Issuu on Google+


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ΙΛΤΡίΚΙΪ Χ Κ Ο Ν Ί Ό Λ Ο Π Λ - Ν Ο Σ Ο Λ Ο Γ Ι Α


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΝΟΣΟΛΟΓΙΑ

Μετάφραση

- εισαγωγή

- σχόλια

Δημήτριος Λυπουρλής

ΕΚΔΌΣΕΙΣ ΖΗΤΡΟΣ


ΑΡΧΑΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ ' Διεύθυνση σειράς: Δημ. Λυπουρλής, Θεόδ. Μαυρόπουλος, Κων. Ζήτρος

Φιλμ-μοντάζ: ΜαΜηΐϋΛα Α.Ε. .Εκτύπωση:. ΙΚΙ5 Α.Ε.

Ι 8 Β Ν : 9 6 0 - 4 4 2 - 7 0 0 - δ 5ΕΤ:•• 9 6 0 - 4 4 2 - 6 9 8 - 2 © 2 0 0 1 Εκδόσεις Ζήτρος

Ειδική έκδοση, προσφορά για την εκπαίδευση, της εφημερίδας ΤΟ ΒΗΜΑ & των Εκδόσεων Ζήτρος


Π

Ε

Ρ

Ι

Β

Ε

Χ

Ο

Μ

Ε

Ν

Α

Τ Ο Μ Ο Υ

ΠΕΡΙ ΝΟΤΣΩΝ *

281

ΠΕΡΙ ΝΟΤΣΩΝ Ά Κείμενο - Μετάφραση ΠΕΡΙ ΝΟΤΣΩΝ Β Κείμενο - Μετάφραση ΠΕΡΙ ΝΟΤΣΩΝ Γ Κείμενο - Μετάφραση

287 295 34ΐ 349 367 373

ΠΕΡΙ ΝΟΤΣΩΝ Δ Κείμενο - Μετάφραση ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ Κείμενο - Μετάφραση

385 391 421 43 ι


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣ ΩΝ

281


Σ Τ Η Ν ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ

έργα με τον τίτλο Περί

περιέχονται τέσσερα

νούσων:

Περί

νούσων

Α

Περί

νούσων

Β

Περί

νούσων

Γ

Περί

νούσων

Α.

Δεν πρέπει, πάντως, να δημιουργηθεί η εντύπωση ό­ τι τα τέσσερα αυτά έργα έχουν κάποια εσωτερική σχέ­ ση μεταξύ τους ή ότι το ένα είναι συνέχεια του άλλου* προπαντός δεν πρέπει να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι είναι έργα ενός και του αυτού συγγραφέα και ότι, άρα, είναι όλα τους γραμμένα την ίδια εποχή. Είναι, από την άποψη αυτή, χαρακτηριστική π.χ. η φράση που έ­ γραψε ο ΙΑχΧϊί αρχίζοντας το προλογικό του σημείωμα στο Περί νούσων Β: «Το δεύτερο βιβλίο δεν είναι συνέ­ χεια του πρώτου, και δεν έχει ως συνέχεια του το τρί­ το». Ή δ η ο Γαληνός, ο μεγάλος γιατρός του 2ου αι. μ.Χ. που υπομνημάτισε πολλά από τα έργα της Ιπποκρα­ τικής συλλογής, ήταν βέβαιος ότι τα έργα αυτά δεν ή­ ταν γνήσια έργα του Ιπποκράτη -και δεν ήταν ο μό283


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

νος. 0 θεμελιωτής, πάλι, των ιπποκρατικών σπουδών στα νεότερα χρόνια, ο Ε. Ιλχχιί, ήταν της γνώμης ότι τα τρία πρώτα από τα έργα αυτά είχαν γραφεί από μαθητές ή συγχρόνους του Ιπποκράτη, ενώ για το τέ­ ταρτο ήταν βέβαιος ότι προήλθε από έναν άγνωστο μας συγγραφέα, προγενέστερον πάντως του Αριστο­ τέλη. Από την εποχή όμως του ΙλϊΧχί πέρασε πολύς χρόνος, και μάλιστα με εξαιρετικά ερευνητικά αποτε­ λέσματα, που έκαναν σαφώς πλουσιότερες τις γνώσεις μας για τα τέσσερα αυτά έργα της Ιπποκρατικής συλ­ λογής —εμείς θα έχουμε την ευκαιρία να αναφερθού­ με στα πορίσματα αυτά της νεότερης έρευνας μιλώ­ ντας για το καθένα από τα έργα αυτά ξεχωριστά. Εκείνο που αξίζει να πούμε τώρα, μιλώντας ακόμη γενικά, είναι ότι τα έργα αυτά μας δίνουν μια πολύ ενδιαφέρουσα εικόνα της αρχαίας ελληνικής νοσολο­ γίας, του σημαντικότατου αυτού κλάδου της ιατρικής επιστήμης, στους επιμέρους μάλιστα τομείς του: της αιτιολογίας των επιμέρους ασθενειών, της συμπτω­ ματολογίας τους, της θεραπείας τους, της πρόγνωσης. Ο αναγνώστης ας είναι πληροφορημένος από τώρα: Μερικές από τις αρρώστιες για τις οποίες γίνεται λό­ γος στην Ιπποκρατική συλλογή είχαν ήδη από τότε το ίδιο όνομα με το οποίο τις ξέρουμε και σήμερα, δεν είναι όμως καθόλου λίγες εκείνες που είχαν τότε δια2δ4


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ

φορετικό όνομα από αυτό με το οποίο τις δηλώνουμε σήμερα* δεν είναι, επίσης, καθόλου λίγες οι περιπτώ­ σεις που ίδιο -τότε και σήμερα- όνομα δεν υποδηλώ­ νει ίδια αρρώστια. Εύκολα, ύστερα από αυτά, αντι­ λαμβάνεται κανείς γιατί προκλήθηκαν τόσο εκτετα­ μένες συζητήσεις στην προσπάθεια να προσδιορισθεί η ταυτότητα των επιμέρους ασθενειών της Ιπποκρατι­ κής συλλογής. Άρθρα επί άρθρων και βιβλία επί βιβλί­ ων γράφτηκαν για το θέμα αυτό -και ούτε μπορούμε ακόμη σήμερα να πούμε ότι έχουμε όλες τις επιθυμη­ τές απαντήσεις. Για τις ανάγκες, πάντως, του ανα­ γνώστη παραθέτουμε εδώ την ακόλουθη τουλάχιστο βιβλιογραφία: Κ. 5ΐ£θίΐΛα:§,

Οήβώϊζώβ νΡοΐϊςίηάίβη: Όηίβηηώπη^βη ^ΗΤ Ββηβηηπη^ νοη ΤίβΓβη, Ρβαηϊζβη, Κόνρβνίβίΐβη ηηά ΚναηΜ&βΐϊβη, ΟΟΪ£ΒΟΓ§ 1944· Εαΐ. ν ΐ η ϋ τ ό , ΐίίρόοναίβϊ ^ Ια ηοχοΐο^ία ύίροοταήεα, Β&τεοΐοηα 1972.

Μ. Ο. Οπηεΐ*:, Ι ^ γ τηαΐαάίβχ α ΓαπΒβ άβ Ια άνίίπαύοη οοάάβηίαΐβ^ Ρ&Π5 1983.

5


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

287


ΤΟ ΕΡΓΟ ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α αποτελείται από 34 κεφά­ λαια. Τα πρώτα δέκα κεφάλαια έχουν έναν γενικό θε­ ωρητικό χαρακτήρα, ενώ στα υπόλοιπα ο λόγος είναι για τις εσωτερικές και εξωτερικές αιτίες, για τα συ­ μπτώματα και για την πρόγνωση επιμέρους ασθε­ νειών: στα κεφάλαια 1ι-22 για τις εσωτερικές διαπυ­ ήσεις και στα κεφάλαια 2 3 - 3 4 για τις λεγόμενες οξείες αρρώστιες {πλευρΐτις, περιπνευμονία, φρενΐτις, καύσος —τα κεφάλαια 23-25 διερευνούν τα φαινόμενα «πυρε­ τός», «ρίγος», «ιδρώτας», κυρίως από την πλευρά της γένεσης τους). Στο θεωρητικό μέρος ο συγγραφέας ε­ πιθυμεί (όπως ρητά το λέει ο ίδιος στο πρώτο κεφά­ λαιο) να κάνει τον αναγνώστη του ικανό και να θέτει τα σωστά ερωτήματα ενσχέσει με την τέχνη της ία­ σης, αλλά και να δίνει τις σωστές απαντήσεις, όταν τον ρωτούν για τα θέματα αυτά" κάτι παραπάνω: να είναι σε θέση να υπερασπίζεται αποτελεσματικά τις δικές του απόψεις. Η με τέτοιον, βέβαια, τρόπο διατύ­ πωση του συγκεκριμένου στόχου θυμίζει τις γνωστές στην ελληνική αρχαιότητα ρητορικές, τις έντονα μά­ λιστα ρητορικές συζητήσεις και τις σχετικές με αυτές 289


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ασκήσεις. Εύλογα, τότε, θα αναρωτιόταν κανείς ποιους άραγε θεωρεί ο συγγραφέας αποδέκτες του έργου του. Δεν επιδέχεται λοιπόν αμφισβήτηση: ο αναγνώστης του έργου γρήγορα, και εύκολα, καταλήγει στο συ­ μπέρασμα ότι ο συγγραφέας του έργου απευθύνεται σε ομοτέχνους του, σε ανθρώπους δηλαδή που έχουν το ίδιο με το δικό του επάγγελμα· ο στόχος του, επομέ­ νως, πρέπει να ήταν να κάνει τον γιατρό ικανό να κα­ τανικά τους συναδέλφους του, όταν αυτοί εκπροσω­ πούν απόψεις για την τέχνη της ίασης διαφορετικές από τις δικές του. Ας δούμε όμως τα σημαντικότερα από τα γενικά θέ­ ματα στα οποία αναφέρεται στο πρώτο κιόλας κεφά­ λαιο του έργου του ο συγγραφέας μας κρίνοντας ότι ο γιατρός θα έπρεπε να έχει έτοιμες, ανά πάσα στιγμή, τις απαντήσεις του σ' αυτά: Από πού άραγε ξεκινούν οι αρρώστιες των ανθρώπων; Με άλλα λόγια: Πού έ­ χουν την αρχή τους οι ανθρώπινες αρρώστιες ; Από πού εξαρτάται η μεγαλύτερη ή μικρότερη διάρκεια τους; Ποιες είναι οι συνέπειες τους για τα μέρη του αν­ θρώπινου σώματος; Τι είναι αυτό που καθορίζει ποιες αρρώστιες είναι μοιραίες για τον άνθρωπο και ποιες ό­ χι; Ποιες αρρώστιες αφήνουν στην ψυχή του γιατρού αμφιβολίες για την καλή ή κακή τους έκβαση; Ποιες αρρώστιες μεταβάλλονται σε άλλες αρρώστιες, και σε 290


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

ποιες συγκεκριμένα; Ποιες είναι οι σωστές και ποιες οι λανθασμένες ενέργειες του γιατρού στη θεραπεία των ασθενειών; Ποια από τα λόγια και τις πράξεις του γιατρού ξεκινούν από απλές εικασίες και ποια από α­ κριβή γνώση; Τι είναι σωστό και τι λάθος στην ιατρι­ κή; Ποια είναι σ' αυτήν η αρχή, το μέσον και το τέλος; ΙΥ αυτά λοιπόν τα θέματα, άν και όχι για όλα, ο λό­ γος θα είναι στα κεφάλαια 2-10. Αν λοιπόν αυτό είναι το περιεχόμενο του πρώτου μέρους του έργου, των κεφαλαίων δηλαδή ι - ι ο , ενώ το δεύτερο μέρος του, δηλαδή τα κεφάλαια ιι-34? πραγματεύονται συγκεκριμένες πλέον, όπως είδαμε, αρρώστιες, εύλογα γεννήθηκε μεταξύ των ειδικών με­ λετητών του έργου το ερώτημα για τη σχέση των δύο μερών μεταξύ τους —έναν λόγο παραπάνω αφού το πέρασμα από το ΐ Ο ο στο ι ί ο κεφάλαιο είναι, πράγμα­ τι, εντελώς απότομο και τα θέματα των δύο μερών α­ πολύτως διαφορετικά. Με δεδομένη όμως, από την άλλη μεριά, την κοινότητα του ύφους στα δύο μέρη του έργου οι ερευνητές χωρίστηκαν, θα έλεγε κανείς, σε δύο ομάδες: οι εκπρόσωποι της μιας μιλούν για έ­ να ενιαίο έργο με ένα γενικό και ένα ειδικό μέρος, ενώ οι εκπρόσωποι της άλλης ομάδας υποστηρίζουν ότι τα δύο μέρη δεν έχουν καμιά απολύτως σχέση μεταξύ τους. 291


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο που δεν πρέπει να πα­ ραλείψουμε να το σημειώσουμε εδώ: Οι περιγραφές των ασθενειών στο δεύτερο μέρος του έργου θυμίζουν, βέβαια, τις περιγραφές που διαβάζει κανείς στα κνιδιακής προέλευσης έργα, οι γενικές όμως σκέψεις που εκτίθενται στο πρώτο μέρος του έργου μοιάζουν μάλ­ λον ξένες προς τις γενικότερες κνιδιακές αντιλήψεις. Από την άλλη μεριά κατά την αναζήτηση των αιτιών των ασθενειών τόσο στο πρώτο όσο και στο δεύτερο μέρος του έργου, γίνεται φανερή η προσκόλληση του συγγραφέα στην, κνιδιακής μάλλον προέλευσης, θεω­ ρία των δύο χυμών (χολής-φλέγματος) (βλ. παραπά­ νω, σ. 172). Είναι φανερό ότι η έρευνα έχει ακόμη να απαντήσει σε όχι μικρής σημασίας ερωτήματα. Κατά τη γνώμη ειδικών μελετητών το έργο μπορεί να χρονολογηθεί γύρω στο 3 8 0 π.Χ. (κατ' άλλους α­ κόμη και στο τελευταίο τρίτο του 5ου αι. π.Χ.).

292


ΕΙΔΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι αυτονόητο ότι ο αναγνώστης θα βρει μ ε γ ά λ η βιβλιογραφική βοήθεια στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοηθήματα που α­ ναγράφονται στις σελίδες 32-35 ( " ϊ ) α

τ

ο

υ

πρώτου τόμου της έκδοσης

μας, ιδιαίτερη όμως βοήθεια θα του προσφέρει η βιβλιογραφία που μνημονεύθηκε παραπάνω σ τ η σ, 157 εξ·

}. }οιιαηη£, ΐϋρροοταίβ. ΐοηπίηβ ατώβοΐο^ίβ άβ ΓβωΙβ άβ Οζ/άβ, Ραπδ 1974, κυρίως σ. 3 0 6 εξ. Ε. ^ΰίϊϊίετη, Όίβ Ηρρο&ναήϊώβ Ξώήβ Όβ τηοτΐ)^ I. ΑηΞ^α1?β, Ό\?βν$βίϊζΜη£ ηηά ΈΗάΗΐβνηη^βη^ Ηΐ1ά€δ1ΐ€ίηι/Ν€\ν ΥοΛ 1974.

293


ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

295


ι

Ος αν περί ίήσιος έθέλτ] έρωτάν

τώ νπ άποκρίνεσθαι

καϊ αντιλέγει

χρή τάδε' πρώτον μεν, άφ'ών τοΐσιν άνθρώποισιν' νοσημάτων, χέα,

έπειτα

ματος γενέσθαι

είναι η μακρά

ή μη θανάσιμα η μη έμπηρον'

εί κακά άπ'' αύτέων

άφ'όκοίων

νουσημάτων ποιέουσιν

οντας' και όκόσα

η έμπηρόν

αποβαίνει,

πάσαι

έχει

των

η βρα­

τι του

και όκόσα, έπήν

σώ­

γένηται,

ή

αγαθά'και

ες όκοΐαμεταπίπτει'και

όκόσα

οι ίητροι θεραπεύοντες αγαθά

ένθυμέεσθαι

δέ, όκόσα άνάγκας

ενδοιαστά,

επιτυχίγ]

ορθώς,

ερω­

αί νοΰσοι γίνονται

ώστε, δταν γένηται,

ή θανάσιμα,

τε ορθώς και

ή κακά

296

τους

οι νοσέοντες

άσθενέεν

τησι


ι Όποιος επιθυμεί να θέτει σωστές ερωτήσεις ενσχέσει με το θέμα της ίασης, να απαντάει στις ερωτήσεις που του κάνουν και να αντικρούει αυτά που του λένε, πρέπει να καθίσει να σκεφτεί πάνω στα ακόλουθα: Πρώτον από πού ξεκινούν όλες οι αρρώστιες στον άν­ θρωπο. Δεύτερον ποιες αρρώστιες, όταν κάνουν την εμφάνιση τους, θα είναι μακροχρόνιες ή μικρής διάρ­ κειας, θανατηφόρες ή μη θανατηφόρες, αν θα προκα­ λέσουν ή δεν θα προκαλέσουν αναπηρία σε κάποιο μέ­ λος του σώματος. Επίσης ποιες αρρώστιες, όταν πα­ ρουσιασθούν, δημιουργούν αμφιβολίες για το αν θα έ­ χουν κακή ή καλή έκβαση. Ακόμη ποιες αρρώστιες αλλάζουν σε κάποιες άλλες αρρώστιες και σε ποιες. Επίσης πότε οι γιατροί είναι αποτελεσματικοί στη διαδικασία της θεραπείας των αρρώστων και ποια κα297


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ νούσοισι

πάσχουσιν'

ποιέεται

υπό του ίητροΰ προς τον νοσέοντα,

νοσέοντος

καϊ

όκόσα

είκασίη

ή λέγεται ή υπό

προς τον ίητρόν' και όκόσα ακριβώς

εν τη τέχνη και λέγεται,

τών τοιούτων*

ή μέσον

ή άλλο

τι

δ τι και ορθώς έστιν

έν

αύτη είναι ή μη είναι' και τά σμικρά και τά μεγάλα, τά πουλλά

του

ποιέεται

και ά τε ορθά εν αύτη και ά μή

όρθά' και δ τι αυτής αρχή ή τελευτή άποδεδειγμένον

ή

και

και τά ολίγα'

και δ τι άπαν έστιν έν

αύτη

και δ τι έν' και τά άνυστά

νοήσαί τε και ειπείν και

ίδεΐν

και ποιήσαι, μήτε

καϊ τά μή άνυστά μήτε

ίδεΐν μήτε ποιήσαι'

δ τι άχειρίη' τεχνέων

νοήσαι μήτε

καϊ δ τι εύχειρίη

έν αύτη,

και δ τι καιρός, και δ τι άκαιρίη'

τών άλλων

και του σώματος

ειπείν

και

ήσί τε έοικε και ήσιν ουδέν

δ τι φυχρόν

ή θερμόν, και δ τι

άμεινον'

ολίγα

και δ τι καλώς

γίνεται,

ή έπι το κάκιον

ή αίσχρώς,

ή_ βραδέως

ως, ή ορθώς ή μή όρθώς' και δ τι κακόν νόμενον

αγαθόν

ίσχυρόν

γενέσθαι.

29%

όκό­

ή έπι το ή

ταχέ­

έπι κακω

ποιέει' και δ τι κακόν επί κακω

τών έοικε'

ή ασθενές, ή πυκνό ν ή αραιό ν ή υγρό ν ή ξηρόν' και σα τών πολλών

και

γε-

ανάγκη


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

λά ή κακά συμπτώματα παρουσιάζουν οι άρρωστοι στις αρρώστιες τους. Τι από ό,τι λέγεται ή γίνεται α­ πό τον γιατρό στον άρρωστο, ή από τον άρρωστο στον γιατρό, ξεκινάει από μια απλή εικασία. Τι από ό,τι γί­ νεται ή λέγεται στην ιατρική ξεκινάει από ακριβή γνώση, τι είναι σ' αυτήν σωστό ή λάθος. Ακόμη ποιο είναι σ' αυτήν το σημείο από το οποίο ξεκινάει, ποιο το σημείο στο οποίο τελειώνει και ποιο είναι το μέσον, και τι από όλα αυτά έχει ήδη αποδειχθεί. Επίσης τι α­ ληθινά υπάρχει σ' αυτήν ή δεν υπάρχει, τι είναι μικρό και τι μεγάλο, τι είναι πολύ και τι είναι λίγο, τι είναι το παν σ' αυτήν και τι είναι το ένα. Ακόμη τι είναι ε­ φικτό να σκεφτείς, να πεις, να δεις και να κάνεις σ' αυ­ τήν και τι δεν είναι εφικτό ούτε να το σκεφτείς ούτε να το πεις ούτε να το δείς ούτε να το κάνεις. Τι είναι επι­ δεξιότητα στην ιατρική και τι αδεξιότητα, ποια είναι η κατάλληλη και ποια δεν είναι κατάλληλη στιγμή, με ποιες από τις άλλες τέχνες μοιάζει και με ποιες δεν μοιάζει καθόλου. Επίσης τι είναι στο σώμα ψυχρό ή θερμό, δυνατό ή αδύνατο, πυκνό ή αραιό, υγρό ή ξη­ ρό. Ποια πολλά γίνονται λίγα είτε προς το χειρότερο είτε προς το καλύτερο, τι είναι ωραίο ή άσχημο, αργό ή γρήγορο, σωστό ή λάθος* ποιο κακό αν προστεθεί σε άλλο κακό έχει καλό αποτέλεσμα και ποιο κακό έρχε­ ται υποχρεωτικά ύστερα από ένα άλλο κακό. 299


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ Ταύτα, ένθυμηθέντα

διαφυλάσσει

σιν' δ τι άν δε τις τούτων ή άποκρινόμενος, ή μεγάλα

άμαρτάνη

και ήν πουλλά

ή δ τι άν άλλο

λάσσοντα

χρή έπιτίθεσθαι

έν τη

ένεόντων,

παρέχει,

ταύτη

φυ-

τών μεν έν τω τών δε

και υπό του

θερμού

ΰπερφύχοντος.

γινομένοισί

Και

τε συγγίνεται,

ή πλέον ή έλασσον'

τάς μεν άπό σιτίων και ποτών,

θερμού ύπερθερμαίνοντος

είναι, δυνατά

και φλέγματος,

κα\ του φυχροΰ

ένι αίεϊ έν τω σώματι

φή

εόντα

λέγων,

άπασαι,

άπό τε χολής

και το φλέγμα

ερωτών

άντιλογίη.

έξωθεν, άπό πόνων καϊ τρωμάτων, ύπερθερμαίνοντος

λόγοι-

ή

εόντα ολίγα

άμαρτάνη

2 Αι μεν ούν νοϋσοι γίνονται

μεν χολή

ή λίγων

εόντα σμικρά, και ήν αδύνατα

φη είναι,

σώματι

δει εν τοΐσι

τάς δέ

και

νούσους

τάς δέ άπό

και άπό του φυχροΰ

ή

του

ύπερφύ-

χοντος. 3 Α νάγκη δέ τά τοιάδε έχει ώστε γίνεσθαι, νηται' ένμέν

τοΐσι τρώμασι

μένουςχωλοϋσθαι

1

νεύρα

καϊ τών μυών

τών έν τοΐσι μηροΐσιν'

τά παχέα: τάς

άποθνησκειν

λο

δ τι άν

γί-

τιτρωσκο-

κεφάλας, μάλιστα δέ, ήν τις εγκέφα­


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

Αφού τα σκεφτείς όλα αυτά, πρέπει να είσαι πολύ προσεκτικός στις συζητήσεις, και αν ο συνομιλητής σου κάνει λάθος σε κάτι από αυτά -μιλώντας ή ρω­ τώντας ή απαντώντας- και πει π.χ. «είναι λίγα», ε­ νώ είναι πολλά, ή «είναι μικρά», ενώ είναι μεγάλα, ή «είναι δυνατά», ενώ είναι αδύνατα, ή όποιο άλλο τέ­ τοιο λάθος κάνει μιλώντας, εσύ θα προσέχεις και στην αντίκρουση σου θα του επιτεθείς σ' αυτό το σημείο. 2 Όλες λοιπόν οι αρρώστιες μας έχουν την αρχή τους από πλευράς μεν εσωτερικών παραγόντων στη χολή και στο φλέγμα, ενώ από πλευράς εξωτερικών παραγόντων στη σωματική κόπωση και στους τραυ­ ματισμούς, στη ζέστη που μας υπερθερμαίνει και στο κρύο που μας υπερψύχει. Η χολή και το φλέγμα υπάρχουν μέσα μας από τη στιγμή που γεννιούμαστε, και δεν σταματούν ποτέ να υπάρχουν μέσα μας σε μεγαλύτερη ή μικρότερη ποσό­ τητα· προκαλούν λοιπόν τις αρρώστιες άλλοτε μέσω της επίδρασης που ασκούν πάνω τους οι τροφές και τα ποτά και άλλοτε εξαιτίας της υπερβολικής ζέστης και του υπερβολικού ψύχους. 3 Στις εξής περιπτώσεις δεν μπορεί παρά να γίνει αυτό που γίνεται: Τα άτομα που από τραυματισμούς παθαίνουν βλάβη στους χοντρούς τένοντες και στην κεφαλή των μυών, ιδίως των μηρών, υποχρεωτικά 301


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ λον τρωθή, ή ραχίτην στιν ή φλέβα αίμόρροον τιτρωσκόμενον

έχει άνάγκας

κόταν

3

5

περιπλευμονίη 8

βϊ] ή πλευρΐτις

4

ή φρενΐτις

τά

τοιάδε

δταν

γέ-

καϊ γυναίκα

6-

ή καύσος

ή ερυσίπελας

δέ

μή ένι ή του-

άπόλλυσθαι,

ύποσαρκίδιος,

έχουσαν

7

ή κύ-

μή άποθνησκειν

Τών δέ νουσημάτων

ύπ' αυτών

ύδρωφ

έμβρυον

ρησι

ή καρδίην'

εστίν.

ώστε

φθίσις,

9

ή ήπαρ ή φ ρ ένας

έν οίσι ταύτα τών μελέων

τέων προσωτάτω

νωνται'

2

μυελόν

6

λά-

έν τησιν

ύστέ-

τε και μή'

περι­

γένηται.

Ένδοιαστά πλευμονίη, 11

φυλή,

δέ τά τοιάδε

άπολλύναι

καύσος, φρενΐτις, πλευρΐτις, 12

σπληνΐτις

ναικι ρδος

νεφρΐτις,

13

ήπατΐτις, δυσεντερίη,γυ-

αίματώδης.

κέδματα, '

τώνδε

1:>

~

20

τεταρταιος, άρθρΐτις,

γίνονται

ήν μή τι αύτοΐσι

μελαγχολΐη,

19

τεινεσμος, φθαλμίη,

στα­

14

Τά δέ τοιάδε ού θανάσιμα, νηται'

κυνάγχη,

10

λέπρη,

πουλλοί,

16

ποδάγρη, ~

22

λειχήν

άπόπληκτοι

/

στραγγουριη, "Εμπηροι

δέ ύπό ίσχιάδων,

302

οάπό

μέν χείρας

και

πόδας, και φωνής άκρατέες, και παραπλήγες χωλοί

)

δέ

23

λαινης χολής,

18

ίσχιάς,

20

τριταίος, 21

προσγέ-

17

όμματα

ύπό

μέ­

δέ πη-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

μένουν χωλά. Αν κανείς τραυματισθεί στον εγκέφαλο, στον νωτιαίο μυελό, στην κοιλιά, στο συκώτι, στο διάφραγμα, στην κύστη, σε αιμοφόρο αγγείο ή στην καρδιά, υποχρεωτικά πεθαίνει* δεν πεθαίνει όποιος τραυματισθεί σε μέρη όπου δεν υπάρχουν τα όργανα αυτά ή βρίσκονται πολύ μακριά από αυτά. Από τις εξής αρρώστιες, όταν παρουσιασθούν, δεν μπορεί παρά ο άρρωστος να πεθάνει: φθίση, υδρωπικία ανά σάρκα, επίσης αν περιπνευμονία ή καύσος ή πλευ­ ρίτιδα ή φρενίτιδα προσβάλει έγκυα γυναίκα, ή αν πα­ ρουσιασθεί ερυσίπελας στη μήτρα. Οι αρρώστιες για τις οποίες δεν υπάρχει βεβαιότητα αν οδηγούν ή δεν οδηγούν στον θάνατο είναι οι εξής: περιπνευμονία, καύσος, πλευρίτιδα, φρενίτιδα, κυνάγ­ χη, σταφυλίτιδα, σπληνίτιδα, νεφρίτιδα, ηπατίτιδα, δυσεντερία, αιμορραγία στη γυναίκα. Οι εξής αρρώστιες δεν οδηγούν στον θάνατο, αν δεν παρουσιασθούν άλλες επιπλοκές: φλεγμονές των αρ­ θρώσεων, μελαγχολία, ποδάγρα, ισχιαλγία, τεινεσμός, τεταρταίος πυρετός, τριταίος πυρετός, στραγγουρία, οφθαλμία, αρθρίτιδα, λέπρα, λειχήνα. Αφήνουν ό­ μως πολλές αναπηρίες: πιάνονται τα χέρια και τα πό­ δια των αρρώστων, χάνουν τον έλεγχο της φωνής τους, γίνονται παραπληγικοί από τη μαύρη χολή ή χωλοί από την ισχιαλγία, σακατεύεται η όραση και η 303


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ροϋνται

και ακοή ν ύπό φλέγματος

Μακρά

δέ τάδε ανάγκη

ποδάγρην, γουρίην,

κέδματα,

ριπλευμονίη,

φθόην,

δυσεντερίην,

λευκό ν, ^ ίσχιάδα,

δέ νεφρΐτιν, σύριγγας.

κυνάγχη,

24

2

φλέγμα

γεραιτέροισι

τώδη, αιμορροΐδας,

είναι,

καταστηρίξαντος.

γυναιξί

Καύσος

σταφυλή,

στραγ-

δέρόον

αίμα-

δέ, φρενΐτις,

πλευρΐτις

πε-

ταχέως

κρί­

νει. Μεταπίπτει φρενίτιδος καύσος

δέ τάδε' έκ πλευρίτιδος ές περιπλευμονΐην" 0

ούκ άν γένοιτο

δέ δυσεντερίης

έκ δέ

περιπλευμονίης

ές δυσεντερίην

λειεντεριη'

πα" και έκ λευκού

ές καύσο ν, και εκ

26

τεινεσμός'

έκ δέ λειεντερίης

φλέγματος

ές ύδρωπα,

δος ές έμπυον

πυρ έπιλαβεΐν'

φλεγμήναί πονήση

ύδρω­ σπληνός

πλευρίτι­

2 7

4 Τάδε έπι κακοΐσιν λάβη,

ές

καϊ

οίδημα ές ύδρωπα, και έκ περιπλευμονίηςκαι

άπό

ανάγκη

28

και νεύρο ν

τε ισχυρώς'και πληγέντος,

κακά γίνεσθαι' ήν διακοπή,

ήν ό εγκέφαλος

άφωνον

παραχρήμα

ρίγος μή

σεισθή

τι του σώματος

και χολής

γενέσθαι,

έμετον,

και

και άπολέσθαι'

304

έπιτεκαι

γενέσθαι

νάγκη, καϊ μήτε όρη ν μήτε ακούει ν' ή ν δέ τρωθή, τό ν τε έπιγενέσθαι

ήν

α­ πυρε­

άπόπληκτόν έπίπλοον

29

δέ


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

ακοή τους από τη συσσώρευση φλέγματος. Μεγάλης διάρκειας είναι υποχρεωτικά οι ακόλουθες αρρώστιες: φθίση, δυσεντερία, ποδάγρα, φλεγμονές των αρθρώσεων, λευκοφλεγματία, ισχιαλγία, στραγγουρία, νεφρίτιδα (στους ηλικιωμένους), αιμορραγία σε γυναίκα, αιμορροΐδες, συρίγγια. Ο καύσος, η φρενί­ τιδα, η περιπνευμονία, η κυνάγχη, η σταφυλίτιδα, η πλευρίτιδα κρίνονται γρήγορα. Αρρώστιες που μεταβάλλονται σε άλλες αρρώστιες: η πλευρίτιδα σε καύσο, η φρενίτιδα σε περιπνευμονία, όχι όμως η περιπνευμονία σε καύσο* ο τεινεσμός σε δυσεντερία, η δυσεντερία σε λειεντερία, η λειεντερία σε υδρωπικία, η λευκοφλεγματία σε υδρωπικία, το οίδη­ μα της σπλήνας σε υδρωπικία, η περιπναυμονία και η πλευρίτιδα σε εμπύημα. 4 Κακά που αναπόφευκτα επισυμβαίνουν σε άλλα κακά: Αν υπάρξει ρίγος, θα ακολουθήσει πυρετός. Αν ένα νεύρο σπάσει σε κάποιο σημείο, δεν πρόκειται να ξανακολλήσει, και επιπλέον θα παρουσιασθεί βαριά φλεγμονή. Αν ο εγκέφαλος διασεισθεί και υποστεί βλά­ βη από δυνατό χτύπημα, υποχρεωτικά το άτομο θα χάσει αμέσως τη φωνή του, και ούτε θα βλέπει πια ού­ τε θα ακούει* αν μάλιστα ο εγκέφαλος τραυματισθεί, υποχρεωτικά θα υπάρξει πυρετός και έμετος χολής, κάποιο μέρος του σο^ματός του θα παραλύσει, και ο 305


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ήν έκπέση, τρώματος-

άνάγχη

τούτο άποσαπήναι'καϊ

η φλεβός ρυη ές τήν άνω κοιλίην,

τούτο πΰον 5 Καιροί

παθήματα

δέ, το μεν καθάπαξ

καϊ τουτέων

αί θεραπείαι.

ή έκφύχουσι

άποπατήσαι

μή δυναμένοισιν,

τίκτουσαν

πολλοί

καϊ

άπόλλυνται

ή ούρήσαι ή

άπαλλάξαι,

όξέες, καϊ

γάρ οί πουλλοϊ

ώνθρωπος'

δ τι άν τις προ του τήν φυχήν μεθεΐναι

σχεδόν μασιν'

έν καιρώ ώφέλησεν.

Έστι

τι ούτος δ καιρός καϊ έν τοίσιν άλλοισι αίεϊ γάρ, έν ω άν τις ώφελήση,

σεν.

3θ6

έν καιρώ

γυ­

ούκ όλί-

Ομέντοι

τούθ' άπαν

καιρός έστιν, έπήν πάθη τι

ή

ή δσα

γω ύστερον.

φελήση,

τά

οξύτατοι

ή πνιγομένοισιν,

ούτοι μέν οι καιροί

ύστερον'

τέ έίσιν εν

Είσϊ δέ

δει τι ώφελήσαι,

ή τιτρωσκομένην

έστιν. Καϊ

άρκέει όλίγω

ειπείν,

ώσπερ καϊ τά νουσήματα

μέν, δσοισιν

τοιαύτα

ανάγκη

γενέσθαι.

τη τέχνη και παντοίοι,

ναίκα

ήν αίμα εκ­

τούτων

μέν

ώούν

νουσήώφέλη­


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Λ

άρρωστος θα πεθάνει. Αν το περιτόναιο αποκοπεί, υ­ ποχρεωτικά θα σαπίσει. Αν από κάποιο τραύμα ή α­ πό φλέβα χυθεί αίμα στην επάνω κοιλότητα του σώ­ ματος, αυτό υποχρεωτικά θα γίνει πύον. 5 Κατάλληλες για επέμβαση στιγμές υπάρχουν στην ιατρική τέχνη -για να το πούμε μια και καλή- πολλές και ποικίλες, ακριβώς όπως πολλές και ποικίλες είναι και οι αρρώστιες, οι παθήσεις και οι θεραπείες τους. Οι πιο επείγουσες είναι όταν ο γιατρός πρέπει να βο­ ηθήσει ανθρώπους που έχουν χάσει τις αισθήσεις τους ή δεν μπορούν να ουρήσουν, να αποπατήσουν ή να α­ νασάνουν επίσης να ελευθερώσει γυναίκα που γεννάει ή αποβάλλει* γενικά όταν πρέπει να βοηθήσει σε πα­ ρόμοιες περιπτώσεις. Όλες οι στιγμές αυτές είναι ε­ πείγουσες και δεν ωφελεί να επέμβει κανείς έστω και με λίγη καθυστέρηση* γιατί σ' αυτήν τη λίγη καθυστέ­ ρηση οι περισσότεροι πεθαίνουν. Η κατάλληλη λοιπόν στιγμή είναι όταν κανείς πάθει κάτι από αυτά που εί­ παμε: όποια βοήθεια μπορεί ο γιατρός να προσφέρει προτού κανείς αφήσει την τελευταία του πνοή, είναι βοήθεια που προσφέρεται στην κατάλληλη στιγμή. Τέτοιες, βέβαια, κατάλληλες στιγμές υπάρχουν (για να γενικεύσουμε) και σε όλες τις άλλες αρρώστιες* γιατί πάντοτε, όταν κανείς έχει προσφέρει κάποια βο­ ήθεια, την πρόσφερε σε κατάλληλη στιγμή. 30/


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ Οκόσα δέ τών νουσημάτων

ή τρωμάτων

μή ές θάνα­

τον φέρει, άλλα καίρια έστιν, όδύναι τε γίνονται

έν αύ-

τέοισι, και οία τε έστιν, ήν τις ορθώς θεραπευτή, σθαι, τούτο ισι δέ ουκ άρκέουσι άπό του ίητροΰ δταν γίνωνται' τος του ίητροΰ, έπαυσαντο

γινόμεναι

αί

ώφελειαι

και γάρ καϊ μή

παρεόν-

άν.'Έτερα

στιν, οίσι καιρός έστι θεραπεύεσθαι διαφέρει

ήμερης,

καϊ όπηνίκα

γε ουδέν

ουδέν διαφέρει'

οισι, καϊ άκριβείην Άκαιρίη

0

ται

το πρωϊτής

δέ,

του

καϊ του τρίτου

ή

άκαίρως

θεραπεύηται,

δέ ταύτη,

3θδ

ένί-

ταύτην.

άκαίρως

θεραπεύ­ θεραπεύε­

έπεϊ ροπή ν ίσχει ές το

διά τήν μή έν καιρώ θεραπείην'

διά

μηνός'

οίκαιροίείσιν

άλλην,

τής

ισταμένου

δέ έστι τά τοιάδε' όσα μέν πρωί δει

ήν μεσημβρίη

έτερα

άπαξ

διαφέρει" έτερα

τοιούτοι

ουκ έχουσιν

ήμερης,

υστερον'

ήμέρης' καϊ έτερα άπαξ

καϊ έτερα γε διά τριών μηνών, ή φθίνοντος,

νουσήματάέ­

έστιν, οίσι καιρός θεραπευθήναι

τρίτης ή τετάρτης

εσθαι,

δέ

δέ ουδέν ή πάνυ πρώι ή όλίγω

δέ νουσήματά

παύε-

όσα δέ τάχα,

κάκιον

ήν τε με-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

Στην περίπτωση τώρα ασθενειών η τραυμάτων που δεν οδηγούν στον θάνατο, που είναι όμως σοβαρά, συ­ νοδεύονται από πόνους και περνούν, αν ο γιατρός ε­ φαρμόσει σωστή θεραπευτική αγωγή: στις περιπτώ­ σεις αυτές η βοήθεια που προσφέρει ο γιατρός δεν έχει καμιά ιδιαίτερα σωτήρια σημασία, γιατί οι αρρώστιες αυτές θα περνούσαν, ακόμη και αν δεν ήταν δίπλα τους γιατρός. Υπάρχουν άλλες αρρώστιες που η κατάλληλη για τη θεραπεία τους στιγμή είναι το πρωί, και δεν έχει καμιά σημασία αν αυτό γίνει πολύ πρωί ή λίγο αργό­ τερα* σε άλλες πάλι αρρώστιες ο κατάλληλος για τη θεραπεία τους χρόνος είναι μια φορά τη μέρα, πότε ό­ μως μέσα στη μέρα είναι χωρίς σημασία* άλλες πάλι κάθε τρίτη ή κάθε τέταρτη μέρα* κάποιες άλλες μια φορά μόνο το μήνα, και άλλες μια φορά στους τρεις μήνες —και δεν έχει σημασία αν θα είναι στην αρχή ή στο τέλος του τρίτου μήνα. Αυτοί είναι οι κατάλληλοι χρόνοι για τη θεραπεία ορισμένων ασθενειών και η α­ κρίβεια τους είναι αυτή και όχι άλλη. Ακατάλληλες στιγμές είναι οι ακόλουθες: Αν η θερα­ πεία πρέπει να γίνεται το πρωί και ο γιατρός την κά­ νει το μεσημέρι, αυτό είναι άκαιρη θεραπεία -άκαιρη με το νόημα ότι η αρρώστια γυρίζει προς το χειρότε­ ρο, επειδή η θεραπεία δεν γίνεται την κατάλληλη στιγ3ορ


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ σημβρίης

ήν τε όφέ ήν τε τής νυκτός θεραπεύηται,

ρως θεραπεύεται' ραπευηται

καϊ ή ν του ήρος δέη θεραπεύεσθαι,

δέ χειμώνος,

θέρεος δέ θεραπευηται, το άναβάλληται, ραπευηται,

άκαί-

ή του μέν χειμώνας

δέη,

ή δ τι ήδη δει θεραπεύεσθαι,

ή δ τι άναβάλλεσθαι

τά τοιαύτα

άκαίρως

θε­ του τού­

δει, τοΰτ'ήδη

θε­

θεραπεύεται.

6 'Ορθώς δέ έν αύτη και ούκ ορθώς τά τοιάδε' ούκ ορ­ θώς μέν, τήν τε νούσον έτέρην έούσαν έτέρην φάναι ναι, και μεγάλην

έούσαν

κρή ν έούσαν, μεγάλην, ριέσεσθαι,

τρεφόμενης

κου δεόμενον,

φάναι είναι, και

καϊ περιεσομένον

καϊ μέλλοντα

σθαι, καϊ έμπυον γάλης

σμικρήν

άπολεΐσθαι

εόντα μή γινώσκειν, έν τω σώματι

όκοιουούν

νατά μή έξιήσθαι, και τά

εί­ σμι­

μή φάναι

μή φάναι

άπολεί-

μηδέ νούσου

γινώσκειν,

δει, μή γινώσκειν'

αδύνατα φάναι

καϊ

πε-

με­

φαρμά­

καϊ τά δυ­ έξιήσεσθαι.

Ταύτα μέν ούν έστι κατά γνώμη ν ούκ ορθώς' κατά δέ

3ΐο


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

μή. Επίσης, αν η θεραπεία της αρρώστιας πρέπει να γίνει αμέσως και αυτή γίνεται το μεσημέρι ή αργά το απόγευμα ή το βράδυ, γίνεται άκαιρα. Επίσης, αν πρέπει να γίνει την άνοιξη και αυτή γίνεται το χειμώ­ να, ή πρέπει να γίνει το χειμώνα και αυτή γίνεται το καλοκαίρι· αν η θεραπεία πρέπει να γίνει αμέσως και αυτή αναβάλλεται, ή αν η θεραπεία πρέπει να αναβλη­ θεί και αυτή γίνεται αμέσως, όλες αυτές είναι άκαιρες θεραπείες. 6 Το σωστό και το λάθος στην ιατρική: Λάθος είναι άλλη να είναι μια αρρώστια και άλλη να λέμε πως εί­ ναι* να είναι βαριά η αρρώστια και να λέμε πως είναι ελαφριά, ή να λέμε πως είναι βαριά ενώ είναι ελαφριά* για έναν άρρωστο που πρόκειται να γίνει καλά να λέ­ με πως δεν θα γίνει καλά, και για έναν άρρωστο που είναι να πεθάνει να λέμε πως δεν θα πεθάνει* ενώ ένας άρρωστος είναι γεμάτος από πύον, να μην το ανα­ γνωρίζουμε, όπως επίσης να μην αναγνωρίζουμε ότι βρίσκεται σε εξέλιξη μέσα στο σώμα μια σοβαρή αρ­ ρώστια* και ενώ ο άρρωστος έχει ανάγκη από κάποιο • φάρμακο, να μην αντιλαμβανόμαστε από ποιο* αρρώ­ στιες που μπορούν να θεραπευθούν να μην τις θερα­ πεύουμε, και τις αρρώστιες που είναι αδύνατο να θε­ ραπευθούν να λέμε πως θα τις θεραπεύσουμε. Ό λ α αυτά είναι λάθη στο επίπεδο της θεωρίας, στο 3ΐι


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ χειρουργίην

τάδε' πύο ν εν έλκει

γινώσκειν,

καϊ τά κατήγματα

γινώσκειν,

και μηλώντα

τό όστέον

κατέηγε,

δύνασθαι καθιέναι,

καϊ τά έκπτώματα

μηδ'

ές κυστιν

αύλίσκον

γινώσκειν,

και τάμνοντα

ή του βάθεος ή του μήκεος'

καϊ τά θανάσιμα

ή καίειν

νουσήματά αυτών

ώφελέειν

άπό τής θεραπείης

μαραι-

θεραπεύοντα

τά δέ μή άνυστά

καϊ θεραπεύοντα

312

θανάσιμα,

καϊ τά

καϊ τά σμικρά, καϊ

έκθεραπεύειν,

διότι ούκ άνυστά,

καϊ τά μή

και τά αυξανόμενα

νόμενα, καϊ τά μεγάλα τά μέν άνυστά

ή

ά ου χρή.

καϊ τά μεταπίπτοντα

χοντας

γινώ­

ά τε έστι καϊ άφ' δτων, και τά μακρά

καϊ τά βραχέα,

ει

καθιέντα

Και ταύτα μέν ούκ ορθώς' ορθώς δέ, τά τε γινώσκειν

μή μή

μή γινώσκειν

μηδέ λίθου έν κύστει ένεόντος

έλλείπειν

τε και τάμνειν

ένεόν ή έν φύματι^

κατά κεφαλήν

σκειν, μηδέ πϋον διασείοντα καίοντα

0

είδέναι

τούς τά τοιαύτα ές τό

άνυστόν.

έ­


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

επίπεδο όμως της πράξης λάθη είναι τα εξής: να υπάρ­ χει πύον σε ένα έλκος ή σε ένα φύμα και να μην το α­ ναγνωρίζουμε· να μην αναγνωρίζουμε τα σπασίματα και τις εξαρθρώσεις· να εξετάζουμε το κρανίο με τη μήλη και να μην αναγνωρίζουμε αν το κόκκαλο είναι σπασμένο· να μην είμαστε σε θέση να τοποθετήσουμε καθετήρα στην κύστη· να υπάρχει πέτρα στην κύστη και να μην το αναγνωρίζουμε· να μην αναγνωρίζουμε με τη διάσειση την ύπαρξη πύου* να κάνουμε τομές ή καυτηριασμούς και να μην μπορούμε να υπολογίσου­ με σωστά το βάθος ή το μήκος, �� να κάνουμε καυτηρισμό ή τομή εκεί που δεν χρειάζεται. Ό λ α αυτά είναι λάθη. Σωστό είναι να αναγνωρίζου­ με τι αρρώστια είναι και πού έχει την αρχή της, ποιες αρρώστιες κρατούν πολύ και ποιες λίγο, ποιες οδη­ γούν στον θάνατο και ποιες όχι, ποιες μεταβάλλονται σε άλλες αρρώστιες, ποιες γυρίζουν προς το χειρότερο και ποιες προς το καλύτερο, ποιες είναι βαριές και ποιες ελαφριές. Σωστό είναι επίσης τις αρρώστιες που μπορούν να θεραπευθούν να τις θεραπεύουμε· αυτές, πάλι, που δεν μπορούν να θεραπευθούν, να ξέρουμε γιατί δεν μπορούν τέλος, να προσφέρουμε στους αρ­ ρώστους που πάσχουν από αυτού του είδους τις αρρώ­ στιες κάθε βοήθεια που μπορεί να τους προσφέρει η θε­ ραπευτική μας αγωγή. 313


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ Τά δέ προσφερόμενα σει

ώδεχρή

φυλάσ­

τά τε ορθώς καϊ τά μή όρθώς' ήν τις ά δει

ξηραΐνειν

ύγραΐνη,

τοΐσι νοσέουσιν

ή ά δει ύγραΐνειν

ξηραινη,

μή προσφεργ] άφ' ών δει παχυνειν, λεπτύνη, ή σήπειν,

μή σήπη, και τά λοιπά

μή

μή

θερμαίντ},

κατά τον αυτόν

λό-

τουτοισιν.

7 Τά δέ τοιάδε άνθρώποισιν νουσοισι

γίνεται

και χολώντι

άπό ταύτομάτου

καϊ αγαθά και κακά'

σκεδασθεΐσα

δέρμακεχυμένη

και εύπετεστέρη

και τω ίωμένω ίήσθαι' κεχυμένη

σκεδασμένη,

προς έν τι του σώματος

κόν. Κοιλΐη ριπλευμονΐης,

ταραχθεΐσα ή έμπύω

τετρωμένω

κοιλΐη

κακόν'

κα­

έχομένω

ή πε-

πυρέσσοντι

δέ ή

άποζηρανθεΐσα,

314

έχειν

δέ και έ­

προσπεσοϋσα,

ύπό πλευρΐτιδος έόντι,

μέν

αγαθόν, ύπό τό

εξω ή χολή,

και έσκεδασμένη

έν τήσι

πυρέσσοντι

τε τω έχοντι

τρώμα

δέοι,

ή ά δει λεπτύνειν,

ή φύχειν, μή φύχτη, ή θερμαίνειν, 32

γον

ή ά παχυνειν

κακόν'

ύφύ-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

Κατά την προσφορά θεραπευτικής βοήθειας στους αρρώστους, με τον ακόλουθο τρόπο πρέπει να διακρί­ νουμε τι είναι σωστό και τι είναι λάθος: αν υγραίνου­ με αυτά που θα έπρεπε να ξηραίνουμε" αν ξηραίνουμε αυτά που θα έπρεπε να υγραίνουμε· αν, ενώ πρέπει να παχύνουμε τον άρρωστο, δεν του προσφέρουμε ό,τι θα τον πάχυνε* αν δεν αδυνατίζουμε ό,τι πρέπει να αδυ­ νατίσουμε, αν δεν ψύχουμε ό,τι πρέπει να ψύξουμε, αν δεν θερμαίνουμε ό,τι πρέπει να θερμάνουμε, αν δεν προκαλούμε ωρίμανση σε ό,τι πρέπει να ωριμάσουμε -και ούτω καθεξής κατά τον ίδιο τρόπο» 7 Τα ακόλουθα καλά ή κακά παρουσιάζονται στους αρρώστους από μόνα τους κατά τη διάρκεια της αρ­ ρώστιας τους: Αν σ' έναν άρρωστο που έχει πυρετό ή πάσχει από χολή η χολή χυθεί προς τα έξω, είναι κα­ λό* γιατί αν η χολή χυθεί και σκορπίσει κάτω από το δέρμα, είναι τότε πιο εύκολο και για τον άρρωστο να το υπομείνει και για τον γιατρό να το θεραπεύσει* αν όμως χυθεί και σκορπίσει και συγκεντρωθεί σε κάποιο σημείο του σώματος, αυτό είναι κακό. Αν σε άρρωστο που πάσχει από πλευρίτιδα ή περι­ πνευμονία ή εσωτερική διαπύηση το έντερο του τεθεί σε κίνηση, το πράγμα είναι κακό* και η δυσκοιλιότη­ τα όμως είναι κακό σε άρρωστο που έχει πυρετό ή κά­ ποιο τραύμα. Σε αρρώστους όμως που πάσχουν από 315


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ δρω και σπληνώδεϊ ταραχθεΐσα

καϊ ύπό λευκού

ή κοιλίη

ισχυρώς,

έξω κατακεχυμένον

έξω τράπηται,

χομένω

ό εμετός

αίμα έμεούση

κακόν'

αγαθόν.

ραγήναι,

ήν

ήν δ' έσω

Διαρροίτ)

γενόμενος,

τά καταμήνια

έχομένω

αγαθόν. Ερυσίπελας

έσω τράπηται,

κατακεχυμένον ισχυρή

φλέγματος

αγαθόν.

δέ ε­ Γυναικϊ

αγαθόν ύπό ρόου

πιεζόμενη, ές τάς ρίνας ή ές τό στόμα μεταπέσει ν τον ρόον, αγαθόν. Γυναικι ύπό σπασμού έχομένη έκ τόκου δέ

πυρετόν

σπασμού

έπιγενέσθαι,

αγαθόν' και τετάνου

πυρ έπιγενέσθαι,

Τά γάρ τοιαύτα

τομάτου

πτει καϊ ού γενόμενα τόν

καϊ γενόμενα ώφελέει

ούτε σο-

άλλ 'άπό του αυ­ τε ώφελέει

ή βλάπτει

κατά

ή βλά­ τον αυ­

λόγον.

8 Έπιτυχίη ραπείη

ούτε άμαθίην

τε καϊ ού γίνεται,

καϊ έπιτυχίης,

και

αγαθόν.

δι' ούδεμίην

φίην ίητρών γίνεται

έχοντος

δέ τά τοιάδε οί ίητροϊ ποιέουσιν

αγαθά' άνω φάρμακον

άνω καϊ κάτω κάτω χολής

καλώς'

ή φλέγματος,

δόντες,

καϊ γυναικι έπιμήνια

3ΐ6

έν τή θε-

καθαίρουσι

καϊ

φάρμακον

δόντες

ού γινόμενα

κατέρ-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

υδρωπικία, από αρρώστια της σπλήνας ή από λευκο­ φλεγματία, το να τεθεί το έντερο τους σε μεγάλη κί­ νηση είναι καλό. Αν ερυσίπελας χυμένο προς τα έξω στραφεί προς τα μέσα, είναι κακό* αν όμως χυμένο προς τα μέσα στρα­ φεί προς τα έξω, αυτό είναι καλό. Αν άρρωστος που πάσχει από μεγάλη διάρροια κά­ νει εμετό, αυτό είναι καλό. Να ρθουν τα έμμηνα σε γυναίκα που ξερνάει αίμα, εί­ ναι καλό. Σε γυναίκα που έχει αιμορραγία, αν η αι­ μορραγία μεταφερθεί στη μύτη ή στο στόμα, είναι κα­ λό. Αν σε γυναίκα με σπασμούς ύστερα από γέννα πα­ ρουσιασθεί πυρετός, είναι καλό. Καλό είναι επίσης αν παρουσιασθεί πυρετός ύστερα από τέτανο ή σπασμό. Ό λ α αυτά συμβαίνουν ή δεν συμβαίνουν όχι εξαιτί­ ας κάποιας άγνοιας ή σοφίας των γιατρών, αλλά από μόνα τους και στην τύχη. Αν συμβούν, ωφελούν ή βλάπτουν, αλλά και αν δεν συμβούν, πάλι ωφελούν ή βλάπτουν. 8 Τα εξής καλά αποτελέσματα οι γιατροί τα οφεί­ λουν, κατά την άσκηση του θεραπευτικού τους έργου, στην τύχη: Δίνοντας εμετικό φάρμακο, πετυχαίνουν καμιά φορά κάθαρση και από πάνω και από κάτω. Δίνοντας σε γυναίκα φάρμακο για κάθαρση από χολή ή φλέγμα από κάτω, πέτυχαν να προκαλέσουν την 317


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ρηξαν' καϊ σπλήνα

έμπυον

εχοντι κάτω φάρμακον

δόν­

κ αθήρ αι, πύο ν κάτω

έκά-

τες ώστε χολή ν καϊ φλέγμα θηραν εκ του σπληνός λιθιώντι

φάρμακον

προέωσαν

και απήλλαξαν

δόντες,

τον λίθον

ύπό βίης του φαρμάκου,

καϊ πΰον εχοντι

μεσε τό πΰον και έγένετο

κοιλΐης Κακά

άπό

άνω

ώστε

ύγιέα

δέ τάδε απεργάζονται

ναικι έν γαστρϊ ή κοιλΐη

είδότες

καθαιρεί,

εποίησαν

άπό

ή φλέγματος,

ύπό τοΰ έμέτου,

ούκ

έξέτρωσε

άνω

τής έμέτου.

άτυχίης'

φάρμακον

φλέβα έν τοΐσι

στήθεσιν

ουδέν έχοντος

έχουση

τού

φάρμακον

πρόσθεν

άλγη-

νοΰσος' καϊ

γυ­

δόντες,

κάτω

τό έμβρυο ν' καϊ έμπυον

3ΐδ

ή-

ύπερ-

καταρραγεΐσης

μα έν τω στήθει φανερό ν, καϊ έγένετο

ραγεΐσα

έξουρηθήναι'

δ τι φλέγμα

θεραπευοντες,

καϊ

ουρητήρα

υγιής' καϊ έκ φαρμάκου

ταύτομάτου,

δόντες άνω χολής έρρηξαν

ές τον

έν τή άνω κοιλΐη έν φυματι,

δτι έχει, δόντες άνω φάρμακον

καθαιρόμενον

τής νούσου'

θε-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

εμφάνιση των καθυστερημένων εμμήνων. Δίνοντας σε άρρωστο με έμπυο σπλήνα φάρμακο για κάθαρση α­ πό τη χολή και το φλέγμα από κάτω, πέτυχαν την α­ πό κάτω κάθαρση της σπλήνας από το πύον και α­ πάλλαξαν τον άρρωστο από την αρρώστια του. Δίνο­ ντας φάρμακο σε άρρωστο με πέτρα, προώθησαν με τη δύναμη του φαρμάκου την πέτρα στην ουρήθρα, με αποτέλεσμα αυτή να αποβληθεί με τα ούρα. Σε άρρω­ στο που είχε πύον σε φύμα στη θωρακική του κοιλό­ τητα, που δεν γνώριζαν όμως την ύπαρξη του, έδω­ σαν φάρμακο που καθαρίζει από πάνω το φλέγμα: ο άρρωστος απέβαλε το πύον με τον εμετό του και έγι­ νε καλά. Θεραπεύοντας άρρωστο που με χορήγηση φαρμάκου παρουσίαζε συνεχείς εμετούς, τον θεράπευ­ σαν από τον εμετό του, όταν το έντερο του ενεργοποι­ ήθηκε από μόνο του έντονα. Από ατυχία όμως οδηγούν και στα εξής κακά: Δίνο­ ντας εμετικό φάρμακο για κάθαρση από τη χολή ή το φλέγμα, προκάλεσαν με τον εμετό ρήξη φλέβας στο στήθος αρρώστου που δεν είχε προηγουμένως απολύ­ τως κανέναν φανερό πόνο στο στήθος, και έτσι έκανε την εμφάνιση της μια αρρώστια. Επίσης, δίνοντας ε­ μετικό φάρμακο σε έγκυα γυναίκα προκάλεσαν βίαιη κένωση του εντέρου, η οποία οδήγησε σε αποβολή του εμβρύου. Άλλη περίπτωση: γιατρός θεραπεύει άτομο 319


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ραπεύοντι

ή κοιλΐη

θεραπεύοντι κήν οΰτω

ρυεΐσα

διαφθείρει"

καϊ ύπαλεΐφαντι τύχη,

οφθαλμούς

όδύναι ένέπεσον

ρήγνυταί

ρούται, καϊ αίτιώνται

καϊ

τε ό οφθαλμός

όξύτεραι, καϊ

άμαυ-

τον ίητρόν, δτι ύπήλειφε'καϊ

λε-

χοΐ έπι γαστρός

οδύνη ή ν δω τι ό ίητρός καϊ κακώς

ή καϊ άπόληται,

ό ίητρός

Σχεδόν

δέ δσα άνάγκας

νουσήμασι

καϊ τρώμασι

αίτιώνται τοιαύτα

τούτων

αίτιος., έχει ώστε γίνεσθαι κακά

γινομένων,

άναγκάζουσαν

έπι κακοΐσι,

νέγκας

μή ώφελήση,

δέ ούχ όμαλώς τόν δοκέουσι'

αίτιώνται"

έπαινέουσι'

χρεών

είναι

έσελθών

άλλά

γίνεσθαι

αύτοΐσιν,

320

τήν

τά Καϊ

καϊ

προσε-

τη ύστεραίη

κάτούτο

γάρ πεπονθέναι καϊ έν τήσι

ταύτα δέ ού

τοΐσι ίητρόν

ήν δέ ώφελήση,

τά δέ έλκεα φλεγμαΐνειν,

σοισιν έστιν ήσιν όδύνας γίνεσθαι, χρεών

τον

ού γινώσκουσιν.

γίνεσθαι

ή τρώμα έχοντι

κιον έχη, τον ίητρόν

έν

καϊ τήν ανάγκην

ήν έπϊ πυρέσσοντι τό πρώτον

σχή

αυ­ νού-

δοκέουσι

ουδέ τά τοιάδε

ώστε


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

με εσωτερική διαπύηση, μια ξαφνική όμως κένωση του εντέρου τού σκοτώνει τον άρρωστο. Επίσης: γιατρός θεράπευε τα μάτια κάποιου με επαλείψεις* οι πόνοι έ­ γιναν τότε οξύτεροι* αν το φέρει μάλιστα η περίσταση, μπορεί και να σπάσει το μάτι, ακόμη και να τυφλωθεί* ο κόσμος κατηγορεί τότε τον γιατρό, γιατί έκανε επα­ λείψεις. Το ίδιο, αν ο γιατρός δώσει κάποιο φάρμακο σε λεχώνα για τους πόνους στην κοιλιά της και εκείνη αισθανθεί άσχημα ή και πεθάνει, φταίει ο γιατρός. Ας το πούμε γενικά: Για όσα κακά έρχονται αναπό­ φευκτα να προστεθούν σε άλλα κακά σε περιπτώσεις ασθενειών και τραυματισμών, οι άνθρωποι κατηγο­ ρούν για όσα γίνονται τους γιατρούς —την αιτία που υ­ ποχρεωτικά οδηγεί στο να γίνουν αυτά τα πράγματα οι άνθρωποι δεν την αντιλαμβάνονται. Αν λοιπόν ο γιατρός επισκεφθεί ασθενή που έχει πυρετό ή κάποιο τραύμα και αποτύχει, με ό,τι του συστήσει, να τον βο­ ηθήσει από την πρώτη κιόλας στιγμή και την άλλη μέρα η κατάσταση του ασθενούς χειροτερέψει, οι άν­ θρωποι κατηγορούν τον γιατρό* αν όμως τον βοηθή­ σει, δεν τον επαινούν ανάλογα* πιστεύουν, βλέπεις, πως έτσι ήταν φυσικό να γίνει. Να παρουσιάζουν ό­ μως οι πληγές φλεγμονές και ορισμένες αρρώστιες να συνοδεύονται από πόνους, αυτά δεν θεωρούν ότι ήταν φυσικό να συμβούν σ' αυτούς, όπως δεν το βρίσκουν 321


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ • γίνεσθαι'

νεΰρον

μηδέ έντερον, μηδέ γνάθου 9

Αρχή

διακοπέν

μή ξυμφύναι,

ήν ή τών λεπτών,

μηδέ φλέβα

δέ ιήσιος αποδεδειγμένη

δέν ουδέ μέσον

ουδέ τελευτή'

λέγοντες

ώσαύτως'

αίμόρροον,

άλλοτε

άλλα

ήτις

ουδέ δεύτερον

ου­

άρχόμεθά

εργαζόμενοι,

και ούτε λέγοντες

και

άρχόμεθα

αυτούς

τελευτώμεν'

αυτής

τελευτώμεν αυτών

ουδέ ές τούς

κατά

έκ τών αυτών έργων

ούτε άρχόμεθα

τε

έκ τών

ούδ' ήν περι τών αυτών λέγωμεν, και εργαζόμενοι,

δέρμα.

μέν ούκ έστιν,

λόγων,

λόγον

χύστιν,

τό λεπτό ν, μηδέ τό έπι του αιδοίου

ορθώς αρχή έστι πάσης τής τέχνης,

άλλοτε

μηδέ

τον ούτε

αυτόν τελευ­

τώμεν ές τά αυτά. Ι Ο Εύχειρίη μήτε

δέ έστι τά τοιάδε' δταν τις τάμνγ} ή καίγ},

νεΰρον τάμνειν

έπιτυγχάνειν τόν λόγον'

μήτε

φλέβα' καϊ ήν έμπυον

τοΰ πύου, καϊ τάμνοντα καϊ τά κατήγματα

τι άν τοΰ σώματος

καιη,

δέ κατά τον αυ­

συντιθέναι

όρθώς' καϊ δ

έκπέση έκ τής φύσιος, ορθώς ές τήν

φύσιν τούτο άπώσαι'

εμβάλλει

322

ν τε ά δει ισχυρώς,

καϊ


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

φυσικό να συμβαίνουν πράγματα όπως τα ακόλουθα: να σπάσει ένας τένοντας και να μην μπορεί πια να ξανακολλήσει -το ίδιο και η κύστη ή το λεπτό έντερο, έ­ να αιμοφόρο αγγείο, το λεπτό μέρος του μάγουλου ή το δέρμα του αιδοίου. 9 Αποδεδειγμένο σημείο από το οποίο να ξεκινάει η θεραπεία (στην πραγματικότητα σημείο από το οποίο να ξεκινάει όλη η ιατρική τέχνη) δεν υπάρχει, ούτε υ­ πάρχει κάποιο δεύτερο σημείο, ή κάποιο μέσον, ή ένα τέλος. Στην πραγματικότητα αρχίζουμε σ' αυτήν άλ­ λοτε μιλώντας άλλοτε πράττοντας, και με τον ίδιο τρόπο τελειώνουμε. Μιλώντας δεν αρχίζουμε ούτε τε­ λειώνουμε με τα ίδια λόγια, ακόμη κι αν μιλούμε για τα ίδια πράγματα* το ίδιο, όταν αρχίζουμε με πράξεις, δεν αρχίζουμε ούτε τελειώνουμε με τις ίδιες πράξεις. Ι Ο Επιδεξιότητα του γιατρού είναι π.χ. τα εξής: Ό ­ ταν τέμνει ή καυτηριάζει, να μην κόβει ούτε τένοντα ούτε φλέβα. Επίσης: αν καυτηριάζει άτομο με εμπύη­ μα, να πετυχαίνει το πύον, και αν κάνει τομή, το α­ νάλογο. Σε περίπτωση καταγμάτων να συνενώνει σωστά τα κόκκαλα. Αν ένα μέλος του σώματος φύγει από τη φυσική του θέση, να το ξαναφέρνει σωστά στη φυσική του θέση. Ό , τ ι πρέπει να ξαναμπεί στη θέση του με δύναμη, να το ξαναβάζει στη θέση του με δύ­ ναμη. Στο πιάσιμο να ασκεί πίεση, όταν αυτό χρειά323


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ λαβόντα

πιεζειν

ά δεΐ, καϊ όσα άτρέμα,

λαβόντα

μή πιεζειν'

καϊ έπιδέοντα

εξ ευθέων, μηδέ πιεζειν φαύτ], μή όδύνην έστιν

εύχειρίη'

λαμβάνειν

σιν, ή καλώς

έκ περισσού.

τό δέ τοΐσι

έπιδεΐν

τής τέχνης κρίνεται

στρεβλά

εύχειρίης

324

παντοίας,

πέρι, άλλά

δκου

άν ούν

εύσχημόνως

ή μακροΐσιν

και έπιδέσιας

ποιέειν

Ταύτα μέν

δακτύλοισιν

ή μή καλώς

τε καϊ

μή

ά μή δεΐ' και φαύοντα

παρέχειν

ή καλώς

λαβείν

ή

βραχέού

χωρίς.

προς


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

ζεται* όταν όμως το πιάσιμο πρέπει να είναι απαλό, να πιάνει απαλά και, πιάνοντας, να μην πιέζει Στις ε­ πιδέσεις να μη στραβώνει ό,τι πρέπει να είναι ίσιο, ού­ τε να ασκεί πίεση εκεί που δεν πρέπει. Στις ψηλαφή­ σεις -όπου χρειάζεται να ψηλαφήσει- να μην προκα­ λεί πόνο δίχως λόγο. Ό λ α αυτά είναι επιδεξιότητα. Το να πιάνει όμως ο γιατρός με τα δάχτυλα του με τρόπο χαριτωμένο, κομψό ή μη κομψό" το να κρατάει τα δάχτυλα του τε­ ντωμένα ή διπλωμένα* το να κάνει όμορφες και πολ­ λών ειδών επιδέσεις, όλα αυτά δεν θεωρούνται στην τέχνη μας επιδεξιότητα, αλλά κάτι άσχετο με αυτήν. 11 Εσωτερικοί και εξωτερικοί παράγοντες-αιτίες των ασθε­ νειών. 12-14 Γένεση και πρόγνωση των εμπυημάτων του πνεύμονα. 15 Εμπυήματα της θωρακικής κοιλότητας. 16 Αιτίες της διαφορετικής διάρκειας αυτών των ασθενειών σε διάφορους ασθενείς. -Αδύνατη η ακριβής πρόγνωση. 17 Εμπυήματα στην κάτω κοιλότητα του σώματος, ι δ Ερυσίπελας του πνεύμονα. 19 Φύματα στον πνεύμονα. 2Ο Φύματα στα πλευρά. 21 Εμπυήματα συνεπεία τραυματισμών. 22 Αναλυτικός λόγος για τους παράγοντες (ιδίως για τον παράγοντα-ηλικία) που διαφοροποιούν την πορεία και εξέλιξη των ασθενειών αυτών. 325


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 23 Πυρετός φλέγμα

θερμανθή,

τουτέων, χολή

δέ άπό

τώνδε

γίνεται*

θερμαίνεται

και καλέεται

τό άλλο

πάν σώμα

και ύπό τοΰ φυχροΰ

ύπερφύχοντος'

άπό δφιος και ακοής, ελάχιστα

ποτών, πόνων

ύπερθερμαίνοντος θερμαίνεται

δέ άπό

έν τήσι νούσοισι

δέ και

τούτων.

γίνεται

μέν και

τών έξωθεν άνεμων και ύδατος και αίθρΐης και τοιούτων,

γίνεται

ποτών"μάλιστα φλέγμα

συμμιχθή

αμφότερα"μάλλον φυχρότατον

συμμιχθή,

συμπήγνυσι

ές τωύτό

γίνεται,

τω αίματι,

δέ και ή χολή ή αμφότερα

326

ετέρων και

όταν χολή

και

ή τό έτερον

θερμότατον τοΰ αίματος.

ή τό έτερον,

τό αίμα, ού παντά7νασι

άπό

σιτίων

δέ, ήν τό φλέγμαμοΰνον

γάρ φύσει τό φλέγμα,

μα, φυχρότερον ταύτα

δέ και άπό τών έσιόντων δέ ίσχυρότερον

δέ ή

έξωθεν δέ άπό

και ύπό του θερμού

ή άπό

τούτο πυρετός" θερμαίνεται

άφ' ών και τρέφεται και αύξεται,

24 Τό δέ ρίγος

χολή

ένδοθεν μέν άπό σιτίων και

και τό φλέγμα

καϊ τρωμάτων,

όκόταν

ή

ξυμμιχθή' δέ τό αί­ Όταν ές τό

ουν αίμα,

δέ, ού γάρ άν δύ-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

23 Οι πυρετοί γεννιούνται ως εξής: Όταν θερμαίνε­ ται το φλέγμα ή η χολή, θερμαίνεται από αυτά και ό­ λο το υπόλοιπο σώμα, και αυτό λέγεται πυρετός. Η χολή και το φλέγμα θερμαίνονται εσωτερικά μεν από τις τροφές και τα ποτά (από τα οποία, συγχρόνως, τρέφονται και αυξάνονται), εξωτερικά δε από τη σω­ ματική κόπωση και από τους τραυματισμούς, καθώς επίσης και από την υπερβολική ζέστη και το υπερβο­ λικό κρύο* τέλος θερμαίνονται, ελάχιστα όμως, και α­ πό την όραση και την ακοή. 24 Το ρίγος στις αρρώστιες γεννιέται αφενός από τους εξωτερικούς ανέμους, από το νερό, από τον ψυ­ χρό αέρα της νύχτας και από άλλους τέτοιους παρά­ γοντες, και αφετέρου από τις τροφές και τα ποτά που βάζουμε στον οργανισμό μας* κυρίως όμως και σε πο­ λύ έντονη μάλιστα μορφή το ρίγος παρουσιάζεται ό­ ταν η χολή ή το φλέγμα αναμειχθεί και γίνει ένα με το αίμα, είτε το ένα από τα δύο είτε και τα δύο μαζί -εντονότερο είναι, πάντως, αν αναμειχθεί μόνο το φλέγμα· γιατί το φλέγμα είναι ό,τι πιο ψυχρό υπάρχει μέσα στον άνθρωπο, το αίμα ό,τι πιο θερμό, η χολή ψυχρότερη επίσης από το αίμα* όταν λοιπόν αυτά α­ ναμειχθούν - ή και τα δύο μαζί ή το ένα μόνο από τα δύο- με το αίμα, κάνουν το αίμα να πήξει, όχι βέβαια τελείως, γιατί ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε να ζήσει, 327


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ εί τό αίμα πυκνότερόν

ναιτο ζήν ώνθρωπος, χρότερον

γένοιτο

Ψυχομένου

άλλο σώμα πάν, και καλέεται ούτον γένηται, ρόνκαι

έωυτοΰ.

ανάγκη

φύχεσθαι

ρίγος. Όκόταν

ήν μέν ισχυρώς

τέτραμος'

γένηται,

σώμα και τρέμειν

τοΰ αίματος,

ποιέουσιν'

γένηται,

ρίγος

καϊ τό τοι­

τε

ίσχυ-

καϊ

έφ'έ-

συσπώσί

τε τό

ήν δέ τι ήσσον ή

τοΰτο δέ καλέεται

φυ-

τοΰτο

αί γάρ φλέβες συσπώμεναι

ωυτάς ίοΰσαι, πηγνυμένου

τοΰ αίματος

αυτό

πολλαπλασίως

ούν τοΰ αίματος,

τε και

ρίγος'

ξυνοδος φρίκη δέ

τόάσθενέστατον. Ότι πλέω

δέ μετά ή έλάσσω,

τό ρίγος

ώδε έχει' όκόταν

νηταί τε και άποβιάται συνδιαθερμαίνεται

χολής

τό έν τω αίματι

και

πό τής ύπερθερμασίης 25 Ιδρώς δέ γίνεται ται έν τήσι κυρίησι

ές τήν

έωυτοΰ και

τής

και γίνεται

τό

9

πολλαπλασίως

τούτων

ανάγκη πυρετόν έπιγενέσθαι τοΰ αίματος

μετά

τό

328

ύ­

ρίγος.

διά τόδε' οίσιν άν νοΰσοι

τών ήμερέων

ή

διαθερμαί-

τοΰ φλέγματος

συμμεμιγμένον,

αυτό έωυτοΰ

ούν διατεθερμασμένων,

τό αίμα

και άπίη πάλιν

φυσιν,

αίμα θερμότερον

ανάγκη πυρετό ν έπιλαβεΐν

κρίνων-

και τό πΰρ μεθίτ],

έκ-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

αν το αίμα γινόταν πολλές φορές πιο πυκνό και πιο ψυχρό από το φυσικό του. Όταν λοιπόν ψύχεται το αίμα, αναγκαστικά ψύχεται και όλο το υπόλοιπο σώμα, και αυτό λέγεται ρίγος. Ό ­ ταν συμβεί κάτι τέτοιο, αν είναι πολύ δυνατό, λέγεται δυνατό ρίγος και τρεμούλιασμα (οι φλέβες, καθώς συσπώνται και με την πήξη του αίματος πλησιάζουν η μια την άλλη, προκαλούν συσπάσεις στο σώμα και το κάνουν να τρέμει)* αν όμως η συμμετοχή του αίματος είναι μικρότερη, τότε λέγεται ρίγος* ανατρίχιασμα είναι η πιο ελαφριά μορφή. Το ότι ύστερα από το ρίγος εμφανίζεται υποχρεωτι­ κά υψηλότερος ή χαμηλότερος πυρετός, εξηγείται ως εξής: Ό τ α ν το αίμα ξαναζεσταίνεται και ξανακερδίζει τη δύναμη του επανερχόμενο στη φυσική του κατά­ σταση, θερμαίνεται μαζί και το μέρος του φλέγματος και της χολής που είχε αναμειχθεί με το αίμα, και έ­ τσι το αίμα γίνεται πολλές φορές πιο θερμό από το φυ­ σικό του* με τους χυμούς λοιπόν αυτούς να έχουν ζε­ σταθεί, ο πυρετός εμφανίζεται ως το υποχρεωτικό α­ ποτέλεσμα της υπερθέρμανσης του αίματος ύστερα α­ πό το ρίγος. 25 Ο ιδρώτας δημιουργείται ως εξής: Στους αρρώ­ στους που οι αρρώστιες τους κρίνονται στις κρίσιμες μέρες και ο πυρετός τους υποχωρεί, το αραιότερο μέ329


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ τήκεται άπό του εν τω σώματι τό λεπτότατον, του σώματος, 0

ται

και αποκρίνεται,

τό δέ καϊ αύτοΰ έν τω σώματι

υπολείπε­

λεπτυνόμενον

μισγόμενον

"Εστι μέν ούν ταύτα τοιαύτα

έξω

ατμός

και άπό τούτων

μέν θερμός άπό διατεθερμασμένου

πολλού

και λελεπτυσμένου

αποκρίνεται,

κρίνεσθαι κακού

έκ τοΰ σώματος

άποκρινόμενος

σχύοντος

και ούπω

ουδέ έκκεκαυμένου, κωδέστερος - Δήλον

και ού λίην

αυτόν έκ-

ό δέ φυχρός άπό πλέονος

τοΰ τε υπολειπομένου συσσεσηπότος

ουδέ

τοΰ

καϊ έτι ι­ λελεπτυσμένου

και παχύτερος

έν τωδε' οι φυχρω

νούσους νοσέουσιν

θερμω ίδρώτι

ό

τοΰ κακού και έκκε-

και άσθενέος,

φυχρότερος

0

και κα-

έκχωρέει.

δέ τοΰτο

τος τοΰ κακού

ό ίδρώς.

έστιν, ούτως

και ανάγκη θερμότερον 0

γίνεται,

χωρέει.

δέ ότέ μέν θερμός, ότέ δέ φυχρός

καυμένου

χολής

τό μεν έξω

και σύν τω πνεύματι

μακράς

κα\ τής

καϊ χωρέει

τό δέ ύπό θερμασίης

Διότι

φλέγματος

ώς έπι τό πουλύ,

τοΰ έν τω σώματι ίδρώντες

ίδρώτι

ίδρώντες

έτι 0

υπολειπομένου

ταχύτερο ν απαλλάσσονται

νουσημάτων.

330

ισχύον­ οί δέ τών


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

ρος του φλέγματος και της χολής που βρίσκονται μέ­ σα στο σώμα λιώνει και αποσπάται· ένα μέρος του εκ­ κρίνεται από το σώμα, ενώ ένα άλλο παραμένει μέσα στο σώμα* το μέρος που έχει αναλιώσει από τη ζέστη γίνεται ατμός και, αναμειγνυόμενο με την αναπνοή, βγαίνει έξω. Έτσι έχει το πράγμα και με αυτόν τον τρόπο γεννιέ­ ται ο ιδρώτας. Γιατί τώρα ο ιδρώτας άλλοτε είναι ζε­ στός και άλλοτε κρύος: Ο ζεστός ιδρώτας εκκρίνεται από κάποιο βλαπτικό υλικό του σώματος που έχει διαθερμανθεί, που έχει κατακαεί, έχει αραιώσει, είναι εξασθενημένο και δεν είναι πολύ σε ποσότητα· ανα­ γκαστικά λοιπόν ο ιδρώτας αυτός εκκρίνεται από το σώμα θερμότερος. Ο κρύος ιδρώτας εκκρίνεται από μεγαλύτερης ποσότητας βλαπτικό υλικό, που ακόμη υπάρχει, που είναι ακόμη δυνατό και που δεν έχει α­ κόμη ωριμάσει ούτε αραιώσει ούτε κατακαεί -έτσι ο ι­ δρώτας αυτός βγαίνει ψυχρότερος, πιο πυκνός και με βαρύτερη μυρωδιά. Αυτό γίνεται φανερό από το εξής: όσοι έχουν κρύους ιδρώτες πάσχουν τις περισσότερες φορές από αρρώ­ στιες μεγάλης διάρκειας, αφού το βλαπτικό υλικό που υπάρχει μέσα στο σώμα τους είναι ακόμη δυνατό* α­ ντίθετα, αυτοί που έχουν θερμούς ιδρώτες απαλλάσ­ σονται από τις αρρώστιες τους γρηγορότερα. 331


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

32 Άποθνήσκουσι πολλόν

μέν τήν αρχήν

και χολή, ματος,

πολλόν

και μήτε

μήτε σήπων' όντων

τω πλευρω προσπαγή

τε προσεπιρρυήκαϊ πτύων

κρατέη

πιμπλώνται

φλέγματος

πνέΐ πυκνόν σεται

δέ άπό μέν τής πλευρίτιδος,

και

άνωθεν,

αποθνήσκει.

δέ ύπό καύσου

ξηρασίης άποθνήσκουσιν' αυτών

τά ακρωτήρια,

έπιξηρότερα' τάπασι

ύπό πλήθεος

όκόταν

τούτων

αυτόν

ένε-

και

τέλος δέ

Τον

τε σώ­

ύπό τών

τε και πύου, τότε δέ ρέγχει

τούτον και έκ περιπλευμονίης 33 Όσοι

φλέγμα

έκ τοΰ άλλου

δέ αί άρτηρίαι

τε και αύτόθεν

πάντα,

όκόταν

άνα-

αποφράσ­ δέ

τρόπον

άπόλλυνται. άποθνήσκουσι,

πάντες

ύπό

αποξηραίνεται

δέ πρώτον

μέν

πόδες τε και χείρες,

έπειτα

δέ έκκαυθή και άποξηρανθή

τό ύγρόν έκ του σώματος,

332

τό μέν αίμα

δέ τά πανπήγνυ-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

ιβ Πλευρίτιδα. 27 Περιπνευμονία. 2 8 Πλευρίτιδα και περιπνευμονία χωρίς αποχρέμψεις. 29 Καύσος. 3 0 Φρενίτιδα. 31 Αποχρέμψεις στην πλευρίτδα και στην περιπνευμονία.

32 Οι άρρωστοι από πλευρίτιδα πεθαίνουν όταν με­ γάλη ποσότητα φλέγματος και χολής εγκατασταθεί από την αρχή στα πλευρά και ύστερα εισρεύσει εκεί και άλλη μεγάλη ποσότητα από το υπόλοιπο σώμα, με αποτέλεσμα ο άρρωστος να μην μπορεί, λόγω της ποσότητας τους, να υπερνικήσει τις ουσίες αυτές είτε αποβάλλοντας τες με απόχρεμψη είτε μέσω της ωρί­ μανσης* γεμίζουν λοιπόν οι βρόγχοι από το φλέγμα και το πύον που είναι μέσα, οπότε ο άρρωστος α­ σθμαίνει, ανασαίνει γρήγορα και μόνο από το πάνω μέρος του στήθους του* στο τέλος φράζουν τα πάντα και ο άρρωστος πεθαίνει. Με τον ίδιο τρόπο πεθαίνουν και όσοι πάσχουν από περιπνευμονία. 33 Οι άρρωστοι που πεθαίνουν από καύσο, πεθαί­ νουν -όλοι τους- από ξηρασία. Πρώτα ξηραίνονται τα άκρα τους, πόδια και χέρια, και στη συνέχεια τα κά­ πως πιο ξηρά μέλη του σώματος. Ό τ α ν λοιπόν κατα­ καεί και αποξεραθεί ολωσδιόλου η υγρασία του σώμα333


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ταί τε παντελώς ραίνεται,

και φυχεται,

και ούτως

και

άπόλλυνται

έν τή νούσω διά παντός,

φθαρμένου

αποξη­

αποθνήσκει.

34 Ύπό δέ τής φρενίτιδος νέουσιν

τό δέ άλλο σώμα

τε και κεκινημένου

άτε παραφρονέοντες,

δέχονται,

δ τι άξιον λόγου'

ραίνονται

τε και μινύθουσιν

ώδε'

παραφρο-

άτε του αίματος

ού τήν έωθυΐαν

ούκέτι

τών

έ-

κίνησιν'

προσφερομένων

όταν δέ προΐη ό χρόνος,

μα­

ύπό τε τοΰ πυρετού και

ύπό

τοΰ μηδέν έσιέναι ές τό σώμα' και πρώτα μέν τά έν τοΐ­ σι ν άκρωτηρίοισι έπ'έγγυτάτω.

Και φύχεός

χήν ταυ τη ν ϊσχει' φλέγματος άλλοτε

μινύθει

φυχθή,

άλλη,

τε και φυχεται,

έπειτα

γε και πυρός καϊ πόνων

όταν τό αίμα έν τήσι φλεφιν μεταπίπτει

και τρέμει,

δέ τά

τε και

ξυσπάται

τέλος δέ φυχεται

αποθνήσκει.

334

ύπό

πάντα,

αρ­ τοΰ άλές και


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

τος, το αίμα πήζει εντελώς και ψύχεται, το υπόλοιπο σώμα ξηραίνεται, και έτσι ο άρρωστος πεθαίνει. 34 Από τη φρενίτιδα οι άρρωστοι πεθαίνουν με τον α­ κόλουθο τρόπο: Οι άρρωστοι αυτοί έχουν χαμένα τα λογικά τους σε όλη τη διάρκεια της αρρώστιας τους λό­ γ ω του ότι το αίμα τους είναι χαλασμένο και δεν κινεί­ ται με τον συνήθη τρόπο* έχοντας λοιπόν χάσει τα λο­ γικά τους ούτε από την τροφή που τους δίνουν δέχονται κάτι το άξιο λόγου, και όσο περνάει ο καιρός μαραίνο­ νται και αδυνατίζουν εξαιτίας του πυρετού, αλλά και γιατί τίποτε δεν μπαίνει στον οργανισμό τους. Πρώτα αδυνατίζουν και ψύχονται τα άκρα τους, και στη συνέ­ χεια τα πιο κοντινά σ' αυτά μέρη του σώματος. Το ψύχος, ο πυρετός και οι πόνοι έχουν την αρχή τους στο εξής: Ό τ α ν το αίμα κρυώσει από το φλέγμα μέσα στις φλέβες, μετακινείται, συγκεντρώνεται ά­ φθονο μια σε ένα μια σε άλλο μέρος και τρέμει* στο τέ­ λος ψύχονται στον άρρωστο τα πάντα και πεθαίνει.

335


ΣΧΟΛΙΑ

ι. Με τη λέξη νεΰρον δηλωνόταν στην προαλεξανδρινή ιατρι­ κή όχι μόνο το νεύρο, αλλά επίσης η ίνα, ο τένοντας, ο σύνδε­ σμος. 2. Με την αρχαία ελληνική λέξη φρένες δηλωνόταν, ήδη από την εποχή του Ομήρου, ό,τι εμείς σήμερα ονομάζουμε διάφραγ­ μα-, είναι φανερό ότι η λέξη φρένες χρησιμοποιήθηκε, επειδή το διάφραγμα θεωρούνταν έδρα της αισθητηριακής αντίληψης, της νόησης και της γνώσης, αλλά και των συναισθημάτων και των παθών. — Ο συγγραφέας του έργου Περί ιερής νούσου γράφει σχετικά με την ονομασία φρένες (χαφ. 2 θ ) : «Το διάφραγμα κα­ κώς πήρε το όνομα που έχει» (εννοεί, βέβαια, το όνομα φρένες), «ένα όνομα που το οφείλει πιο πολύ στην τύχη και στη συνή­ θεια παρά στην πραγματικότητα ή στη φύση. Ε γ ώ , πάντως, δεν θα ήξερα να π ω χάρη σε ποια ιδιότητα του θα μπορούσε το διά­ φραγμα να παρουσιάζει νόηση και σκέψη. Το μόνο που μπορεί να λεχθεί είναι πως, όταν ο άνθρωπος πάρει αναπάντεχα κά­ ποια μεγάλη χαρά ή στενοχώρια, το διάφραγμα αρχίζει -εξαι­ τίας της λεπτότητας τ ο υ - να δονείται παλμικά και να πηδάει* είναι άλλωστε το πιο τεντωμένο από όλα τα όργανα του σώμα­ τος, δεν παρουσιάζει επομένως κανένα κοίλωμα, όπου να μπο­ ρεί να δέχεται τους ερεθισμούς, καλούς ή κακούς* αντίθετα, και τα δύο αυτά είδη ερεθισμών το ενοχλούν (αιτία είναι η αδύνα­ μη φύση του). Οπωσδήποτε, δεν υπάρχει ερεθισμός που να τον αισθάνεται το διάφραγμα πρώτο αυτό από τα άλλα μέλη του σώματος. Αδικαιολόγητα επομένως πήρε το όνομα που έχει, 336


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α δήθεν πως είναι η αιτία της "φρόνησης"». Ο καινούργιος τρόπος θεώρησης των πραγμάτων είναι φανερός -και εντυπωσιακός. 3· Με τη λέξη φθίσιςδεν δηλωνόταν μόνο η δική μας (χρόνια) φυματίωση, αλλά και άλλες, με παρόμοια κλινικά συμπτώμα­ τα, αρρώστιες (απίσχνανση, σωματική εξάντληση, μαρασμός, κατάπτωση κλπ.). 4· = κάτω από την επιδερμίδα. 5· Το πιθανότερο είναι ότι πρόκειται για τη σημερινή λοβώδη πνευμονία. 6. Ψηλός πυρετός που συνοδεύεται από μεγάλη δίψα και έ­ ντονη ανησυχία. -Δεν έγινε ως σήμερα δυνατό να ταυτισθεί με κάποια σημερινή, δική μας αρρώστια. 7· Με τη λέξη δεν δηλωνόταν μόνο η δική μας πλευρίτιδα, αλλά και άλλες αρρώστιες της θωρακικής κοιλότητας. δ. Με τη λέξη δηλωνόταν αρρώστια που είχε για κύριο γ ν ώ ­ ρισμα της την απώλεια του νου, της λογικής = τρέλα, παραλή­ ρημα. Η κατάληξη της δείχνει ότι η λέξη πλάσθηκε για να δη­ λώνει πάθηση (φλεγμονή) των φρενών = του διαφράγματος, δε­ δομένου ότι, όπως είδαμε παραπάνω (βλ. σχόλ. 2 ) , το διάφραγ­ μα θεωρούνταν ως κάποια εποχή έδρα της νόησης. Στο έργο μας, βέβαια, δηλώνεται ρητά (βλ. εδώ κεφ. 3 4 ) ότι η αιτία της αρρώστιας βρίσκεται στο αίμα, αυτό όμως δεν οδήγησε, φυσικά, στην αλλαγή του ονόματος της αρρώστιας. 9- Φαίνεται ότι πρόκειται για κάποιας μορφής μητρίτιδα. (Το ερυσίπελας και η φλεγμονή έχουν κοινά στοιχεία τον ογκον — πρήξιμο και την θερμάσία ν — ζέστη* η διαφορά τους βρίσκεται στο ότι το πρώτο είναι επιφανειακό και κιτρινωπό, ενώ το δεύ­ τερο είναι εσωτερικό και κόκκινο.) ι Ο. Με τη λέξη δηλωνόταν μια σοβαρή (οξεία) λοιμώδης αρ337


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ρώστια, κατά την οποία ο άρρωστος παρουσίαζε φλεγμονώδεις αλλοιώσεις στον φάρυγγα του. 11. Η λέξη δήλωνε τόσο τη σαρκώδη απόφυση που κρέμεται α­ πό το πίσω άκρο της μαλακής υπερώας όσο και τη φλεγμονή της. 12. Υποστηρίχθηκε ότι πρόκειται, κατά.πάσα πιθανότητα, για την όχι σπάνια στις μολυσμένες από ελονοσία περιοχές της αρχαίας Ελλάδας σπληνομεγαλία. Ι3· = φλεγμονή του νεφρού. Ι 4 · = φλεγμονή του ήπατος (η αρχαία ελληνική λέξη δεν δή­ λωνε ό,τι η σημερινή, δική μας όμοια λέξη). 15- Σ τ ο λεξικό του Ερωτιανού (ΐος αι. μ.Χ.), που μας παρα­ δόθηκε με τον τίτλο Τών παρ

7

χέδματατίζαν «αίχρόνιαι

Ίπιτοκράτει λέξεων

συναγωγή,

περί τά άρθρα διαθέσεις», η χρόνια δη­

λαδή νοσηρή κατάσταση των αρθρώσεων. Παρόμοια ήταν αρ­ γότερα και η ερμηνεία του Γαληνού, που σχέτιζε μάλιστα τ η λέξη κατά κύριο λόγο με τις αρθρώσεις των κάτω άκρων. 16. Ολοφάνερα στο έργο μας η σωματοψυχική αρρώστια με­ λαγχολία^*»

έχει καμιά απολύτως σχέση με τη μέλαινα χολή

(βλ. σ. 2 4 του πρώτου τόμου της έκδοσης μας και το κεφ. 5 του Περί φυσιος ανθρώπου στον δεύτερο τόμο, σ. 3 0 1 * βλ. εκεί και τα σχόλια 11 και ιι)' ίσα ίσα σαφέστατα η μελαγχολία σχετίζεται από τον συγγραφέα του έργου μας με το αίμα και με την αλλοί­ ωση που αυτό υφίσταται υπό την επίδραση του φλέγματος και της χολής. Ι7· = αρθρίτιδα των ποδιών. ι δ . = νευραλγία του ισχιακού νεύρου. Ι9· = οδυνηρή αφόδευση. 2 0 . Βλ. σχόλ. 2 στο έργο Περί ιερής νοΰσου (ΐος τόμος της έκδοσης μας). 338


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α 21. Η αρχαία ελληνική λέξη λέπρα δεν δήλωνε τη σημερινή, τη γνωστή μας αρρώστια, αλλά διάφορες δερματικές παθήσεις (για το χωρίο μας υποδείχθηκε η ερμηνεία «ψωρίαση»). Η δι­ κή μας λέπρα δεν ήταν, βέβαια, άγνωστη στην αρχαιότητα (τό­ τε είχε το όνομα έλεφαντίασις). 22. - εξανθηματική δερματική πάθηση. 23- παραπληγία - παράλυση των ποδιών από βλάβη του κε­ ντρικού νευρικού συστήματος. 24- Έ ν α ς μεγάλος ιπποκρατιστής των ημερών μας υποστήρι­ ξε ότι φθόη δεν ήταν παρά ο κνιδιακός όρος για τη φθίση. 25- = επώδυνη λευκή φλεγμονή (ρΜε^πιαδία &1οα άοίοπδ), 2β. = αποβολή των τροφών από το έντερο άπεπτων ή σχεδόν άπεπτων. (Η δυσεντερία είναι σοβαρή και επικίνδυνη φλεγμονή των εντέρων που συνοδεύεται από πυρετό: οι κενώσεις είναι συ­ χνές, βλεννώδεις και αιματηρές* βλ. παραπάνω το κεφ. 23 του έργου Περί παθών.)

2/· (Ουσιαστικοποιημένο) το ουδέτερο γένος του επιθέτου πυος αντί για το συνηθισμένο αλλού, απόν όμως από το έργο μας, ουσιαστικό εμπύημα. 2 δ . Τ α συμφραζόμενα κάνουν, βέβαια, φανερό ότι από τις ση­ μασίες που είχε η αρχαία ελληνική λέξη νεΰρον (βλ. παραπάνω, σχόλ. ι) ταιράζει εδώ η σημασία «νεύρο». 29. = ο λεπτός και στιλπνός υμένας που περιβάλλει το εσωτε­ ρικό τοίχωμα της κοιλιάς και τα περισσότερα κοιλιακά σπλάχνα. 3 0 . έλκος - τραύμα, πληγή, σπυρί. 3 1 . = απόστημα ή οίδημα, πρήξιμο. 3 2 . Με τη λέξη σήφις (από το ρήμα

- σήπομαι - σαπί­

ζω) δηλωνόταν η διαδικασία με την οποία το έντερο αποβάλλει το μη θρεπτικό μέρος της τροφής. 339


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Β

341


ΤΟ ΕΙΠΑΜΕ ΗΔΗ στο προλογικό μας σημείωμα για τα τέσσερα έργα που μας παραδόθηκαν στο πλαίσιο της Ιπποκρατικής συλλογής με τον τίτλο Περί νούσων: το Περί νούσων Β δεν είναι η συνέχεια του Περί νούσων Α, και δεν έχει ως συνέχεια του το Περί νούσων Γ. Το Περί νούσων Β αποτελείται από 75 κεφάλαια, σα­ φώς διαιρεμένα σε δύο ενότητες ( ι - ι ι και 12-75)· Στη δεύτερη, τη μεγαλύτερη ενότητα, ο λόγος για τις επι­ μέρους αρρώστιες περιλαμβάνει αναφορά στη συμ­ πτωματολογία, τη θεραπεία και την πρόγνωση (άλ­ λοτε με αυτή τη σειρά και άλλοτε με τη σειρά: συμ­ πτωματολογία, πρόγνωση, θεραπεία). Στην πρώτη, τη μικρότερη ενότητα, κυρίαρχος είναι, αντίθετα, στις περιγραφές των ασθενειών ο λόγος για τις αιτίες που τις γεννούν. Στην πρώτη ενότητα ο λόγος είναι πρώ­ τα για τις αρρώστιες της κεφαλής ( ι - 8 ) και αμέσως ύ­ στερα για τις αρρώστιες του λαιμού (9-11). Στη δεύ­ τερη ενότητα ο λόγος είναι πρώτα για τις αρρώστιες της κεφαλής (12-25), ύστερα για τις αρρώστιες του λαιμού και της μύτης (26-37)9 * <- στη συνέχεια για τον ίκτερο (38-39)5 Υ τους πυρετούς (40-43)5 Υ τις α

ια

ια

343


ΙΠΠΟΚΡΑΤίίΣ

αρρώστιες του στήθους, των πλευρών και της πλάτης (44-62), για τρεις άλλες αρρώστιες (63-65), τέλος για αρρώστιες της περιοχής της κοιλιάς (66-75)Από την περιγραφή αυτή γίνεται φανερό α) ότι η σει­ ρά με την οποία περιγράφονται οι αρρώστιες είναι, βασικά, η γνωστή ήδη σε μας από έργα όπως τα Περί παθών χνχ Περί τών εντός-παθών σειρά «από το κεφά­ λι προς τη φτέρνα», και β) ότι για τις αρρώστιες της πρώτης ενότητας ξαναγίνεται λόγος στην αρχή της δεύτερης ενότητας ( ι = ΐ 2 ,

2=13, 3 - 1 4 , 4=17-18,

5 = 2 0 , 6=21-22, 7=24, 8 = 2 5 , 9 = 2 6 - 2 8 , 1 0 = 2 9 , ι ι =30-31). Η δεύτερη παρατήρηση έκανε άλλους από

τους μελετητές του έργου να πιστέψουν ότι το έργο δεν μας έχει παραδοθεί στην αρχική ακέραιη μορφή του (θεώρησαν δηλαδή ότι από τη μια δεν μας έχει σωθεί η αρχή του έργου και από την άλλη ότι το έργο μάς έχει παραδοθεί κολοβωμένο και με αταξίες στη δομή του) και άλλους να θεωρήσουν ότι τα παράλλη­ λα κείμενα της πρώτης και της δεύτερης ενότητας υ­ ποδηλώνουν καταγωγή από ένα κοινό πρότυπο. Στους ερευνητές της δεύτερης ομάδας ανήκει και ο πιο συστηματικός ως τώρα μελετητής του έργου Γάλ­ λος ιπποκρατιστής ^εηιιοδ ]ο\ι&ηηα. Ο τόσο εύφημα γνωστός στις μέρες μας μελετητής της Ιπποκρατικής συλλογής, σημειώνοντας: α) ότι το κεφάλαιο 6 8 , ένα 344


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Β

κεφάλαιο λοιπόν από τη δεύτερη ενότητα του Περί νούσων Β, παρουσιάζει εντυπωσιακή παραλληλία προς ένα χωρίο των Κνιδίων γνωμών, που μας το διέσωσε στο υπόμνημα του στο έκτο βιβλίο των Επιδημιών ο Γαληνός (ο αναγνώστης ας δει για το βασικό αυτό έρ­ γο της ιατρικής σχολής της Κνίδου στη σ. 242 του πρώτου τόμου της έκδοσης μας), β) ότι η δεύτερη ενό­ τητα του Περί νούσων Β παρουσιάζει και άλλα σημεία επαφής με την κνιδιακή ιατρική, όπως είναι η συχνή χρήση καθαρτικών, γάλακτος και ορού γάλακτος α­ νάλογα με την εποχή (βλ. και το πρώτο κεφάλαιο του έργου Περί διαίτης οξέων στον πρώτο τόμο της έκδο­ σης μας), γ) ότι από τη συγκριτική μελέτη των κεφα­ λαίων Ι - Ι Ι και 12-31 του έργου γίνεται φανερή μια καθόλου ασήμαντη εξέλιξη στο κεφάλαιο της αιτιολο­ γίας των ασθενειών, κατέληξε στα ακόλουθα συμπεράματα: α) Το Περί νούσων Β ανήκει στον χώρο της κνιδιακής ιατρικής, β) Τόσο η πρώτη όσο και η δεύτε­ ρη ενότητα του έργου έχουν για κοινή πηγή τους τις Κνίδιες γνώμες, γ) Τα κεφάλαια του έργου 12-31 είναι προγενέστερα από τα κεφάλαια Ι - Ι Ι -πρόκειται λοι­ πόν για παλιό ιατρικό υλικό (ίσως των μέσων του 5 ου αι. π.Χ.), χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι δύο ενότητες είναι υποχρεωτικά σύγχρονες η μια με την άλλη. Στις ελάχιστες ενότητες που μεταφράζονται εδώ α345


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

πό το έργο Περί νούσων Β περιλάβαμε, όπως ήταν φυ­ σικό, και την ενότητα που έχει μιαν ιδιαίτερη σημασία για την ιστορία της διάγνωσης: πρόκειται για το κεφά­ λαιο 61, στο οποίο γίνεται λόγος για την ακρόαση των ήχων του στήθους. Το χωρίο δεν είναι, βέβαια, μονα. δικό στην Ιπποκρατική συλλογή, είναι όμως γνωστό ότι με την αξιοποίηση τέτοιων χωρίων ο Γάλλος για­ τρός Κοηέ Γα€ίΐίΐ€θ ( 1 7 8 1 - 1 8 2 6 ) εισήγαγε στα νεότε­ ρα χρόνια ( ι δ ι ό ) την άμεση ακρόαση στην εξέταση της θωρακικής κοιλότητας (είναι αυτός που επινόησε και το στηθοσκόπιο).

346


Ε Ι Δ Ι Κ Η ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι αυτονόητο ότι ο αναγνώστης θα βρει μεγάλη βιβλιογραφική βοήθεια στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοηθήματα που α­ ναγράφονται στις σελίδες 32 - 35 (α-γ) του πρώτου τόμου της έκδοσης μας, ιδιαίτερη όμως βοήθεια θα του προσφέρει η βιβλιογραφία που μνημονεύθηκε παραπάνω στη σ. 157 εξ.

}. ΙΟΜΆΏΪΙΆ,

Υίίρροεταΐβ.

ΡΟΗΓ

ηηβ ατώέοΐο^ϊβ άβ ΓέεοΙβ άβ Ο ζ / -

άβ, Ρ Μ δ 1 9 7 4 , κυρίως σ. 25 εξ.

347


ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

349


12 Ν ου σο ι αί άπό τής κεφαλής τήν κεφαλήν,

γι νόμε να ι' νάρκη

καϊ ου ρέει συχνά, καϊ τά άλλα πάσχει

350

ϊσχει ά-


ι Αρρώστια από την υπερθέρμανση της κεφαλής. 2 Έ λ κ η στο κεφάλι. 3 Έντονοι πονοκέφαλοι. 4 Αρρώστια από την υπεραιμία των φλεβών γύρω από τον ε­ γκέφαλο. 5 Σφάκελος του εγκεφάλου. 6 Αφωνία. 7 Τερηδών (= κατάτρηση) του κρανίου. 8 Αποπληξία. 9 Κυνάγχη. ί ο Φλεγμονή της σταφυλής. ιι

Αντιάδες (=. φλεγμονή των αμυγδαλών) - Διογκώσεις

κάτω από τη γλώσσα.

12 Αρρώστιες της κεφαλής: Το κεφάλι μουδιάζει, ο άρρωστος ουρεί συχνά και παρουσιάζει όλα τα συμ­ πτώματα της στραγγουρίας. Τα συμπτώματα αυτά 351


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ περ ύπό στραγγουρίης'

ούτος ημέρας εννέα ταύτα

πά­

σχει, και ή ν μέν ραγή κατά τάς ρίνας ή κατά τά ώτα ύ­ δωρ και βλέννα,

άπαλλάττεται

τής στραγγουρίης,

τής νούσου, και

παύεται

ούρέει τε άπόνως και πουλύ και λευ­

κό ν ές τάς είκοσι ν ημέρας, και ή έκ τής κεφαλής εκλείπει,

καϊ έκ τών οφθαλμών

έσορώντι

κλέπτεται

αυγή, και δοκέει τό ήμισυ τών προσώπων Ούτος τεσσαρακοσταίος οτε δέ πολλοίς

υγιής παντελώς

ύπανέστρεφεν

τεσσαρεσκαιδεκάτω'

ύπείκει,

οι ή

όράν.

ενί­

γίνεται'

ή νούσος έβδόμω

και τό δέρμα οι παχύνεται

φαλής, και φαυδμενον

οδύνη

έτει ή τής κε­

και άπ' ολίγων

σιτίων

απαλός και εύχροος φαίνεται, και ακούει ούκ οξέα. Όταν

ούτως

έχοντι

πρόσθεν ή ραγήναι

επιτυχές

άρχομένω

νούσου

κατά τάς ρίνας τό ύδωρ και κατά τά

ώτα, και έχτη αυτόν ή περιωδυνίη, αυτού τήν κεφαλήν, σκό ν τον σκύτινον, θερμότατου,

τής

περιδέοντα

άποξυρήσαντα

περί τό μέτωπον

ύδατος έμπιπλώντα

εάν αυτόν χλιαίνεσθαι,

άνέχηται

και έπήν

άποφυ-

ήν δέ άσθενέγ], παύεσθαι,

λιπών

ταύτα έστ' άν χαλά ση ή

352

τον α­

ώς άν

χθή, έτερον έγχέειν' αύθις ποιέειν

χρή

και διαπεριω-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Β

κρατούν εννέα μέρες· αν ύστερα τρέξει νερό και βλέν­ να από τη μύτη ή τα αφτιά του αρρώστου, αυτός α­ παλλάσσεται από την αρρώστια, και η στραγγουρία σταματάει· για είκοσι μέρες ουρεί χωρίς καμία δυσκο­ λία άφθονα λευκά ούρα, ο πονοκέφαλος σταματάει, χάνεται όμως το φως από τα μάτια του και νομίζει πως βλέπει μόνο το μισό μέρος των προσώπων. Ο άρ­ ρωστος αυτός γίνεται τελείως καλά στις σαράντα μέ­ ρες. Μερικές φορές η αρρώστια παρουσιάζει υποτροπή τον έβδομο ή τον δέκατο τέταρτο χρόνο* το δέρμα τότε στο κεφάλι του αρρώστου χοντραίνει, και όταν το ψαύεις, υποχωρεί* ακόμη και με λίγη τροφή ο άρρωστος δεί­ χνει απαλή και ροδαλή όψη* η ακοή του δεν είναι καλή. Ό τ α ν βρεθείς μπροστά σε έναν τέτοιο άρρωστο, που είναι ακόμη στην αρχή της αρρώστιας του, που δεν έ­ χει ακόμη τρέξει από τη μύτη και από τα αφτιά του το νερό και που οι πόνοι του είναι δυνατοί, πρέπει να του ξυρίσεις το κεφάλι και να δέ��εις γύρω στο μέτωπο του τον δερμάτινο ασκό γεμάτον με νερό όσο πιο ζεστό μπορεί να αντέξει* να τον αφήσεις έτσι να ζεσταθεί και, όταν το νερό κρυώσει, να ξαναχύσεις ζεστό νερό. Αν ο άρρωστος αισθάνεται εξαντλημένος, σταμάτησε, και αφού κάνεις ένα μικρό διάλειμμα, κάνε πάλι τα ίδια, 353


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ δυνίη' καϊ ήν ή κοιλίη μή ύποχωρέτ), καϊ πιπίσκοντα

τών ουρητικών

πίνειν ύδαρέα' καϊ θαλπέσθω τονχυλόν

τής πτισάνης

ποχωρέη,

λινόζωστιν

τον χυλόν,

μελίκρητα

συμμίσγειν

λίγον

έπι τφ

Έπήν

κατά

προστιθεϊς

χρήσθω,

λευκόν,

ο­

τά βλεννώδεα,

ή τεύτλα

σος έν τοσούτω

οι φάρμακον

ύδαρέα' καϊ κολοκύν-

τρεις ήμέρας' έπειτα

σιτίοισι

καϊ

άεϊ τών σιτίων.

χρόνω,

πολλω

καϊ

ώς μαλθακωτάτοισι ολίγον

καϊ μελίκρητα λειχέτω,

καϊ

εγ} τής κε­

άλλά λουόμενος

ημέρας κέγχρον

κοντα ήμέραι διέλθωσι,

πρότερόν

πα-

τρις τής ήμε­

ύδαρέα,

τάς ρίνας

τά διουρητικά

τάς μέν πρώτας

χρήσθω

τούτον ρυφάνειν

χυ-

ολίγον

καϊ τής οδύνης άπηλλαγμένος

θερμω πινέτω

διηθέων

ρυφήματι.

φαλής, τω άσκωμηκέτι

την έσθιέτω

καϊ μίλι

οίνον μελιχρόν,

δέ οι ραγή

ούρέγ] παχύ,

δέ

δέ ή γαστήρ μή ύ-

ίσον τοΰ άπό τής πτισάνης

ές τον χυλόν'

ρης, καϊ έπιπίνειν

έπι-

ρυφανέτω

έφήσας έν ΰδατι, τριβών,

λοΰ καϊ τοΰ άπό τής λινοζώστιος, ραμίσγειν

διδόναι

ώς μάλιστα'

λεπτόν.'Ήν

αυτόν,

ύποκλύσαι

καθίσταται καθήρας

διαχωρητικωτάτοισι, Έπήν

δέ

γάρ μάλιστα

ή νοΰ-

αυτού

κεφαλήν

τήν

δούς κάτω κάθηρον'

ώρη έγ} τοΰ έτεος, όρόν μεταπίσαι

354

τεσσαρά-

επτά

έπειτα,

ήμέρας'

ήν

ήν δέ


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Β

ώσπου να καταλαγιάσουν οι δυνατοί πόνοι. Και αν δεν μπορεί να ενεργηθεί, κάν' του κλύσμα, και αφού του δώσεις να πιει διουρητικά, δώσ' του να πίνει αραιό νερόμελο* κράτα τον επίσης όσο γίνεται πιο ζεστό, και τον χυλό από κριθάρι να τον πίνει αραιό. Αν δεν μπο­ ρεί να ενεργηθεί, βράσε σε νερό σκαρόχορτο, κοπάνισε το, σούρωσε τον χυμό και ανάμειξε ίση ποσότητα κριθαρόζουμο και ζωμό από το σκαρόχορτο* πρόσθεσε στο κράμα και λίγο μέλι* αυτό να το πίνει τρεις φορές τη μέρα, και πάνω από τον ζωμό να πίνει και λίγο λευκό κρασί αραιωμένο με νερό -να έχει προστεθεί και μέλι. Ό τ α ν τρέξει από τη μύτη του αρρώστου η βλέννα, ό­ ταν ουρήσει πηχτά ούρα και περάσουν οι πονοκέφαλοι, η χρήση του ασκού της κεφαλής μπορεί πια να σταμα­ τήσει* τώρα να λούζεται με άφθονο ζεστό νερό και να πίνει διουρητικά και αραιό νερόμελο. Τις πρώτες μέρες να γλείφει κεχρί και να τρώει κολοκύθι ή τεύτλα για τρεις μέρες* ύστερα να τρώει φαγητά όσο γίνεται πιο μαλακά και καθαρτικά, αυξάνοντας λίγο λίγο την πο­ σότητα της τροφής. Όταν περάσουν οι σαράντα μέρες -γιατί η αρρώστια κανονικά καταλαγιάζει σε τόσο διάστημα χρόνου— καθάρισε του το κεφάλι και δώσ' του πρώτα καθαρτικό, και αν είναι κατάλληλη η επο­ χή, δώσ' του ύστερα να πιει ορό γάλακτος για εφτά 355


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ασθενής η, έλάσσονας' άσας αυτόν κάπειτα

όλον,

διαλείπειν

τήν κεφαλήν καΰσον

ήν δέ ύποστρέφη

ές αύριον

δούναι

καθήρας,

κατωτερικόν

έσχάρας

ώτα, δύο δ' έν τοΐσι κροτάφοισι,,

τα, έστ

δούς

οκτώ,

πυριπίνειν'

και

τότε

φάρμακον,

δύο μέν παρά

δύο δέ όπισθεν

φαλής ένθεν και ένθεν έν τή κοτίδι,

7

έλλέβορον

όσον άν σοι δοκέη χρόνον,

τήν κεφαλήν

τους κανθούς'

ή νούσος,

τά

τής κε­

δύο έν τη ρινι

παρά

τάς φλέβας καίειν δέ τάς μέν παρά τά ώ­

άν παύσωνται

σφύζουσαι'

σφηνίσκους

ποιησάμενος,

βας. Ταύτα

ποιήσαντι

διακαίειν

ύγιείη

356

τοΐσι δέ πλαγίας

έγγίνεται.

σιδηρίοισι τάς

φλέ­


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Β

μέρες - α ν ο άρρωστος είναι αδύναμος, και για λιγότε­ ρες. Αν υπάρξει υποτροπή της αρρώστιας, βάλ' τον να κάνει ολόκληρος ένα ατμόλουτρο και την άλλη μέρα δώσ' του να πιει ελλέβορο· ύστερα κάνε ένα διάλειμ­ μα, όσο εσύ νομίζεις, καθάρισε του το κεφάλι, δώσ' του φάρμακο για να ενεργηθεί και καυτηρίασε το κε­ φάλι του σε οχτώ σημεία: δύο δίπλα στα αφτιά, δύο στους κροτάφους, δύο στο πίσω μέρους του κεφαλιού, από τη μια και την άλλη μεριά της κορυφής, και δύο στη μύτη κοντά στις γωνίες των ματιών. Να καυτη­ ριάσεις επίσης τις φλέβες δίπλα στα αφτιά, ώσπου να πάψουν να χτυπούν με τα σιδεράκια κάνε μικρές σφή­ νες και καυτηρίασε πλάγια τις φλέβες. Όποιος τα κά­ νει αυτά γίνεται καλά. 13 = 2. Ι 4 = 3·

15 Υγρό στον εγκέφαλο. ιό Πυρετός και πόνος σο κεφάλι. 17-18

= 4.

19 Χολή στον εγκέφαλο. 2 0 = 5·

2 1 - 2 2 = 6.

23 Σφάκελος του κρανίου. 2 4 = 725 = 8 .

357


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

358


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Β 26-28 = 929 = 10. 30-31

= ιι.

32 Φλεγμονή της υπερώας. 33 Πολύποδας. 34 Καυτηριασμός πολύποδα. 35 Απόσπαση πολύποδα με λεπτή κλωστή. 36 Πολύποδας: τομή - καυτηριασμός. 37 Αλλη περίπτωση πολύποδα: καυτηριασμός. 3 8 Ίκτερος. 3 9 Ίκτερος. 40 Πυρετοί από χολή. 41 Άλλος πυρετός από χολή. 42 Τριταίος πυρετός. 43 Τεταρταίος πυρετός. 44 Πλευρίτιδα. 45 Πλευρίτιδα. 46 Πλευρίτιδα. 47 Περιπνευμονία. 48Φθίση. 49 Φθίση. 50 Φθίση του λάρυγγα. 51 Φθίση του νωτιαίου μυελού. 52 Άλλη πνευμονική φθίση. 53 Άλλη μορφή φθίσης; 54 Πυρετός με πνευμονική πάθηση. 55 Ερυσίπελας στον πνεύμονα. 56 Φθίση του νωτιαίου μυελού. 57 Φύμα στον πνεύμονα. 359


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

6ΐ "Ην ύδεροςέν

τώ πλεύμονι

ϊσχει, και αναπνέει όνυχες έλκονται

γένηται,

πυρετός και βήξ

αθρόο ν, και οί πόδες οίδέουσι, και οι

πάντες, καϊ πάσχει

νόμενος, βληχρότερον

οίά περ έμπυος

δέ και πολυχρονιώτερον'

έγχέης

ή θυμιας ή πυριας,

γνοίης

ότι ού πύον,

χρόνον

προσεχών

ούχ όμαρτέει

άλλά

προς τήνκοιλιην'και

ζέει

πάσχει,

έ­ δο-

τω

δέχρό-

και τά τε αυτά κεΐνα

πάσχει

νω ή κοιλίη

έμπίπραται,

και μάλλον

ένιοι δέ και οίδίσκονται

τήν δσχην καϊ τό πρόσωπον, τής κάτω,

ήν

πολλόν

αύτίκαμέν

κέει υγιής είναι και τής νούσου άπηλλάχθαι,

άπό τής κοιλίης

ήν

προς τά πλευρά,

έσωθεν οίον όξος. Καϊ έως μέν τίνος ταύτα πειτα δέρήγνυται

και

πϋον' τούτω άν

ύδωρ έστί' και

τό ους άκουάζη

γε­

καϊ ένιοι δοκέουσιν

όρώντες

λο

τήν γαστέρα

τήν γαστέρα

καϊ είναι μεγά­


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Β 5 8 = 54-

59 Πρόσπτωση του πνεύμονα στο πλευρό. 6 0 Φύμα του πλευρού.

61 Αν σχηματισθεί υδρωπικία στον πνεύμονα, ο άρ­ ρωστος παρουσιάζει πυρετό και βήχα, η αναπνοή του γίνεται γρήγορη, τα πόδια του πρήζονται, όλα του τα νύχια καμπυλώνουν, και γενικά παρουσιάζει όλα τα συμπτώματα που παρουσιάζει ο άρρωστος που πά­ σχει από εσωτερική διαπύηση, ελαφρότερης όμως τώ­ ρα μορφής και μεγαλύτερης διάρκειας. Αν του κάνεις εγχύσεις ή του ορίσεις εισπνοές ή ατμόλουτρα, δεν ε­ πακολουθεί πύον* έτσι μάλιστα θα καταλάβεις ότι δεν είναι πύον αλλά νερό. Και αν ακουμπώντας το αφτί σου στα πλευρά του αρρώστου τον ακροαστείς για πολλή ώρα, βράζει από μέσα σαν ξίδι. Αυτά είναι τα συμπτώματα για κάποιο χρονικό διάστημα, ύστερα όμως το υγρό αδειάζει ξαφνικά προς την πλευρική κοι­ λότητα, και αμέσως ο άρρωστος μοιάζει να έχει γίνει καλά και να έχει απαλλαγεί από την αρρώστια* με τον καιρό όμως η κοιλότητα φλεγμαίνει και εμφανίζο­ νται τα ίδια πάλι συμπτώματα, τη φορά όμως αυτή ε­ ντονότερα* μερικοί μάλιστα πρήζονται στην κοιλιά, στο όσχεο και στο πρόσωπο. Κάποιοι πιστεύουν ότι η αρρώστια αυτή έχει την αρχή της στην κάτω κοιλιά, αφού βλέπουν διογκωμένη την κοιλιά και πρησμένα 361


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ λην και τούς πόδας οίδέοντας' ύπερβάλης

τον καιρόν

Τούτον χρή, πλευρέων

τής

οίδίσκεται

έξω, ταμόντα

ήν δέ μή άποιδέη,

θερμω, καθίσαι

ώσπερ τους έμπύους,

ταύτη

βούλεσθαι

τάμνειν'

εύροον εη. Έπην έπακρον φειδόμενος

ώς ελάχιστα.

ον περιγένηται έκφυγγάνει'

τον μοτόν,

πεμπταίω

65

Λήθαργος'

τών πολλω

και δπη άν

φοφέη,

ώμολίνω,

καϊ άφιέναι

δκως παχύν τοΰ

τοι και

ύδατος

Και ήν μέν σοι έν τωμοτω

πΰ­

έόντι ή έκταιω, ώς τά

πολλά

ήν δέ μή περιγένηται,

δωρ, δίφα έπιλαμβάνει

διά

λούσαντα

δέ ώς κατωτάτω,

δέ τάμης, μοτούν

ποιήσας

ήν

τομής.

ήν μέν άποιδήση

ίήσθαι'

δε ταύτα,

και βήξ, και

έπήν έξεράσης τό ύ­ αποθνήσκει.

βήξ ϊσχει, και τό σίαλον

362

πτύει

πουλύ


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Β

τα πόδια, στην πραγματικότητα όμως αυτά πρήζο­ νται αν αφήσεις την κατάλληλη για τομή στιγμή να περάσει. Τον άρρωστο αυτόν, αν το πρήξιμο είναι προς τα έ­ ξω, θα τον θεραπεύσεις κάνοντας του τομή ανάμεσα στα πλευρά* αν όμως δεν έχει πρήξιμο, βάλ'τον πρώ­ τα να λουστεί με άφθονο ζεστό νερό και ύστερα να κα­ θίσει όπως οι άρρωστοι που πάσχουν από εσωτερική διαπύηση, και όπου ακούγεται ήχος, εκεί να του κά­ νεις τομή* να προτιμάς μάλιστα την τομή να την κά­ νεις όσο γίνεται πιο χαμηλά, για να είναι εύκολη η ροή του υγρού. Ό τ α ν πια έχεις κάνει την τομή, κάλυ­ ψε την πληγή με χοντρό και μυτερό στην άκρη του ξαντό από ακατέργαστο λινάρι και τράβηξε με πολλή προσοχή όσο το δυνατό μικρότερη ποσότητα νερού. Αν την πέμπτη ή την έκτη μέρα διαπιστώσεις ύπαρξη πύου γύρω γύρω στο ξαντό, ο άρρωστος συνήθως επι­ βιώνει* αλλιώς, όταν τραβήξεις όλο το νερό, τον πιά­ νει δίψα και βήχας, και πεθαίνει. • 6 2 Ρήξη στο στήθος ή στην πλάτη. 63 Καύσος 64 Πυρετός με λόξιγκα.

65 Λήθαργος: Ο άρρωστος βήχει και βγάζει άφθονα υγρά φλέματα, παραλογίζεται και λέει πράγματα ασυ363


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ καϊ ύγρόν, καϊ φλυηρέει, εύδει, καϊ άποπατέει πό τοΰ κρίμνου, δεα, καϊ ρυφάνειν δε σίδηςχυλόν'καϊ μή λούειν.

καϊ όταν παύσηται

κάκοδμον.

τό α­

οίνον λευκόν

οίνώ-

τής πτισάνης'

οίνον έπιπίνειν

Ούτος έν επτά

ταύτας υπεκφυγή,

Τούτον πιπίσκειν

καϊ μεταπιπίσκειν τον χυλόν

υγιής

ήμέρησιν γίνεται.

364

φλυηρέων,

οϊνώδεα

ξυμμίσγειν λευκόν,

άποθνησκει'

καϊ ήν δέ


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Β

νάρτητα, και όταν σταματήσει να λέει ασυναρτησίες, κοιμάται. Τα κόπρανα του είναι κάκοσμα. Δίνε στον άρρωστο αυτόν να πίνει ζωμό από χοντροαλεσμένο κριθάρι και αμέσως μετά δυνατό ��σπρο κρασί. Να πί­ νει επίσης χυλό από κριθάρι, στον οποίο να έχει προ­ στεθεί χυμός από ρόδι, και αμέσως μετά δυνατό ά­ σπρο κρασί. Καθόλου λουτρό. Πεθαίνει σε εφτά μέρες· αν τις ξεπεράσει, γίνεται καλά. 66 Μαρασμός. 67 Ο λεγόμενος φονικός πυρετός. 6 8 «Μαυροκίτρινη» αρρώστια. 69 Αρρώστια με ρεψίματα. 7 θ Φλεγματική αρρώστια. 71 Λευκοφλεγματία. 72 Φρενίτιδα. 73 Μαύρη αρρώστια {μέλαινα). 7 4 Λλλη μαύρη αρρώστια. 75 Σφακελική αρρώστια.

365


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Γ

367


Τ Ο ΕΡΓΟ ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Γ

αποτελείται από ιγ κεφάλαια. Στα ιό πρώτα κεφάλαια ο λόγος είναι για ισάριθμες αρρώστιες, ενώ στο 170 απαριθμούνται 23 ψυκτικά/ δροσιστικά παρασκευάσματα, που μπορούν να δίνο­ νται σε περίπτωση καύσου. Το έργο αρχίζει με μια φράση που το συνδέει με ένα άλλο έργο, στο οποίο ο λόγος ήταν για πυρετούς: Περί μέν νυν πυρετών

απάντων

εΐρηταί μοί' άμφί δέ τών λοι­

= «Ό,τι είχα να πω για όλους τους πυ­ ρετούς, το είπα. Θα περάσω λοιπόν τώρα στα υπόλοι­ πα». Ό τ ι , πάντως, το έργο αυτό δεν είναι συνέχεια του έργου Περί νούσων Β φαίνεται ολοκάθαρα από το πών έρέω ήδη

γεγονός ότι στο Περί νούσων Β δεν γίνεται κανένας ι­

διαίτερος λόγος για πυρετούς. Εύκολα λοιπόν αντι­ λαμβάνεται κανείς ότι η έρευνα δεν μπορούσε πια πα­ ρά να πάρει δύο δρόμους: α) η αναφορά γίνεται σε ένα χαμένο για μας σήμερα έργο που είχε για θέμα του τους πυρετούς* β) υπονοείται κάποιο άλλο έργο της Ιπποκρατικής μας συλλογής με αυτό το θέμα -ποιο ό­ μως; Οι ως τώρα συζητήσεις είναι πολλές και δαιδα­ λώδεις (στον απαιτητικότερο αναγνώστη θα προσφέ369


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ρουμε, φυσικά, τη συνήθη μας βιβλιογραφική βοή­ θεια). Εδώ ας αρκεσθούμε να πούμε ότι όλες τις αρ­ ρώστιες για τις οποίες γίνεται λόγος στο έργο αυτό τις βρίσκουμε ως αντικείμενο πραγμάτευσης είτε στο Περί νούσων Β είτε στο Περί τών εντός παθών. Κάτι παραπάνω: Ο λόγος για καθεμιά από τις αρρώστιες γίνεται στο Περί νούσων Γ με το ίδιο όπως και σ' ε­ κείνα τα έργα σχήμα: ονομασίο: της αρρώστιας - συμ­ πτώματα - πρόγνωση - θεραπευτική αγωγή/Υστερα από όλα αυτά η κνιδιακή προέλευση και αυτού του έρ­ γου είναι, επομένως, πέρα από κάθε αμφιβολία. Ο αναγνώστης θα έχει στη διάθεση του παρακάτω (βλ. σ. 375) τον κατάλογο των ασθενειών που πραγ­ ματεύεται ο συγγραφέας του έργου. Φυσικά, ο ανα­ γνώστης δεν θα δυσκολευτεί να διαπιστώσει αμέσως ότι η σειρά που ακολουθείται για την παρουσίαση των ασθενειών είναι, και εδώ, κατάβαση η γνωστή μας «από το κεφάλι προς τη φτέρνα», παράλληλα όμως θα διαπιστώσει και ότι η σειρά αυτή έχει σε ορισμένα σημεία της περίεργα διαταραχθεί: ενώ για τις αρρώ­ στιες της κεφαλής ο λόγος είναι στα τέσσερα πρώτα κεφάλαια, για αρρώστια της κεφαλής γίνεται πάλι λό­ γος στο όγδοο κεφάλαιο του έργου, ενώ για μια αρ­ ρώστια του λαιμού γίνεται λόγος στο δέκατο κεφά­ λαιο, ύστερα από μια αρρώστια του πνεύμονα* κάτι 370


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Γ

πιο σημαντικό: για τις αρρώστιες της «άνω κοιλίας» γίνεται λόγος ύστερα από τις αρρώστιες της «κάτω κοιλίας». Το θέμα της χρονολόγησης του έργου παραμένει α­ νοιχτό.

371


ΕΙΔΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Είναι αυτονόητο ότι ότι ο αναγνώστης θα βρει μεγάλη βιβλιογραφι­ κή βοήθεια στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοηθήματα που αναγράφονται στις σελίδες 32-35 ( "Τ) πρώτου τόμου της έκδοσης μας, ιδιαίτερη όμως βοήθεια θα του προσφέρει η βιβλιογραφία που μνημονεύθηκε παραπάνω στη σ. 157 ε?· α

τ ο υ

Ε. ϋίΐτέ, Οβηννβχ ωτηρίβίβχ άΉίρροεταΐβ, τόμ. V I I σ. ι ι 6 , τόμ. VIII σ.. 623, τόμ. V I I I σ. X X X V I I I — X X X I X .

). Ι11)€Γ§, Όίε πιεώζίηίδοΐιε δείιπίί: "ΙΪΒεΓ άίε δίεβεηζαΗ" ιιηά βίε δείιυΐε νοη Κηκίοδ, Οήβώίχώβ Ξϊηάίβη Η. Ι^ίρήη^ %Η?η 60. ΟβΙ?ητί5ία£ άατ^βύναώΐ, Ιχΐρζί^; 1894· }. ]~ατ\ζ, Ί&ιιηβηία Ιοίρροσταίβα^ Βειίίη 19ΟΟ. ^7. Η. Κοδο1ΐ€Γ, Όΐβ ΒίρροΜναήιώβ Ξώήβ νοη άβτ Ξίβύβη%αΜ ιη ίίοτβτ νίβήαώβη ϋ^βήίββνηη^ Ρ&άεΛοπι 1913Ε. Εάείδΐεΐη, Περί αέρων ηηά άϊβ ΞατητηΙηη^ άβτ ΒίρροΜναήχώβη 5ώήββη, Βειίίη Ι 9 3 Ι · Ε. Βοιιτ§εγ, Ο&χβνναήοη βί βχρέήβηοβ ώβ^ Ιβ5 τηβάβάηζ άβ Ια ^ίίβοήοη Μρροΰταή6[Ηβ^2&νζ> 1953· }. Μ&ηδίεΐά, Ώ?<? Ρχβίίάο-ΗΐρροΰΓαϊΙ'; Ύναεί Περί εβδομάδων ο. 1-11 αηά ΟνββΜ ΡΜ/οχορύ)/, Αδδεη Ι 9 7 ΐ · }. }οιιαηηα, Ηίρροοταΐβ. Ροητηηβ ανώβοΐο^ίβ άβ ΓέωΙβ άβ Οηιάβ^ Ρ&πδ 1974? κυρίως σ. 3 61 εξ.

372


ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

373


Ψυκ τ 7]ρ ι (χ δε τ (χδ ε διδον έπι ΤΟΙΟΊ χοίύοοιοι

374

πίνει ν,


ι Οίδημα του εγκεφάλου από φλεγμασία. 2 Έντονοι πονοκέφαλοι. 3 Αποπληξία. 4 Σφάκελος του εγκεφάλου. 5 Λήθαργος. 6 Καύσος. 7 Σφάκελος του πνεύμονα. 8 Πονοκέφαλοι και αφωνία. 9 Φρενίτιδα. ΙΟ Κυνάγχη. 11 Ίκτερος. 12 Τέτανος. 13 Οπισθότονος. 14 Ειλεός. 15 Περιπνευμονία. 16 Πλευρίτιδα.

17 Στους καύσους να δίνεις στους αρρώστους σου να 375


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ όκόταν βουλή' ρησιν ποιέει, δέτερα,

πολλά

δε απεργάζεται'

τά δε διαχώρησιν,

άλλά

φύχει μούνον

τά μεν γάρ

τά δε άμφω,

ώς άγγος

τά δε ου­

ύδατος

ζέον,

τις επιχέγ} φυχρόν

ύδωρ, ή φυχρω αυτό τό άγγος

ματι

δίδου δέ άλλα

προσαγάγη'

γλυκέα

πάσι συμφέρει,

πίνειν

δύνανται.

Τοΰτο μέν'κηρίων

Τοΰτο

ούτε τά στρυφνά,

γευέσθω,

δέ' λίνου καρποΰ

δέκα έπιχέας,

ούτε τά

δίδου

όξύβαφον,

έφεΐν έν καινήχύτρη

στον, ίνα άναπνέγ],

πνεύ-

1

2

αυτά

γένη­

πίνειν.

ύδατος

κοτύλας

έπι ανθράκων

έως άν ό χυλός

τά

βρέχων

έως άν ύπόγλυκυ

σέλινα έμβαλών

ήν

οΰτε γάρ

ξηρών όσον δύο κοτύλας

ύδατι καϊ άνατρίβων ται, είτα διηθήσας,

άλλοισιν'

ου-

άπτομένω

1

άζελιπαρός

γένηται. Τοΰτο λείπειν' λίγον Τοΰτο

δέ' μελικρήτου έπειτα

σέλινα

ύδαρέος έπιβαλών

καθεφήσας

τό

τοΰτο φύχων

ήμισυ

κατ'

ο­

δίδου. δέ' κριθάς άχιλληίδας

τον άθέρακαι

πλύνας

ευ, έπιχέας

376

1

κοτύλην

αύήνας,

ύδατοςχοέα,

3

άρας

έφε, και


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Γ

πίνουν τα ακόλουθα δροσιστικά παρασκευάσματα, ό­ ταν το κρίνεις σκόπιμο - η δράση τους είναι ποικίλη: άλλα είναι διουρητικά, άλλα υπακτικά, άλλα και τα δύο αυτά μαζί, άλλα τίποτε από αυτά, απλώς δροσί­ ζουν, όπως ακριβώς αν χύσει κανείς κρύο νερό πάνω σε αγγείο με βραστό νερό ή βγάλει το αγγείο αυτό στον κρύο αέρα. Μη δίνεις τα ίδια δροσιστικά σε όλους, για­ τί ούτε τα γλυκά κάνουν καλό σε όλους ούτε τα στυφά, και οι άρρωστοι δεν μπορούν να πίνουν τα ίδια. Ιδού ένα δροσιστικό παρασκεύασμα: Μούσκεψε σε νερό δύο περίπου κοτύλες ξερή κερήθρα, τρίψε την κερήθρα ώσπου το νερό να γίνει υπόγλυκο στη γεύση, ύ­ στερα στράγγισε το, πρόσθεσε σέλινο, και δώσ' το να το πίνει. Άλλο: Πάνω από ένα οξύβαφο σπόρων λιναριού, χύ­ σε δέκα κοτύλες νερό, βάλ' το σε φωτιά από κάρβουνα σε καινούργια χύτρα, μην το αφήσεις να βράσει -ίσα ίσα να βγάζει ατμούς- και περίμενε ώσπου το υγρό να γίνει λιπαρό στην αφή. Άλλο: Βράσε αραιό νερόμελο ώσπου να μείνει το μι­ σό, πρόσθεσε ύστερα σέλινο και άφησε το να κρυώσει* δίνε το στον άρρωστο λίγο λίγο. Άλλο: Ξέρανε μια κοτύλη κριθάρι εκλεκτής ποιότη­ τας, πέταξε το άγανο, πλύν' το καλά, ρίξε έναν χουν νερό, βράσ' το ώσπου να μείνει το μισό, κρύωσε το, 377


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ τό ήμισυ άπολείπων, Τοΰτο

δέ' Αίθιοπικοΰ

ρος, επιχέας λείφας

φύχων,

3

πίνειν. 1

κύμινου

τρία ήμιχόεα,

άζεστον,

δίδου

κοτύλης

δέκατον

έφε πηλω τριχώδεί

κατα-

μέρος

φύχων

έως τρίτον

λείπης,

και

δίδου τοΰτο προς πάντα καΰσον καϊ λοιπόν Τοΰτο δέ' ύδωρ δμβριον Τούτο

δέ' πτισάνης

λείπειν

αυτό καθ'

κοτύλη

χοέα

ύδατος

διηθήσας,

έπιχέας,

σέλινα

έπιβα-

φυχρόν.

Τοΰτο δέ' οι σταφίδιοι Τοΰτο

πυρετόν.

αυτό.

3

τό ήμισυ έφών' έπειτα

λών δίδου

μέ­

λευκοί

οίνοι 4

δέ' τρύγες

στεμψυλίτιδες

ύδαρέες.

σταφιδευταίαι

ύδα­

ρέες.. Τοΰτο δέ' άσταφις λευκή άνευ γιγάρτων πενταφύλλου 1

λας

5

ριζέωνχείρα

ύδατος έπιχέας,

κατ'

πλέην φλάσας, είκοσι

άφεφήσας

1

καϊ κοτύ­

τό ήμισυ δίδου

φυχρόν

ολίγον.

Τοΰτο δέ' κρίμνων τος χοέα

3

έπιχέας,

βειν τησι χερσϊν διάντου

κοτύλη,

7

κριθέων αδρών ήμιχοίνικον, όκόταν

δραχμίδα

έμβαλών

Τοΰτο δέ' ωών τό λευκόν κών έν ύδατοςχοΐ

3

πινέτω'

ύδα­

ήδη άνοιδέτ} τάκρίμνα,

έως άν λευκόν 8

6

τό ύδωρ γένηται, άπαιθριάσας

τρίκαϊ ά-

δίδου.

τριών ή τεσσάρων

κατακυ-

τούτο φύχει σφόδρα καϊ

378

τήν


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Γ

και δίνε του να πίνει. Άλλο: Σε ένα δέκατο κοτύλης αιθιοπικό κύμινο πρό­ σθεσε τρία ημίχοα νερό, βάλ' το στη φωτιά σε δοχείο που το έχεις αλείψει με χοντρό πηλό ώσπου να μείνει -δίχως να βράσει- το ένα τρίτο, κρύωσε το, και δίνε το σε κάθε καύσο και πυρετό/ Άλλο: Νερό της βροχής σκέτο. Άλλο: Σε μια κοτύλη ξεφλουδισμένο κριθάρι πρόσθεσε έναν χοέα νερό και βράσ' το ώσπου να μείνει το μισό* ύστερα στράγγισε το, πρόσθεσε σέλινο, και δίνε το κρύο. Άλλο: Νερωμένο άσπρο κρασί από σταφίδες. Άλλο: Νερωμένος δευτερίας οίνος από σταφίδες. Άλλο: Κοπάνισε μία κοτύλη άσπρη σταφίδα δίχως κουκούτσια και μια χούφτα ρίζα πεντάφυλλου, πρό­ σθεσε είκοσι κοτύλες νερό, βράσ' το να μείνει το μισό, και δίνε το κρύο λίγο λίγο. Άλλο: Σε μισό χοίνικα χοντροαλεσμένο ώριμο κρι­ θάρι πρόσθεσε έναν χοέα νερό* όταν το κριθάρι φου­ σκώσει, τρίψ' το μες στα χέρια σου ώσπου το νερό να γίνει άσπρο, πρόσθεσε πολυτρίχι ποσότητας μιας δραχμής, βγάλ' το έξω στο ύπαιθρο, και ύστερα δίνε το στον άρρωστο. Άλλο: Καλά χτυπημένο ασπράδι τριών ή τεσσάρων αυγών μέσα σε έναν χοέα νερού δώσ' το να το πίνει ο άρρωστος* είναι πολύ δροσιστικό και υπακτικό* αν θε379


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ χοιλίην σόν

ύπάγει'

ήν δέ δοχέγ}μάλλον

ύπάγειν,

τον

νεοσ-

προσχαταχύχα. 6

Τοΰτο δέ' ήμιχοίνιχον 3

δατος χοΐ

λεπτόν

χαι

δέ' όρόβους

άνευ τοΰ δέρματος

έν ΰδατι προεφήσας,

έν χύτργ) μείζονι

πάλης,

έφε ολίγον

είτα

χρόνον,

τό τρίτον μέρος, έπειδάν κάθεφθοι 9

βοι, φυξας δίδου χατά χύαθον

ως δίφαν

παύει. χύτρην

θεις πλέ?] ύδατος, έπιχέας

ρον ΰδωρ τοΐσιν όρόβοισιν,

χυου πάλης"χαι

οίνον

άγει.

τοΰτο ούρέεται χαι φυχει χαι τήν δίφαν

Τοΰτο

ποχέας

έν ύ­

δίδου.

χάθεψθον

δέ' σιχυου πέπονος

έφ'ΰδατι'

χαινήν

χυλόν

δίδου' τοΰτο ουχ

Τοΰτο

ευ άποπλύνας,

ζέσας δις ή τρις, φυχρόν

Τοΰτο δέ' πτισάνης γλυχύν

χαχρυων

έπιπάσσων

έχ τών όρόβων πάλην'

έτε­

είτα

ά-

έωσιν οι δροτής τοΰ σι­

τοΰτο δέ βεβαί­

παύει.

Τοΰτο δέ' Θάσιον οίνον παλαιόν, δατος χαι ένα οίνου

πέντε χαι είχοσιν

ύ­

δίδου.

Τοΰτο δέ' τρίφυλλον

τό σιχυώδες

έν ΰδατι χαι

χρίμνα

χριθέων βρέχω ν δίδου. Τοΰτο

δέ' σέλινα

δσον τρις ττ] χειρ ι περιλαβείν

38ο

χαι


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Γ

ωρηθεί απαραίτητο να γίνει ισχυρότερο ως υπακτικό, χτύπα μαζί και το κροκάδι. Άλλο: Πλύνε καλά μισό χοίνικα φρυγανισμένο κρι­ θάρι, ρίξ' το σε έναν χοέα νερό, βράσ' το δύο ή τρεις φορές και δίνε το κρύο. Άλλο: Αραιό καλά βρασμένο κριθαρόζουμο δίνε το αναμειγμένο με γλυκό κρασί" αυτό δεν είναι υπακτικό. Άλλο: Αλεσμένο πεπόνι χωρίς τη φλούδα, σε νερό· είναι διουρητικό, δροσιστικό και σταματάει τη δίψα. Άλλο: Πρώτα βράσε ρόβια σε νερό, ύστερα βάλε μια καινούργια χύτρα μέσα σε μια μεγαλύτερη χύτρα γε­ μάτη με νερό, πρόσθεσε άλλο νερό στα ρόβια και βράσ' τα για λίγο· αφαίρεσε το ένα τρίτο του νερού και, όταν τα ρόβια έχουν πια βράσει καλά, κρύωσε το παρασκεύασμα και δίνε το στον άρρωστο έναν κύαθο τη φορά, πασπαλίζοντας το με αλεσμένο πεπόνι - μ π ο ­ ρείς επίσης να αλέθεις και ρόβια* είναι απολύτως σί­ γουρο ότι σταματάει τη δίψα. Άλλο: Σε εικοσιπέντε μέρη νερού πρόσθεσε ένα μέρος παλιό θασίτικο κρασί, και δίνε το στον άρρωστο. Άλλο: Μούσκεψε σε νερό τριφύλλι, αυτό που μοιάζει με αγγούρι, και μαζί χοντροαλεσμένο κριθάρι, και δί­ νε το στον άρρωστο. Άλλο: Τρεις χούφτες σέλινο και φλησκούνι ποσότη­ τας δύο δραχμών βράσ' τα σε δέκα κοτύλες ξίδι, ώ3δι


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 8

γλήχους

1

δραχμίδας

δύο έφών έν όζους κοτύλησι

έως τρίτον μέρος λείπης' νύς υδαρές

τούτο μέλιτι 7

πινέτω,

άποβρέξας,

εύώδεα

δίδου πίνειν

Τούτο δέ' μήλα κυδώνια μένη ή, έν πυρετω Ίκτερου γάρτων

και έρεβίνθων

1

κοτύλας λίγον

ωσαύτως,

ήν ή κοιλίη

λευκών,

λελυ-

δραχμίδα

άνευ

ήμικοτύλιον

ίσον, και κνήκου

ύστερον

έμβαλών

γι-

έκατέρου, ίσον,

ύδατος

και κορίανον,

έως άν ήρεμα γλυκανθη,

άνατρίβειν, 8

λευκής 1

δέκα, και σέλινα, καϊ μίνθην,

7

ύδατι

ύδωρ.

άστάφιδος

άχιλληίδων

εκάστου

άδιάντου

φλάσα ς, και έν

καυσώδεί.

δέ έπιλαβόντος,

και κριθέων

έμβαλών'

λύει.

γλυκέα

τό

κεραν-

δραχμίδα

τοΰτο ούρον άγει και τήν κοιλίην Τούτο δέ' μήλα

και ύδατι 8

άδιάντου

δέκα

ο­ και

αίθριήσας

δί­

δου. Τούτο δέ' και τά τούτοισι ν όμοια μιμέεσθαι'

κοιλίαι

σελίνου

διπλά-

έφών δίδου' τοΰτο και

ούρέεται

ήθριασμένα

μάλλον

δέοντοςρέουσιν.

Τοΰτο δέ' γληχοΰς σιον, έν οίνωκεκρημένω

δέ

οίσιν αί

τω πυρέσσοντι τοΰ

πάντα

δίδου, πλην

8

δραχμίδας

και διά τής κοιλίης χολήν

άγει.

382

τρεις,


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Γ

σπου να μείνει το ένα τρίτο* ανάμειξε το ύστερα με μέ­ λι και νερό και, αφού προσθέσεις πολυτρίχι ποσότητας μιας δραχμής, δίνε το να το πίνει ο άρρωστος νερου­ λό* είναι διουρητικό και υπακτικό. Άλλο: Κομμάτιασε γλυκά ευωδιαστά μήλα, μούσκε­ ψε τα σε νερό και δίνε στον άρρωστο να πιει το νερό. Άλλο: Το ίδιο με κυδώνια, για αρρώστους που έχει «ανοίξει» η κοιλιά τους ύστερα από καύσο. Άλλο: Αν έχει παρουσιαστεί ίκτερος, πάρε άσπρη σταφίδα -δίχως κουκούτσια- και άσπρα ρεβίθια, μισή κοτύλη από το καθένα, ίσης ποσότητας κριθάρι εκλε­ κτής ποιότητας και άλλο τόσο σαφράνι, σε δέκα κοτύ­ λες νερό, μαζί και λίγο σέλινο, δυόσμο και κόλιαντρο, ώσπου το μείγμα να γλυκάνει, ύστερα πρόσθεσε πο­ λυτρίχι ποσότητας μιας δραχμής, βγάλ' το στο ύπαι­ θρο, και δίνε το στον άρρωστο. Εξάλλου μπορείς να κάνεις και άλλα παρασκευά­ σματα ανάλογα με αυτά. Ό λ α , πάντως, να τα δίνεις στον άρρωστο που πάσχει από πυρετό, αφού πρώτα τα έχεις εκθέσει στο ύπαιθρο -εκτός αν ο άρρωστος παρουσίασε μεγάλη διάρροια. Άλλο: Βράσε φλησκούνι ποσότητας τριών δραχμών και σέλινο δύο φορές αυτήν την ποσότητα σε κρασί αναμειγμένο με νερό και δίνε το στον άρρωστο* είναι και διουρητικό και χολαγωγό.

3

δ

3


ΣΧΟΛΙΑ

ι. Βλ. παραπάνω, σ. 278 σχόλ. 23. 2. Βλ. παραπάνω, σ. 278 σχόλ. 24. 3· Βλ. παραπάνω, σ. 277 σχόλ. ι8. 4· Κρασί από δεύτερη σύνθλιψη των στεμφύλων. 5· Φυτό που φύεται «εν έφύδροις τόποις»' τα φύλλα του (πέ­ ντε σε κάθε μίσχο) μοιάζουν με τα φύλλα του δυόσμου.

6. Έ ν α ς αττικός χοϊνιξ—

ΧΟ94

λίτρ. (= 4 χοτόΧεζ^.

7· Πολυετές ποώδες φυτό, που χρησιμοποιούνταν για τον ί­ κτερο και ως καθαρτικό της μήτρας.

8. Μία αττική δραχμή-

4.366 γραμμ.

9 · Έ ν α ς αττικός κυαθος-

45-6 γραμμ.

3 84


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

3«5


ΟΠΩΣ ΓΝΩΡΙΖΕΙ ΗΔΗ Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ, το Περί

νούσων

δεν αποτελεί συνέχεια των έργων Περί νούσων Α, ϋ?και Γ. Αντίθετα, ομόφωνα σχεδόν η σημερινή έρευ­ να έχει δεχτεί την άποψη που είχε υποστηρίξει ήδη ο Ε. ϋΐίχέ (1851), ότι τρία έργα που μας έχουν παρα­ δοθεί στο πλαίσιο της Ιπποκρατικής συλλογής ως χ ω ­ ριστά, ανεξάρτητα μεταξύ τους, το Περί γονής, το Πε­ ρί φύσιος παιδιού και το Περί νούσων Δ, όχι μόνο πρέ­ πει να είναι γραμμένα από τον ίδιο συγγραφέα, αλλά και αποτελούσαν αρχικά ένα ενιαίο έργο (κάποιοι από τους νεότερους μελετητές, ενώ δεν αμφισβητούν ότι τα τρία αυτά έργα είναι γραμμένα από τον ίδιο συγ­ γραφέα, θέτουν υπό αμφισβήτηση τη γνώμη ότι τα τρία αυτά έργα αποτελούσαν αρχικά ένα ενιαίο έργο" υποστηρίχθηκε επίσης ότι τα τρία αυτά έργα μπορεί, πράγματι, να προέρχονται από την ίδια σχολή, σί­ γουρα όμως δεν είναι γραμμένα από τον ίδιο συγγρα- · φέα). Ο ΕίίίΓέ, πάντως, πίστευε τόσο πολύ στη γνώ­ μη που υποστήριξε, ώστε εξέδωσε κιόλας τα τρία έρ­ γα που μνημονεύσαμε παραπάνω με ενιαία αρίθμηση κεφαλαίων: Περί γονής κεφάλαια ι - ι ι - Περί φύσιος Δ.

3*7


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

κεφάλαια 12-31 — Περί νούσων Δ. κεφάλαια με τον ίδιο μάλιστα αυτό τρόπο εξακολουθούν να εκδίδουν από τότε τα τρία αυτά έργα και όλοι οι νεότεροι εκδότες. Εμείς θα έχουμε την ευκαιρία να κά­ νουμε λόγο για τα δύο πρώτα από τα τρία αυτά έργα στον πέμπτο, τον τελευταίο τόμο της δικής μας έκδο­ σης - γ ι α λόγους, βέβαια, προφανείς. Ο λόγος μας για το Περί νούσων Δ. εντάσσεται, από κάποια άποψη, λο­ γικότερα στον παρόντα τόμο. παιδιού

32-57"

Το Περί νούσων Δ. αποτελείται λοιπόν από 2 6 κεφά­ λαια, και ο λόγος σ' αυτό είναι κυρίως για τη σύσταση του ανθρώπου από τέσσερεις χυμούς, στους οποίους έ­ χουν, στην πραγματικότητα, την αρχή τους και όλες οι-αρρώστιες (με εξαίρεση, φυσικά, τα άπό βίης νοσή­ ματα): ποιους δρόμους ακολουθεί η σκέψη του συγγρα­ φέα κατά την πραγμάτευση του θέματος αυτού, ο α­ ναγνώστης θα έχει την ευκαιρία να το παρακολουθή­ σει στη συνέχεια. Και είναι, αληθινά, πολύ ενδιαφέ­ ρουσα στο σύνολο της η σκέψη του συγγραφέα μας. Ε­ μείς ας σημειώσουμε από τώρα ότι στη θέση των γνωστών μας, παραδοσιακότερων στον χώρο της ιπ­ ποκρατικής ιατρικής, τεσσάρων χυμών (που ήταν το αίμα, το φλέγμα, η μαύρη και η κίτρινη χολή) , ή στη 1

ι. Βλ. π.χ. στον 2ο τόμο της έκδοσης μας το κεφ. 4 του έργου Περί φύσιος άνθρωπου·' εκεί και τα σχόλια 11 και 12. 388


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

θέση των δύο χυμών, του φλέγματος και της χολής, που είδαμε στα νεότερα από τα κνιδιακής προέλευσης έργα της Ιπποκρατικής συλλογής, εδώ, στο Περί νού­ σων Δ , ο λόγος είναι πάλι για τέσσερεις χυμούς, που τη φορά όμως αυτή είναι το αίμα, το φλέγμα, η χολή και το νερό, κάτι που, όπως υποδείχθηκε, μπορεί να υποδηλώνει επίδραση διδασκαλιών της ιατρικής σχο­ λής του Κρότωνα. Το έργο πρέπει να ανήκει στο τέλος του 5 ου ή τις αρ­ χές του 4ου αι. π . Χ . 2

2. Βλ. παραπάνω, σ.172. 389


ΕΙΔΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Είναι αυτονόητο ότι ο αναγνώστης θα βρει μεγάλη βιβλιογραφική βοήθεια στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοηθήματα που αναγράφονται στις σελίδες 32-35 ( ϊ ) του- πρώτου τόμου της έκδο­ σης μας. Χρήσιμη επίσης βοήθεια θα του προσφέρει η βιβλιογραφία που μνημονεύθηκε παραπάνω στη σ. 157 ?· Εκτός από την έκδοση του ϋΐίτέ. ο αναγνώστης έχει πλέον στη διάθεση του την έκδοση του Κ. ]ο1γ στη σειρά «1,65 Βεΐΐεδ ΕείίΓεδ» (Ρ&τίδ 1970, με- γαλλική μετά­ φραση, εισαγωγή και πολύτιμα σχόλια) και το υπόμνημα του Ε. Μ. Εοηίε (ΒεΓίίη/ Νε\ν Υοή. Ι 9 8 Ι ) . α-

ε

Ο ΡΓεάηαη, ΗίρροΜΓαήχώβ

ΌηΐβνχίίώΜηοβη, Βει:1ίη ι δ 9 9 ·

Ο. Κε^εηΒο^εη, Είηε ΡοΓδςηηη^δίηείηοάε αηΐ&εΓ Ναΐαηνίδδεηδοΐιαίΐ, ΟμβΙΙβη ηηά Ξίηάΐβη ΐζΐίΥ Οβχώίώΐβ άβν Μαϊύβ?καή& I, 2 (ΐ93°) (τώρα και στο: ΚΙβίηβ Ξώήββη, ΒεΓίίη Μύηοηεη 1961). Ε. ΒοπΓ§εγ, Ούϊβτναήοη βί βχρέήβηοβ ώβ^ Ιβ$ τηβάβάης άβ Ια ΟοΙΙβοήοη Μρροοταή^Ηβ^ Ραπδ 1953· \ΣΚ ΚαηΙεηΒεΓ^, Οίε ζείίΙΜιε Κείηεηίοΐ^ε άεΓ δοηπίίεη περί γονής, περί φύσιος παιδιού χχηά περί νούσων 4 ιιηά ίΙίΓε Ζιΐδ&ηιηιεη§ε1ιΟΓί§]νείΐ: ΗβΓ?κβΐ 83 ( ι 9 5 5 ) · 3

390


ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

391


32

Τοΰ ανθρώπου

μελέων

ές τήν γένεσιν

του ανδρός καϊ τής γυναικός

και ές τάς μήτρας γενομένου

τής γυναικός

σώματι,

φύσις ανθρωποειδής

έγένετο

άφ' ών αί νοΰσοι γίνονται,

νουσήματά

γίνεται'

καϊ ΰδρωφ,

ζώο ν έγένετο, ύγιηροΰ

καϊ άπό

χρόνου

έξ αύτέου.

ές τό σπέρμα

συνέρχεται,

καϊ

τούς τοκήας τοσαύτας

έν τω σώματι

392

δέ Έχει

ιδέας υγρού έν τω βίης αίμα, ούκ

επειδή τό

ιδέας υγρού

έωυτω.

δέ όκως έν εκάστη τουτέων

καϊ έλάσσω

σπέρμα

όκόσα μή άπό

τούτων

τε καϊ νοσερού έχει έν

Άποφανέω πλείω

κατά

τό

τών

αύται δέ αί ίδέαι είσϊ φλέγμα,

ουδέ άσθενέστατον

ελάχιστον

έλθόν

πεσόν έπάγη'

δέ και ή γυνή καϊ ό άνήρ τεσσάρας

χολή

άπό πάντων

γίνεται,

τών ιδεών καϊ καϊ ύπό

τού-


ι (32) Το σπέρμα, που οδηγεί στη γένεση ενός αν­ θρώπου, ξεκινάει από όλα τα μέρη του σώματος του ά­ ντρα και της γυναίκας, και όταν φτάσει στη μήτρα, ε­ κεί πήζει· ύστερα από κάποιον χρόνο προκύπτει από αυτό μια κανονική ανθρώπινη ύπαρξη. Και η γυναίκα και ο άντρας έχουν μέσα στο σώμα τους τέσσερα είδη υγρού* σ' αυτά έχουν την αρχή τους οι αρρώστιες, όσες φυσικά δεν προκαλούνται από βία. Τα είδη αυτά είναι το φλέγμα, το αίμα, η χολή και το νερό. Και από τα τέσσερα αυτά είδη συνδυάζονται στο σπέρμα ποσότη­ τες που δεν είναι ούτε ελάχιστες ούτε ασθενέστατες, και όταν το ζωντανό ον γεννιέται, έχει μέσα του τόσα είδη υγιούς και νοσηρού υγρού όσα και οι γονείς του. Ε γ ώ λοιπόν θα εξηγήσω τι συμβαίνει και το καθένα από τα είδη αυτά περισσεύει ή λιγοστεύει στο σώμα 393


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ του νοσέουσι, καϊ δτι αί νούσοι κρίνονται σησιν ήμέρησι, καϊ τίνες άρχαϊ κοΐα αύτέων

εν τήσι

τών νούσων είσι, και ό-

έκαστη έν τω σώματι

έργασμένη

σον επάγει, και ύπό τοΰ τό ρίγος πυρετώδες διά τι τό πΰρ επιπίπτει 33 Έθέλω

πρώτον

αίμα και ό ύδρωφ και τό φλέγμα γίνεται,

άπό τών βρωμάτων

τοιωδε' ή κοιλίη

τος τηκομένου. ώνχωρέει

σώματος

πηγή σπλήν,

έστι,

τρόπω

άπό τοΰ

έ-

σώμα­ άφ'

ές τό σώμα, έπήν αύται

άπό

άπό

έλκει δέ και αυτό τό σώμα,

τω δέ φλέγματι

τέσσαρες τουτέοισίν

ελάσσονα

πηγή έστι πλέη

πηγαϊ

τό

τέσσαρες,

τι έχγ) έν έωυτή'

τη δέ χολητό

και

και

και

και αύται έπήν κενώνται,

έπαυρίσκονται'

πήν ή κοιλίη

πλέονα

πάντων

Είσι δέ καϊ άλλαι

λάβωσι,

γίνεται,

πώς ή χολή

έπαυρίσκεται

τούτων έκαστον

τής κοιλίης

νοΰ-

και τών πομάτων

τω σώματι

οΰσα' κενεή δέ γενομένη

τήν

αυτό.'

μετ'

δέ άποφήναι

περισ-

χωρίον είσι πηγαι

τω μέν δή αίματι ή κεφαλή,

έ­

ή καρδίη

τω δέ ΰδατι

ό

τό έπι τω ήπατι. Αύται αί άνευ τήςκοιλίης'

ων δέ είσι κοιλόταται

ή κεφαλή και ό σπλήν'

γάρ έν αύτω πλείστη

έστιν' άλλά

39 Α

τοΰ

τουτέεύρυχωρίη

περι τούτου όλίγω

ύ-


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

—πράγμα που κάνει τους ανθρώπους να αρρωσταί­ νουν επίσης ότι οι αρρώστιες κρίνονται στις περιττές μέρες* ακόμη ποιες είναι οι αρχικές αιτίες των ασθε­ νειών και τι προκαλώντας η καθεμιά τους στο σώμα του ανθρώπου παράγει την αρρώστια* ποια είναι η αι­ τία του πυρετώδους ρίγους και γιατί εμφανίζεται πυ­ ρετός ύστερα από αυτό. 2 (33) Θα εξηγήσω λοιπόν πρώτα πώς η χολή, το αίμα, το νερό και το φλέγμα περισσεύουν ή λιγοστεύ­ ουν στο σώμα. Αυτό γίνεται από τις τροφές και τα πο­ τά, με τον ακόλουθο τρόπο: Η πηγή όλων είναι η κοι­ λιά, όταν είναι γεμάτη* όταν όμως αδειάσει, τότε αν­ τλεί από το σώμα, το οποίο τήκεται. Υπάρχουν και άλλες τέσσερεις πηγές, από τις οποίες καθένας από τους χυμούς αυτούς φτάνει στο σώμα, όταν αυτές αν­ τλήσουν από την κοιλιά* όταν όμως είναι κενές, αν­ τλούν από το σώμα, που κι αυτό επίσης αντλεί, όταν η κοιλιά έχει μέσα της κάτι. Για το αίμα λοιπόν πηγή είναι η καρδιά, για το φλέγμα το κεφάλι, για το νερό η σπλήνα και για τη χολή η συγκεκριμένη θήκη πάνω στο ήπαρ. Αυτές εί­ ναι οι τέσσερεις πηγές τους, αν δεν λογαριάσουμε την κοιλιά. Από αυτές, πάλι, οι πιο κοίλες είναι το κεφά­ λι και η σπλήνα* εκεί, πράγματι, ο χώρος είναι ευρύ­ τερος -αυτό όμως θα το εξηγήσω καλύτερα λίγο πιο 395


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ στερον

άποφανέω

τοΐσι βρωτοΐσι λώδεός

κάλλιον.

τη μέν πλέον,

φέρει τά έσθιόμενακαι ην' καϊ ταΰτάμοι ό άνθρωπος,

τη δέ έλασσον' αλλήλων

ές τοΰτο εϊρηται. Έπήν

πάσι καϊ

καϊ αί πηγαϊ

φλεβών

άπό τής κοιλίης, τω σώματι,

καϊ

φλε-

διότι καϊ

δια­

ές τήν

ύγιεί-

δέ φάγη ή πίη

τών

ή όμοΐη ίκμάς τήν όμοίην,

καϊ

ώσπερ επί τών φυτών έλκει

άπό

όμοίην.

γάρ ώδε ή γή έν έωυτή

παρέχει

Όκόσα

έλκουσι

τής

διά

τής γής ή όμοΐη ίκμάς τήν

καϊ άναρΐθμους.

έν χο-

έλκει τό σώμα ές έωυτό έκ τής κοιλίης

της είρημένης,

34 Έχει

ένεστι

καϊ αίματώδεος

πινόμενα

ίκμάδος

διαδίδωσι

δέ και τόδε ώδε'

καϊ τοΐσι ποτοΐσιν

τι καϊ ύδρωποειδέος

γματώδεος,

κμάδα

Έχει

δυνάμιας

γάρ έν αύτη φύεται,

παντοίας πάσιν

όμοίην έκάστω, οίον καϊ αυτό τό

νον αύτω όμοίην κατά ξυγγενές

έχει, καϊ έλκει

ί-

φυόμεέκαστον

άπό τής γής τροφήν, οίον περ καϊ αυτό έστι' τό τε γάρ ρόδο ν έλκει άπό τής γής ίκμάδα αυτό δυνάμει ίκμάδα τάλλα

έστι, καϊ τό σκόροδον

τοιαύτην, πάντα

τοιαύτη ν, οίον περ καϊ έλκει άπό τής

οίον περ καϊ αυτό δυνάμει

τά φυόμενα

εστί, καϊ

έλκει έκ τής γής καθ'

396

γής

έωυτό


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

κάτω. Ιδού τώρα τι ακριβώς συμβαίνει: Σε όλες τις τροφές και σε όλα τα ποτά υπάρχει κάτι από χολή, νερό, αίμα και φλέγμα -σε ορισμένα σε μεγαλύτερη και σε άλλα σε μικρότερη ποσότητα* αυτός είναι και ο λόγος που αυτά που τρώμε και αυτά που πίνουμε δια­ φέρουν μεταξύ τους από την πλευρά της επίδρασης τους στην υγεία μας -και γι' αυτό όμως το θέμα αρ­ κετά προς το παρόν τα όσα είπα. Ό τ α ν ο άνθρωπος έχει φάει ή έχει πιει, αφενός το σώμα αντλεί από την κοιλιά την υγρασία που είπαμε και αφετέρου αντλούν οι πηγές από την κοιλιά μέσω των φλεβών - τ ο κάθε υγρό αντλεί το όμοιο του- και τη διανέμουν στο σώμα, ακριβώς όπως και στην περί­ πτωση των φυτών, που ο κάθε χυμός αντλεί από τη γη τον όμοιο του χυμό. 3 (34) Η γη έχει, πράγματι, μέσα της αναρίθμητες κάθε λογής ιδιότητες. Σε καθένα από αυτά που φυ­ τρώνουν μέσα της παρέχει -σε όλα τους- υγρασία ό­ μοια με αυτήν που το ίδιο έχει μέσα του εκ γενετής, και το καθένα τους παίρνει από τη γη για τροφή ό,τι ακριβώς είναι και το ίδιο. Η τριανταφυλλιά π.χ. παίρ­ νει από τη γη τον χυμό που είναι μέσα στη γη ίδιος με τον δικό της, το σκόρδο παίρνει από τη γη χυμό ίδιον με τη δική του ιδιότητα, γενικά όλα τα φυτά παίρνουν από τη γη - τ ο καθένα τους- τον ίδιο με τον δικό τους 397


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

έκαστον' εί γάρ μή τοΰτο ούτως είχεν, ουκ άν έγΐνετο τά φυόμενα όμοια τοΐσι σπέρμάσιν. Ότω δέ τών φυομένων έν τή γή ίκμάς κατά συγγένειαν τοΰ δέοντος πολλω πλέων έστι, νοσέει έκεΐνο τό φυτόν' ότω δέ έλάσσων τοΰ καιροΰ, έκεΐνο αύαΐνεται. "Ην δέ έξ αρχής μή ένή ίκμάς τω φυτω, ήν έλκει κατά τό συγγενές, ούδ''άνβλαστήσαι δύναιτο' παρέχει δέ νοηθήναι ότι, εί μή έχει ίκμάδα κατά φύσιν τό φυτόν, ού βλαστάνει τήν άρχήν' ή γάρΊωνΐη χωρη και ή Πελο­ πόννησος τοΰ ηλίου και τών ώρέων ού κάκιστα κέεται, ώστε δύνασθαι έξαρκέειν τοΐσι φυομένοισι τον ήλιον' άλλ 'όμως ού δυνατόν, πολλών ήδη πειρασαμένων, ου­ τε ένΊωνίγ] ουτε έν Πελοποννήσω σίλφιον φΰναι' έν δέ τή Αιβύτ} αύτόματον φύεται' ού γάρ έστιν ούτε έν'Ιωνΐϊ] ούτε έν Πελοποννήσω ίκμάς τοιαύτη, ώστε τρέφειν αυ­ τό. Ότι δέ πολλά και άλλα, όσα τοΰ ήλιου έξαρκέοντος αί χώραι ού δύνανται τών θεραπευμάτων τρέφειν, άλλαιδέ φύουσιν αύτόμαται, παρέχει και τοΰτο σκέφασθαι

398


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

χυμό. Αν δεν ήταν έτσι το πράγμα, τα φυτά δεν θα γί­ νονταν ίδια με το σπέρμα τους. Αν για ένα φυτό ο συγγενής μέσα στη γη χυμός εί­ ναι πολύ μεγαλύτερης ποσότητας από αυτήν που του χρειάζεται, το φυτό αυτό αρρωσταίνει* αν ο χυμός εί­ ναι λιγότερος από το κανονικό, το φυτό ξεραίνεται. Αν από την αρχή δεν υπάρχει ο συγγενής χυμός που το φυτό θα μπορούσε να πάρει από τη γη, το φυτό δεν μπορεί καν να φυτρώσει -και δεν είναι, βέβαια, καθό­ λου δύσκολο να καταλάβουμε ότι, αν δεν υπάρχει η ο­ ρισμένη από τη φύση υγρασία, το φυτό δεν μπορεί καν να φυτρώσει: η Ιωνία και η Πελοπόννησος δεν βρίσκο­ νται σε άσχημη, ενσχέσει με τον ήλιο και τις εποχές, θέση και, επομένως, μπορούν να προσφέρουν στα φυ­ τά την απαραίτητη ηλιοφάνεια, και όμως δεν είναι δυ­ νατό -και δεν είναι καθόλου λίγες οι δοκιμές που έγι­ ναν ως τώρα- να φυτρώσει σίλφιο είτε στην Ιωνία εί­ τε στην Πελοπόννησο* στη Λιβύη όμως το σίλφιο φυ­ τρώνει από μόνο του* ο λόγος είναι ότι στην Ιωνία δεν υπάρχει, ούτε στην Πελοπόννησο, ο κατάλληλος για να το θρέψει χυμός. Το ότι, πάντως, υπάρχουν και πολλά άλλα φυτά με θεραπευτικές ιδιότητες, που κά­ ποιοι τόποι δεν μπορούν, παρά την επαρκή ηλιοφά­ νεια τους, να τα θρέψουν, ενώ σε κάποιους άλλους τό­ πους φυτρώνουν από μόνα τους, μπορεί να γίνει κα399


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δ μέλλω έρέειν, όκόσον χώρος χώρου κάρτα πλησιάζων διαφέρει ες τήν ήδυοινίην του ηλίου ομοίως έξαρκέοντος' ένθα μεν γάρ τής γής ίκμάς εστίν ήτις τον οίνον η­ δύ ν παρέξει, ένθα δέ ού. Έστι δέ και άγρια φυόμενα έν χω ρ ίω ούκ ολίγα, μεταρθέντα δέ όκόσον όργυιήν, ούκ άν εύροις έτι φυόμενα' ού γάρ έχει ήγήμεταρθέντι τοιαύτην ίκμάδα οΐην τοίσιν άγρίοισι φυτοΐσιν εκείνη παρέσχεν. Έστι γάρ αύτοϊσι τά μέν ίωδέστερα, τά δέ υ­ γρότερα, τά δέ γλυκύτερα, τά δέ ξηρότερα, τά δέ τρηχύτερα, άλλα δ' άλλως έχει μυρία' μυρίαι γάρ έν αύτη δυνάμιές είσι, και διά ταύτα τά γένεα έκ τής γής πρώ­ τον ουδέν έτερον έτέρω δμοιον έφυ, δ τι μή συγγενές. "Αγρια δέμοι δοκέει ταύτα πάντα είναι' άνθρωποι δέ αυτά ημέρωσαν εργαζόμενοι καρποφορέειν κατά τό σπέρμα έκαστον' έλκει γάρ έκ τής γής ή όμοίη ίκμάς τήν όμοίην, καϊ τούτοισιν αύζεται καϊ τρέφεται, καϊ ού-

4οο


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

τανοητό και από την ακόλουθη παρατήρηση* πόσο δηλαδή δύο τόποι πολύ κοντινοί ο ένας στον άλλον διαφέρουν μεταξύ τους στη γλυκύτητα του κρασιού, παρόλο ότι και στους δύο υπάρχει ικανοποιητική η­ λιοφάνεια* ο λόγος είναι ότι στον έναν υπάρχει στη γη ο χυμός που θα κάνει γλυκό το κρασί, στον άλλον δεν υπάρχει. Ό π ω ς υπάρχουν και πολλά φυτά που φυ­ τρώνουν άγρια σε έναν τόπο, που αν τα μεταφυτέψεις όμως σε απόσταση μιας οργιάς, θα διαπιστώσεις ότι εκεί πια δεν ευδοκιμούν ο λόγος είναι ότι το καινούρ­ γιο χώμα δεν προσφέρει στο μεταφυτεμένο φυτό τον χυμό που το προηγούμενο χώμα παρείχε στα άγρια φυτά. Ορισμένα μέρη προσφέρουν, βλέπεις, σ' αυτά πολύ δηλητηριώδεις, άλλα πολύ υγρούς, άλλα πολύ γλυκούς, άλλα πολύ ξηρούς, άλλα πολύ σ��υφούς χυ­ μούς και άλλα χυμούς με χιλιάδες άλλες ιδιότητες, α­ φού η ίδια η γη έχει μέσα της χιλιάδες ιδιότητες —και είναι αυτή η ποικιλία που έκανε ώστε κανένα φυτό να μη γεννηθεί ίδιο με κάποιο άλλο φυτό, εκτός κι αν ή­ ταν του ίδιου είδους. Η γνώμη μου είναι ότι όλα αυτά ήταν άγρια και ότι οι άνθρωποι τα εξημέρωσαν και, με τον κόπο τους, τα έκαναν να δίνουν καρπούς το καθένα ανάλογα με τον σπόρο του* γιατί ο κάθε χυμός αντλεί από τη γη τον ίδιο χυμό και με αυτούς τρέφεται και μεγαλώνει* κα40ΐ


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δέν έτερον έτέρω όμοιόν έστι τών φυομένων, ουτε ΐσην ουτε όμοίην έκ τής γής ίκμάδα έλκον.Έλκει δέ έκαστον τών φυομένων βρωτών τε και ποτών ές έωυτό πολλάς δυνάμιας άπό τής γής' έν παντι δέ έστι τι φλεγματώδεος και αίματώδεος' ανάγκην ούν τωδε προσηγαγόμην, δτι άπό τώνβρωμάτων και τών ποτών ές τήνκοιλίην χωρεόντων έλκει τό σώμα κατά τάς πηγάς ας ώνόμασα, ή όμοίη ίκμάς τήν όμοίην διά φλεβών.

402


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

νένα φυτό δεν είναι ίδιο με ένα άλλο φυτό, αφού δεν α­ ντλεί από τη γη ούτε ίσον σε ποσότητα ούτε τον ίδιο χυμό. Κάθε φυτό που το χρησιμοποιούμε ως τροφή ή ως ποτό έχει από τη γη πολλές ιδιότητες, και σε κα­ θένα από αυτά υπάρχει κάτι το φλεγματώδες ή το αιματώδες. Έτσι οδηγήθηκα στο υποχρεωτικό συμπέ­ ρασμα ότι από τις τροφές και τα ποτά που φτάνουν μέσα στην κοιλιά μας το σώμα αντλεί χυμούς μέσω των πηγών που ανέφερα, και ότι ο κάθε χυμός αντλεί τον ίδιο χυμό μέσω των φλεβών. 4 (35) Προέλευση του φλέγματος στο σώμα. Αύξηση του από τις τροφές και τα ποτά. 5 (36) Προέλευση της χολής στο σώμα. Αύξηση της από τις τροφές και τα ποτά. 6 (3 7) Προέλευση του νερού στο σώμα. Αύξηση του από τα ποτά. 7 (3 δ) Προέλευση του αίματος στο σώμα. Αύξηση του από τις τροφές και τα ποτά. [Αξιοσημείωτη είναι στην ενότητα αυτή η φράση « στερεόν τε γάρ χρήμα και πυκνόν έστιν ή καρδία, και διά τοΰτο ού πο-

νεΐ»{- η καρδιά είναι ένα όργανο στερεό και πυκνό* αυτός είναι και ο λόγος που δεν υποφέρει). Με την ίδια σχεδόν μορφή η φράση θα επαναληφθεί και παρακάτω (κεφ. 9 4θ): « ή καρδίη στερεή και πυκνή έστιν, και διά τοΰτο νόσημα

έν τη καρδίτ} ουδέν γίνεται» (=η καρδιά είναι στερεή και συ-

403


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

39 "Ας δε πηγάς ώνόμασα, αύται τώ σώματι, όκόταν πλήρεες έωσιν, άει έπιδιδόασιν' όκόταν δε κεναί, περιίστανται άπ'αύτοϋ' ούτω δε και ή κοιλίη ποιέει.Έχει γάρ ούτως ώσπερ εί τις ές χαλκεΐα τρία καϊ πλείονα ΰδωρ έγχέας και συνθεις ώς έπι όμαλωτάτου χωρίου και συναρμόσας ώς κάλλιστα διαθείη, αυλούς έναρμόσας ές τά τρυπήματα, και έγχέοι ήσυχη ές εν τών χαλκείων ΰδωρ μέχρις ου έμπλησθή άπό τοΰ ύδατος πάντα" άπό γάρ τοΰ ενός ρεΰσεται ές τά έτερα χαλκεΐα μέχρις δτου και τά άλλα έμπλησθή' έπήν δέ πλήρεα γέ­ νηται τά χαλκεΐα, ήν τις άπό τοΰ ενός άπαρύση τοΰ ΰ-

404


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ μπαγής· αυτός είναι και ο λόγος που δεν προσβάλλεται α­ πό καμιά αρρώστια). Ό π ω ς έχει ήδη υποδειχθεί, πρόκειται προφανώς για μια λαϊκή δοξασία, που την ξαναβρίσκουμε και στον Αριστοτέλη -εκεί και με την εξήγηση της (Περί ζώ­ ων μορίωνΥ 4- 667 Α 32 εξ.): «Η καρδιά είναι το μόνο από τα σπλάχνα -γενικά από τα μέρη του σώματος- που δεν παρουσιάζει καμιά σοβαρή πάθηση. Το πράγμα είναι ευεξή­ γητο: τα υπόλοιπα μέρη του σώματος εξαρτώνται από την καρδιά* αν λοιπόν έπασχε αυτό το σημαντικό όργανο, από πού θα είχαν βοήθεια τα υπόλοιπα μέρη του σώματος;». Εν πάση περιπτώσει από την πίστη αυτή των γιατρών πρέπει να εξηγείται το γεγονός ότι δεν έχουμε ιδιαίτερη ασχολία τους με την παθολογία της καρδιάς.]

8 (39) Οι πηγές, όπως τις είπα, τροφοδοτούν συνε­ χώς το σώμα, όταν είναι γεμάτες· όταν είναι άδειες, α­ ντλούν από αυτό* το ίδιο κάνει και η κοιλιά. Συμβαί­ νει δηλαδή αυτό που θα συνέβαινε αν έχυνε κανείς νε­ ρό σε τρία ή και περισσότερα χάλκινα δοχεία που θα τα είχε τοποθετήσει σε όσο γίνεται πιο ομαλή επιφάνεια και θα τα είχε συνδέσει μεταξύ τους όσο γίνεται καλύ­ τερα, περνώντας σωλήνες στις τρύπες, και ύστερα θα έρριχνε λίγο λίγο το νερό στο ένα από τα δοχεία αυτά, ώσπου να γεμίσουν όλα με νερό· το νερό θα τρέξει, πράγματι, από το ένα στα άλλα δοχεία, ώσπου να γε­ μίσουν και εκείνα· και όταν τα δοχεία θα είναι πια γε­ μάτα, αν κανείς τραβήξει νερό από το ένα, το νερό ρέ405


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δατος, ανταποδώσει οπίσω ρέον τό ύδωρ ες τό εν χαλκεΐον, και κενεά εσται τά χαλκεΐα πάλιν ώσπερ και έδέξατο. Ούτω δή και εν τω σώματι έχει' έπήν γάρ ές τήν κοι­ λίη ν πέση τά βρώματα και τά ποτά, έπαυρίσκεται τό σώμα άπό τής κοιλίης και πληρούται συν τήσι πηγήσιν' έπήν δέ ή κοιλίη κενώται, άποδίδοται αύθις οπίσω ή ίκμάς, ώσπερ και έπεδέξατο έκ τών άλλων τό εν χαλκεΐον. Φλέβες τε γάρ είσι διά παντός τοΰ σώματος τεί­ νουσαι, αί μέν λεπτότεραι, αί δέ παχύτεραι, πολλά ι και πυκνάί' αύται δέ, μέχρις ού άν ζώγ} ό άνθρωπος, άνεωγασι καϊ δέχονται τε και άφιάσι νέον ύγρόν' έπήν δέ άποθάνη, συμμύουσι και γίνονται λεπταί. Μέχρι μέν ούν ζώγ] ό άνθρωπος, έπαυρίσκεται μέν τό σώμα άπό τής κοιλίης, έπήν τι έχη έν έωυτή' έπαυρίσκονται δέ αί πηγαι και πιμπλάμεναι διαδιδόασι τω σώματι' εί γάρ. τό σώμα μή έλκοι άπό τής ίκμάδος τής κοιλίης, άλλ' αί πηγαι μόναι, ή ές τό σώμα μή έδίδοσαν, ούκ άν είχε τό σώμα τροφή ν άρκέουσαν, άλλά ε­ λάσσονα. Αί δέ πηγαι αύται εί μή ήσαν, έσθίοντες άν και πίνοντες ούκ άν διεγινώσκομεν άτρεκέως, ούτε δ τ ι ήδυ έστιν ουτε δ τι αηδές, κατά ανάγκην τοιήνδε ήν μέλλω έρέειν. Ταύτα τά χωρία, άτε μικρότερα εόντα

4θ6


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

οντάς θα γυρίσει πίσω πάλι σ' αυτό το δοχείο, και τα δοχεία θα αδειάσουν με τον ίδιο τρόπο που γέμισαν. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και στο σώμα. Μόλις, πράγματι, οι τροφές και τα ποτά βρεθούν μέσα στην κοιλιά, το σώμα αντλεί από την κοιλιά και γεμίζει -μαζί και οι πηγές. Όταν η κοιλιά αδειάζει, γυρίζει πάλι πίσω ο χυμός, ακριβώς όπως το ένα δοχείο δέ­ χτηκε το νερό από τα άλλα. Γιατί υπάρχουν φλέβες που διατρέχουν όλο το σώμα, άλλες πιο λεπτές και άλλες πιο χοντρές, πολλές και πυκνές· όσο ο άνθρω­ πος είναι ζωντανός, οι φλέβες αυτές είναι ανοιχτές, δέ­ χονται και αποδίδουν νέο χυμό· όταν ο άνθρωπος πε­ θαίνει, οι φλέβες κλείνουν και γίνονται λεπτές. Όσο ο άνθρωπος είναι ζωντανός, το σώμα αντλεί α­ πό την κοιλιά, εφόσον υπάρχει μέσα της κάτι* α­ ντλούν επίσης και οι πηγές, και όταν γεμίζουν, το δια­ νέμουν στο σώμα. Αν το σώμα δεν αντλούσε από τον χυμό της κοιλιάς και αντλούσαν μόνο οι πηγές, ή αν αυτές δεν τροφοδοτούσαν το σώμα, το σώμα δεν θα είχε αρκετή τροφή, αλλά λιγότερη. Αν, πάλι, οι πηγές αυτές δεν υπήρχαν, δεν θα ήμασταν σε θέση να ξεχω­ ρίσουμε με βεβαιότητα, όταν τρώμε ή όταν πίνουμε, ούτε τι είναι ευχάριστο ούτε τι είναι δυσάρεστο στη γεύση, και αυτό για τον εξής υποχρεωτικό λόγο: Τα όργανα αυτά, επειδή είναι αρκετά μικρά και βρίσκο407


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

καϊ ένδοθεν τοΰ άλλου σώματος, άεϊ καϊ προ του έσάσαι έκαστον κατά τήν έωυτοΰ δύναμιν ερμηνεύει τω άλλω σώματι τών έσθιομένων και πινομένων δ τι χολώδες έστι και δ τι φλεγματώδες και δ τι αίματώδες και δ τι ύδρωποειδές. Τούτων γάρ ήμΐν δ τι άν έκαστον πλεϊον τοΰ καιρού γίνηται και έν τοΐσι ποτοΐσι και έν τοΐσι βρωτοΐσι, κείνα ουδέ ηδέα γίνεται' άσσα δέ χατίζει μά­ λιστα κατά ταύτα, κείνα ηδέα έστιν. Εί δέ βρωτών και ποτών ένδεήσεταί τις, κατά τούτο καϊ τό σώμα ελκύσει άπό τών πηγέων τέως και τό υ­ γρό ν έλασσον τοΰ καιρού γένηται' τότε ίμείρεται ό άν­ θρωπος ή φαγέειν ή πιέειν τοιούτον, ό τι τήν μοίρην ε­ κείνη ν έπιπλήσει και ίσώσει τήσιν άλλησι'και διά τοΰτο βεβρωκότες πολλά ή πεπωκότες, έστιν δτε ίμειρόμεθα ή βρωτοϋ ή ποτού, και άλλο ουδέν άν ήδέως φάγοιμεν, εί μή δ τι ίμειρόμεθα' έπήν δέ φάγωμεν καϊ ίσωθή ή ίκμάς κατά τά άνυστά έν τήσι πηγήσι και έν τω σώματι, τότε οι πέπαυται ό ίμερος. Καϊ ταύτα μέν ές τούτο μοι εΐρηται.

4θδ


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

νται βαθιά μέσα στο σώμα, στέλνουν ασταμάτητα στο υπόλοιπο σώμα - τ ο καθένα, βέβαια, κατά τη δική του αρμοδιότητα- και, πάντως, προτού το ίδιο το σώμα αντιληφθεί οτιδήποτε, το μήνυμα τι από αυτά που τρώμε ή πίνουμε είναι χολώδες ή φλεγματώδες ή αιματώδες ή υδατώδες. Γιατί αν ένας, οποιοσδήποτε, από τους χυμούς αυτούς υπάρχει μέσα στα ποτά και στις τροφές μας σε ποσότητα μεγαλύτερη από την κα­ νονική, αυτά δεν είναι πια ευχάριστα στη γεύση* αντί­ θετα, όσα παρουσιάζουν σημαντική έλλειψη σ' αυτά, είναι ευχάριστα στη γεύση. Αν όμως κάποιος δεν έχει μέσα του ποτά και τροφές, το σώμα του θα αντλήσει από τις πηγές, ώσπου το υ­ γρό να γίνει λιγότερο από το κανονικό* εκείνη τη στιγμή ο άνθρωπος αισθάνεται πια την επιθυμία να φάει ή να πιει ό,τι θα κάνει τη συγκεκριμένη πηγή να γεμίσει και να ρθει σε ισορροπία με τις άλλες. Αυτός είναι και ο λόγος, που έχοντας φάει ή έχοντας πιει πο­ λύ, αισθανόμαστε μερικές φορές την επιθυμία να φάμε ή να πιούμε κάτι συγκεκριμένο, και δεν μπορούμε να φάμε ή να πιούμε τίποτε άλλο με ευχαρίστηση παρά μόνο αυτό που επιθυμούμε* και όταν το έχουμε φάει και ο χυμός έχει έρθει κατά το δυνατό σε ισορροπία στις πηγές και στο σώμα, τότε η επιθυμία παύει πια να υπάρχει. Αυτά είχα να π ω για το θέμα αυτό. 409


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

41 Έθέλω δέ άποφήναι κάλλιο ν, δκως εκάστη ταύτης τής ίκμάδος έν τω σώματι έλάσσων γίνεται. Τέσσαρα μέν δή υγρά έόντα απέδειξα τον άνθρωπον σινεόμενα, τεσσάρας δέ σφι πηγάς' τέσσαρα δέ σφι λέγω είναι, οίσι ν άποκαθαίρεται ό άνθρωπος τούτων έκαστον' ταύτα δέ έστι τό τε στόμα και αί ρίνες και ό άρχος και ή ούρήθρη. Καϊ έπήν τις πλείων γένηται τής ίκμάδος τής πονεούσης, ήν άποκαθαίρηται ό άνθρωπος ταύτη, ουδεμία μιν νου σος πιέζει άπό ταύτης" και ήν ή κοιλίη μή πλήρης ή, τηκομένου του σώματος, άπό τής ίκμάδος καταρρέει ές αυτήν και έξω έρχεται κατά τι τών χωρίων τούτων, και διά ταύτα τό ύγρόν έλασσον γίνεται έν τω σώματι. Τό γάρ σώμα, ώσπερ μοι και πρότερον είρηται, τη κοιλίη έπιδιδοί, έπήν κενεή έη, και έπαυρίσκεται, έπήν πλήρης έη, άπ' αυτής. Ταύτα δέ μοι είρηται δκως τε και διότι ελάσσονα γίνεται τά πονέοντα τον άνθρωπον.

4ΐο


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

9 (40) Σ τ η χοληδόχο κύστη φτάνει από τις τροφές και τα πο­ τά μόνο χολή, ενώ το κεφάλι, η καρδιά και η σπλήνα έχουν το μερτικό τους από όλους τους χυμούς.

ΙΟ (41) Θα δώσω τώρα μια λεπτομερειακότερη εξή­ γηση για τον τρόπο με τον οποίο ο καθένας από τους χυμούς αυτούς λιγοστεύει μέσα στο σώμα/Εδειξα ότι υπάρχουν τέσσερεις χυμοί, που μπορούν να κάνουν κακό στον άνθρωπο, και ότι οι πηγές τους είναι τέσσερεις. Λέω λοιπόν ότι υπάρχουν τέσσερεις δρόμοι μέσα από τους οποίους ο άνθρωπος καθαρίζεται από καθέ­ ναν από τους χυμούς αυτούς: είναι το στόμα, η μύτη, ο πρωκτός και η ουρήθρα. Στην περίπτωση που θα υ­ πάρξει περίσσεια ενός από τους βλαπτικούς αυτούς χυμούς, καμιά αρρώστια δεν πρόκειται να τον ταλαι­ πωρήσει από αυτό το γεγονός, αν ο άνθρωπος καθα­ ριστεί μέσα από αυτούς τους δρόμους. Αν η κοιλιά δεν είναι γεμάτη, καθώς το σώμα τήκεται, ένα μέρος του χυμού χύνεται εκεί και βγαίνει έξω από κάποιο από τα μέρη που ανέφερα, και έτσι το υγρό λιγοστεύει στο σώμα. Γιατί όπως είπα πρωτύτερα, το σώμα δίνει στην κοιλιά, όταν αυτή είναι άδεια, και αντλεί από αυτήν, όταν είναι γεμάτη. Αυτά είχα να πω για το πώς και για ποιον λόγο λιγοστεύουν αυτά που κάνουν τον άνθρωπο να υποφέρει. 4ΐι


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

42 Όκως δέ και διά τι ό άνθρωπος υγιαίνει, έρέω.'Ε­ πήν φάγη και πίη και άφίκηται ή ίκμάς ές τό σώμα, τρόπω ώσπερ είρηται μιγεΐσα και τη άλλη τη έν τω σώ­ ματι και τη έν τη πηγή έούση, τη μέν ήμερη ή προσγένηται μένει έν τω σώματι, τη δέ ύστεραίη άλλη οί ίκμάς προσγίνεται. Αύται δύο μέν ήμέραι είσί' δύο δε ίκμάδες έν τω σώματι' τη μέν έτέρη τών ίκμάδωνδύο ήμέραι είσι, τη δέ έτέρη μία. Ημέν δή ύστερη μένει έν τω σώ­ ματι άτε παχεΐα έοΰσα, ή δέ έτέρη πεφθεΐσα ύπό τής θέρμης διακέχυται, και λεπτή γενομένη παραγίνεται έν τη ύστεραίη ήμερη ές τήν κοιλίην, διά παντός τοΰ χρό­ νου έξωθευμένη ύπό τής νέης' έλθοΰσα δέ ές τήν κοιλίην πέσσει τά σιτία έν τω τόπω, και ποιέει τό αίμα άπ'αυ­ τών έν τω σώματι' μείνασα δέ έγένετο ύπό τοΰ χρόνου κάκοδμος. Τη δέ τρίτη ήμερη εξέρχεται

σύν τη κόπρφ

καϊ τω ούρω, πλήθος αυτή έωυτη πάση ίση τε και παραπλησίη και ισόρροπος' και ή ν έωυτής μέρος τι ίη, όμως ή ίκμάς μένει έν τω σώματι κατά λόγον τον είρημένον. Έπιρρέει δέ και τη τρίτη ήμερη τής ίκμάδος άπό τοΰ σώματος έπϊ τήν κοιλίην πλείον και κακοδμότερον τό έπιλειπές γενόμενον ύπό τής έτέρης, καϊ καταφέρει τά

412


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Λ

11 (42) Θα εξηγήσω τώρα πώς και γιατί ο άνθρω­ πος βρίσκεται σε κατάσταση υγείας. Όταν κανείς έχει φάει και έχει πιει και το υγρό έχει φτάσει στο σώμα του, αυτό αναμειγνύεται - μ ε τον τρόπο που είπα- με το άλλο υγρό που υπάρχει στο σώμα και στις πηγές. Τη μέρα που το υγρό φτάνει, αυτό μένει στο σώμα* την άλλη μέρα προστίθεται και άλλο υγρό. Δύο λοι­ πόν μέρες και δύο υγρά μέσα στο σώμα* το ένα βρί­ σκεται εκεί δύο μέρες, το άλλο μία. Το δεύτερο, επει­ δή είναι πηχτό, μένει μέσα στο σώμα, ενώ το άλλο, έ­ χοντας ωριμάσει με την επίδραση της θερμότητας του σώματος, τήκεται* έχοντας γίνει αραιό, φτάνει την άλλη μέρα στην κοιλιά, καθώς σπρώχνεται συνεχώς από το καινούργιο* φτάνοντας στην κοιλιά χωνεύει τις τροφές που βρίσκονται εκεί, και κάνει από τις τροφές αυτές το αίμα του σώματος* μένοντας όμως εκεί γίνε­ ται με τον χρόνο που περνάει κάκοσμο. Την τρίτη μέ­ ρα βγαίνει έξω μαζί με τα κόπρανα και με τα ούρα σε ποσότητα ίση, παρόμοια και ισόρροπη προς την αρχι­ κή. Ακόμη κι αν ένα μέρος του μόνο πάει στην κοιλιά, το υγρό, πάντως, παραμένει μέσα στο σώμα σύμφωνα με τον υπολογισμό που έκανα. Και την τρίτη επίσης μέρα ρέει από το σώμα στην κοιλιά, περισσότερο σε ποσότητα και πιο κάκοσμο, το μέρος του υγρού που είχε αφήσει πίσω του το καινούργιο υγρό, παίρνοντας

413


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

βρώματα πεπεμμένα και δ τι εν τω σώματι νοσερόν ε­ στί, και αύθις συνέρχεται' σημαίνει δέ τό ούρον άλμυρόν έόν ότι και καταφέρει άπό τοΰ σώματος τό νοσερόν. Τά σιτία δέ ές τήν ύστεραίην άει διαχωρέει, ή δέ ίκμάς ές τήν τρίτην. Ούτως ή ύγιείη συμβαίνει γίνεσθαι. Και ταύτα μέν είρηται, όκως τε και διότι ύγιαίνουσιν οι άν­ θρωποι. 50 ../Αρχαίείσι τρεις άφ'ών αί νοΰσοι γίνονται"και μία μέν ήδη είρηται μοι όκοία άσσα εργάζεται έν τω

414


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

μαζί του τις χωνεμένες τροφές και μαζί όποια νοσηρή ουσία υπάρχει στο σώμα, και βγαίνει κι αυτό με τη σειρά του έξω. Το ότι τα ούρα είναι αρμυρά είναι η α­ πόδειξη ότι συμπαρασύρουν μαζί τους και κάθε νοση­ ρή ουσία που υπάρχει μέσα στο σώμα. Οι τροφές εξέρ­ χονται πάντοτε την επόμενη μέρα, ο χυμός τη μεθεπόμενη.Έτσι συντελείται η υγεία. Αυτά είχα να πω για το πώς και γιατί οι άνθρωποι βρίσκονται σε κατάσταση υγείας. 12 (43) Ο χρόνος παρουσίας στο σώμα του χυμού που προέρ­ χεται από τις τροφές δεν μπορεί να είναι μικρότερος των τριών ημερών: ο κύκλος των τριών ημερών είναι απαίτηση της ίδιας της ζωής. 13 (44) Ενοχλήσεις και διαταραχές που προκύπτουν από την υπέρβαση του κύκλου των τριών ημερών στο σώμα. 14 (45) Ερμηνεύεται η μείωση και η αύξηση των χυμών. 15 (4^) Πώς εξηγείται η πτώση του πυρετού. 16 (47) Γιατί ο άρρωστος πεθαίνει στις περιττές μέρες. 17 (4δ) Και τα τραύματα παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη φλεγ­ μονή τους στις περιττές μέρες. ι δ (49) Γενικές παρατηρήσεις για τη γένεση των νόσων (κυ­ ρίως ενσχέσει προς τις κενώσεις).

Τρεις είναι οι αρχικές αιτίες που προκα­ λούν τις αρρώστιες. Για τη μία από αυτές έχω ήδη μι­ λήσει, καθώς και για τις συνέπειες της στο σώμα* ή' 19 (50)...

415


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

σώματι' απέδειξα γάρ δκως τε και διότι, ήν μή άποκαθαίρηται ό άνθρωπος, νοσέει' δευτέρα δέ εστίν ή ν συμβή τά εκ τοΰ ούρανοΰ άνεπιτήδεια καϊ παρά δίαιταν είναι' τρίτη δέ, ήν τι βίαιον προσπέση' βίαιον δέ λέγω είναι και πτώμα και τραΰμα και πληγή ν και ταλαπωρίην και εί τι άλλο έστι τοιούτον. Τούτων δέ τών άρχέων μεγί­ στη έστι βίη, ή ν μεγάλη έη, ήν δέ μικρή, ού μεγίστη' δεύτερη δέ, ήν μή άποκαθαίρηται ό άνθρωπος' τρίτη δέ, ήν τά έκ τοΰ ούρανοΰ άνεπιτήδεια έη προς τήν ύγιείην. Τούτων τοιγαροΰν δει φυλακήν έχειν'... 53 Καϊ τό πΰρ ώδε γεννηθέν γίνεται' τά γάρ πονέοντα προς τό χωρίον στηρίξαντα θερμαινόμενον τό σώμα α­ ναγκάζει ές έωυτό πΰρ δέχεσθαι' και ύπό τοΰ σινεομένου και ύπό τής κοιλίης θερμανθέν έπικρατέει τοΰ άλ-

4ΐ6


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Α

ταν τότε που έδειξα πώς και γιατί αρρωσταίνει ο άν­ θρωπος, αν δεν ενεργείται κανονικά. Δεύτερη αιτία εί­ ναι όταν οι καιρικές συνθήκες είναι ακατάλληλες και αντίθετες προς τον συνήθη τρόπο ζωής. Τρίτη αιτία εί­ ναι αν συμβεί κάτι το βίαιο -λέγοντας «βίαιο» εννοώ πέσιμο, τραυματισμό, σπάσιμο, χτύπημα, μεγάλη κούραση και άλλα παρόμοια. Από τις αιτίες αυτές πρώτη από πλευράς σημασίας είναι η βία, αν αυτή εί­ ναι μεγάλη -αν είναι μικρή, δεν είναι και τόσο σπου­ δαία. Δεύτερη από πλευράς σημασίας είναι αν ο άν­ θρωπος δεν ενεργείται. Τρίτη στη σειρά αιτία οι ακα­ τάλληλες για την υγεία καιρικές συνθήκες. Πρέπει λοιπόν να παίρνουμε τα μέτρα μας.... 2Ο (51) Εκτενέστερος λόγος για τις συνέπειες των ακατάλλη­ λων καιρικών συνθηκών - π ρ ώ τ α για την πρόκληση αυξημένης θέρμανσης. Εκτενέστερος λόγος και για τις συνέπειες της πλη­ σμονής των χυμών στο σώμα. 21 (52) Άλλη συνέπεια της επίδρασης των καιρικών συνθηκών στο σώμα: αύξηση του ψύχους.

22 (53) Ο πυρετός γεννιέται ως εξής: Τα βλαπτικά στοιχεία, συγκεντρωμένα σε κάποιο σημείο, αναγκά­ ζουν το θερμαινόμενο σώμα να δεχτεί τον πυρετό* με τη θερμαντική επενέργεια των βλαπτικών στοιχείων και της κοιλιάς το υπόλοιπο νερό νικιέται, και έτσι ο 417


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

λου υδρωπος, και οΰτω τό μέν πυρ μετά τον κρυμόν γί­ νεται, ήν πη του σώματος στήριξη τό υγρό ν τό πλεΐον. Ήν δέ είλέηται, τρόπω τοιωδε γίνεται μετά τον κρυμόν τό πυρ' είλέεται μάλιστα τό πονέον περ ι τήν κοιλίην και τήν άνω και τήν κάτω' ένθα γάρ ή εύρυχωρίη πλείστη έστίν' είλεομένου δέ αύτου πρώτον τά πλησίον θερμαί­ νεται, τά τε σπλάγχνα και τά έν τη κοιλίη ές τήν θέρμην' έπειτα έπαυρίσκεται τής θέρμης και τό άλλο ύγρόν διαχεόμενον, και μίσγεται τω ΰδρωπι, και τό πυρ μετά τό ρίγος ένθάδε γίνεται, έπήν είλέηται τό πονέον, άλλά μή στηρίζη προς τοΰ σώματος πη. Ταΰτα δέ μοι είρη­ ται, όκως τε τό ρίγος γίνεται τό νοσώδες, και όκότε καϊ δκως και όκοίης έξ ανάγκης ό πυρετός μετά τοΰτο έπεισπίπτει...

4ΐδ


ΠΕΡΙ ΝΟΥΣΩΝ Δ

πυρετός εμφανίζεται ύστερα από το ψύχος, στις περι­ πτώσεις που το παραπανίσιο υγρό συγκεντρωθεί σε κάποιο σημείο του σώματος. Αν, αντίθετα, το υγρό αυ­ τό κινείται εδώ κι εκεί, στην περίπτωση αυτή ο πυρε­ τός γεννιέται ύστερα από το ψύχος με τον ακόλουθο τρόπο: Ο βλαπτικός χυμός κινείται κυρίως γύρω από την κοιλιά, την επάνω και την κάτω, γιατί εκεί υπάρ­ χει περισσότερος χώρος· καθώς κινείται εκεί, θερμαί­ νονται πρώτα οι κοντινότερες περιοχές, τα σπλάχνα και ό,τι είναι μέσα στην κοιλιά* στη συνέχεια θερμαί­ νεται και το υπόλοιπο υγρό, που τήκεται, και αναμει­ γνύεται με το νερό. Τότε είναι που εμφανίζεται ο πυ­ ρετός ύστερα από το ρίγος, στις περιπτώσεις που ο βλαπτικός χυμός κινείται εδώ κι εκεί και δεν συγκε�� ντρώνεται σε κάποιο σημείο του σώματος. Αυτά είχα να πω για το πώς γεννιέται το νοσηρό ρίγος, καθώς και για το πότε, πώς και για ποιο λόγο εμφανίζεται πυρετός ύστερα από αυτό.... 23 (54) Ταινία, μια αρρώστια που προσβάλλει τον άνθρωπο πριν.ακόμη γεννηθεί (στην εμβρυακή του δηλαδή φάση). 24 (55) Λίθοι στην κύστη, μια αρρώστια που έχει την αρχή της στο γάλα που θηλάζει το βρέφος. 25 (56) Τίποτε από ό,τι πίνουμε δεν πηγαίνει, όπως πίστευαν οι παλαιότεροι, στον πνεύμονα. 26 (57) Υδρωπικία.

419


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

421


Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ ΓΝΩΡΙΖΕΙ ΗΔΗ από τους προηγούμε­ νους τόμους της έκδοσης μας αυτής δύο έργα της Ιπποκρατικής συλλογής που είχαν στον τίτλο τους τη λέξη δίαιτα: από τον πρώτο τόμο το έργο Περί διαίτης οξέων, από τον δεύτερο το έργο Περί διαίτης υγιεινής. Με την ευκαιρία μάλιστα της παρουσίασης των δύο αυτών έργων ο αναγνώστης πληροφορήθηκε και το πραγματικό περιεχόμενο της αρχαίας ελληνικής λέ­ ξης δίαιτα (βλ. π.χ. όσα λέγονται στη σ. 244 εξ. του πρώτου τόμου): με το ίδιο περιεχόμενο η λέξη χρησι­ μοποιήθηκε και στα ιατρικά έργα που έκαναν την εμ­ φάνιση τους στους αιώνες που ακολούθησαν. Το έργο που ερχόμαστε να γνωρίσουμε τώρα δεν έ­ χει στον τίτλο του κανέναν προσδιορισμό (= περιορι­ σμό) για τη λέξη δίαιτα. Ο λόγος λοιπόν θα είναι γε­ νικά για τον τρόπο ζωής που υποδεικνύεται ως ο σω­ στός τόσο για τους αρρώστους ή γι' αυτούς που βρί­ σκονται σε ανάρρωση όσο και για τους υγιείς -αν εί­ ναι οι τελευταίοι αυτοί να προλάβουν την προσβολή τους από κάποιαν ή από κάποιες αρρώστιες. Το έργο ο αναγνώστης θα το βρει στις σημερινές εκ423


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δόσεις διαιρεμένο σε τέσσερα βιβλία (Α: κεφ. 1-36, Β: κεφ. 37~66, Γ: 6 7 - 8 5 , Δ: 8 6 - 9 3 ) · Στα χρόνια του Γα­ ληνού (2ος αι. μ.Χ.) φαίνεται πως υπήρχαν δύο εκδό­ σεις του έργου: η μία άρχιζε με το πρώτο βιβλίο, ενώ η άλλη με το δεύτερο. Ο συγγραφέας του έργου πιστεύει πως δεν είναι δυ­ νατό να μιλήσει κανείς για δίαιταν, αν δεν γνωρίζει καλά όλα τα σχετικά με την φυσιν του ανθρώπου. Η πίστη του αυτή καθορίζει το περιεχόμενο και τον χα­ ρακτήρα του πρώτου βιβλίου του έργου του: το βιβλίο αυτό είναι εξολοκλήρου αφιερωμένο στην παρουσίαση της ανθρώπινης φυσιολογίας, Κατά τον συγγραφέα του έργου ο άνθρωπος αποτελείται από δύο βασικά συστατικά, το πΰρ και το ύδωρ, που είναι βέβαια εντε­ λώς διαφορετικά μεταξύ τους, που όμως το ένα συμ­ πληρώνει το άλλο. Ιδιότητες του πρώτου είναι το θερ­ μοί/ και το ξηρόν, του δεύτερου το φυχρόν και το ύγρόν. Το πρώτο έχει την δυνάμωνα κινεί, το άλλο την δΰναμιν να τρέφει. Από τη μεταξύ τους σχέση προσ­ διορίζεται τόσο η υγεία και η νόσος όσο και η ιδιοσυ­ γκρασία των ανθρώπων. Η μεταξύ πυρός και ύδατος σχέση (κυρίως η μείξη τους) προσδιορίζεται από διάφορους παράγοντες. Στο πρώτο βιβλίο μνημονεύονται δύο τέτοιοι παράγοντες: η ηλικία και το φύλο. Στο δεύτερο προστίθενται ο τό424


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

πος και το κλίμα. Η σπουδαιότητα όμως του δεύτερου βιβλίου έγκειται στο ότι σ' αυτό έχουμε τον πληρέστε­ ρο και τον πιο συστηματικό κατάλογο της Ιπποκρατι­ κής συλλογής για τα φυσικά και τεχνητά στοιχεία της δίαιτας, που είναι οι τροφές, τα ποτά και οι (σωματικές) ασκήσεις. Στο τρίτο βιβλίο ο λόγος είναι πλέον για τη δίαιτα. Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι το ιδεώδες για το άτο­ μο είναι να φτάσει σε μια ισορροπία τροφής και σωμα­ τικής κόπωσης -κάτι που, πάντως, δεν πετυχαίνεται και τόσο εύκολα. Και όμως αυτή ακριβώς η ισορροπία είναι που διασφαλίζει την υγεία, ενώ η δυσαρμονία μεταξύ τους είναι αυτό που προκαλεί την αρρώστια. Γι' αυτούς που οι καθημερινές τους ασχολίες τους υ­ ποχρεώνουν να τρων και να πίνουν ό,τι βρεθεί μπρο­ στά τους, που είναι υποχρεωμένοι από τη δουλειά τους να μετακινούνται από τόπο σε τόπο και να ταξι­ δεύουν στη θάλασσα, να εκτίθενται στον ήλιο και στο κρύο δίχως να λογαριάζουν τις βλαπτικές συνέπειες, γι' αυτούς που ζουν γενικά μια ακατάστατη ζωή, η ο­ ποία δεν τους επιτρέπει να ασχολούνται συστηματικά με την υγεία τους, ο συγγραφέας του έργου προτείνει ένα ενιαύσιο διαιτητικό πρόγραμμα διαιρεμένο σε τέσσερεις εποχές (κεφ. 68). Για τους λίγους όμως εκλε­ κτούς, αυτούς που πιστεύουν ότι όλα όσα οι άνθρωποι 425


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

θεωρούν πολύτιμα χάνουν, στην πραγματικότητα, την αξία τους αν δεν συνοδεύονται από την υγεία, ο συγγραφέας έχει ανακαλύψει τη σωστότερη δίαιτα' ο αυτούς μάλιστα επιθυμεί να αποκαλύψει και μια ιδέα του, που ο ίδιος τη θεωρεί την πιο μεγάλη του επιτυ­ χία και, επομένως, του περιποιεί την πιο μεγάλη τι­ μή, την ίδια όμως στιγμή αποτελεί και μια εξαιρετική βοήθεια γι' αυτούς που τη γνώρισαν: πρόκειται για την προδιάγνωσιν, την πρό-γνωση της αρρώστιας, και την διάγνωσιν της αιτίας που οδηγεί στην καταστρο­ φή της σωστής σχέσης τροφής και σωματικής κόπω­ σης -για τον συγγραφέα μια αληθινά πολύτιμη διαπί­ στωση, αφού αυτή τον βοηθεί πλέον να βγάλει εξαιρε­ τικά χρήσιμα για την ακολουθητέα δίαιτα συμπερά­ σματα (κεφ. 69). Μια εκτεταμένη σειρά επιμέρους πε­ ριπτώσεων α) υπεροχής των τροφών και β) υπεροχής της σωματικής κόπωσης βοηθούν τον συγγραφέα να διασαφηνίσει την ανακάλυψη του. Το τέταρτο βιβλίο φέρεται σε πολλά χειρόγραφα με ξεχωριστό, δικό του τίτλο: Περί ενυπνίων -εν πάση περιπτώσει σε όλα τα χειρόγραφα βρίσκεται αμέσως μετά το Περί διαίτης, και οι περισσότεροι από τους ε­ ρευνητές δέχονται σήμερα ότι αποτελεί το τελευταίο μέρος αυτού του έργου. Θέμα του τα όνειρα ως τεκμή­ ρια, ως ενδεικτικά σημάδια διο:ταραχών στο σώμα: η 426


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

ψυχή παρέχει μέσω αυτών πληροφορίες για την κατά­ σταση του σώματος και οι γιατροί είναι αρμόδιοι για την εξήγηση και τη χρησιμοποίηση αυτών των πλη­ ροφοριών κάτι παραπάνω: οι γιατροί μπορούν να χρη­ σιμοποιήσουν τις πληροφορίες αυτές για τον καθορι­ σμό της απαραίτητης δίαιτας. Φυσικά, οι γιατροί δεν μετατρέπονται με τον τρόπο αυτό σε μάντεις, αφού δεν προβλέπουν μέσω των ονείρων το μέλλον, αλλά «διαγιγνώσκουν» κάτι που είναι στη δεδομένη αυτή στιγμή παρόν στο σώμα. Δικαιολογημένα το Περί διαίτης θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της Ιπποκρατικής συλλογής: το υλικό που είναι συγκεντρωμένο στο έργο αυτό είναι αληθινά πολύτιμο* πολύ σημαντική είναι επίσης η με εξαιρετικά συστηματικό τρόπο παρουσίαση του υλικού αυτού. Ποιος είναι όμως ο συγγραφέας αυτού του έρ­ γου; Ή δ η ο Γαληνός διέκρινε μέσα σ' αυτό στοιχεία άξια ενός Ιπποκράτη, δίπλα όμως σ' αυτά επισήμαινε και άλλα που με κανέναν τρόπο δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν συμβατά με τον τρόπο σκέψης εκείνου. Ο λόγος, π.χ., που γίνεται στο έργο αυτό για την επί­ δραση που ασκεί ο γεωγραφικός τόπος και το κλίμα μάς θυμίζει, πράγματι, το έργο Περί αέρων υδάτων τόπων, όπως και ο καθορισμός ξεχωριστής δίαιτας για κάθε εποχή θυμίζει το έργο Περί φύσιος άνθρωπου. Η 427


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

βασισμένη, ωστόσο, στο πΰρ χαι στο ΰδωρ συνολική ε­ ξήγηση της φυσιολογίας του ανθρώπου δεν έχει το προηγούμενο της σε ολόκληρη την Ιπποκρατική συλ­ λογή, και φυσικά δεν παρακολουθεί τη σκέψη του Ιπ­ ποκράτη η συχνή στο έργο σύσταση για προσφυγή στους θεούς μέσω προσευχών/Ηδη λοιπόν ο Γαληνός κυμαινόταν μεταξύ Ιπποκράτη και άλλων, καθόλου λίγων, ονομάτων -αυτός ήταν και ο λόγος που ο πρώ­ τος μεγάλος εκδότης της Ιπποκρατικής συλλογής στα νεότερα χρόνια, ο Γάλλος Ε . Είίτχέ, κατέταξε το Περί διαίτης μεταξύ των έργων για τα οποία πίστευε ότι δεν μπορούν να αποδοθούν στον ίδιο τον Ιπποκράτη, που φέρνουν όμως τη σφραγίδα της σχολής στην οποία εκείνος ανήκε, είναι δηλαδή γραμμένα από μαθητές ή συγχρόνους του. Αργότερα, από άλλον σοβαρό μελε­ τητή της Ιπποκρατικής συλλογής ο συγγραφέας του έργου χαρακτηρίσθηκε ως ένας απλός συμπιλητής, που στηρίχθηκε στα έργα προδρόμων του" συχνά α­ κούστηκε, με πολλή μάλιστα επιμονή, το όνομα του περίφημου διαιτολόγου της αρχαιότητας Ηρόδικου α­ πό τη Σηλύμβρια (5ος αι. π.Χ.). Είναι, από την άπο­ ψη αυτή, χαρακτηριστικό ότι ο Κ. ]οΙγ, ο τελευταίος εκδότης του έργου, το βρήκε φρονιμότερο να παραιτη­ θεί από κάθε προσπάθεια προσδιορισμού της ταυτότη­ τας του συγγραφέα. 428


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

Είναι φανερό, ύστερα από όλα αυτά, ότι εξακολουθεί να παραμένει ανοιχτό ως τις μέρες μας το πρόβλημα της χρονολόγησης του έργου. Κατά.την επικρατέστε­ ρη, πάντως, άποψη το έργο δεν μπορεί παρά να ανή­ κει στα τέλη του 5ου ή τις αρχές του 4ου αι. π.Χ. Έ ν α από τα δυσκολότερα προβλήματα που έθεσε στη σύγχρονη έρευνα το έργο αυτό προήλθε, βέβαια, από την ολοφάνερη σχέση του με συγκεκριμένες διδα­ σκαλίες των λεγόμενων φυσικών/προσωκρατικών φι­ λοσόφων: η αναζήτηση των πηγών του κίνησε με ξε­ χωριστό τρόπο το ενδιαφέρον των ιστορικών της φιλο­ σοφίας. Τα ονόματα του Εμπεδοκλή, του Αναξαγό­ ρα, του Ηράκλειτου, αλλά και άλλων φιλοσόφων, ήρ­ θαν και ξαναήρθαν στη συζήτηση κατά τη διερεύνηση του ενδιαφέροντος αλλά και δύσκολου αυτού προβλή­ ματος. Πέρα από τη διασπίστωση ότι πολλές από τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε στην προσπάθεια μας να κατανοήσουμε ικανοποιητικά (στο σύνολο του ή σε επιμέρους σημεία του) το έργο αυτό έχουν την αρχή τους στις ελλιπείς μας γνώσεις για τους συγγραφείς που ανήκουν στη χορεία των πηγών του, φαίνεται ό­ τι έγινε φανερό ότι θα ήταν τελικά μάλλον άδικος για τον συγγραφέα του έργου ο χαρακτηρισμός του ως συμπιλητή: σωστότερο θα ήταν να χαρακτηρισθεί εκλε­ κτικός. 429


Ε Ι Δ Ι Κ Η ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι αυτονόητο ότι ο ��ναγνώστης θα βρει μεγάλη επίσης βοήθεια στα γενικά (για την Ιπποκρατική συλλογή) βοηθήματα που αναγρά­ φονται στις σελίδες 32-35 ( ~γ) του πρώτου τόμου της έκδοσης μας. α

Η. ϋίΐίει:, Ό ε τ ΐηηεΓε Ζπδαηιπιεη]ίΐαη£ άεϊ Ιιΐρρο&τ&ϋδεηεη 5 ε η π ή Ώ ε νίοΐα, ΐίβηηβς 87 (1959) 39-56. Ο Έτεάήάι, ΗίρροΜταήχώβ υηϊβηηώηη^βη, }αε§εΓ, Όίο&Ιβχ νοη Κατ^ΐοχ.

Βειτίίη 1899.

Όΐβ ^ήβώίχώβ Μβώ^ζϊη

ηηά άιβ ΞώηΙβ άβ$ ΛήχίοίβΙβϊ^ Βαώη 1938. Κ. }ο1γ, Κβώβτώβχ 5ΐίν Ιβ ίταϊΐέρΞβηάοΙοίρροΰταή^Ηβ 'ΌΜ τβ^ϊτηβ", Ραήδ 1960. Κ. }ο1γ, Νοΐεδ επΐί^ιιεδ ρ ο ι ί Γ 1ε Περί διαίτης ρ δ ε υ θ ο - η ί ρ ρ ο ε Γ α ΐίηιιε,~&βνηβάβ ΡύϊΙοΙο^ίβ 34 (1960) 66-71. Κ, }ο1γ, Ό η τέ^ίϊηβ. Τβχίβ έίαύΚ βί ΐΓαάηϊίρατ...,

Ρ&άδ 1967.

(Έκδοση του έργου, συνοδευμένη από γαλλική μετάφραση πα­ ρουσίασε ο Κ. }ο1γ - μ ε συνεργάτη του τον δ. Βγ1- και στη σειρά Οοφίΐδ Μεάίεοπιπι ΟΓαεεοηιπι, Βερολίνο 1984 [τόμος I, 2, 4]·) Η. \>Κ ΜίΠεΓ, Τΐιε εοηεερί ο£ άγτΐΆΐτύε Ιη ϋ ε ν ί ε ΐ ι ι , Ύναηχαΰίίοης αηά Ρνοοεβάΐη^ ο/ ΐΐοβ Λ^ηβήεαη ΡΜΙοΙο^ίοαΙ Λ$$οάαήοη 90 (ΐ959) 147-164. Α. Ραΐηα, Ξίηάίβη

Μρρο/ζΓαήϊώβη

Ξώήβ Περί διαίτης,

ΤύΒίη^εη ιρ33· Ο. Ρΐ&πιοόεΐ*:, Δννάμις

ιηι Οονρη^ ΗίρροοΓαήα4?κ, Μαίηζ

1964.

430


ΚΕΙΜΕΝΟ - Μ Ε Τ Α Φ Ρ Α Σ Η

431


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ ΤΟ Π Ρ Ω Τ Ο Ν

1

2 Φημι δέ δείν τον μέλλοντα ορθώς ξυγγράφειν περί διαίτης ανθρωπινής πρώτον μέν παντός φύσιν ανθρώ­ που γνώναι καϊ διαγνώναι' γνώναι μέν άπό τίνων συνέστηκεν έξ αρχής, διαγνώναι δέ ύπό τίνων μερών κεκράτηται' εί τε γάρ τήν έξ αρχής σύστασιν μή γνώσεται, αδύνατος έσται τά ύπ εκείνων γιγνόμενα γνώ­ ναι " εί τε μή διαγνώσεται τό έπικρατέον έν τω σώματι, ούχ ικανός έσται τά ξυμφέροντα τω άνθρώπω προσενεγκείν. Ταύτα μέν ούν χρή γινώσκειν τον ξυγγράφοντα, μετά δέ ταύτα σίτων και ποτών απάντων, οίσι δι2

1

432


Α

ι Οι πρόδρομοι του συγγραφέα και η δική του μέθοδος για τη διερεύνηση του θέματος του.

2 Κατά τη γνώμη μου, ο άνθρωπος που θέλει να γράψει σωστά για τη «δίαιτα» των ανθρώπων πρέπει πρώτα να γνωρίσει και να διερευνήσει πλήρως τη φύ­ ση γενικά του ανθρώπου* να γνωρίσει ποια είναι τα αρχικά της συστατικά και να διερευνήσει τους παρά­ γοντες που την ελέγχουν. Γιατί αν δεν γνωρίσει την αρχική της σύσταση, δεν θα μπορέσει να κατανοήσει ό,τι από τα συστατικά αυτά προκύπτει· και αν δεν ψά­ ξει να βρει ποιο είναι το στοιχείο που ελέγχει τα πράγματα στο σώμα, δεν θα είναι σε θέση να ορίσει τη σωστή για τον άνθρωπο αγωγή. Ό λ α λοιπόν αυτά εί­ ναι ανάγκη να τα ξέρει ο μέλλων συγγραφέας, και α­ κόμη ποιες ιδιότητες έχει το καθένα από τα τρόφιμα 433


ΙΠΠΟ ΚΡΑΤΤΙΣ

αιτώμεθα, δύναμιν ήντινα έκαστα έχει και τήν κατά φύσιν καϊ τήν δι' ανάγκην και τέχνην άνθρωπηίην. Δει γάρ έπίστασθαι τών τε ισχυρών φύσει ώς χρή τήν δύ­ ναμιν άφαιρέεσθαι, τοΐσι δε άσθενέσιν δκως χρή ίσχύν προστιθέναι διά τέχνης, δκου άν ό καιρός εκάστω παραγένηται. Γνουσι δέ τά είρημένα ουκω αυτάρκης ή θεραπείη τοΰ άνθρωπου, διότι ού δύναται έσθίων ώνθρωπος ύγιαίνειν, ήν μή και πονέγ}. Ύπεναντίας μέν γάρ άλλήλοισιν έχει τάς δυνάμιας σΐτα και πόνοι, ξυμφέρονται δέ άλλήλοισι προς ύγειην' πόνοι μέν γάρ πεφύκασιν άναλώσαι τά ύπάρχοντα' σιτία δέ και ποτά έκπληρώσαι τά κενωθέντα. Δει δέ, ώς έοικε, τών πόνων διαγινώσκειν τήν δύναμιν και τών κατά φύσιν καϊ τών διάβίης γινο­ μένων, και τίνες αυτών αύξησιν παρασκευάζουσι ές σάρκας και τίνες έλλειφιν, καϊ ού μόνον ταύτα, αλλά καϊ τάς ξυμμετρίας τών πόνων προς τό πλήθος τών σιτίων

434


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

και τα ποτά με τα οποία τρεφόμαστε οι άνθρωποι (εν­ νοώ και τις φυσικές τους ιδιότητες, αλλά και αυτές που τα υποχρεώνουμε να πάρουν με την επεξεργασία που τους κάνουμε εμείς οι άνθρωποι). Πρέπει δηλαδή να ξέρουμε και με ποιον τρόπο πρέπει να αφαιρούμε δύναμη από αυτά που είναι εκ φύσεως δυνατά και με ποια τεχνική επεξεργασία μπορούμε να προσθέτουμε δύναμη στα αδύνατα -όταν είναι η κατάλληλη για το καθένα τους στιγμή. Αλλά και όταν θα τα ξέρουμε όλα αυτά, πάλι δεν θα είναι αρκετά για μια πλήρη αγωγή και φροντίδα τουανθρώπου· γιατί μόνο η τροφή δεν έχει, βέβαια, τη δύ­ ναμη να κρατήσει τον άνθρωπο σε κατάσταση υγείας* πρέπει επίσης να ασκεί το σώμα του. Οι τροφές και η σωματική άσκηση επενεργούν στο ανθρώπινο σώμα με εντελώς αντίθετο μεταξύ τους τρόπο, συμβάλλουν όμως και τα δύο στην υγεία: η σωματική άσκηση προ­ ορίζεται να ξοδέψει αυτό που υπάρχει, τα τρόφιμα και τα ποτά να γεμίσουν το κενό που έχει δημιουργηθεί. Είναι φανερό ότι πρέπει να γνωρίζουμε καλά τον τρό­ πο με τον οποίο επενεργούν οι διάφορες, φυσικές ή επι­ βαλλόμενες, μορφές σωματικής άσκησης, ποιες από αυτές συμβάλλουν στην αύξηση και ποιες στη μείωση της σάρκας -και όχι, βέβαια, μόνο αυτά, αλλά επίσης τη σωστή σχέση της σωματικής άσκησης με την ποσό435


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

καϊ τήν φύσιν του ανθρώπου καϊ τάς ηλικίας τών σω­ μάτων, καϊ προς τάς ώρας του ένιαυτοΰ καϊ προς τάς μεταβολάς τών πνευμάτων, καϊ προς τάς θέσεις τών χωρίων έν οίσι διαιτέονται, προς τε τήν κατάστασιν του ένιαυτοΰ. Άστρων τε έπιτολάς καϊ δύσιας γινώσκειν δει, δκως έπίστηται τάς μεταβολάς καϊ ύπερβολάς φυλάσσειν καϊ σίτων καϊ ποτών καϊ πνευμάτων και τοΰ ό­ λου κόσμου, έξών περ αί νοΰσοι τοΐσιν άνθρώποισι φύ­ ονται. 3

Ταύτα δέ πάντα διαγνόντι ούκω αύταρκες τό εύρημα έστιν' εί μέν γάρ ήν εύρετόν έπι τούτοισι προς εκάστου φύσιν σίτου μέτρον καϊ πόνων αριθμός σύμμετρος μή έ­ χων ύπερβολήν μήτε έπι τό πλέον μήτε έπι τό έλασσον, εύρητο άν ή ύγείη τοΐσιν άνθρώποισιν ακριβώς. Νύν δέ τά μέν προειρημένα πάντα εύρηται, όκοΐά έστι, τούτο δέ αδύνατον εύρεΐν. Εί μέν ούν παρείη τις καϊ όρωη, γινώσκοι άν τον άνθρωπον έκδύνοντά τε καϊ έν τοΐσι γυμνασίοισι γυμναζόμενον, ώστε φυλάσσειν ύγιαίνοντα, τών μέν άφαιρέων, τοΐσι δέ προστιθείς'μή παρεόντι δέ άδύ-

436


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

τητα της τροφής, με την ιδιοσυγκρασία του ατόμου, με την ηλικία του, με τις εποχές του έτους, με τις μετα­ βολές των ανέμων, με τη θέση του τόπου όπου το άτο­ μο ζει, με τις κλιματικές συνθήκες της συγκεκριμένης χρονιάς. Πρέπει επίσης να γνωρίζουμε την ανατολή και τη δύση των άστρων, αν είναι να μπορούμε να παίρνουμε τα μέτρα μας μπροστά στις μεταβολές και τις υπερβολές των τροφών, των ποτών, των ανέμων και γενικά του περιβάλλοντος, αφού εδώ ακριβώς έ­ χουν την αρχή τους οι αρρώστιες των ανθρώπων. Και με όλων όμως αυτών των πραγμάτων τη γνώ­ ση η ανακάλυψη δεν είναι ακόμη πλήρης. Πραγματικά, αν -πέρα από όλα αυτά- γινόταν να βρεθεί για κάθε επιμέρους ιδιοσυγκρασία το σωστό μέτρο τροφής και ο σωστός - α π ό πλευράς αναλογίας- αριθμός σωματι­ κών ασκήσεων χωρίς να υπάρχει καμιά υπέρβαση ού­ τε προς την πλευρά της υπερβολής ούτε προς την πλευρά της έλλειψης, τότε θα είχε γίνει, σκέφτομαι, μια αληθινή ανακάλυψη για την υγεία των ανθρώ­ πων. Τώρα όμως, ενώ όλα αυτά για τα οποία μιλή­ σαμε πρωτύτερα έχουν ανακαλυφθεί, το τελευταίο εί­ ναι αδύνατο να ανακαλυφθεί. Αν, φυσικά, ήταν κανείς παρών και έβλεπε, θα καταλάβαινε πώς θα μπορούσε -αφαιρώντας από δω και προσθέτοντας εκεί- να κρα­ τήσει υγιή τον καθένα που ξεντύνεται και κάνει τις γυ437


νατον ύποθέσθαι ές άκριβείην σΐτα και πόνους' έπέι όκόσον γε δυνατόν εύρεΐν έμοί ήδη είρηται. Αλλά γάρ εϊ καϊ πάνυ σμικρόν ενδεέστερα τών ετέρων γίνοιτο, έν πολλω χρόνω ανάγκη κρατηθήναι τό σώμα ύπό τής υ ­ περβολής και ές νοΰσον άψικέσθαι. 1

Τοΐσι μέν ούν άλλοισι μέχρι τούτου έπικεχείρηταί ζητηθήναι' είρηται δέ ουδέ ταύτα όρθώς' έμοϊ δέ ταύτα έξεύρηται, και προ τοΰ κάμνειν τον άνθρωπον άπό τής υπερβολής, έφ' όκότερον άν γένηται, προδιάγνωσις. Ού γάρ ευθέως αί νοΰσοι τοΐσιν άνθρώποισιν έπιγίνονται, άλλά κατά μικρόν συλλεγόμεναι αθρόως έκφαίνονται. Πριν ούν Λ ' / ρ α ' Γ ώ σ ^ έν τω άνθρώπω τό υγιές ύπό τοΰ νοσεροΰ, ά πάσχουσιν έξεύρηται μοι, καϊ δκως χρή ταΰτα Λ τ ^ σ τ ^ α ϊ ές τήν ύγείην. Τούτου δέ προσγενομένου προς τοΐσι γεγραμμένοισι, τελέεται τό επιχείρη­ μα τών διανοημάτων. 3 Ξυνίσταται μέν ούν τά ζώα τά τε άλλα πάντα και ό άνθρωπος άπό δυοΐν, διαφόροιν μέν τήν δύναμιν, συμ-

43 δ


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

τητα της τροφής, με την ιδιοσυγκρασία του ατόμου, με την ηλικία του, με τις εποχές του έτους, με τις μετα­ βολές των ανέμων, με τη θέση του τόπου όπου το άτο­ μο ζει, με τις κλιματικές συνθήκες της συγκεκριμένης χρονιάς. Πρέπει επίσης να γνωρίζουμε την ανατολή και τη δύση των άστρων, αν είναι να μπορούμε να παίρνουμε τα μέτρα μας μπροστά στις μεταβολές και τις υπερβολές των τροφών, των ποτών, των ανέμων και γενικά του περιβάλλοντος, αφού εδώ ακριβώς έ­ χουν την αρχή τους οι αρρώστιες των ανθρώπων. Και με όλων όμως αυτών των πραγμάτων τη γνώ­ ση η ανακάλυψη δεν είναι ακόμη πλήρης. Πραγματικά, αν -πέρα από όλα αυτά- γινόταν να βρεθεί για κάθε επιμέρους ιδιοσυγκρασία το σωστό μέτρο τροφής και ο σωστός - α π ό πλευράς αναλογίας- αριθμός σωματι­ κών ασκήσεων χωρίς να υπάρχει καμιά υπέρβαση ού­ τε προς την πλευρά της υπερβολής ούτε προς την πλευρά της έλλειψης, τότε θα είχε γίνει, σκέφτομαι, μια αληθινή ανακάλυψη για την υγεία των ανθρώ­ πων. Τώρα όμως, ενώ όλα αυτά για τα οποία μιλή­ σαμε πρωτύτερα έχουν ανακαλυφθεί, το τελευταίο εί­ ναι αδύνατο να ανακαλυφθεί. Αν, φυσικά, ήταν κανείς παρών και έβλεπε, θα καταλάβαινε πώς θα μπορούσε -αφαιρώντας από δω και προσθέτοντας εκεί- να κρα­ τήσει υγιή τον καθένα που ξεντύνεται και κάνει τις γυ437


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

νατον ύποθέσθαι ές άκριβείην σΐτα και πόνους* έπέι όκόσον γε δυνατόν εύρεΐν έμοι ήδη είρηται. Άλλα γάρ εί και πάνυ σμικρόν ενδεέστερα τών ετέρων γίνοιτο, έν πολλω χρόνω ανάγκη κρατηθήναι τό σώμα ύπό τής υ­ περβολής και ές νοΰσον άφικέσθαι. Τοΐσι μέν ούν άλλο ι σι μέχρι τούτου έπικεχείρηται ζητηθήναι' είρηται δέ ουδέ ταύτα όρθώς' έμοι δέ ταύτα έξεύρηται, και προ του κάμνειν τον άνθρωπον άπό τής υπερβολής, έφ'όκότερον άν γένηται, προδιάγνωσις. Ού γάρ ευθέως αί νούσοι τοΐσιν άνθρώποισιν έπιγίνονται, άλλά κατά μικρόν συλλεγόμεναι αθρόως έκφαίνονται. Πριν ούν κρατέεσθαι έν τω άνθρώπω τό υγιές ύπό τού νοσερού, ά πάσχουσιν έξεύρηται μοι, και δκως χρή ταύτα καθιστάναι ές τήν ύγεΐην. Τούτου δέ προσγενομένου προς τοΐσι γεγραμμένοισι, τελέεται τό επιχείρη­ μα τών διανοημάτων. 3 Ξυνίσταται μέν ούν τά ζώα τά τε άλλα πάντα και ό άνθρωπος άπό δυοΐν, διαψόροιν μέν τήν δύναμιν, συμ-

43%


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

μναστικές του ασκήσεις* αν όμως δεν είναι παρών, του είναι αδύνατο να ορίσει την ακριβή ποσότητα τροφής και σωματικών ασκήσεων - ε γ ώ το είπα, βλέπετε, ως πού μπορεί να φτάσει η ανακάλυψη. Αν όμως υπάρ­ χει μια έστω και ελάχιστη δυσαναλογία του ενός προς το άλλο, υποχρεωτικά το σώμα θα νικηθεί με τον και­ ρό από την υπεροχή του ενός και θα αρρωστήσει. Η έρευνα λοιπόν όλων των πριν από μένα προχώρη­ σε ως αυτό μόνο το σημείο -ούτε και αυτά μάλιστα τα είπαν σωστά. Ε γ ώ όμως τα έχω ανακαλύψει όλα αυ­ τά, και ακόμη τη δυνατότητα πρόγνωσης μιας αρρώ­ στιας προτού ακόμη πέσει άρρωστος ο άνθρωπος - π α ­ ρακολουθώντας προς τα πού πάει η υπερβολή. Γιατί οι αρρώστιες δεν προσβάλλουν τους ανθρώπους ξαφνικά* αντίθετα, αθροίζονται σιγά σιγά και ξεσπούν μια και έ­ ξω. Ε γ ώ λοιπόν ανακάλυψα τα συμπτώματα που εμ­ φανίζει ο άνθρωπος πριν η υγεία νικηθεί μέσα του από την αρρώστια* μαζί όμως και τον τρόπο να τα επανα­ φέρει κανείς όλα σε κατάσταση υγείας. Όταν θα έχει προστεθεί και αυτό σε ό,τι έχει γραφεί ως τώρα, εγώ θα έχω ολοκληρώσει το έργο που ανέθεσα στη σκέψη μου. 3 Όλοι λοιπόν οι ζωντανοί οργανισμοί, μαζί και ο άνθρωπος, αποτελούνται από δύο βασικά συστατικά, που έχουν διαφορετική το καθένα τους δύναμη, που 439


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 4

φόροιν δέ τήν χρήσιν, πυρός λέγω και ύδατος. Ταύτα δέ ξυναμφότερα αύτάρκεά έστι τοΐσι τε άλλοισι πάσι και άλλήλοισιν, έκάτερον δέ χωρίς ούτε αυτό έωυτω ούτε άλλω ούδενί. Τήν μέν ούν δύναμιν αυτών έκάτερον έχει τοιήνδε' τό μέν γάρ πΰρ δύναται πάντα διά παντός κινήσαι, τό δέ ύδωρ πάντα διά παντός θρέφαι' έν μέρει δέ έκάτερον κρατέει και κρατέεται ές τό μήκιστον και τό ε­ λάχιστον ώς άνυστόν. Ούδέτερον γάρ κρατήσαι παντελώς δύναται διά τόδε' τό μέν πΰρ έπεξιόν έπϊ τό έσχατον τοΰ ύδατος, έπιλειπει ή τροφή' αποτρέπεται ούν όκόθεν μέλλει τρέφεσθαι' τό δέ ύδωρ έπεξιόν έπι τό έσχατον τοΰ πυρός, έπιλειπει ή κίνησις' ΐσταται ούν έν τούτω, όκόταν δέ στη, ούκ έτι εγκρατές έστιν, άλλ' ήδη τω έμπίπτοντι πυρι ές τήν τροφήν καταναλίσκεται. Ούδέτερον δέ διά ταύτα δύναται κρατήσαι παντελώς ει δέ κοτε κρατηθείη και όκότερον πρότερο ν, ουδέν άν εΐη τών νΰν έόντων ώσπερ έχει νΰν' ούτω δέ εχόντων

440


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

συνεργάζονται όμως στη δράση τους: τη φωτιά και το νερό. Και τα δύο αυτά μαζί επαρκούν και το ένα για το άλλο και για οτιδήποτε άλλο, το καθένα τους όμως χωριστά δεν είναι αρκετό ούτε για τον εαυτό του ούτε για οτιδήποτε άλλο. Η δύναμη του καθενός τους είναι η ακόλουθη: η φωτιά μπορεί να κινεί πάντοτε τα πά­ ντα, το νερό μπορεί να τρέφει πάντοτε τα πάντα. Το καθένα με τη σειρά του επικρατεί πάνω στο άλλο και υπόκειται στην επικράτηση του άλλου ως τον μέγιστο και τον ελάχιστο βαθμό που αυτό μπορεί να συμβεί. Κανένα από τα δύο δεν μπορεί, στην πραγματικό­ τητα, να επικρατήσει πάνω στο άλλο απολύτως για τον εξής λόγο: όταν η φωτιά φτάνει ως το τέλος τέλος του νερού, της λείπει η τροφή, και τότε στρέφεται προς τα εκεί από όπου θα μπορούσε να εξασφαλίσει τροφή· όταν, πάλι, το νερό φτάνει ως το τέλος τέλος της φω­ τιάς, του λείπει η κίνηση· σ' αυτό λοιπόν το σημείο σταματάει: σταματώντας δεν έχει πια την υπεροχή, αλλά καταναλίσκεται από κει και πέρα ως τροφή για τη φωτιά που του επιτίθεται. Αυτός είναι ο λόγος που κανένα από τα δύο δεν μπο­ ρεί να επικρατήσει απολύτως. Αν πάντως συνέβαινε, το ένα από τα δύο (αδιάφορο ποιο) να νικηθεί -πρώτο αυτό- από το άλλο, τίποτε από τα τωρινά πράγματα δεν θα ήταν όπως είναι τώρα όσο όμως τα πράγματα 0

441


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

αίεϊ έσται τά αυτά, και ουδέτερα και ουδέ άμα έπιλείφει. Τό μέν ούν πΰρ και τό ΰδωρ, ώσπερ είρηται μοι, αύτάρκεά έστι πάσι διά παντός ές τό μήκιστον καϊ τουλάχι­ στον ωσαύτως. 4 Τούτων δέ προσκέεται έκατέρω τάδε' τω μέν πυρϊτό θερμό ν καϊ τό ζηρόν, τω δέ ύδατι τό φυχρόν καϊ τό ύγρόν' έχει δέ άπ' αλλήλων τό μέν πΰρ άπό τοΰ ύδατος τό ύγρόν' ένι γάρ έν πυρϊ ύγρότης' τό δέ ύδωρ άπό τοΰ πυρός τό ξηρόν' ένι γάρ έν ΰδατι ξηρόν. Ούτω δέ τού­ των εχόντων, πουλλάς καϊ παντοδαπάς ιδέας αποκρί­ νονται άπ' αλλήλων καϊ σπερμάτων καϊ ζώων, ουδέν ομοίων άλλήλοισιν ούτε τήν δφιν ούτε τήν δύναμιν' άτε γάρ ούποτε κατά τωύτό ιστάμενα, άλλ' αίεϊ άλλοιούμενα έπι τά καϊ έπι τά, ανόμοια έξ ανάγκης γίνεται καϊ τά άπό τούτων άποκρινόμενα. Άπόλλυται μέν ούν ουδέν απάντων χρημάτων, ουδέ γίνεται δ τι μή καϊ πρόσθεν ήν' ξυμμισγόμενα δέ καϊ διακρινόμενα άλλοιοΰται' νομίζεται δέ παρά τών άν5

442


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

θα είναι όπως είναι, τα δύο αυτά στοιχεία θα είναι πά­ ντοτε τα ίδια και δεν θα λείψουν ποτέ, ούτε το καθένα τους χωριστά ούτε και τα δύο μαζί. Η φωτιά λοιπόν και το νερό επαρκούν, όπως το είπα, πάντοτε για τα πάντα, τόσο στο μέγιστο τους όσο και στο ελάχιστο τους. 4 Το καθένα από τα δύο αυτά στοιχεία έχει τις ακό­ λουθες ιδιότητες: η φωτιά το θερμό και το ξηρό, το νε­ ρό το ψυχρό και το υγρό. Το καθένα έχει επίσης μιαν ιδιότητα από το άλλο: η φωτιά έχει από το νερό το υ­ γρό (υπάρχει, πράγματι, μέσα στη φωτιά μια υγρα­ σία)· το νερό, πάλι, έχει από τη φωτιά το ξηρό (υπάρ­ χει, πράγματι, μέσα στο νερό κάτι το ξηρό). Με τα πράγματα να έχουν έτσι, εκκρίνονται αμοιβαία από τα στοιχεία αυτά πολλές και ποικίλες μορφές σπερμά­ των και ζωντανών οργανισμών, που δεν μοιάζουν με­ ταξύ τους ούτε στην εμφάνιση ούτε στις ιδιότητες. Κα­ θώς δηλαδή τα στοιχεία αυτά δεν μένουν ποτέ σταθε­ ρά στην ίδια κατάσταση, αλλά συνεχώς αλλάζουν πό­ τε σ' αυτό και πότε σ' εκείνο, υποχρεωτικά γίνονται ανόμοια και όσα εκκρίνονται από αυτά. Κανένα λοιπόν πράγμα δεν χάνεται, ούτε και γεν­ νιέται κάτι που δεν υπήρχε πρωτύτερα: τα πάντα αλ­ λάζουν με την ανάμειξη τους και με την απομάκρυν­ ση του ενός από το άλλο* απλώς οι άνθρωποι θεωρούν 443


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 6

θρώπων τό μέν έξ Άιδου ές ψάος αύξηθέν γενέσθαι, τό δέ έκ τοΰ φάεος ές Άιδην μειωθέν άπολέσθαι' όψθαλμοϊσι γάρ πιστεύουσι μάλλον ή γνώμη, ούχ ίκανοΐς έοΰσιν ουδέ περϊ τών όρεομένων κρϊναι' εγώ δέ τάδε γνώμη έξηγέομαι. Ζώα γάρ κάκεΐνα και τάδε' καϊ ουτε, εί ζώον, άποθανεϊν οίον τε, εί μή μετά πάντων ποΰ γάρ άποθανείται; ουτε τό μή δ ν γενέσθαι' πόθεν γάρ έσται; άλλ' αΰξεται πάντα και μειοΰται ές τό μήκιστον και ές τό ελάχιστον, τών γε δυνατών. 0

"Ο τι δ' άν διαλέγωμαι γενέσθαι ή άπολέσθαι, τών πολλών εϊνεκεν έρμηνεύω' ταΰτα δέ ξυμμίσγεσθαι και διακρινεσθαι δηλώ' έχει δέ και ώδε' γενέσθαι και άπο­ λέσθαι τωύτό, ξυμμιγήναι καϊ διακριθήναι τωύτό, αύξηθήναι καϊ μειωθήναι τωύτό, γενέσθαι, ξυμμιγήναι

444


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

ότι αυτό που μεγάλωσε και ήρθε στο φώς από τον Ά­ δη γεννήθηκε, και ότι αυτό που μειώθηκε και ήρθε από το φως στον Άδη πέθανε. Οι άνθρωποι, βλέπεις, έχουν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στα μάτια τους παρά στο μυαλό τους· όμως τα μάτια δεν είναι σε θέση να κρί­ νουν ούτε και αυτά που βλέπουν. Ε γ ώ όμως τα εξη­ γ ώ όλα αυτά με το μυαλό μου: Ζωντανά είναι και ε­ κείνα εκεί όπως και αυτά εδώ. Αν κάτι είναι ζωντανό, δεν είναι δυνατό να πεθάνει, παρά μόνο αν πεθάνουν μαζί του τα πάντα -αλήθεια, πού θα πεθάνει; Ούτε, πάλι, μπορεί να γεννηθεί κάτι που δεν υπάρχει - α π ό πού, αλήθεια, θα ρθει; Αντίθετα, τα πάντα αυξάνουν και μειώνονται ως το μέγιστο δυνατό και ως το ελά­ χιστο δυνατό. Όταν λοιπόν χρησιμοποιώ στον λόγο μου λέξεις ό­ πως «γέννηση» και «θάνατος», εκφράζομαι για λο­ γαριασμό των πολλών - μ ε τις λέξεις αυτές ο ίδιος θέ­ λω να πω: «ανάμειξη του ενός με το άλλο», «απομά­ κρυνση του ενός από το άλλο». Μπορεί κανείς να το πει και με τον ακόλουθο τρόπο: «γέννηση» και «θάνα­ τος» είναι το ίδιο πράγμα" «ανάμειξη» και «απομά­ κρυνση του ενός από το άλλο» είναι το ίδιο πράγμα* «αύξηση» και «μείωση» είναι το ίδιο πράγμα* «γέν­ νηση» και «ανάμειξη» είναι το ίδιο πράγμα* «θάνα­ τος» και «απομάκρυνση του ενός από το άλλο» είναι 445


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

τωύτό, άπολέσθαι, διακριθήναι τωύτό, έκαστον προς πάντα καϊ πάντα προς έκαστον τωύτό, καϊ ουδέν πάν­ των τωύτό' ό νόμος γάρ τη φύσει περί τούτων ενάντιος.

446


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

το ίδιο πράγμα* «το κάθε επιμέρους στη σχέση του προς το σύνολο» και «το σύνολο στη σχέση του προς το κάθε επιμέρους» είναι το ίδιο πράγμα -και τίποτε από όλα δεν είναι ίδιο. Γιατί αυτό που έγινε συνήθεια στον λόγο και η ουσία των πραγμάτων βρίσκονται ως προς αυτά σε διαφωνία μεταξύ τους. 5 Σ τ η φύση επικρατεί διαρκής αλλαγή και κυκλική φορά των πραγμάτων. 6 Το θρέψιμο και η ανάπτυξη του σώματος και της ψυχής. 7 Τι θα πει «τρέφεται» το ανθρώπινο σώμα. 8 Προϋποθέσεις για τη γένεση του ανθρώπου. 9 Σχηματισμός και ανάπτυξη του ανθρώπινου εμβρύου. ί ο Η φωτιά διαμόρφωσε τα πάντα στο ανθρώπινο σώμα κατ' απομίμηση του σύμπαντος. 11 Θεϊκή και ανθρώπινη νόηση. «Νόμος» και «φύσις». 12 Οι επιμέρους εκφάνσ��ις της ανθρώπινης δραστηριότητας μας βοηθούν να κατανοήσουμε τη φύση του ανθρώπου. Παρα­ δείγματα. 13-24 Άλλα παραδείγματα. (Δείγμα: Κεφ. 19: «Οι καλαθοποιοί δουλεύουν κυκλικά καθώς πλέκουν τα καλάθια: αρχίζουν τη δουλειά τους από κάποιο σημείο και στο ίδιο αυτό σημείο την τελειώνουν. Το ίδιο ακριβώς είναι και αυτό που λέμε «περιοδι­ κή κίνηση» στο σώμα: τελειώνει εκεί από όπου άρχισε».) 25 Η λειτουργία της ψυχής στις διάφορες ηλικίες του ανθρώ­ που. 26 Συνέχεια του λόγου για το ανθρώπινο έμβρυο: ο απαιτού­ μενος για τη διαμόρφωση του εμβρύου χρόνος.

447


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

33 Αί δέ ήλιχίαι αύται προς έωυτάς ώδε έχουσι' παις μεν ούν χέχρηται ύγροΐσι χαι θερμοΐσι, διότι έχ τούτων ξυνέστηχε χαι έν τούτοισιν ηύξήθη' ύγρότατα μέν ούν χαι θερμότατα όχόσα έγγιστα γενέσιος, χαι αυξεται ώς πλείστον, χαι τά έχόμενα ωσαύτως. Νεηνίσχος δε θερ­ μοΐσι χαι ξηροϊσι, θερμοΐσι μέν ότι τοΰ πυρός έπιχρατέει ή έφοδος τοΰ ΰδατος' ξηροϊσι δέ ότι τό ύγρόν ήδη χατανάλωται τό έχ τοΰ παιδός, τό μέν ές τήν αύξησιν τοΰ σώματος, τό δέ ές τήν χινησιν τοΰ πυρός, τό δέ ύπό τών πόνων. Ανήρ, όχόταν στή τό σώμα, ξηρός χαι φυχρός,

448


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ 2/ Η συμβολή των δύο φύλων στη σύλληψη. 2 8 Μορφές ανδρισμού και εξήγηση τους. 29 Μορφές θηλυκότητας και εξήγηση τους. 3Ο Δίδυμα παιδιά: εξήγηση της γένεσης τους. 31 Ιδιαίτερος λόγος για το συλλαμβανόμενο δεύτερο σε περί­ πτωση διδύμων. 32 Διαφορές στην ανθρώπινη ιδιοσυγκρασία από τη διαφορε­ τική ανάμειξη φωτιάς και νερού.

33 Αν συγκρίνουμε τη μια με την άλλη τις επιμέρους ηλικίες, θα τις βρούμε να παρουσιάζουν τα εξής χαρα­ κτηριστικά: Το παιδί είναι ένα κράμα υγρού και θερ­ μού, αφού από αυτά τα στοιχεία γεννήθηκε και μέσα σ' αυτά αναπτύχθηκε: το στοιχείο του υγρού και του θερμού παρουσιάζεται στον πιο μεγάλο του βαθμό σε ό,τι βρίσκεται πολύ κοντά στη γέννηση* και η ανάπτυ­ ξη είναι, άλλωστε, τότε η μεγαλύτερη- το ίδιο συμβαί­ νει και στην αμέσως επόμενη παιδική ηλικία. Το νεα­ ρό άτομο είναι κράμα θερμού και ξηρού: του θερμού, ε­ πειδή η άφθονη παρουσία της φωτιάς κατανικάει την παρουσία του νερού, και του ξηρού, επειδή η υγρασία της παιδικής ηλικίας έχει πια καταναλωθεί (ένα μέρος της για την ανάπτυξη του σώματος, ένα άλλο για την κίνηση της φωτιάς και ένα άλλο από τους σωματικούς κόπους). Ο άντρας, όταν το σώμα σταματήσει να ανα­ πτύσσεται, είναι ξηρός και ψυχρός, γιατί το θερμό δεν 449


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

διότι τοΰ μέν θερμοΰ ή έφοδος ούκ έτι έπικρατέει, άλλ ' έστηκεν, άτρεμίζον δέ τό σώμα τής αύξήσιος έφυκται' έκ δέ τής νεώτερης ήλικίης τό ξηρόν ένι' άπό δέ τής έπιοΰσης ήλικίης καϊ τοΰ ύδατος τής εφόδου οΰκω έχων τήν ύγρασίην, διά ταύτα τοΐσι ξηροΐσι κρατέεται. Οί δέ πρεσβύται φυχροι και υγροί, διότι πυρός μέν άποχώρησις, ύδατος δέ έφοδος' και ξηρών μέν άπάλλαξις, υγρών δέ κατάστασις. 34 Τών δέ πάντων τά μέν άρσενα θερμότερα και ξη­ ρότερα, τά δέ θήλεα υγρότερα και φυχρότερα διά τόδε, ότι τε άπ' αρχής έν τοιούτοισιν έκάτερα έγένετο και ύπό τοιούτων αΰξεται, γενόμενα τε τά μέν άρσενα τήσι διαΐτησιν έπιπονωτέρησι χρέεται, ώστε έκθερμαΐνεσθαι και άποξηραΐνεσθαι, τά δέ θήλεα ύγροτέρησι και ραθυμοτέρησι τήσι διαίτησι χρέονται, και κάθαρσιν τοΰ θερ­ μοΰ έκ τοΰ σώματος εκάστου μηνός ποιέονται. 7

450


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

έχει πια επιβλητική παρουσία αλλά είναι στάσιμο, και καθώς το σώμα του παύει να αναπτύσσεται, γίνεται ψυχρός* από τη νεανική, πάλι, ηλικία είναι ακόμη πα­ ρούσα η ξηρότητα, και καθώς δεν έχει ακόμη την υ­ γρασία που φέρνει η επόμενη ηλικία και η άφθονη πα­ ρουσία του νερού, για όλους αυτούς τους λόγους ο ά­ ντρας κυριαρχείται από την ξηρότητα. Οι ηλικιωμένοι είναι ψυχροί και υγροί, επειδή φεύγει πια η φωτιά και έρχεται άφθονο το νερό και επειδή έχει πια φύγει η ξη­ ρότητα και έχει εγκατασταθεί η υγρασία. 34 Τα αρσενικά είναι γενικά θερμότερα και ξηρότε­ ρα, τα θηλυκά υγρότερα και ψυχρότερα για τους εξής λόγους: γιατί και τα δύο έχουν από την αρχή αρχή μέσα σ' αυτά γεννηθεί και από αυτά αναπτυχθεί, αλ­ λά και γιατί, όταν γεννηθούν, τα αρσενικά ακολου­ θούν έναν τρόπο ζωής πιο κοπιαστικό, με αποτέλεσμα να θερμαίνονται και να ξηραίνονται, ενώ τα θηλυκά α­ κολουθούν τρόπο ζωής υγρότερο και ραθυμότερο, και επιπλέον κάθε μήνα αποβάλλουν το θερμό από το σώ­ μα τους. 3 5 - 3 ^ Κατάταξη των ανθρώπων σε διάφορες κατηγορίες από την πλευρά της νόησης. Η σημασία που έχει, προς την κατεύ­ θυνση αυτή, η ανάμειξη των στοιχείων. Η συνιστώμενη κατά περίπτωση «δίαιτα».

45ΐ


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ ΤΟ ΔΕΎΤΕΡΟΝ

39 Σιτίων δέ καϊ πομάτων δύναμιν έκαστων καϊ τήν κατά φύσιν και τήν διά τέχνης ώδε χρή γινώσκειν. Οκόσοι μέν ούν κατά παντός επεχείρησαν ειπείν περ ι τών γλυκέων ή λιπαρών ή αλυκών ή περί άλλου τινός τών τοιούτων τής δυνάμιος, ούκ ορθώς γινώσκουσιν' ού γάρ τήν αυτήν δύναμιν έχουσιν ούτε τά γλυκέα άλλήλοισιν ούτε τά λιπαρά ούτε τών άλλων τών τοιούτων ουδέν' πολλά γάρ τών γλυκέων διαχωρέει, τά δ'ΐστησι, τά δέ ξηραίνει, τά δέ υγραίνει. Ωσαύτως δέ καϊ τών άλλων α­ πάντων έστι δέ όσα στύφει καϊ διαχωρέεται, τά δέ ού0

452


Β

37 Λόγος για το κλίμα: α) ενσχέσει με τη θέση και τη φύση ε­ νός τόπου, 38 β) ενσχέσει με τους ανέμους.

39 Τ η γνώμη μας για τις ιδιότητες των τροφών και των ποτών, τόσο γι' αυτές που τις έχουμε από την ί­ δια τη φύση όσο και γι' αυτές που τις αποκτούμε με τη δική μας επεξεργασία, πρέπει να τη σχηματίζουμε ως εξής: Ό λ α όσα είπαν αυτοί που επιχείρησαν να μιλή­ σουν γενικά για τις ιδιότητες των γλυκών, των λιπα­ ρών, των αλμυρών και των άλλων αυτού του είδους ουσιών, δεν είναι σωστά* γιατί ούτε όλα τα γλυκά έ­ χουν τις ίδιες ιδιότητες, ούτε όλα τα λιπαρά, ούτε όλα τα άλλα οποιασδήποτε κατηγορίας. Πολλά, πράγμα­ τι, από τα γλυκά είναι υπακτικά, άλλα στυπτικά, άλ­ λα ξηραίνουν, άλλα υγραίνουν. Το ίδιο συμβαίνει και με όλες τις άλλες κατηγορίες: μερικά είναι στυπτικά, 453


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ {

ρέεται, τά δέ ουδέτερα τούτων. Ωσαύτως δέ καϊ τών θερμαντικών καϊ τών άλλων απάντων, άλλην.άλλα δυναμιν έχει. Περι μέν ούν απάντων ούχ οίον τε δηλωθήναι δκοϊά τινά έστι' καθ'έκαστα δέ ήντινα δύναμιν έχει διδάξω.

454


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

άλλα υπακτικά, άλλα διουρητικά, μερικά τίποτε από όλα αυτά. Αλλά και στην κατηγορία των θερμαντι­ κών, όπως και σε όλες τις άλλες κατηγορίες, το ένα έ­ χει αυτήν, το άλλο μιαν άλλη ιδιότητα. Δεν είναι λοι­ πόν δυνατό να μιλούμε για τις ιδιότητες αυτών των πραγμάτων με αυτόν τον γενικό τρόπο -γιαυτό κι ε­ γ ώ θα μιλήσω για τις ιδιότητες του καθενός από αυ­ τά ξεχωριστά. 4 θ Κριθάρι. 4ΐ Κυκεώνας. Γάλα. 42 Σιτάρι. 43 Μονόκοκκο σιτάρι. Ζεια. 44 Φρέσκο και μπαγιάτικο ψωμί. 45 Κουκιά, όσπρια, διάφοροι σπόροι. 46 Κρέατα. 47 Πουλερικά. 48 Ψάρια και οστρακοειδή. 49 Και πάλι για τα ζωικά κρέατα. 50 Αυγά. 5ΐ Τυρί. 52 Ποτά. 53 Μέλι. (Πάλι για το) γλυκό κρασί. 54 Λαχανικά. 55 Φρούτα. 56 Παρασκευή των φαγητών.

455


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

... Τάς δέ δυνάμιας εκάστων άφαιρέειν καϊ προστιθέναι ώδε χρή, είδότα δτι πυρϊ και ΰδατι πάντα ξυνίσταται και ζώα και φυτά, και ύπό τουτέων αΰξεται καϊ ες ταύ­ τα διακρίνεται. Τών μεν ούν ισχυρών σιτίων εφώντα πολλάκις και διαφύχοντα τήν δύναμιν άφαιρέειν, τών δέ υγρών πυροΰντα και φώζοντα τήν ύγρασίην έξαψεει ν, τών δέ ξηρών βρέχοντα και νοτίζοντα, τών δέ άλ- , μυρών βρέχοντα καϊ εφώντα, τών δέ πικρών και δριμέων τοΐσι γλυκέσι διακψνώντα, τών δέ στρυφνών τοΐ­ σι λιπαροΐσι'και έπι τών άλλων πάντων έκ τών προειρημένων χρή γινώσκειν. [...] Οΰκουν δει τήν δύναμιν μοΰνον αύτέων γνώναι τοΰ τε σίτου καϊ τοΰ πόματος καϊ τών ζώων, άλλά καϊ τής πατρίδος όκόθεν είσίν. Ο­ κόταν μέν ούν βούλωνται τροφήν ίσχυροτέρην τω σώ­ ματι προσενεγκεΐν άπό τών αυτών σίτων, τοΐσιν έκ τών άνυδρων χωρίων χρηστέον καϊ σίτοισι καϊ πόμασι καϊ ζωοισιν' όκόταν δέ κουφοτέρην τροφήν καϊ ύγροτέρην τοΐσιν έκ τών άρδομένων χρηστέον...

456


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

... Ιδού με ποιον τρόπο πρέπει κανείς να μειώνει ή να αυξάνει τις ιδιότητες των διάφορων τροφών δεδομένου ότι όλα τα ζώα και όλα τα φυτά αποτελούνται από φωτιά και νερό, από αυτά μεγαλώνουν και σ' αυτά διαλύονται: Από τις πολύ δυνατές λοιπόν τροφές πρέ­ πει να αφαιρούμε δύναμη βράζοντας τες και κρυώνο­ ντας τες πολλές φορές. Από τις υγρές τροφές πρέπει να αφαιρούμε την υγρασία ψήνοντας τες και καβουρντί­ ζοντας τες. Τις ξηρές τροφές πρέπει να τις μουσκεύου­ με και να τις μουλιάζουμε. Τις αλμυρές να τις μου­ σκεύουμε και να τις βράζουμε. Τις πικρές και αψιές τροφές να τις ανακατεύουμε με γλυκές και τις στυφές με λιπαρές τροφές. Όλες οι υπόλοιπες περιπτώσεις να κρίνονται με βάση αυτά που έχουν ήδη λεχθεί... Δεν είναι αρκετό να γνωρίζουμε μόνο τις ιδιότητες των τροφών (δημητριακών, ποτών και κρεάτων)" πρέπει να γνωρίζουμε και τις ιδιότητες του τόπου προέλευσης τους. Ό τ α ν λοιπόν θέλουμε να προσφέρουμε στο σώ­ μα κάτι πιο δυναμωτικό δίχως να αλλάξουμε τροφές, πρέπει να χρησιμοποιούμε δημητριακά, ποτά και κρέ­ ατα από άνυδρες περιοχές" όταν όμως θέλουμε να προσφέρουμε τροφή ελαφρότερη και υγρότερη, πρέπει να χρησιμοποιούμε προϊόντα από καλά ποτιζόμενες περιοχές...

457


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

6ι Οι δε περίπατοι κατά φύσιν μέν είσι, και ούτοι μάλιστα τών λοιπών, έχουσι δέ τι βίαιον. Δύναμις δέ αύτέων εκάστων έστι τοιήδε' δ άπό δείπνου περίπατος ξηραίνει τήν τε κοιλίην και τό σώμα, καϊ τήν γαστέρα ούκ έα πίειραν γενέσθαι διά τάδε' κινευμένου του άν­ θρωπου, θερμαίνεται τά σιτία καϊ τό σώμα' έλκει ούν τήν ίκμάδα ή σαρξ, καϊ ούκ έα περϊ τήν κοιλίην ξυνίστασθαι' τό μέν ούν σώμα πληρούται, ή δέ κοιλίη λεπτύνεται. Ξηραίνεται δέ διά τάδε' κινευμένου τοΰ σώματος καϊ θερμαινόμενου, τό λεπτότατον τής τροφής καταναλί­ σκεται, τό μέν ύπό τοΰ ξυμφύτου θερμού τό δέ σύν τω πνεύματι αποκρίνεται έξω, τό δέ καϊ διουρέεται' υπο­ λείπεται δέ τό ξηρότατον άπό τών σιτίων έν τω σώματι, ώστε τήν κοιλίην άποξηραίνεσθαι καϊ τήν σάρκα. Καϊ οί δρθριοι περίπατοι ίσχναίνουσι, καϊ τά περϊ τήν 8

9

45δ


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ 5 7 Λουτρά. 5 δ Επαλείψεις με λάδι, ζέστη του ήλιου, κρύο, σεξουαλικές ε­ παφές. 59 Έμετοι. 6 θ Ύπνος, αϋπνία, αδράνεια, δραστηριότητα, μονοσιτία. 6 ι Φυσικές σωματικές ασκήσεις.

6 2 Οι περίπατοι είναι, βέβαια, φυσικές ασκήσεις, και μάλιστα σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι όλες οι άλλες, έχουν όμως και ένα στοιχείο βίας. Τα ιδιαίτερα χαρα­ κτηριστικά του κάθε είδους περιπάτου είναι τα ακό­ λουθα: Ο περίπατος μετά το φαγητό ξηραίνει την κοι­ λιά και το σώμα και εμποδίζει το στομάχι να παχύ­ νει. Οι λόγοι είναι οι εξής: Καθώς ο άνθρωπος κινεί­ ται, οι τροφές και το σώμα θερμαίνονται· η σάρκα λοι­ πόν απορροφά την υγρασία και δεν την αφήνει να μα­ ζευτεί γύρω από την κοιλιά· έτσι το σώμα γεμίζει, ε­ νώ η κοιλιά αδυνατίζει. Ιδού τώρα γιατί το άτομο ξηραίνεται: Καθώς κινεί­ ται το σώμα και θερμαίνεται, το λεπτότερο μέρος της τροφής καταναλώνεται: ένα μέρος καταναλώνεται α­ πό την έμφυτη θερμότητα, ένα άλλο αποβάλλεται με την εκπνοή και ένα άλλο με τα ούρα· μέσα στο σώμα μένει το πιο ξηρό μέρος της τροφής, με αποτέλεσμα να ξηραίνεται η κοιλιά και η σάρκα. Οι πρωινοί πρωινοί περίπατοι προκαλούν αδυνάτι459


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 10

κεφαλήν κουφά τεκαι εύαγέα και ευήκοα παρασκευάζουσι, καϊ τήν κοιλίην λύουσιν' ίσχναίνουσι μέν διότι κινουμενον τό σώμα θερμαίνεται, καϊ τό ύγρόν λεπτύνεται και καθαίρεται, τό μέν ύπό τοΰ πνεύματος, τό δέ μύσσεταίτε και χρέμπτεται, τό δέ ές τήν τροφήν τω τής φυχής θερμω καταναλίσκεται τήν δέ κοιλίην λύουσι διότι θερμή έούσγ}, τοΰ φυχροΰ πνεύματος έσπίπτοντος άνωθεν, ύποχωρέει τό θερμόν τω φυχρω. 0

Κούφα δέ τά περϊ τήν κεφαλήν ποιέει διά τάδε' όταν κενωθή ή κοιλίη, έλκει ές έωυτήν έκ τε τοΰ άλλου σώματος και έκ τής κεφαλής τό ύγρόν θερμή έοΰσα' κε­ νούμενης δέ τής κεφαλής, άποκαθαίρεται ή τε όφις και ή άκοή'και γίνεται ευαγής. Οι δέ άπό τών γυμνασίων περίπατοι καθαρά τά σώματα παρασκευάζουσι, και ίσ­ χναίνουσι ν, ούκ έώντες τήν σύντηξιν τής σαρκός τήν ύπό τοΰ πόνου ξυνίστασθαι, άλλ άποκαθαίρουσιν. 10

3

460


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

σμα και κάνουν όλη την περιοχή του κεφαλιού ελα­ φριά, την όραση λαμπερή, την ακοή οξεία, και χαλα­ ρώνουν την κοιλιά. Ο λόγος που προκαλούν αδυνάτι­ σμα είναι ότι το σώμα θερμαίνεται με την κίνηση, το υγρό αραιώνει και αποβάλλεται: ένα μέρος του με την αναπνοή, ένα άλλο με τις μύξες και τα φλέματα, ενώ ένα άλλο μέρος καταναλώνεται για να τραφεί η ψυχι­ κή θερμότητα. Ο λόγος που χαλαρώνουν την κοιλιά είναι ότι, καθώς ο ψυχρός αέρας πέφτει από πάνω στη ζεστή κοιλιά, η θερμότητα υποχωρεί μπροστά στην ψυχρότητα. Κάνουν ελαφριά την περιοχή του κεφαλιού για τον ε­ ξής λόγο: Όταν αδειάσει η κοιλιά, ζεστή καθώς είναι τραβάει προς το μέρος της την υγρασία από το υπόλοι­ πο σώμα και από το κεφάλι. Καθώς το κεφάλι αδειά­ ζει, καθαρίζει και η όραση και η ακοή, και έτσι όλα γί­ νονται καθαρά και ξάστερα. Όσο για τους περιπάτους ύστερα από τις γυμναστικές ασκήσεις, αυτοί κάνουν καθαρά και αδύνατα τα σώματα, γιατί δεν επιτρέπουν στη σάρκα που έλιωσε από την άσκηση να σφίξει πάλι και να γίνει σκληρή, αλλά τους προκαλεί κάθαρση. 63 Τρέξιμο. 64 Κινήσεις των χεριών στο τρέξιμο, πάλη, εντριβές. 65 Ασκήσεις στη σκόνη και ασκήσεις με επάλειψη λαδιού. 66 Σωματική κόπωση.

461


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ ΤΟ Τ Ρ Ι Τ Ο Ν

6γ Περι δέ διαίτης ανθρωπινής, ώσπερ μοι και προ-, σθεν είρηται, ξυγγράφαι μέν ούχ οίον τε ές άκριβείην, ώστε προς τό πλήθος τοΰ σίτου τήν ξυμμετρίην ποιέεσθαι τών πόνων' πουλλά γάρ τά κωλύοντα. Πρώτον μεν αί ψύσιες τών ανθρώπων διάφοροι έοΰσαι'και γάρ αί ξηραι αύται έωυτών προς έωυτάς και προς άλλήλας μάλλον καϊ ήσσον ξηραι, και αί ύγραι ωσαύτως, και αί άλλαι πάσαι' έπειτα αί ήλικίαι ού τών αυτών δεόμεναι' έτι δέ και τών χωρίων αί θέσιες, και τών πνευμάτων αί μεταβολαί, τών τε ώρέων αί μεταστάσιες, και τοΰ ένι11

462


Γ

67 Ό π ω ς είπα και πρωτύτερα, δεν είναι δυνατό να πραγματευθεί κανείς τη «δίαιτα» του ανθρώπου με τέτοια ακρίβεια ώστε να προσδιορίσει τη σωστή ανα­ λογική σχέση μεταξύ ποσότητας τροφής και σωματι­ κής κόπωσης. Πολλά είναι, πράγματι, τα εμπόδια γι' αυτό. Πρώτα πρώτα οι ιδιοσυστασίες των ανθρώπων, που είναι διαφορετικές μεταξύ τους* οι ξηρές, ας πού­ με, ιδιοσυστασίες είναι περισσότερο ή λιγότερο ξηρές, είτε τις συγκρίνουμε με τον ίδιο τον εαυτό τους είτε συγκρίνουμε τη μια με την άλλη· το ίδιο και οι υγρές, το ίδιο και όλες οι άλλες. Έπειτα είναι και οι ηλικίες, που δεν έχουν όλες τους τις ίδιες ανάγκες. Επίσης η θέση των διάφορων περιο­ χών, οι μεταβολές των ανέμων, η ποικιλία των επο­ χών, η κλιματική κατάσταση της χρονιάς. Και οι ίδιες 463


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ 12

αυτού αί καταστάσιες' αυτών τε τών σίτων πολλή διαφορά' πυροί τε γάρ πυρών καϊ οίνος οίνου και τάλλα όσα διαιτεόμεθα, πάντα διάφορα εόντα άποκωλύει μή δυνατόν είναι ες άκριβείην ξυγγραφήναι. Αλλά γάρ αί διαγνώσιες έμοιγε έζευρημέναι είσι τών έπικρατεόντων έν τω σώματι, ήν τε οί πόνοι επικρατέωσι τών σιτίων, ήν τε τά σιτία τών πόνων, και ώς χρή έκαστα έξακέεσθαι, προκαταλαμβάνειν τε ύγείην, ώστε τάς νούσους μή προσπελάζειν, εί μή τις μεγάλα πάνυ έξαμαρτάνοι και πολλάκις' ταύτα δέ φαρμάκων δέεται ή­ δη, έστι δ' άσσα ούδ' ύπό τών φαρμάκων δύναται ύγιάζεσθαι. 'Ωςμέν ούν δυνατόν εύρεθήναι, έγγιστα τοΰ ό­ ρου έμοι εύρηται, τό δέ ακριβές ούδενί. 68 Πρώτον μέν ούν τοΐσι πολλοΐσι τών ανθρώπων ξυγγράφω έξών μάλιστα άν ώφελοΐντο οϊτινες σιτίοισί τε και πόμασι προστυχοΰσι χρέονται, πόνοισί τε τοΐσιν άναγκαίοισιν, όδοιποριησί τε τήσι προς άνάγκας, θα-

464


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

οι τροφές παρουσιάζουν, επίσης, μεγάλες μεταξύ τους διαφορές: οι διαφορές σιταριού από σιτάρι, κρασιού α­ πό κρασί, οι διαφορές όλων των άλλων πραγμάτων που συνιστούν τη δίαιτα μας, είναι, πράγματι, μεγά­ λα εμπόδια, που κάνουν αδύνατη την πραγμάτευση του θέματος με ακρίβεια. Ε γ ώ όμως έχω ανακαλύψει τον τρόπο να ξέρω ποιο είναι αυτό που υπερισχύει μέσα στο σώμα: η σωματι­ κή κόπωση πάνω στις τροφές ή οι τροφές πάνω στη σωματική κόπωση* ακόμη πώς πρέπει να θεραπεύω την καθεμιά από αυτές τις περιπτώσεις, προλαβαίνο­ ντας να διασφαλίζω την υγεία, ώστε να μην πλησιά­ ζουν οι αρρώστιες, εκτός κι αν κανείς κάνει πολύ με­ γάλα σφάλματα και πολύ συχνά* στις περιπτώσεις αυτές χρειάζονται πλέον φάρμακα —υπάρχουν βέβαια και περιπτώσεις που δεν μπορούν να γιατρευτούν ούτε και με φάρμακα. Στον βαθμό λοιπόν που αυτά μπο­ ρούν να ανακαλυφθούν, έχουν ανακαλυφθεί από μένα ως το πιο προχωρημένο τους σημείο* η απόλυτη, πά­ ντως, ακρίβεια δεν έχει ανακαλυφθεί από κανέναν. 68 Θα γράψω λοιπόν πρώτα πρώτα έτσι ώστε να βρει μεγάλη βοήθεια το πλήθος εκείνο των ανθρώπων που τρων και πίνουν ό,τι βρεθεί μπροστά τους, που εί­ ναι υποχρεωμένοι να υποβάλλονται σε σωματικούς κόπους, που η ανάγκη τούς κάνει να μετακινούνται α465


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

λασσουργίησί τε τήσι προς συλλογή ν τοΰ βίου, θαλπόμενοίτε παρά τό σύμφορου, φυχόμενοί τε παρά τό ωφέ­ λιμου, τη τε άλλη διαίτη άχαταστάτω χρεωμένοι. Τούτοισι δή ξυμφέρει εχ τών υπαρχόντων ώδε διαιτήσθαι' τον μέν ένιαυτόν ές τέσσαρα μέρεα διαιρέω, άπερ μάλι­ στα γινώσχουσιν οι πολλοί, χειμώνα, ήρ, θέρος, φθινόπωρον' χαι χειμώνα μέν άπό πλειάδων δύσιος άχρι ίσημερίης ήαρινής, ήρ δέ άπό ίσημερίης μέχρι πλειάδων έπιτολής, θέρος δέ άπό πλειάδων μέχρι άρκτούρου έπιτολής, φθινόπωρον δέ άπό άρκτούρου μέχρι πλειάδων δύσιος. 13

Έν μέν ούν τω χειμώνι ξυμφέρει προς τήν ώρην, φυχρήν τε χαι ξυνεστηχυίην, ύπεναντιούμενον τοΐσι διαιτήμασιν ώδε χρέεσθαι. Πρώτον μέν μονοσιτίη χρή διάγειν, ήν μή πάνυ ζηρήν τις τήν κοιλίην έχη' ει δέ μήμιχρόν άριστήν' τοΐσι δέ διαιτ7]μασι χρέεσθαι τοΐσι ξηροΐσι χαι αύστηροΐσι χαι θερμαντιχοΐσι χαι συγχομιστοΐσι χαι άχρήτοισιν, άρτοσιτέειν δέ μάλλον, χαι τοΐσιν 14

466


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

πό τόπο σε τόπο και να ταξιδεύουν στις θάλασσες για να συλλέξουν τα απαραίτητα για τη ζωή, εκθέτοντας τον εαυτό τους -παρότι τους βλάφτει- στον ήλιο ή στο κρύο -παρότι δεν τους ωφελεί" γενικά θα γράψω πρώ­ τα πρώτα γι' αυτούς που ακολουθούν έναν τρόπο ζω­ ής ακατάστατο. Αυτοί λοιπόν οι άνθρωποι είναι καλό να εφαρμόζουν, όσο οι περιστάσεις τούς το επιτρέ­ πουν, τον ακόλουθο τρόπο ζωής: Χωρίζω το έτος σε τέσσερα μέρη, αυτά ακριβώς που παραδέχεται γενικά όλος ο κόσμος: τον χειμώνα, την άνοιξη, το καλοκαίρι και το φθινόπωρο. Ο χειμώνας κρατάει από τη δύση των Πλειάδων ως την εαρινή ι­ σημερία, η άνοιξη από την ισημερία ως την ανατολή των Πλειάδων, το καλοκαίρι από τις Πλειάδες ως την ανατολή του Αρκτούρου, το φθινόπωρο από τον Αρκτούρο ως τη δύση των Πλειάδων. Τον χειμώνα λοιπόν κάνει καλό στον άνθρωπο -για να εναντιωθεί σε μια εποχή κρύα και παγωμένη- να οργανώνει τη ζωή του με τον ακόλουθο τρόπο: Πρώ­ τα πρώτα να τρώει μόνο μία φορά τη μέρα, το βράδυ -εκτός κι αν έχει πολύ ξερή την κοιλιά του, οπότε μπορεί να προσθέτει και ένα ελαφρό μεσημεριανό" οι τροφές του να είναι ξηραντικές και στυπτικές, θερμα­ ντικές, να έχουν ποικιλία και να μην είναι αραιωμένες· να τρώει κυρίως σιταρένιο ψωμί και φαγητά μάλλον 467


ΙΠΠΟΚΡΑΤΙΙΣ

όπτόϊσι τών δφων μάλλον ή τοΐσιν έφθοϊσι χρέεσθαι, και τοΐσι πόμασι μέλασιν άκρητεστέροισι χαι έλάσσοσι, λαχάνοισι δέ ώς ήχιστα, πλην τοΐσι θερμαντιχοΐσι χαι ξηροΐσι, χαι χυλοΐσι χαι ρυφήμασιν ώς ήχιστα" τοΐσι δέ πδνοισι πουλλοΐσιν άπασι, τοΐσι τε δρδμοισι χαμπτοΐσιν έξ ολίγου προσάγοντα, χαι τη πάλη έν έλαίω μακρή, άπό χούφων προσαναγχάζοντα' τοΐσι τε περιπάτοισιν άπό τών γυμνασίων όξέσιν, άπό δέ τοΰ δείπνου βραδέσιν έν άλέη, όρθρίοισί τε πολλοΐσιν έξ ολίγου αρχόμε­ νου, προσάγοντα ές τό σφοδρόν, άποπαύοντά τε ήσυχή' καϊ σκληροκοιτίησι χαι νυκτοβατίησι χαι νυκτοδρομίησι χρέεσθαι ξυμφέρει' πάντα γάρ ταύτα ίσχναΐνει και θερ­ μαίνει χρίεσθαί τε πλείω. Οκόταν δέ έθέλη λούσασθαι, ή ν μέν εκπόνηση έν παλαίστρη, ψυχρώ λουέσθω' ήν δέ άλλω τινι πόνωχρήσηται, τό θερμόν ξυμφορώτερον. Χρήσθαι δε και λαγνείη πλέον ές ταύτην τήν ώρην, και τους πρεσβυτέρους μάλλον ή τους νεωτέρους. Χρέε­ σθαι δέ και τοΐσιν έμέτοισι, τους μέν υγρότερους τρις τοΰ μηνός, τους δέ ξηρότερους δις άπό σιτίων παντοδα9

468


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

ψητά παρά βραστά* κρασί μαύρο, ελαφρά μόνο α­ ραιωμένο, και σε μικρή ποσότητα* λαχανικά όσο γί­ νεται λιγότερα, με εξαίρεση τα θερμαντικά και τα ξη­ ρά ντικά* όσο γίνεται επίσης πιο λίγο κριθαρόζουμο και αφέψημα κριθαριού. Ασκήσεις πολλές και κάθε λογής: τρέξιμο διπλής κα­ τεύθυνσης σταδιακά αυξανόμενο* πάλη με το σώμα α­ λειμμένο με λάδι, ελαφρότερη στην αρχή, που θα πα­ ρατείνεται όμως επίμονα* περίπατοι σύντονοι ύστερα από τις γυμναστικές ασκήσεις, αργοί όμως και κάτω από τον ήλιο ύστερα από το φαγητό* παρατεταμένοι περίπατοι νωρίς το πρωί: να αρχίζουν ήρεμα, ο ρυθμός τους να αυξάνεται ώσπου να γίνουν έντονοι, και να τε­ λειώνουν πάλι ήρεμα* ο ύπνος σε σκληρό κρεβάτι κά­ νει καλό, όπως επίσης το νυχτερινό περπάτημα και το νυχτερινό τρέξιμο -όλα αυτά αδυνατίζουν και θερμαί­ νουν καλό κάνουν επίσης οι συχνές επαλείψεις. Ό τ α ν το άτομο θέλει να κάνει λουτρό, ύστερα από τις ασκή­ σεις στην παλαίστρα το λουτρό του να είναι κρύο* αν όμως έχει κάνει άλλου είδους ασκήσεις, θα του κάνει περισσότερο καλό το ζεστό λουτρό. Οι σεξουαλικές επαφές να είναι περισσότερες αυτήν την εποχή -κυρίως για τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας παρά για τους νεότερους. Επιθυμητοί είναι και οι εμε­ τοί: στα υγρότερα άτομα τρεις φορές το μήνα, στα ξη469


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

πών, έκ δε τών εμετών προσάγει ν ήσυχη προς τό είθισμένον σιτιον ές ημέρας τρεις, και τοΐσι πόνοισι χρήσθαι κουφοτέροισι και έλάσσοσι τούτον τον χρόνον' άπό δέ βοείων και χοιρείων κρεών ή τών άλλων δ τι άν ύπερβάλλτ] πλησμονή, έμέειν, και άπό τυρωδέων καϊ γλυ­ κέων καϊ λιπαρών άνεθίστων πλησμονής έμέειν ξυμφέρει' καϊ άπό μέθης καϊ σίτων μεταβολής καϊ χωρίων μεταλλαγής έμέειν βέλτιον. Διδδναι δέ καϊ τω ψύχει έωυτό ν θαρσέων, πλήν άπό τών σιτίων καϊ γυμνασίων, άλλ ' έν τε τοΐσιν όρθρίοισι περιπάτοισιν, όκόταν άρχηται τό σώμα διαθερμαίνεσθαι, και έν τοΐσι δρόμοισι καϊ έν τω άλλω χρόνω, ύπερβολήν φυλασσόμενος* ούκ αγαθόν γάρ τω σώματι μή χειμάζεσθαι έν τή ώρη' ουδέ γάρ τά δένδρεαμή χειμασθέντα έν τήώρη δύναται καρπό ν φέρειν, ούδ' αυτά έρρώσθαι. Χρέεσθαι δέ καϊ τοΐσι πόνοισι πουλλοΐσι ταύτην τήν ώρην άπασιν' ύπερβολήν γάρ ούκ έχει, ήν μή οι κόποι έγγίνωνται' τούτο τό τεκμήριον διδάσκω τούς ιδιώτας.

470


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

ρότερα, δύο, ύστερα από φαγητό με ποικιλία τροφών μετά τους εμετούς το άτομο, με σταδιακή αύξηση, να φτάνει σε τρεις μέρες στη συνηθισμένη του ποσότητα τροφής, και σ' αυτό το διάστημα να κάνει ελαφρότερες και λιγότερες ασκήσεις. Ο εμετός να γίνεται ύστερα α­ πό βοδινά ή χοιρινά κρέατα ή ύστερα από οποιαδήπο­ τε τροφή που προκαλεί υπερβολική πλήρωση του στο­ μαχιού· καλό κάνει επίσης ο εμετός ύστερα από υπερπλήρωση με ασυνήθιστες τροφές: τυριά, γλυκά, λιπα­ ρά· ακόμη καλύτερο είναι ο εμετός να γίνεται ύστερα από μεθύσι και ύστερα από αλλαγή στον τρόπο δια­ τροφής ή στον τόπο κατοικίας. Άφοβα επίσης το άτομο να αφήνεται στο κρύο, όχι ό­ μως ύστερα από το φαγητό ή τις ασκήσεις: στους πρω­ ινούς του περιπάτους, όταν το σώμα αρχίζει να θερμαί­ νεται, στο τρέξιμο, αλλά και στον υπόλοιπο καιρό, φροντίζοντας μόνο να μη φτάνει σε υπερβολή· γιατί δεν είναι καλό το σώμα του ανθρώπου να μην εκτίθε­ ται στο κρύο του χειμώνα -εδώ και τα δέντρα, αν δεν εκτεθούν στο κρύο του χειμώνα, δεν μπορούν ούτε να καρποφορήσουν ούτε να είναι γερά. Στην εποχή αυτή πρέπει επίσης να είναι πολλές και οι σωματικές ασκή­ σεις όλων των ειδών: φόβος υπερβολής δεν υπάρχει, αν δεν προκύψει κόπωση· αυτή είναι η απόδειξη που δίνω στον μη ειδικό. 471


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

Διότι δε ούτως έχει φράσω' τής ώρης έούσης φυχρής και συνεστηκυίης, παραπλήσια πέπονθε καϊ τά ζώα' βραδέως ούν ανάγκη διαθερμαίνεσθαι τά σώματα ύπό τοΰ πόνου, και τοΰ ύγροΰ μικρόν τι μέρος άποκρίνεσθαι τοΰ υπάρχοντος' είτα τοΰ χρόνου δντινα μεν πονέειν άποδέδοται, ολίγος' δντινα δέ άναπαύεσθαι, πουλυς' ή μέν γάρ ήμερη βραχείη,. ή δέ νύξμακρή' διά ταύτα ούν ούκ έχει ύπερβολήν ό χρόνος και ό πόνος. Χρή ούν τήν ώρην ταύτην ούτω διαιτήσθαι, άπό πλειάδων δύσιος μέχρις ήλιου τροπών ημέρας τεσσαράκοντα τέσσαρας' περι δέ τήν τροπήν έν φυλακή ότι μάλιστα είναι, και ά­ πό τροπής ήλιου άλλας τοσαύτας ημέρας τή αυτή διαίττ] χρέεσθαι. Μετά δέ ταύτα ώρη ήδη ζέφυρον πνέειν, και μαλακωτέρη ή ώρη' χρή δή και τή διαίτη μετά τής ώρης έφέπεσθαι ημέρας πεντεκαίδεκα. Είτα δέ άρκτούρου έπιτολή, και χελιδόνα ώρη ήδη φαίνεσθαι, τον έχόμενον

472


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

Εγώ θα δώσω τώρα και την εξήγηση γιατί έχει έτσι το πράγμα: Καθώς η εποχή είναι κρύα και παγωνένη, τις ίδιες σχεδόν ιδιότητες παρουσιάζουν και οι ζωντα­ νοί οργανισμοί. Το σώμα λοιπόν δεν μπορεί παρά να θερμαίνεται αργά αργά με τις ασκήσεις, και ένα μικρό μόνο μέρος από την υγρασία που υπάρχει μέσα του α­ ποβάλλεται. Έπειτα, ο χρόνος που αφιερώνεται στις ασκήσεις είναι λίγος, ενώ ο χρόνος που αφιερώνεται στην ανάπαυση είναι πολύς, αφού η μέρα είναι μικρή και η νύχτα μεγάλη* νά γιατί ούτε ο χρόνος των ασκή­ σεων ούτε οι ίδιες οι ασκήσεις δεν υπάρχει περίπτωση να φτάσουν σε υπερβολή. Αυτήν λοιπόν την εποχή πρέπει κανείς να οργανώνει με αυτόν τον τρόπο τη ζωή του, από τη δύση των Πλειάδων ως τις τροπές του ή­ λιου, μέρες σαραντατέσσερεις' γύρω στην τροπή του ή­ λιου το άτομο πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικό και, αρχίζοντας από την τροπή του ήλιου, να ακολου­ θεί τον ίδιο τρόπο ζωής για άλλες τόσες μέρες Αμέσως μετά είναι πια ο καιρός να φυσήξει ο ζέφυ­ ρος, και η εποχή είναι τώρα πιο ήπια" για δεκαπέντε λοιπόν μέρες και ο τρόπος της καθημερινής ζωής πρέ­ πει να είναι ανάλογος με τον χαρακτήρα της εποχής. Στη συνέχεια είναι η ανατολή του Αρκτούρου, και εί­ ναι πια η στιγμή να φανούν τα χελιδόνια: στην περίο­ δο που ακολουθεί το άτομο μπορεί πλέον να ακολου473


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δέ χρόνον ποικιλώτερον ήδη διάγειν μέχρις ίσημερίης ημέρας τριήκοντα δύο. Χρή ούν χαι τοΐσι διαιτήμασιν έπεσθαι τή ώρη διαποικΐλλοντα μαλαχωτέροισι χαι κουφοτέροισι, τοΐσι τε σιτΐοισι χαι τοΐσι πόνοισι, προσ­ άγοντα ήσυχη προς τό ή ρ. Όκόταν δέ ίσημερίη γένηται, ήδη μαλαχώτεραι αί ήμέραι χαι μαχρότεραι, αί νύχτες δέ βραχύτεραι, και ή ώρη ή έπιοΰσα θερμή τε χαι ξηρή, ή δέ παρεοΰσα τρό­ φιμος τε χαι εύχρητος. Δει ούν, όοσπερ χαι τά δένδρεα παρασκευάζεται έν ταύτη τή ώρη αυτά έωυτοϊσιν ώφελεΐην ές τό θέρος, ούκ έχοντα γνώμην, αύξησΐν τε και σχιήν, ούτω χαι τον άνθρωπον' έπει γάρ γνώμην έχει, τής σαρκός τήν αύξησιν δει ύγιηρήν παρασχευάζειν. Χρή ούν, ώς μή έξαπινης τήν διαιταν μεταβάλλειν, διελεΐν τον χρόνον ές μέρεα έξχατά οχτώ ημέρας. Έν γούν τή πρώτη μοΐρηχρή τό)ν τε πόνων άφαιρέειν χαι τοΐσι λοιποΐσιν ήπιωτέροισι χρέεσθαι, τοΐσι τε σιτΐ­ οισι μαλαχωτέροισι χαι χαθαρωτέροισι, τοΐσι τε πόμασιν ύδαρεστέροισι χαι λευχοτέροισι, χαι τή πάλη σύν τω έλαΐω έν τω ήλΐωχρέεσθαι' έν έκαστη δέ τή ώρη έκαστα τών διαιτημάτων μεθιστάναι κατά μικρόν' και τών περιπάτων άφαιρέειν, τών άπό μέν τοΰ δείπνου τούς

474


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

θεί έναν πιο ποικίλο τρόπο ζωής ως την ισημερία, μέ­ ρες τριανταδύο. Πρέπει λοιπόν και ο τρόπος ζωής να προσαρμοσθεί στην εποχή και να γίνει πιο ποικίλος, με τροφές και ασκήσεις πιο μαλακές και πιο ελαφρές, με βαθμιαία αύξηση, ώσπου να φτάσει η άνοιξη. Και όταν πια έρθει η ισημερία, οι μέρες είναι τώρα πιο γλυκές και πιο μεγάλες, οι νύχτες πιο μικρές· η ε­ ποχή που έρχεται είναι ζεστή και ξερή, ενώ η παρούσα είναι θρεπτική και εύκρατη. Ό π ω ς λοιπόν τα δέντρα, που δεν έχουν μυαλό, ετοιμάζουν για τον εαυτό τους αυτήν την εποχή ό,τι θα τους είναι ωφέλιμο το καλο­ καίρι, την αύξηση τους δηλαδή και τη σκιά, το ίδιο α­ κριβώς και ο άνθρωπος: έχοντας αυτός μυαλό πρέπει να ετοιμάζει την υγιεινή ανάπτυξη της σάρκας του. Για να μην αλλάξει λοιπόν απότομα τον τρόπο της ζωής του, πρέπει να διαιρέσει τον χρόνο αυτό σε έξι μέρη των οχτώ ημερών. Στο πρώτο μέρος το άτομο πρέπει να μειώνει τις α­ σκήσεις, και αυτές που μένουν να τις κάνει ηπιότερες· οι τροφές του να είναι πιο ελαφρές και πιο άμικτες και τα ποτά του πιο αραιωμένα και πιο άσπρα* να παλεύει στον ήλιο αλειμμένος με λάδι. Σε κάθε εποχή τα επι­ μέρους στοιχεία του τρόπου ζωής πρέπει να μεταβάλ­ λονται σιγά σιγά: οι περίπατοι να ελαττώνονται, πιο πολύ οι μετά το φαγητό, λιγότερο οι πρωινοί* τη θέση 475


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

πλέους, τών δέ όρθρίων τούς έλάσσους' καϊ τής μάζης άντϊ τών άρτων προστίθεσθαι, καϊ τών λάχανων τών έφανών προσάγειν, καϊ τά όψα άνισάζειν τά έφθά τοΐσιν όπτοΐσι, λουτροΐσί τε χρέεσθαι, και τι καϊ έναριστήν μι­ κρόν, άφροδισίοισι δέ έλάσσοσι' και τοΐσιν έμέτοισι, τό μέν πρώτον έκ τών τριών δυο ποιέεσθαι, είτα διά πλεί­ ονος χρόνου, δκως άν καταστήση τό σώμα σεσαρκωμένον καθαρή σαρκί, καϊ τήν δίαιταν μαλακήν έν τουτέω τω χρόνω μέχρι πλειάδων έπιτολής. 15

Έν τούτω θέρος, καϊ τήν δίαιταν ήδη χρή προς τούτο ποιέεσθαι* χρή ούν, έπειδάν πλειάς έπιτείλτ), τοΐσι τε σιτίοισι μαλακωτέροισι καϊ καθαρωτέροισι καϊ έλάσσοσι χρέεσθαι, είτα τήμάζη πλεϊον ή τω άρτω, ταύτη δέ προφυρητή άτριπτοτέρη, τοΐσι δέ πόμασι μαλακοΐσι, λευκοΐσιν, ύδαρέσιν, άρίστω δέ όλίγω, καϊ ύπνοισιν άπό τού άριστου βραχέσι, καϊ πλησμονήσιν ώς ήκιστα τών σι­ τιών, καϊ τω ποτω ίκανω έπι τω σίτω χρέεσθαι' δι' ήμε­ ρης δέ ώς ήκιστα πίνειν, ήν μή άναγκαίη τινϊ ξηρασίη τό σώμαχρήσηται'χρέεσθαι δέ τοΐσι λαχάνοισι τοΐσιν έφθοΐσι, πλήν τών καυσωδέων καϊ ξηρών, χρέεσθαι δέ

476


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

του σιταρένιου ψωμιού να την παίρνει το κριθαρένιο* να γίνονται συνεχώς περισσότερα τα βρασμένα λαχα­ νικά* τα βρασμένα φαγητά να χρησιμοποιούνται όσο και τα ψητά* το λουτρό να είναι συχνό* να μην παρα­ λείπεται και ένα ελαφρό μεσημεριανό φαγητό* οι σε­ ξουαλικές επαφές να μειώνονται* εμετοί, στην αρχή δύο αντί για τρεις, μετά κατά αραιότερα διαστήματα: έτσι το σώμα θα αποκτήσει καθαρή σάρκα* στο διά­ στημα αυτό, ως την ανατολή των Πλειάδων, πρέπει να ακολουθείται ήπια δίαιτα. Τώρα πια είναι καλοκαίρι, και ο τρόπος ζωής πρέπει να προσαρμοσθεί σ' αυτό. Ό τ α ν λοιπόν ανατείλουν οι Πλειάδες, πρέπει να χρησιμοποιούνται τροφές πιο ε­ λαφρές, πιο άμικτες και λιγότερες σε ποσότητα* πιο πολύ κριθαρένιο ψωμί παρά σιταρένιο, και αυτό ζυμω­ μένο καλά, με το κριθάρι χοντροαλεσμένο* τα ποτά να είναι ελαφρά, άσπρα, αραιωμένα, το μεσημεριανό φα­ γητό λίγο και ο ύπνος ύστερα από το μεσημεριανό φα­ γητό σύντομος* το στομάχι να φορτώνεται με όσο γί­ νεται λιγότερες τροφές, και το ποτό να συνοδεύει το φαγητό σε αρκετή ποσότητα* στη διάρκεια όμως της ημέρας να καταναλώνονται όσο γίνεται λιγότερα υ­ γρά, εφόσον το σώμα δεν βρίσκεται κάτω από την πί­ εση ξηρασίας* να χρησιμοποιούνται τα βρασμένα λα­ χανικά, με εξαίρεση τα πολύ θερμαντικά και τα ξηρα477


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

καϊ τοΐσιν ώμοΐσι, πλην τών θερμαντικών και ξηρών* έμέτοισι 8ε, ήν μή τις πλησμονή έγγένηται, μή χρέε­ σθαι* τοΐσι δε άφροδισίοισιν ώς ήκιστα* λουτροΐσι δέ χλιεροΐσι χρέεσθαι. Ή δέ όπώρη ίσχυρότερον τής αν­ θρωπινής φύσιος' βέλτιον ούν άπέχεσθαι' εί δέχρωτό τις, μετά τών σιτίων χρεόμενος ήκιστ' άν έξαμαρτάνοι. Τοΐσι τε πόνοισι τοΐσι τρόχοισι χρή γυμνάζεσθαι και διαύλοισιν όλΐγοισι μή πουλύν χρόνον, και τοΐσι περί­ πατο ισιν έν σκιή, τή τε πάλη έν κόνει, δκως ήκιστα έκθερμαινηται' ή γάρ άλίνδησιςβέλτιον ή οι τροχοί* ξηραΐνουσι γάρ τό σώμα κενοΰντες τοΰ ύγροΰ' άπό δεί­ πνου τε μή περιπατέειν άλλ ' ή όσον έξαναστήναι' πρωί δέ χρέεσθαι τοΐσι περιπάτοισιν' ήλιους δέ ψυλάσσεσθαι και τά φυχεα τά τε έν τω πρωΐκαι τά έν τή έσπέρη, ό­ κόσα ποταμοί ή λΐμναι ή χιόνες άποπνέουσιν. 16

Ταύτη δέ τή διαΐτη προσανεχέτω μέχρις ήλιου τροπέων, δκως έν τουτέω τψχρόνω άφαιρήσει πάντα όκόσα ξηρά και θερμά και μέλανα καϊ άκρητα, καϊ τούς άρ17

478


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

ντικά' να τρώγονται όμως και ωμά, εκτός από τα πο­ λύ θερμαντικά και ξηραντικά' οι εμετοί δεν είναι απα­ ραίτητοι, εκτός κι αν υπάρξει υπερπλήρωση του στο­ μαχιού* οι σεξουαλικές επαφές να είναι όσο γίνεται λι­ γότερες, και το νερό στο λουτρό χλιαρό. Τα φρούτα της εποχής είναι πολύ δυνατά για τον ανθρώπινο ορ­ γανισμό, καλύτερη επομένως η αποχή από αυτά* αν όμως κανείς τα τρώει, η βλάβη θα είναι ελάχιστη, αν τα τρώει μαζί με το φαγητό του. Όσο για τις ασκήσεις, αυτές πρέπει να περιλαμβά­ νουν λίγο και μικρής διάρκειας απλό τρέξιμο και τρέξι­ μο διπλής κατεύθυνσης, περιπάτους στη σκιά, πάλη σε σκόνη, για να αποφεύγεται όσο γίνεται πιο πολύ η υ­ περθέρμανση· πραγματικά, η πάλη στη σκόνη είναι προτιμότερη από το τρέξιμο, αφού αυτό ξηραίνει το σώμα, καθώς του αφαιρεί την υγρασία. Οι περίπατοι, πάντως, μετά το φαγητό να αποφεύγονται* ας γίνονται απλώς για ξεμούδιασμα* οι πρωινοί όμως περίπατοι εί­ ναι απαραίτητοι· φυσικά, πρέπει να φυλάγεται κανείς από τον ήλιο, από την πρωινή και τη βραδυνή ψύχρα που αναδίδουν τα ποτάμια, οι λίμνες ή τα χιόνια. Αυτόν τον τρόπο ζωής πρέπει να τον διατηρήσει κα­ νείς ως τις τροπές του ήλιου, ώστε στο διάστημα αυ­ τό να κόψει καθετί το ξηρό, το θερμό, το μαύρο, το ά­ κρατο, μαζί και το σιταρένιο ψωμί -εκτός από μια μι479


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

τους, πλήν εί τι σμικρόν ηδονής εϊνεκα. Τον εχόμενον δε χρόνον διαιτήσεται τοΐσι μαλακοϊσι και ύγροΐσι και ψυκτικοΐσι, λευκοΐσι και καθαροΐσι, μέχρις άρκτούρου έπιτολ ής καϊ ίσημερΐης ημέρας ένενήκοντα τρεις. Άπό δέ ίσημερΐης ώδε χρή διαιτήσθαι, προσάγοντα προς τον χειμώνα έν τω φθινοπώρω, φυλασσόμενον τάς μεταβολάς τών φυχέων και τής άλέης έσθήτι παχείη' χρέεσθαι δέ έν τουτέω τωχρόνω έν ίματΐω προκινήσαντα τή τε τρίψει και τή πάλη τή έν έλαίω, ήσυχη προσάγον­ τα καϊ τους περιπάτους ποιέεσθαι έν άλέη' θερμολουσίη τε χρέεσθαι, και τους ήμερινούς ύπνους άφαιρέειν, και τοΐσι σιτίοισι θερμοτέροισι και ήσσον ύγροΐσι και καθα­ ροΐσι, και τοΐσι πόμασι μελαντέροισι, μαλακοϊσι δέ καϊ μή ύδαρέσι, τοΐσι τε λαχάνοισι ξηροΐσιν ήσσόν τι, τή τε άλλη διαίτη προσάγειν πάση τών θερινών άφαιρευντα, τοΐσι χειμερίοισι χρέεσθαι μή ές άκρον, δκως καταστή­ σει ώς έγγιστα τής χειμερινής διαίτης, έν ήμέραις δυοΐν 9

48ο


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

κρή ποσότητα για λόγους ευχαρίστησης. Στην περίο­ δο που ακολουθεί, η διατροφή θα περιλαμβάνει πράγ­ ματα ελαφρά, υγρά, δροσιστικά, λευκά και άμικτα ως την ανατολή του Αρκτούρου και ως την ισημερία: μέ­ ρες ενεντηντατρείς. Αρχίζοντας από την ισημερία ο τρόπος ζωής που πρέπει να ακολουθείται είναι ο εξής -με την επιδίωξη μιας βαθμιαίας, κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου, προσαρμογής στον χειμώνα και με τη χρήση ενός χο­ ντρού ρούχου για την προφύλαξη από της μεταβολές του κρύου και της ζέστης: Στη διάρκεια της περιόδου αυτής πρέπει κανείς, ύστερα από μερικές προκαταρ­ κτικές ασκήσεις που θα τις κάνει ντυμένος, να κάνει ε­ ντριβές και να ασκείται στην πάλη αλειμμένος με λά­ δι, αυξάνοντας βαθμιαία την άσκηση του· να κάνει ε­ πίσης περιπάτους στον ήλιο, να κάνει ζεστά λουτρά, να μειώνει τον ύπνο στη διάρκεια της μέρας, να χρη­ σιμοποιεί τροφές πιο θερμές, λιγότερο υγρές και άμικτες, ποτά πιο σκούρα, ελαφρά και όχι αραιωμένα, λαχανικά ξηραντικά -σε κάπως μικρότερη ποσότητα* •γενικά όλος ο τρόπος της ζωής του πρέπει να προχω­ ράει με μείωση των καλοκαιρινών και χρήση, χωρίς ακρότητες, των χειμερινών, έτσι ώστε να πλησιάσει όσο γίνεται πιο κοντά στον χειμωνιάτικο τρόπο ζωής σε σαρανταοχτώ μέρες, από την ισημερία ως τη δύση 4δ ι


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δεούσαιν πεντήκοντα μέχρι πλειάδων δύσιος άπό ίσημερίης.

4δ2


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

των Πλειάδων. 69 Η ανακάλυψη του συγγραφέα είναι για κάποιους εκλε­ κτούς (βλ. παραπάνω, σ. 425)· 70 - 78 Εννιά περιπτώσεις ασθενειών που οφείλονται στην υ­ περίσχυση της τροφής έναντι της σωματικής κόπωσης. 79 - 85 Έξι περιπτώσεις ασθενειών που οφείλονται στην υπε­ ρίσχυση της σωματικής κόπωσης έναντι της τροφής. -Συμπέρα­ σμα.

4$3


Π Ε Ρ Ι Δ Ι Α Ι Τ Η Σ ΤΟ Τ Ε Τ Α Ρ Τ Ο Ν Ή Π Ε Ρ Ι ΕΝΥΠΝΙΩΝ

86 Περϊ δέ τών τεκμηρίων τών έν τοΐσιν ΰπνοισιν δστις ορθώς έγνωκε, μεγάλην έχοντα δύναμιν εύρήσει προς άπαντα. Η γάρ ψυχή έγρηγορότι μέν τω σώματι ύπηρετέουσα, έπι πολλά μεριζομένη, ού γίγνεται αύτη έωυτής, άλλ ' άποδίδωσί τι μέρος έκάστω του σώματος, ακοή, δφει, ψαύσει, όδοιπορίτ], πρήξεσι παντός του σώ­ ματος" αύτη δ' έωυτής ή διάνοια ού γίνεται. Όκόταν δέ τό σώμα ήσυχάση, ή ψυχή κινευμένη καϊ έγρηγορέουσα διοικέει τον έωυτής οίκον, καϊ τάς τού σώματος πρήξιας άπάσας αύτη διαπρήσσεται. Τό μέν γάρ σώμα καθεύδον ούκ αισθάνεται, ή δ' έγρηγορούσα 18

4δ4


Δ

86 Όποιος έχει ακριβή γνώση των σημαδιών που εμφανίζονται στον ύπνο μας, θα βρει ότι αυτά έχουν μεγάλη σημασία από κάθε άποψη. Ό τ α ν το σώμα εί­ ναι ξύπνιο, η ψυχή, που βρίσκεται στην υπηρεσία του, μοιράζεται πολλούς επιμέρους ρόλους: δεν είναι κύρια του εαυτού της, αλλά δίνει ένα μέρος της σε κάθε επι­ μέρους λειτουργία του σώματος, στην ακοή, στην ό­ ραση, στην αφή, στη βάδιση, σε ό,τι κάνει ολόκληρο το σώμα* του εαυτού του, πάντως, το πνεύμα δεν εί­ ναι τότε κύριο. Ό τ α ν όμως το σώμα ηρεμεί, τότε η ψυχή, όντας ά­ γρυπνη και αναλαμβάνοντας δράση, είναι πια κύρια του εαυτού της και διεκπεραιώνει, η ίδια, όλες τις δρα­ στηριότητες του σώματος Γιατί το σώμα, όταν κοιμά­ ται, δεν αισθάνεται τίποτε, ενώ η ψυχή, όντας άγρυ4δ5


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

γινώσκει πάντα, καθορή τε τά ορατά χαι διακούει τά α­ κουστά, βαδίζει, ψαύει, λυπέεται, ένθυμέεται, έν όλίγω έοΰσα' όχόσαι του σώματος ύπηρεσίαι ή τής φυχής, ταύ­ τα πάντα ή ψυχή έν τω υπνω διαπρήσσεται. Όστις ούν έπίσταται κρίνειν ταύτα ορθώς, μέγα μέρος έπίσταται σοφίης. 87 Όκόσα μέν ούν τών ενυπνίων θέίά έστι και προσημαίνει τινά συμβησόμενα ή πόλεσιν ή ίδιώτησι ή κακα ή αγασαμη οι αυτών αμαρτιην, εισιν οι κρινουσι περί τών τοιούτων τέχνην έχοντες' όχόσα δέ ή ψυχή τοΰ σώματος παθήματα προσημαίνει, πλησμονής ή κενώσιος ύπερβολήν τών ξυμφύτων, ή μεταβολή ν τών άηθέων, κρινουσι μέν και ταύτα' καϊ τά μέν τυγχάνουσι, τά δέ άμαρτάνουσι, καϊ ουδέτερα τούτων γινώσκουσι, διότι γίνεται, ούθ' ό τι άν έπιτύχωσιν, οΰθ' δ τι άν άμάρτωσι, φυλάσσεσθαι παραινεΰντες μή τι κακόν λάβη. Οι δ ούν ού διδάσκουσιν ώςχρή φυλάσσεσθαι, άλλά θε­ οί σι ν εύχεσθαι κελεύουσι. Καϊ τό μέν εύχεσθαι αγαθόν* 3

486


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

πνη, έχει γνώση των πάντων: βλέπει τα ορατά, ακού­ ει τα ακουστά, βαδίζει, ψαύει, λυπάται, σκέφτεται, μέσα στον μικρό χώρο όπου βρίσκεται: όλα όσα απο• τελούν λειτουργίες του σώματος ή της ψυχής, τα ε­ κτελεί, όλα, κατά τη διάρκεια του ύπνου η ψυχή. Ό ­ ποιος λοιπόν μπορεί όλα αυτά να τα ερμηνεύει σωστά, αυτός κατέχει ένα μεγάλο μέρος σοφίας. 87 Για τα θεόσταλτα λοιπόν όνειρα που προαναγ­ γέλλουν κακά ή καλά πράγματα που πρόκειται να συμβούν σε πόλεις ή σε άτομα "όχι από δικό τους σφάλμα", υπάρχουν άτομα που κατέχουν την τέχνη να τα εξηγούν. Οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι εξηγούν και τα σημάδια που στέλνει η ψυχή για πράγματα που θα συμβούν στο σώμα, όπως είναι η υπερβολική παρου­ σία ή η υπερβολική απουσία φυσικών συστατικών ή μια ασυνήθιστη μεταβολή· άλλοτε λοιπόν πετυχαί­ νουν στην εξήγηση τους και άλλοτε αποτυχαίνουν, ούτε όμως στη μια ούτε στην άλλη περίπτωση ξέρουν γιατί συμβαίνει αυτό, είτε στην περίπτωση της επιτυ­ χίας τους είτε στην περίπτωση της αποτυχίας τους· α­ πλώς αρκούνται να συστήνουν στους ανθρώπους να λάβουν κάποια μέτρα, για να μη τους βρει κάποιο κα­ κό. Αντί όμως να εξηγούν ποια είναι αυτά τα μέτρα, αυτοί συστήνουν προσευχές στους θεούς. Οι προσευχές είναι, βέβαια, καλό πράγμα, όταν όμως επικαλείσαι 4δ7


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

δεΐ δέ χαι αυτόν Συλλαμβάνοντα τους θεούς έπιχαλέεσθαι. 88 Έχει δέ περϊ τούτων ώδε' όχόσα τών ενυπνίων τάς ήμερινάς πρήξιας τοΰ άνθρωπου ή διανοίας ές τήν εύφρόνην άποδίδωσι χατά τρόπον γενομένας, ώσπερ τής ήμερης έπρήχθη ή έβουλεύθη έν διχαίω πρήγματι, ταΰτα τω άνθρώπω άγαθά' ύγείην γάρ σημαίνει, διότι ή φυχή παραμένει έν τοΐσιν ήμερινοϊσι βουλεύμασιν, ούτε πλησμονή τινι χρατηθεΐσα ούτε χενώσει ούτε άλλω ου­ δέν ι έξωθεν προσπεσόντι. 20

21

Όταν δέ προς τάς ήμερινάς πρήξιας ύπεναντίωται τά ενύπνια χαι έγγίνηται περϊ αύτέων ή μάχη ή νείχεα, τοΰτο σημαίνει ταραχήν έν τω σώματι' χαι ή ν μέν ι­ σχυρή ή, ισχυρό ν τό χαχόν, ήν δέ φαύλη, άσθενέστερον. Περϊ μέν ούν τής πρήξιος, είτε δεΐ άποτρέπειν είτε μή δει, ού χρίνω' τό δέ σώμα θεραπεύεσθαι Συμβουλεύω' πλησμονής γάρ τίνος έγγενομένης άπόχρισίς τις γενο­ μένη ετάραζε τήν φυχήν. "Ην μέν ούν ίσχυρόν ή τό έναντιωθέν, έμετόν τε Συμ­ φέρει ποιήσασθαι, χαι τοΐσι σιτίοισι χούφοισι προσάγειν

488


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

τους θεούς, πρέπει και ο ίδιος να βάζεις ένα χέρι βοή­ θειας. 88 Ιδού λοιπόν πώς έχει το πράγμα: Ό σ α όνειρα ε­ παναλαμβάνουν στη διάρκεια της νύχτας τις πράξεις ή τις σκέψεις ενός ανθρώπου, παρουσιάζοντας τες ό­ πως ακριβώς αυτές έγιναν ή σχεδιάστηκαν από αυτόν στη διάρκεια της (προηγούμενης) μέρας ενσχέσει με κάτι απόλυτα φυσιολογικό, είναι όνειρα καλά, γιατί δηλώνουν υγεία, αφού η ψυχή μένει σταθερά προ­ σκολλημένη στους διαλογισμούς της μέρας, δίχως να νικηθεί από κάποια πλησμονή ή κένωση ή από κάποια άλλη εξωτερική επίδραση. Όταν όμως τα όνειρα έρχονται σε αντίθεση προς τις πράξεις της μέρας και υπάρχουν μέσα σ' αυτά μάχες ή φιλονικίες γύρω από τις πράξεις αυτές, το πράγμα δεί­ χνει την ύπαρξη κάποιας διαταραχής μέσα στο σώμα* αν είναι μεγάλες, μεγάλο είναι και το κακό* αν δεν εί­ ναι τόσο μεγάλες, και το κακό είναι λιγότερο σοβαρό. Για το αν θα έπρεπε η πράξη αυτή να αποτραπεί ή ό­ χι, εγώ δεν παίρνω θέση, σίγουρα όμως συμβουλεύω να υπάρξει θεραπεία για το σώμα. Ο λόγος είναι ότι η διαταραχή της ψυχής προκλήθηκε από κάποια πλη­ σμονή, που είχε ως συνέπεια κάποια έκκριση. Αν λοιπόν η αντιτιθέμενη δύναμη είναι ισχυρή, κά­ νει καλό να προκληθεί εμετός, να ορισθεί μια σταδια48ο


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ

ες ημέρας πέντε, καϊ τοΐσι περιπάτοισιν όρθρίοισι πολλοΐσι και όξέσιν εκ προσαγωγής χρέεσθαι, και τοΐσι γυμνασίοισιν έπιγυμνάζεσθαι συμμέτροισι προς τήν προσαγωγήν τών σιτίων.Ίίν δέ άσθενέστερον τό έναντιωθέν γένηται, αφελών τον έμετον τό τρίτον μέρος άφελε του σιτίου, και τοΰτο ήσυχη προσάγου πάλιν ές τάς πέντε ημέρας'και τοΐσι περιπάτοισι πιεζειν, και τοΐσι τής φω­ νής πόνοισιχρεέσθω, και τοΐσι θεοΐσιν εύχέσθω, καϊ καταστήσεται ή ταραχή.

490


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ

κά αυξανόμενη ελαφριά διατροφή για πέντε μέρες, να ορισθούν επίσης πρωινοί περίπατοι που σταδιακά να γίνονται πολλοί και σύντονοι, και επιπλέον γυμναστι­ κές ασκήσεις σύμμετρες προς την σταδιακά αυξανόμε­ νη τροφή. Αν όμως η αντιτιθέμενη δύναμη δεν είναι τόσο ισχυρή, παραλείποντας τον εμετό αφαίρεσε το έ­ να τρίτο της τροφής και ύστερα πρόσθεσε το πάλι με σταδιακή αύξηση επί πέντε μέρες· οι έντονοι περίπα­ τοι να συνεχιστούν, να γίνουν φωνητικές ασκήσεις και προσευχές στους θεούς, και η διαταραχή θα περάσει. 8ο Αν στον ύπνο σου δεις ουράνια σώματα... 9 ° Αν ονειρευτείς πράγματα γήινα... 9 ΐ Αν ονειρευτείς κάτι για τη σωματική σου διάπλαση ή για τα ρούχα και τα παπούτσια σου... 92 Αν ονειρευτείς νεκρούς... 9 3 Αν ονειρευτείς παράξενα και τερατώδη πλάσματα* αν ονει­ ρευτείς κάτι για τις τροφές και τα ποτά σου* αν ονειρευτείς κά­ ποιες από τις συνηθισμένες για σένα αλλά και ασυνήθιστες δρα­ στηριότητες σου... Γενικό συμπέρασμα.

49ΐ


ΣΧΟΛΙΑ ι. Για τη σημασία του επιθέτου ορθός (άρα και του επιρρήμα­ τος ορθώς) βλ. στον δεύτερο τόμο τ η ; έκδοσης μας (σ. 275) ο τ

σχόλ. 7 στο 77^/ τέχνης. 2. Ο αναγνώστης γνωρίζει ήδη ότι η θεμελίωση της ιατρικής στη φιλοσοφία δεν έβρισκε σύμφωνους τους γιατρούς της σχολής της Κ ω : βλ. στον πρώτο τόμο της έκδοσης μας το κεφ. 20 του 77^/ άρχαίης ίητρικήςκαι στον δεύτερο τόμο το κεφ. ι του 77ερί φύσιος άνθρωπου.

3. Την ιατρική αυτή διδασκαλία των γιατρών της σχολής της Κ ω ο αναγνώστης τη γνωρίζει ήδη από έργα όπως τα Περί αέ­ ρων υδάτων τόπων (1ος τόμος της έκδοσης μας) και

Έπιδημίαι

(2ος τόμος της έκδοσης μας). 4· Πρόκειται για μια διδασκαλία ευρύτερα διαδεδομένη στην αρχαιότητα (βλ. π.χ. Αριστοτέλη Περί φυχήςΒ 4}5 . 0 Σιμπλίκιος (6ος αι. μ. Χ.) στο υπόμνημα του στα Φυσι­ κά του Αριστοτέλη (έκδ. Ή . ϋΜδ, Οοπιπιεπΐαώ. ίη Απδΐοΐο^πι ΟιταεοΕ, Βερολίνο ιδδ2, σ. 163, 2θ) μας διέσωσε την ακόλουθη φράση του Αναξαγόρα: τό δέ γίνεσθαι και άπόλλυσθαι ούκ ορθώς νομίζουσιν οί Έλληνες- ουδέν γάρ χρήμα γίνεται ουδέ άπόλλυται, αλλ άπό έόντων χρημάτων συμμίσγεταί τε και διακρίνεται, 3

και ούτως άν ορθώς καλοΐεν τό τε γίνεσθαι συμμίσγεσθαι και τό

άπόλλυσθαι διακρίνεσθαι: η ομοιότητα με το χωρίο μας από το Περί διαίτης είναι, βέβαια, προφανής.

6. Συχνά στην αρχαία Ελλάδα το όνομα του θεού του Κ ά τ ω Κόσμου «ετυμολογήθηκε» από το στερητικό α- και το θέμα ιδ-

492


ΠΕΡΙ ΔΙΑΙΤΗΣ του (αορίστου του) ρήματος ορώ (= «ο μη ορατός») -και, φυσι­ κά, από κει και πέρα έγιναν διάφορα λογοπαίγνια. 7· Ο λόγος είναι, φυσικά, για την «περίοδο», την έμμηνη ρύ­ ση των γυναικών. 8. Ο αναγνώστης θα πρόσεξε ήδη (θα το προσέξει και στη συ­ νέχεια) πόσο συχνά χρησιμοποιείται στο κείμενο αυτό η λέξη πόνος. Αν εξαιρέσουμε τις περιπτώσεις που η αρχαία ελληνική αυτή λέξη σήμαινε ό,τι ακριβώς και στον δικό μας, τον σημερινό μας νεοελληνικό λόγο, στις υπόλοιπες περιπτώσεις με τη λέξη τους αυτή οι αρχαίοι Έλληνες δήλωναν αυτό που εμείς σήμερα λέμε «σωματική κούραση», «σωματική άσκηση». Σ τ η δεύτερη αυτή περίπτωση ο συγγραφέας μας έκανε σαφή διάκριση ανάμε­ σα στην κούραση, αφενός, που συνεπάγεται για το σώμα η κά­ θε επιμέρους φυσιολογική λειτουργία του (π.χ. η όραση, η ακοή, η κίνηση γενικά ή η κίνηση επιμέρους μελών του, κλπ.) και στην κούραση, αφετέρου, που το άτομο επιβάλλει στο σώμα του (π.χ. γυμναστικές ασκήσεις): για την πρώτη περίπτωση χρησι­ μοποιούσε την έκφραση κατά φύσιν πόνος, ενώ για τη δεύτερη την έκφραση βίαιος πόνος. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι στα ε­ πιμέρους χωρία γίνεται πάντοτε η σαφής αυτή διάκριση* πολύ συχνά ο λόγος είναι απλώς πολύ γενικός -κάτι που οδηγεί, φυ­ σικά, σε μεταφραστικές δυσκολίες. 9· Για την κατανόηση του σημαντικότατου αυτού (ιδίως στην κατοπινότερη, στην αριστοτελική π.χ., «βιολογία«) όρου χρη­ σιμότατο παραμένει πάντοτε το άρθρο του ΡΓ. δοΐπίδεη, Τ η ε νίΐύ ηε&ΐ, ΐηε ίηοοΓη ρηειιηια &η<3 Λ ε αείη.ει:, Τ#<?]οητηαΙ ο/ ΗβΙΙβηκ 5ίηάίβ^ 77 (1957) 119 εξ. ίο. Η γραφή εύαγέα οφείλεται σε διορθωτική επέμβαση των εκδοτών του κειμένου μας στα νεότερα χρόνια: στα χειρόγραφα

493


ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ που μας διέσωσαν το κείμενο έχουμε τη γραφή εύπαγέα /εύπαγή. Είναι, ωστόσο, φανερό ότι θα ήταν, πράγματι, τελείως α­ ταίριαστη εδώ μια λέξη που είχε τ η σημασία «συμπαγής»: «στερεός», «γερός». Με δεύτερο συνθετικό τη λέξη

{-«το

φως του ήλιου», στον πληθυντικό αριθμό =. «οι ακτίνες του ή­ λιου») το επίθετο ευαγής (από έναν αρχικό τύπο εύαυγής- πβλ. διαυγής, τηλαυγήςχ.ά.

ό) είχε τη σημ.ασία «λαμπρός», «καθα­

ρός», ενώ με δεύτερο συνθετικό τη λέξη άγος(~

«πράξη καθο-

σίωσης», «μόλυσμα») το επίθετο είχε τη σημασία «σε καλή σχέση με το θείο», «ευσεβής», «αμόλυντος», «καθαρός»* δύ­ σκολα, πάντως, το επίθετο θα μπορούσε να είχε σχηματισθεί α­ πό το θέμα του ρήματος άγω (οπότε θα είχε τη σημασία «ευκί­ νητος»). Είναι λοιπόν φανερό ότι οι φιλόλογοι που πρότειναν τη διόρθωση σε ευαγέα του τύπου εύπαγέα της παράδοσης είχαν πιο πολύ στο νου τους τη δεύτερη από τις παραπάνω σημασίες, είτε με γενικότερο νόημα είτε με νόημα εξειδικευμένο στα μά­ τι��. ι ι . Βλ. παραπάνω, κεφ. 2. 12. Βλ. παραπάνω, σχόλ. 3· 13. Βλ. σ. 46 του δεύτερου τόμου της έκδοσης μας. Ι4· Βλ. σχόλ. 3 στο 77^/ αέρων υδάτων τόπων (σ. 174

του

πρώτου τόμου της έκδοσης μας). Γ5- Είναι φανερό ότι με τη βοήθεια αυτών που λέγονται πα­ ραπάνω (βλ. σ. 476) πρέπει και εδώ να εννοήσουμε: δύο ή τρεις τον μήνα. ι6. Το περιεχόμενο της φράσης αυτής εμάς, φυσικά, μας ξαφ­ νιάζει, δεν μου φαίνεται όμως τελικά πειστική η άποψη ότι αυτή θα πρέπει μάλλον να ήταν μια λαϊκή δοξασία. Η συγκεκριμένη άποψη επικαλέσθηκε ως μαρτυρία τον στίχο του βουκολικού 494


ΠΕΡΙ

ΔΙΑΙΤΗΣ

ποιητή Βίωνα (IV 13 £. = II 13 Ο.) ούκ ε θέλω φθινόπωρον, έπεί

νόσο ν ώρια τίκτει: κατά τη γνώμη μου με τη λέξη ώρια — ώραΐα δηλώνεται η εποχή (στη συγκεκριμένη περίπτωση το φθι­ νόπωρο) και όχι τα φρούτα της εποχής. ιγ. Η αναφορά γίνεται στο κρασί. ι δ . Σ τ η σωστή, γενικά, υπόδειξη ότι η διδασκαλία για τη δραστηριότητα της ψυχής κατά τη διάρκεια του ύπνου έχει ορφικο-πυθαγορική προέλευση προστέθηκε η ενδιαφέρουσα παρα­ τήρηση ότι και στη λέξη οίκος εμπεριέχεται, στην πραγματικό­ τητα, ένας παρόμοιος μυστικιστικός απόηχος, όπως δηλώνει π.χ. το πλατωνικό χωρίο βγ ο του Φαίδωνα. Ι9· Δεδομένου ότι η φράση μή δι' αυτών άμαρτίην είναι δυνα­ τό να λέγεται ενσχέσει με τα κακά, όχι όμως και ενσχέσει με τα αγαθά, θεωρήθηκε τελικά ύποπτη από τους νεότερους εκδότες. 2Ο. Θυμήσου το «σύν 'Αθήνα και χείρα κίνει».

21. Είναι φανερό ότι ο λόγος δεν είναι εδώ για κάτι που έχει ανάγκη να χαρακτηρισθεί από ηθικής πλευράς, αλλά μόνο από την πλευρά της κανονικότητας του, της φυσιολογικότητάς του.

495



Ιπποκρατησ ιατρική δεοντολογία, νοσολογία τόμος β'