Issuu on Google+

A

Eλιά και Eλλάδα

KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

2-19

AΦIEPΩMA

Eλιά και Eλλάδα. Πενήντα αιώνες καλλιέργειας του ευλογημένου δέντρου.  Kρητο-μυκηναϊκοί χρνοι. Oι πολύτιμες πληροφορίες για την ελαιοκαλλιέργεια που διασώζουν οι πινακίδες Γραμμικής B γραφής.  Tο Παναθηναϊκ λάδι. Aποτελούσε το βραβείο που έπαιρναν οι νικητές των αγώνων μέσα σε αμφορείς.  Kυπριακά ελαιοπιεστήρια. H τεχνολογία της μετατροπής του ελαιοκάρπου σε ελαιλαδο κατά την αρχαιτητα.  Tο τζιμηλαρείο της Bλβης. H τεχνολογία παραγωγής ελαιολάδου στη μεσαιωνική Xαλκιδική.  H ελιά στην Tουρκοκρατία. H χρήση της στη διατροφή των Eλλήνων και η θρησκευτική της διάσταση.  H ελαιοκαλλιέργεια μετά το 1821. Yπήρξε παράγοντας οικονομικής στήριξης της χώρας στα πρώτα δύσκολα χρνια της εθνικής ανεξαρτησίας.  H ελαιοπαραγωγή στο Aγιον Oρος. O τρπος λειτουργίας και ο εξοπλισμς του λαδαριού της Mονής Bατοπεδίου.  H ελληνική ελιά. Kαλλιεργείται εδώ και αιώνες εξασφαλίζοντας σωστή διατροφή και καλή υγεία.  Παραδοσιακά ελαιοτριβεία. H αρχιτεκτονική και ο εξοπλισμς του μεγάλου ελαιοτριβείου στο Mαρουλά Pεθύμνου. 

20

KPITIKH

21

BIBΛIO

Πενήντα αιώνες καλλιέργειας του ευλογημένου δέντρου

Kριτική θεάτρου. Tου Σπύρου Παγιατάκη. Kριτική δίσκων. «H συμμορία της άρπας» του Mένη Kουμανταρέα. Nέες εκδσεις.

22

ΘEAMATA

23

ΓEYΣEIΣ

Kινηματογράφοι και Θέατρα. Oίνος ο Aγαπητς. Συνταγή μαγειρικής.

THΛEOPAΣH 24-31 Tο πργραμμα της εβδομάδας. Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»:

BHΣ. ΣTAYPAKAΣ Φωτογραφία εξωφύλλου: «Tο μάζομα των Eλαιών εν Mιτυλήνη» (λεπτομέρεια). Eργο του Θεφιλου 1933. Mουσείο Θεφιλου, Bαρειά Mυτιλήνης.

2

ΦIEPΩMA

Xαμολι, στη Mυτιλήνη. (Φωτ. Δ. Xρησιάδη, Mουσείο Mπενάκη).

EINAI αδύνατο να μιλήσει κάποιος για το λιδεντρο, χωρίς να αναφερθεί στην Eλλάδα και τον πολιτισμ της. Kαι πώς να μιλήσει για την Eλλάδα, χωρίς να θυμηθεί το λιδεντρο, ταν στην Aθήνα πετάει ακμα βλαστάρια η «Eλιά του Πλάτωνα»; Tο ευλογημένο δέντρο που οι κάτοικοι της Aττικής απέδωσαν στην Aθηνά, μοιάζει γεννημένο για την Eλλάδα (λατρεύει το ήπιο μεσογειακ κλίμα), που καλλιεργείται τουλάχιστον απ την 2η χιλιετία π.X. Eκτοτε αποτελεί αναντικατάστατη πηγή τροφής για τους Eλληνες που του έδωσαν ξεχωριστή θέση στη λατρευτική πρακτική, τα έθιμα και τις δοξασίες τους. Kαι χι μνο. H «αγλακαρπος, χλοερά, τηλεθωσα και τανύφυλλος» κατά τον Oμηρο ελιά, κατέχει ξεχωριστή θέση και στην καρδιά μας. Aπδειξη τα στοι-

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

χεία του Διεθνούς Συμβουλίου Eλαιολάδου που κατατάσσουν την Eλλάδα πρώτη στην παγκσμια κατανάλωση ελαιολάδου, αλλά και οι φιλικές σο το δέντρο ονομασίες που έδωσε ο λας μας στις διάφορες ποικιλίες: λιάστρα, μελολιά, γλυκολιά, Eπιμέλεια Aφιερώματος:

EΛEYΘEPIA TPAΪOY λιανολιά, τσουνάτη, θρουμπολιά, στριφτολιά, και πλήθος άλλες. Πιτερο ακμα αγαπά την ελιά, ο Eλληνας καλλιεργητής. Γεννήθηκε το παιδί, μαζί του θα μεγαλώσει το δέντρο. Στα εφτά του χρνια το παιδί θα πάει σχολείο. Στα εφτά του χρνια το λιδεντρο θα δώσει τους πρώτους καρπούς. Θα μεγαλώσει

μαζί με τη φαμίλια. Θα ζήσει μως για να ανταποδώσει με τον καρπ του, το μχθο, τον ιδρώτα και την φροντίδα που θα του προσφέρουν δύο ακμη γενιές. Oι «Eπτά Hμέρες» θέλοντας να παρακολουθήσουν μαζί σας την ιστορία που απ κοινού γράφουν η Eλιά και ο Eλληνας, παρουσιάζουν, αντιπροσωπευτικές μελέτες απ το συνέδριο «Eλιά και Λάδι» που οργάνωσε στην Kαλαμάτα το Πολιτιστικ Tεχνολογικ Iδρυμα ETBA με χορηγ την εταιρία «EΛAΪΣ». Στο διαχρονικ σο και η Eλιά αυτ ταξίδι, θα μεταφερθούμε απ τα ανάκτορα της Kνωσού και των Mυκηνών που το λάδι αποθηκευταν σε ψευδστομους αμφορείς, στα βυζαντινά τζιμηλαρεία και τα λιοτρίβια των νεώτερων χρνων που είναι ιστορικά τεκμήρια μιας πλούσιας κληρονομιάς.


Tου Στέλιου Παπαδ πουλου Eθνολγου - Mουσειολγου, διευθυντή Πολιτιστικού – Tεχνολογικού Iδρύματος ETBA

ΠIΣΩ απ την περιστερά που φέρνει στον Nώε κλαδί ελιάς, σημάδι της ευσπλαχνίας του θεού, και την Aθηνά που προσφέρει την ελιά στους κατοίκους της Aττικής σύμβολο ξέχωρης εύνοιας θεϊκής, απλώνεται η Eλλάδα με 91.000.000 ελαι δενδρα (1967), η Mεσ γειος με το 98% της παγκ σμιας παραγωγής, ο πολιτισμ ς του λαδιού που σημάδεψε θεμελιακά την ευρωπαϊκή ιστορία.

Tρεις έννοιες Eλαι δενδρο, ελαι καρπος, ελαι λαδο: τρεις έννοιες κλειδιά για την καταν ηση της καθημεριν τητας, του ετήσιου παραγωγικού κύκλου και του οικονομικού βίου του τ που μας, του συστήματος διατροφής μας και ,τι πολυδιάστατο ο ρος αυτ ς συνεπάγεται σε συμπεριφορές και νοοτροπίες του κοσμοθεωρητικού μας συστήματος πως αυτ καθορίζεται απ την ιδι τητά μας ως χριστιανών χρισμένων με λάδι. Για την καθοριστική αυτή παράμετρο της ιστορικής μας υπ στασης η βιβλιογραφία σπανίζει, η έρευνα σιγά, το μουσείο απουσιάζει. Zούμε, σε λες τις έννοιες του ρου, απ ένα δένδρο, ένα καρπ , ένα προϊ ν που αγνοούμε. Kαι υπηρετεί, κανείς ,τι αγαπά, αγαπά ,τι γνωρίζει και γνωρίζει τι του έχουν διδάξει. Kάπου εδώ συναντιώνται η βαθειά κρίση της Παιδείας μας με την ευρύτερη των καιρών μας. «Nαι, να τις κ ψουμε τις ελιές για να γίνει αεροδρ μιο, μου έλεγε ένας Eλληνας μεγαλοεπιχειρηματίας, αλλά πρώτα να σταθούμε εμπρ ς τους και να τις προσκυνήσουμε βαθειά για σα μας προσφέρουν». Tα τριήμερα εργασίας του ΠολιτιστικούTεχνολογικού Iδρύματος ETBA ξεκίνησαν απ αυτήν τη διαπίστωση, την ανάγκη να γνωρίσουμε τον τ πο μας στα θεμελιακά αυτά, καθημερινά, δομικά του στοιχεία: ψωμί, κρασί, λάδι. Tο ελαι δενδρο καλλιεργείται σε κάθε έδαφος και κλίμα, σε πολύ μικρή μ νο κλίμακα στις ανεμ δαρτες περιοχές. Aξιοποιείται πλήρως: ως ξύλο, φύλλωμα, καρπ ς, προϊ ν και υποπροϊ ντα του. Zει και προσφέρει καρπούς για αιώνες. Aποτελεί περίπου το 80% των δενδροκαλλιεργειών μας και το 11% του αγροτικού μας προϊ ντος, δίνει εποχιακή, συμπληρωματική δουλειά σε 400.000 οικογένειες και σε μετακινούμενο εργατικ δυναμικ . Aποτελεί σταθερ περιουσιακ στοιχείο, που ορίζει την κοινωνική θέση του κυρίου του (σε «μ δια» ή «αλεσιές») και τον ετήσιο κύκλο ασχολιών του: τέσσερις μήνες δουλειάς κάθε δυο έτη στους νεκρούς χρ νους των άλλων αγροτικών ασχολιών. Mια καλλιέργεια στενά δεμένη με την σκληρή, συχνά, αγροτική μοίρα.

Διατροφή O ελαι καρπος ήταν και παραμένει βασικ είδος διατροφής: 100.000 τ νοι η ελληνική παραγωγή το 1986/87 «ψωμί κι ελιά» ήταν το επιζητούμενο κρυαγαλέα, minimum σιτηρέσιο. (Oι καταναλωτικοί ναοί των

Θαύμα της φύσης μοιάζουν οι μορφοι, δροσεροί ελληνικοί ελαιώνες. Π σο μ χθο απαιτεί μως η δημιουργία τους. Kαλλιέργεια με λη τη σημασία της λέξης. Kαλλιέργεια της γης, αλλά και καλλιέργεια των ελαιοκ μων: γνώση και πείρα.

Aριστερά: H ελιά και το λάδι κατέχουν ξεχωριστή θέση στην ορθ δοξο χριστιανική θρησκεία, απ το Mυστήριο της Bάπτισης ώς το κανδήλι της εκκλησιάς και το εικονοστάσι του ελληνικού σπιτιού. Δεξιά: Θεϊκ δώρο στους κατοίκους της Aττικής θεωρήθηκε το λι δεντρο που ο μύθος απέδωσε στην Aθηνά. Στη φωτογραφία η ελιά του Eρεχθείου.

σούπερ-μάρκετ έχουν βέβαια σκεπάσει, αν χι μως και καταργήσει, την παλιά εικ να). Tο ελαι λαδο είναι το κύριο είδος της διατροφής και της μαγειρικής μας. Λ γος σύντομος που θα μπορούσαμε να τον αντιπαρέλθουμε – πως συχνά συμβαίνει στους χειμαζ μενους, απ λ γο (κεν ) και εικ να (πολύχρωμη), καιρούς μας. Γύρω μως απ την «διατροφή» απλώνεται ένα κοινωνικο-ψυχολογικ πλέγμα καθοριστικ : παραγωγή,

παρασκευή και κατανάλωση των τροφίμων, σχέσεις αυτών των δραστηριοτήτων με τους κύκλους της ζωής (ημερήσιο, εβδομαδιαίο, ετήσιο· γέννηση, γάμος, θάνατος), με τις διαπροσωπικές σχέσεις («του έβαλα λάδι») με την δομή της κοιν τητας, με τις παραστάσεις – σύμβολα που έχουμε για τον κ σμο, με την λατρεία. Kαι ο «ταπειν ς» ρος «μαγειρική» είναι σε τελευταία ανάλυση, ένας κώδικας επικοινωνίας, μια γλώσσα που εκφράζει την δομή, αλ-

λά και τις αντιθέσεις της κοιν τητας. Aπ τον αγρ (την παραγωγή), στο λιοτρίβι (μεταποίηση) και στην αποθήκευση, διακίνηση και κατανομή (εμπ ριο) και απ την κουζίνα (μαγειρική) στην κατανάλωση (τραπέζι) απλώνεται δίκτυο πυκν , σαν το ριζικ σύστημα της ελιάς. Eδώ τεχνολογία, οικονομία, γλώσσα, θρησκεία συλλειτουργούν και δένουν σφικτά την κοιν τητα, πως οι ρίζες της ελιάς τα φτωχά μας εδάφη κ ντρα στην διάβρωση.

KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

3


AΦIEPΩMA

Kρητο-μυκηναϊκοί χρ νοι Oι πολύτιμες πληροφορίες για την ελαιοκαλλιέργεια που διασώζουν οι πινακίδες Γραμμικής B γραφής Tου Xρήστου Mπουλώτη Kέντρου Eρεύνης της Aρχαιτητος της Aκαδημίας Aθηνών

Aποσπασματική πινακίδα Γραμμικής B απ το ανάκτορο της Kνωσού στην οποία καταγράφονται 1800 (!) ψευδστομοι αμφορείς.

Πήλινη πινακίδα της Γραμμικής B απ το ανάκτορο της Kνωσού με προσφορές λαδιού σε θετητες, ιερά και πρσωπα του ιερατείου.

Aποσπασματική πινακίδα Γραμμικής B απ το ανάκτορο της Kνωσού με καταχώριση ελαιώνα απ 405 ρίζες (δεύτερη σειρά απ πάνω).

EINAI κοινς τπος πως η φυσιογνωμία ενς λαού στοιχειοθετείται, εκτς των άλλων, και μέσα απ το διάλογ του με τον περιβάλλοντα χώρο, την οικεία φύση - μήτρα και πλούσιο συνάμα. Kι αν θα έπρεπε να δώσουμε το στίγμα της ελληνικής φύσης κατονομάζοντας κάποια καρποφρα δέντρα που επέδρασαν χι μνο στις κοινωνικο-οικονομικές πραγματικτητες αλλά και στη σφαίρα της λατρευτικής πρακτικής, των εθίμων και δοξασιών, την πρώτη θέση, αναμφίβολα, διεκδικεί η ελιά. Tα πρώιμα στάδια εκμετάλλευσής της απ τους κατοίκους της Aιγαιίδας παραμένουν ακμη σκοτεινά. Ωστσο, απ τη νεολιθική τουλάχιστον περίοδο, μαζί με άλλ��υς βρώσιμους καρπούς, συλλέγονταν ευκαιριακά και καρποί αγριελιάς (Olea oleaster) για τον εμπλουτισμ του διαιτολογίου. Oι απαρχές εξημέρωσης του ελαιοδένδρου ανάγονται συνήθως στον χρονικ ορίζοντα της λεγμενης Πρώιμης Eποχής του Xαλκού (3η χιλιετία π.X.), σε συνάρτηση με τη γενικτερη τάση για εξημέρωση των οπωροκηπευτικών. Συστηματική πάντως αρχίζει να γίνεται η εκμετάλλευση της ελιάς στη μινωική Kρήτη μετά το 2000 π.X., για να καταλάβει βαθμιαία σημαίνουσα θέση στο πλαίσιο της ανακτορικής οικονομίας και, εν συνεχεία, στην αντίστοιχη οικονομία της μυκηναϊκής Eλλάδας. Στις αρχαιοβοτανικές μαρτυρίες (κυρίως πυρήνες ελαιοκάρπου), που πληθαίνουν αισθητά απ τον 17ο αι. π.X. και εξής, προστίθενται τώρα: εικονιστικές αποδσεις του ελαιοδένδρου –ενίοτε με δήλωση της χαρακτηριστικής ταξιανθίας του–, ποικίλα αρχαιολογικά δεδομένα σχετικά με την παραγωγή, αποθήκευση και εμπορία λαδιού και βέβαια οι ανεκτίμητες πληροφορίες που μας διασώζουν οι πινακίδες Γραμμικής B γραφής απ τα ανακτορικά αρχεία Kνωσού, Πύλου και Mυκηνών, χρονολογούμενες σχεδν στο σύνολ τους στον εκπνέοντα 13ο αι. π.X.

Γραμμική B

Oι λέξεις για την ελιά (επάνω) και το λάδι (κάτω) στη Γραμμική B γραφή.

4

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

Tα ιδεογράμματα για το ελαιδενδρο, το λάδι και τον ελαικαρπο στις πινακίδες της Γραμμικής B γραφής.

Xωρίς να παραγνωρίζουμε τη βαρύτητα των αρχαιοβοτανικών και των ποιων αρχαιολογικών δεδομένων, ωστσο είναι με τις πινακίδες της Γραμμικής B γραφής που η ελιά και το λάδι αποκτούν για πρώτη φορά νομα και σαφή ταυττητα σον αφορά τη δυναμική εμπλοκή τους στην κρητο-μυκηναϊκή ανακτορική


Πήλινο κύπελλο με ελιές απ το μινωικ ανάκτορο της Zάκρου. Γύρω στο 1450 π.X. (Mουσείο Hρακλείου).

οικονομία, καθώς και τις διάφορες χρήσεις τους στην καθημερινή και τη λατρευτική πρακτική. Ως την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής B, το 1952, απ τον Aγγλο Michael Ventris, τις παλαιτερες σχετικές μαρτυρίες τις αντλούσαμε απ τα ομηρικά έπη. Tώρα, με τις μυκηναϊκές πινακίδες τα ονματα για την ελιά και το λάδι κερδίζουν στη γλώσσα μας μια πρσθετη γραπτή παράδοση πέντε τουλάχιστον αιώνων. Στη συλλαβογραφική της απδοση και καταγραφή η λέξη για το ελαιδενδρο και τον καρπ του εμφανίζεται στα ανακτορικά αρχεία ως e-rawa (= ε-λά-Fa, ελαία), ενώ η λέξη για το λάδι ως e-ra-wo (=έ-λα-Fov, έλαιον). Παράλληλα, για τη συντομογραφική δήλωση του ελαιοδένδρου, των καρπών του και του λαδιού χρησιμοποιούσαν οι ανακτορικοί γραφείς της εποχής τρία, σαφώς διαφοροποιημένα μεταξύ τους, ιδεογράμματα. Aπ αυτά, μως, μνο το ιδεγραμμα του ελαιοδένδρου συμβολίζει με αναγνωρίσιμο τρπο το φυσικ του πρτυπο. Σε μια μάλιστα πινακίδα απ το ανάκτορο της Kνωσού, στην οποία ανάμεσα σε άλλα δένδρα καταχωρείται και ένας ελαιώνας απ 405 ρίζες, το σχετικ ιδεγραμμα έχει αποδοθεί σχεδν ζωγραφικά. Tο λεπτολγο, συγκεντρωτικ σύ-

στημα της περίπλοκης ανακτορικής οικονομίας επέβαλε την καταγραφή κάθε «λογιστικά» αξιολογήσιμου στοιχείου σχετικά με την ελαιοκαλλιέργεια, την ελαιοπαραγωγή και την εμπορία του προϊντος. Mαθαίνουμε, έτσι, πως γινταν παράλληλη εκμετάλλευση άγριων και εξημερωμένων ελαιοδένδρων, με ειδικούς ανακτορικούς εππτες να έχουν την ευθύνη για τους ελαιώνες. Tο καταχωρούμενο λάδι, με ακριβή πάντα δήλωση της ποστητάς του, διακρινταν σε απλ και αρωματισμένο, ενώ οι ανακτορικοί γραφείς της Kνωσού δεν παρέλειπαν να δηλώνουν με το επίθετο ne-wo (=νέον) το λάδι νέας εσοδείας. Σε αξιοσημείωτη ποικιλία εμφανίζεται στις ανακτορικές πινακίδες το λάδι το αρωματισμένο με βτανα και καρυκεύματα, πως αγριοτριαντάφυλλα, φασκμηλο, μέντα, κορίανδρο, κύμινο κ.ά. Mερικές φορές χρησιμοποιούνται ταυτχρονα περισστερες απ μία αρωματικές ουσίες, πρακτική που προαναγγέλλει τα αρωματικά έλαια σύνθετης οσμής των ιστορικών χρνων. Για αντιδιαστολή απ το απλ λάδι, το αρωματισμένο δηλώνεται με τις ειδικές λέξεις a-re-pa ή a-ro-pa οι οποίες, μαρτυρημένες με την ίδια έννοια απ τον Oμηρο και εξής, διαβάζονται άλειφαρ ή άλειφα η πρώτη, α-

Ψευδστομοι αμφορείς: χαρακτηριστικά πήλινα αγγεία για απλ και αρωματικ λάδι. Aπ την Περατή της Aττικής. 12ος αι. π.X. (Eθνικ Aρχαιολογικ Mουσείο).

λοιφή η δεύτερη, και σημαίνουν ακριβώς «λάδι για επάλειψη», «μύρο». Mε τη σημασία μάλιστα που προσέλαβε το αρωματικ λάδι στα πλαίσια της ανακτορικής οικονομίας, η εξειδίκευση στην παραγωγή του επιβλήθηκε ως αναγκαιτητα. Eτσι, στις πινακίδες του ανακτρου της Πύλου μαρτυρείται το ειδικ επάγγελμα are-pa-zo-o (=αλειφαζος, μυροποις), το οποίο ασκείται απ άνδρες. Aγαθή τύχη μας διαφύλαξε την ταυττητα τεσσάρων τέτοιων μυροποιών που άκουγαν στα ονματα: Eυμήδης, Kώκαλος, Θυέστας και Φίλαιος.

Ψευδστομος αμφορέας H αποθήκευση μεγάλων ποσοτήτων λαδιού γινταν προφανώς σε ευμεγέθεις πίθους πως εκείνους των κρητικών κυρίως ανακτρων και αγρεπαύλεων. Για τη διακίνηση μως και εμπορία μικροτέρων ποσοτήτων απλού καθώς και αρωματισμένου λαδιού επινοήθηκε γύρω στον 17ο αι. π.X. ένα ιδιτυπο πήλινο αγγείο, ο λεγμενος ψευδστομος αμφορέας, τον οποίο τυχαίνει να γνωρίζουμε απ τις πινακίδες και τη μυκηναϊκή ονομασία: ka-ra-re-we (=χλαρεύς). Mε εικονικ –ψευδές– το άνω του στμιο και με ένα δεύτερο σωληνσχημο, λειτουργικ, λοξά στον ώμο

του, ο αμφορέας αυτού του τύπου ήταν ιδεωδώς κατάλληλος για τη φύλαξη και ασφαλέστερη μετάγγιση του πολύτιμου υγρού. Στη μαζικτητα παραγωγής του και την πλατιά διάδοσή του σε ολκληρο τον αιγαιακ χώρο και στις ποιες εξωαιγαιακές περιοχές αξιώθηκαν να φθάσουν οι Mυκηναίοι την περίοδο της μέγιστης ακτινοβολίας τους (14ος-13ος αι. π.X.) αντικαθρεφτίζονται με σαφήνεια οι διαστάσεις του ανακτορικού εμπορίου λαδιού. Kαι δεν θα ήταν ίσως υπερβολικ αν θεωρούσαμε το ιδιτυπο αυτ αγγείο ως «σήμα κατατεθέν» του εν λγω εμπορίου. Mε την παρακμή των μυκηναϊκών ανακτορικών κέντρων, στο τέλος του 13ου και τον αρχμενο 12ο αι. π.X., η συστηματική ελαιοκαλλιέργεια ήταν φυσικ να αποδιοργανωθεί, γεγονς που σε συνδυασμ με την προϊούσα συρρίκνωση της αγοράς και τη διάλυση του εμπορικού δικτύου οδήγησε βαθμιαία και στην εξαφάνιση του ψευδστομου αμφορέα ως αγγείου λαδιού. Mαζί με το σχήμα του ξεχάστηκε ουσιαστικά και η μυκηναϊκή ονομασία του, χλαρεύς. Kαι ταν πολλούς αιώνες αργτερα ο λεξικογράφος Hσύχιος θα την αποθησαυρίσει ως σπάνια λέξη, η κατανηση της σημασίας της απαιτούσε επεξήγηση.

KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

5


AΦIEPΩMA

Tο Παναθηναϊκ λάδι Aποτελούσε το βραβείο που έπαιρναν οι νικητές των αγώνων μέσα στους Παναθηναϊκούς αμφορείς

Aριστερά: Παναθηναϊκς αμφορέας που βρέθηκε στην Eρέτρια και χρονολογείται το 363/2 π.X. Στην κύρια πλευρά η Aθηνά Πρμαχος περιστοιχιζμενη απ δύο ακανθωτούς κίονες. Στα αριστερά διακρίνεται τμήμα της επιγραφής TΩN AΘHNHΘEN AΘΛΩN και στα δεξιά η επιγραφή του επώνυμου άρχοντα XAPIKΛEIΔHΣ HPXEIN. Δεξιά: H δευτερεύουσα πλευρά του ίδιου αγγείου με δύο παλαιστές να προσπαθούν να εφαρμσουν λαβές, ενώπιον μιας Nίκης, που αποτελεί και τον διαιτητή του αγώνα. Tου Πάνου Δ. Bαλαβάνη Λέκτορα Aρχαιολογίας Πανεπιστημίου Aθηνών

H ΓNΩΣTH σε λο τον αρχαίο ελληνικ κ σμο σχέση του λαδιού με την αθλητική δραστηρι τητα έχει την αφετηρία της στη συνήθεια των νέων και των αθλητών να αλείφουν για λ γους υγιεινής το σώμα τους με λάδι πριν απ την καθημερινή άσκηση στα γυμναστήρια, την προπ νηση και τους αγώνες. H συνήθεια αυτή μας είναι γνωστή χι μ νον απ πολλές αναφορές στα αρχαία κείμενα αλλά και απ άφθονες απεικονίσεις και μάλιστα σε παραστάσεις της μελαν μορφης και ερυθρ μορφης αττικής αγγειογραφίας, που αρεσκ ταν ιδιαιτέρως σε απεικονίσεις της τ σο αρεστής στους αρχαίους αθλητικής δραστηρι τητας. Eκτ ς μως απ τη χρήση αυτή, στην Aθήνα η σχέση του λαδιού με

6

τον αθλητισμ ήταν πολύ στεν τερη: Γιατί στους αθλητικούς αγώνες που γίνονταν κάθε τέσσερα χρ νια εκεί κατά τη διάρκεια των Παναθηναίων, των μεγάλων γιορτών προς τιμήν της πολιούχου Θεάς Aθηνάς, το λάδι της ελιάς αποτελούσε το ίδιο το βραβείο που έπαιρναν οι νικητές των αγώνων.

Παναθηναϊκοί αμφορείς Tο παναθηναϊκ λάδι μοιραζ ταν στους νικητές μέσα σε μεγάλα και ζωγραφισμένα αγγεία που τα ον μαζαν παναθηναϊκούς αμφορείς. Aυτοί στην κύρια πλευρά τους έφεραν την Aθηνά Πρ μαχο περιστοιχισμένη απ δύο κιονίσκους, δίπλα στον ένα απ τους οποίους γραφ ταν πάντα η επιγραφή TΩN AΘHNHΘEN AΘΛΩN, δηλαδή απ τους αγώνες

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

των Aθηνών, που δήλωνε και εγγυ ταν την προέλευση του αγγείου και του λαδιού. Στη δευτερεύουσα πλευρά των αγγείων απεικονιζ ταν το αγώνισμα στο οποίο θα διν ταν το αγγείο ως έπαθλο. Oι παναθηναϊκοί αμφορείς ήταν αγγεία δημ σια και την ευθύνη της κατασκευής και απονομής τους την είχαν τα αρμ δια ργανα της αθηναϊκής πολιτείας. Aπ τον Aριστοτέλη (Aθηναίων Πολιτεία 60) μαθαίνουμε τι ειδικοί άρχοντες, οι αθλοθέτες, εκτ ς απ τις άλλες σχετικές με τα Παναθήναια αρμοδι τητές τους «και τους αμφορείς ποιούνται μετά της βουλής και το έλαιον τοις αθληταίς αποδιδ ασι». Aρκετές ενδείξεις μας πείθουν τι την παραγγελία για την κατασκευή των παναθηναϊκών αμφορέων για κάθε παναθηναϊκή γιορτή την έδινε η π λις σε ένα συγκεκριμένο

κεραμικ εργαστήριο, που το επέλεγε ύστερα απ διαγωνισμ . Φαίνεται μάλιστα πως τα διάφορα εργαστήρια συμμετείχαν στο διαγωνισμ αυτ ν με «παραδείγματα», πρ τυπα δηλαδή αγγεία που έφεραν και τα ον ματα των ιδιοκτητών των κεραμικών εργαστηρίων. H επιλογή του τελικού κατασκευαστή διαμορφων ταν απ κριτήρια, που θα ήταν ευχής έργον να ίσχυαν και σήμερα στα δημ σια έργα: Oπως αναφέρει για άλλες περιπτώσεις ο Πλούταρχος, η π λις επέλεγε αυτ ν που πρ σφερε καλύτερη ποι τητα, φθην τερη τιμή και ταχύτερη παράδοση.

Tα έπαθλα Για τις ποσ τητες του λαδιού που έπαιρναν ως έπαθλο οι νικητές, μας πληροφορεί μια σημαντικ τατη επιγραφή του 380 περίπου π.X. απ την


Aκρ πολη, στην οποία αναφέρεται ο ακριβής αριθμ ς των γεμάτων με λάδι αγγείων που απονέμονταν χι μ νο στον πρώτο αλλά και στο δεύτερο νικητή. Mετά τα έπαθλα των μουσικών αγώνων που ήσαν πανάκριβα χρυσά και αργυρά στεφάνια, η επιγραφή αναφέρει τα γυμνικά αγωνίσματα και τελειώνει με τα έπαθλα των ιππικών αγωνισμάτων, δηλαδή των ιπποδρομιών και των αρματοδρομιών. O αριθμ ς των παναθηναϊκών αμφορέων – επάθλων στα γυμνικά αγωνίσματα (δρ μος ταχύτητας, πένταθλο, πάλη, πυγμαχία, παγκράτιον) κυμαίνεται για τον πρώτο νικητή απ 30 αμφορείς στους παίδες έως 70 αμφορείς στους άνδρες αναλ γως με το αγώνισμα, ενώ ο δεύτερος νικητής κάθε αγωνίσματος ελάμβανε συνήθως το 1/5 του αριθμού του πρώτου. Στα ιππικά αγωνίσματα τα έπαθλα έφθαναν μέχρις 140 παναθηναϊκούς αμφορείς για τον πρώτο νικητή της αρματοδρομίας, στοιχείο που δείχνει τι αυτ ήταν το πιο εντυπωσιακ και αγαπητ απ τα αγωνίσματα. Mε δεδομένο τι οι κανονικοί παναθηναϊκοί αμφορείς είχαν ύψος γύρω στα 0,60-0,70 μ. και μεγίστη διάμετρο 0,35-0,45 μ., συμπεραίνεται τι ο καθένας χωρούσε γύρω στα 35-40 κιλά λάδι. Aρα ο άνδρας νικητής του δρ μου ταχύτητας, που ελάμβανε ως έπαθλο 70 αμφορείς, θα κέρδιζε γύρω στους 2,5 τ ννους, ο δε πρώτος νικητής στην αρματοδρομία θα κέρδιζε γύρω στους 5 τ ννους λάδι (!).

Oικονομικ αντίκρυσμα Oπως είναι φυσικ , τ σο μεγάλες ποσ τητες λαδιού ήταν αδύνατο να καταναλωθούν απ τους ίδιους τους νικητές. Tο πιθαν τερο είναι τι μέρος του λαδιού διοχετευ ταν απ τους ίδιους στην αγορά και μάλιστα στην εξαγωγική. Tη δυνατ τητα αυτή ενισχύει σημαντικά μια πολύτιμη πληροφορία του σχολιαστή του Πινδάρου τι δεν επιτρεπ ταν η εξαγωγή λαδιού απ την Aθήνα, παρά μ νο στους νικητές: «ουκ έστι δε εξαγωγή ελαίου εξ Aθηνών, ει μη τοις νικώσι». Γνωρίζοντας τι ένας παναθηναϊκ ς αμφορέας χωρούσε έναν μετρητή λαδιού, που τον 4ο π.X. αιώνα κ στιζε 12 δραχμές, συμπεραίνουμε κατ’ αρχήν τι οι 70 αμφορείς απέδιδαν 840 δραχμές και οι 140 1.680 δραχμές τουλάχιστον, αφού είναι λογικ να θεωρήσουμε τι η τιμή του παναθηναϊκού λαδιού θα πρέπει να ήταν κατά πολύ υψηλ τερη απ’ αυτήν του κοινού λαδιού που μας δίνουν οι επιγραφές. Mε βάση το ημερομίσθιο του τεχνίτη, που πως το μαθαίνουμε απ τις οικοδομικές επιγραφές του Eρεχθείου του τέλους του 5ου π.X. αι., ήταν μια δραχμή, διαπιστώνουμε τι το έπαθλο στην αρματοδρομία αντιστοιχούσε με ημερομίσθια τουλάχιστον 5,5 χρ νων. Mε τα χρήματα αυτά θα μπορούσαν την ίδια εποχή να αγοραστούν 10 γεροί δούλοι ή ένα κοπάδι 140 προβάτων ή 2-3 μέτρια σπίτια στο Aστυ ή στην ύπαιθρο. Oι τ σο μεγάλες ποσ τητες λαδιού που δίνονταν ως έπαθλο και το

που θα το μετέφεραν μέσα στους ίδιους παναθηναϊκούς αμφορείς και χι σε άλλα αγγεία, αφού αυτ ς ήταν ο μ νος τρ πος να εγγυηθούν την προέλευσή του για να το εξαγάγουν ελεύθερα αλλά και για να πιστοποιήσουν τη γνησι τητά του στους μακρινούς πελάτες. Eτσι, πολλοί απ τους παναθηναϊκούς αμφορείς που έχουν βρεθεί σε λη τη Mεσ γειο, απ τη Mασσαλία και την Eτρουρία μέχρι την Kριμαία και την Kυρηναϊκή, δεν θα πρέπει να ανήκαν σε μη Aθηναίους νικητές στα Παναθήναια που μετέφεραν τα έπαθλα στην πατρίδα τους, αλλά μάλλον θα πρέπει να είναι αποτέλεσμα του εμπορίου απ «δεύτερο χέρι» του λαδιού που αυτά περιείχαν.

Mορίες

O ελαιώνας στην κοιλάδα των Δελφών δημιουργεί την εντύπωση τι εκεί διατηρείται ως εκ θαύματος απ την Aρχαιτητα, ένα πραγματικά Iερ Δάσος.

τεράστιο οικονομικ αντίκρυσμά τους έχει χρησιμοποιηθεί συχνά ως επιχείρημα απ μια ομάδα Aμερικανών ερευνητών που υποστηρίζουν τελευταία τι ο ερασιτεχνισμ ς στους αθλητικούς αγώνες της κλα-

σικής περι δου και ο αγώνας μ νο για το στεφάνι δεν είναι παρά ένας μύθος. Eίναι ευν ητο τι η εξαγωγή του παναθηναϊκού λαδιού απ την Aθήνα θα πρέπει να γιν ταν απ εμπ ρους,

Mε τα δεδομένα που μας δίνει η ίδια η επιγραφή των επάθλων και με διάφορους υπολογισμούς για ορισμένα αγωνίσματα που έχουν χαθεί, συμπεραίνεται τι η π λις των Aθηνών έπρεπε κάθε 4 χρ νια να μοιράζει στους νικητές γύρω στους 18402000 παναθηναϊκούς αμφορείς, που για να γεμίσουν χρειάζονταν γύρω στους 66-72 τ ννους λάδι. Aυτ προερχ ταν απ τις Mορίες, δηλαδή απ τις ιερές ελιές της Aθηνάς, που οι αρχαίοι πίστευαν τι είχαν προέλθει απ καταβολάδες της ιερής ελιάς, η οποία βρισκ ταν πάνω στην Aκρ πολη, φυτρωμένη απ το χτύπημα του δ ρατος της θεάς κατά τη διαμάχη της με τον Ποσειδώνα. Στα παλιά χρ νια λες ήταν συγκεντρωμένες σε ένα μέρος, στην Aκαδημία, που υπήρχε ιερ άλσος, αλλά σιγά-σιγά διασκορπίστηκαν σε λη την Aττική και φαίνεται τι σε κάποια εποχή καταγράφηκαν ως μορίες λες οι γέρικες ελιές, ακ μα κι αν αποτελούσαν μέρη ιδιωτικών κτημάΣυνέχεια στην 8η σελίδα

«Mάζεμα ελιάς». Λεπτομέρεια απ μελανμορφο αττικ αμφορέα, 530 π.X. KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

7


Oι δύο απ τους τέσσερις Παναθηναϊκούς αμφορείς πως βρέθηκαν τοποθετημένοι γύρω απ τη σαρκοφάγο ενς πλούσιου κατοίκου του Tάραντος. Tα διαφορετικά αγωνίσματα που απεικονίζουν, υποδηλώνουν, σύμφωνα με την πιθαντερη εκδοχή, τι δεν πρκειται για νικητή στα Παναθήναια που μετέφερε τα έπαθλα στην πατρίδα του, αλλά για κάποιον που τα προμηθεύτηκε μέσω του εμπορίου και τα πήρε στην τελευταία του κατοικία ως αντικείμενα τιμής και κοινωνικής αίγλης. Συνέχεια απ την 7η σελίδα

των, στοιχείο που μάλλον τους έδωσε και το νομά τους (μ ρος=μέρος). H π λις έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον και φροντίδα για τα ιερά της δένδρα. Tα περιέφρασσε με ξύλινο φράχτη που ονομαζ ταν «σηκ ς» και κατά τακτά χρονικά διαστήματα έστελνε «επιγνώμονας» για να ελέγχουν την καλή τους κατάσταση. Aντιστοίχως και οι ιδιοκτήτες ή οι χρήστες των κτημάτων είχαν υποχρέωση να προστατεύουν τις ιερές ελιές, να μην καλλιεργούν στο γύρω χώρο τους, ακ μα και να διατηρούν τους ξερούς κορμούς νεκρών δέντρων,γιατί κάποτε μπορεί να εκβλάσταιναν, πως λέγεται τι συνέβη με την κατεστραμμένη απ τους Πέρσες ελιά της Aκρ πολης το 480. Σε περίπτωση δε καταστροφής κάποιου δένδρου προβλέπονταν αυστηρ τατες ποινές, ακ μα και θάνατος. O λ γος του Λυσία «Aρεοπαγητικ ς ή Περί σηκού απολογία», γράφτηκε το 394 π.X. για να εκφωνηθεί ενώπιον του Aρείου Πάγου ως απολογία απ κάποιον Aθηναίο που είχε κατηγορηθεί για την καταστροφή του σηκού, δηλ. του ξύλινου φράχτη μιας ελιάς.

H συλλογή Παράσταση αρματοδρομίας σε Παναθηναϊκ αμφορέα του 340-39 π.X. Δθηκε ως έπαθλο στο νικητή του αγωνίσματος αυτού, που φαίνεται τι ήταν το δημοφιλέστερο απ’ λα.

8

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

Tην ευθύνη για τη συλλογή του ελαιοκάρπου και την απ δοση στο Δημ σιο του αναγκαίου λαδιού εκ-

χωρούσε αρχικά η π λις σε ιδιώτες. Aπ τις αρχές μως του 4ου π.X. αι. η εργασία αυτή ανατέθηκε σε έναν πολύ σημαντικ δημ σιο άρχοντα, τον «επώνυμο», το νομα του οποίου αναγραφ ταν μάλιστα επάνω στους παναθηναϊκούς αμφορείς της ετήσιας θητείας του. Aπ την εποχή αυτή το λάδι δεν προερχ ταν μ νον απ τα ιερά δένδρα αλλά οι ιδιοκτήτες ή χρήστες των κτημάτων μέσα στα οποία βρίσκονταν μορίες, είχαν την υποχρέωση να δίνουν στον άρχοντα μια συγκεκριμένη ποσ τητα λαδιού ανεξαρτήτως προελεύσεως. H ποσ τητα αυτή είχε πλέον τη μορφή φορολογίας και είχε καθοριστεί σε «τρία ημικοτύλια απ του στελέχους εκάστου», δηλαδή λιγ τερο απ μισ σημεριν λίτρο απ κάθε δένδρο. Φαίνεται τι η ποσ τητα αυτή ήταν αρκετή για να μαζευτούν οι αναγκαίοι για τα Παναθήναια τ ννοι, αν αναλογιστούμε και τη μεγάλη έκταση που κατελάμβανε η ελαιοκαλλιέργεια στην αττική ύπαιθρο κατά την αρχαι τητα. Στον 4ο ήδη αιώνα, η κάλυψη των πρακτικών αναγκών φαίνεται τι υπερτερούσε της πίστης στις παραδοσιακές αξίες των παλαι τερων εποχών, πως μπορούμε να συμπεράνουμε και απ τη νοσταλγία του Iσοκράτη για την παρελθούσα χρυσή εποχή και απ τις μομφές του εναντίον των συγχρ νων του.


AΦIEPΩMA

Kυπριακά ελαιοπιεστήρια H τεχνολογία μετατροπής του ελαιοκάρπου σε ελαιλαδο κατά την αρχαιτητα θου αντί του ξύλου, τσο για τους ορθοστάτες αγκίστρωσης του μοχλού, σο και για τους στύλους στήριξης του στρφαλου (ανυψωτήρα). Eντυπωσιακ αποτέλεσμα της χρήσης του υλικού αποτελούν οι διάτρητοι μονλιθοι, που παλαιτερα θεωρούνταν ως λατρευτικά μνημεία.

Tου Σοφοκλή Xατζησάββα Eφρου Aρχαίων Mνημείων Kύπρου

MIA ΣEIPA αρχαιολογικών ανακαλύψεων, που έγιναν στην Kύπρο τα τελευταία 15 χρνια, σε συνδυασμ με την έρευνα για την παραγωγή ελαιολάδου κατά την αρχαιτητα μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την ανέλιξη της τεχνολογίας της μετατροπής του ελαιοκάρπου σε ελαιλαδο απ την Yστερη Eποχή του Xαλκού μέχρι τη βιομηχανοποίηση, στον ευρύτερο ελληνικ χώρο. Aν και η ελιά συνυπάρχει με τον Aνθρωπο απ την εποχή, που για πρώτη φορά κατοίκησε το νησί μας κατά την Προκεραμική Nεολιθική περίοδο (7000 - 6000 π.X.), εντούτοις, οι πρωιμτερες μαρτυρίες για παραγωγή λαδιού χρονολογούνται στην Yστερο-Kυπριακή IIΓ περίοδο. Oμως, το λάδι ήταν γνωστ στον ευρύτερο ελληνικ χώρο απ την Πρώιμη Xαλκοκρατία, πως μαρτυρούν οι λύχνοι απ την Kρήτη και άλλο υλικ απ τις Kυκλάδες. H εξαγωγή λαδιού δεν απαιτεί κατ’ ανάγκη μεγάλες εγκαταστάσεις, που απαραίτητα αφήνουν αρχαιολογικά κατάλοιπα εύκολα στην ταύτισή τους. Kάθε οικογένεια μπορούσε να παράγει το δικ της λάδι μέσα σε πέτρινα δοχεία με απλ σπάσιμο και θέρμανση του καρπού.

Eγκαταστάσεις Oι μεγάλες εγκαταστάσεις παρουσιάζονται για πρώτη φορά τσο στην Kύπρο, σο και στην Kρήτη και τη Συρία κατά την Yστερη Eποχή του Xαλκού, ως αποτέλεσμα της αστικοποίησης και της ανάπτυξης του εμπορίου. Tο τελευταίο προϋποθέτει συγκεντρωτική παραγωγή, άρα εξειδίκευση εργασίας, που οδηγεί σε πλεονάζον προϊν. Oι μεγάλες εγκαταστάσεις έχουν σχέση με τη μονοπώληση του εμπορίου απ την εξουσία, που μπορεί να είναι είτε θρησκευτική είτε πολιτική. H εισήγηση αυτή ενισχύεται απ την ανεύρεση των εγκαταστάσεων αυτών σε κτίρια, που έχουν ταυτιστεί ως «Δημσια», «Διοικητικά» ή Iερά. Oι μεγάλες βάσεις συμπίεσης σε συνδυασμ με αγγεία ή λάκκους υποδοχής και απλά βάρη μας πείθουν για τη χρήση του μοχλού στο δεύτερο στάδιο της παραγωγής, δηλ. στη συμπίεση του πολτού. H χρήση του μοχλού απαιτεί την πρώτη ουσιαστική βελτίωση στην τεχνολογία παραγωγής λαδιού και θα παραμείνει σε χρήση με διάφορους συνδυασμούς μέχρι και τον 20 αιώνα. Για την πολτοποίηση του καρπού, που αποτελεί το πρώτο στάδιο της

Kοχλίας

Kούκλια, θέση «Στυλλάρκα». Δίδυμο ελαιοπιεστήριο με πέντε δεξαμενές. Eλληνιστικής - Pωμαϊκής εποχής.

παραγωγής, δεν υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες. Eίναι μως πιθαν να γινταν σε ανοικτά πέτρινα δοχεία με τη χρήση κοπάνων.

Διαχωρισμς Oσον αφορά το τρίτο στάδιο της παραγωγής, δηλ. το διαχωρισμ του λαδιού απ το νερ, οι λίγες μαρτυρίες που υπάρχουν οδηγούν στο συμπέρασμα τι χρησιμοποιήθηκαν αγγεία με προχοή στο κάτω μέρος. Mε την εφαρμογή της αρχής της βαρύτητας απ την προχοή έτρεχε το νερ, ενώ το λάδι ντας ελαφρτερο επέπλεε. Mε το κλείσιμο της προχοής στην κατάλληλη στιγμή το λάδι έμενε μέσα στο αγγείο. Aπ την ύστερη εποχή του Xαλκού μέχρι την Eλληνιστική περίοδο, παρατηρείται μια σταδιακή διαφοροποίηση στη μορφή και στο μέγεθος των πέτρινων βαρών, καθώς και στη μορφή των βάσεων συμπίεσης. Tα βάρη γίνονται βαρύτερα και αποκτούν παράλληλα με την οριζντια και μία κάθετη οπή για ευκολτερη ανάρτησή τους στο άκρο του μοχλού. Oι βάσεις συμπίεσης αποκτούν το κυκλικ αυλάκωμα με εκροή, που η χρήση της συνεχίζεται μέχρι τον 20 αιώνα.

αυτών αποτελεί η εισαγωγή του συνδυασμού του κοχλία με το μοχλ, που παρέμεινε αναντικατάστατος μέχρι την εισαγωγή του υδραυλικού πιεστηρίου. Oλοι οι τύποι πιεστηρίου, πως τους γνωρίζουμε απ την κλασική λογοτεχνία, παρουσιάζονται στην Kύπρο με μερικές ιδιομορφίες, που καθορίζονται απ το διαθέσιμο υλικ. Στις περισστερες περιπτώσεις και κυρίως στα υπαίθρια πιεστήρια παρατηρείται ευρεία χρήση του λί-

Tο πτε εμφανίζεται για πρώτη φορά ο κοχλίας στα πιεστήρια είναι άγνωστο. H υπάρχουσα αρχαιολογική μαρτυρία πιθανολογεί την πρώτη του χρήση κατά τη Pωμαϊκή περίοδο. H αποκέντρωση της αγροτικής οικονομίας οδήγησε κατά την περίοδο αυτή την εισαγωγή μικρών κινητών εγκαταστάσεων, εξ ολοκλήρου κατασκευασμένων απ ξύλο. O τύπος αυτς, γνωστς απ την Πομπηΐα, αποτελείται απ δυο στύλους, που στηρίζονται στο κάτω μέρος της βάσης συμπίεσης, ενώ στο άνω μέρος ενώνονται με δοκ μέσα στην οποία περιστρέφεται ο κοχλίας. Tο μικρ αυτ πιεστήριο αντικατέστησε σταδιακά τα μεγάλα και πολυδάπανα πιεστήρια και χρησιμοποιήθηκαν μέχρι την εφεύρεση των σιδερένιων πιεστηρίων. Στην Kύπρο έχουν μέχρι σήμερα αναστηλωθεί τρία ελαιοπιεστήρια, ένα στον χώρο ανεύρεσής του και δυο σε μουσεία. Πρκειται για τις πρώτες αππειρες πειραματικής αρχαιολογίας στο νησί. Bυζαντιν! πιεστήριο απ! την κοιλάδα του ποταμού Kούρρη, κοντά στη Λεμεσ!. Συνδυασμ!ς μοχλού και κοχλία.

Πιεστήρια H Eλληνιστική περίοδος χαρακτηρίζεται απ μια σειρά νεωτερισμών, που οδήγησαν σε απτομη αύξηση της παραγωγικτητας. H εισαγωγή του περιστροφικού μύλου συνθλίψεως του ελαιοκάρπου, που για πρώτη φορά επέτρεψε τη χρήση ζωικής δύναμης, οδήγησε στη χρήση δίδυμων πιεστηρίων για να ανταποκριθούν στην αυξημένη παραγωγή πολτού. Aπγειο των βελτιώσεων KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

9


AΦIEPΩMA

Tο τζιμηλαρείο της B λβης H τεχνολογία παραγωγής ελαιολάδου στη μεσαιωνική Xαλκιδική Tου Iωακείμ Aθ. Παπαγγέλου Aρχαιολγου

OI ΓNΩΣEIΣ μας για την ελαιοκομία στη Mακεδονία κατά την αρχαιτητα είναι ελάχιστες. Eχοντας υπψη μας τι οι κλιματολογικές συνθήκες στον ελληνικ χώρο κατά τις τελευταίες τρεις χιλιάδες χρνια δεν άλλαξαν, θα πρέπει να θεωρήσουμε βέβαιο και τι η αγριελιά, φυτ προφανώς αυτχθον, θα πρέπει να κίνησε το ενδιαφέρον των κατοίκων της σημερινής Mακεδονίας, πολύ ενωρίς. Tα πρσφατα ανασκαφικά ευρήματα της αρχαιολγου Πολυξένης Aδάμ - Bελένη, στην περιοχή των Bρασνών, κοντά στην Aσπροβάλτα, μας βεβαιώνουν τι κατά τους Eλληνιστικούς Xρνους λειτουργούσε εκεί ένα μεγάλο ελαιουργικ συγκρτημα, το οποίο μάλιστα καταστράφηκε σε ώρα λειτουργίας, κάπου στα μέσα του 2ου π.X. αι. Σποραδικά ευρήματα τραπητών, δηλαδή ελαιομύλων, στη Xαλκιδική, τα οποία, με βάση παράλληλες αρχαιολογικές ενδείξεις, φαίνεται να ανήκουν στους χρνους της ρωμαιοκρατίας, μας πληροφορούν τι η ελαιοκομία ήταν αρκετά διαδεδομένη και στην μορφη τρισκελή Xερσνησο κατά τους χρνους εκείνους.

Aγιορειτικά αρχεία Oι πρώτες επμενες σχετικές πληροφορίες μας προέρχονται απ αγιορειτικά κείμενα του 10ου αι. Πληροφορούμεθα τι μία απ τις πρώτες μέριμνες των ιδρυτών των αθωνικών μονών ήταν και η προικοδτηση των ιδρυμάτων τους με ελαιώνες. Mε την παραγωγή των ελαιώνων αυτών, οι οποίοι φαίνεται να βρίσκονταν κοντά στις ιδιοκτήτριες μονές, αποσκοπούσαν να καλύψουν τσο τις ανάγκες της εκκλησιαστικής λυχνοκαϊας, σο και της διατροφής. Σύμφωνα μως με τα γνωστά μοναστηριακά «Tυπικά», οι σχετικές ανάγκες διατροφής ήσαν μικρές, διτι η κατανάλωση του ελαίου υπέκειτο στους περιορισμούς των καννων της νηστείας. Eπειδή οι πληροφορίες για την εν γένει γεωργική κατάσταση της Mακεδονίας κατά τους μέσους χρνους προέρχονται, κυρίς, απ τα αγιορειτικά αρχεία, θα περιορισθούμε στον κατ’ εξοχήν αγιορειτικ παραγωγικ χώρο, δηλαδή τη χερσνησο της Xαλκιδικής. Eχουμε τη γνώμη τι τα συμβαίνοντα στη Xερσνησο αποτελούν αντιπροσωπευτικ δείγμα για την κατάσταση και στις υπλοιπες περιοχές της Mακεδονίας, τις κατάλληλες για ελαιοκομία. Tα αναφερμενα ελαιδενδρα στη μεσαιωνική Xαλκιδική είναι ελάχιστα. Aναφέρονται συνήθως ως μεμονωμένα δένδρα μέσα σε μικρά ή μεγάλα κτήματα, παράλληλα με άλλα δέν-

10

Λίθινη βάση «γαλαιάγρας» στο κελί του Pαβδούλου, στο Aγιον Oρος. H ανωδομή του πιεστηρίου ήταν ξύλινη και ήταν δυνατν να χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή λαδιού ή κρασιού.

δρα, συνήθως καρποφρα. Σπανίως αναφέρονται περισστερα απ δύο.

Kασσάνδρα Oι περισστερες αναφορές αφορούν τη χερσνησο της Kασσάνδρας. Aναφέρονται ελάχιστα ελαιδενδρα στην περιοχή της Oρμύλιας, κάποια διάσπαρτα στην περιοχή του Γομάτου, της Iερισσού και της Σελάδος. Mεμονωμένα ελαιδενδρα αναφέρονται το 1300 και το 1318 στην περιοχή των Bρασνών, ενώ η γειτονική Aρέθουσα, απ τον 14ον αι. μέχρι και τον αιώνα μας ονομαζταν «Mασθλάριον», νομα που σχετίζεται με το ελαιδενδρο. Oι αναφορές σε οργανωμένους ελαιώνες είναι ελάχιστες. H παλαιτερη που γνωρίζω είναι μλις του 1104, ταν αναφέρεται το νησί «Kαυκανάδες μετά του εν αυτώ ντος ελαιώνος». Tο νησί βρίσκεται στον Στρυμονικ Kλπο, απέναντι απ τα αρχαία Στάγειρα και ο ελαιώνας (ο ίδιος ή διάδοχο σχήμα του;) διατηρείται μέχρι σήμερα. Πρκειται για μικρομονάδα της τάξεως, το πολύ, των 150 δένδρων. Aλλοι δύο ελαιώνες, οι οποίοι ανήκαν στη μονή Xελανδαρίου, αναφέρονται σε χρυσβουλλο του 1299, αλλά αγνοούμε την έκτασή τους. O ένας ήταν παραθαλάσσιος και βρισκταν «εις τον Zυγν», δηλαδή στο σημεριν Φραγκκαστρο της Oυρανοπλεως. O άλλος βρισκταν στα Pούδαβα, δηλαδή κάπου στην

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

περιοχή του Γοματίου. Tο 1415 το ημιαυτνομο κράτος της Θεσσαλονίκης είχε περιορισθεί στην οχυρωμένη πλη και στην ασφαλή χερσνησο της Kασσάνδρας, ασκώντας αμφισβητούμενη απ τους Tούρκους εξουσία και σε κάποια τμήματα της υπλοιπης Xαλκιδικής. O επισιτισμς της πλεως φαίνεται τι στηριζταν κυρίως στη γεωργική παραγωγή της εύφορης Kασσάνδρας. Eίναι λοιπν ευεξήγητη η αιτία της εκδσεως του «ορισμού» του Δεσπτου της Θεσσαλονίκης Aνδρονίκου, τον Φεβρουάριο του 1415, με τον οποίο παρεχώρησε την αγιορειτική μονή του Aγίου Παύλου «τον εν τη Kασσάνδρα λειμώνα τον καλούμενον του Σουρού, ίνα πως εργάσωνται και καταφυτεύσωσι και ποιήσωσι αυτν ελαιώνα και έχει αυτν η τοιαύτη μονή». Eίναι προφανές τι ο Δεσπτης αγωνιούσε για την κάλυψη των αναγκών της επικρατείας του σε λάδι και προσπάθησε να οργανώσει ελαιώνες. Mετά τα ανωτέρω είναι προφανές τι η ελαιοκαλλιέργεια στη μεσαιωνική Xαλκιδική ήταν σε πολύ χαμηλή μοίρα. Θα πρέπει να θεωρήσουμε βέβαιο τι τα λιγοστά ελαιδενδρα που υπήρχαν χρησίμευαν κυρίως για την παραγωγή βρωσίμων ελαιών, πως συνέβαινε σε πολλά χωριά μέχρι και τον 19ο αι. Aναμφισβητήτως θα γινταν και κάποια (υποτυπώδης) παραγωγή ελαιολάδου, αλλά φαίνεται τι οι βασικές ποστητες που απαιτούσε η κατανάλωση καλύπτονταν με εισα-

γωγές. H αναφορά κάποιων αγριελαιών μέσα σε κτήματα φαίνεται να σημαίνει τι ο καρπς τους χρησιμοποιούνταν για παραγωγή λαδιού, διτι είναι πολύ πικρς για βρώσιμος. Ως προς την τεχνολογία παραγωγής του ελαιολάδου, οι πληροφορίες μας είναι ελάχιστες.

«Γεωπονικά» Στα «Γεωπονικά» (μεσαιωνικ κείμενο γεωπονικών οδηγιών), που οι πληροφορίες για την ελιά, σε αντίθεση με την άμπελο, είναι ελάχιστες, διαβάζουμε: «Mετά δε την άλησιν (των ελαιών), σκάφαις μικραίς το αλησθέν μετάφερε εις την ληνν, (...) είτα επίθες βάρος ελαφρν και μη βίαιον». Aπ το κείμενο αυτ είναι προφανής η συγγένεια του τρπου παραγωγής οίνου και ελαίου: και στις δύο περιπτώσεις χρησιμοποιείται «η ληνς» ως επιφάνεια συμπιέσεως του καρπού, με μνη διαφορά τι ο ελαιοικαρπς θα πρέπει να είναι ήδη «αλεσμένος». H τελευταία φράση («επίθες βάρος ελαφρν και μη βίαιον») οδηγεί τη σκέψη στην εξής διαδικασία: ο αλεσμένος καρπς τοποθετούνταν σε μικρές ποστητες, μέσα σε κάποιο είδος σάκου. Πάνω του τοποθετούσαν ένα πλατύ σανίδι και πάνω σ’ αυτ μία πέτρα αναλγου βάρους προς την οδηγία. Tο λάδι έρεε ήρεμα και τα αυλάκια της ληνού το οδηγούσαν στο υπολήνιο, απ’ που το μετέφεραν στο αγγείο διαχω-


O υδατπυργος του τζιμηλαρείου της Bλβης και το δάσος των αγριελιών που τον περιβάλλει.

ρισμού. Για την κατασκευή αυτή δεν έχουμε καμία πληροφορία. Στο «περί ληνού και υποληνίων και ελαιοτροπίου» κεφάλαιο των «Γεωπονικών», αφού γίνει εκτενής περιγραφή της διαρρυθμίσεως και τρπου κατασκευής της ληνού (κτίριο) και του ληνεώνος (πατητήρι) και αφού επισημανθεί η ανάγκη καθαριτητας, στο τέλος προστίθεται η (εκ πρώτης ψεως άσχετη) φράση: «Tο

δε ελαιοτρπιον εστεγνωμένον χρη είναι». Eίναι προφανές τι πρκειται για μια ιδιαίτερη κατασκευή μέσα στην λήνο, η οποία αφορούσε μνον τη διαδικασία παραγωγής του λαδιού. Tο «ελαιοτρπιο» είναι ο περισστερο γνωστς ως «τραπητς» (trapetum), δηλαδή ο ελαιμυλος–ελαιοτριβείο. Eν προκειμένω, θεωρώ σκπιμο να παραθέσω και μια επισήμανση των

«Γεωπονικών» σε θέμα ορολογίας: [«Eιδέναι δε χρη, τι στέμφυλα ουχ ως τίνες νομίζουσι των ελαιών μνον εισί πυρήνες, αλλά και τα των σταφυλών γίγαρτα. Eάν ουν ακούσης στέμφυλα, προς το υποκείμενον νει, ποτέ μεν γίγαρτα σταφυλής, ποτέ δε ελαίας την καλουμένην πυρίνην»]. Nομίζω τι πρκειται και πάλι για ένα καλ τεκμήριο της συγχύσεως που υπάρχει στην τεχνολογία της παραγωγής οίνου και λαδιού.

Yδρμυλος

Σχέδιο του τζιμηλαρείου (ελαιουργικ συγκρτημα) της Bλβης (δημοσιευμένο στο περιοδικ «Γιατί« των Σερρών, τεύχ. 150).

Aν και οι γραπτές τεχνολογικές μαρτυρίες είναι ελάχιστες, το ερευνητικ δαιμνιο του αρχιτέκτονα–ποιητή και κινηματογραφιιστή Πάνου Θεοδωρίδη, μας προσέφερε μια μοναδική αρχαιολογική μαρτυρία. Στη βρεια χθη της Mεγάλης Bλβης, μέσα σε ένα πυκν και εκτεταμένο δάσος αγριελιών, εντπισε έναν υδρμυλο ακριβώς χρονολογημένο. Eίναι κτίσμα του 1324/1325. H σύντομη ανασκαφική έρευνα του Θεοδωρίδη αποκάλυψε τι η υδραυλική ενέργεια χρησιμοποιούνταν για τη λειτουργία συγκροτήματος παραγωγής ελαίου. Aς ελπίσουμε τι θα ολοκληρωθεί κάποτε η ανασκαφή στο πολύτιμο αυτ εύρημα και η ιστορία της τεχνολογίας στη Mακεδονία θα μπορεί να επιδεικνύει με (δίκαιο) καμάρι το χώρο και τη μελέτη του. Tο συγκρτημα αυτ θα πρέπει να ήταν ένα τυπικ «τζιμηλαρείον». O ρος αυτς χρησιμοποιούνταν του-

λάχιστον απ τον 14ον αι., για τα ελαιουργικά συγκροτήματα. Λειτουργία τζιμηλαρείων αναφέρεται στις Σέρρες (μέσα 14ου αι.), στη Xρυσπολιν των εκβολών του Στρυμνος (1394) και στη Θεσσαλονίκη «κατά την γειτονίαν του αγίου Mηνά, ενώ η λινελαιοτριβική επιστήμη διενεργείται»!.. (1432). O υπεύθυνος της λειτουργίας του εργαστηρίου ονομαζταν «τζιμηλάριος» και τα παλαιά λεξικά αναφερμενα στον ρο γράφουν: «περί των αμμυδαρίων ήτοι ελαιοποιών, των λεγομένων τζιμιλαρίων ή καπήλων». H τουρκοκρατία εξαφάνισε τα τζιμηλαρεία και τη σχετική τεχνογνωσία και φαίνεται τι ανέκοψε την εξάπλωση της ελαιοκαλλιεργείας. Mλις το 1863, το μετασχηματιζμενο Oθωμανικ Kράτος εξέδωσε τον «Kανονισμ περί ασυδοσίας των νέων ελαιώνων», ο οποίος έδωσε ουσιαστική ώθηση στην ανάπτυξη της ελαιοκομίας στη Mακεδονία. Γύρω στο 1880 άρχισε η δημιουργία, απ τον Xρηστάκη Eφέντη Zωγράφο, του μεγάλου ελαιώνος των σημερινών Nέων Mουδανιών της Xαλκιδικής, ο οποίος, με τις 50.000 ελαιοδένδρων, αποτελεί τον αρχαιτερο συστηματικ ελαιώνα επί πεδινού εδάφους της Mακεδονίας. Aναμφισβητήτως πρκειται για ένα ιστορικ μνημείο, το οποίο έθρεψε με τον καρπ του τους Mουδανιώτες πρσφυγες στα δύσκολα χρνια του Mεσοπολέμου και τους πλουτίζει σήμερα με την προϊούσα τουριστική οικοπεδοποίησή του.

KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

11


AΦIEPΩMA

Tο μάζεμα της ελιάς απ το «Kυνηγετικ ν» του Oππιανού στη Mαρκιαννή Bιβλιοθήκη της Bενετίας: M. Kaplan, «Toul l’ or de Byzance», Παρίσι 1991.

H ελιά στην Tουρκοκρατία H χρήση της στη διατροφή των Eλλήνων και η θρησκευτική της διάσταση Tης Aννας Mατθαίου Iστορικού

H XPHΣH των δύο προϊντων της ελιάς στην καθημερινή διατροφή των ελληνικών πληθυσμών της τουρκο-

κρατίας επιβάλλεται απ την ελαιοκαλλιέργεια· η ελιά και το αμπέλι αποτελούν τις δύο πυκντερες παραδοσιακές καλλιέργειες, δίπλα στη μακρά συνέχεια της κυριαρχίας των

δημητριακών. H βασική διάκριση των ελαιδενδρων γίνεται ανάμεσα στις ελιές που προορίζονται για την παραγωγή λαδιού, τις «ψιλοελιές» ή «λαδοελιές» και στις «χοντροελιές»

των οποίων ο καρπς, ύστερα απ υποτυπώδη επεξεργασία που κυρίως αποβλέπει στο ξεπίκρισμα και τη συντήρησή του, καταναλώνεται. Oι ελιές τρώγονται σχεδν πάντα ωμές· μαρτυρούνται ωστσο ορισμένες τοπικές συνταγές, οι οποίες υποδεικνύουν τη διάδοση της ψητής ή μαγειρεμένης ελιάς. O συνηθέστερος τρπος συντήρησης, πως καταγράφεται ήδη απ τη βυζαντινή περίοδο, γίνεται με νερ και αλάτι· πολλές φορές πριν απ το αλάτισμα χρησιμοποιείται στάκτη ή ασβεστνερο. Πέρα απ την άλμη είναι σύνηθες να διατηρούνται στο οξύμελι (μελξυδο) ή στο λαδξυλο, ενώ συχνά προστίθεται και κάποιο αρωματικ (ρίγανη, κύμινο, νεράντζι, μάραθο κ.ά.) ή ακμα, πως αναφέρει για τις αθηναϊκές ελιές ο F. Beaujour, ροδξυλο.

Θρησκευτικ αγαθ

Δείπνο στο χωρι Xρισ , στο σπίτι του επισκ που Aμφισσας, έγχρωμη χαλκογραφία (ακουατίνα) φυσικ μέγεθος. Σχεδίασε ο Ed. Dodwell, χάραξε και χρωμάτισε ο T. Fielding, Γεννάδειος Bιβλιοθήκη.

12

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

Tο λάδι, βασικ προϊν του εσωτερικού και εξωτερικού εμπορίου, χρησιμοποιείται στη διατροφή ως το κυριτερο άρτυμα στις σαλάτες και τα χορταρικά· παράλληλα μως, μαζί με το νερ και το λίπος, αποτελεί το κύριο συστατικ το οποίο διαμεσολαβεί στη διαδικασία του μαγειρέματος. Eπιπλέον, το λάδι, πως εξάλλου το σιτάρι και το κρασί, επενδύεται με τη σημασία του θρησκευτικού αγαθού· πέρα απ τις χρήσεις τους στην εκκλησιαστική λειτουργία, καθώς συνδέεται με το Eυχέ-


AΦIEPΩMA λαιο και το Xρίσμα, αποτελεί αυτνομο θρησκευτικ σύμβολο. Oταν προορίζεται για την εκκλησία είναι το καλύτερο ποιοτικά, δεν επιτρέπεται να καταναλωθεί ούτε να αποτελέσει προϊν εμπορίου· δωρίζεται ή αφιερώνεται, εξασφαλίζοντας τη συγχώρεση διά μέσου της ευχής του ιερέα. Παρά τις κριτικές για τη χαμηλή αποδοτικτητα των ελαιοτριβείων ή τη μέτρια ποιτητα των ελλαδικών λαδιών, το ελαιλαδο είναι προϊν ακριβ και η άμετρη κατανάλωσή του θεωρείται σπατάλη και προνμιο των πλουσίων. Aν στη λαϊκή απδοση οι ελιές υπολογίζονται με τη χούφτα, το λάδι, αντίθετα, λογαριάζεται με το αδράχτι. Tο ειδικ σκεύος, εξάλλου, με το οποίο σερβίρεται, το «λαδορι» ή «ρογί» είναι έτσι φτιαγμένο ώστε ο στενς σωλήνας του, το «μποτσινάρι», να ρυθμίζει μια ελάχιστη ροή. Παροιμίες πως «φθηνς στο λάδι και ακριβς στα λάχανα», ή «το λάδι είναι γλυκ», ή «μπακαλάος και λάδι δε συμφέρει» και φράσεις πως «να φουμάρω μια λαδιά», έχουν εσωτερικεύσει τις συλλογικές αξιολογήσεις ως προς την αυστηρή οικονομική και κοινωνική ιεράρχηση του προϊντος.

Διαιτητική Στο Bιβλίον καλούμενον Γεωπονικν του Aγάπιου Λάνδου, η ανάγνωση του οποίου παραπέμπει σε διαφορετικούς χρνους και πολλαπλά πολιτισμικά επίπεδα, ο συγγραφέας διακρίνει τον καρπ απ το λάδι, σύμφωνα με τις διαιτητικές συμβάσεις της εποχής. Eτσι το λάδι, το οποίο είναι «θερμν και κινητικν και αντιφάρμακον (...) φθείρει τους σκώληκας, παχαίνει και δίδει δύναμιν», θεωρείται ιδανική τροφή. Aντίθετα, οι ελιές χωρίζονται στις «άγουραις και ακάμωταις» πράσινες, «οπού είναι ωφελιμτεραις εις τον στμαχον» και στις μαύρες και ώριμες, οι οποίες «βλάπτουσι την κεφαλήν, τους οφθαλμούς, και τον στμαχον». O ίδιος διαχωρισμς, κοινς τπος και στη βυζαντινή παράδοση, αναπαράγεται στη Διαιτητική του Kων. Mιχαήλ, στα τέλη του ιη΄ αιώνα, μεταφράζοντας, ίσως, το γενικτερο πρβλημα της διατήρησης των παλαιών καρπών. Ως προς την περιοδικτητα της κατανάλωσης των δύο προϊντων, πως αυτή εκφράζεται στους βυζαντινούς «κύκλους τροφών», το λάδι θεωρείται το κατ’ εξοχήν αγαθ το οποίο δεν υπκειται σε περιοριστικές νρμες. Aντίθετα, η κατανάλωση της ελιάς ρυθμίζεται ανάλογα με τους μήνες, σε σχέση με την προηγούμενη διάκριση ανάμεσα στις πράσινες και τις μαύρες ελιές.

Nηστεία O έσχατος βαθμς, τέλος, της θρησκευτικής νηστείας, η «ξηροφαγία., επιβάλλεται στα μοναστηριακά Tυπικά και στο Πηδάλιον, με την πλήρη αποχή απ το λάδι. H κα-

Eσωτερικ καλύβας χωρικών, λιθογραφία, 16X22 εκ., σχεδίασε ο Stackelberg, λιθογράφησε ο C.F. Gille. Aπ το έργο «T πος και εικ να» εκ. OΛKOΣ Aθ. 1983.

τανάλωση του λαδιού, πως και του κρασιού, στις περιδους των σαρακοστών ρυθμίζεται με ιδιαίτερη σχολαστικτητα, αλλά πως είναι φυσικ, μέσα στο χρνο, επέρχονται σημαντικές διαφοροποιήσεις και αλλοιώσεις των λαϊκών πρακτικών που συνδέονται με τη νηστεία, πάντα προς φελος, βέβαια, της πιο ελεύθερης κατανάλωσης των δύο προϊντων. H εκ πρώτης ψεως αντίφαση μιας συγκεκριμένης πρακτικής της νηστείας, δηλαδή η ελεύθερη κατανάλωση του καρπού και η απαγρευση του ελαιολάδου, αναιρείται και παίρνει περιεχμενο απ τη στιγμή που τίθεται στο σημασιολογικ πλαίσιο της πράξης της νηστείας, σε τελική ανάλυση στην ανάδειξη της απαξίας της τροφής. H ακατέργαστη τροφή (πλυμένα λαχανικά χωρίς λάδι), το ωμ (σπρια βρεγμένα στο νερ), η απαγρευση της χρήσης της φωτιάς και της επιμέλειας του τραπεζιού, η κατάργηση εν τέλει της μαγειρικής πράξης, μπορούν να ιδωθούν ως η περιοδική άρνηση, μέσω της νηστείας, του κοινωνικού χαρακτήρα της τροφής. Aν αποτελεί κοιν τπο η οικονομική διαφοροποίηση μεταξύ καρπού και μεταποιημένου προϊντος, στην περίπτωση της ελιάς και του λαδιού, οι λαϊκές πρακτικές, οι συλλογικές αξιολογήσεις και οι ιδεολογικές εκφάνσεις των κειμένων που συνδέονται με τη ρύθμιση της κατανάλωσης των δύο προϊντων, έρχονται να διασαφηνίσουν την έννοια αυτής της «διάκρισης», μέσα απ το κανονιστικ πλαίσιο της διατροφής, το οποίο την ορίζει ως πράξη συνολική, πολιτισμική.

Λευκαδίτικο πήλινο πιθάρι, η «καπάσα», για την αποθήκευση του λαδιού. (Aπ το βιβλίο του Π. Kοντομίχη «Tο νοικοκυρι του χωριάτικου σπιτιού στη Λευκάδα», Aθήνα 1985). KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

13


AΦIEPΩMA

H ελαιοκαλλιέργεια μετά το 1821 Yπήρξε παράγοντας οικονομικής στήριξης της χώρας στα πρώτα δύσκολα χρνια της εθνικής ανεξαρτησίας γητής μπορούσε να νοικιάσει ως 200 ελαιδεντρα. H διάρκεια της ενοικίασης είχε οριστεί για δέκα χρνια και το ύψος του ενοικίου προσδιοριζταν με δημοπρασίες. Tο 1841 οι πολυετείς ενοικιάσεις ανανεώθηκαν για 15 ακμη χρνια. Aς δούμε τώρα τους τρπους εκποίησης των εθνικών ελαιδεντρων. Tη διετία 1835-1836, άρχισε να εφαρμζεται το σχέδιο εκποίησης εθνικών κτημάτων που είναι γνωστ με την ονομασία: «προικοδτηση των ελληνικών οικογενειών και των Δήμων». Στο πλαίσιο αυτού του σχεδίου κάθε αγροτική οικογένεια είχε δικαίωμα να αποκτήσει γη αξίας 2.000 δραχμών, στην οποία –μεταξύ των άλλων– μπορούσαν να περιέχονται και ελαιδεντρα. Tο τίμημα της αγοράς εξοφλούνταν σε 36 χρνια με ετήσιο επιτκιο 6%. Eκτς απ την «προικοδτηση», το 1836 θεσπίστηκε και η δυναττητα εκποίησης εθνικών φθαρτών κτημάτων. Στα κτήματα αυτά συμπεριλαμβάνονταν και εθνικά ελαιδεντρα, η αξία αγοράς των οποίων μπορούσε να εξοφληθεί σε δέκα ετήσιες δσεις με επιτκιο 10%.

Tου Γιώργου Mητροφάνη Oικονομολγου - Iστορικού

OI KAΛΛIEPΓEIEΣ των δημητριακών, του αμπελιού, της ελιάς, η παραγωγή του μεταξιού και η κτηνοτροφία αποτέλεσαν οικονομικές δραστηριτητες, στις οποίες στηρίχθηκε χι μνο η επιβίωση του πληθυσμού αλλά και η ανεξαρτησία και η συγκρτηση του Eλληνικού Kράτους το 19ο αιώνα. Tο καθεστώς ιδιοκτησίας της αγροτικής γης και των καλλιεργειών είχε ιδιαίτερη σημασία για την οικονομική ανάπτυξη αλλά και για τα δημσια έσοδα της εποχής. Mετά την Eπανάσταση του 1821 οι πρώην οθωμανικές ιδιοκτησίες με τη δύναμη του επαναστατικού δικαίου μετατράπηκαν σε δημσια περιουσία. Eτσι το κράτος εκτς απ έγγειους φρους εισέπραττε και προσδους που προέρχονταν απ την εκχώρηση δικαιωμάτων καλλιέργειας της δημσιας αγροτικής περιουσίας.

Mορφές ιδιοκτησίας Στο πλαίσιο αυτ υπήρξαν τρεις κύριες μορφές ιδιοκτησίας ελαιδεντρων: ιδικτητα, εθνικά και εθνικοϊδικτητα. Ως ιδικτητα θεωρήθηκαν λα τα ελαιδεντρα που ανήκαν σε χριστιανούς πριν απ τη Eπανάσταση του 1821. Aντίθετα, τα ελαιδεντρα που ανήκαν σε οθωμανούς χαρακτηρίσθηκαν εθνικά και συμπεριελήφθηκαν στη δημσια περιουσία. Ως εθνικοϊδικτητα θεωρήθηκαν: αφ’ ενς τα ελαιδεντρα που φυτεύτηκαν σε οθωμανική γη (πριν απ την Eπανάσταση) με συμφωνίες μεταξύ οθωμανών γαιοκτητών και καλλιεργητών· αφ’ ετέρου τα ελαιδεντρα που είχαν φυτευτεί σε εθνική γη (μετά την Eπανάσταση) με έγγραφη άδεια της κυβέρνησης. Tο ιδιαίτερο ιδιοκτησιακ χαρακτηριστικ των εθνικοϊδικτητων ελαιδεντρων είναι τι αποτελούσαν ιδιοκτησία των καλλιεργητών χωρίς οι τελευταίοι να είναι συγχρνως και ιδιοκτήτες της γης που ήταν φυτεμένα τα ελαιδεντρα. Oι ιδιοκτήτες ελαιδεντρων μπορούσαν να καλλιεργούν και να διαθέτουν ελεύθερα τις ιδιοκτησίες τους. H μοναδική υποχρέωση που είχαν απέναντι στο δημσιο ήταν η καταβολή έγγειου φρου σε είδος που υπολογιζταν με συντελεστή 10% στην ετήσια ακαθάριστη πρσοδο των καλλιεργειών. Oι καλλιεργητές εθνικοϊδικτητων ελαιδεντρων εντάχθηκαν στο φορολογικ καθεστώς που ίσχυε για τα ιδκτητα, αλλά είχαν την επιπλέον υποχρέωση να αποδίδουν και ισποσο –προς τον έγγειο φρο– δικαίωμα επικαρπίας. Tο δικαίωμα αυτ δεν αποτελούσε φρο αλλά τίμημα που κατέβαλλαν οι

14

Kίνητρα

Πιεστήριο ξύλινο με δύο αδράχτια που απ το «ζυμάρι» βγαίνει το λάδι (Φωτογ. απ το βιβλίο «Παραδοσιακές καλλιέργειες», Aθήνα 1978 του Mουσείου Mπενάκη).

καλλιεργητές για την εκμετάλλευση της εθνικής γης. Aς σημειωθεί εδώ τι το ιδιοκτησιακ και φορολογικ καθεστώς που περιγράφηκε παραπάνω δεν αφορούσε αποκλειστικά τα ελαιδεντρα αλλά το σύνολο των δενδροκαλλιεργειών της χώρας. Tο 1834 στα ρια του αρχικού Eλληνικού Kράτους υπήρχαν 2.300.000 ελαιδεντρα. Tο 1860 ο συνολικς αριθμς των ελαιδεντρων ανερχταν σε 7.500.000 και η παραγωγή λαδιού σε 5.812.315 οκάδες. Tη δεκαετία του 1830 το 33% περίπου των ελαιδεντρων της χώρας αποτελούσαν εθνική περιουσία. H εκμετάλλευση των εθνικών ελαιδεντρων, πως επίσης και του

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

συνλου της δημσιας αγροτικής περιουσίας, είχε ιδιαίτερη σημασία για τα δημσια οικονομικά καθώς το Eλληνικ Kράτος είχε αποκλειστεί απ τη διεθνή αγορά κεφαλαίων μετά την αδυναμία να εξοφλήσει τα δάνεια της Aνεξαρτησίας.

Tρποι εκμετάλλευσης Oι τρποι εκμετάλλευσης των εθνικών ελαιδεντρων την περίοδο 1830-1860 διακρίνονται σε τρεις γενικές κατηγορίες: πολυετείς ενοικιάσεις, εκποίηση και καλλιεργητικές συμφωνίες. Oι πολυετείς ενοικιάσεις εθνικών ελαιδεντρων θεσπίστηκαν για πρώτη φορά το 1830. Kάθε καλλιερ-

Aς περάσουμε στη συνέχεια στην τρίτη κατηγορία εκμετάλλευσης εθνικών ελαιώνων: τις καλλιεργητικές συμφωνίες που θεσπίστηκαν το 1856 με το νμο «περί εγκεντρίσεως εθνικών αγριελαιών». Πρκειται για πολιτική που εισηγήθηκε ο ττε υπουργς Oικονομικών Kουμουνδούρος και την αποδέχτηκε πλήρως η Bουλή. Tο σκεπτικ του Kουμουνδούρου συνοψιζταν στην άποψη τι ήταν αναγκαίο να δοθούν ελκυστικά κίνητρα στους αγρτες για να αναλάβουν την καλλιέργεια εθνικών ελαιδεντρων που είχαν εγκαταληφθεί και απειλούνταν πλέον με καταστροφή. Tο σημαντικτερο απ τα κίνητρα που δθηκαν ήταν τι μετά απ 12 χρνια ο καλλιεργητής –εφσον είχε τηρήσει τη συμφωνία– γινταν κύριος του μισού κτήματος και είχε επίσης δικαίωμα να αγοράσει κατά προτίμηση το άλλο μισ με καταβολή της αξίας του σε δέκα έντοκες ετήσιες δσεις με επιτκιο 10%. Σύμφωνα με τα παραπάνω την περίοδο 1821-1860 το Eλληνικ Kράτος άσκησε πολιτική πολυετών ενοικιάσεων και εκποίησης των εθνικών ελαιώνων σε ιδιώτες καλλιεργητές. H πολιτική εκμετάλλευσης εθνικών ελαιώνων είχε θετικές επιπτώσεις στην οικονομική ανάπτυξη της χώρας και στα δημσια οικονομικά. Eτσι η ελιά και το λάδι εκτς απ βρώσιμα είδη, είναι και παράγοντες που στήριξαν οικονομικά τη χώρα στα πρώτα δύσκολα χρνια της εθνικής ανεξαρτησίας.


AΦIEPΩMA

Tα ελαιδεντρα αποτελούν αναπσπαστο τμήμα του αγιορείτικου τοπίου. Aποψη της Mονής Bατοπεδίου και του ελαιώνα της. (Aρχείο Mονής Bατοπεδίου).

H ελαιοπαραγωγή στο Aγ. Oρος O τρπος λειτουργίας και ο εξοπλισμς του λαδαριού της Mονής Bατοπεδίου Tου Πέτρου M. Kουφπουλου Aρχιτέκτονα - Aναστηλωτή

H ΠAPAΓΩΓH ελαιολάδου, ως βασικού συστατικού της εκκλησιαστικής ζωής, της καθημερινής διατροφής, αλλά και για φωτισμ, πως άλλωστε και εκείνη του σίτου και του οίνου, υπήρξε για τα πρώτα μοναστικά καθιδρύματα του Aθω, αντικείμενο ιδιαίτερης φροντίδας. H παραγωγή λαδιού ήταν αδιάκοπη καθ’ λη τη διάρκεια της υπερχιλιετούς ζωής τους Aγίου Oρους, διατηρώντας ακοίμητους τους λύχνους της θείας λατρείας. H Παναγία, ως «Eλαιοβρύτισσα», θαυματουργικά

δεν άφησε ποτέ να στερέψει το λάδι απ το περιβλι της.

Bυζαντινοί χρνοι Oι γνώσεις μας για την παραγωγή λαδού στο Aγιον Oρος απ τους βυζαντινούς χρνους μέχρι τουλάχιστον τις αρχές του 18ου αιώνα είναι περιορισμένες. Tα ελαιοτριβεία που αποκαλούνται «λαδαριά» ή «ελαισπιτα» βρίσκονταν μέσα στον οχυρ περίβολο των μονών εξ αιτίας του κινδύνου των πειρατικών επιδρομών. Aυτά, πως και τα ελαιοδοχεία ή «δοχεία», ήταν συνήθως κοντά στο κτίριο της Tράπεζας. Eίναι χαρακτηριστική η ονομασία της βυζαντινής μονής του Δοχεια-

ρείου απ το διακνημα του ιδρυτή της οσίου Eυθυμίου που είχε χρηματίσει «δοχειάρης», δηλαδή διαχειριστής του λαδιού και άλλων τροφίμων. Aπαντώνται ακμη και τοπωνύμια που συνδέονται με την παραγωγή λαδιού, πως η θέση Λαδαρι, λίγα χιλιμετρα νοτιοανατολικά της μονής Bατοπεδίου. Στη μονή Mεγίστης Λαύρας μελετήθηκαν πρσφατα απ τον αρχιτέκτονα Στ. Mαμαλούκο λαξευτά λίθινα στοιχεία (ληνς, υπολήνιο και λεκάνη ζωοκίνητου ελαιμυλου) που ανήκουν πιθαντατα στον εξοπλισμ βυζαντινού ελαιοτριβείου. Στη μονή Bατοπεδίου μια επιγραφή κάνει γ��ωστ τι το 1320 ανακαι-

νίστηκε μαζί με την Tράπεζα και το ελαιοτριβείο. H παραγωγή του ττε ήταν τουλάχιστον πενταπλάσια εκείνης των άλλων μονών, πως προκύπτει απ το Γ΄ Tυπικ του Mανουήλ Παλαιολγου (1393) που ορίζει το ύψος της ετήσιας εισφοράς των μονών στο Πρωτάτο σε λάδι και κρασί. Aξιλογη παραγωγή είχαν και οι μονές Xελανδαρίου, Ξηροποτάμου, Kαρακάλλου και η του Aυξεντίου.

H παραγωγή Tα μοναστήρια, οι σκήτες και τα περισστερα κελιά έχουν δικούς τους ελαιώνες, που εκτείνονται τσο στο άμεσο σο και στο ευρύτερο πεΣυνέχεια στην 16η σελίδα

KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

15


AΦIEPΩMA Συνέχεια απ την 15η σελίδα

ριβάλλον τους, αποτελώντας αναπσταστο τμήμα του αγιορείτικου τοπίου. Tα ελαιδενδρα βρίσκονται σε βαθμιδωτές ισοπεδώσεις στις απκρημνες περιοχές ή είναι διασπαρμένα στους χαμηλούς λφους και τις πλαγιές. O τρπος παραγωγής φαίνεται τι ήταν κοινς στις μονές και τα εξαρτήματά τους. Διαφορές παρατηρούνται στην κλίμακα των μονάδων παραγωγής και στον εξοπλισμ τους. Mετά τα μέσα του 18ου και κυρίως στο 19ο αιώνα τα ελαιοτριβεία, πως και άλλες κατηγορίες εργαστηρίων, αρχίζουν να μεταφέρονται εκτς των μονών. Σε λιγοστές μνο περιπτώσεις διατηρήθηκαν μέσα στο περίβολο, πως στις μονές Φιλοθέου και Ξηροποτάμου. Aρκετά απ τα νέα ελαιοτριβεία παρέμειναν ζωοκίνητα πως στις μονές Aγίου Παύλου και Σταυρονικήτα. Oπου μως ήταν δυνατ, αξιοποιήθηκε ο υδάτινος πλούτος για την κίνηση των μηχανημάτων, πως συνέβαινε αρχικά στους αλευρμυλους. Tα υδροκίνητα ελαιοτριβεία επέτρεπαν ταχύτερη και μεγαλύτερη παραγωγή λαδιού. Tα πιο αξιλογα είναι των μονών Mεγίστης Λαύρας, Bατοπεδίου, Iβήρων και Σιμωνπετρας. Στο μεσοπλεμο τα μεγαλύτερα εργαστήρια, πως αυτά των μονών Aγίου Παντελεήμονος και Bατοπεδίου, γίνονται μηχανοκίνητα. Στα μικρτερα μοναστήρια (Σταυροκινήτα), καθώς και στα κελιά (Aγ. Tριάδα Kαρυών, Παναγία Kρανιάς Προβάτας, Aγ. Aρχάγγελοι Mορφονούς κ.ά.) το ελαιοτριβείο συστεγαζταν με άλλα εργαστήρια, πως φούρνους, πατητήρια, ρακαριά, σιδηρουργεία κ.λπ. δημιουργώντας ενδιαφέροντα πολυεργαστήρια. Tα ελαιοδοχεία είναι ισγεια σκοτεινά και δροσερά. H αποθήκευση του λαδιού γίνεται σε μεγάλα πήλινα πιθάρια διατεταγμένα περιμετρικά στους χώρους, ενσωματωμένα σε κτιστή πεζούλα ή ξύλινη κατασκευή. Στις μονές Mεγίστης Λαύρας και Bατοπεδίου έχουν αξιοποιηθεί ως δοχεία και ρωμαϊκές μαρμάρινες σαρκοφάγοι.

Στο Bατοπέδι Λέγεται τι η μονή Bατοπεδίου έχει είκοσι πέντε χιλιάδες ελαιδεντρα, απ τα οποία τα χίλια βρίσκονται γύρω απ τον περίβολ της. Tο μάζεμα των ελιών γίνεται με «παγκοινιά», δηλαδή με συμμετοχή λων των μοναχών στην εργασία, και μεταφέρονταν με μουλάρια στο ελαιοτριβείο. Aπ τους γερονττερους πληροφορούμαστε τι παλαιτερα η παραγωγή έφτανε τις 912.000 οκάδες το χρνο και αρκούσε για να καλύψει τις ανάγκες της μονής. H εξαγωγή λαδιού κρατούσε 2 έως 4 εβδομάδες και για το μάζεμα των ελιών δούλευε συνεργείο κοσμικών, που έπαιρνε ως αμοιβή το 30% της παραγωγής λαδιού. Oταν το ελαιοτριβείο σταμάτησε να λειτουργεί, πριν απ μια εικοσαετία περίπου, τις ελιές τις μετέφεραν στη Θάσο ή την Kαβάλα. Tο κτιριακ συγκρτημα του ελαι-

16

οτριβείου περιλαμβάνει το κυρίως εργαστήριο, το υδραγωγείο, την απλωταριά και το εργατσπιτο. Mε βάση τα μορφολογικά και κατασκευαστικά του στοιχεία χρονολογείται στο τρίτο τέταρτο του 19ου αιώνα. Oι κυριτερες προσθήκες, της απλωταριάς και του ορφου, πρέπει να έγιναν στις αρχές του 20ού αιώνα. Oι εκτεταμένες υδρολογικές εγκαταστάσεις εξασφάλιζαν τη συγκέντρωση του νερού απ πηγές και υδρομαστεύσεις, τη μεταφορά του σε δεξαμενές, για την κάλυψη των αναγκών της Mονής και την κίνηση των φτερωτών τροχών των μύλων και τέλος και του λαδαριού. H καλή διατήρηση του εξοπλισμού επιτρέπει να αναπαρασταθεί με αρκετή ασφάλεια ο τρπος λειτουργίας του ελαιοτριβείου σε λα τα στάδια εξέλιξής του. H τροφοδοσία του ελαιμυλου με ελιές γινταν απ τη στέγη του εργαστηρίου, αφού είχε προηγηθεί το πλύσιμ τους. Aρχικά αυτές πλένονταν σε δεξαμενή στα ντια του εργαστηρίου, αργτερα στην απλωταριά και, αφού αντικαταστάθηκε η υδροκίνηση με μηχανή ντίζελ, σε πατάρι στο εσωτερικ του εργαστηρίου. O παραγμενος απ τη σύνθλιψη ελαιοπολτς έμπαινε σε ξύλινες «παραβούτες», που γινταν η μάλαξή του. Στη συνέχεια γεμίζονταν τα «τσεπιά», δηλαδή οι ελαισακοι, που τοποθετούνταν στο υδραυλικ πιεστήριο για την έκθλιψη του λαδιού. Tο πιεστήριο, που εγκαταστάθηκε περί το 1915, ήταν γαλλικής προελεύσεως και κινούνταν με αντλία λαδιού. Tην εποχή αυτή το Bατοπεδιν ελαιοτριβείο ήταν το πιο σύγχρονο του Aγίου Oρους, μια και διέθετε και φωτισμ απ τον νέο ηλεκτρικ σταθμ της μονής. Aπ τον παρακείμενο μεγάλο βραστήρα νερού έπαιρναν ζεστ νερ για τη διαβροχή των τσεπιών κατά τη συμπίεση. Tο μείγμα οδηγείτο σε παραβούτα που γινταν ο διαχωρισμς μούργας, νερού και λαδιού. Tο τελευταίο φυλασσταν προσωρινά, σε τρεις παραβούτες μέσα στο εργαστήριο πριν μεταφερθεί στο «δοχει». Tο «χοντρλαδο» (δηλαδή το κατακάθι) συγκεντρωνταν για την παρασκευή σαπουνιού. Στην Eλλάδα σε ελάχιστα μέρη έχουμε τσα πολλά και καλά διατηρημένα συγκροτήματα προβιομηχανικής και πρωτοβιομηχανικής τεχνολογίας, που είναι τσο στενά δεμένα με την καθημερινή ζωή. Aποτελούν άλλωστε, χι μνο τα ελαιοτριβεία αλλά και τα υπλοιπα εργαστήρια, αναπσπαστο κομμάτι της αγιορείτικης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και μάρτυρες της μεγάλης ακμής του Aθω πριν απ έναν αιώνα περίπου. Aξίζουν λοιπν ιδιαίτερη φροντίδα ώστε να διατηρηθούν ως ιστορικά τεκμήρια μορφής και λειτουργίας. Σημείωση: Tο άρθρο βασίστηκε στις ανακοινώσεις των Πλ. Θεοχαρίδη, Π. Kουφπουλου – Δ. Mυριανθέα και Στ. Mαμαλούκου που παρουσιάστηκαν στο Δ΄ Tριήμερο Eργασίας του Π.T.I. ETBA και στις καταγραφές εργαστηρίων του Aγίου Oρους που έγινε απ τους Π. Kουφπουλο – Στ. Mαμαλούκο (1984) και τους X. Kατσιάνο - K. Σκαρή (1993).

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994


Mοναχς αντλεί λάδι απ ρωμαϊκή σαρκοφάγο δίπλα στην οποία φυλάσσεται η θαυματουργή βυζαντινή εικνα της Παναγίας Eλαιοβρύτισσας. (Aρχείο Mονής Bατοπεδίου).

Tο εσωτερικ του ελαιοτριβείου Mονής Bατοπεδίου που διακρίνεται το υδραυλικ πιεστήριο. (Φωτ. Δ. Mυριανθεύς). KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

17


Aναπαράσταση της λειτουργίας του ελαιοτριβείου της Mονής Bατοπεδίου στις αρχές του αιώνα.


Aγιορείτες μοναχοί μαζεύουν ελιές σε έναν απ τους ελαιώνες του Aγίου Oρους. (Aρχείο Mονής Bατοπεδίου).


AΦIEPΩMA

H ελληνική ελιά Kαλλιεργείται εδώ και αιώνες εξασφαλίζοντας σωστή διατροφή και καλή υγεία αφορά τη νοθεία, αναφέρουμε τι στις αρχές της δεκαετίας 1980 η Eθνική Συνομοσπονδία Παντοπωλών Eλλάδος είχε καταγγείλει τι το 30-40% του ελαιλαδου που διετίθετο στην κατανάλωση αποτελούσε κίνδυνο για τη δημσια υγεία.

Tης Eλευθερίας Tράιου

«OMOIA με θαύμα αυτή η διαχρονικτητα της Eλιάς, που καλλιεργείται ολιδια πως παλιά και πάντα ιερή μέχρι σήμερα... Δέντρο ιδέα, δέντρο δημιούργημα πνεύματος. Δέντρο που απ παλιά για τους Eλληνες κι ώς σήμερα για μας παραμένει πάντα ο πιο γρήγορος και ο πιο πράσινος δρμος ανάμεσα στην επιθυμία ενς θεού κι εκείνη των ανθρώπων», γράφει ο Γάλλος συγγραφέας και ερευνητής Zακ Λακαριέρ, προλογίζοντας τη μελέτη της M. Bερντί «O Πολιτισμς της Eλαίας». Kαι είναι χαρακτηριστικ τι δεν υπάρχει μελέτη, δοκίμιο ή έρευνα σχετική με την ελιά σε οποιαδήποτε γλώσσα, που να μην αφιερώνει τα πρώτα λγια στην ελληνική ελιά και την προσφορά των Eλλήνων στην καλλιέργεια και διάδοσή της.

Ποιτητα

Kαλλιέργεια Bέβαια το ευλογημένο τούτο δέντρο γνώριζαν απ παλιά και άλλοι λαοί, μεταξύ των οποίων οι Aιγύπτιοι και οι Παλαιστίνιοι. H συστηματική μως καλλιέργειά του άρχισε απ την 3η ακμα χιλιετία π.X. στην Eλλάδα, που απ τον 7ο αιώνα π.X. η ελιά έγινε αντικείμενο πολύπλευρης μελέτης. Φιλσοφοι, γιατροί και ιστορικοί ύμνησαν τις ιαματικές της ιδιτητες (Διοσκορίδης, Διοκλής), ερεύνησαν την ιστορική της διαδρομή (Aναξαγρας, Eμπεδοκλής), ανήγαγαν την «ελαιοκομία» σε επιστήμη (Aριστοτέλης), ενώ ο Σλωνας θέσπισε τον πρώτο νμο για την προστασία του λιδεντρου με νομοθέτημα που απαγρευε να κβονται πάνω απ δύο δέντρα το χρνο, σε κάθε ελαιώνα. Eκτοτε η ελιά έχει ξεχωριστή θέση στην καρδιά των Eλλήνων, για τους οποίους συνεχίζει να αποτελεί αναντικατάστατη πηγή τροφής. Aπδειξη τα στοιχεία του Διεθνούς Συμβουλίου Eλαιολάδου που κατατάσσουν την χώρα μας πρώτη στην παγκσμια κατανάλωση ελαιολάδου (20 λίτρα ανά κάτοικο ετησίως) αποκαλύπτοντας τι οι Eλληνες έχουν επίγνωση των υγιεινών συστατικών του. Kαι δεν είναι οι μνοι που προτιμούν το ξεχωριστ για το άρωμα και τη γεύση του ελληνικ λάδι. H Eλλάδα είναι η μεγαλύτερη εξαγωγς χώρα χύμα εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου, παρά το γεγονς τι αντιπροσωπεύει το 16% της παγκσμιας παραγωγής ελαιολάδου μετά την Iσπανία (26%) και την Iταλία (33%) στην οποία εξάγει περίπου 80.000 τννους απ τους 250.000 που παράγει ετησίως. Για την υπεροχή του ελληνικού ελαιολάδου συμβάλλουν πολλοί παράγοντες, μεταξύ των οποίων οι κλιματολογικές συνθήκες της χώρας. Tο λιδεντρο «κυνηγάει» το μεσο-

18

Γερντισσα καθαρίζει πιθάρι για λάδι. Σκύρος (φωτ. αρχείο Bούλας Παπαϊωάννου, Mουσείο Mπενάκη).

γειακ ήπιο κλίμα, τις ακτές, τα νησιά, τις χερσονήσους. Oι παράγοντες αυτοί συναντώνται στην Eλλάδα δημιουργώντας κατάλληλο οικοσύστημα για την ανάπτυξη και καρποφορία της ελιάς που θέλει επίσης περισσή φροντίδα για να ανταποδώσει το μχθο του καλλιεργητή. Kαι την έχει, γιατί η γνώση και η αγάπη του Eλληνα καλλιεργητή για το λιδεντρο, περνάει απ γενιά σε γενιά. Aπδειξη οι μορφοι ελαιώνες που οι φτιαγμένες πέτρα με πέτρα ξερολιθιές, η αραιή διάταξη, το πεζούλι γύρω απ τη ρίζα κ.ά., συγκρατούν το χώμα, προστατεύουν το δένδρο απ τη βροχή και το αφήνουν να λουσθεί ελεύθερο στο ηλιφως. Πρέπει δε να τονισθεί τι η ποιτητα του ελληνικού ελαιολάδου συνδέεται άμεσα με το μικρ κλήρο.

Παραγωγή Tα 120.000.000 λιδεντρα της χώρας καλλιεργούνται απ 350.000 οικογένειες (μικροπαραγωγοί), γεγονς που επιτρέπει: περιποίηση του δέντρου ένα - ένα, μάζεμα της ελιάς

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

με το χέρι, έλεγχο βαθμού ωρίμανσης και σύντομη αποθήκευση του καρπού (4-5 ημέρες) μέχρι τη σύνθλιψή του. H παρατεταμένη αποθήκευση που αλλοιώνει τον ελαικαρπο αποφεύγεται επίσης χάρη στην πληθώρα μικρών παραδοσιακών ελαιοτριβείων. Aξίζει δε να σημειωθεί τι τα περισστερα απ τα 2.980 ελαιοτριβεία της χώρας (στοιχεία του 1986) χρησιμοποιούν τη μέθοδο σύνθλιψης με πίεση, επιτυγχάνοντας προϊν πλούσιο σε πολύτιμα συστατικά, ποιτητα, θρεπτική-διαιτητική αξία και άριστα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά: γεύση, άρωμα, χρώμα. Aυτ δεν σημαίνει τι στο τραπέζι μας φθάνει πάντα καλ ελαιλαδο. Aπ την καρποφορία έως την παραγωγή και τη διακίνηση, υπάρχουν πολλοί εξωγενείς ή ενδογενείς συντελεστές που μπορούν να υποβαθμίσουν την ποιτητά του: ασθένειες, χρήση φαρμάκων, τρπος συγκομιδής (το δίχτυ δεν είναι η καλύτερη λύση), κακή αποθήκευση και επεξεργασία, νοθεία με σπορέλαια, πυρηνέλαια, κ.α. Oσον

O κίνδυνος αυτς δεν υφίσταται στην περίπτωση του τυποποιημένου ελαιολάδου που εξασφαλίζει επιπλέον ποιτητα σύμφωνη με τις κρατικές και κοινοτικές προδιαγραφές. Kαι επειδή ως καταναλωτές δεν έχουμε τις ειδικές γνώσεις που απαιτούνται για την αξιολγηση του ελαιολάδου, καλ θα ήταν να γνωρίζουμε τουλάχιστον τα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν το καλ λάδι: Δηλαδή, να έχει κρυστάλλινη καθαρτητα, τη μυρωδιά της ελιάς και φρουτάτη γεύση (γεύση της φρεσκοκομμένης ελιάς). Παράλληλα να προσέχουμε ιδιαίτερα την οξύτητα που είναι καθοριστική για τη γεύση και την καταλληλτητα του ελαιολάδου. Tο εξαιρετικά παρθένο ελαιλαδο, το παρθένο και το κοιν παρθένο δεν πρέπει να έχουν αντίστοιχα οξύτητα πάνω απ 1%, 2% και 3,3%. Oσον αφορά τέλος τους λγους που συνηγορούν υπέρ της χρήσης ελαιολάδου, μεγάλη είναι η λίστα των ιδιοτήτων του (ισορροπημένη σύνθεση σε κορεσμένα και ακρεστα λιπαρά οξέα, κ.α.) που εξασφαλίζουν υγιεινή διατροφή και καλή υγεία. Eνδεικτικά αναφέρουμε τι η παιδιατρική αναγνωρίζει το ελαιλαδο ως σημαντικ παράγοντα ισορροπίας του μεταβολισμού και ανάπτυξης του εγκεφάλου και των οστών, ενώ η γεροντολογία το συνιστά για την περιεκτικτητά του σε βιταμίνη «E», που αποτελεί φυσικ αντιοξειδωτικ και επιβραδύνει τις αλλοιώσεις των κυτταρικών μεμβρανών που οδηγούν στο φυσικ γήρας. Tο ελαιλαδο συμβάλλει επίσης στην πρληψη παθήσεων πως το έλκος (επιβραδύνει την υπερπαραγωγή υδροχλωρικού οξέος), δρα ανασταλτικά στο σχηματισμ χολολίθων, παίζει σημαντικ ρλο στη θεραπεία παθήσεων της χολής και χάρη στο μονοακρεστο ελαϊκ οξύ μειώνει τη χοληστερίνη, που η αύξησή της οδηγεί σε αρτηριοσκλήρωση και καρδιαγγειακές παθήσεις. Δεν είναι λοιπν τυχαίο που η Yγεία ξανα-ανακαλύπτει το ελαιλαδο το οποίο έχει θερμούς υποστηρικτές ανάμεσα στους γιατρούς και τους διαιτολγους. Πηγές: 1) «Δώδεκα ναι στο ελληνικ ελαιλαδο». Eκδ. ΣEBITEΛ (Σύνδεσμος Eλλήνων Bιομηχάνων Tυποποιητών - εξαγωγέων ελαιολάδου) 1991. 2) «O,τι χρειάζεται να γνωρίζουμε γύρω απ το ελαιλαδο». Eκδ. «EΛAΪΣ» 1982. 3) «Eλαιλαδο - το Nο 1 για τη ζωή μας». Eκδ. EOK, 1988 - 1989.


Ξεφυλλίζοντας τον καρπ. Kέρκυρα. Xέρια πολλά και προσεχτικά απαιτεί η ελιά, σαν έρθει ο καιρς να ανταποδώσει το μχθο του καλλιεργητή. Xέρια πρθυμα πως εκείνα των 350.000 οικογενειών που τη φροντίζουν στη χώρα μας.

Aριστερά: Παιχνίδι του χρνου με τις μορφές σε αιωνβιο λιδεντρο. Mνο η ελιά, καθώς γερνάει, έχει τη δυναττητα για τσο θεατρικές μεταμορφώσεις. (Φωτ. αρχείο ΣEBITEΛ). Δεξιά: Παρατηρήσεις αιώνων οδήγησαν τους καλλιεργητές να επιλέγουν τις καταλληλτερες ποικιλίες για κάθε τπο. Πολλές είναι γνωστές με φιλικές, λαϊκές ονομασίες, πως: λιάστρα, μελολιά, γλυκολιά, λιανολιά, θρουμπολιά κ.ά. (Φωτ. αρχείο ΣEBITEΛ). KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

19


KPITIKH ΔIΣKOI Tης Γιώτας Συκκά

ΔEN είναι κάτι που επιχειρεί εύκολα ένας τραγουδιστής. Ποιος άλλωστε απ’ αυτούς θα σκεφτταν να συγκεντρώσει τις πρώτες του δισκογραφικές αππειρες, οι οποίες δεν είναι πάντα και οι καλύτερες. O Γιώργος Nταλάρας παρ’ λα αυτά θέλησε να δοκιμάσει να συγκεντρώσει τα πρώτα του τραγούδια, ταν σε ηλικία 17 χρονών, ξεκινούσε τη καριέρα του. Tραγούδια λαϊκά, απ δίσκους 45 στροφών εκείνης της εποχής, που τα τελευταία χρνια, πωλούνται ως συλλεκτικά κομμάτια. Tα πρώτα, λοιπν, βήματα μιας 25χρονης καριέρας παρουσιάζονται στο διπλ άλμπουμ «Για τα τραγούδια κι εγώ φταίω» (MINOS-EMI). Mουσικές διαδρομές που καθρεφτίζουν και την εικνα της εποχής, εκτς απ την αρχική διαδρομή του ίδιου του Γ. Nταλάρα. Mικρές ανεξάρτητες ιστορίες ίσως, που αντιμετωπίζονται νοσταλγικά, χωρίς να ωραιοποιούνται απ τον ερμηνευτή τους. «Kαι οι ιστορίες αυτές δεν είναι καθλου παράλληλες μεταξύ τους, σημειώνει ο ίδιος. Kανείς δεν θα μάθει τους κρυφούς καρπούς που μεγάλωναν μέσα τους οι σκιές αυτών των δίσκων. Aγγίζω αυτές τις σκιές με διαφορετικά συναισθήματα, άλλοτε αγάπης και περηφάνειας, άλλοτε αφέλειας και νοσταλγίας, άλλοτε αμφισβήτησης και ...απελπισίας. Πέρασε πολύς καιρς για να συμφιλιώσω μέσα μου αυτές τις ιστορίες. Σαν κομμάτια της ζωής μου, σαν σπυριά απ το ίδιο ρδι που έσπασε ένα πρωί στο πεζοδρμιο της οδού Nοταρά στα Eξάρχεια, απ’ που ξεκίνησα 17 χρονών...». Kαι καταλήγει περιγράφοντας τη συλλογής. «Σαν ένα άλμπουμ με παλιές φωτογραφίες. Aλλες καλές, άλλες μέτριες και άλλες ...αποτυχημένες. Πάντως, πως και να ’χει το πράγμα, για να είμαι ειλικρινής, τα 45ρια σε διπλ δίσκο και CD μου φαίνεται λίγο ...μεγαλπιασμα! O Στέλιος Kαζαντζίδης, φέτος, εμφανίζεται με δύο δίσκους. Eναν με νέα τραγούδια κι έναν με παλιά. «Eνα γλέντι με τον Στελάρα» -

πως είναι ο τίτλος αυτού (MBI), πρταση και επιθυμία παλιά. Nα ηχογραφηθεί, δηλαδή, ζωντανά ένα γλέντι με τους φίλους του που θα συγκεντρωθούν σε κάποια ταβέρνα. Eτσι κι έγινε. Tην ημέρα της γιορτής του. Kι ο δίσκος που προέκυψε, κεφάτος, συγκινητικς, νοσταλγικς...

20

Σύγχρονη ηθογραφία «Δάφνες και πικροδάφνες» σε σκηνοθεσία Στ. Φασουλή στο θέατρο «Bεάκη» Tου Σπύρου Παγιατάκη

TI N’ AΛΛAΞE μέσα στα τελευταία δεκαπέντε χρνια, απ ττε δηλαδή που πρωτοπαρουσιάστηκαν οι «Δάφνες και Πικροδάφνες»; Πολλά. Mνο που στην ελληνική πολιτική σκηνή, ελάχιστα πράγματα –και πρσωπα– δείχνουν να έχουν αλλάξει. Kι ακμα λιγτερα σον αφορά στο προεκλογικ παρασκήνιο – ιδιαίτερα δε ταν αυτ στήνεται στη –διαφορετικά στο μεταξύ ασφαλώς μεταλλαγμένη– ελληνική επαρχία. Eκείνο, πάντως, το οποίο σίγουρα έχει μεταβληθεί, είναι οι ρυθμοί, οι οποίοι –βοηθούσης και της παντοδύναμης πλέον τηλερασης– έγιναν τσο υποχρεωτικά γρήγοροι και αγχωτικοί, ώστε ο σημερινς και ντοπαρισμένος, απ χορταστικά μιλιγκράμ συμπυκνωμένης διαφήμισης και βίντεο-κλιπ, μέσος άνθρωπος δύσκολα ανέχεται οτιδήποτε θεωρεί τι «τρενάρει, κάνει κοιλιά, επαναλαμβάνεται». Aπ’ αυτή την άποψη, η «ατμοσφαιρική σάτιρα» των Δ. Kεχαΐδη και Eλένης Xαβιάρα –που η πολιτική πρακτική προσγειώνεται σε μια πραγματικτητα που πρωταγωνιστούν η μηχανορραφία, ο παραγοντισμς και το αλισιβερίσι– σαν θέμα εξακολουθεί πάντα να ισχύει. Aρα και να ενδιαφέρει, πάντα κι άμεσα, κάθε ξεγύμνωμα και κάθε κριτική της αγέραστης και αναλλοίωτης ελληνικής κοινοβουλευτικής μασκαράτας. Eκεί που οι «Δάφνες» εμφανίζουν τα –λίγα– χρονάκια τους σε μια καλπάζουσα προς το 2000 εποχή, είναι στους μεταλλαγμένους –πλέον– ρυθμούς των καιρών μας (στο περιβητο «timing», πως αναφέρει ο νεολογισμς...) και στην έλλειψη κάθε υπομονής. H παράσταση αργεί κάπως να πάρει μπρος. Aυτ δεν αποτελεί αναγκαστικά αδυναμία. Tο αντίθετο είναι μέσα στις συνειδητές προδιαγραφές της τεχνικής της συγγραφικής δυάδας, η οποία εφαρμζει εδώ την τακτική του μπιλιάρδου. H προετοιμασία της σωστής ατμσφαιρας είναι απαραίτητη σ’ ένα παιχνίδι, που αλλού στοχεύεις κι αλλού βρίσκεις το στχο σου. Mακριά απ κάθε ιδεολογία το έργο κινείται –με εύλογη και δικαιολογημένη χαιρεκακία– στις κουζίνες των κομματαρχών της επαρχίας, που παίζεται ένα λίαν ευτράπελο παιχνίδι. Oχι αναγκαστικά απ συμφέρον –πως επιμένουν να υποστηρίζουν οι ίδιοι οι τέσσερις πρωταγωνιστές– αλλά περισστερο έτσι, για να διασκεδάσουν την πλήξη τους, σκοτώνοντας έτσι τον καιρ τους, κυριολεκτικά «παίζοντας» και κάνοντας φάρ-

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

Θέατρο Bεάκη. «Δάφνες και πικροδάφνες» των Δ. Kεχαΐδη και E. Xαβιαρά. Πρωταγωνιστούν οι: Σταμάτης Φασουλής, Mίμης Xρυσομάλης και Kώστας Pηγ$πουλος. (Σκίτσο Eλλης Σολομωνίδου-Mπαλάνου).

σες αναμεταξύ τους. Eίναι οι βαριεστημένοι επαρχιώτες «Vitteloni» του Φεντερίκο Φελίνι. Oι δύο συγγραφείς ξέρουν –σο ελάχιστοι άλλοι συνάδελφοί τους στο ελληνικ θέατρο– να χτίζουν χαρακτήρες και να γράφουν διαλγους, οι οποίοι βοηθούν τον ηθοποι να δημιουργήσει σωστούς και ολοζώντανους ανθρώπους. Eκεί, άλλωστ��, βρίσκεται και η μεγαλύτερη αρετή της μη-πλοκής. Mέσα απ καλοϋπολογισμένους χαμηλούς τνους, μέσα απ έναν ατμοσφαιρικ ρεαλισμ αποκαλύπτονται οι (τραγι-)κωμικές καταστάσεις της ελληνικής (παρα)πολιτικής αέναης πραγματικτητας. O Σταμάτης Φασουλής επέλεξε έναν φανταιζίστικο τρπο για να σκηνοθετήσει το έργο. Mεταμρφωσε τους χαρακτήρες σε τύπους, έκλεισε το μάτι στο θεατή, σκαρώνοντας έτσι μια «ξεκαρδιστική» σύγχρονη ηθογραφία. Δημιουργς με ποιτητα, εύστροφο πνεύμα, μοναδική φροντίδα στη δουλειά της λεπτομέρειας και καλαισθησία στην ευρηματικτητά του, ο Σ. Φασουλής έστησε έτσι μια απολαυστική –στην παρακολούθησή της– κωμωδία, με τον ίδιο επί σκηνής σαν πονηρ, θρασύδειλο «λακέ» ε-

νς ντπιου πολιτικού παράγοντα, με τον Mίμη Xρυσομάλλη σαν κυνικ κι αδίστακτο επαγγελματία κομματάρχη και με τον Γιάννη Mπέζο σαν απλοϊκή ουρά, το «παιδί για τις αγγαρείες» της πολιτικής σκηνής μιας επαρχιακής κοινωνίας. Kι πως και οι τρεις τους είναι έμπειροι κωμικοί της μεσαίας –της εγκεφαλικτερης– γενιάς των ηθοποιών μας και ταυτχρονα χαρισματικοί σ’ αυτ που κάνουν, δημιουργούν μια παράσταση με απαστράπτουσα και άκρως διασκεδαστική επιφάνεια. Mνο ο Kώστας Pηγπουλος καταφέρνει να σπάσει αυτή την επιφάνεια και να εισχωρήσει στην ουσιαστικτερη ενδοχώρα ενς χαρακτήρα με προϊστορία και γνήσιο δράμα που υποβσκει, κατορθώνοντας να ισορροπήσει με μαεστρία τα τραγικά και τα κωμικά στοιχεία του χαρακτήρα που υποδύεται. Πεισματικά προσκολλημένο σε παρωχημένες δεκαετίες, το σκηνικ του Γιώργου Aσημακπουλου απομακρύνει την πλοκή σο μακρύτερα γίνεται απ εμάς, προσδίδοντας έτσι στο λο εγχείρημα μια γραφικτητα άλλων, περασμένων, καιρών, η οποία μάλλον αδικεί το –πάντα– πικρ κείμενο των Kεχαΐδη και Xαβιάρα.


BIBΛIO

KYKΛOΦOPHΣAN Xαρούκι Mουρακάμι «Tο κυνήγι του αγριοπρβατου», μετ. Στέλιος Παπαζαφειρπουλος, εκδσεις «Kαστανιώτης», Aθήνα 1993, σ.σ. 326. Xρνος, η σημερινή εποχή. Tπος η Iαπωνία – χωρίς τα κιμον και τα αδιαπέραστα μυστικά ενς εξωτικού μακρινού πολιτισμού. O αφηγητής είναι ένας συνηθισμένος τύπος, τριάντα χρονών, ευφυής, αλλά χωρίς φιλοδοξίες και με ελάχιστη αποφασιστικτητα. Mαζί με τους υπλοιπους ήρωες της ιστορίας ρίχνονται λοι στο κυνηγητ ενς ονειρικού προβάτου με ένα αστέρι στη ράχη, με μάτια πεντακάθαρα σαν κρυστάλλινο νερ και με μια ακαταμάχητη πνευματική γοητεία. Xούλιο Kορτασάρ «Διαδρομές», εκδσεις Mαρίνα Διάφα, εκδσεις «Mάγια», Aθήνα 1993, σ.σ. 222, τιμή 2.080 δρχ. Tο διήγημα συμπυκνώνει με τον καλύτερο τρπο τις αισθητικές και οντολογικές αναζητήσεις του Xούλιο Kορτασάρ. O κορυφαίος Aργε-

ντινς συγγραφέας ακολουθεί τη φαντασία στα πιο ιλιγγιώδη της άλματα και αιφνιδιάζει την πραγματικτητα τολμώντας να κοιτάξει τις άγνωστες ή απαράδεκτες πτυχές της. «Γνωριμία με το μπαλέτο. Παιδικς οδηγς», μεταφορά Aνδρέας Pικάκης, πρλογος Pαλλούς Mάνου, εκδσεις «Διάγραμμα», Aθήνα 1993, σ.σ. 85, τιμή 3.000 δρχ. Mια πρώτη γνωριμία με το μπαλέτο και το σύγχρονο χορ προσφέρει το λεύκωμα αυτ ξεναγώντας το παιδί στα γυμναστήρια και στα παρασκήνια, παρουσιάζοντας τις μεγάλες προσωπικτητες του χορού και τις σημαντικές παραστάσεις και ευαισθητοποιώντας το στη μαγεία των χορευτικών κινήσεων. Francois Dosse «H ιστορία σε ψίχουλα», μετ. Aγγελική Bλαχοπούλου, Πανεπιστημιακές Eκδσεις Kρήτης, Hράκλειο 1993, σ.σ. 289. O τρπος που προσεγγίζουμε το παρελθν, αλλά και τα σύγχρονα προβλήματα των ανθρώπινων κοινωνιών επηρεάστηκε μετά το B΄ Παγκσμιο Πλεμο απ τις εργασίες των ιστορικών των Annales. O συγγραφέας παρουσιάζει την ιστορία του περίφημου περιοδικού των Annales και τη συγκρτηση της ομώνυμης σχολής σαν μια επιστημονική περιπέτεια που εκτυλίσσεται μέσα την ταραγμένη πολιτική και κοινωνική ιστορία του 20ού αιώνα.

«H συμμορία της άρπας» Tο νέο μυθιστ ρημα του Mένη Kουμανταρέα Tης Eλισάβετ Kοτζιά

Mένης Kουμανταρέας «H συμμορία της άρπας», εκδσεις «Kέδρος», Aθήνα 1993, σ.σ. 200. H ΠEZOΓPAΦIA του Mένη Kουμανταρέα είναι άρρηκτα δεμένη με τη μελαγχολική ατμσφαιρα της ρουτίνας και της σταδιακής φθοράς που απαρέγκλιτα οδηγούν στον εσωτερικ συμβιβασμ, στην ήττα, στην εγκατάλειψη. H «Bιοτεχνία υαλικών» (1975), «H κυρία Kούλα» (1978) και «O ωραίος λοχαγς» (1982), τρία έργα μέσα σε μια Aθήνα πλη της στασιμτητας, του μαρασμού (και ενίοτε της πολιτικής ανωμαλίας) έχουν σφραγίσει με την ισχυρή τους προσωπικτητα τη μεταπολεμική μας πεζογραφία. Στο πρσφατο μυθιστρημα «H συμμορία της άρπας» συναντάμε πολλά απ τα γνώριμα στοιχεία της πεζογραφίας αυτής· η καταλυτική ωστσο ατμσφαιρα την οποία βρήκαμε σε προηγούμενα έργα του, αλλά και η ψυχή των ηρώων της τελευταίας ιστορίας του Mένη Kουμανταρέα απουσιάζουν απ τις σελίδες του βιβλίου. H υπθεση εκτυλίσσεται γύρω απ την πλατεία Bικτωρίας - μέρος κατ’ εξοχήν αγαπημένο των αφηγημάτων του Aθηναίου πεζογράφου [«Tο κουρείο» (1979), «Σεραφείμ και Xερουβείμ» (1981)]. Kαι το κλίμα στο οποίο αναφέρεται –κλίμα ταιριαστ με τον παρηκμασμένο κσμο του– είναι η πολύ γνώριμη σημερινή ατμσφαιρα του εκπεσμού μιας αστικής γειτονιάς, σε συνοικία που κυριαρχεί η πληκτική ομοιομορφία του φαστφουντάδικου, οι μισοαπειλητικές κακομοιριασμένες φυσιογνωμίες των εκατοντάδων τριτοκοσμικών μεταναστών που την κατέκλυσαν, καθώς και τα συνθήματα βίας γραμμένα στους τοίχους απ μια απροσδιριστων χαρακτηριστικών, άφαντη νεολαία. H διαφορά βρίσκεται τι στα προηγούμενα βιβλία υπήρχε ένας πολύ συγκεκριμένος θεματικς πυρήνας και μια καλά προσδιορισμένη επιλογή στην τεχνική ανάπτυξη των ιστοριών: Oι ήρωες υφίστανται συνήθως μια εσωτερική δοκιμασία απ την οποία είτε θα βγουν κατά κράτος ηττημένοι λγω άγνοιας μιας κρίσιμης αλήθειας [Mπέμπα Tαντή, ωραίος λοχαγς, αλλά και ο Mπιλ Σερέτης στη «Φανέλλα με το εννιά» (1986) και ο Mενέλης στο «Kουρείο» (1979)] είτε θα αντιληφθούν τον κίνδυνο και θα σπεύσουν να συμβιβαστούν (κυρία Kούλα). H τέχνη του Mένη Kουμανταρέα, στα τρία πάντα αυτά βιβλία βρίσκεται στο τι μαζί με τη θεματική, ο συγγραφέας επιλέγει με αποφασι-

στικτητα ένα συγκεκριμένο άξονα εργασίας (τη ρεαλιστική ανάπτυξη της ιστορίας του) και απ εκεί και πέρα ξέρει πώς να υποτάξει λα τα θεματικά στοιχεία που απαρτίζουν την υπθεση –τα έμψυχα και τα αντικείμενα, τους χαρακτηριολογικούς προσδιορισμούς και τις απψεις των ηρώων, τους χώρους και την ατμσφαιρά τους– γύρω απ το θεματικ πυρήνα. Kαι τούτο μέσω μιας απαιτητικής αφηγηματικής τεχνικής σοφά μεταβαλλμενων οπτικών γωνιών, εύστοχων εναλλαγών μεταξύ διαλγων και εξιστορίσεων, κατάλληλα τοποθετημένων γραμματικών και συντακτικών τύπων, ορθής αλληλοδιαδοχής των επεισοδίων καθώς και ενς πλήθους εντοντατα επαναληπτικών –υποβλητικών– μοτίβων. Tα πάντα εναρμονίζονται, αλληλουποστηρίζονται και αλληλοφωτίζονται και έτσι προκύπτει η παραλυτική, ασφυκτική αθηναϊκή ατμσφαιρα μέσα στην οποία θα δοκιμαστούν και εντέλει θα βυθιστούν, ασήμαντοι και αξιολύπητοι οι ήρωες των βιβλίων. Στο «H συμμορία της άρπας» αντιθέτως υπάρχει, νομίζω, αναντιστοιχία μεταξύ του θέματος της ιστορίας σε σχέση με την τεχνική του χειρισμού της. Kατ’ αρχάς μέσα στους απολύτως ρεαλιστικούς χώρους που περιγράψαμε, εμφανίζονται πρσωπα απίθανα, με συμπεριφορά αναπάντεχη, υπερβολική: ένας γεροπαράξενος μουσικς που φοράει πάντοτε γάντια γιατί κατέστρεψε τα χέρια του σε μια παραφορά νεανικού πάθους· ένα δεκατετράχρονο κορίτσι, που δεν γνωρίζουμε αν πρκειται για χαριτωμένη έφηβο ή αδίστακτη πρνη· και ένας μυστηριώδης ερμα-

φρδιτος Aσιάτης υπηρέτης, που πτε παρουσιάζεται ως προστατευμενος και πτε ως θύτης του γεροπαράξενου καθηγητή. O αφηγητής εξάλλου ο οποίος σε αντίθεση με τους υπλοιπους, αποτελεί μια τρέχουσα, ρεαλιστική φιγούρα, παραμένει απ την αρχή ως το τέλος αχνς, υποτονικς, πολύ αφελής (;) για να είναι πειστικς. Mε δεδομένη την αμφιταλάντευση αυτή μεταξύ του ρεαλιστικού και του παράδοξου, ένας απ τους ιδιαίτερα χαρακτηριστικούς αφηγηματικούς τρπους του Mένη Kουμανταρέα αποτυγχάνει, νομίζω, να λειτουργήσει. Eννοώ τη γνωστή τεχνική της ανίχνευσης των αποχρώσεων στις κινήσεις των ανθρώπων, στην έκφραση της φυσιογνωμίας τους, στον τνο της ομιλίας τους, στο τι επιλέγουν να πουν και ποια στιγμή· στοιχεία τα οποία ο αφηγητής δεν παραλείπει να επισημάνει προκειμένου να αποκαλύψει (στα προηγούμενα έργα τουλάχιστον) το αδιρατο αλλά ουσιώδες της ψυχολογίας τους. Στο βιβλίο μως αυτ τα δύο κεντρικά πρσωπα –ο παράξενος καθηγητής και ο αφηγητής– δεν μοιάζουν εντέλει παρά με άλλοθι, δεν φαίνονται παρά σαν μάσκες που ρλος τους είναι να συζητούν για τα σημαντικά θέματα του κσμου (την τέχνη, τη διαμάχη του παλιού με το καινούργιο, του συναισθήματος με τη λογική, τη μοίρα του δυτικού ανθρώπου κ.λπ.) χωρίς να κατορθώνουν να αποκτήσουν αυτνομη υπσταση και ζωή. Kαι έτσι πως το ενδιαφέρον έχει ουσιαστικά μετατεθεί απ το άτομο ως φορέα του καθολικού, προς το γενικ και την πορεία του κσμου· και που το κέντρο βάρους έχει στην πραγματικτητα μετακινηθεί απ το τι «είναι» οι άνθρωποι προς τα «μεγάλα» προβλήματα της ανθρωπτητας, η ανίχνευση των αποχρώσεων της συμπεριφοράς μέσα στην καθημεριντητα δείχνει ξένη προς την οικονομία της αφήγησης. Kαι χι μνον τούτο, αλλά και το υλικ των σοβαρών συζητήσεων –επειδή ίσως τεχνικά δεν «υποβαστάζεται» επαρκώς– παραμένει κατά τη γνώμη μου ανενεργ, ένα βάρος ��ου λαμβάνοντας συχνά εγκυκλοπαιδική μορφή, γίνεται πεζογραφικώς δυσβάστακτο. Δεν θέλω με αυτά να πω τι η προηγούμενη θεματική ή τεχνική του Mένη Kουμανταρέα τον δεσμεύει για τα επμενα έργα του· αλλά τι για το διαφορετικ και το αλλιώτικο με το οποίο επέλεξε να ασχοληθεί, δεν πέτυχε, αυτς ο τσο ιδιοσυγκρασιακς πεζογράφος, να επινοήσει καινούργιους, λειτουργικούς τρπους για να το προσεγγίσει και να το αναπτύξει.

KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

21


ΘEAMATA KINHMATOΓPAΦOI Eπειδή οι ώρες προβολών μπορεί να διαφοροποιηθούν κατά μερικά λεπτά, προτιμήστε πρώτα να τηλεφωνείτε. Oι κινηματογράφοι που έχουν * διαθέτουν Nτ)λμπι Στέρεο.

A£HNA™ A' ΠPOBOΛHΣ AABOPA* (T. Iπποκράτους, 6423271 - 6462253 Air Condition Aνατέλλων ήλιος (περιπ. K-13) Ωρες 6.10-8.40-11 μ.μ. ABANA AΣΣOΣ-ONTEON* (Λ. Kηφισίας 234. 6715905) O φυγάς (περιπ. K) Ωρες 8.30-11 μ.μ. Aπγευμα ώρα 6.30 μ.μ. Nτένις ο τρομερς AEΛΛΩ* (Πατησίων, 8214675) Aγαπημένη μου εποχή (K) Ωρες 6-8.35-11 μ.μ. AΘHNA (Aβύδου 93, Aνω Iλίσια, τηλ. 77.92.568) Aριζνα Nτριμ (κοινωνικ) Ωρες 6.30-8.30-10.30 μ.μ. AΘHNA* (Στάση Kεφαλληνίας, τηλ. 8233149) Πυρετς στη Nέα Oρλεάνη (περιπ. K) Ωρες 7-9-11 μ.μ. AΘHNAION* (T. Aμπελοκήπων, τηλ. 7782122) Air Condition O προστάτης (περιπ.) Ωρες 8.50-11 μ.μ. Aπγευμα ώρα 4.15-6.30 μ.μ. Eλευθερώστε τον Γουίλι AΛEΞANΔPA* (Kαλλιθέα. Tηλ. 9560306) Aλαντίν (κιν. σχέδια K) Ωρες 3-5-7-9-11 μ.μ. Kαθημερινώς ώρα 5-7 μ.μ. μεταγλωττισμένο - ώρα 9-11 μ.μ. με υπτιτλους. Σάββ. - Kυρ. μεταγλωττισμένο 3-5-7 μ.μ. AΛEΞANΔPA* (Πατησίων - O.T.E., Tηλ. 8219298 - 8832666) Tα χρνια της αθωτητας (περιπέτεια K) Ωρες 5.40-8.20-11 AΛOH* (Πατησίων 300 - Iακωβάτων 25, 2237660) Kίκα του Aλμοδβαρ (ερωτ. κωμ.) Ωρες 6.15-8.30-10.45 μ.μ. AΛΦABIΛ–BAR CINEMA* (Tέρμα Mαυρομ., τηλ. 6460521) Mαθήματα πιάνου (K) Ωρες 6.45-8.50-11 μ.μ. AMΠEΣE* (Oδ. Bουλιαγμένης τηλ. 9011063) Boxing Helena (περιπ. A) Ωρες 6.20-8.30-10.40 μ.μ. ANΔOPA* (Eρυθρς Σταυρς, τηλ. 6919815) Tσο μακριά - Tσο κοντά (περιπ. A) Ωρες 7-10 μ.μ. ANEΣIΣ* (Tέρμα Aμπελοκήπων τηλ. 7782316 - 7785449) Tα χρνια της αθωτητας (περ. K) Ωρες 5.40-8.20-11 μ.μ. ANNA NTOP* (Γλυφάδα τηλ. 8946617) O προστάτης (περιπ. K) Ωρες 8.50-11 μ.μ. Aπγευμα ώρα 6.30 μ.μ. Eλευθερώστε τον Γουίλι AΠOΛΛΩN* (Oδς Σταδίου, τηλ. 3236811) Tα χρνια της αθωτητας (περιπ. K) Ωρες 5-7.45-10.30 μ.μ. AΣTEPIA AΣΣOΣ - ONTEON* (Kηφισίας 334, τηλ. 6208521) O προστάτης (περιπ.) Ωρες 6.30-8.40-10.50 μ.μ. AΣTOP* (Σταδίου τηλ. 3231297) O προστάτης (περιπ.) Ωρες 6-8.10-10.20 μ.μ. AΣTPON* (Tέρμα Aμπελοκήπων τηλ. 6922614) Kίκα του Aλμοδβαρ (ερωτ. κωμ.) Ωρες 6.20-8.40-11 μ.μ. AΣTY* (Oδς Kοραή τηλ. 3221925) Aπ το χινι (Eλληνικ) Ωρες 6-8.10-10.20 μ.μ.

ATΛANTIΣ* (Λ. Bουλιαγμένης Πλ. Kαλογήρων τηλ. 9711511) Aλαντίν (κιν. σχέδια K) Ωρες 4.20-6.20-8.20-10.20 μ.μ. Kαθημερινώς μεταγλωττισμένο ώρα 4.20-6.20 μ.μ. Mε υπτιτλους 8.20-10.20 μ.μ. ATTAΛOΣ* (Nέα Σμύρνη τηλ. 9331280) Eλευθερώστε τον Γουίλι (K) Ωρες 6.30-8.45-11 μ.μ. ATTIKA* (Πλατεία Aμερικής, τηλ. 8674252 - 8674078) O φυγάς (περιπ. K) Ωρες 8.20-11 μ.μ. Aπγευμα 4.30-6.20 μ.μ. Nτένις ο τρομερς ATTIKON* (Oδς Σταδίου, τηλ. 3228821) Aντίο Παλλακίδα (περιπέτεια K) Ωρες 4-7.10-10.30 μ.μ. AΦAIA* (Kαλλιθέα, τηλ. 9595534) Tα μαύρα φεγγάρια του έρωτα (A) Ωρες 5.30-8.15-11 μ.μ. AXIΛΛEYΣ* (Πατησίων 177, τηλ. 8656355) Oι καλύτερες προθέσεις (περιπ. K) Ωρες 7.30-11 μ.μ. Aπγευμα ώρα 5.40 Aλαντίν μεταγλωττισμένο ΓAΛAΞIAΣ* (Aρχή Λεωφ. Mεσογείων, τηλ. 7773319) Aλαντίν (κινούμ. σχέδια K) Ωρες 5-7-9-11 μ.μ. Kαθημερινώς ώρα 5-7 μ.μ. μεταγλωττισμένο, ώρα 9-11 μ.μ. με υπτιτλους. Σάββ. - Kυρ. μεταγλωττισμένο ώρα 3-5-7 μ.μ. ΔANAOΣ* (Λ. Kηφισίας - Πανρμου, 6922655) Διαθέτει parking Πυρετς στη Nέα Oρλεάνη (περιπ. K) Ωρες 7-9-11 μ.μ. ΔIANA* (Hλ. Σταθμ. Mαρούσι, τηλ. 8028587) Kίκα του Aλμοδβαρ (ερωτ. κωμ.) Ωρες 5.20-8-10.20 μ.μ. EΛΛH* (Oδς Aκαδημίας, τηλ. 3632789) Λευτέρης Δημακπουλος (Eλληνικ) Ωρες 6-8.10-10.30 μ.μ. EMΠAΣΣY* (Πατριάρχου Iωακείμ 5 Kολωνάκι, τηλ. 7220903) Aγαπημένη μου εποχή Ωρες 5-7.40-10.20 μ.μ. ETOYAΛ* (Πλατεία Δαβάκη Kαλλιθέα τηλ. 9510042-9592611) Πυρετς στη Nέα Oρλεάνη (περιπ. K) Ωρες 7-9-11 μ.μ. ZINA* (Λ. Aλεξάνδρας στ. Σνια 6422714) Tα μαύρα φεγγάρια του έρωτα (A) Ωρες 8.15-11 μ.μ. Aπγευμα 4.30-6.20 μ.μ. Nτένις ο τρομερς IΛION (Tροίας Πατησίων στάση Aγγελοπούλου, τηλ. 8810602) Tο πιτσιρίκι (κωμωδ. K) Ωρες 6.20-8.40-11 μ.μ. INTEAΛ* (Oδ. Πανεπιστημίου, τηλ. 3626720) Kίκα του Aλμοδβαρ (ερωτ. κωμ.) Ωρες 5.40-8.10-10.40 μ.μ. KAΛYΨΩ* (Δημ. Σταδίου, Kαλλιθέα 9510950, 9510909) O φυγάς (περιπ. K) Ωρες 8.30-11 μ.μ. Aπογευματινές παραστάσεις ώρα 4.30-6.30 Nτένις ο τρομερς KINHMATOΘEATPO PEΞ (Πανεπιστημίου 48, 3625842) Eλ Mαριάτσι (K-13) Kαθημερινώς ώρες 8-10 μ.μ. KOPONET* (Oδς Φρύνης Παγκράτι τηλ. 7521521 - 9029964) O προστάτης (περιπ.) Ωρες 8.10-10.20 μ.μ. Aπγευμα ώρα 5.50 Eλευθερώστε τον Γουίλι MAPΓAPITA* (Πλατεία Δαβάκη Kαλλιθέα, τηλ. 9568370) Kίκα του Aλμοδβαρ (ερωτ. κωμ.) Ωρες 6.35-8.50-11 μ.μ.

MAPOYΣI AΣΣOΣ-ONTEON 1* (Λ. Kηφισίας 215 Mαρούσι. 6208939) Πυρετς στη Nέα Oρλεάνη (περιπ. K) Ωρες 6.15-8.15-10.15 μ.μ. MAPOYΣI AΣΣOΣ - ONTEON 2* (Λ. Kηφισίας 215 τηλ. 6208939) Eλευθερώστε τον Γουίλι (K) Ωρες 6-8.15-10.30 μ.μ. METAΛΛEION* (Παγκράτι, τηλ. 7511515) Πυρετς στη Nέα Oρλεάνη (περιπ. K) Ωρες 6.15-8.15-10.15 μ.μ. METPOΠOΛITAN* (Bουλ/νης Πλ. Kαλογήρων τηλ. 9706010) O προστάτης (περιπ.) Ωρες 8.10-10.20 μ.μ. Aπγευμα ώρα 5.50 μ.μ. Eλευθερώστε τον Γουίλι MIKPH ΠEIPAMATIKH KINHMATOΓPAΦIKH ΛEΣXH (Tοσίτσα 11 Eξάρχεια, τηλ. 8223205) Zήτημα ζωής και θανάτου - H εγκατάλειψη Kάθε Δευτέρα και Πέμπτη ώρα 8-10 και 10-12 μ.μ. MΠPONTΓOYAIH* (Πατησίων - Aγ. Mελετίου, τηλ. 8620232) Aλαντίν (κινούμ. σχέδια K) Ωρες 5-7-9-11 μ.μ. Kαθημερινώς ώρα 5-7 μ.μ. μεταγλωττισμένο, ώρα 9-11 μ.μ. με υπτιτλους. Σάββ. - Kυρ. ώρα 3-5-7 μ.μ. μεταγλωττισμένο NANA* (Bουλιαγμένης, τηλ. 9711285) Addams Family 2 (κωμωδ. K) Ωρες 5.50-8-10.10 NIPBANA* (Λεωφ. Aλεξάνδρας, τηλ. 6469398) Aγαπημένη μου εποχή (A) Ωρες 6-8.35-11 μ.μ. OΠEPA AΣΣOΣ - ONTEON* (Oδς Aκαδημίας 57. Tηλ. 3622683) Πυρετς στη Nέα Oρλεάνη (περιπ. K) Ωρες 6.20-8.20-10.20 μ.μ. OPΦEYΣ* (Aρτέμωνος 57 - Aγ. Iωάννης Bουλ/νης, 9019724) Tα μαύρα φεγγάρια του έρωτα (A) Ωρες 4.50-7.40-10.25 μ.μ. Aπγευμα ώρα 4-5.45 Nτένις ο τρομερς OΣKAP* (Aχαρνών 330 - K. Πατήσια. 2281563) Sliver (ερωτικ A) Ωρες 6.20-8.30-10.40 μ.μ. ΠAΛAΣ* (Παγκράτι, 7515434) Kίκα του Aλμοδβαρ (ερωτική κωμ.) Ωρες 6.20-8.30-10.50 μ.μ. Σάββατο - Kυριακή πρωί ώρα 11.15 Γκιούλιβερ - Λούκυ Λουκ ΠΛAZA* (Λ. Kηφισίας Φλκα, τηλ. 6921667 - 6917722) Λευτέρης Δημακπουλος (Eλληνικ) Ωρες 6.40-8.50-11 μ.μ. ΠTI ΠAΛAI* (Bασ. Γεωργίου B' Pιζάρη, τηλ. 7291800 - 7243707) Tο πιτσιρίκι (κωμωδ. K) Ωρες 8-10.20 μ.μ. Aπγευμα ώρα 4-6 Aλαντίν PAΔIO ΣITY AΣΣOΣ - ONTEON* (Πατησίων Στάση Λυσσιατρείο, τηλ. 8674832) O προστάτης (περιπ.) Ωρες 6.40-8.50-11 μ.μ. ΣOΦIA (Aργυρούπολη τηλ. 9927447, 9917094) Tζουράσικ Παρκ (πειρπ. K) Ωρες 5.30-8-10.30 μ.μ. ΣTOYNTIO* (Πλ. Aμερικής, τηλ. 8619017) Aπ’ το χινι (Eλληνικ) Ωρες 6.40-8.50-11 μ.μ. TITANIA* (Πανεπ.-Θεμιστ. 3611147) Aγριες νύχτες (περιπ. A) Ωρες 5.30-8-10.30 μ.μ. TPIANON (Πατησίων-Kοδριγκτώνος, τηλ. 8215469) Eλευθερώστε τον Γουίλι (K) Ωρες 6.30-8.45-11 μ.μ. TPOΠIKAΛ AΣΣOΣ-ONTEON* (Kαλλιθέα, 9594422) O προστάτης (περιπ.) Ωρες 8.50-11 μ.μ. Aπγευμα ώρα 6.30 μ.μ. Eλευθερώστε τον Γουίλι ΦIΛIΠ AΣΣOΣ-ONTEON* (Πλ. Aμερικής - Θάσου 11, 8612476) Aγριες νύχτες (περιπ. A) Ωρες 6-8.30-11 μ.μ

HMIKENTPIKOI AΛEKA (Zωγράφου, τηλ. 7773608) Sliver (ερωτικ A) ANTAMΣ* (Aιγάλεω, τηλ. 5989226)

Addams Family 2 (κωμωδ. K) Ωρες 6-8.10-10.10 μ.μ. NTAΛIA (Aιγάλεω, τηλ. 5981432)) Aνατέλλων ήλιος (περιπ. K-13) ΣΠOPTIΓK (N. Σμύρνη, τηλ. 9333820) Sliver (ερωτικ A) Ωρες 6-8.10-10.20 μ.μ. TPIA AΣTEPIA (N. Hράκλειο, τηλ. 2826873) O φυγάς (περιπ. K) Ωρες 8-10.20 μ.μ. Aπγευμα ώρα 4.15-6 μ.μ. Nτένις ο τρομερς ΦOIBOΣ (Περιστέρι, τηλ. 5711105) Addams Family 2 (κωμωδία K) Ωρες 6.30-8.30-10.30 μ.μ.

ΣYNOIKIAKOI ANNA NTOP (πλατ. Γλυφάδας, τηλ. 89.46.617) O προστάτης (περιπ.) Ωρες 8.50-11 μ.μ. Aπγευμα 6.30 μ.μ. Eλευθερώστε τον Γουίλι

ΠPOAΣTIΩN ΔIANA* (Mαρούσι, τηλ. 8028587) Kίκα του Aλμοδβαρ (ερωτ. κωμ.) Ωρες 5.20-8-10.20 μ.μ. ΠAΛΛAΣ (Eλευσίνα, τηλ. 5546990) Aλαντίν (κινούμ. σχέδια K) ΣOΦIA (Aργυρούπολη, τηλ. 9927447) Tζουράσικ Παρκ (περιπ. K) Ωρες 5.30-8-10.30 μ.μ.

¶EIPAIA A' ΠPOBOΛHΣ AΠOΛΛΩN* (Πασαλιμάνι, τηλ. 4297502) O προστάτης (περιπ.) Ωρες 8.10-10.20 μ.μ. Aπγευμα Eλευθερώστε τον Γουίλι ATTIKON ΔHMOTIKOΣ KINHMATOΓPAΦOΣ* (Πλ. Aγ. Kωνσταντίνου - Hρώων Πολυτ., τηλ. 4175897) Tα χρνια της αθωτητας (περιπ. K) Ωρες 5-7.40-10.20 μ.μ. ΔHMOTIKOΣ KINHMATOΓPAΦOΣ MOΣXATOY (Hλεκτρικς Σταθμς, τηλ. 4816276) Mνο Παρασκευή - Kυριακή ώρα 8.30 μ.μ. ΔHMOTIKOΣ KINHMATOΓPAΦOΣ PEΞ (Aγ. Διονύσιος) Aλαντίν (κινούμ. σχέδια K) Ωρες 4.20-6.20-8.20-10.20 μ.μ. Mεταγλωττισμένο 4.20-6.20-.8.20-10.20 μ.μ. ZEA (Πασαλιμάνι τηλ. 4521388) Addams Family 2 (κωμωδία K) Ωρες 6-8.10-10.10 μ.μ. KINHMATOΓPAΦIKH ΛEΣXH ΔHMOY NIKAIAΣ (Hλιουπλεως 7ης Mαρτίου, τηλ. 4915598) Oνειρεύομαι τους φίλους μου Παρασκ. και Σάββ. ώρα 9 μ.μ. ΠNEYMATIKO KENTPO ΔHMOY KOPYΔAΛΛOY (Γρηγ. Λαμπράκη -Tαξιαρχών, τηλ. 4970475) H ωραία καυγατζού Mνο Σάββατο - Kυριακή - Oι περιπέτειες ενς αρατου ανθρώπου Kυριακή πρωί ΣINE AKPOΠOΛ (Tαξιαρχών 44-Kορυδαλλς, 4952232) H δεύτερη ευκαιρία (περιπ. K) ΣINEAK ΔHMOTIKOΣ KINHMATOΓPAΦOΣ* (Πλατεία Δημαρχείου τηλ. 4115354) Kίκα του Aλμοδβαρ (ερωτ. κωμ.) Ωρες 5.50-8.05-10.20 μ.μ. ΦΩΣ (B' Mεραρχίας, τηλ. 4520982) Eναρξη απ πρωίας δύο έργα. Διπλς αντίκτυπος - σεξ

ΘEATPA AΘHNA (Δεριγνύ & Πατησίων, τηλ. 82.37.330). Nιλ Σάιμον «Eνα αταίριαστο ζευγάρι». Π. Φιλιππίδης, T. Xαλκιάς. ΠAIΔIKH ΣKHNH. «Oνειροπληση». Mτσαρτ «Mαγικς Aυλς». T. Zαχαριουδάκη. K. Λας (Kυρ. 11 π.μ., 3 μ.μ.). AΘHNΩN (Bουκουρεστίου 10, τηλ. 32.35.524). Eυγ. O’ Nηλ «Πέρα απ’ τον ορίζοντα». Kατερίνα Mαραγκού, Γ. Kαρατζογιάννης AKAΔHMOΣ (Iπποκράτους 17 & Aκαδημίας, τηλ. 36.25.119, 36.03.835). Δ. Ψαθά «Eνας βλάκας και μισς». Δ. Πιατάς. ΠAIΔIKH ΣKHNH: T. Γεωργέλη «O Kοντορεβυθούλης και η Πονηρή Aλεπού» - «H Kοκκινοσκουφίτσα και ο Λύκος Tρελογιατρς» (Kυρ. 11 π.μ. - 3 μ.μ.). AKPOΠOΛ (Iπποκράτους 9 - 11, τηλ. 36.08.666, 36.43.700). Nέα Eλληνική Σκηνή. Aριστοφάνη «Λυσιστράτη». Θ. Kαρακατσάνης. AΛAMΠPA (Πατησίων και Στουρνάρη 53, τηλ. 52.27.497, 52.44.400). Aλ. Γαλανού «Tα Kκκινα Φανάρια». M. Tζιραλίδου, Στ. Zαλμάς, Eλ. Φίλιππα, Eιρ. Iγγλέση. AΛIKH (Aμερικής 4, τηλ. 32.44.146). Mπέρναρ Σω «Ωραία μου Kυρία». Aλ. Bουγιουκλάκη, Στ. Ληναίος, Γ. Mοσχίδης. ALDEBARAN (Xαρ. Tρικούπη 134, τηλ. 36.12.217). Iδεοθέατρο Aντώνη Aναστασάκη «Kοσμογονία Oρέστη» (Παρ., Σάβ., Kυρ. 9.15 μ.μ.). AΛKYONIΣ (Iουλιανού 42-46, τηλ. 88.15.402). KENTPIKH ΣKHNH: Eρ. Iψεν «O Eχθρς του Λαού». Γ. Mεσσάλας, Γ. Δάνης. ΠAIΔIKH ΣKHNH: «Eνας κλουν γελάει και κλαίει» (Kυρ. 11.30 π.μ. - 3 μ.μ.). AΛΦA (Πατησίων 57 & Στουρνάρη, τηλ. 52.38.742, 52.25.032). Mπωμαρσαί «Oι γάμοι του Φίγκαρο». Γ. Παρτσαλάκης, Δ. Xατούπη. ΠAIΔIKH ΣKHNH. Eπιθεώρηση «Δώσε μου να κάνω μία». Eλ. Γερασιμίδου, Bασ. Bασιλπουλος, Φ. Nτεμίρη. AMIPAΛ (Aμερικής 10, τηλ. 36.39.385). Aριελ Nτρφμαν «O Θάνατος και η κρη». Θέμις Mπαζάκα, Mάνος Bακούσης, Γιώργος Kώνστας. AMOPE (Πριγκηποννήσων 10, τηλ. 64.42.869, 64.68.009). KENTPIKH ΣKHNH: Πολ Kλοντέλ «H Aνταλλαγή». ΠAIΔIKH ΣKHNH: Tάκη Σαρρή «Oνείρου Oδύσσεια». Θέατρο Kούκλας (Kυρ. 11 π.μ., 3 μ.μ.) ANAΛYTH (Πατησίων 72 & Aντωνιάδου). T. Oυίλιαμς «O Γυάλινος Kσμος». Kάκια Aναλυτή, Zωή Pηγοπούλου, B. Στογιαννίδης. ANTIΘEATPO (Tήνου 14 και Πατησίων, τηλ. 82.20.207). Aυγ. Στρίντμπεργκ «O Xορς του Θανάτου». M. Ξενουδάκη. AΠΛO ΘEATPO (X. Tρικούπη 4, Kαλλιθέα, πίσω απ το Πάντειο, τηλ. 92.29.605, 92.32.118). Γιώργου Διαλεγμένου «Λγω Φάτσας». Aλ. Παΐζη, Σπ. Kαλογήρου. AΠOΘHKH (Σαρρή 40, πλ. Aγ. Aσωμάτων, τηλ. 32.53.153). O Mπέτι «Eγκλημα στο νησί των κατσικιών». K. Kαστανάς. AYΛAIA (Kουντουριώτου και 2ας Mεραρχίας, Πασαλιμάνι, τηλ. 42.96.414). K. Παπαπέτρου «Πέτα τη μαμά απ’ το παράθυρο». M. Λεζές, N. Γκίνη. ΠAIΔIKH ΣKHNH. Eταιρεία Θεάτρου «Προσωπείο». Mιούζικαλ «Tο νησί του Mάγου Πρσπερου». Kώστας Aβραμιώτης (Kυριακή 11 π.μ.3μ.μ.) AX MAPIA (σολωμού 20, τηλ. 36.39.217, 36.30.086). Aλ. Δουμά, υιού «H κυρία με τας καμελίας». T. Xρυσικάκος, Π. Xατζηκουτσέλης. BEAKH (Στουρνάρη 32, τηλ. 52.23.522). Eναλλάξ: Δ. Kεχαΐδη - E. Xαβιαρά «Δάφνες και Πικροδάφνες». Στ. Φασουλής, Γ. Mπέζος, M. Xρυσομάλλης, K. Pηγπουλος. ***«Kαπέλα». K. Zαχαράκης, Xρ. Στέργιογλου. BEMΠO (Kαρλου 18, τηλ. 52.29.519, 52.21.767). Nιλ Σάιμον «Sweet Charity».Σμαρούλα Γιούλη, Xρήστος Πολίτης, Mαριάννα Tλη. BEPΓH (Bουκουρεστίου 1, τηλ. 32.35.235). Zαν Kοκτώ «Tα ιερά τέρατα». Xρ. Φράγκος, Tζ. Pουσέα. BPETANIA (Πανεπιστημίου 7, τηλ. 32.21.579). Yβ Zαμιάκ «O κύριος Aμιλκάρ». N. Tσακίρογλου, Xρ. Διαβάτη, Π. Xαϊκάλης. ΓKAZI (οδς Πειραιώς). Θεατρικς Oμιλος «Σχεδία». Mωρίς Mέτερλιγκ «O Θάνατος του Tενταζίλ». (έως 10/1/94). ΓKΛOPIA (Iπποκράτους 7, τηλ. 36.09.400). Σαίξπηρ «Tο ημέρωμα της στρίγγλας». Γ. Kιμούλης, M. Παπακωνσταντίνου. ΔHMOTIKO ΘEATPO ΠEIPAIA (τηλ. 41.78.351). «Aγάπη, πάμε... κρεβάτι». Γ. Πάντζας, M. Iωαννίδου. ΔIANA (Iπποκράτους 7, τηλ. 36.26.956). A. Σακελλάριου - Z. Γιαννακπουλου. «Oι Γερμανοί ξανάρχονται». Σ. Mουστάκας, M. Mπονέλλου.

22

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

ΔIAYΛOΣ (Πεζδρομος Δράκου 9, ύψος Λ. Συγγρού 70-Φιξ, τηλ. 92.39.588, 92.21.060). Mουσική παράσταση για παιδιά. «H Γοργνα ταξιδεύει τον μικρ Aλέξανδρο». Mαρίζα Kωχ (Kυρ. 11 π.μ.). ΔIONYΣIA (Aμερικής 10, τηλ. 36.24.021). Aντον Tσέχωφ «O Γλάρος». K. Δανδουλάκη, Γ. Φέρτης. B΄ ΣKHNH. A. Pέινολντς, M. Mπουφίνι «Tζρνταν». K. Δανδουλάκη (Δευτ., Tρ., 8.15 μ.μ.). EΘNIKO ΘEATPO - KENTPIKH ΣKHNH (Aγ. Kωνσταντίνου 22, τηλ. 52.33.322, 52.23.242). Mανλη Kορρέ «H Kατάληψη». EΘNIKO ΘEATPO - KOTOΠOYΛH / PEΞ (Πανεπιστημίου 48, τηλ. 33.01.880). Tζορτζ Oργουελ – διασκευή Πίτερ Xολ. «H φάρμα των ζώων». EΘNIKO ΘEATPO - KATINA ΠAΞINOY / PEΞ (Πανεπιστημίου 48, τηλ. 33.01.880). Mολιέρου «O Mισάνθρωπος». Σμ. Σμυρναίου, Tρ. Kαρατζάς. EΘNIKO ΘEATPO - NEA ΣKHNH (Aγ. Kωνσταντίνου 22, τηλ. 52.33.322, 52.23.242). Zαν Zενέ «Oι Δούλες». Aντ. Bαλάκου, B. Zαβιτσιάνου, K. Xέλμη. EΛYZE (Nυμφαίου 12, Iλίσια, τηλ. 77.82.354, 77.71.766). Xανς Kρίστιαν Aντερσεν «Mαγεμένοι Kύκνοι». Παιδαγωγική Σκηνή Tζένης Φωτίου (Σαβ. 3 μ.μ., Kυρ. 11 π.μ., 3 μ.μ.). EΛΠIΔAΣ (Aριστοτέλους 53 & Σμύρνης, τηλ. 82.29.030). T.X. Mάνερς «Πεγκ, καρδούλα μου...». Eλενα Tσαλδάρη. EMΠPOΣ (Pήγα Παλαμήδη 2 - Ψυρρή, τηλ. 32.38.990). KATΩ OPOΦOΣ. Στίβεν Mπέρκοφ «Σαν Eλληνας». Kλ. Γρηγοριάδης, P. Oικονομίδου. EΠANΩ OPOΦOΣ. Nτέιβιντ Mάμετ «Aμερικανικς Bούβαλος». Δ. Kαταλειφς, Γ. Kέντρος, Δ. Tάρλοου. EΞAPXEIΩN (Θεμιστοκλέους 69, τηλ. 33.00.879). Aρθουρ Mίλλερ «Tο Tίμημα». T. Bουτέρης, Aν. Δεκαβάλλα. EPEYNAΣ (Iλισίων 21, Zωγράφου, τηλ. 77.80.826). T. Kούσνερ. «Oι άγγελοι στην Aμερική». Δ. Ποταμίτης, B. Kύρου. ΠAIΔIKH ΣKHNH. Nτ. Γουντ «O άνθρωπος–ψωμί». Aγγ. Bελουδάκη. Σαβ. 5 μ.μ., Kυρ. 11 π.μ. – 3 μ.μ.). ΘEATPO 28 (Mοσχονησίων 28, πλ. Aμερικής, τηλ. 86.43.263). Aϊρα Λέβιν «Tο δωμάτιο της Bερνικα». Π. Mοντανάρη, K. Tσάκωνας. ΘEATPO 44 (Zαΐμη 44, Eξάρχεια, τηλ. 82.36.752, 82.30.384). Iον Λούκα Kαρατζιάλε «Mια Φουρτουνιασμένη Nύχτα». Γ. Mασαλάς, M. Bουράκη. ΘEATPO TOY HΛIOY (Φρυνίχου 10, Πλάκα, τηλ. 32.31.591, 92.27.784). Tζέιμς Mπάρι «Πήτερ Παν». Δ. Bασιλειάδου, Aντ. Διαμαντής (Σαββ. 4 μ.μ., Kυρ. 11 π.μ. – 4 μ.μ. ΘEATPO TEXNHΣ-KAPOΛOΣ KOYN (Δ. Aρεοπαγίτου και Φρυνίχου 14, τηλ. 32.22.464, 32.36.732). Σαίξπηρ «Oπως σας αρέσει». Γ. Λαζάνης, K. Γέρου, Π. Mουστάκης. ΘEATPO TEXNHΣ-YΠOΓEIO (Πεσμαζγλου 5, τηλ. 32.28.706, 32.29.703). Λρκα «Γέρμα». Pένη Πιττακή. ΘEATPAKI (Aδμήτου 54, τηλ. 86.41.322, 86.52.505). Γ. Zέριγγα «Περίσκεψη». ΘEATPIKH ΣKHNH (Nάξου 84 - Πλ. Kολιάτσου, τηλ. 22.36.890). Nτέιβιντ Mάμετ «Tέρμα τα γκάζια». Aντ. Aντωνίου, N. Aσίκη. ΘEMEΛIO (Λέσβου 3, τηλ. 86.43.310). K. Γκολντνι «O Iμπρεσάριος απ τη Σμύρνη». N. Bασταρδής. ΘYMEΛH (Mοσχονησίων 32 πλ. Aμερικής, τηλ. 86.57.677). T. Oυίλλιαμς «Γυάλινος Kσμος». Eλλη Bοζικιάδου. ΠAIΔIKH ΣKHNH. Tζ. Φερέττι «H Σταχτοπούτα» (Σαβ. 4 μ.μ., Kυρ. 11.15 π.μ.- 4 μ.μ.). IΛIΣIA (Παπαδιαμαντοπούλου 4, τηλ. 72.16.317). Aλαν Eϊκμπορν «Συνέβη και του χρνου». K. Σπυρπουλος, Aντ. Kαφετζπουλος, Γ. Bούρος. KAΛOYTA (Πατησίων 249, τηλ. 86.75.888 - 86.11.311). N. Kαμπάνη - B. Mακρίδη «Kαι μαζί και... μνος». B. Tσιβιλίκας, Aννα Kαλουτά. ΠAIΔIKH ΣKHNH. Θίασος «Θεατρικοί Oρίζοντες». Στ. Σπυρπουλου «Σαλτσογιαουρτοπλεμος στο σούπερ μάρκετ» - μιούζικαλ (Σάβ., Kυρ. 3 μ.μ.). KAΠΠA (Kυψέλης 2, τηλ. 88.31.068). «Tο Hμερολγιο της Aννας Φρανκ». Δημ. Παπαμιχαήλ, Eλένη Kούρκουλα. KAPAΓKIOZHΣ KOYKΛOΘEATPO Θ. ΣΠYPOΠOYΛOY (Λαμπρινής – Eρσης 9, πλ. Λαμπρινής, τηλ. 26.29.046, 29.32.000). (Kυρ. 11.00 π.μ.–5.30 μ.μ.) KAPAΓKIOZHΣ TOY AΘANAΣIOY (Πν. Kέντρο Δήμου Mοσχάτου, Πλ. Mεταμορφώσεως, τηλ. 41.31.226, 90.11.636). Παραστάσεις Kαραγκιζη (Kυρ. 11.30 π.μ.) KNΩΣΣOΣ (Kνωσσού 11, τηλ. 86.77.070, 86.24.463). K. Γκολντνι. «H ερωτευμένη υπηρέτρια». Λ. Tσάγκας, Eλ. Nαζλίδου. ΛAMΠETH (Λ. Aλεξάνδρας 106, τηλ. 64.63.685). Γουίλιαμ Nτ. Xιουμ «Πρσεξε το σκαλοπάτι». Γρ.

Bαλτινς, K. Kαράντη, Φ. Σοφιανς. ΛHΔPA (Kέκροπος 12, Πλάκα, τηλ. 32.29.440). Παιδική Σκηνή. Mάνου Kοντολέων «O.E.E. απ τ’ άστρα». B. Πολίτης. (Kυρ. 11 π.μ. - 3 μ.μ.). ΛYPIKH ΣKHNH - OΛYMΠIA. Bραδιά Mπαλέτου (Kυρ.). MEΓAPO MOYΣIKHΣ – AIΘOYΣA ΦIΛΩN THΣ MOYΣIKHΣ. H Aλίκη Kαγιαλγλου τραγουδά Mάνο Xατζιδάκι (Tρ., Tετ.). AIΘOYΣA ΔHMHTPH MHTPOΠOYΛOY. Tρία μικρά μιούζικαλ των Kούκου, Kυπουργού, Kουρουπού (Tρ., Tετ.), Παραλλαγές σε δημοτικά θέματα (Πεμ.). METAΛΛAΞH (Yμηττού 56 και Mαραθώνος - αίθουσα Γκουέρνικα - Kαμίνια, τηλ. 48.28.647, 41.30.761). Aν. Mπελεγρή «O Mέταλλος, ο Kλουν και ο Kκκινος». MINΩA (Πατησίων 91, τηλ. 82.10.048 - 82.32.578). Eνεκεν - Bέμπερ «Kυρία Προέδρου». B. Tριφύλλη, Π. Kοντογιαννίδης. MONTEPNOI KAIPOI - ΠAPOΔOΣ (Γεννηματά 20, τέρμα Πανρμου, τηλ. 69.29.090). Aντον Tσέχοφ «Θείος Bάνιας» (Παρ., Σαβ., 9.15) ΠAIΔIKH ΣKHNH. Θεατρικ Παιχνίδι - Oμάδα Πάροδος (Σαβ. 3 μ.μ. - 4.30 μ.μ.). MOYΣOYPH (Πλ. Kαρύτση 6, τηλ. 32.32.391). K. Γουτερχαουζ «Tο τραγούδι μας». Aγγ. Aντωνπουλος, B. Παναγοπούλου, Eλ. Φωτίου. MΠPONTΓOYAIH (Πατησίων και Aγ. Mελετίου, τηλ. 86.20.231). Δ. Ψαθά «H χαρτοπαίχτρα». Pένα Bλαχοπούλου, Eρρ. Mπριλας. OΔOY ANTIOXEIAΣ (Aντιοχείας 1 και Πιπίνου, τηλ. 88.32.050). Φραντς Kάφκα «η Δίκη». Π. Oικονομοπούλου, Aντ. Aλεξίου. OΔOY EPMOY (Eρμού 106, Mοναστηράκι, τηλ. 32.14.950, 86.40.555). Λρκα «H θαυμαστή μπαλωματού». M Pαζή, T. Xρυσούλης. OΔOY KEΦAΛΛHNIAΣ (Kεφαλληνίας 16, τηλ. 88.38.727). T. Nτορστ «O Φερνάντο Kραπ που έγραψε ένα γράμμα». Mπ. Aρβανίτη, Γ. Bγλης. OΔOY KYKΛAΔΩN (Kεφαλληνίας και Kυκλάδων 11, Kυψέλη, τηλ. 82.17.877). «Nέα Σκηνή» Λευτέρη Bογιατζή. Γ. Xορτάτση «Kατσούρμπος». N. Zορμπάς, Στ. Λιβαθινς. ΠANEΛΛHNION (Λεωφ. Συγγρού 106, τηλ. 92.34.197) Mπεθ Xένλι «Eγκλήματα καρδιάς». Kατερίνα Bασιλάκου, Aννα Φνσου, Eύα Kοταμανίδου. ΠEPOKE (Oδυσσέως 2 - Πλ. Kαραϊσκάκη, τηλ. 52.40.040, 52.32.132). Eπιθεώρηση «Aπ το ωχ στο Πασ...ωχ». Στ. Ψάλτης, N. Παπαναστασίου. ΠEIPAMATIKO ΘEATPO THΣ ΠOΛHΣ (Σταδίου 4, τηλ. 32.22.035). Bασ. Aνδρεπουλου «Aγρια Παιχνίδια». Tατιάνα Λύγαρη, Kίμων Pηγπουλος. ΠOΛYTEXNO (Mαυρομιχάλη 157 & Δ. Aκρίτα - Παναθήναια, τηλ. 64.26.666, 64.11.048). Παιδική Σκηνή. Aλαν Eϊκμπορν «Aρατοι Φίλοι». Δημ. Iωακειμίδης (Kυρ. 11 π.μ.-3 μ.μ.). ΠOPTA (Mεσογείων 59, τηλ. 77.11.333). Σ. Xιλ - Σ. Mάλατρατ «H γυναίκα με τα μαύρα». Aλ. Aλεξανδράκης, Δ. Kατρανίδης. MIKPH ΠOPTA Ξένιας Kαλογεροπούλου. Pάινερ Xάχφελντ «O Mορμλης» (Σαβ. 3 μ.μ., Kυρ. 11 π.μ. - 3 μ.μ.). PIAΛTO - ΘIAΣOΣ ’81 (Kυψέλης 54 & Aγ. Mελετίου, τηλ. 82.18.973, 88.27.000). Γκολντνι «Kαβγάδες στην Kιτζα». N. Δαφνής, Γ. Γεωγλερής, N. Nικολάου. ΠAIΔIKH ΣKHNH. Θίασος ’81. «Oι περιπέτειες του Bαρνου Mινχάουζεν» (Kυρ. 11 π.μ.-3 μ.μ.). ΣHMEIO (Xαρ. Tρικούπη 10, πίσω απ το Πάντειο, τηλ. 92.29.579). Bασίλη Zιώγα «O Δον Kιχώτης σε νέες περιπέτειες». Iωάννα Mακρή, Xρήστος Γαλάνης. ΣOYΠEP ΣTAP (Aγ. Mελετίου και Πατησίων, τηλ. 86.42.888). Eπιθεώρηση «Δώσε τούρτα στο λα». Nτίνος Hλιπουλος, Nίκος Pίζος, Zωζώ Σαπουντζάκη. ΣTOA (Mπισκίνη 55 Zωγράφου, τηλ. 77.02.830). Mποστ «Mήδεια». Λ. Πρωτοψάλτη, Θ. Παπαγεωργίου. ΣYΓXPONO ΘEATPO (Nορντάου 12–14, Πλ. Γκύζη, τηλ. 64.58.222). Πέτερ Bάις «H ανάκριση». Bασίλης Διαμαντπουλος, Mαρίνα Γεωργίου. ΣΦENΔONH (Mακρή 4 και Διον. Aρεοπαγίτου, Mακρυγιάννη, τηλ. 92.35.296). Mορφές απ το έργο του Bιζυηνού. Aννα Kοκκίνου. TEXNOXΩPOΣ (Πρώην εργοστάσιο Φιξ, Πατησίων 307, στάση Kλωναρίδη). Oμάδα Θέαμα. «Στο βάθος ...βάθος αμέτρητο». TZENH KAPEZH (Aκαδημίας 3, τηλ. 36.36.144, 36.25.520). Aρθουρ Mίλλερ «O θάνατος του Eμποράκου». K. Kαζάκος, Δ. Mπεμπεδέλη, Γ. Kυρίτσης. Παιδική Σκηνή: «Παιδική Aυλαία» Γ. Kαλατζπουλου. Aριστοφάνη «Eιρήνη» (Kυρ. 11 π.μ. - 3 μ.μ.). XATZHXPHΣTOY (Πανεπιστημίου 38, τηλ. 36.27.248, 36.10.171). Λ. Mιχαηλίδη - B. Mακρίδη «Tο ...κοριδο της χρονιάς». Π. Mιχαλπουλος, Γ. Mρτζος.


OINOΣ

ΓEYΣEIΣ

O AΓAΠHTOΣ

«Oι δύο μαργαρίτες» Tου Δημήτρη Xατζηνικολάου

TO ΠPOTOΓNΩPO αυτ κρασί, αγαπητοί μου αναγνώστες προέρχεται απ ένα ελληνικ και ιδικτητο αμπελώνα που δεσπζει στις πλαγιές του Mπορντ της Γαλλίας. Προς το παρν είναι λιγοστ αλλά πανέμορφο, μνο για εκλεκτούς και φίλους λιγοστούς. O γνωστς για τις υπέροχες γεύσεις του καφέ Bravo, που προσφέρει χρνια στη χώρα μας, επιχειρηματίας Θεδωρος Σαμούρκας αγρασε απ πάθος και μεράκι για το καλ κρασί ένα μικρ και προσεγμένο αμπελώνα πριν απ δύο χρνια στην πλη του Cadillac. Mλις βγήκε το πρώτο κρασί απ το κτήμα, έγιναν και τα ορθδοξα βαπτίσια. Στο εορτασικ τραπέζι του διάσημου Claude Darrose στο Langon, καλεσμένοι αμπελουργοί, ο οινολγος, ο συμβολαιογράφος και γνωστοί δοκιμαστές εξεθείαζαν τον γευστικ χαρακτήρα που φανέρωναν οι δύο φιάλες του κυρ Θδωρου με την ελληνική ψυχή και το μπορντολέζικο ταμπεραμέντο... Tο νομα των νέων κρασιών: Oι δύο Mαργαρίτες. Aπ την Σαντορινιά λοιπν Mαργαρίτα, σύζυγο του κυρίου Σαμούρκα, το κρ��σί αυτ κληρονμησε την αριστορκατική και κοσμοπολίτικη συμπεριφορά στη γεύση, ενώ απ τη μικρή και χαριτωμένη Mαργαρίτα –εγγονή της Σαντορινιάς– πήρε τη νεανικτητα και τη φρεσκάδα που διαθέτει στη μύτη... Oμως κάτω απ το άγρυπνο και ανήσυχο μάτι του κυρίου Σαμούρκα, οινοποιήθηκε αρχικά το λευκ και αρωματικ Sauvignon Blanc με τη μέθοδο της προζυμωτικής εκχύλισης παρουσία αζώτου, ενώ το ερυθρ Cabernet - Sauvignon και Merlot με την κλασική μπορντολέζικη μέθοδο, μέσα σε καινούργια δρύινα βαρέλια. Tα λευκά σταφύλια φθάνουν στο οινοποιείο πολύ σύντομα διανύοντας διαδρομή 200 μέτρων, πιέζονται και οδηγούνται σε ειδική ανοξείδωτη κατασκευή που εξασφαλίζει την παραμονή των αρωματικών φλοιών της ργας με το γλεύκος που προστατεύεται απ το άζωτο για 8 συνεχείς ώρες. Στη συνέχεια, ο σταφυλοπολτς οδηγείται στο πνευματικ πιεστήριο, ενώ μετά τη διπλή στατική διαύγαση, αρχίζει η ελεγχμενη αλκοολική ζύμωση στους 18 βαθμούς Kελσίου. Tέλος μετά τις κατεργασίες της ψύξης και του φιλτραρίσματος, το κρασί ετοιμάζεται για την εμφιάλωση που πραγματοποιείται στην αρχή της άνοιξης. Mετά μια απαραίτητη ξεκούραση δύο μηνών περίπου, είναι έτοιμο να ταξιδέψει σε λα τα μέρη της γης. Στην περίπτωση της ερυθράς οινοποίησης, το κρασί υφίσταται μια 12μηνη παλαίωση και καινούργια δρύινα βαρέλια τα οποία ανανεώνονται κάθε δύο χρνια. Eτσι το άρωμα του Cabernet μεταμορφώνεται σε μπουκέτο, απ την ύπαρξη της βανιλίνης του δρύινου. Για λίγους μήνες μετά τη δεύτερη ζύμωση (την μηλογαλακτική), διαυγάζεται και κολλαρίζεται με ασπράδι αυγού, πως τα περισστερα κρασιά στο Mπορντ, ενώ μαλακώνει υπομονετικά στο υπέροχο ξύλινο σπίτι για το οποίο φροντίζει καθε τσο ο μερακλής ιδιοκτήτης. Eτσι μετά την πρώτη διετία απ την ημέρα εμφιάλωσης, αποκτά τον περιπθητο βελούδινο χαρακτήρα, ενώ συνοδεύει ιδανικά λα τα κρεατικά στη σχάρα και τα δυνατά κίτρινα τυριά. Eτσι, ενώ η λευκή φιάλη είναι έτοιμη για κατανάλωση την επμενη χρονιά απ τη χρονιά παραγωγής, για τις κκκινες Mαργαρίτες, χρειάζεται υπομονή 3-5 χρνων πριν φθάσουν στο μάξιμουμ της γευστικής τους αποκορύφωσης. Tις δύο μαργαρίτες έντυσε ο καλλιτέχνης ζωγράφος Xρήστος Σαμούρκας (υις που διαπρέπει στο εξωτερικ) σχεδιάζοντας τις μακέτες των ετικετών που μλις έφτασαν και στην Eλλάδα. Πλαγιαστά και περήφανα, αποκλειστικά μέσα σε ξυλοκιβώτια των έξι φιαλών, τα κρασιά αυτά πιθανν να εμφανισθούν και στην αγορά, εκτς αν τελικά διανεμηθούν σε γνωστούς και φίλους για μια πρώτη δοκιμή. Πρκειται για πέντε χιλιάδες φιάλες των 750 ml (λευκ του 1992 και ερυθρ του 1991). Δοκιμάζοντας το λευκ Bordeaux «Les deux Marguerites» εσοδείας 1992, ξεχώρισα αβίαστα το λεπτ άρωμα λουλουδιών, που κυριαρχεί η βιολέτα και το αγικλημα, ενώ η πληθωρική φρουτώδης γεύση, ισορροπείται θαυμάσια στον ουρανίσκο απ τη νευρώδη επίγευση και φρεσκάδα του στματος. Συνοδεύει αρμονικά λα τα θαλασσινά της χώρας μας αποδεικνύοντας τι ο πετυχημένος αυτς γάμος Francohellenique, οροθετεί την αρχή για τη διατήρηση των αυθεντικών γεύσεων της Eυρώπης, αιώνες τώρα που καλλιεργούνται με γνώση και υπομονή. Eύχομαι να δοκιμάσετε σύντομα κάποια απ τις δύο μαργαρίτες, να τις απολαύσετε ή να τις φυλάξετε σωστά χωρίς να... μαραθούν.

Tου Hλία Δελλγλου

Xειμωνιάτικη τηγανητή σαλάτα Tης Mαρίας Xαραμή

ΣTO ΠPOHΓHΘEN δίδυμο αφιέρωμα της «Kαθημερινής» για το B΄ Συνέδριο Aμπελοοινικής Iστορίας, η δική μας στήλη περιορίστηκε στο να ψελλίσει την ανάγκη συγκερασμού της διερεύνησης του χθες με το παρ"ν. Mε τη ζώσα και ζέουσα καθημεριν"τητα που αγγίζει "λους μας. Δίχως να ’χω συγκεκριμένο σχήμα κατά νου. Eπειτα απ" την απλοϊκή επισήμανση πως περί τη διατροφή κινούνται ασυντάκτως διάφορες ομάδες και γκρουπ συμφερ"ντων. Που εν τέλει συγκλίνουν ως προς τους στ"χους. Oργανισμ"ς Προωθήσεως Eξαγωγών, ο τουρισμ"ς με τις σχολές μαγείρων –δηλαδή το κράτος– μικρές ή μεγαλύτερες βιομηχανίες τροφίμων, ποτών με τα επαγγελματικά τους "ργανα –ήγουν η παραγωγή–, διευρυν"μενες ομάδες καταναλωτών, ιδιωτών ή συνασπισμένων σε λέσχες, συλλ"γους γευσιγνωσίας ή πολιτιστικούς, οι οποίοι κατάπληκτοι ανακαλύπτουν ένα νέο γνωστικ" και αισθητηριακ" πεδίο, οι διαφημιστές, ο Tύπος, οι επιστήμονες "πως οι αρχαιολ"γοι, οι αρχιτέκτονες, οι κοινωνιολ"γοι, οι ψυχαναλυτές, οι εθνολ"γοι, οι φιλ"λογοι που χάρη στην πρωτοβουλία του διευθυντή του Πολιτιστικού - Tεχνολογικού Iδρύματος της ETBA κυρίου Στέλιου Παπαδ"πουλου εισέβαλαν, επιτέλους, στην αρένα της γαστρονομικής ιστορίας μας. Προσφέροντας κάτι πολύτιμο: το κύρος. Tεκμηριώνοντας την υπερηφάνεια πως οι Eλληνες ήγειραν στην Eυρώπη τον πολιτισμ" του κρασιού και του ελαι"λαδου. Tο να γνωρίζεις τις ρίζες σου είναι προν"μιο. Eτσι, λοιπ"ν, αφελώς αναλογιζ"μουν ποια θα ’ταν η δυναμική του συντονισμού ενεργειών των σκ"ρπιων αυτών ομάδων. «Aν το αντελήφθης μιλάς για ένα Iνστιτούτο Διατροφής» εσχολίασε ο κύριος Παπαδ"πουλος. Eτσι προέκυψε το σπέρμα εν"ς διαλ"γου, εν"ς οράματος Kι αν το κράτος, κατ’ έθος, κωφεύσει σειρά σας κύριοι βιομήχανοι σεις οι λιγοστοί οραματιστές και ονειροτ"κοι, πέραν των "σων στενά προδιαγεγραμμένων χορηγιών που επιχειρήσατε ως τώρα και για τις οποίες η δική μας σελίδα δεν εφείσθη συγχαρητηρίων, βγείτε μπροστάρηδες, βάλτε το χέρι βαθιά στην τσέπη και με μεγαλοσύνη ιδρύστε άμεσα το INΣTITOYTO ΔIATPOΦHΣ. Tο οποίο θα προβεί: στη διαπλάτυνση του δρ"μου του Συνεδριακού θεσμού για τα βασικά είδη διατροφής απογράφοντας: με εκδ"-

σεις, video, συνταγολ"γιο τα τοπικά γαστριμαργικά ιδιώματα της πατρίδας μας για τα οποία ελάχιστα αλίμονο γνωρίζομε. Kι αυτά απ" ξένους ερευνητές. Mεταγράφοντας στην καθομιλουμένη και διδάσκοντας το παρελθ"ν στους επαγγελματίες μάγειρους και σε ιδιώτες μέσα απ" υπάρχοντες και μέλλοντες φορείς (Xαροκ"πειος, Σχολές Tουριστικών Eπαγγελμάτων, ιδιωτικές λέσχες). A propos και ως εκ της εργασίας μου συμβαίνει να γνωρίζω π"σοι Eλληνες παρακολουθούν τα σεμινάρια των ευρωπαϊκών σχολών μαγειρικής και π"σοι επίδοξοι γευσιγνώστες διψούν να μάθουν ποια εντέλει είναι η επέκεινα του μουσακά ελληνική κουζίνα. Προεκτείνοντας τις εφαρμογές αυτές έξω απ" τα γεωγραφικά μας "ρια με Συνέδρια, εκθέσεις, συμπ"σια, προβολές ταινιών. Δι"τι στα fora των ομοτέχνων μας αλλοδαπών παριστάμεθα σαν φτωχοί συγγενείς. Δυσλεκτικοί. Ξεβράκωτοι. Yλικά για 4 άτομα 1 βαρύ πράσινο λάχανο ψιλοκομμένο 5 κ. σ. παρθένο ελαι"λαδο 4 κ. σ. ξύδι 3 σκ. σκ"ρδο χωρίς την πράσινη ουρίτσα κομμένες καθέτως στα 3 40 γρ. σουσάμι 40 γρ. ζάχαρη 1 καφτερή πιπεριά ψιλοκομμένη φλούδα 1 πορτοκαλιού (λεπτή χωρίς άσπρες μεμβράνες) αλάτι Eκτέλεση Aναμιγνύουμε το ελαι"λαδο με το σκ"ρδο, τη φλούδα πορτοκαλιού και την πιπεριά αφήνοντας να εξελιχθούν τα αρώματα επί 6 ώρες. Διαλύουμε τη ζάχαρη στο ξύδι. Zεσταίνουμε το μίγμα λαδιού σε χαμηλή φωτιά επί 8-10 λεπτά. Δυναμώνουμε τη φωτιά και τηγανίζουμε το σουσάμι επι 1 λεπτ". Προσθέτουμε λίγο λίγο το λάχανο ανακατεύοντας συνεχώς μέχρις "του πάρει ένα αντοιχτοκάστανο χρώμα χωρίς να καεί. Aλατίζουμε. Προσθέτουμε το μίγμα ξυδιού λίγο λίγο. Tηγανίζουμε έως "του εξατμισθούν τα υγρά και το λάχανο γίνει καφετί. Σερβίρεται ζεστ" ή χλιαρ" συνοδεύοντας κρέας σχάρας. H φουντουκένια γεύση του τηγανητού λάχανου θα σας εκπλήξει. KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

23


T

EPTZIANA

HΛEOPAΣH

Tης Mίκας Tασούλη

Tηλεοπτικοί μάγοι Φωτεινές απ πειρες «αντιλ γου» μέσα στον ζοφερ τηλεοπτικ «λ γο» Φωτεινή εξαίρεση στο τηλεοπτικ κιτς αποτελεί το ζωτικ χιούμορ του Λάκη Λαζπουλου

Tης Ππης Διαμαντάκου

OTAN TO YΨIΣTO ερώτημα, που ανέδειξε η επικαιρτης της εβδομάδος, που πέρασε ήταν «με ποιν εκ των δύο, τον υι ή τον πατέρα, θα μείνει το εντέχνως κατασκευασμένο νέο σύμβολο του «τηλεοπτικού σεξ», η Aναστασία», ταν γέμισε η μικρή οθνη μαύρα κεριά και κουκλάκια καρφιτσωμένα αντί τις συνήθεις εορταστικές μπάλες και γιρλάντες, ταν ανατριχιαστικών περιγραφών ρεπορτάζ για το σεξουαλικ έγκλημα του παιδοκτνου της Eρμινης αντικατέστησαν τις χριστουγεννιάτικες ιστορίες για τα καλικαντζαράκια και τους Tρείς Mάγους, ταν επαγγελματίες «αστέρες» της τηλεοπτικής μας φλυαρίας αγωνιούντες για τη διατήρηση της προσοχής του κοινού στο πρσωπ τους και υποτάσσοντες τον δημοσιογραφικ τους επαγγελματισμ στην ποσοστοθηρία των καναλιών, επιδίδονται στην αναζήτηση κουτσομπολίστικων αποκαλύψεων απ τους καλεσμένους τους, ταν οι ιερές στιγμές της ερωτικής συνεύρεσης δύο προσώπων γίνονται αντικείμενο δημσιας συζήτησης για να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των τηλεθεατών στο πρσωπο των πρωταγωνιστών τους, ταν δημοσιογράφοι εμφανίζονται σε ρλους ανακριτή, αστυνομικού ή και δικαστή και η μικρή οθνη φαίνεται να αντικαθιστά ζωτικές λειτουργίες του δημοκρατικού μας συστήματος, κοινωνικές σχέσεις ή και ερωτικές ττε δεν μπορεί παρά να ανησυχήσουμε σοβαρά για το μέλλον αυτής της κοινωνίας των βομβαρδισμένων απ τηλεσκουπίδια τηλεθεατών.

Eυθύνες Hδη σε χώρες με περισστερο απ τη δική μας ανεπτυγμένη τηλεραση έρευνες έχουν δώσει τα πρώτα ανησυχητικά σημάδια της σχέσης μεταξύ της προβολής βίας απ την τηλεραση και της αύξησης της εγκληματικτητας, μεταξύ του καλλιεργούμενου απ τα τηλεοπτικά πρτυπα «θρησκευτικού» υλισμού και την ανάπτυξη αιρέσεων που υπσχονται «κέρδη» εδώ και τώρα στους οπαδούς τους. Oσο για μας η πρσφατη θύελλα αποκαλύψεων ανησυχητικών ρωγμών στην «ομαλή λειτουργία» της κοινωνίας μας άνοιξε τους «ασκούς ��ου Aιλου» και το τηλεοπτικ πργραμμα βρέθηκε στο επίκεντρο της δίνης των επικρίσεων. H τηλεραση έγινε ο αποδιοπομπαίος τράγος μιας κοινωνίας, που μλις άρχισε να συνειδητοποιεί πσο αφέθηκε στην υπνωτική δίνη της μικρής οθνης και φυσικά η πρώτη της αντίδραση ήταν να επιρρίψει τις ευ-

24

θύνες σε αυτήν, θεοποιώντας την για μία ακμη φορά, με ένα διαφορετικ τρπο απ’ ,τι μέχρι τώρα και περνώντας απ την πλήρη αποδοχή των εικνων της στην πλήρη απρριψή τους. Aπ το βάθρο της «θετητας του καλού» η τετράγωνη τηλεοπτική συσκευή ανέβηκε στο βάθρο της «θετητας του κακού», έτσι πως οι διάφοροι τηλε-μάγοι της προσπαθούν να μας πείσουν τον τελευταίο καιρ τι τις δυνάμεις του σατανά μπορούν να πολεμήσουν οι δυνάμεις της λευκής μαγείας για να αποδεχθούμε την ύπαρξη «δυνάμεων» ανεξήγητων και μαγικών, που αυτοί οι γυάλινοι «ιερείς» της τηλε-μαγείας γνωρίζουν και αποδέχονται, πσο μάλλον εμείς οι κοινοί θνητοί. Ωστσο, το μνο που απαιτούν τα σημεία των τηλεοπτικών καιρών είναι η ψύχραιμη αντιμετώπιση της μικρής οθνης. Tτε ίσως ανακαλύψουμε και μερικές νηφάλιες αππειρες δημιουργίας ενς «αντίλογου» μέσα στον ζοφερ τηλεοπτικ «λγο» και τις ενισχύσουμε με την προσοχή μας, αντιμετωπίζοντας τη μικρή οθνη απλώς σαν «κακή συνήθεια», που πρέπει να τεθεί υπ έλεγχο και χι σαν θετητα με «μεταφυσικές δυνάμεις».

Λογική Aππειρες σαν εκείνη του Πέτρου Kουναλάκη, που με συνομιλητές τον σκηνοθέτη Kώστα Kουτσομύτη, τον ψυχίατρο κ. Mυλωνάκη και την Πανεπιστημιακ Mαρία Kομνηνού ανέλυσαν τα φαινμενα της τηλε-δαιμονολογίας με λογική και ψυχραιμία, μοιράζοντας τις ευθύνες σε τηλεραση, Tύπο και κοιν, που σο κι αν δεν θέλουμε να το παραδεχθούμε είναι συγκοινωνούντα δοχεία. Ή ακμη αππειρες σαν κι εκείνη της Aννας Mιχαλιτσιάνου και του New Channel, που βράδυ Kυριακής, απέναντι απ μια Pούλα Kορομηλά, που συγχέοντας την ψυχαγωγία του κοινού με την αυτοπροσβολή της γυναικείας της υπ-

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

στασης επιδείκνυε τα υπερχειλίζοντα απ τις μαύρες ζαρτιέρες και τούλια κάλη της, εκείνη αντέταξε μια συνέντευξη του γλύπτη Tάκη, απ την οποία βέβαια είχε κρατήσει, με ένα εμφανώς άτεχνο μοντάζ, τα πιο αιρετικά, τα πιο επιθετικά, τα πιο κοσμικά, τα λιγτερο σχετικά με την Tέχνη κομάτια της. Tουλάχιστον μως χρησιμοποίησε την τηλεοπτική «τεχνική» του εντυπωσιασμού, για να τραβήξει την προσοχή του κοινού, σε κάποιον που υπηρετεί την Tέχνη, την ποίηση της ζωής και την ομορφιά της.

Xιούμορ Aλλά οι πιο γλυκά ανατρεπτικές στιγμές του βορβορώδους τηλεοπτικού «λγου» είναι το σωτήριο χιούμορ ορισμένων εκπομπών, που παρουσιάζουν μια τηλεραση αυτοσαρκαζμενη και αυτοκαταργούμενη. Παράδειγμα εκείνο το επεισδιο του συνήθως ελαφρτατου και ανούσια κωμικού σήριαλ «Oι μεν και οι δεν», που κατάφερε να σατιρίσει εύστοχα, το κύκλωμα της τηλεοπτικής κατασκευής ψευτο-ηρώων και δήθεν προβολής των αδικημένων της ζωής απ εκπομπές τύπου Xαρδαβέλλα, με ένα Pήγα Aξελ να υποδύεται με έξοχα κωμική σοβαρτητα τον δημοσιογράφο - «κοινωνικ λειτουργ». Aλλά πάνω απ λα στέκεται το καταλυτικ χιούμορ του Λάκη Λαζπουλου, που δεν άφησε τίποτε ρθιο και πάλι με τρεις μνο ατάκες του διλγου τραγουδίαστριας Mήτσης και Kαρακαλτάκας, που η πρώτη είναι «καλεσμένη στην εκπομπή εκείνου που πας και λες πώς το κάνεις και με ποιον» και ψάχνει να βρει κάτι εντυπωσιακ «που δεν το ’χουν πει οι άλλες». «Θα πω τι το ’κανα στο Mέγαρο». «Mπράβο, αυτ να πεις. O,τι γίνεται εκεί είναι καλ». «Mε ποιν, μως το ’κανα; Θα πω, με αυτν τον Kαρέρα». «Nαι, στο Mέγαρο με τον Kαρέρα, το καλύτερο!».

H σωστή και σφαιρική ενημέρωση των ακροατών θα είναι ο πρωταρχικς στχος του ΣKAΪ 100,4 και για το 1994. O σταθμς θα συνεχίσει την πορεία του δίπλα στον πολίτη, ρίχνοντας το βάρος χι μνο στα δικαιώματά του αλλά και στις υποχρεώσεις του απέναντι στο κοινωνικ σύνολο και το περιβάλλον. Tο πργραμμα θα είναι σύγχρονο και θα ακολουθήσει τον παλμ των πολιτικοκοινωνικών απαιτήσεων, ενώ παράλληλα θα ανταποκριθεί στην ανάγκη του τπου για σταθερή πολιτισμική ταυττητα. Bέβαια, έξω απ τα σχέδιά του για τη χρονιά που ξεκινά, ο ΣKAΪ 100,4 δεν θα αφήσει και την ψυχαγωγία των ακροατών, η οποία θα φροντιστεί ιδιαίτερα μέσα απ το πργραμμα του σταθμού.  Tο ραδιφωνο του «Aντέννα» ξεκινά αυτές τις ημέρες τον προγραμματισμ της νέας χρονιάς. O σταθμς θα προβεί σε λιγοστές αλλαγές του προγράμματος, οι οποίες δεν θα είναι θεαματικές και θα αποσκοπούν περισστερο σε διρθωση ορισμένων μικροπροβλημάτων. Tο ύφος και το πρσωπο του σταθμού θα παραμείνει σταθερ το 1994. Eμφαση θα δοθεί στη ζώνη 7.30 με 12 το βράδυ, η οποία θα περιλαμβάνει ψυχαγωγικές εκπομπές με ξένη μουσική και θα απευθύνεται σε μικρτερες ηλικίες. Eπίσης, θα ενισχυθεί το πργραμμα του Σαββατοκύριακου με ενημερωτικές εκπομπές, μεταξύ άλλων και του Θοδωρή Δρακάκη. Πάντως ο σταθμς δεν θα συνεργαστεί με καινούργια πρσωπα, αλλά θα αξιοποιήσει τα υπάρχοντα.  O Flash 9,61 ξεκίνησε την καινούργια χρονιά με ένα μεγάλο αφιέρωμα στη συμπλήρωση 20 χρνων απ τη Mεταπολίτευση. Tο αφιέρωμα του σταθμού δεν θα αρκεστεί στη ραδιοφωνική μετάδοση του συγκεντρωμένου υλικού, αλλά θα πλαισιωθεί και απ άλλες εκδηλώσεις, πως την έκδοση ενς λευκώματος - ντοκουμέντου για την τελευταία 20ετία. Kατά τ’ άλλα θα δώσει βάρος στην άμεση μετάδοση των γεγοντων και θα επιδιώξει να είναι ένας δυναμικς ειδησεογραφικς σταθμς.  H νέα χρονιά δεν θα φέρει θεαματικές αλλαγές στο δημοτικ σταθμ της πρωτεύουσας. Aλλωστε ο «Aθήνα 9,84» ξεκίνησε στα τέλη του ‘93 το καινούργιο ανανεωμένο του πργραμμα, το οποίο αποδέχθηκαν θετικά οι ακροατές του. Φυσικά, διορθωτικές κινήσεις ενδέχεται να γίνουν σο το πργραμμα δοκιμάζεται «στον αέρα», γεγονς βέβαια που ισχύει για κά-


AΦIEPΩMA

Παραδοσιακά ελαιοτριβεία H αρχιτεκτονική και ο εξοπλισμς του μεγάλου ελαιοτριβείου στο Mαρουλά Pεθύμνου Tου Aντώνη Kατσαράκη Aρχιτέκτονα

ΦTANONTAΣ στο Pέθυμνο απ ανατολικά, λίγα χιλι μετρα πριν απ την π λη, μ λις που γίνεται αντιληπτή η παρουσία εν ς χωριού, πάνω σε έναν απ τους λ φους που ορίζουν τον ελαιώνα. O Mαρουλάς χτίστηκε σε φύσει οχυρή θέση, έτσι ώστε να εποπτεύει το «δάσος» απ πανύψηλες ελιές που καλύπτει την παράκτια περιοχή. Tο χωρι , αν και ημιερειπωμένο, κρατά ακ μα ισχυρή την εικ να που πρέπει να παρουσίαζε κατά τον 17ο και 18ο αιώνα. Mια εικ να σχετικά αλώβητη απ τη φθοροποι ανοικοδ μηση των τριών τελευταίων δεκαετιών. Στον οικισμ εντοπίστηκε μεγάλος αριθμ ς εγκαταλελειμμένων ελαιοτριβείων και οχυρωμένων κατοικιών της Eνετοκρατίας και Tουρκοκρατίας, ενδεικτικών μιας φεουδαλικά διαρθρωμένης κοινωνίας, απ λυτα βασισμένης στην οικονομία του λαδιού. H οργάνωση αυτή κορυφώνεται φυσικά και συμβολικά στο οχυρωμένο συγκρ τημα που δεσπ ζει στο ψηλ τερο σημείο του χωριού. Eκεί, ένας ψηλ ς πύργος–κατοικία επιβλέπει την περιοχή και προστατεύει ένα τεράστιο ελαιοτριβείο που διαθέτει μεγάλο περίβολο με απ τομους τοίχους. H θέση και το μέγεθος των κτιρίων που, αρχής γενομένης με τον πύργο, ίσως κτίστηκαν την περίοδο 1571-1645, δηλώνουν καθαρά την ύπαρξη πλούσιων γαιοκτημ νων με τελευταίο τον Tουρκοκρητικ αγά Kεμάλη Mουσταφά Kαρατζαφέρη που το εγκατέλειψε το 1924.

Tο ελαιοτριβείο Tο ελαιοτριβείο είναι ένας μονο-

Mερική άποψη του Mαρουλά, που περιβάλλεται απ τεράστιο ελαιώνα. Στο κέντρο του χωριού δεσπζει ο πύργος και δίπλα του το ελαιοτριβείο.

κ μματος πρισματικ ς γκος, απλά και λειτουργικά σχεδιασμένος, που διεκδικεί μως αισθητικές αξιώσεις. H κεντρική επιφάνεια έχει ορθογωνικ περίπου σχήμα, χωρισμένο σε τέσσερα ίσα μέρη με τη βοήθεια τριών ζευγών τ ξων που δημιουργούν ένα δυναμικ και γεμάτο πλαστικ τητα χώρο. Στο ένα άκρο τρεις μικρές αποθήκες και τρία πατητήρια (N) (εποχικά χρησιμοποιούμενα για την αποθήκευση του καρπού) δίνουν ένα πολυ-

γωνικ εξωτερικά περίγραμμα. Aντίθετα, η βορεινή πλευρά παραμένει αδιάσπαστη, με τρία ψηλά σιδερ φρακτα παράθυρα και π ρτα που επικοινωνεί με τον τεράστιο περίβολο. H αυλή (Y) αυτή ήταν ζωτικής σημασίας για τη λειτουργία του ελαιοτριβείου. O παλι ς δρ μος που προσέγγιζε τον οικισμ απ τον βορρά κατέληγε στο φαρδύ θύρωμα του περιβ λου. Φαντάζομαι τι τα υποζύγια με τον καρπ χρησιμοποιούσασν αποκλειστικά την είσοδο αυτή, για να οδηγηθούν μέσω της αυλής στην κύρια είσοδο του ελαιοτριβείου (Σ), που δίπλα στις αποθήκες ξεφορτώνονταν οι ελιές. Eκεί μπροστά βρίσκεται και το στ μιο υπ γειας δεξαμενής (Π) που συγκέντρωνε μέσω ευρηματικού συστήματος υδρορροών τα νερά της βροχής απ το τεράστιο δώμα του κτιρίου.

Eξοπλισμς

Σχέδιο αναπαράστασης του ελαιοτριβείου με τον σταθερ εξοπλισμ του.

32

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 16 IANOYAPIOY 1994

Mέσα στο ελαιοτριβείο διασώζεται λος σχεδ ν ο σταθερ ς εξοπλισμ ς του, επιτρέποντας με κάποιες παραδοχές να υπολογίσουμε την παραγωγή του σε 500 κιλά λάδι το εικοσιτετράωρο. Για την πολτοποίηση του καρπού δούλευαν δύο ζεύγη τεράστιες μονολιθικές μυλ πετρες (B), διαμέτρου 1,41 μέτρων η κάθε μία. Aργ τερα, ί-

σως, προστέθηκε νεώτερου τύπου «στρώση» (A) με τρεις μικρ τερες μυλ πετρες, μεγαλύτερης απ δοσης. Eνας χτιστ ς πάγκος (Γ) χρησίμευε για την τοποθέτηση του πολτού στους μποξάδες, ενώ εν συνεχεία δύο πιεστήρια (σώζονται ελάχιστα λείψανά τους) τον μετέτρεπαν σε πολύτιμο λάδι που συγκεντρων ταν σε λίθινη γούρνα. Για την εποπτεία της λης διαδικασίας που πρέπει να φανταστούμε σ�� 24ωρη βάση, ανοίχτηκαν αργ τερα δύο εσωτερικά παράθυρα (P) και κατασκευάστηκε ξύλινο πάτωμα μεταξύ πύργου και ελαιοτριβείου. Mια δεύτερη μικρ τερη π ρτα (T) εξυπηρετούσε αποκλειστικά τους ενοίκους του πύργου, σε αντίθεση με την κύριο είσοδο που αναφέραμε. (Σ)

Tεκμήρια Yπάρχουν πολλά στοιχεία που παραμένουν μερικώς ανερμήνευτα και απαιτείται συστηματική έρευνα για να πάψει να αποτελεί το θέμα των ελαιοτριβείων στην Kρήτη ουσιαστικά terra incognita. Tέλος, η ερείπωση και ραγδαία επιδείνωση της κατάστασης των κτιρίων, ίσως απ τα σπουδαι τερα και καλύτερα του τύπου στο νησί, γεννά μάλλον απαισι δοξες σκέψεις για το μέλλον παρ μοιων τεκμηρίων της νεώτερης ιστορίας μας. Θα τα δούμε και αυτά να καταρρέουν;


elia