό των εμμή­ νων της είχε αιμορραγία εκεί που φορούν την στλεγ­ γίδα* παρουσιάστηκε άσθμα* το άσθμα πέρασε και α­ νέβασε πυρετό· διαπυήθηκε το πάνω μέρος του αρι­ στερού μαστού, και από την αρχή και το αφτί της. 38 Η υπηρέτρια, που την είδα πρόσφατα αγορασμέ­ νη: Είχε στα δεξιά μεγάλο σκίρρωμα, χωρίς δυνατό πόνο* κοιλιά μεγάλη και τεντωμένη* η εικόνα της δεν ήταν η εικόνα της υδρωπικής* η γενικότερη κατάστα­ ση της καλή* σχεδόν καθόλου δύσπνοια, άλλαξε όμως το χρώμα της· τα έμμηνα δεν είχαν έρθει για εφτά χρόνια* εμφάνισε δυσεντερία, χωρίς τεινεσμό* κάτω 409


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δυνώδες

τό έν τώ δεξιώ ήν, καϊ πυρετοί βληχροί,

πρόσω έπτά ήμερέων, και κοιλίης ταραχή ύπόγλισχρος,

ύπέρπολλος

ήλεκτρώδης,

έφ' ημέρας τινάς' ύγιής'

γυναικεία μετά ταύτα έγινετο, καϊ τά κατά τήν λαπαρά, και χρώμα

εύχροον, καϊ παχύ ήν

4ΐο

ού και

γαστέρα

αυτή.


ΕΠΙΔΗΜΙΑΙ

από αυτές τις συνθήκες το σκίρρωμα στα δεξιά έγινε ε­ πώδυνο* λίγος πυρετ��ς, όχι πέρα των εφτά ημερών οι κενώσεις της κοιλιάς της όμοιες με κεχριμπάρι, κά­ πως γλοιώδεις, και για μερικές μέρες υπερβολικά πολλές· έγινε καλά* στη συνέχεια της ήρθαν τα έμμη­ να, η κοιλιά μαλάκωσε, το χρώμα της έφτιαξε, και πάχυνε.

4ΐι


11 Εν Ααρίσση,

γυναικι Γοργίου

9

ρων ετέων ίσχετο, πλην ολίγων έφ'όκότερα

τά έπιμήνια πάνυ' εν δέ

τεσσά­ τήμήτρη,

άν κλιθή, σφυγμόν παρείχε καϊ βάρος.

Αΰτη

ή γυνή έκύησε καϊ έπεκύησε, καϊ απελύθη τό παιδίον έ9

νάτω μηνι, ζωόν, θήλυ έλκος έχον έν τω ίσχίω' καϊ τά 9

ύστερα επόμενα, καϊ αίματος ρεύμα πουλύ πάνυ

έπεγέ-

νετο καϊ τή ύστερα ίη καϊ τή τρίτη και τή τετάρτη

9

θρόμβοι πεπηγότες

9

δέκα τών πρώτων'

καϊ πυρετός είχε μέχρις καϊ ύπεχώρεε τό λοιπόν

έρυθρόν' καϊ ωδεε τό πρόσωπον μας

9

ήμερέων αυτή

ισχυρώς, καϊ

καϊ αίμα

τάςκνή-

καϊ τώ πόδε, καϊ τον έτερον μηρό ν' καϊ σιτία ού

προσίετο' δίφος δέ είχεν ισχυρό ν'' καϊ τό φυχρότατον

ύ­

δωρ ξυνέφερεν, οίνος δέ ούδαμώς'

τό

ή δέ γαστήρ μετά

πρώτον παιδίον όλίγω μέν τινι έλαπάχθη, ξυνέπεσεν, άλλά σκληρότερη Τεσσαρακοστή

πάνυ δέ ού

ήν, οδύνη δέ ού προσήν.

δέ ήμερη άπό τής πρώτης, εξέπεσε τό έ-

412


ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ

11 Στη Λάρισα η γυναίκα του Γοργία είχε επίσχεση εμμήνων για τέσσερα χρόνια (έτρεχε μόνο μια πολύ μικρή ποσότητα)· από όποιο πλευρό κι αν ξάπλωνε, αισθανόταν παλμούς και βάρος στη μήτρα. Η γυναί­ κα αυτή έμεινε έγκυος, είχε μάλιστα και επικύηση· το παιδί γεννήθηκε στον ένατο μήνα, ζωντανό, κορίτσι, με μια πληγή στο ισχίο του· ακολούθησε και το ύστε­ ρο, και την επόμενη μέρα παρουσιάστηκε πολύ μεγά­ λη ροή αίματος (το ίδιο και την τρίτη και την τέταρτη μέρα), καθώς και πηγμένοι θρόμβοι αίματος· είχε και πυρετό που κράτησε τις πρώτες δέκα μέρες· στη συνέ­ χεια έβγαζε κόκκινο αίμα* το πρόσωπο της παρουσί­ αζε μεγάλο πρήξιμο, αλλά και οι κνήμες, τα δυο της πόδια και ο ένας μηρός· τροφή δεν δεχόταν και είχε με­ γάλη δίψα* το πολύ κρύο νερό τής έκανε καλό, το κρα­ σί όμως καθόλου· η κοιλιά της ύστερα από το πρώτο παιδί μίκρυνε κάπως, δεν υποχώρησε όμως τελείως, αλλά ήταν σκληρότερη χωρίς να πονάει. Την τεσσαρα­ κοστή μέρα, λογαριάζοντας από την πρώτη, έπεσε το 413


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

πιχύημα, σαρξ' χαϊ ή γαστήρ ξυνέπεσε, χαι τά

οιδήματα

πάντα, χαι τό ρεύμα τό λεπτό ν, χαι τό αίμα τό όζον, χαι υγιής

εγένετο.

12 Γυνή έν Φερήσι περιωδύνεε χεψαλήν πουλύν νον, χαι ουδείς ουδέν ήδύνατο ώψελήσαι, ούτε

χαθαιρο-

μένη τήν χεψαλήν' ρηίστη δέ εγένετο, όχότε τά νια ευχερώς οί ίοι. Αύτη όχότε περιωδυνοΐτήν προστιθέμενα

χρό­ έπιμή­

χεψαλήν,

προσθετά εύώδεα προς τήν μήτρην

ωφε­

λεί, χαι άπεχαθάρθη ολίγον τι. Και όχότε έχύησεν, έξέλιπον αί όδύναι τήν χεψαλήν. 13 Γυνή έν Ααρίσση χύουσα, τώ δεχάτω μηνι αίμα έχώρεεν αυτή πουλύ τεσσαρεσχαίδεχα

ημέρας,

πλείστον

δέ τάς τρεις, τάς προ τού παιδιού τής άπολύσιος. τεσσαρεσχαιδεχάτη

έξέπεσεν έχ τής γαστρός τό παιδίον

τεθνεός, έχον τον δεξιόν βραχίονα πλευρή'χαι

Τή

τόχορίον,

προσπεφυχότα

τή

τρίτη ήμερη, τής νυχτός τήν αυ­

τήν ώρην, ώς δτε τό παιδίον' χαι τά λευχά έπειτα ταύτα έχώρεε τρεις ημέρας χαι νύχτας μετρίως'

μετά

μετά δέ

τούτο πυρετός έλαβε δύο ημέρας χαι δύο νύχτας, χαι ώδυνάτο τήν γαστέρα πάσαν χαι τά ισχία,

τό δέ ήτρον

μάλιστα. 25 Έν Ααρίσση,

άμφίπολος

414

Δυσήριδος,

νέη έοΰσα, ό-


ΕΠΙΔΗΜΙΑΙ

επικύημα -μια σκέτη σάρκα· η κοιλιά υποχώρησε, μαζί και όλα τα πρηξίματα, η αραιή ροή και το δύσο­ σμο αίμα, και η γυναίκα έγινε καλά. 12 Μια γυναίκα στις Φερές υπέφερε από πονοκεφά­ λους για πολύν καιρό· κανένας δεν μπορούσε να της προσφέρει την παραμικρή βοήθεια, ούτε και η κάθαρ­ ση του κεφαλιού της· στην καλύτερη κατάσταση της βρισκόταν, όταν της έρχονταν εύκολα τα έμμηνα· κά­ θε φορά που της πονούσε το κεφάλι, η τοποθέτηση α­ ρωματικών υπόθετων στη μήτρα τής έκανε καλό, και έτσι καθάρισε κάπως. Όταν έμεινε έγκυος, της πέρα­ σαν οι πονοκέφαλοι. 13 Γυναίκα έγκυος στη Λάρισα: Στον δέκατο μήνα είχε μεγάλη αιμορραγία για δεκατέσσερεις μέρες, τη μεγαλύτερη τις τρεις μέρες πριν από τη γέννηση του παιδιού· τη δέκατη τέταρτη μέρα το παιδί έπεσε από την κοιλιά νεκρό, με τον δεξιό του βραχίονα κολλημένον στην πλευρά* ο πλακούντας έπεσε την τρίτη μέρα, την ίδια ώρα της νύχτας που είχε πέσει και το παιδί· στη συνέχεια υπήρχε μέτρια λευκή ροή για τρεις μέρες και τρεις νύχτες* ύστερα από αυτό η γυναίκα είχε πυ­ ρετό για δύο μέρες και δυο νύχτες, και πονούσε σε ό­ λη της την κοιλιά και στα ισχία, κυρίως όμως στο υ­ πογάστριο. 25 Στη Λάρισα η θεραπαινίδα του Λύσηρη, νέα γυ415


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

κότε λαγνεύοιτο,

περιωδύνεεν ισχυρώς, άλλως δε ανώ­

δυνος ήν. Έκύησε δε ουδέποτε. Έξηκονταέτης

δέ γενο­

μένη, ώδυνάτο άπό μέσου ήμερης, ώς ώδίνουσα ρώς

9

προ δέ μέσου

πουλλά,

ήμερης αύτη

π ράσα

ισχυ­

τρώγουσα

επειδή οδύνη αυτήν έλαβεν ισχυρότατη

τών

πρόσθεν, άναστάσα έπέφαυσέ τίνος τρηχέος έν τω στόματι τήςμήτρης.Έπειτα,

ήδηλειποφυχούσης

αυτής, έ­

τέρη γυνή καθεΐσα τήν χείρα έξεπιεσε λίθον όσον σπόνδυλον ατράκτου, τρηχύν' και υγιής τότε αύτίκα και έ­ πειτα ήν. 53 ΤήΣίμου αύτόματον πολλών,

τό τριηκοσταΐον τούτο

ξυνέβη'

άπόφθαρμα'

πόνος'

ωχρών, και πρασοειδέων,

είχε, γλώσσαν κατεμασσάτο.

πιούση τι ή

έμετος

χολωδέων,

δτε πίοι'

Προς τεταρταίην

θον' και αυτή ήν ή γλώσσα μεγάλη,

μέλαινα'

φθαλμοΐν δέ τά λευκά ερυθρά ήν' άγρυπνος

0

σπασμός είσήλτοΐν ό-

τή τετάρτη

δέ έθανεν ές νύκτα. ι ο ί Γυναικι έν Αβδήροισι καρκίνωμα 7

εγένετο περι τό

στήθος, και διά της θηλής έρρεεν ίχώρ ύφαιμος' φθείσης δέ τής ρύσιος, έθανεν.

4ΐ6

έπιλη-


ΕΠΙΔΗΜΙΑΙ

ναίκα: Στη διάρκεια της συνουσίας πονούσε πολύ· σε άλλες περιστάσεις δεν ένιωθε πόνο· δεν έμεινε ποτέ έ­ γκυος· όταν έγινε εξήντα χρονών, άρχισε μια μέρα να πονάει, αρχίζοντας από το μεσημέρι, σαν να είχε δυ­ νατούς πόνους τοκετού* πριν από το μεσημέρι είχε φάει πολλά πράσα, και όταν την έπιασε πόνος, ο πιο δυνα­ τός από όλους τους προηγούμενους, σηκώθηκε και άγγιξε έξω έξω στο στόμιο τη μήτρας κάτι τραχύ* ύ­ στερα, και ενώ η ίδια ήταν λιποθυμισμένη, μια άλλη γυναίκα έχωσε μέσα το χέρι της και έβγαλε μια τρα­ χιά πέτρα σαν το σφοντύλι της ρόκας* έγινε αμέσως καλά και έτσι ήταν και από και πέρα. 53 Η γυναίκα του Σίμου απέβαλε την τριακοστή μέ­ ρα -της συνέβη από κάποιο φάρμακο που ήπιε ή και έτσι, από μόνο του* πόνος* εμετός με χολώδεις ουσίες, πολλές, κίτρινες, πρασοειδείς κάθε φορά που έπινε κά­ τι* είχε σπασμούς, δάγκωνε τη γλώσσα της. Την επι­ σκέφθηκα την τέταρτη μέρα* η γλώσσα της ήταν χο­ ντρή, μαύρη* στα δυο της μάτια το άσπρο είχε γίνει κόκκινο* άυπνη* πέθανε τη νύχτα της τέταρτης μέρας. ιοί Μια γυναίκα στα Άβδηρα παρουσίασε καρκίνω­ μα στο στήθος και από τη θηλή έτρεχε νοσηρό υγρό κόκκινο σαν το αίμα* όταν σταμάτησε η ροή, η γυναί­ κα πέθανε.

417


ι Όκόστησιν έξ άποφθορής περι ύστερην καϊ των ές καρηβαρίην μάλιστα,

τρέπεται,

κατά τό βρέγμα

και δσαι άλλαι άπό ύστερέων

κτώ ή δέκαμησιν 6 Γυναικεία

ές ισχιον

όδύναι

ταυτησιν έν ο­

τελευτά.

τήσι ν ύδαταινοΰσησιν

νει ' όταν δέ μή ταχύ ϊγι, έποιδέει.

4ΐ8

οιδημά­

έπι πουλύ

παραμέ­


ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΤΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ

ι Οι γυναίκες που αισθάνονται ένα βάρος στο κεφά­ λι τους ύστερα από αποβολή και από οιδήματα στη μήτρα, έχουν πόνους κυρίως στην περιοχή του βρέγματος -κάτι που γίνεται και με όλους τους άλλους πόνους που έχουν την αρχή τους στη μήτρα* σε οχτώ ή δέκα μήνες ο πόνος τους καταλήγει στο ισχίο. 6 Στις γυναίκες που έχουν υδαρή έμμηνα η εμμη­ νορρυσία κρατάει πολύ* όταν η ροή δεν είναι γρήγορη, δημιουργούνται οιδήματα.

419


6 "Οστησι μέγ ουδέν έσω τού τεταγμένου χρόνου, στησι τά τικτόμενα άπόγονα

γίνεται.

Τά

έκά-

επιφαινόμενα

έν οίσι μησι γίνεται. Οί πόνοι έν περιόδοισιν,

ότι έν ε­

πτά κινέεται, έν τριπλασίγ) τελειούται, και ότι έν εννέα κινείται,

έν τριπλασίγ) τελειούται.

κεία τά δεξιά, τά δ'αριστερά, άπιόντων,

Και ότι μετά

χάσκων,

γυναι­

ύγρότης διά τών

διαίτης ξηρότης. Ότι δέ τό θάσσον διακριθέν,

κινηθέν, αύτις αύξεται βραδύτερον, έπι πλείονα δέ χρό­ νον.Οί

7ζόνοι, τρίτω, πέμπτω, έβδόμω, ένάτωμηνί,

δευ-

τέρω, τετάρτω, έκτω. 32 Έν Άβδήροις επίτοκος

Φαέθουσα ή Πυθέου γυνή οίκουρός,

έούσα τού έμπροσθεν χρόνου,

420

τού δέ ανδρός


ΤΜΗΜΑ ΟΓΔΟΟ

6 Οι γυναίκες που δεν παρουσιάζουν κανένα αρνη­ τικό σύμπτωμα μέσα στον καθορισμένο χρόνο, απο­ κτούν βιώσιμα παιδιά. Να προσέξουμε σε ποιους μή­ νες κάνουν την εμφάνιση τους τα επιμέρους συμπτώ­ ματα Οι πόνοι κάνουν την εμφάνιση τους περιοδικά. Το έμβρυο αρχίζει να κινείται στις εβδομήντα μέρες, η διαμόρφωση του ολοκληρώνεται σε τριπλάσιο αριθμό ημερών ή αρχίζει να κινείται σε ενενήντα μέρες και η διαμόρφωση του ολοκληρώνεται σε τριπλάσιο αριθμό ημερών/Υστερα από τα έμμηνα +η μήτρα+ χαίνει ή προς τα δεξιά ή προς τα αριστερά. "Υγρότητα, (που γί­ νεται αντιληπτή) από τις εκκρίσεις, ξηρότητα από τη δίαιτα. Το έμβρυο που κινείται και διαμορφώνεται πιο γρήγορα, μεγαλώνει, από την άλλη, πιο αργά και σε μεγαλύτερο διάστημα χρόνου. Οι πόνοι εμφανίζονται στον τρίτο, στον πέμπτο, στον έβδομο και στον ένατο μήνα ή στον δεύτερο, στον τέταρτο και στον έκτο. 32 Στα Άβδηρα η Φαέθουσα, η οικονόμος του Πυθέα, ενώ είχε γεννήσει στο παρελθόν, όταν έφυγε ο ά421


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

αυτής φυγόντος, τά γυναικεία άπελήφθη χρόνον λύν' μετά δέ ές άρθρα πόνοι και έρυθήματα' ξυμβάντων,

κεία κατασπάσαι, Γοργίππου

πάντα,

έφυσε, και φωνή τρηχέη έγενήθη, και πάν­

τα πραγματευσαμένων μετέπειτα

τούτων δέ

τό τε σώμα ήνδρώθη, και έδασύνθη

και πώγωνα

που-

ημών όσα ήν προς τό τά

γυναι­

ούκ ήλθεν, άλλ' άπέθανεν, ού πουλύν

χρόνον βιώσασα.

Ξυνέβη δέ και Ναννοΐ

τή

γυναικι έν θάσω τωύτό' έδόκει δέ πάσι τοΐ­

σιν ίητροΐσιν, οίσι κάγώ γυναικωθήναι,

ένέτυχον, μία έλπις είναι

ει τά κατά φύσιν έλθοι' άλλά και

ούκ ήδυνήθη, πάντα ποιούντων, τησεν ού βραδέως.

422

τοΰ

ταύτη

έπελθεΐν, άλλ ' έτελεύ-


ΕΠΙΔΗΜΙΑΙ

ντρας της, τα έμμηνα της σταμάτησαν για πολύν και­ ρό* ύστερα πόνοι και κοκκινίσματα στις αρθρώσεις* μετά από όλα αυτά παρουσίασε σε όλο της το σώμα αντρικά χαρακτηριστικά: γέμισε παντού τρίχες, έβγα­ λε γένια, η φωνή της έγινε τραχιά* κάναμε όλα όσα θα μπορούσαμε να κάνουμε για την επαναφορά των εμ­ μήνων, αυτά όμως δεν ήρθαν, και η γυναίκα πέθανε, αφού έζησε λίγο μόνο χρόνο μετά από αυτά. Το ίδιο συνέβη και στη Ναννώ, τη γυναίκα του Γόργιππου, στη Θάσο* όλοι οι γιατροί, που έτυχε και εγώ να συ­ ναντήσω, ήταν της γνώμης ότι η μόνη ελπίδα για να επανέλθουν τα γυναικεία χαρακτηριστικά ήταν να ρθουν τα έμμηνα* και σ' αυτήν όμως την περίπτωση, παρόλο ότι εμείς κάναμε τα πάντα, δεν στάθηκε δυ­ νατό να ρθουν, και η γυναίκα πέθανε μέσα σε σύντομο διάστημα.

423


αδελφή περι

6 Τή Άρπαλίδεω

τέταρτον μήνα ή πέμ­

πτον χυούσγ], οιδήματα περι τους πόδας ύδατώδεα

εγέ­

νετο, και τά κύκλα τών οφθαλμών έπωδει, καϊ άπαν τό χρώμα

μετέωρον,

οίον τοίσι φλεγματίησιν'

βήξ ξηρή'

όρθοπνοίη δέ και άσθμα τοιούτον καϊ πνιγμοί υπό του πνεύματος, νη ν, κατακεΐσθαι

έστιν δτε

ώστε καθήμενη διετέλει κατά

κλί­

δέ ούχ οϊη τε ήν, άλλ ' εί τις καϊ ύπνου

δόξα γένοιτο, καθήμενη ήν' άπυρος δέ έπιεικώς'

καϊ τό

κύημα έπι πλείστον χρόνον άκίνητον ήν, ώς διεφθαρμένον, καϊ μετέπιπτεν. δόν δύο μήνας. μέλιτος

Παρηκολούθησε

Κυάμοισι

δέ τό άσθμα

δέ χρωμένη

σχε­

μελιχροίσι

καϊ

έκλείξει, καϊ τοΰ αίθιοπικού κύμινου πιοΰσα έν

οίνω, έρρήισεν' μετά ταΰτα δέ άνήγε βήσσουσα πέπονα, φλεγματώδεα,

πολλά,

λευκά, καϊ τό πνεύμα έληξεν' έ-

τεκε δέ γόνον θήλυν. 73 Ή&ιν έν κυήμασιν

έκ πτώματος

424

ή σπάσματος

ή


ΒΙΒΛΙΟ ΕΒΔΟΜΟ

6 Η αδελφή του Αρπαλίδη, ενώ βρισκόταν κάπου στον τέταρτο ή πέμπτο μήνα της εγκυμοσύνης της, παρουσίασε οιδήματα στα πόδια γεμάτα νερό" οι κύ­ κλοι των ματιών της ήταν πρησμένοι και όλο της το δέρμα φούσκωσε, όπως στους φλεγματικούς* βήχας ξερός" ορθόπνοια, άσθμα, και μερικές φορές πνίξιμο α­ πό τη δύσπνοια σε τέτοιο βαθμό, που έμενε συνεχώς καθιστή στο κρεβάτι μη μπορώντας να ξαπλώσει* α­ κόμη και όταν έδινε την εντύπωση ότι κοιμόταν, ήταν πάλι καθιστή" ήταν τελείως απύρετη* το έμβρυο ήταν για μεγάλο διάστημα χρόνου ακίνητο σαν πεθαμένο, και έπεφτε μια από δω και μια από κει* το άσθμα πα­ ρέμεινε για δύο περίπου μήνες* τρώγοντας μελωμένα κουκιά, γλείφοντας μέλι και πίνοντας αιθιοπικό κύμι­ νο μέσα σε κρασί αισθάνθηκε ανακουφισμένη* ύστερα από αυτά έβγαλε με τον βήχα πολλά ώριμα φλεγματώδη λευκά πτύελα και η δυσκολία στην αναπνοή πέ­ ρασε* γέννησε κορίτσι. 73 Στις γυναίκες που, όντας έγκυες, πονούν από πέ425


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

πληγής

πόνοι, επιεικώς

έν τήσι τρίτησι δηλοΐ ει δια­

φθείρει. 97 Τή Τερπίδεω μητρί,

τή άπό Δορίσκου,

διαφθορής

γενομένης μηνι πέμπτω διδύμων έκ πτώματος, έτερου αντίκα

ώς έν χιτώνί

τινι

απηλλάγη' του δέ έτε­

ρου ή πρότερο ν ή ύστερον τεσσαράκοντα πηλλάγη'

τον μέν

ήμερέων

ύστερον δέ έλαβεν έν γαστρι. Έτει

δέ ένάτω

όδύναι δει ναι κατά γαστέρα έπι πουλυν χρόνον' το έστι μέν ότε έκ τοΰ τραχήλου και ράχιος, το δέ ές υπογάστριο ν και βουβώνας' νατος τοΰ δεξιού, καθίσταντο

ά-

ήρχον­ καθίσταν-

έστι δ' ότε έκ γού-

δέ ές τωύτό' και ότε μέν

κατά τήν γαστέρα αί όδύναι εΐεν, έμετεωρίζετο

ή κοι-

λίη' ότε δέ έπαύσατο, ξυ νέπιπτε ν ή καρδιαλγίη'

πνιγμοί

ούκ ένησαν' φύξις δέ τοΰ σώματος ώς έν υδατι

κειμένω,

κατά τον χρόνον ήνίκα ή οδύνη έγίνετο. Ύπέστρεφε όλου τά άλγήματα

ήπιώτερα

τών κατ

δα, σίλφιον, τά δριμέα ξύμπαντα

1

αρχάς.

Σκόρο-

ού ξυνέφερεν, ουδέ τά

γλυκέα, ουδέ τά οξέα, ουδέ οί λευκοί οίνοι' οί δέ και λουτρά όλιγάκις. Αρχομένη,

δι'

μέλανες

καϊ έμετοι δεινοί έ-

πεγίνοντο, καϊ τών σιτίων άποκλείσιες, καϊ περι τάς όδύνας τά γυναικεία ούκ έφαίνετο.

426


ΕΠΙΔΗΜΙΑΙ

σιμο, από εξάρθρωση ή από χτύπημα γίνεται, κανονι­ κά στις τρεις επόμενες μέρες, φανερό αν θα αποβά­ λουν. 97 Η μητέρα του Τερπίδη, από τον Δορίσκο, απέβαλε, ύστερα από πέσιμο, στον πέμπτο μήνα δίδυμα* α­ πό το ένα ελευθερώθηκε αμέσως, και ήταν, θαρρείς, τυλιγμένο σε χιτώνα, ενώ από το άλλο ελευθερώθηκε ή λίγο πριν ή λίγο μετά από σαράντα μέρες* ύστερα έ­ μεινε έγκυος* πάνω στον ένατο χρόνο φοβεροί πόνοι στην κοιλιά για πολύν καιρό* μερικές φορές άρχιζαν α­ πό τον τράχηλο και την πλάτη και κατέληγαν στο υ­ πογάστριο και στους βουβώνες, ενώ άλλοτε άρχιζαν από το δεξιό γόνατο και κατέληγαν στην ίδια περιο­ χή* όταν οι πόνοι γίνονταν αισθητοί στην περιοχή της κοιλιάς, η κοιλιά γέμιζε αέρα* όταν σταματούσαν, έ­ κανε την εμφάνιση της η καρδιαλγία* αίσθημα πνιξί­ ματος δεν υπήρχε* όσο κρατούσε ο πόνος, το σώμα κρύωνε σαν να βρισκόταν μέσα στο νερό* οι πόνοι ξα­ ναγύριζαν ασταμάτητα, πιο ήπιοι όμως από ό,τι στην αρχή. Τα σκόρδα, το σίλφιο, όλα τα καυτερά δεν της έκαναν καλό, ούτε όμως και οι γλυκές ή οι ξινές ουσίες ή τα λευκά κρασιά* κάποιες φορές τα μαύρα κρασιά και τα λουτρά. Στην αρχή είχε επίσης φοβερούς εμε­ τούς, ανορεξία, και όταν πονούσε, δεν είχε εμμηνόρροια. 427


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

123

Τή

στράφη, διηλλάγη'

Λεωνίδεω

θυγατρϊ ή φύσις όρμήσασα

άποστραφεΐσα,

έμυκτήρισεν'

ό ίητρός ού ξυνεΐδεν' ή παις

42δ

άπε-

μυκτηρισασα άπέθανεν.


ΕΠΙΔΗΜΙΑΙ

123 Τα έμμηνα της κόρης του Λεωνίδα, αφού έκα­ ναν μια ορμητική εμφάνιση, άλλαξαν κατεύθυνση* με την αλλαγή της κατεύθυνσης εκδηλώθηκε ρινορραγία* ύστερα από τη ρινορραγία 4-μεταβλήθηκε* ο γιατρός δεν το κατάλαβε και το κορίτσι πέθανε.

429


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

431


Αντί επιλόγου στην όλη έκδοση μας δημοσιεύεται εδώ το κεί­ μενο ομιλίας με την οποία απευθύνθηκα πρόσφατα σε ιατρικό κοινό με τον τίτλο «Λόγος για τον Ιπποκράτη». Δ. Λ. 432


της Ιλιάδας ο Όμηρος έγραψε τον πασίγνωστο στίχο, που αποτελεί από τότε έναν αλη­ θινό, και συγκινητικό, έπαινο του γιατρού: ΣΤΗ

ΡΑΨΩΔΙΑ Λ

ίητρός γάρ άνήρ πολλών αντάξιος

άλλων.

Τον είπε τον λόγο αυτό ο Όμηρος μιλώντας για τον Μαχάονα, τον γιο του Ασκληπιού, που πρόσφερε α­ ληθινά πολύτιμες υπηρεσίες στους μαχόμενους ήρωες, αφού ήξερε να αφαιρεί από το σώμα τους τα σφηνω­ μένα εκεί βέλη του πολέμου και να επιπάσσει, ύστερα, στην πληγή «ήπια φάρμακα». Αξίζει όμως, νομίζω, να ακούσουμε τι έγραψε με αφορμή τον στίχο αυτό έ­ νας αρχαίος σχολιαστής του Ομήρου: «Στην Ιλιάδα», λέει ο σχολιαστής μας, «το όνομα του Μαχάονα μνη­ μονεύεται συχνά, σε αντίθεση με το όνομα του Ποδαλείριου, του αδερφού του, γιατρού και αυτού, που μνη­ μονεύεται, στην ουσία, μία μόνο φορά, και τότε ως το όνομα ενός αρρώστου, κλεισμένου στη σκηνή του, που περιμένει και αυτός τη βοήθεια ενός γιατρού. Το πράγμα όμως», συνεχίζει ο αρχαίος σχολιαστής, «δεν είναι και τόσο περίεργο, αφού, σε αντίθεση με τον Μαχάονα που «χειρουργούσε», ο Ποδαλείριος ήξερε διαιτάσθαι τας νόσους. «Όλα αυτά», καταλήγει ο αρ433


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

χαίος σχολιαστής, «έκαναν κάποιους να πουν ότι από τους κλάδους της ιατρικής ήταν γνωστοί στην εποχή του Ομ,ήρου μόνο δύο, ο χειρουργικός και ο φαρμακευ­ τικός- ήταν, πάντως, κατά τον σχολιαστή μας, δι­ καιολογημένη η υποψία μερικών ότι δεν πρέπει να ή­ ταν άγνωστος και ο τρίτος κλάδος, ο διαιτητικός, μό­ νο που θα ήταν περίεργο, λέει, για έναν επικό ποιητή να μας μιλάει και για την δίαιτα των ασθενειών αν το έκανε, το πράγμα θα ήταν απρεπές* θα ήταν, πράγ­ ματι, ντροπή να μας παρουσιάζει ήρωες να καίγονται στον πυρετό ή να υποφέρουν απο ευκοιλιότητα* αν λοιπόν ο ποιητής μίλησε μόνο για «φάρμακα και χειρουργίας», ήταν γιατί αυτά είναι κυρίως «τάεν πολε­ μώ

ενεργούντα».

Η αλήθεια είναι ότι όλα αυτά δεν ήταν παρά μια σύγχυση ανάμεσα στα παλαιότερα και στα νεότερα πράγματα στην ιστορία της ιατρικής. Για την εποχή του Ομήρου όχι μόνο λόγος για κλάδους της ιατρικής δεν μπορεί να γίνει, αλλά ούτε καλά καλά και για ια­ τρική, ακόμη, τέχνη. Ήταν, ακόμη, η εποχή που οι έννοιες «υγεία», «νόσος», «ίαση» είχαν ένα απόλυτα θεοκρατικό περιεχόμενο, αφού κατά την κοινή αντί­ ληψη τις αρρώστιες τις έστελναν στους ανθρώπους οι θυμωμένοι μαζί τους θεοί, ένα είδος λοιπόν τιμωρίας, και αφού ο μόνος τρόπος για να απαλλάσσονται οι άν434


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

θρωποι από τις αρρώστιες τους ήταν να επιδιώκουν, με προσευχές και με θυσίες, τον εξευμενισμό των θυ­ μωμένων θεών. Χρειάστηκε, στην πραγματικότητα, να περάσουν πολλά πολλά χρόνια, ώσπου οι άνθρω­ ποι, οι Έλληνες, να απαλλαγούν από το φορτίο του μύθου και να αρχίσουν να κάνουν χρήση του λόγου, της λογικής τους, και είναι γνωστό ότι σ' αυτό βοήθη­ σε κατά κύριο λόγο η γένεση και η πρόοδος της φιλο­ σοφίας. Ας θυμηθούμε, δείγματος χάριν, τις διδασκα­ λίες δύο από αυτούς τους φιλοσόφους: του Αλκμαίων* του Κροτωνιάτη και του Πυθαγόρα -κάπου στα τέλη του 6ου αι. π.Χ. Για τον πρώτο εκείνο που γεννά και συντηρεί την υγεία είναι η ισορροπία (εκείνος έλεγε ισονομία) των δυνάμεων υγρού και ξηρού, ψυχρού και θερμού, πικρού και γλυκού κλπ.· η επικράτηση του ε­ νός από αυτά (η μοναρχία, όπως έλεγε εκείνος) είναι η αιτία που γεννά την αρρώστια: η υγεία βασιζόταν, κατά τον Αλκμαίωνα, στη σύμμετρη ανάμειξη των ποιοτήτων. Για τον Πυθαγόρα, αντίθετα, και γενικό­ τερα για τους Πυθαγορείους, η υγεία δεν ήταν παρά η επικράτηση της μιας από τις δύο αντίθετες μεταξύ τους δυνάμεις -αυτό που είπαμε πριν από λίγο μοναρ­ χία. Ποια από τις δύο αυτές αντιλήψεις ήταν η σωστό­ τερη δεν έχει, για μας αυτή τη στιγμή, και τόση ση­ μασία· σημασία έχει ότι και στη μια και στην άλλη 435


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

περίπτωση επρόκειτο για μια εντελώς καινούργια συ­ νολικότερη σύλληψη και αντίληψη των πραγμάτων. Μια και ο λόγος μας όμως ξεκίνησε από τον Όμηρο, ας εκμεταλλευτούμε τον ποιητή ακόμη μια φορά* αυ­ τή τη-.φορά για μια, καθόλου ασήμαντη στην πραγμα­ τικότητα, πληροφορία που μας μεταδίδει: Στη ραψωδία ρ της Οδύσσειας ο ποιητής βάζει στο στόμα του Εύμαιου (στ. 381 εξ.) την ακόλουθη απά­ ντηση στον θυμωμένο λόγο του Αντίνοου ότι τους κουβάλησε στο παλάτι έναν άθλιο ζητιάνο (τον ζητιάνο-Οδυσσέα, βέβαια!): Κι αν είσαι αρχόντου γιος , δε μίλησες, Αντίνοε, μυαλωμένα* ποιος είναι αυτός που πάει γυρεύοντας να κουβαλήσει ξένο; ξον νά 'χει ανάγκη από την τέχνη του, γιά μαντολόγο κάποιον, γιά και, γιατρό για μιαν αρρώστια του, για μαραγκό, γιά κάποιον απ' τους θεϊκούς τους τραγουδάρηδες, που φραίνουν τραγουδώντας. Μονάχα

αυτούς μαθές στην άμετρη τη γης φωνάζει ο κόσμος.

Ζητιάνο ποιος ποτέ προσκάλεσε, για να του φάει το βιος του; (μετάφραση Καζαντζάκη - Κακριδή)

Όλους τους τεχνίτες που αναφέρει, ο Όμηρος τους λέει δημιοεργούς {δημιουργούς), ανθρώπους δηλαδή 436


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

που δουλεύουν για τον κόσμο, για τον δήμο: καμιά διάκριση -ως προς τον τρόπο που ασκούν το επάγ­ γελμα τους- ανάμεσα στον μάντη, τον γιατρό, τον μαραγκό ή τον επαγγελματία τραγουδιστή· όλοι τους, καθώς γυρίζουν από τόπο σε τόπο, προσκαλού­ νται από τους ανθρώπους που τους έχουν ανάγκη. Η πληροφορία είναι για μας σημαντική: ήδη από την εποχή του Ομήρου (του ίδιου του Ομήρου την εποχή ή την εποχή των ηρώων του, αδιάφορο) ο γιατρός α­ σκούσε το επάγγελμα του γυρίζοντας από τόπο σε τό­ πο. Το ίδιο, όπως θα δούμε, συνέβαινε και στην επο­ χή του Ιπποκράτη -με όλες πια τις συνέπειες για τη μορφή και την εξέλιξη της ιατρικής τέχνης, της ιατρι­ κής επιστήμης, θα λέγαμε εμείς σήμερα.

* ** Την πρώτη χρονιά του εικοστού αιώνα ο πιο μεγάλος τότε φιλόλογος, ίσως ο μεγαλύτερος ως τις μέρες μας, ασχολήθηκε -σε ένα περισπούδαστο άρθρο του- με δύο από τα έργα που έφτασαν ως εμάς από την αρ­ χαιότητα με το όνομα του Ιπποκράτη, το Περί ιερής νουσου και το Περί αέρων υδάτων τόπων. Αληθινά, νιώθεις να σφίγγεται η ψυχή σου, όταν, στο τέλος του άρθρου, διαβάζεις την ακόλουθη φράση: «Ο Ιπποκρά437


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

της είναι για την ώρα» -σας θυμίζω: στις αρχές του εικοστού αιώνα!- «μόνο ένα μεγάλο όνομα, γιατί στην πραγματικότητα η φήμη του δεν στηρίζεται ούτε σε ένα γραπτό έργο». Πέροοσαν τριάντα περίπου χρόνια, και ο πιο μεγάλος τότε ιστορικός της ιατρικής παρουσίασε σε ένα βιβλίο του τους μεγάλους γιατρούς που ανέδειξε η ανθρωπό­ τητα. Στο κεφάλαιο γιο: τον Ιπποκράτη οι αναγνώ­ στες του βιβλίου μπορούσαν πάλι να διαβάσουν την ακόλουθη φράση, το ίδιο αποκαρδιωτική όπως ήταν, τριάντα περίπου χρόνια πριν, η φράση του φιλολόγου: «Ποιος υπήρξε στην πραγματικότητα ο Ιπποκράτης; Γεμάτοι περιέργεια ανατρέχουμε στις πηγές -για να τις αφήσουμε όμως σε λίγο από τα χέρια μας τελείως απογοητευμένοι. Για τον Ιπποκράτη δεν ξέρουμε α­ πολύτως τίποτε, ή μάλλον ξέρουμε μόνο ότι έζησε και ότι υπήρξε ένας μεγάλος γιατρός». Και όμως από την αρχαιότητα έφτασε ως εμάς μια ολόκληρη συλλογή από 6.0 περίπου έργα με το όνομα του μεγάλου αυτού γιατρού. Από τα αρχαία χρόνια έ­ χουμε και ένα πλήθος από υπομνήματα για τα έργα αυτά -τα περισσότερα γραμμένα από τον Γαληνό, τον μεγάλο γιατρό του 2ου αι. μ.Χ. Από την αρχαιό­ τητα έχουμε και γλωσσάρια, όπως του Ερωτιανού (στους χρόνους του αυτοκράτορα Νέρωνα), που συ438


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

ντάχθηκαν για να κάνουν ευκολότερη την ανάγνωση των δύσκολων αυτών κειμένων/Εχουμε επίσης πλη­ ροφορίες για την έκδοση των έργων αυτών από τον Αρτεμίδωρο και τον Διοσκουρίδη, στους χρόνους του αυτοκράτορα Αδριανού. Οι βιογραφίες όμως του Ιπ­ ποκράτη που έχουμε είναι, όλες τους, πολύ μεταγενέ­ στερες. Σύμφωνα λοιπόν με τις βιογραφίες αυτές, ιδίως σύμφωνα με εκείνην που έγραψε στον 2ο αι. μ.Χ. ο Εφέσιος γυναικολόγος Σωρανός, ο Ιπποκράτης γεν­ νήθηκε στην Κω, γιος του Ηρακλείδη και της Φαιναρέτης, εικοστός απόγονος...το υ Αία! Έλεγαν ότι έμα­ θε την τέχνη της ίασης πρώτα δίπλα στον πατέρα του και ύστερα δίπλα στον περίφημο διαιτολόγο-υγιεινολόγο Ηρόδικο. Έλεγαν επίσης ότι υπήρξε μαθητής του μεγάλου ρήτορα Γοργία, εμείς όμως λαταλαβαίνουμε για ποιο λόγο το έλεγαν: γιατί ανάμεσα στα έρ­ γα που του αποδίδονταν ήταν και έργα καθαρά σοφιστικού-ρητορικού χαρακτήρα, για παράδειγμα τα έρ­ γα Περί τέχνης και Περί φυσών^φυσικά, μπορεί να το έλεγαν και για έναν άλλο λόγο: γιατί η πειθώ και ο ψυχολογικός παράγοντας αποτελούσαν, όπως πίστευ­ αν, μέρος της θεραπευτικής μεθόδου του περίφημου γιατρού/Ελεγαν επίσης ότι ο Ιπποκράτης είχε σπου­ δάσει και φιλοσοφία, με δάσκαλο του, τη φορά αυτή, 439


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

τον Δημόκριτο -φυσικά είναι και αυτή τη φορά φανε­ ρό γιατί τα έλεγαν όλα ο:υτά: γιατί η δημοκρίτεια θε­ ωρία της παγγένεσης, η θεωρία που υποστήριζε ότι το σπέρμα ξεκινάει από όλα τα μέρη του σώματος, ανευ­ ρίσκεται και αυτή σε έργα που αποδόθηκαν στον με­ γάλο γιατρό* ήταν, άλλίοστε, πολύ διαδεδομένη στην αρχαιότητα η πίστη για τη στενή σχέση ιατρικής και φιλοσοφίας. Η εποχή της ακμής του Ιπποκράτη ήταν κατά τις αρχαίες βιογραφίες η εποχή του Πελοποννη­ σιακού πολέμου —και εμείς σκεφτόμαστε, φυσικά, ότι θα ήταν πράγματι περίεργο, οι μεγαλύτερες στιγμές ενός μεγάλου πολέμου να μην είχαν σχετισθεί με το όνομα ενός μεγάλου γιατρού, αφού στα έργα που του αποδίδονταν ήταν συχνότατες οι αναφορές σε-χει­ ρουργικές επεμβάσεις λόγω τραυματισμών. Εν πάση περιπτώσει, όταν ο Ιπποκράτης ολοκλήρωσε τις ε­ γκύκλιες και τις ιατρικές σπουδές του, έφυγε από την Κω αμέσως ύστερα από τον θάνατο των γονιών του* ο λόγος ήταν, σύμφωνα με μια διήγηση που η αρχαία βιογραφική πηγή μας τη χαρακτηρίζει «κακοήθη», ό­ τι ο Κώος Ιπποκράτης πυρπόλησε το γραμματοφυλακεΐον της Κνίδου -φυσικά, και σ' αυτήν την πληροφο­ ρία εμείς διακρίνουμε έναν ολοφάνερο απόηχο από ό­ σα λέγονταν για σοβαρή αντιδικία μεταξύ των ιατρι­ κών σχολών της Κω και της Κνίδου. Δεν ήταν, βέ440


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

βαια, αυτή η μόνη εξήγηση για την αναχώρηση του Ιπποκράτη από την Κω· μια άλλη ήταν, π.χ., αυτή που έλεγε ότι ο Ιπποκράτης έφυγε από την πατρίδα του, επειδή ήθελε να γνωρίσει τα επιτεύγματα της ια­ τρικής και σε άλλους τόπους· ο αρχαίος βιογράφος μας, ωστόσο, προτιμά την εκδοχή ότι οδηγητικό για τον Ιπποκράτη στην, από κάποια άποψη, κρίσιμη αυ­ τή στιγμή της ζωής του υπήρξε ένα όνειρο (!), που τον παρακίνησε να πορευθεί στη γη των Θεσσαλών -και ο Ιπποκράτης, βλέπετε, δεν έπρεπε σε καμιά περί­ πτωση να αποτελέσει εξαίρεση στον κανόνα που ήθε­ λε τον γιατρό, ήδη από την ομηρική εποχή, όπως εί­ δαμε, να ασκεί το επάγγελμα του ως περιοδευτής. Φυσικά, ο Ιπποκράτης δεν άργησε καθόλου -πάντοτε κατά την πηγή μας- να κερδίσει τον θαυμασμό όλων των Ελλήνων αυτός ήταν και ο λόγος της πρόσκλη­ σης του από τον Περδίκκα, τον τότε βασιλιά της Μα­ κεδονίας, που είχε θεωρηθεί ότι έπασχε από φθίση· μόνο που ο βασιλιάς τού έκλεισε κοινό ραντεβού με τον Ευρυφώντα, τον αρχηγό της σχολής της Κνίδου: ο βιογράφος μας δεν το λέει καθαρά, όμως όταν στη συνέχεια παρουσιάζει έτσι τα πράγματα ώστε αυτός που θεράπευσε τον βασιλιά να ήταν μόνο ο Ιπποκρά­ της, είναι φανερό ότι επιχαίρει για τη νίκη της σχολής της Κω πάνω στην αντίπαλη σχολή της Κνίδου. Τη 441


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

νίκη του, πάντως, ο Ιπποκράτης την πέτυχε ύστερα από τη διάγνωση ότι η αρρώστια του βασιλιά είχε την αρχή της στην ψυχή του: ο βασιλιάς ήταν απλώς πα­ ράφορα ερωτευμένος με την παλλακίδα του νεκρού πια πατέρα του, όπως διαπίστωσε ο Ιπποκράτης, ό­ ταν, παραφυλάγοντάς τον, κατέγραψε μία μία τις α­ ντιδράσεις του στο πέρασμα της μοιραίας γυναίκας -εμείς, φυσικά, καταλαβαίνουμε και αυτή τη φορά ό­ τι ένας γιατρός, ένας μεγάλος μάλιστα γιατρός, πρέ­ πει να έχει το χάρισμα να διακρίνει πράγματα αθέα­ τα στους άλλους* για κανέναν άλλον δεν μπορούσε να ισχύει τόσο καθαρά το «όφις άδηλων

τά

φαινόμενα».

Ο Ιπποκράτης όμως -συνεχίζει ο βιογράφος μ α ς προσκλήθηκε και από τους Αβδηρίτες, που πίστευαν ότι ο μεγάλος συμπατριώτης τους, ο Δημόκριτος, έ­ πασχε από τρέλα: πώς να μην τους φαινόταν τρελός ο μεγάλος σοφός, αφού γελούσε με τα πάντα, «μικρά και μεγάλα» θέματα της καθημερινής ανθρώπινης ζωής, και ασχολούνταν με εντελώς περίεργα πράγ­ ματα, με τη μελέτη π.χ. των σπλάχνων σφαγμένων ζώων; Ο Ιπποκράτης γιάτρεψε, εν πάση περιπτώσει, τον Δημόκριτο, μαζί όμως έσωσε και ολόκληρη την πόλη των Αβδηριτών από μια φοβερή λοιμική αρρώ­ στια. Όταν όμως η ίδια αρρώστια έπεσε και στη χ ώ ­ ρα των Ιλλυριών και των Παιόνων, στα βόρεια της 442


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ελλάδας, και οι βασιλιάδες τους ζητούσαν παρακλη­ τικά τη βοήθεια του, αυτός στην μεν παράκληση των «βαρβάρων» εχθρών της πατρίδας του δεν ανταπο­ κρίθηκε, ζήτησε όμως με την ευκαιρία από τους πρε­ σβευτές που τον επισκέφθηκαν πληροφορίες για τους επικρατέστερους στις χώρες τους ανέμους -θεωρού­ νταν, βλέπετε, ο Ιπποκράτης συγγραφέας πασίγνω­ στου στην αρχαιότητα έργου που έφερε τον τίτλο Περί ��έρων υδάτων τόπων! Η διήγηση του βιογράφου τε­ λειώνει με τη διαβεβαίωση ότι από τις πληροφορίες που πήρε, ο Ιπποκράτης μπόρεσε να συμπεράνει ότι η αρρώστια σύντομα θα κατέβαινε και στην Αττική, και έτσι, κάνοντας τις σχετικές προβλέψεις του, μπόρεσε να βοηθήσει τις ελληνικές πόλεις και τους μαθητές του -εμείς όμως δεν μπορούμε, φυσικά, να μη θυμηθούμε εδώ ότι ο Θουκυδίδης, περιγράφοντας με κάθε λεπτο­ μέρεια τον λοιμό που έπεσε πράγματι στην Αθήνα στις αρχές του Πελοποννησιακού πολέμου, δεν παρέ­ λειψε να σημειώσει ότι η φοβερή αρρώστια ήρθε στην Αθήνα από τα νότια, όχι λοιπόν από τα βόρεια της Ελλάδας. Οπωσδήποτε, ύστερα από όλα αυτά ήταν φυσικό η φήμη του Ιπποκράτη να απλωθεί ως την ά­ κρη του κόσμου. Δεν είναι όμως μόνο που οι αρχαίες βιογραφίες του Ιπποκράτη μάς μεταδίδουν πληροφορίες που εύκολα 443


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ελέγχονται συχνά ως αναξιόπιστες· είναι και το ότι οι αρχαίοι συγγραφείς, οι σύγχρονοι ή οι λίγο μεταγενέ­ στεροι του, ελάχιστο λόγο κάνουν γι' αυτόν. Ο Πλά­ τωνας ιζ.χ. τον αναφέρει ονομαστικά δύο μόνο φορές, και μάλιστα εντελώς περιστασιακά* κάτι παραπάνω: τον αναφέρει με όλη την ασάφεια ενός υπαινικτικού λόγου, αυτού με τον οποίο οι συγγραφείς απευθύνο­ νται σε ένα ήδη πληροφορημένο κοινό. Δεν ήμασταν, βλέπετε, εμείς αυτοί για τους οποίους έγραφε ο Πλά­ τωνας. Μια φορά λοιπόν ο μεγάλος φιλόσοφος μνη­ μονεύει τον Ιπποκράτη στον Πρωταγόρα του και άλ­ λη μια στον Φαίδρο. Από το χωρίο του Πρωταγόρα μαθαίνουμε μόνο ότι ο Ιπποκράτης καταγόταν από την Κω και ότι ανήκε στο γένος των Ασκληπιαδών. Πιο ενδιαφέρον είναι, γιαυτό, το χωρίο από τον Φαί­ δρο.

Συζητούν εκεί ο Σωκράτης και ο Φαίδρος. Θέμα τους η «φύσις» της ψυχής., Κάποια στιγμή ο Σωκρά­ της ρωτάει τον συνομιλητή του: « Ψυχής ούν φύσιν άξίως λόγου κατανοήσαι

οΐει δυνατόν είναι άνευ τής τοΰ

(= φαντάζεσαι ότι είναι δυνατό να κα­ τανοήσουμε ικανοποιητικά τη φύση της ψυχής χωρίς τη φύση του όλου;). Ο Φαίδρος απαντά: «Είμέν Ίπόλου φύσεως;»

ποκράτει γε τω τών Ασκληπιαδών

δει τι πιθεσθαι, ουδέ

περί σώματος άνευ τής μεθόδου ταύτης» 444

(-

αν πρέπει


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

να πιστέψουμε τον Ασκληπιάδη Ιπποκράτη, ούτε και του σώματος τη φύση δεν μπορούμε να κατανοήσου­ με δίχως αυτή τη μέθοδο). Τι να σημαίνουν άραγε ό­ λα αυτά; Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στο πλατωνικό αυτό χωρίο γίνεται υπαινικτική αναφορά στην αληθι­ νή μέθοδο του Ιπποκράτη· το δυσάρεστο είναι ότι η φιλολογική επιστήμη δεν έφτασε ακόμη στην οριστική ερμηνεία του πλατωνικού αυτού χωρίου* αν είναι σω­ στή η γνώμη που υποστηρίχθηκε, ότι με το «όλον» ο Πλάτωνας εννοούσε το παν, τότε θα πρέπει να συμπε­ ράνουμε ότι ο Ιπποκράτης -κατά τον Πλάτωνα βέ­ βαια ή, γενικότερα, κατά την εκτίμηση των συγχρό­ νων του- βάσιζε την ιατρική του σε μια γενικότερη γνώση της φύσης. Αν όμως με το «όλον» υπονοείται ο ανθρώπινος οργανισμός ως σύνολο, τότε η ερμηνεία του πλατωνικού χωρίου θα είναι ασφαλώς διαφορετι­ κή και η εικόνα μας για τη μέθοδο του Ιπποκράτη ε­ πίσης διαφορετική -και, φυσικά, με άλλες ερμηνείες άλλα. Ύστερα από τον Πλάτωνα μνημονεύει τον Ιπποκρά­ τη ο Αριστοτέλης. Στο έβδομο βιβλίο των Πολιτικών του ο Σταγειρίτης φιλόσοφος μιλάει γενικά για την πόλη και για τον προορισμό της. Κάποια στιγμή τον απασχολεί το θέμα: «Ποια πόλις είναι μεγάλη και ποια είναι μικρή;» -ή με την αντίστοιχη δική μας λέ445


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ξη-έννοια: «Ποιο κράτος είναι μεγάλο και ποιο είναι μικρό;». Ο Αριστοτέλης ξέρει ότι οι άνθρωποι συνή­ θως

«χατ' αριθμού πλήθος τών ένοιχούντων

χρίνουσι

τη δική του γνώμη ο Αριστοτέλης τη διατυπώνει με αυτά τα λόγια: «δει δέ μάλλον μή εις τό πλήθος εις δέ δΰναμιν άποβλέπειν»* και προσθέτει: τήν μεγάλην»'

«έστι γάρ τι χαι πόλεως τοΰτο μάλιστ'

άποτελεΐν,

στην, οίον Ίπποχράτην μείζω

έργον, ώστε τήν ταυτην

δυναμένην

οίητέον είναι

μεγί-

ούχ άνθρωπον αλλ 'ίατρόν

φήσειεν άν τις τοΰ διαφέροντος κατά τό

είναι

μέγεθος

(= η κάθε πόλη έχει να επιτελέσει ένα έργο* μέγιστη, επομένως, πόλη θα πρέπει να θεωρού­ με εκείνην που είναι σε θέση να επιτελεί το έργο αυτό με τη μεγαλύτερη τελειότητα* το ίδιο ακριβώς όπως θα ονομάζαμε τον Ιπποκράτη μεγαλύτερον -όχι ως άνθρωπο αλλά ως γιατρό- από έναν άλλον ο οποίος τον περνάει στο μέγεθος του σώματος). Οι μαρτυρίες του Πλάτο^να και του Αριστοτέλη δεί­ χνουν, βέβαια, ολοκάθαρα ότι και όσο ζούσε, ο Ιππο­ κράτης είχε τη φήμη μεγάλου γιατρού, δυστυχώς ό­ μως οι δύο τόσο κοντινοί του φιλόσοφοι δεν μας έδω­ σαν άλλες ουσιαστικότερες πληροφορίες γι' αυτόν. Και, φυσικά, δεν άργησαν καθόλου, όπως είδαμε, να ρθουν οι χρόνοι που ο Ιπποκράτης έγινε πια θρύλος -με όλες, τότε, τις συνέπειες. τοΰ σώματος»

446


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Και στην περίπτωση λοιπόν του Ιπποκράτη ισχύει ο γνωστός μας για την αρχαιότητα κανόνας: για πολ­ λές μεγάλες φυσιογνωμίες της ελληνικής αρχαιότη­ τας βρισκόμαστε δυστυχώς σε απόλυτη αδυναμία να διηγηθούμε κάτι ιστορικά βάσιμο από την προσωπική τους ιστορία. Στην περίπτωση όμως του Ιπποκράτη ι­ σχύει δυστυχώς και κάτι άλλο: για κανένα από τα έρ­ γα που μας σώθηκαν με το όνομα του δεν έχουμε -α­ κόμη σήμερα- τη βεβαιότητα ότι προέρχεται από τον γιατρό που ονομάστηκε πατέρας της ιατρικής επιστή­ μης. Εντυπωσιακές πραγματικές και γλωσσικές δια­ φορές των έργων αυτών μεταξύ τους δεν μας επιτρέ­ πουν, πράγματι, να αποδώσουμε στον ίδιο άνθρωπο τα εξήντα περίπου έργα που μας παραδόθηκαν με το όνομα του και αποτελούν τη λεγόμενη «Ιπποκρατική συλλογή». Από την άλλη, είναι και το τεράστιο πλή­ θος των θεμάτων με τα οποία ασχολούνται τα έργα αυτά, κάτι που επιβάλλει, φυσικά, στη λογική μας την άρνηση της σύνδεσης όλων αυτών των γνωστι­ κών αντικειμένων με έναν και τον αυτό άνθρωπο. Τέ­ λος, είναι αδύνατο να μη λάβουμε σοβαρά υπόψη μας τις υποψίες για την πατρότητα πολλών έργων της Ιπποκρατικής συλλογής που διατυπώθηκαν ήδη από τους αρχαίους υπομνηματιστές, τους λεξικογράφους και τους εκδότες που θυμηθήκαμε λίγο πιο πάνω.'Ε447


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

χουν λοιπόν το δίκαιο με το μέρος τους όλοι οι φιλό­ λογοι που πιστεύουν ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα τεράστιο πρόβλημα -μερικοί το παρέβάλαν ήδη με το ομηρικό πρόβλημα, και ασφαλώς δεν έχουν άδικο. Σήμερα,, στην πρώτη χρονιά του εικοστού πρώτου πια αιώνα, εκατό επομένως χρόνια από τον ^ίίαπιο^ίΐζ, τον φιλόλογο της αρχής της ομιλίας μου, μπορεί να ε­ παναληφθεί ολόιδια η επιγραμματική φράση του δί^Πδΐ,, του ιστορικού της ιατρικής, στον οποίο επίσης αναφέρθηκα στην αρχή της ομιλίας μου: «Αυτά που ξέρουμε για τον Ιπποκράτη είναι βέβαια περισσότερα από όσα ξέρουμε για τον Όμηρο, εν πάση όμως περι­ πτώσει είναι πάρα πολύ λίγα». Όμως τα χρόνια που πέρασαν, χρόνια σοβαρής επι­ στημονικής έρευνας, δεν ανέδειξαν μόνο την πολυπλο­ κότητα του προβλήματος" παράλληλα έγινε φανερό ό­ τι μόνο με τη συνεργασία επιμέρους ειδικών (φιλολό­ γων, γιατρών, ιστορικών της ιατρικής, κοινωνιολό­ γων, ψυχολόγων κ.ά) είναι δυνατό να αντιμετωπι­ σθούν (αποτελεσματικά το πλήθος τα προβλήματα που έθεσε στην επιστημονική έρευνα αυτή η τόσο εν­ διαφέρουσα συλλογή ιατρικών έργων. Για ένα, πά­ ντως, πράγμα μπορούμε τουλάχιστο να είμαστε από­ λυτα βέβαιοι στις μέρες μας: μολονότι δεν είμαστε α­ κόμη σε θέση να βεβαιώσουμε ότι βγήκαν πράγματι 44$


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

από το χέρι του Ιπποκράτη τα έργα που απαρτίζουν την Ιπποκρατική συλλογή, μπορούμε ωστόσο να εί­ μαστε σίγουροι ότι σε πολλά από αυτά διαβάζουμε πράγματι ιπποκρατική ιατρική, ιατρική δηλαδή όπως τη δίδαξε και την άσκησε ο Ιπποκράτης και όπως τη διαφύλαξε, ως προς το πνεύμα και τη μέθοδο της, η ιατρική σχολή της Κω. * **

Λέω τώρα να διαβάσουμε την αρχή ενός από τα έργα αυτά* είναι το έργο που έχει για θέμα του την «ιερή αρρώστια», όπως την έλεγαν, δηλαδή την επιληψία: Περϊ μέν τής ιερής νούσου καλεομένης τι μοι δοκέει τών άλλων

ώδ' έχεΓ ουδέν

θειοτέρη είναι νου σων ουδέ ίε-

ρωτέρη, άλλά φύσιν μέν έχει και αύτη και πρόφασιν, οί δ' άνθρωποι ένόμισαν θείον τι πρήγμα είναι ύπό άπειρίης και θαυμασιότητος,

δτι ουδέν έοικεν έτέρησι

σιν' και κατά μέν τήν άπορίην αύτοΐσι τοΰ μή τό θείον αυτή διασώζεται,

γινώσκειν

κατά δέ τήν εύπορίην

τρόπου τής ίήσιος ώ ίώνται, άπόλλυται, τε ίώνται καϊ έπαοιδήσιν.

νούσοι-

δτι

τοΰ

καθαρμοΐσί

Εί δέ διά τό θαυμάσιον

θείον

νομιεΐται, πολλά τά ιερά νουσήματα έσται τούτου

έίνε-

κεν καϊ ούχϊ έν, ώς έγώ αποδείξω έτερα ουδέν ήσσον έόντα θαυμάσια

ουδέ τερατώδεα, 449

ά ουδείς νομίζει

ιερά


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ είναι.

Και σε μετάφραση: «Με την αρρώστια που τη λένε ιερή ιδού πώς έχει το πράγμα: Δεν πιστεύω καθόλου πως η αρρώστια αυτή είναι πιο θεϊκή από τις άλλες αρρώστιες ή πιο ιερή. Πιστεύω πως υπάρχει και γι' αυτήν μια φυσική αιτία, οι άνθρωποι όμως, είτε από άγνοια είτε και γιατί τους έκανε εντύπωση ο παράξενος χαρακτήρας της -δεν μοιάζει, πράγματι, σε τίποτε με τις άλλες αρρώστιεςτη θεώρησαν αρρώστια που τη στέλνουν οι θεοί. Έτσι όμως, ενώ με την αδυναμία των ανθρώπων να γνω­ ρίσουν την ουσία της ο θεϊκός της χαρακτήρας μένει, με όλους εκείνους τους εύκολους τρόπους γιατρειάς που χρησιμοποιούν για να τη θεραπεύσουν ο χαρα­ κτήρας αυτός χάνεται, αφού οι άνθρωποι ζητούν να τη γιατρέψουν με εξαγνισμούς και ξόρκια. Αν είναι όμως να τη θεωρούμε αρρώστια θεϊκή μόνο γιατί μας φαί­ νεται παράξενη, τότε -αν το πράγμα εξαρτάται μόνο από αυτό- θα βγουν να είναι πολλές οι ιερές αρρώ­ στιες και όχι μόνο μία. Γιατί εγώ μπορώ να αποδεί­ ξω ότι υπάρχουν και άλλες όχι λιγότερο περίεργες ού­ τε λιγότερο ανεξήγητες αρρώστιες, που όμως κανένας δεν τις πιστεύει ιερές.» Αληθινά εντυπωσιακή η πρώτη πρώτη κιόλας φρά­ ση του έργου -μια φράση που, επιπλέον, χαρακτηρί450


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

ζει τον άνθρωπο που τη διατύπωσε: οι παλιές θεοκρα­ τικές αντιλήψεις, που ήθελαν την αρρώστια αποτέλε­ σμα της οργής των θεών και την ίαση δώρο των εξι­ λεωμένων θεών, αποτελούν απλώς ένα μακρινό -και δυσάρεστο- παρελθόν, γνώρισμα μιας εποχής που θα της ταίριαζαν -για να τη χαρακτηρίσουν- λέξεις ό­ πως

άπεφίη,

άπορίη

τοΰ γινώσχειν,

θαυμασώτης,

ά­

γνοια λοιπόν και παραξένισμα μπροστά στο καθετί, δυο ιδιότητες που εύκολα έβρισκαν διέξοδο στο θείον και οδηγούσαν -ακόμη ευκολότερα- στην εκμετάλ­ λευση του θείου. Ο άνθρωπος που μας μιλάει μέσα α­ πό το έργο αυτό, είπε ένας από τους ενθουσιωδέστερους μελετητές της ιπποκρατικής ιατρικής, είναι ένας γνήσιος Έλληνας, που κάνει μιαν οδυνηρή διαπίστω­ ση: γύρω του υπάρχουν άνθρωποι που επιδιώκουν να κερδίσουν τον θαυμασμό του κόσμου επηρεάζοντας το θείον με γητιές και μαγικές πράξεις και εξορκίζοντας «θεόσταλτες» αρρώστιες· η συνείδηση του δεν μπορεί να μείνει ήσυχη μπροστά στο ελεεινό αυτό παιχνίδι που παίζεται σε βάρος της θρησκείας· νιώθει λοιπόν υ­ ποχρεωμένος να στηλιτεύσει αυτή τη συμπεριφορά, και έχει εναντίον της δύο βαριές κατηγορίες να διατυ­ πώσει: α) ότι η συμπεριφορά αυτή είναι ολωσδιόλου αντιεπιστημονική, β) είναι εκείνη ακριβώς που οδηγεί τελικά στον εξευτελισμό της θρησκείας. Ένας φωτι451


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

σμένος νους είναι λοιπόν που μιλάει μέσα από το έρ­ γο αυτό, ένας άνθρωπος που προσπαθεί να καθορίσει με ακρίβεια τις σχέσεις που υπάρχουν ανάμεσα στο θείον και στη φύση, ανάμεσα στη δεισιδαιμονία και την επιστημονική γνώση· δεν αρνείται το θείον ο συγ­ γραφέας αυτού του έργου, διακρίνει όμως την επενέρ­ γεια του πιο πολύ στην τάξη και στην αρμονία που ε­ πικρατεί στη φύση, προσφέροντας μας έτσι -όπως σωστά ειπώθηκε- εκλεκτές και ωραίες μαρτυρίες ελ­ ληνικής ευσέβειας, αφού μέσα στο έργο αυτό ταυτίζε­ ται το επιστημονικό πρόβλημα των φυσικών αιτίων των ασθενειών με το πρόβλημα της θεϊκής τους αρχής· Απόλυτα δικαιολογημένα λοιπόν το έργο αυτό χα­ ρακτηρίσθηκε ως ένα αληθινό ορόσημο στην ιστορία της ευρωπαϊκής επιστήμης, και, όπως ειπώθηκε, «μπροστά στη μεγάλη επιστημονική σημασία του συγγράμματος αυτού χάνει τη σημασία του το γεγο­ νός ότι η φυσιολογική ερμηνεία της επιληψίας -καταρροή φλέγματος από τον εγκέφαλο και απόφραξη των αγγείων από τα οποία περνούν ο αέρας και το αί­ μα— αίϋέχει πολύ από τις γνώσεις της σύγχρονης ια­ τρικής». Είναι ο συγγραφέας του έργου αυτού ο Ιπποκράτης; Τι σημασία έχει ότι δεν μπορούμε να απαντήσουμε με 452


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

σιγουριά στο ερώτημα αυτό; Σίγουρα, πάντως, φαίνε­ ται πως μπορούμε να πούμε ότι στο έργο αυτό καθρε­ φτίζεται ολοζώντανα το οριστικό πια σπάσιμο των δε­ σμών που επέβαλλαν στην τέχνη της ίασης οι παλιό­ τερες θεοκρατικές = αντιεπιστημονικές αντιλήψεις. Το ξεκίνημα μιας καινούργιας εποχής στην ιστορία αυτής της τέχνης είναι πια ολοκάθαρα φανερό μέσα στο και­ νούργιο εκθαμβωτικό φως που ανατέλλει. Εξαιρετικό όμως ενδιαφέρον παρουσιάζει και η αρχή ενός άλλου έργου της Ιπποκρατικής συλλογής, αυτού που μας έχει παραδοθεί με τον τίτλο Περί αέρων υδά­ των τόπων. Διαβάζουμε εκεί: «Αν επιθυμείς εμβαθύνοντας συνεχώς να φτάσεις σε μια ορθή σύλληψη της ιατρικής, οφείλεις να προχωρή­ σεις ως εξής: Πρώτον οφείλεις να μελετήσεις το θέμα των εποχών του έτους, να δεις τι είδους επιδράσεις έ­ χει τη δύναμη να ασκεί η καθεμιά τους. Γιατί οι επο­ χές του έτους δεν μοιάζουν καθόλου η μια με την άλ­ λη* αντίθετα παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές: α) είναι διαφορετικές καθεαυτές* β) διαφέρουν στον τρόπο με τον οποίο γίνεται το πέρασμα από τη μια στην άλλη. Έπειτα θα πρέπει να απασχολήσουν τη σκέψη σου οι άνεμοι, οι θερμοί και οι ψυχροί, κατά κύριο βέβαια λό­ γο οι άνεμοι που είναι κοινοί σε όλους τους τόπους, ύ­ στερα όμως και εκείνοι που επιχωριάζουν στον κάθε 453


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

συγκεκριμένο τόπο. Τέλος είναι ανάγκη να μελετή­ σεις το θέμα "Τι επίδραση μπορούν να ασκούν τα νε­ ρά". Γιατί όπως διαφέρουν στη γεύση και στο βάρος, έτσι είναι πολύ διαφορετική και η επίδραση που ασκεί το κάθε είδος τους. Συμπέρασμα: Μόλις ένας γιατρός φτάσει σε μια πόλη που του είναι άγνωστη, πρέπει να εξετάσει με προσοχή τη θέση της: πώς είναι προσανα­ τολισμένη α) σε σχέση με τους ανέμους, β) σε σχέση με την ανατολή του ήλιου. Γιατί δεν έχει βέβαια την ίδια σημασία αν η πόλη είναι στραμμένη προς το βορ­ ρά ή προς το νότο, προς την ανατολή ή προς τη δύση. Όλα αυτά οφείλει να τα μελετήσει ο γιατρός με τη με­ γαλύτερη δυνατή προσοχή" και ακόμη το νερό, να δει τι ιδιότητες έχει το νερό που πίνουν οι άνθρωποι σ' αυτόν τον τόπο: είναι άραγε στάσιμο και μαλακό, ή μήπως είναι σκληρό και έρχεται από μέρη ψηλά και βραχώδη, ή τέλος είναι αλμυρό και δυσκολοχώνευτο. Αλλά και το έδαφος, είναι άραγε γυμνό και στεγνό ή μήπως είναι πυκνοφυτεμένο και υγρό, και ο τόπος βρίσκεται σε κοίλωμα, όπου η ζέστη δυσκολεύει την αναπνοή, ή μήπως βρίσκεται σε μέρος ψηλό και ψυ­ χρό. Τέλος, ποιον τρόπο ζωής προτιμούν οι κάτοικοι: αγαπούν το πολύ κρασί και το πολύ φαί και αποφεύ­ γουν κάθε είδους σωματική κούραση, ή μήπως αγα­ πούν τη γυμναστική και γενικά τους σωματικούς κό454


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

πους, τρων πολύ και πίνουν λίγο;» Το πράγμα είναι σαφέστατο: ο γιατρός-συγγραφέας του έργου μας εξακολουθεί να ασκεί το επάγγελμα του σαν τον γνωστό μας ομηρικό γιατρό-«δημιοεργό», γυρίζοντας δηλαδή από τόπο σε τόπο. Κάθε φο­ ρά λοιπόν που επισκέπτεται μια καινούργια πόλη, έ­ χει ανάγκη να κερδίζει -μέσα στον συντομότερο δυ­ νατό χρόνο- την εμπιστοσύνη των ανθρώπων: μόνο έτσι θα επιτύχει να ασκήσει αποτελεσματικά το έργο του. Το ενδιαφέρον είναι ότι η επείγουσα αυτή ανάγκη του γιατρού-συγγραφέα του έργου μας συναρτάται τώρα αμεσότατα με τον γενικότερο στόχο του, που εύκολα μπορούμε να τον αντιληφθούμε, αν αναρωτη­ θούμε: «Σε ποιους απευθύνεται με το έργο του ο συγ­ γραφέας μας;». Όλα, κατά τη γνώμη μου, δείχνουν ότι στο κείμενο αυτό ο λόγος δεν είναι ούτε για νέους ανθρώπους που επιθυμούν να σπουδάσουν την ιατρική τέχνη ούτε για γιατρούς που χρειάζονται απλώς συ­ γκεκριμένες πρακτικές οδηγίες για την αντιμετώπιση καθημερινών συνηθισμένων περιστατικών. Είναι, κα­ τά τη γνώμη μου, φανερό ότι ο γιατρός-συγγραφέας του έργου Περί αέρων υδάτων τόπων είναι ένας θεωρη­ τικός της ιατρικής επιστήμης, που ξέρει καλά ότι και αυτός και οι συνάδελφοι του δεν θα μπορέσουν να α­ σκήσουν σωστά τη θεραπευτική τους αποστολή, αν 455


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δεν συλλάβουν πρώτα το αληθινό περιεχόμενο της επιστήμ,ης τους.Ένα μεγάλο κεφάλαιο στο μεγάλο αυ­ τό θέμα αποτελεί -πιστεύει ο γιατρός-συγγραφέας του έργου- η επίδραση που ασκεί στην υγεία των αν­ θρώπων το φυσικό τους περιβάλλον: κλίμα, άνεμοι, ποιότητα του εδάφους και του νερού, (ακτινοβολία του ήλιου επιδρούν στον άνθρωπο και προσδιορίζουν την υγεία του/Υστερα από επίμονη θεωρητική διερεύνηση του θέματος που έκανε ο ίδιος, απευθύνεται τώρα στους ομοτέχνους του και τους καλεί να συμμεριστούν τη δική του σύλληψη της ιατρικής τέχνης και να εν­ στερνιστούν την άποψη του ότι ή τέχνη της ίασης δεν προϋποθέτει μόνο την επιδεξιότητα του ανθρώπου που την ασκεί' κατά τον συγγραφέα μας ο γιατρός δεν θα μπορέσει να αποδειχθεί χρήσιμος, αν δεν ξεκινήσει για το έργο του εφοδιασμένος με μια πλούσια θεωρητική σκευή. Ο ιπποκρατικός, επομένως, γιατρός δεν είναι καθόλου ξένος προς τα γενικότερα πνευματικά και φι­ λοσοφικά κινήματα της εποχής του· τα παρακολου­ θεί όλα από κοντά, και μέσα από αυτά καθορίζει το περιεχόμενο και τη μέθοδο της δικής του επιστήμης -παράλληλα πάντοτε, φυσικά, με την πίστη του στην αξία της καθημερινής εμπειρίας, που την κάνει συνε­ χώς πλουσιότερη με την οξεία του παρατήρηση.

456


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

% * ?Η

Πλησιάζουμε όμως πια στο τέλος της ομιλίας μας -και, φυσικά, δεν θα την κλείσουμε, αν δεν θέσουμε πρώτα το κρίσιμο ερώτημα: «Μπορεί, αλήθεια, η ιπ­ ποκρατική ιατρική να χαρακτηρισθεί επιστημονική; Είναι δικαιολογημένος ο θαυμασμός και οι έπαινοι που ακούγονται για τον Ιπποκράτη -σε διάφορους τό­ νους και σε ποικίλες περιστάσεις;» Η μόνη, σχεδόν, αντίθετη φωνή που ακούστηκε ως σήμερα είναι του Κοβ^ί ]οΙγ. Ο διακεκριμένος αυτός γαλλόφωνος ιπποκρατιστής υποστήριξε -πάνε τρια­ νταπέντε τώρα χρόνια— ότι τα ιπποκρατικά κείμενα ανήκουν, στο σύνολο τους, σε μια περίοδο της ιστορί­ ας του ανθρώπινου πνεύματος που δεν μπορεί με κα­ νέναν τρόπο να χαρακτηρισθεί επιστημονική: «Δεν εί­ ναι αρκετό», έγραψε ο Κ. ]ο!γ, μια ιατρική να έχει σπάσει τους δεσμούς της με τη μαγεία και τη θρη­ σκεία για να χαρακτηρισθεί υποχρεωτικά και μόνο γι' αυτό επιστημονική* μια τέτοια ιατρική είναι βέβαια ορθολογιστική, ανάμεσα όμως στον ορθολογισμό και την επιστήμη μπορεί ακόμη να υπάρχει άβυσσος». Στην πραγματικότητα ο ]ο\γ ζήτησε να εφαρμόσει στην περιοχή της ελληνικής κλασικής αρχαιότητας 457


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

και ιδιαίτερα στα έργα της Ιπποκρατικής συλλογής μια μέθοδο που την είχε χρησιμοποιήσει ο Γάλλος φι­ λόσοφος και επιστημολόγος €αδΐοη ΒαοΙιεΙαΓοΙ στο έρ­ γο του 1 Μ / ο τ / η α ή ο η

άβ Γ β φ ή ί $ ά β η ή β ύ ΐ η β

(«Η δια­

μόρφωση του επιστημονικού πνεύματος»), Παρίσι 1938, για τον χαρακτηρισμό της ευρωπαϊκής σκέψης του 16ου, ι/ου και ιδου αιώνα. Εκεί ο μεγάλος αυτός Γάλλος φιλόσοφος είχε υποστηρίξει ότι η σκέψη, και όταν ελευθερωθεί από τα δεσμά της μαγείας και της θρησκείας, πρέπει, αν πρόκειται να αποβεί επιστημο­ νική, να υπερπηδήσει και άλλα εμπόδια, τα λεγόμενα «επιστημολογικά εμπόδια», που εισχωρώντας, ασυ­ νείδητα σχεδόν, στη γνωστική ικανότητα του ανθρώ­ που δένονται στο τέλος αξεδιάλυτα με αυτήν, φράζο­ ντας έτσι το δρόμο προς την αληθινή γνώση, προς την αντικειμενική επιστήμη. Εφαρμόζοντας τις διδασκα­ λίες αυτές του Οαδίοη Βαοΐιείατά στην Ιπποκρατική συλλογή ο Κ. }ο1γ υπέδειξε ως τέτοια «επιστημολογι­ κά εμπόδια» π.χ. την υπερεκτίμηση του χρώματος, του γένους, του χώρου, της ύλης, την προκατάληψη για την ιδιαίτερη αξία των σπάνιων και πολύτιμων ουσιών, τη σημασία που αποδίδεται στις οσμές, την προκατάληψη απέναντι σε ό,τι σχετίζεται με το γενε­ τήσιο ένστικτο, την πίστη στη φυσική κατωτερότητα της γυναίκας και τη φυσική υπεροχή του άντρα κ.ά. 458


ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι είναι, πράγματι, συνετή η φωνή του Κ. }ο1γ, είναι όμως ασφαλώς υπερβολικά αυστηρή. Ποιος θα μπορούσε να βεβαιώσει ότι είναι α­ πόλυτη η αλήθεια, άρα και η σημερινή επιστήμη; Α ς μη ξεχνούμε και τη μεγάλη σημασία της πλάνης και τον ρόλο των σφαλμάτων, μέσα από τον σωρό των ο­ ποίων βγαίνει συνήθως η αλήθεια: η παρουσία τους δεν σημαίνει υποχρεωτικά έλλειψη επιστημονικού πνεύματος. Μπορεί λοιπόν να είναι πράγματι υπερ­ βολική η διακήρυξη ότι στα έργα της Ιπποκρατικής συλλογής μπορούμε να διακρίνουμε το επιστημονικό πνεύμα που χαρακτηρίζει τη σημερινή ιατρική, θα πρέπει όμως να είναι εξίσου υπερβολική και η πίστη ότι στην Ιπποκρατική συλλογή υπάρχουν δείγματα μόνο προεπιστημονικού πνεύματος. Η αλήθεια μπορεί να διατυπωθεί κάπως έτσι: Μπορεί οι γνώσεις του Ιπποκράτη να έχουν σε πολλά ξεπερασθεί, είναι όμως απόλυτα βέβαιο ότι από εκείνον ξεκίνησαν οι πρώτες ωθήσεις για πολλές από τις κατακτήσεις της σημερι­ νής ιατρικής επιστήμης. Γιαυτό και είναι απαραίτητη η προσεκτική και νηφάλια μελέτη των έργων που μας παραδόθηκαν με το όνομα του. Ό π ω ς για τους θερά­ ποντες όλων των επιστημών, μπορεί να είναι κανείς απόλυτα βέβαιος ότι και της ιατρικής επιστήμης οι θε­ ράποντες γίνονται ασφαλώς καλύτεροι, αν γνωρίζουν 459


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

την ιστορία της επιστήμης τους. Το όλβιος όστις τής ιστορίας εσχε μάθησιν, «καλότυχος όποιος γνωρίζει ι­ στορία», είναι και εδώ ο αδιαμφισβήτητος κανόνας. Γιατί η ιστορία είναι μια αληθινή πηγή σοφίας.

400



Ιπποκρατησ γυναικολογία, μαιευτική τόμος β'