Page 1

3° Παγκύπριο Συνέδριο της Παγκύπριας Σχολής Γονέων «2η Δεκαετία του 21ου Αιώνα στην Κύπρο. Οικογένεια - Εκπαίδευση - Προοπτικές»


2


Διμηνιαίο Παιδαγωγικό Περιοδικό Χρονιά 46η │ Φλεβάρης 2014 │ Αρ. 220 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: 

Συντακτικό Σημείωμα........................ 04

 Μέρος

Α’ - Χαιρετισμοί.......................05

Λοΐζος Γιάσουμας.................................. 05 Νίκος Μουλαζίμης................................ 05 Γεώργιος Τάσου...................................... 08 Κυριάκος Κενεβέζος............................. 09 

Μέρος Β’ - Εισηγήσεις

«Αντι-κοινωνική συμπεριφορά:

• ΕΚΔΟΤΗΣ Παγκύπρια Σχολή Γονέων Το Διοικητικό Συμβούλιο της Σχολής αποτελούν εκπρόσωποι από: Συνομοσπονδίες και Ομοσπονδίες Συνδέσμων Γονέων Σχολείων Προδημοτικής, Δημοτικής, Μέσης και Τεχνικής εκπαίδευσης, Παγκύπρια Οργάνωση Ελλήνων Δασκάλων – ΠΟΕΔ, Οργάνωση Λειτουργών Μέσης Εκπαίδευσης – ΟΕΛΜΕΚ, Οργάνωση Λειτουργών Τεχνικής Εκπαίδευσης Κύπρου – ΟΛΤΕΚ, Σύνδεσμοι Επιθεωρητών Δημοτικής, Μέσης και Τεχνικής Εκπαίδευσης, Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού και άτομα. Τα χειρόγραφα δεν επιστρέφονται. Τα άρθρα εκφράζουν αποκλειστικά απόψεις των συγγραφέων τους. Αναδημοσιεύσεις επιτρέπονται, φτάνει να αναφέρεται η πηγή.

1Οικογένεια, σχολείο και παιδί» Δρ Κώστας Φάντη................................ 12 

«Προάγοντας το θετικό κλίμα

και την ψυχική ανθεκτικότητα στο σχολείο και στην οικογένεια» Δρ Χρυσή Χατζηχρήστου...................... 22  Μέρος

Γ’ - Συζήτηση.......................... 36

• ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ Για σχολεία, σωματεία και βιβλιοθήκες...............................................€ 5.00 Για άτομα: Μέσω Ταχυδρομείου......................................€ 5.00 Μέσω σχολείου...............................................€ 5.00 Για συνδρομητές του εξωτερικού...................€ 10.00 Τιμή τεύχους στην Κύπρο................................€ 1.00

• ΓΡΑΦΕΙΑ Ιφιγενείας 73, 2003, Στρόβολος, Τ.Θ. 27298, 1643, Λευκωσία Τηλέφωνο: 22 754466, 22 754467 Τηλεομοιότυπο: 22 345103 email: scholigoneon@cytanet.com.cy www.scholigoneon.org.cy

Συντακτική Επιτροπή: Γιάσουμας Λοΐζος, Αριστείδου Λευτέρης, Σαμάρας Κυριάκος, Μιχαήλ Βασούλα, Κυπρής Κώστας, Κασιάς Γιώργος, Χατζήκυριακου Ειρήνη ISSN 0253 - 0910

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟ / ΣΕΛΙΔΩΣΗ: H. LOIZIDES LTD, ΕΚΤΥΠΩΣΗ: ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΟ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ


Συντακτικό Σημείωμα Αγαπητοί Αναγνώστες, Η Παγκύπρια Σχολή Γονέων στα πλαίσια της προσπάθειάς της να προσφέρει όσο το δυνατόν περισσότερη πληροφόρηση και επιμόρφωση σε σας και να δώσει απαντήσεις στα καθημερινά προβλήματα που αντιμετωπίζετε στην καθημερινή φροντίδα και ανατροφή των παιδιών σας διοργάνωσε το 3ο Παγκύπριο

Συνέδριό της με θέμα «2η Δεκαετία του 21ου Αιώνα στην Κύπρο. Οικογένεια – Εκπαίδευση – Προοπτικές». Σε αυτό το τεύχος θα βρείτε τις δύο εισηγήσεις που παρουσιάστηκαν στο συνέδριο. Η πρώτη είχε το θέμα «Αντικοινωνική Συμπεριφορά: Οικογένεια, Σχολείο και Παιδί» με ομιλητή τον Δρα Κώστα Φάντη, Επίκουρο Καθηγητή Αναπτυξιακής Ψυχολογίας στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου και η δεύτερη είχε το θέμα «Προάγοντας το θετικό κλίμα και την ψυχική ανθεκτικότητα στο σχολείο και στην οικογένεια» με ομιλήτρια τη Δρα Χρυσή Χατζηχρήστου, Καθηγήτρια Σχολικής Ψυχολογίας, στο Τμήμα Ψυχολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ

4


Μέρος Α’

3ο Παγκύπριο Συνέδριο

2η Δεκαετία του 21ου Αιώνα στην Κύπρο "Οικογένεια - Εκπαίδευση - Προοπτικές" ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ Λοΐζος Γιάσουμας Γραμματέας Παγκύπριας Σχολής Γονέων Συντονιστής Κύριε Πρόεδρε της Επιτροπής Παιδείας της Βουλής, εκλεκτοί προσκεκλημένοι, αγαπητοί γονείς σας καλωσορίζουμε στο 3° Παγκύπριο Συνέδριο της Παγκύπριας Σχολής Γονέων με θέμα «2η Δεκαετία του 21ου Αιώνα στην Κύπρο. Οικογένεια - Εκπαίδευση - Προοπτικές». Προτού καλέσω στο βήμα τον Πρόεδρο της Σχολής για το χαιρετισμό του, θα ήθελα να ευχαριστήσω το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού, αφού το Υπουργείο Παι-

δείας είναι ο χορηγός του Συνεδρίου αλλά και ο βασικός οικονομικός αιμοδότης της Παγκύπριας Σχολής Γονέων. Επίσης ευχαριστούμε τους Χορηγούς επικοινωνίας, τον τηλεοπτικό σταθμό «Μέγα» και το ραδιόφωνο ο «Λόγος» καθώς και τον χορηγό web i-kypros. Τώρα καλώ στο βήμα τον πρόεδρο της Παγκύπριας Σχολής Γονέων, τον κ. Νίκο Μουλαζίμη, για να απευθύνει το χαιρετισμό του προς το συνέδριο.

Νίκος Μουλαζίμης Πρόεδρος Παγκύπριας Σχολής Γονέων Έντιμε κ. Υπουργέ Παιδείας και Πολιτισμού κ. Κυριάκο Κενεβέζο, σεβαστό Ιερατείο, έντιμε κ. Πρόεδρε της κοινοβουλευτικής επιτροπής παιδείας της Βουλής κ. Γεώργιε Τάσου, κ. Πρόεδρε της Σχολικής Εφορείας Λευκωσίας, αγαπητοί εισηγητές κ. Χατζηχρήστου και κ. Φάντη, κ. πρόεδρε της ΠΟΕΔ, κύριοι εκπρόσωποι της ΟΕΛΜΕΚ και της ΟΛΤΕΚ, κ. Πρόεδροι των Συνομοσπονδιών των Συνδέσμων Γονέων Προδημοτικής, Δημοτικής,

Μέσης και Τεχνικής Εκπαίδευσης, κ.κ. Μέλη της Επιτροπής Εκπαιδευτικής Υπηρεσίας, κ. Πρόεδρε του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, κ. Εκπρόσωπε της Διεύθυνσης Μέσης Εκπαίδευσης του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού, κ. Δημοτικέ Σύμβουλε Λευκωσίας, εκπρόσωπε του Δημάρχου Λευκωσίας, κ.κ. Πρόεδροι των Ομοσπονδιών των Συνδέσμων Γονέων Προδημοτικής, Δημοτικής, Μέσης και Τεχνικής Εκπαίδευσης, εκλεκτοί προσκεκλημένοι, αγαπητοί συνάδελφοι στο Διοικητικό Συμβούλιο της Παγκύπριας Σχολής Γονέων, κύριοι σύνεδροι, αγαπητοί γονείς και εκ5


παιδευτικοί, Εκ μέρους της ολομέλειας του Διοικητικού Συμβουλίου της Παγκύπριας Σχολής Γονέων καλωσορίζουμε όλους εσάς στο σημερινό 3ο Παγκύπριο Συνέδριο του οργανισμού μας με γενικό τίτλο «2η Δεκαετία του 21ου Αιώνα στην Κύπρο. Οικογένεια – Εκπαίδευση – Προοπτικές». Διαβάζοντας τον τίτλο ίσως όλοι νιώθουμε ότι γίνεται παραπομπή σε κάτι μεγαλεπήβολο, σε κάτι ίσως «στομφώδες». Θα πρέπει να ομολογήσουμε ότι αυτό δεν έγινε καθόλου τυχαία. Αντίθετα εξηγούμαστε και δηλώνουμε ότι έχει γίνει για να εξυπηρετήσει δύο σκοπούς. Ο πρώτος είναι διότι μία ομάδα ανθρώπων που αποφάσισε να αναλάβει τη Διοίκηση της Παγκύπριας Σχολής Γονέων στις αρχές του 2009, έχει δηλώσει ότι ο κύκλος παρουσίας τους σε αυτόν τον οργανισμό κλείνει σε μερικούς μήνες, το Μάρτη του 2014, δηλαδή στην επόμενη Εκλογική Γενική Συνέλευση, αφού οριστικά και αμετάκλητα έχει δηλωθεί ότι δεν θα επιδιωχθεί επανεκλογή στο Δ.Σ. Άρα, η εμπειρία αυτών των πέντε χρόνων και το γεγονός ότι αυτή η συγκεκριμένη ομάδα εγκαινίασε το θεσμό του Παγκύπριου Συνεδρίου της Σχολής το 2011, και που έκτοτε διοργανώνεται κάθε χρόνο, θέλησε να δώσει ένα τίτλο σε αυτό το συνέδριο που να δίνει το στίγμα της τεράστιας σημαντικότητας που έχει ο θεσμός του γονιού και της οικογένειας σε σχέση με το σύστημα της εκπαίδευσης και το σύστημα της παιδείας και μόρφωσης των παιδιών και νέων της μικρής μας πατρίδας. Επομένως και κατά συνέπεια να τονιστεί επίσης το πόσο απαραίτητη είναι η παρουσία της Παγκύπριας Σχολής Γονέων σε αυτό το περιβάλλον και πόσο σημαντική η συμβολή της προς την κατεύθυνση της βελτίωσης και της επιμόρφωσης των γονιών. Δεύτερο, πιστεύουμε ότι τα τελευταία χρόνια η 6

λέξη και έννοια «κρίση» κυριαρχεί όχι μόνο στο λεξιλόγιο αλλά και κυριολεκτικά στη ζωή του κάθε Κύπριου πολίτη καθημερινά. Κινδυνεύει, όμως, να ταυτιστεί μόνο με την οικονομική κρίση. Εμείς πιστεύουμε ότι η οικονομική κρίση είναι το αποτέλεσμα πολλών άλλων κρίσεων που επισυμβαίνουν γύρω μας εδώ και πολλά χρόνια, με όλους εμάς να παρακολουθούμε απαθείς, επειδή ίσως κάποιοι έντεχνα να μας θέλουν έτσι να λειτουργούμε. Είναι ίσως γενικά αποδεκτό ότι υπάρχει πολιτική κρίση, κρίση θεσμών, κρίση κοινωνική, κρίση ηθών και ηθικής και πιθανόν πολλές άλλες μορφές κρίσης. Είναι επίσης γενικά παραδεκτό ότι υπάρχει κρίση και στην Παιδεία. Μετά από πολλές εξαγγελίες διαφόρων εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων, φαίνεται ότι ακόμα και σήμερα βρισκόμαστε σε ένα πέλαγος με μία μικρή βάρκα με πανιά, που παίρνει ρότα προς την κατεύθυνση που εκάστοτε φυσά ο άνεμος. Δεν υπάρχει, ίσως, μία σταθερά χαραγμένη και προαποφασισμένη πορεία αυτής της μεταρρύθμισης, και κάθε φορά που αλλάζει το πολιτικό σκηνικό φαίνεται να παίρνει και διαφορετική κατεύθυνση ή τουλάχιστον να αλλάζει αυτή η κατεύθυνση. Στη δίνη όλης αυτής της κατάστασης βρίσκεται η οικογένεια, που σίγουρα και αυτή περνά τη δική της κρίση, μία κρίση που έχει πολυδιάστατες προεκτάσεις. Όμως, το μεγαλύτερο βάρος του αρνητικού αποτελέσματος όλων των πιο πάνω κρίσεων πληρώνεται με πολύ οδυνηρό τρόπο από το πιο πολύτιμο κομμάτι της κοινωνίας μας και το μέλλον αυτού του τόπου, τα παιδιά μας, τα δικά μας παιδιά. Βλέπουμε τους μαθητές των σχολείων μας, Προδημοτικής, Δημοτικής, Μέσης και Τεχνικής να μην έχουν τα καλύτερα αποτελέσματα στη μαθησιακή τους προσπάθεια. Βλέπουμε τους νέους της χώρας μας να βρίσκονται αντιμέτωποι με πολλούς κινδύνους (που στο παρελθόν φάνταζαν πολύ απόμακροι για τη μικρή και ασφαλή Κύπρο) και που υποθηκεύουν καθημερινά την ευημερία,


ασφάλεια και ευτυχία τους. Βλέπουμε τις νέες και τους νέους των 18 και 20 χρόνων να ξεκινούν μία νέα πορεία στη ζωή τους, που οδηγεί σε ένα πολύ ανασφαλές και χωρίς ιδιαίτερες προοπτικές επαγγελματικό και εργασιακό μέλλον. Όλα δε αυτά επισυμβαίνουν σε μία πολύ μικρή κοινωνία, επισυμβαίνουν σε μία χώρα με πολύ δυνατές παραδόσεις και εξαιρετικά δυνατούς ιστορικά θεσμούς, κυρίως αυτόν της οικογένειας. Επισυμβαίνουν σε ένα πολύ μικρό τόπο, που λογικά όλα θα μπορούσαν να ελέγχονται και να οδηγούν προς μία ορθή πορεία που είναι ασφαλώς η ευημερία και ευοίωνη προοπτική των μαθητών, των νέων και των οικογενειών τους. Αντίθετα ζούμε σε ένα περιβάλλον που το μέλλον φαντάζει ζοφερό και καθημερινά βιώνουμε πλήθος από πένθη. Γιατί; Το γιατί δεν είναι και πολύ συμπαθής λέξη. Τι κάνουμε; Πώς αντιδρούμε; Εμείς πιστεύουμε ότι ο μόνος θεσμός που μπορεί να σηκώσει ανάστημα και να αναχαιτίσει αυτή την κατά τα φαινόμενα πολύ αρνητική εξέλιξη είναι η οικογένεια και τα κύτταρά της, κυρίως οι γονείς. Αυτοί είναι το αντικείμενο της ύπαρξης της Παγκύπριας Σχολής Γονέων. Είναι γι’ αυτό και μόνο το λόγο και σκοπό που όλες οι δράσεις, δραστηριότητες και εκδηλώσεις αυτού του οργανισμού που αναπτύσσονται και οργανώνονται. Είναι βέβαια γι’ αυτό το λόγο που όλοι εμείς βρισκόμαστε εδώ σε αυτό το συνέδριο σήμερα. Σε αυτό το σημείο δηλώνουμε ότι είναι επανειλημμένως δηλωμένο από εμάς ότι είμαστε ξεκάθαρα υποστηρικτές της προσέγγισης και φιλοσοφίας ότι πρέπει να πάψουμε ο κάθε ένας να λέει την άποψή του για κάθε θέμα. Πρέπει όλοι να δώσουμε την ευκαιρία για όλα τα θέματα να ορίζει και να αποφασίζει την πορεία και την έκβαση τους η γνώση, η εμπειρία και η έρευνα. Άρα εμείς με αυτό το εισαγωγικό σχόλιο δίνουμε το στίγμα και το ερέθισμα για τους ειδικούς, ακαδημαϊκούς καλε-

σμένους μας να αναπτύξουν τα επιμέρους θέματα του συνεδρίου έτσι ώστε να διαφωτίσουν και να εμπλουτίσουν τις γνώσεις μας, αλλά βέβαια και στο τελευταίο κομμάτι του συνεδρίου να απαντήσουν σε απορίες και ερωτήσεις μας. Θα πρέπει να σας ομολογήσουμε ότι είμαστε πολύ χαρούμενοι και αισθανόμαστε ιδιαίτερα ευγνώμονες, γιατί στο Συνέδριο αυτό έχουν ευγενώς αποδεχτεί να συνεργαστούν μαζί μας ως εισηγητές καταξιωμένοι επιστήμονες και ακαδημαϊκοί. Ο δρ Κώστας Φάντη θα αναπτύξει το θέμα «Αντι-κοινωνική συμπεριφορά: Οικογένεια, σχολείο και παιδί» και η δρ Χρυσή Χατζηχρήστου το θέμα «Προάγοντας το θετικό κλίμα και την ψυχική ανθεκτικότητα στο σχολείο και στην οικογένεια». Με αφορμή τα πιο πάνω θυμίζουμε ότι και στα τρία Παγκύπρια Συνέδρια της Σχολής το σύνθημά μας είναι «ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΟΙ ΓΟΝΕΙΣ – ΑΝΘΕΚΤΙΚΑ ΠΑΙΔΙΑ». Θα θέλαμε, επίσης, να σας αναφέρουμε ότι οργανώνουμε αυτό το συνέδριο γιατί αισθανόμαστε ότι πρέπει να εξυπηρετηθούν και οι πιο κάτω επί μέρους στόχοι:  Η ανάπτυξη του κεντρικού θέματος του συνεδρίου καθώς και των επί μέρους εισηγήσεων με σκοπό οι σύνεδροι να τύχουν επιμόρφωσης, να γίνουν δέκτες και κοινωνοί και να λειτουργήσουν ως πολλαπλασιαστές στη διάχυση των λεχθέντων

7


και των πορισμάτων αυτού του συνεδρίου.  Η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας γενικότερα και ειδικά των γονιών σε θέματα επιμόρφωσης σ’ ό,τι αφορά τη διαπαιδαγώγηση και ανατροφή των παιδιών τους.  Η ενημέρωση του κοινού για τις δράσεις και δραστηριότητες, τους στόχους και προγραμματισμούς της Παγκύπριας Σχολής Γονέων.  Η εμπλοκή και ευαισθητοποίηση όλων των φορέων της παιδείας με σκοπό την αφιέρωση μεγαλύτερης υποδομής και πόρων προς την κατεύθυνση της επιμόρφωσης και βελτίωσης των γονιών των μαθητών όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης. Θα πρέπει να σας τονίσουμε και αυτό που έχουμε αναφέρει και στα προηγούμενά μας συνέδρια, ότι εμείς πιστεύουμε ακράδαντα πως οι επενδύσεις για την επιμόρφωση και βελτίωση των γονιών μπορούν να είναι οι πιο κερδοφόρες για την πολιτεία και την κοινωνία και με απόλυτους ή σχετικούς οικονομικούς όρους αλλά κυρίως με ποιοτικούς. Σκεφτείτε πόσες δυσάρεστες καταστάσεις θα μπορούσαν να αποφευχθούν αν είχαμε πραγματικά κατάλληλα εκπαιδευμένους, προετοιμασμένους και υποψιασμένους γονείς. Σκεφτείτε πόσο καλύτερα θα φτάσουμε σ’ αυτό το σημα-

ντικό στόχο αν πραγματικά έχουμε τα κατάλληλα εφόδια και προσόντα. Εκ μέρους όλων θα θέλαμε θερμά να ευχαριστήσουμε τους δύο εισηγητές του συνεδρίου μας. Θερμές ευχαριστίες απευθύνονται στο χορηγό μας, το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού. Ευχαριστούμε επίσης τους χορηγούς επικοινωνίας, το ραδιοφωνικό σταθμό «Λόγος» και το τηλεοπτικό κανάλι «Μέγκα», καθώς βέβαια και το χορηγό web “ikypros.com”. Θα ήταν παράλειψη να μην ευχαριστήσουμε τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου της Σχολής, που εθελοντικά και με ζήλο εργάζονται για την επιτυχή πορεία της Σχολής. Σας πληροφορούμε ότι για την ετοιμασία αυτού του συνεδρίου έχουν πολύ σκληρά και επίπονα εργαστεί οι δύο συνεργάτες μας στο γραφείο, η εκτελεστική γραμματέας, κα Κική Καρύδη, και η διευθύντριά μας κα Μιχαέλα Παύλου. Τέλος, ευχαριστούμε όλους εσάς για την εδώ παρουσία σας. Σας ευχόμαστε καλή παρακολούθηση και παραγωγική και αποτελεσματική συζήτηση. Σας ευχαριστώ πολύ.

Γεώργιος Τάσου Πρόεδρος Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Παιδείας Καλημέρα σε όλους. Θέλω και εγώ καταρχάς να ευχηθώ σε όλους τους εορτάζοντες χρόνια πολλά και ότι καλό υγεία και χαρά. Ταυτόχρονα θα ήθελα να μεταφέρω εκ μέρους της επιτροπής παιδείας της Βουλής τους χαιρετισμούς μου, τους 8

χαιρετισμούς ολόκληρης της επιτροπής και ταυτόχρονα να δηλώσω ότι η επιτροπή παιδείας είναι σίγουρα ένα σημαντικό κεφάλαιο στην όλη εκπαίδευση. Αλλά πολύ περισσότερο εσείς οι γονείς, οι οποίοι έχετε ακριβώς την ευθύνη για τα παιδιά σας όσον αφορά τη μάθηση και την εκπαίδευση. Γι’ αυτό η Παγκύπρια Σχολή Γονέων έχει να παίξει έναν πολύ σημαντικό ρόλο και τον διαδραματίζει


όλα αυτά τα χρόνια της ύπαρξης της. Πρέπει όλοι να στηρίξουμε αυτή την προσπάθεια που καταβάλλουν οι γονείς, γιατί οι γονείς είναι ένας βασικός πυλώνας στην όλη εκπαίδευση του τόπου μας αλλά γενικότερα σε όλη την υφήλιο όσον αφορά τα θέματα εκπαίδευσης. Σωστοί γονείς σημαίνει σωστή διαπαιδαγώγηση στα παιδιά, σημαίνει ένα καλύτερο μέλλον για όλη την οικογένεια και για όλη την οικογένεια των εκπαιδευομένων αλλά και των μαθητών, οι οποίοι έχουν ακριβώς οι ίδιοι να μάθουν τόσα πολλά από τους γονείς αλλά πολύ περισσότερο μέσα από τα σχολεία. Γι’ αυτό εμείς ως επιτροπή παιδείας πάντα θέλουμε να έχουμε ακριβώς τους γονείς δίπλα μας, σε όλες τις περιπτώσεις που συζητούνται νομοσχέδια που αφορούν την εκπαίδευση, να παίρνουμε τις θέσεις και τις απόψεις τους, γιατί αντιλαμβάνεστε ότι κανένας από εμάς δεν είναι ειδήμονας για να μπορεί να συμμετέχει και να παίρνει τα μηνύματα από όλες τις πλευρές για να φέρνει το σωστό αποτέλεσμα το οποίο όλοι οι γονείς επιδιώκουν. Σωστή παιδεία σημαίνει ένα καλύτερο μέλλον για τον τόπο μας

και ειδικότερα σε αυτές τις δύσκολες μέρες που περνούμε, που η εκπαίδευση έχει να διαδραματίσει ένα σημαντικό ρόλο, γιατί χωρίς τη μάθηση δεν υπάρχει περίπτωση να πάμε μπροστά. Έτσι θα ήθελα να ευχηθώ κάθε επιτυχία σε αυτό το συνέδριο, το οποίο, πράγματι, από ό,τι έχω δει, και οι ομιλητές αλλά πολύ περισσότερο και ο τίτλος του συνεδρίου, έχει ακριβώς να προσφέρει στους γονείς τα μέγιστα για τη δική τους εκπαίδευση, αλλά και για εμάς τους ιδίους που εκπροσωπούμε στο κοινοβούλιο αυτούς τους γονείς και όλη την εκπαίδευση. Θέλω να πιστεύω ότι με την καλή συνεργασία όλων μας θα φέρουμε αυτό το αποτέλεσμα που οι γονείς εδώ και χρόνια αγωνίζονται και προσπαθούν ούτως ώστε να φέρουν στα παιδιά τους ό,τι καλύτερο. Θα ήθελα να ευχηθώ καλές επιτυχίες στο συνέδριο και εύχομαι και προσεύχομαι πολύ σύντομα να ανατείλουν καλύτερες μέρες στην πατρίδα μας, αλλά πολύ περισσότερο στην εκπαίδευση και στην παιδεία γενικότερα. Με αυτές τις σκέψεις χαιρετίζω και εύχομαι κάθε καλό. Να είστε όλοι καλά και σας ευχαριστώ πάρα πολύ.

Κυριάκος Κενεβέζος Υπουργός Παιδείας και Πολιτισμού Καλημέρα σε όλους σας. Οι γονείς είναι αδιαμφισβήτητο και νομίζω αναντίλεκτο ότι αποτελούν έναν από τους βασικότερους πυλώνες της διαμόρφωσης της δυνατότητας να εκσυγχρονίσουμε τα εκπαιδευτικά πράγματα, αλλά και πολύ περισσότερο να διαχειριστούμε μια δύσκολη κοινωνική πραγματικότητα η οποία προκύπτει από την οικονομική περίοδο που περνά ο τόπος. Βέβαια έχει συνέπεια ουσιαστική στην καθημερινότητα της κάθε οικογένειας και συνεπακόλουθη παρενέργεια σε κάθε παιδί. Ως εκ τούτου ο δικός σας ο ρόλος

και θα ήθελα να ευχαριστήσω για την πρόσκληση και να σημειώσω την αθρόα συμμετοχή που όπως έχω δει και τις περασμένες χρονιές ήταν εξίσου αθρόα, που είναι ένα έμπρακτο και ουσιαστικό και ενεργό ενδιαφέρον. Ένας από τους πυλώνες που όπως είπα και προηγουμένως, μία συνιστώσα που το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού αλλά και εγώ προσωπικά θεωρούμε ότι χρειαζόμαστε σε αυτήν ειδικότερα τη δύσκολη περίοδο. Πράγματι είναι πολύ σημαντικό να πετύχουμε αυτό που ο πρόεδρος προηγουμένως έχει αναφέρει. Να πετύχουμε την αντιστοιχία των δαπανών στον τομέα της εκπαίδευσης, στον πολιτισμό με τα απο9


τελέσματα τα μαθησιακά. Δεν θα σταματήσω να λέω ότι η έγνοια και ο γνώμονας των αποφάσεων μας όλων πρέπει να είναι τα παιδιά. Πρέπει να είναι πάνω από εμάς, όχι πίσω μας ούτε δεξιά ή αριστερά από εμάς, ούτε κάτω από εμάς. Και δεν το αναφέρω ούτε με οποιανδήποτε πρόθεση να κερδίσω την εύνοια του ακροατηρίου, ούτε με οποιανδήποτε πρόθεση να αποτελέσει καταφύγιο πράξεων ή παραλείψεών μας οι οποίες κρίνονται και αμφισβητούνται. Το αναφέρω διότι πρέπει να είναι στάση ζωής για όλους μας. Ως εκ τούτου η κάθε απόφασή μας πρέπει να οδηγήσει εκεί. Εκεί θα οδηγήσει λοιπόν η αντιστοιχία των δαπανών στην εκπαίδευση που είναι πολύ ψηλή στον τόπο μας σε σχέση με τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. Και ορθώς είναι ψηλή, διότι η εκπαίδευση και η παιδεία, ο πολιτισμός, είναι το κομμάτι στο οποίο θα πρέπει να επενδύσουμε, είναι ο σταθερός πυλώνας, το σταθερό θεμέλιο για να πάει ο τόπος μας μπροστά, για να πάει η κοινωνία μπροστά. Γι’ αυτό λοιπόν και η κυβέρνηση φέτος με τον προϋπολογισμό του 2014 παρά τις δυσκολίες, παρά το γεγονός ότι σε άλλα υπουργεία είχαμε μεγαλύτερες μειώσεις για ευνόητους και λογικούς λόγους, τους οποίους νομίζω αντικειμενικός άνθρωπος δεν θα μπορούσε να αμφισβητήσει, έχει περικοπές στο Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού μόνο της τάξεως του 4%. Άρα αυτό είναι κάτι που αποδεικνύει και καταδεικνύει το έμπρακτο ενδιαφέρον. Και αν κανείς συγκρίνει τις μειώσεις που είχαν γίνει από το 2011 μέχρι το 2013 όπου από ένα δισεκατομμύριο είκοσι πέντε εκατομμύρια είχε κατέλθει στα εννιακόσια εκατομμύρια, μπορεί να αντιληφθεί ότι φέτος με εννιακόσια εξήντα εκατομμύρια ο προϋπολογισμός θα είναι εννιακόσια είκοσι πέντε, μπορεί να αντιληφθεί ότι η μείωση είναι πολύ λιγότερη έως πραγματικά λιγότερη σε σχέση με τις προηγούμενες χρονιές. Τι θα ήθελα να προσθέσω σε αυτό; Ευθύνη δική μας λοιπόν 10

και εμένα προσωπικά, είναι να πετύχουμε αυτό που είπε ο πρόεδρος. Και δεν θα κρυφτώ πίσω από την αλήθεια. Και ναι τα αποτελέσματα φαίνεται ότι δεν είναι αυτά που όλοι προσδοκούμε να έχουμε, γονείς, εκπαιδευτικοί, Υπουργείο, κοινωνία και τα παιδιά. Άρα πρέπει όλοι μαζί να βρούμε τους τρόπους να το πετύχουμε. Από τη θέση που βρίσκομαι ζητώ τη βοήθειά σας προς αυτή την κατεύθυνση, ζητώ τη συνδρομή σας, διότι για να πετύχουμε τον εκσυγχρονισμό θα πρέπει πρώτα και κύρια να προχωρήσουμε με αυτό που έχουμε εξαγγείλει από την πρώτη μέρα και εδώ θα διαφωνήσω λίγο μαζί σας. Έχουμε προχωρήσει από την πρώτη μέρα στο κομμάτι της αξιολόγησης. Πέστε μου τι από αυτά που κάνουμε στην καθημερινότητά μας δεν αξιολογείται; Ένας εργαζόμενος δεν αξιολογείται στη δουλειά του; Ένα παιδί στην τάξη δεν αξιολογείται από τους εκπαιδευτικούς, δεν κρίνεται, δεν βαθμολογείται; Οπωσδήποτε βαθμολογείται. Στον δρόμο πώς οδηγείς αξιολογείται; Ναι αξιολογείται, όταν οδηγείς εσφαλμένα και έχεις επιδείξει αμέλεια, θα έχεις την αντίστοιχη ποινή και τιμωρία. Ως εκ τούτου δεν είμαστε υπεύθυνοι να αξιολογήσουμε μια μεταρρύθμιση η οποία ξεκίνησε το 2005 και αισίως σχεδόν να κλείσει 10 χρόνια ζωής; Μια μεταρρύθμιση που ξεκίνησε, αλλά δεν περιέλαβε ή δεν συμπεριέλαβε ή δεν επέτρεπε να προωθήσει ή να υλοποιήσει τη μεταρρύθμιση και σε δομές; Τι άλλο από δομή οδηγεί στα μαθησιακά αποτελέσματα είναι η αλλαγή του τρόπου πρόσληψης των εκπαιδευτικών; Τι άλλο από το μη εκσυγχρονισμό είναι που θα οδηγεί στα καλύτερα μαθησιακά αποτελέσματα το σχέδιο αξιολόγησης; Ως εκ τούτου όλα αυτά πρόεδρε ελπίζω να πετύχουμε να τα πετύχουμε, ελπίζω χωρίς να υποσχεθούμε αλλά να δεσμευτούμε, αυτό που λέμε ανθρώπινα και απλά έχουμε βάλει στο δρόμο και στην πορεία όλης αυτής της προσπάθειας, να προχωρήσουμε στην αξιολόγηση με παράλληλο εκσυγχρονισμό,


που είναι οι δομές. Αυτό είναι που θα μας οδηγήσει στην επιτυχία, οι σωστές δομές και το σωστό γνωστικό περιεχόμενο, το αντικείμενο, το εκπαιδευτικό, ο πυρήνας. Και επειδή μιλώ για τον πυρήνα της εκπαίδευσης και ναι οι περικοπές φέτος (και με χαρά το λέω και με ιδιαίτερη ικανοποίηση) δεν αγγίζουν τον πυρήνα της εκπαίδευσης, χωρίς να σημαίνει ότι δεν αγγίζουν για παράδειγμα τις κτηριακές εγκαταστάσεις. Ναι εκεί θα έχουμε περικοπές αρκετές αλλά όλοι μαζί και ζητώ τη βοήθεια σας προς αυτή την κατεύθυνση, όλοι μαζί μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τις δυσκολίες και φαίνεται ότι η πατρίδα μας και η κοινωνία μας με πολύ ώριμο και πολύ σοφό τρόπο αντιμετώπισε μια λαίλαπα που προήλθε τον Μάρτη όπως δεν θα την αντιμετώπιζε καμιά άλλη κοινωνία, ούτε στην Ευρώπη, ούτε παγκόσμια όπως την αντιμετώπισε η Κύπρος. Αυτό είναι ένα στοιχείο μεγάλης ικανότητας και μεγάλης αντίληψης της κυπριακής κοινωνίας και του πολίτη στην Κύπρο ότι ο τόπος είναι μπροστά από το εγώ. Σήμερα για παράδειγμα πετυχαίνουμε πράγματα, χθες ακούσαμε κάτι μικρό μεν αλλά σημαντικό δε για την ψυχολογία μας, όσον αφορά την οικονομία μας. Είχαμε καιρό να ακούσουμε από έξω κάτι ευχάριστο για εμάς. Δεν είναι από έξω που έρχεται το ευχάριστο. Το ευχάριστο έρχεται από μέσα, είναι ο τρόπος που αποφασίσαμε και όλοι συναποφασίζουμε ότι θα πρέπει να διαχειριστούμε τα

δημόσια οικονομικά με ορθολογιστικό τρόπο, δαπανώντας λιγότερα αλλά κάνοντας περισσότερα επιστρατεύοντας την επινοητικότητά μας, την εφευρετικότητα μας, τη συλλογικότητα στη δράση, αλλά πολύ περισσότερο την αποφασιστικότητα στη λήψη αποφάσεων. Διότι όταν εκσυγχρονίσεις τις δομές δεν θα έχει αριθμό σήμερα ποιο θα είναι το αποτέλεσμα της περισυλλογής της οικονομικής, αλλά στην πορεία των χρόνων, ο εκσυγχρονισμός στις δομές και στις υποδομές σε οποιανδήποτε έκφανση της πολιτειακής δράσης θα οδηγήσει ναι σε εξοικονομήσεις. Είτε αυτό αφορά στο δικό μας κομμάτι, στο σύστημα πρόσληψης των εκπαιδευτικών, για το οποίο νομίζω πως όλοι συμφωνούμε, προσδοκώ δηλαδή ότι συμφωνούμε, ότι έχει κλείσει ο ουσιαστικός του τίτλος και θα πρέπει να ανοίξουμε ένα νέο ορίζοντα με απόλυτο σεβασμό όμως προς όλες τις κοινωνικές ομάδες που επηρεάζονται αλλά παράλληλα και το κομμάτι της προώθησης του σχεδίου αξιολόγησης που πραγματικά θα περνά στην επόμενη μέρα και δε θα παραμένει στο χθες, μέσα από μια αξιολόγηση η οποία δε θα δίνει την ευκαιρία να κάνουμε βήματα προς τα εμπρός. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την ευκαιρία. Θεωρώ τη σημερινή σας συνάντηση, βλέποντας και τους ομιλητές σας, πολύ ουσιαστική και για εμάς. Να σας ευχαριστήσω και θα ήταν καλό τα πορίσματα της συνάντησης σας να τα κουβεντιάσουμε σε μια νέα συνάντηση που θα έχουμε, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν ζητήματα τα οποία δύσκολα διαχειριζόμαστε αυτές τις μέρες, όπως για παράδειγμα τα ζητήματα με τα παιδιά τα οποία χρειάζονται τη βοήθειά μας, τα ζητήματα με τα παιδιά που χρειάζονται κοινωνική βοήθεια, την ψυχολογική μας στήριξη συνέπεια των προβλημάτων που έχουν στο σπίτι και άλλα συνεπακόλουθα. Σας ευχαριστώ πάρα πολύ. 11


Μέρος Β’

ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ «Αντι-κοινωνική συμπεριφορά: Οικογένεια, σχολείο και παιδί» Δρ Κώστας Φάντη Επίκουρος Καθηγητής Αναπτυξιακής Ψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Κύπρου Βιογραφικό σημείωμα: Ο Δρ. Φάντης είναι Επίκουρος Καθηγητής Αναπτυξιακής Ψυχολογίας στο Τμήμα Ψυχολογίας, στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Ολοκλήρωσε τις βασικές του σπουδές στο University of New Orleans της Αμερικής και τις μεταπτυχιακές και διδακτορικές του σπουδές στο Georgia State University της Αμερικής στην Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Ο Δρ. Φάντης είναι κύριος ερευνητής σε διάφορα διεθνή και εθνικά ερευνητικά προγράμματα που στοχεύουν στη μελέτη και την κατανόηση της ψυχοπαθολογίας σε παιδιά και έφηβους. Τα επιστημονικά και ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζονται στo γνωστικό αντικείμενο της Αναπτυξιακής Ψυχοπαθολογίας. Πιο συγκεκριμένα, τη μελέτη των προσωπικών και περιβαλλοντικών αιτιών της αποκλίνουσας συμπεριφοράς και ειδικότερα της αντικοινωνικής συμπεριφοράς σε ένα ευρύ ηλικιακό φάσμα από τη βρεφική ηλικία μέχρι την εφηβεία. Έχει δημοσιεύσει πάνω από 50 επιστημονικά άρθρα, βιβλία και κεφάλαια βιβλίων.

12

Καλημέρα και από μένα. Θα ήθελα πρώτα από όλα να ευχαριστήσω την Παγκύπρια Σχολή Γονέων για την πρόσκληση και επί ευκαιρία να παρουσιάσω τη δουλειά μου. Να ευχαριστήσω όλους εσάς που είστε όλοι εδώ Σάββατο πρωί μαζί μας και αυτό δείχνει όντως ότι οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί ενδιαφέρονται γι’ αυτά τα θέματα, όπως και όλους τους προσκεκλημένους. Ο τίτλος της ομιλίας μου είναι «Αντικοινωνική συμπεριφορά: Οικογένεια, σχολείο και παιδί». Προτού αρχίσουμε να πούμε για το εργαστήριο μου στο Πανεπιστήμιο Κύπρου που είναι το Εργαστήριο Αναπτυξιακής Ψυχοπαθολογίας. Σκοπός του εργαστηρίου είναι η μελέτη διαφόρων ψυχοπαθολογικών προβλημάτων και ειδικότερα της αντικοινωνικής συμπεριφοράς από τη βρεφική στην εφηβική ηλικία, πώς διάφορα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, προσωπικά χαρακτηριστικά, πώς οι γονικές συμπεριφορές, θεωρητικά προβλήματα, προστατευτικοί παράγοντες συνδέονται με την ανάπτυξη αυτών των συμπεριφορών. Θα ήθελα να ευχαριστήσω και την Ευρωπαϊκή Ένωση, διότι επιχορηγούν τις έρευνες που κάναμε και τα περισσότερα απ’ αυτά που ακούσαμε είναι μέσα από έρευνες που έγιναν στην Κύπρο.


Θα αρχίσουμε από κάτι που είπε ένας γονιός «Χθες βράδυ ο γιος μου θύμωσε τόσο πολύ με τον αδερφό του που όρμησε πάνω του κι άρχισε να τον χτυπά με όλη του τη δύναμη. Δεν έχω ξαναδεί άνθρωπο τόσο οργισμένο στη ζωή μου». Και τώρα η πρώτη ερώτηση που έπρεπε να κάνει ένας ψυχολόγος, οποιοσδήποτε, είναι τι ηλικία έχει το παιδί. Γιατί απλούστατα ένα δίχρονο παιδί δεν είναι ασυνήθιστο να είναι ανυπάκουο, να δείξει τέτοιες συμπεριφορές και να γίνει αντιδραστικός, αλλά ένας δεκάχρονος να επιτεθεί στον αδερφό του με τέτοιο τρόπο δείχνει τη σοβαρή απώλεια αυτοελέγχου. Θα πρέπει να γνωρίζουμε πάρα πολλά για την αναπτυξιακή πορεία αυτών των συμπεριφορών για να κρίνουμε αν μια συμπεριφορά είναι κατάλληλη ή όχι για τη συγκεκριμένη ηλικία ή και πόσο ενδέχεται να εξαλειφτεί. Σίγουρα υπάρχει ένα συνεχές μεταξύ της κοινωνικής και αντικοινωνικής ανάπτυξης και πολύ σωστά γνωρίζουμε και για τους δυο τύπους ανάπτυξης. Κοινωνική ανάπτυξη είναι η διαδικασία με την οποία τα παιδιά εισάγονται στην ευρύτερη κοινωνία. Κοινωνικοποίηση: Μέσα από την κοινωνικοποίηση αποκτούν τα πρότυπα, που ουσιαστικά τα πρότυπα είναι οι γονείς, άτομα γύρω τους, τις αξίες και τις γνώσεις της κοινωνίας τους. Μαθαίνουν για τους κοινωνικούς ρόλους και μαθαίνουν να εκπληρώνουν αυτούς τους ρόλους και πρέπει να γνωρίζουν τα δικαιώματα, όμως έχουν ευθύνες, υποχρεώσεις και καθήκοντα. Λοιπόν, είναι σημαντικό να αναφερθούμε με τις απαρχές της γέννησης που δίνουμε χαρακτηριστικά ιδιοσυγκρασίας, κάποια χαρακτηριστικά προσωπικότητας, ταμπεραμέντο και το περιβάλλον χτίζει με αυτά τα χαρακτηριστικά. Άρα υπάρχουν τεράστιες δομικές αλλαγές από πάρα πολύ μικρή ηλικία, αλλά με την πάροδο του χρόνου τα παιδιά αναπτύσσουν αυτοαντίληψη, όπου είναι ο τρόπος με τον οποίο τα

παιδιά καταλήγουν να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους σε σύγκριση με άλλα άτομα. Και βλέπουν τον εαυτό μας μέσα από τα μάτια των άλλων. Άρα παίρνουμε πληροφορίες από σημαντικά άτομα γύρω μας, τους γονείς και τους εκπαιδευτικούς και άλλους. Τόσο οι ενήλικες όσο και τα παιδιά έχουν ενεργό ρόλο στην κοινωνική ανάπτυξη. Αρχικά πιστεύαμε ότι οι γονείς επηρεάζουν την ανάπτυξη των παιδιών, υπάρχει αυτή η αρνητική σχέση, άρα υπάρχει ένα αρνητικό γονεϊκό στυλ. Ενώ στο μεταξύ και τα παιδιά κυρίως όσα έχουν κάποια χαρακτηριστικά αντικοινωνικής συμπεριφοράς, δύσκολης ιδιοσυγκρασίας, επηρεάζουν κάπως τους γονείς τους. Πρέπει να υπάρχει μια αμφίδρομη σχέση. Είναι πολύ σημαντικό ότι πρέπει να λαμβάνεται υπόψη αυτή η αμφίδρομη σχέση. Πολλές φορές οι γονείς ρωτάνε ενώ είμαι ο ίδιος γονιός και για τα δυο μου παιδιά γιατί το ένα έχει εξελιχθεί με αυτά τα χαρακτηριστικά και το άλλο με κάποια άλλα χαρακτηριστικά. Και ξέρουμε ότι σύμφωνα με τα δικά μας χαρακτηριστικά το κάθε παιδί αντιλαμβάνεται και ερμηνεύει τις πληροφορίες του με διαφορετικό τρόπο και αυτό σίγουρα επηρεάζει την ανάπτυξη μετέπειτα. Υπάρχουν 4 στοιχεία που συνδέονται με την ιδιοσυγκρασία, την προσωπικότητα, πολύ σημαντικά τόσο για την κοινωνική όσο και για την αντικοινωνική συμπεριφορά. Αυτός είναι ο αυτοέλεγχος, η ενσυναίσθηση, ο φόβος και τα χαρακτηριστικά σκληρότητας και σε αυτά τα 4 εστιαζόμαστε κι εμείς στο εργαστήριο. Ξέρουμε ότι ακόμα και μετά τη γέννηση υπάρχουν στοιχεία επιθετικότητας και αντικοινωνικής συμπροφοράς. Θυμωμένες κραυγές, απότομες κινήσεις δηλώνονται ως πρόδρομοι επιθετικής συμπεριφοράς. Το μεταδοτικό κλάμα, όταν για παράδειγμα υπάρχουν 2 παιδιά στο ίδιο δωμάτιο κι αρχίσει να κλαίει το ένα, το ίδιο κάνει και το άλλο. Συνδέονται με την ενσυναίσθηση, συνδέονται με το μοίρασμα συναισθημάτων. Άρα κάποια χαρακτηριστικά παίζουν πολύ ρόλο στην ανάπτυ13


ξη από νηπιακή ηλικία μέχρι πρώιμη παιδική ηλικία όπου αναπτύσσεται ο αυτοέλεγχος. Τα παιδιά μαθαίνουν να ελέγχουν την παρορμητικότητά τους. Όταν σκεφτόμαστε ένα τρίχρονο ή δίχρονο παιδί που μπορεί να κάθεται στον καναπέ του ήσυχο και ξαφνικά να αρχίσει να φωνάζει. Και αυτή η ικανότητα για αναβολή της ικανοποίησης και για αναστολή των παρορμητικών τάσεων είναι πάρα πολύ σημαντική και βοηθά στην αύξηση της κοινωνικής συμπεριφοράς. Η μάθηση του ελέγχου της επιθετικότητας. Πρέπει να μάθουν να ελέγχουν τον θυμό τους όταν οι στόχοι τους ή οι προσωπικές τους επιθυμίες ματαιώνονται, δηλαδή όταν θέλουν κάτι ή ζητούν κάτι πρέπει να μάθουν να ελέγχουν το θυμό τους και να το ζητούν με διαφορετικό τρόπο. Το δεύτερο είναι η ενσυναίσθηση, η δεύτερη μορφή μάθησης, που είναι η ικανότητα να αντιλαμβάνονται την άποψη και τα συναισθήματα του άλλου. Άρα κατανοούν τα συναισθήματα των άλλων, να ερμηνεύουν τα συναισθήματα, αλλά και να συμμετέχουν στη συναισθηματική εμπειρία ενός άλλου π.χ. ερμηνεύουν και ανταποκρίνονται ανάλογα στη θλίψη των άλλων και προσπαθούν να τον κάνουν να νιώσει πολύ καλύτερα. Αυτές οι δυο μορφές μάθησης βοηθούν τα παιδιά να είναι αποδεκτά μέλη της κοινωνικής ομάδας. Η επιθετικότητα είναι η πρώτη μορφή αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Ο ορισμός της επιθετικότητας είναι: όταν μια πράξη κατά την οποία κάποιος πληγώνει από πρόθεση κάποιον άλλο. Αρχίζει όταν τα παιδιά αντιληφθούν ότι μπορούν να είναι η αιτία της στενοχώριας κάποιου άλλου – επίγνωση του δράστη ως παράγοντα. Η επιθετικότητα αρχίζει από τη βρεφική ηλικία (18-24 μήνες). Ωστόσο οι επιθετικές πράξεις αλλάζουν ποιοτικά με την πάροδο του χρόνου με μεγαλύτερη επίγνωση της επίδρασης της συμπεριφοράς τους σε άλλους. Αρχικά πιστεύαμε ότι μεγαλώνοντας σε ένα ειδικό περιβάλλον μαθαίνουμε να είμαστε 14

επιθετικοί, μιμούμαστε συμπεριφορές, αλλά τώρα ξέρουμε ότι ίσως να είναι ένα έμφυτο παρά επίκτητο χαρακτηριστικό. Δεν χρειάζεται να διδαχθεί κανείς πώς να έχει ένα ξέσπασμα θυμού και αυτό το βλέπουμε σε πολύ μικρά παιδιά. Αυτό που πρέπει να μάθει ένα παιδί είναι να ελέγχει αυτές τις επιθετικές παρορμήσεις, να αυτορυθμίζει τη συμπεριφορά του και το πιο σημαντικό είναι η αυξημένη δυνατότητα αυτοδιαχείρισης. Το δεύτερο κομμάτι για το οποίο θέλουμε να μιλήσουμε είναι ο φόβος. Είναι η αντίδραση στην έντονη αρνητική διέγερση . Υπάρχουν τεράστιες ατομικές διαφορές, κάποια παιδιά με ακραίες εκδοχές φόβου και κάποια παιδιά με απουσία φόβου. Να δώσουμε ένα παράδειγμα: Πάμε επίσκεψη σε κάποιο φιλικό σπίτι και κάποια παιδιά μένουν κοντά στη μητέρα τους, δεν φεύγουν μακριά από τους γονείς και κάποια άλλα γυρνούν ελεύθερα στο σπίτι, εξερευνούν και κάνουν ό,τι θέλουν. Τα παιδιά με ακραίες μορφές φόβου είναι φοβισμένα και προσπαθούν να αποφύγουν το στρες που συσχετίζεται με την υψηλή διέγερση και τα παιδιά αυτά στο μέλλον κινδυνεύουν να αναπτύξουν κάποια χαρακτηριστικά κατάθλιψης. Τα παιδιά με απουσία φόβου είναι άφοβα και προσεγγίζουν τα νέα ερεθίσματα χωρίς αναστολές και αυτή η ομάδα παιδιών που μπορεί να μετρηθεί σε πολύ μικρή ηλικία έχουν κίνδυνο για ανάπτυξη αντικοινωνικής συμπεριφοράς, φυσικά σε συνδυασμό με αρνητικό περιβάλλον. Και το γεγονός είναι ότι τα χαρακτηριστικά αυτά είναι σταθερά κατά την πορεία της ανάπτυξης. Τώρα τα παιδιά που έχουν αυτή την ιδιοσυγκρασία έχουν περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν χαρακτηριστικά σκληρότητας και απουσίας συναισθήματος, με αποτέλεσμα τα προβλήματα συμπεριφοράς να είναι πολύ πιο έντονα. Συμπεριλαμβάνουν τα εξής χαρακτηριστικά: απουσία ενοχών και μεταμέλειας όταν εμπλέκονται σε αντικοινωνικές συμπε-


ριφορές, σκληρότητα – απουσία ενσυναίσθησης, αδιαφορία ως προς την επίδοση, επιφανειακή ή ανεπαρκή συναισθηματική έκφραση. Άρα εμπλέκονται σε αρνητικές συμπεριφορές, δεν δείχνουν τύψεις ή ενσυναίσθηση και ενδιαφέρονται ελάχιστα για τα συναισθήματα και τις σκέψεις των άλλων. Μάλιστα η δική μας έρευνα δείχνει ότι υπάρχει η γενετική και βιολογική επίδραση στην ανάπτυξη αυτών των χαρακτηριστικών, η οποία όμως μπορεί να μειωθεί με το σωστό οικογενειακό περιβάλλον. Στην κατανόηση των συναισθημάτων δυσκολεύονται να κατανοήσουν διάφορα συναισθήματα, άρα κάποιοι πιστεύουν ότι βλέπουν το ίδιο πρόσωπο για οποιοδήποτε συναίσθημα και αν υπάρχει είτε είναι θυμός, φόβος, θλίψη. Αυτό που γνωρίζω από έρευνες είναι ότι δεν κατανοούν τη θλίψη και το φόβο των άλλων και αυτό οδηγά στην αύξηση των προβληματικών συμπεριφορών. Άρα αρχίζουμε με μια επιθετική συμπεριφορά μεταξύ δυο παιδιών, συνήθως το ένα παιδί που είναι θύμα αυτής της συμπεριφοράς μπορεί να κλαίει, να δείχνει κάποια αισθήματα θλίψης και το άλλο παιδί να δέχεται κάποια επίπληξη, ίσως κάποια τιμωρία. Τα περισσότερα παιδιά αντιλαμβάνονται το λάθος τους, κατανοούν μέσα από τη μορφή τιμωρίας ότι έκαναν λάθος, νιώθουν τύψεις, νιώθουν ενσυναίσθηση για τα αισθήματα του θύματος τους και σταματούν αυτή τη συμπεριφορά. Όμως τα παιδιά με χαρακτηριστικά σκληρότητας δεν νιώθουν τύψεις, δεν νιώθουν ενσυναίσθηση και συνεπώς εμπλέκονται σε περισσότερες επιθετικές συμπεριφορές με την πάροδο του χρόνου. Φυσικά θα σταματήσει αυτή η κατάσταση αν μάθουν όντως να αναπτύσσουν αυτά τα συναισθήματα στο οικογενειακό τους περιβάλλον. Υπάρχουν διάφορες μορφές επιθετικής συμπεριφοράς. Είναι η σωματική και η λεκτική επιθετικότητα που όλοι γνωρίζετε. Η σχεσιακή (Δια-

προσωπική) Επιθετικότητα που είναι η προσβολή της φιλίας κάποιου άλλου ή ο αποκλεισμός του από μια κοινωνική ομάδα που είναι μια έμμεση μορφή επιθετικής συμπεριφοράς. Υπάρχουν και δυο άλλες μορφές επιθετικότητας που τις ανακαλύψαμε μέσα από έρευνες που έγιναν με ζώα, που είναι η προμελετημένη επιθετικότητα ή εν ψυχρώ επιθετικότητα (proactive or instrumental) και η αντιδραστική επιθετικότητα ή εν θερμώ επιθετικότητα (reactive or impulsive). Η πρώτη είναι προσχεδιασμένη και οργανωμένη – απαιτεί λίγη πρόκληση, χαρακτηριστικά σκληρότητας, ενώ η δεύτερη είναι καθαρά αμυντική επιθετικότητα, που είναι πρόκληση από άλλους. Η πρώτη επιθετική συμπεριφορά για να επιτύχει ένα στόχο με θετικές προσδοκίες είτε κοινωνικά (εδραίωση κυριαρχίας) είτε για υλικά κέρδη του θύτη. Στην αντιδραστική επιθετικότητα τα παιδιά αυτά δεν ελέγχουν τη συμπεριφορά τους, διαβάζουν λανθασμένα τις προθέσεις των άλλων και αντιδρούν έντονα και επιθετικά. Άρα όταν στέκομαι στην καντίνα του σχολείου μου και κάποιο παιδί με σπρώξει κατά λάθος, τότε αυξάνεται ο θυμός και αρχίζω να αντιδρώ επιθετικά προς αυτό το παιδί, χωρίς να κατανοήσω ότι μπορεί να έγινε κατά λάθος. Και οι δυο αυτές μορφές επιθετικότητας συνδέονται με αρνητική συμπεριφορά. Η επιθετικότητα αυξάνεται στην αναπτυξιακή πορεία. Τα νήπια είπαμε ότι μπορεί να έχουν ορισμένες εκρήξεις θυμού ή οργής (θυμωμένα ξεσπάσματα) ως αντίδραση στη ματαίωση και στη θέσπιση ορίων από τους γονείς. Μέχρι την ηλικία των 3 ετών φαίνεται να αυξάνεται η σωματική επιθετικότητα αλλά μετά τα 3 χρόνια ζωής μειώνεται η σωματική και αυξάνεται η λεκτική επιθετική συμπεριφορά και σίγουρα συνδέεται με την αύξηση του λεξιλογίου. Εμφανίζεται πλέον η προμελετημένη επιθετικότητα, η οποία έχει να κάνει με τη νέα αίσθηση εαυτού και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας. Στην ηλικία 4-7 ετών συνεχίζεται 15


η μείωση της σωματικής και η αύξηση της λεκτικής και πολλές φορές στις προσχολικές ηλικίες αρχίζει και η εμπλοκή σε πράξεις διαπροσωπικής επιθετικότητας όπου κάνω κακό σε κάποιον ακόμα και όταν δεν διεκδικούμε το ίδιο πράγμα. Στην προσχολική ηλικία έχουμε αναπτύξει πλέον χαρακτηριστικά περισσότερης διαπραγμάτευσης και ορισμένα εμπλέκονται στην επιθετική συμπεριφορά, αλλά τα περισσότερα ελέγχουν αυτή τη συμπεριφορά τους. Όμως οι λεκτικές προσβολές που είναι πολύ έντονες στο δημοτικό σχολείο ακόμη και μετέπειτα αντικαθιστούν τις σωματικές αντιδράσεις. Το ενδιαφέρον της πορείας αυτών των πράξεων φτάνει στο ψηλότερο σημείο στο δεύτερο χρόνο ζωής και μετά μειώνεται. Το οποίο είναι πολύ ενδιαφέρον και ειδικά μας δείχνει ότι στα 2 χρόνια ζωής έχουμε την πιο αυξημένη μορφή επιθετικής συμπεριφοράς και με την πάροδο του χρόνου μέχρι να φτάσει στην εφηβεία υπάρχει μια μείωση. Τώρα κάποια παιδιά, ακόμα και αν τα περισσότερα παιδιά δείχνουν αυτή τη μείωση, έχουν ένα σταθερό μοτίβο αντικοινωνικής συμπεριφοράς από την προσχολική στην εφηβική ηλικία και μετέπειτα. Για μερικά παιδιά, η έκδηλη επιθετικότητα είναι ένα σταθερό μοτίβο συμπεριφοράς από την προσχολική ως την εφηβική ηλικία, όπου 5% παιδιών αναπτύσσουν χρόνια αντικοινωνική συμπεριφορά. Εμφανίζουν προβλήματα διαγωγής σε πολύ μικρή ηλικία και με το πέρασμα του χρόνου αναπτύσσουν σοβαρότερα προβλήματα και φτάνουν σε εγκληματικές συμπεριφορές. Άρα το πιο σωστό που πρέπει να κάνουμε είναι να βρούμε ποια είναι αυτά τα παιδιά, τι προβλήματα αντιμετωπίζουν και να δουλέψουμε μαζί τους. Έχουν ελάχιστες κοινωνικές σχέσεις - προσελκύονται από άλλα άτομα με παρόμοια χαρακτηριστικά. Σίγουρα παρατηρούμε μια αύξηση στην εγκληματική συμπεριφορά, μετά τα 11 – 12 βλέπουμε αυτές τις συμμετοχές στις αντικοινωνικές συμμετοχές, αλλά χαρακτηρίζεται από ασυνέχεια. Αρχίζει στην εφη16

βεία, αυξάνεται ίσως μέχρι τα 16 με 17 και μετά υπάρχει μια μείωση. Και ο λόγος είναι ότι αυτά τα παιδιά, οι έφηβοι, έχουν ήδη αναπτύξει κάποια αντικοινωνικά χαρακτηριστικά, έχουν μάθει να ελέγχουν τον εαυτό τους οπότε όταν βλέπουν ότι δεν κερδίζουν κάτι με αυτό φαίνεται να υπάρχει μια μείωση στην αντικοινωνική τους συμπεριφορά. Κάποια στοιχεία που έχουμε από έρευνες που κάνουμε είναι ότι υπάρχει αυτή η χρόνια ομάδα. Το πολύ ενδιαφέρον όμως είναι ότι υπάρχουν κάποια παιδιά που έχουν έντονες αντικοινωνικές συμπεριφορές υπάρχει μια μεγάλη μείωση στη συνέχεια και ο λόγος είναι καθαρά το οικογενειακό περιβάλλον, η αλλαγή στο οικογενειακό περιβάλλον βοηθά στη μείωση αυτών των χαρακτηριστικών. Άρα έχουμε κάποια παιδιά που αρχίζουν με τα ίδια χαρακτηριστικά προσωπικότητας στην παιδική ηλικία, αλλά η αλλαγή στο περιβάλλον είναι βασικός παράγοντας στο να βοηθήσει να μειωθούν αυτές οι συμπεριφορές. Άρα τι πρέπει να κάνουμε; Είναι να δουλεύουμε σε μικρές ηλικίες. Όσο πιο γρήγορα δουλέψουμε σε κάποια παιδιά υπάρχουν λιγότερα προβλήματα μετέπειτα. Αντίθετα στην εφηβεία τα δεδομένα που έχουμε στην Κύπρο είναι μια αύξηση της επιθετικής συμπεριφοράς σε κάποιο ποσοστό, η οποία ίσως να μειώνεται μετέπειτα. Διαταραχή της διαγωγής είναι η διαταραχή η οποία συνδέεται με τις περισσότερες αντικοινωνικές συμπεριφορές, το οποίο είναι στο πεδίο των ψυχολόγων. Αυτό είναι ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο συμπεριφοράς όπου τα βασικά δικαιώματα των άλλων ή οι βασικοί κοινωνικοί κανόνες για τη συγκεκριμένη ηλικία παραβιάζονται. Υπάρχουν τέσσερεις κατηγορίες, η επιθετικότητα προς ανθρώπους και ζώα, καταστροφή περιουσίας, απάτες ή κλοπές και σοβαρή παραβίαση κανόνων. Οι ίδιοι δημιουργούν σοβαρές σωματικές και ψυχολογικές ζημιές σε άλλους.Οι ίδιοι διατρέχουν


αυξανόμενο κίνδυνο για υλάκιση (βανδαλισμοί), τραυματισμό, κατάθλιψη κ.τ.λ. Χαρακτηριστικό είναι ότι κάποια παιδιά έχουν χαμηλό αυτοέλεγχο και άλλα παιδιά λανθασμένη επεξεργασία συναισθηματικών πληροφοριών. Ως προς το φύλο τώρα, τα αγόρια είναι πιο πιθανόν να χτυπούν, να σπρώχνουν, να βρίζουν και να απειλούν ότι θα δείρουν άλλα παιδιά. Μετά το 2ο - 3ο έτος μία μείωση σωματικών επιθετικών πράξεων έρχεται στα κορίτσια. Πολλοί πιστεύουν ότι ο λόγος είναι ο τρόπος που μιλούμε στα κορίτσια σχετικά με τα αγόρια. Έτσι αυξάνεται η ευαισθησία στα κορίτσια παρά στα αγόρια, και αυτά τα υψηλά επίπεδα ενσυναίσθησης βοηθούν στη μείωση της επιθετικότητας. Όμως υπάρχουν ποιοτικές διαφορές, διαφορετικές μορφές επιθετικής συμπεριφοράς. Στα κορίτσια ειδικά υπάρχει περισσότερο η σχεσιακή επιθετικότητα. Είμαι σίγουρος ότι όλοι έχετε ακούσει τα εξής: «Δεν θέλουμε να παίξουμε μαζί σου», «Δεν θα είμαι φίλη σου αν παίξεις με τη Μαρία», «Η Μαρία λέει ότι δεν σε αγαπάει πια». Το θέμα είναι ότι μπορεί να πονέσουν εξίσου όσο μια γροθιά ή κλοτσιά. Και έχουμε φτάσει πολλές φορές σε ακραίες συμπεριφορές λόγω των αρνητικών πράξεων. Τώρα ποιοι είναι οι παράγοντες προδιάθεσης για τη διατήρηση αυτής της συμπεριφοράς, πρώτα από όλα είναι η ιδιοσυγκρασία του παιδιού. Ήδη έχουμε προαναφερθεί στο χαμηλό αυτοέλεγχο και ήδη είχα αναφερθεί σε παιδιά άφοβα με χαρακτηριστικά σκληρότητας και απουσίας συναισθήματος. Όμως παίζει κάποιο ρόλο και η ιδιοσυγκρασία των γονέων , αν οι γονείς είναι επικριτικοί ή παρορμητικοί μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά τα παιδιά τους. Οι μέθοδοι διαχείρισης του παιδιού είναι τα δύο άκρα, όπου υπάρχουν γονείς που χρησιμοποιούν σκληρές, πιεστικές γονεϊκές πρακτικές και έχουν παιδιά με αντικοινωνική συμπεριφορά και το άλλο άκρο είναι τα παιδιά

που δέχονται περιορισμένο έλεγχο ή με λίγα όρια έχουν περισσότερα ενδεχόμενα να αναπτύξουν χαμηλό αυτοέλεγχο και περισσότερες αντικοινωνικές συμπεριφορές. Κάποιοι πριν αναφέρθηκαν για οικονομικούς λόγους, όπως η κρίση, οι οποίοι επηρεάζουν την ανάπτυξη των παιδιών και σίγουρα είναι ένας κίνδυνος επίσης, όπως και υγείας των γονιών όπως και άλλοι στρεσογόνοι παράγοντες. Γονεϊκή κατάθλιψη: Ένας παράγοντας ο οποίος συνδέεται με διάφορα είδη ψυχοπαθολογίας και την αντικοινωνική συμπεριφορά και ο λόγος είναι γιατί συνδέεται με την έλλειψη συναισθηματικού δεσίματος. Η απόρριψη από διάφορα πλαίσια είτε οικογένεια, είτε από το σχολείο, είτε από τους συνομήλικους είναι ένας άλλος παράγοντας κινδύνου. Η πρώιμη επιθετικότητα είναι ένας προγνωστικός δείκτης για μεταγενέστερη επιθετικότητα και μάλιστα είναι ένα τόσο σταθερό χαρακτηριστικό όσο ο Δείκτης Νοημοσύνης. Η μίμηση είναι ένας δείκτης αντικοινωνικής συμπεριφοράς ο οποίος είναι έμφυτος και κάποια πειράματα που έγιναν από τον Πανδούρα δείχνουν ένα ενήλικα να αντιδρά με μια κούκλα επιθετικά και το παιδί βλέποντας αυτές τις συμπεριφορές αντιδρά επιθετικά και κάνει ακριβώς το ίδιο. Άρα όντως μιμούμαστε αυτό που είναι στο περιβάλλον μας. Σκεφτείτε πώς τα παιδιά λαμβάνουν τις πληροφορίες από την τηλεόραση, από τα ΜΜΕ, από τις εκδικητικές συμπεριφορές μέσα από τα κινούμενα σχέδια και σίγουρα και αυτός είναι ένας παράγοντας κινδύνου. Τι πρέπει όμως να κάνουμε σαν γονείς; Ποιες είναι οι βασικές δεξιότητες που πρέπει να γνωρίζουμε; Πρώτα απ’ όλα ο ποιοτικός χρόνος με το παιδί. Σίγουρα όλοι μας δουλεύουμε πολλές ώρες, όλοι είμαστε κουρασμένοι όταν επιστρέφουμε στο σπίτι, αλλά ακόμα και δεκαπέντε λεπτά 17


ποιοτικού χρόνου που θα περάσουμε με τα παιδιά μας είναι αρκετός για να αναπτυχθεί σωστά το παιδί. Μέσα από το παιχνίδι, το διάβασμα, τη βόλτα είτε το φαγητό σαν οικογένεια. Πολλές φορές βλέπουμε γονείς να διαβάζουν στα παιδιά τους και να φωνάζουν, όλο αυτό είναι ένα αγχώδες περιβάλλον, που όμως μπορεί σε μορφή παιχνιδιού. Η λεκτική και σωματική προσοχή είναι πολύ σημαντική. Άρα το να λέμε στα παιδιά το σ’ αγαπώ, να το αγκαλιάζουμε και να το φιλάμε είναι πολύ σημαντικό στη συναισθηματική ανάπτυξη. Θετική προσοχή: Πολλές φορές βλέπουμε αρνητική συμπεριφορά, όμως πρέπει να δίνουμε σημασία στη θετική συμπεριφορά. Πρέπει να προσέχουμε και να περιγράφουμε τη θετική συμπεριφορά και να ανταμείβουμε ή να επιβραβεύουμε αυτή τη θετική συμπεριφορά. Η αναγνώριση είναι κάτι που δουλεύει πολύ καλά συνήθως. Όταν ένα παιδί αρχίσει να κλαίει ή θέλει κάτι του το δίνουμε για να σταματήσει να κλαίει. Όμως δεν κερδίζουμε κάτι με αυτό, ηρεμούμε για μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή αλλά τα παιδιά όταν μάθουν ότι μπορούν να πάρουν αυτό που θέλουν με αυτή τη συμπεριφορά θα συνεχίσουν να την κάνουν. Άρα η αγνόηση, δηλαδή το να μη δώσω προσοχή στη συμπεριφορά του παιδιού, βοηθά στη μείωση αυτών των συμπεριφορών μετέπειτα. Και θα δείτε ότι με το να αγνοήσετε τέτοιες συμπεριφορές, θα έρθει αργότερα το παιδί και θα σας πει αν θα αλλάξει εντελώς η συμπεριφορά του προς εσάς. Και τα παιδιά χρειάζονται συγκεκριμένες και απλές οδηγίες για να ξέρουν τι κάνουν. Τι δεν θα πρέπει να κάνουμε τώρα; Προβλήματα στην επικοινωνία: Δεν δίνεις προσοχή στο τι λέει, ζούμε στο δικό μας κόσμο, μονοπωλούμε εμείς τη συζήτηση, να του λέμε συνεχώς τι πρέπει να κάνει από την ώρα που θα μπούμε στο σπίτι, πρέπει να κάνεις μπάνιο, πρέπει να φάμε, πρέπει να κοιμηθείς. Να αποφεύγεις να μιλήσεις εκεί που 18

δεν πρέπει, η επικριτική στάση, ή να επαναφέρεις προβλήματα παρελθόντος να του λες ότι αυτό που έκανε στο παρελθόν είναι κακό. Αρνητική Προσοχή: Δεν προσέχουμε το θετικό, αλλά δίνουμε σημασία στην αρνητική συμπεριφορά περισσότερο. Έτσι οδηγά στην ενίσχυση αυτής της συμπεριφοράς και σε κάποιες συμπεριφορές θέλουν να κερδίσουν την προσοχή μας, άρα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί. Με κάποιες συγκεκριμένες οδηγίες ή με ξεκάθαρες οδηγίες να κάνει κάτι το αρνητικό και να αφήνουμε χωρίς δυσάρεστη συνέπεια μια ανυπακοή .Άρα πρέπει να δίνουμε σημασία πότε κάνει μια συμπεριφορά το παιδί και πώς δουλεύουμε με αυτό. Φυσικά είναι πολύ γενικά αυτά που λέω ίσως όμως είναι κάποιες κατευθυντήριες γραμμές που θα ακολουθήσουμε. Παιδιά με χαρακτηριστικά υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας χρειάζονται όρια. Πολλοί γονείς πιστεύουν ότι δεν χρειάζονται τα όρια, όμως χρειάζονται τα όρια γιατί μέσα από τα όρια μαθαίνουν να ελέγχουν τη συμπεριφορά τους. Άρα πολύ σημαντικά τα όρια και ειδικά για τα παιδιά που έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά παρορμητικότητας, γιατί συνήθως τα βοηθά να αναπτύξουν αυτοέλεγχο. Η Καρέκλα Σκέψης χρησιμοποιείται πολύ συχνά στο νηπιαγωγείο, που το παιδί σκέφτεται για ένα μικρό χρονικό διάστημα το τι αρνητικό έκανε και μέσα από αυτό ηρεμεί τη συμπεριφορά του. Είναι μια μορφή τιμωρίας, που φαίνεται να λειτουργεί πολύ συχνά στην τεχνική αυτορρύθμισης των παιδιών. Παιδιά με χαρακτηριστικά σκληρότητας, που είχαμε αναφέρει προηγουμένως, και με χαμηλή ενσυναίσθηση φαίνεται να μην λειτουργά καθόλου η τιμωρία σ’ αυτά τα παιδιά και ο λόγος είναι ότι έχουν αυτά άφοβα τα χαρακτηριστικά. Πολλές φορές οι γονείς αυξάνουν την τιμωρία χωρίς όμως να επηρεάζεται καθόλου η συμπεριφορά


τους. Όμως δουλεύει πολύ καλά η χρήση προνομίων: Επιβραβεύουμε το παιδί με μικρά προνόμια μετά από θετική συμπεριφορά, για να κερδίσει κάτι μακροπρόθεσμα και αυτό φαίνεται να δουλεύει αρκετά καλά σ’ αυτή την ομάδα παιδιών. Και επίσης πολύ σημαντικό είναι η εκπαίδευση σε αναγνώριση συναισθημάτων σε πάρα πολύ μικρή ηλικία. Να νιώθουν ότι κάποιος είναι θυμωμένος όταν αυτός είναι λυπημένος, πράγμα που μπορεί να μην κατανοούν κάποια παιδιά και αυτό όπως είχα πει μπορεί να γίνει στην προσχολική ηλικία. Επίσης όπως γνωρίζουμε τα παιδιά αυτά όπως και τα παιδιά με αυτισμό δεν βλέπουν τον άλλο μέσα στα μάτια. Τα ίδια καταγράφουν αυτές τις πληροφορίες «πρώτα και απλά κοίτα με στα μάτια», να τους εξηγήσουμε τα συναισθήματα και αυτό βοηθά πάρα πολύ στη θετική ανάπτυξη. ‘Άρα η επιβράβευση, παρά η τιμωρία, είναι πιο σημαντική σ’ αυτά τα παιδιά, αλλά όλα τα παιδιά χρειάζονται αγάπη και τρυφερότητα. Είναι ένας παράγοντας προστασίας που δουλεύει με οποιαδήποτε χαρακτηριστικά και αν έχεις σαν άτομο.

Τώρα στην εφηβεία όλοι έχουμε ψυχολογική θύελλα και στρες, είναι γνωστοί για τη λήψη ρίσκου, την αναζήτηση του καινούριου, την ατίθαση συμπεριφορά τους. Πολλές φορές οι γονείς έχουν ένα παιδί που είναι μια χαρά και δεν έχει προβλήματα, ξαφνικά θέλει να κλείνεται στο σπίτι, στο δωμάτιό του, δεν θέλει να μιλήσει σε κανένα και απελπίζονται αρκετά από αυτές τις συμπεριφορές. Είναι η πιο υγιής ομάδα μα και ταυτόχρονα η πιο ψηλή ομάδα κινδύνου. Αιτίες θανάτου: αυτοκινητιστικά δυστυχήματα, δολοφονίες, αυτοκτονία, κατάχρηση ουσιών. Και μάλιστα μεταξύ 14-19 χρονών είναι πιο πιθανόν να διαπράξουν εγκληματικές συμπεριφορές από οποιαδήποτε άλλη ηλικιακή ομάδα. Αν και ακούγεται απίστευτο, το να παίρνει κανείς ρίσκο σε αυτή την ηλικία, αποτελεί μια φυσιολογική συμπεριφορά . Η λήψη ρίσκου επιτρέπει στους εφήβους να εξερευνήσουν την ενήλικη συμπεριφορά και τα προνόμια, να πετύχουν φυσιολογικά αναπτυξιακά έργα, να μάθουν από τα λάθη τους. Αν στο άλλο άκρο δεν κάνουν τέτοιες συμπεριφορές

19


ίσως να έχουν καταθλιπτικά προβλήματα. Άρα περιμένουμε από τους έφηβους να κάνουν κάποιες συμπεριφορές. Φυσικά η λήψη ρίσκου κουβαλάει αρνητικά αποτελέσματα και πρέπει να είμαστε αρκετά προσεκτικοί. Βλέπουμε την αύξηση αυτών των προβλημάτων και τη μείωση μετά τα 14 με 17 τόσο στα αγόρια όσο και στα κορίτσια. Το ενδιαφέρον είναι ότι υπάρχει μια αύξηση στο ποσοστό των κοριτσιών με αυτές τις συμπεριφορές. Ενώ 10 με 20 χρόνια πριν δεν είχαμε κορίτσια που να εμπλέκονται σε παραβατικές συμπεριφορές, τώρα υπάρχει μια αύξηση αυτής της συμπεριφοράς από τα κορίτσια κάτι το οποίο παρατηρούμε ως κοινωνία. Τώρα γιατί υπάρχει υψηλό επίπεδο αντικοινωνικής συμπεριφοράς στην εφηβεία είναι σίγουρα και οι ορμονικές αλλαγές που παίζουν κάποιο ρόλο. Οι ίδιοι αγνοούν ή υποβαθμίζουν τους κίνδυνους στους οποίους εκτίθενται και σαν έφηβοι αισθάνονται άτρωτοι και ότι δεν μπορεί να τους συμβεί ποτέ κάτι αρνητικό ή κακό. Επίσης η αναζήτηση συγκινήσεων. Ενώ ο καθένας από εμάς μπορεί να νιώθει άνετα με το να κάθεται στον καναπέ του να βλέπει τηλεόραση, οι έφηβοι χρειάζονται κάτι περισσότερο, καινούριες και περίπλοκες αισθήσεις και εμπειρίες και μάλιστα είναι πρόθυμοι να αναλάβουν φυσικούς και κοινωνικούς κινδύνους γι’ αυτό. Άρα κίνδυνος είναι ίσον με ανεξαρτησία άρα ίσον με ωριμότητα. Το τελευταίο στοιχείο είναι ο σχολικός εκφοβισμός, η αντικοινωνική συμπεριφορά που παίρνει προς το σχολείο η οποία είναι συστηματική και επαναλαμβανόμενη σε παρενόχληση ή βιαιοπραγία που εκφράζεται είτε από ένα μαθητή προς κάποιο άλλο, είτε από ομάδες μαθητών προς ένα μαθητή με σκοπό την επιβολή, την καταδυνάστευση και την πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου. Ο σχολικός εκφοβισμός έχει διάφορες μορφές, όπως σωματικός εκφοβισμός, λεκτικός εκφοβισμός, ψυχολογικός εκφοβισμός (συναισθηματική 20

κακοποίηση). Υπάρχουν διάφορες κατηγορίες παιδιών. Θα εστιαστώ μόνο στους θύτες και στα τεχνικά θύματα περισσότερο. Υπάρχουν κάποια παιδιά και με τα δύο στοιχεία, όμως υπάρχουν φυσικά και θεατές. Αρκετές έρευνες δείχνουν στην Κύπρο ότι είναι μεταξύ με 10% και 29% ο ήπιος ως συχνός εκφοβισμός, φαινόμενα που είναι αρκετά βίαια, θέλουν συνήθως κυρίαρχο ρόλο είτε λόγω σωματικής είτε κοινωνικής δύναμης. Μάλιστα έχουν αυτή τη συμπεριφορά πολλές φορές για να ανεβούν στην κοινωνία ιεραρχία. Έτσι με το να εκφοβίζουν άλλα παιδιά μπορεί κάποια να τα βλέπουν ως θετικό και να τα βοηθά να ανελιχτούν κάπως στην κοινωνία. Οι έρευνες έχουν δείξει ότι οι ίδιοι φαίνεται να έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση, αλλά ίσως να έχουν και κάποια μορφή ναρκισσισμού. Δηλαδή αυτό που θέλουν να κάνουν είναι να τους βλέπουν οι άλλοι ως τους καλύτερους, ως τους δυνατούς με τα καλύτερα χαρακτηριστικά, αλλά οι ίδιοι δεν πιστεύουν στον εαυτό τους. Άρα είναι μία ενδιαφέρουσα ομάδα παιδιών. Το πρόβλημα είναι ότι έχουν περισσότερες πιθανότητες να καταδικαστούν μετέπειτα για πολλαπλές εγκληματικές πράξεις. Υπάρχουν αρκετές διαχρονικές έρευνες που δείχνουν ότι όντως τα παιδιά που άρχισαν με ακραίες συμπεριφορές εκφοβισμού, έχουν καταλήξει με τέτοιες συμπεριφορές μετέπειτα σαν ενήλικες. Τα θύματα είναι αγχώδη και ανασφαλή, δείχνουν κατάθλιψη και άγχος και με περισσότερες πιθανότητες να οδηγηθούν σε αυτοκτονία. Έχουμε αρκετά παραδείγματα στο εξωτερικό και κάποια στην Κύπρο, ευάλωτα άτομα, υποχωρητικά, αντιδρούν με κλάμα και απόσυρση. Έχουν χαμηλή αυτοεικόνα και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Είναι μόνα στο σχολείο και έχουν κάποια στοιχεία που μπορούν να διαφοροποιηθούν από τους άλλους όπως θα δούμε σε λίγο. Ανίχνευση θυματοποίησης: δεν υπάρχει ο


απόλυτος τρόπος. Πολλές φορές οι σωματικές βλάβες είναι σπανιότερες ενώ οι συνεχείς «απρόοπτες» ασθένειες και απροθυμία του παιδιού να πάει στο σχολείο είναι μία ένδειξη, σκισμένα βιβλία, τετράδια, ένα παιδί δυστυχισμένο, μόνο, χωρίς διάθεση να παίξει με κανένα. Κάποια χαρακτηριστικά διαφορετικότητας. Τελευταίως είχαμε ακούσει για αρκετές συμπεριφορές από άτομα από διαφορετικές χώρες, φυλές, ο ιδιόμορφος τρόπος ομιλίας, ο τραυλισμός, κάποιες άλλες δυσκολίες ακόμα και κινητικές δυσκολίες κτλ. Ένας ακόμα παράγοντας κινδύνου είναι όταν οι γονείς είναι υπερπροστατευτικοί. Όταν είμαστε συνεχώς υπερπροστατευτικοί και είμαστε συνεχώς μαζί τους, τους οδηγά στο να μην μάθουν ποτέ αυτά τα παιδιά πώς να αντιδρούν σε τέτοιες καταστάσεις και συμπεριφορές. Νομίζω ότι εμείς στην Κύπρο είμαστε πάρα πολύ υπερπροστατευτικοί. Πρέπει να δίνουμε κάποια αυτονομία στα παιδιά μας και να μάθουν από τα λάθη τους. Τώρα το τι πρέπει να κάνουμε, νομίζω πρέπει να εστιαστούμε αρκετά στους παθητικούς θεατές. Ενθάρρυνε το να παιδί να αποτρέπει το σκόπιμο αποκλεισμό κάποιου παιδιού από την παρέα, να μην χαμογελούν ή γελούν όταν ένα παιδί εκφοβίζεται, γιατί αυτό δίνει ώθηση σε περισσότερες επιθετικές συμπεριφορές ως προς το θύτη. Να αναφέρει το περιστατικό σε ενήλικες στο σχολείο και τώρα υπάρχει μια γραμμή της cyta που μπορεί να παίρνει κάποιον αριθμό και να λέει αυτές τις συμπεριφορές. Να δείχνει αποδοκιμασία των πράξεων του παιδιού θύτη και να σταθεί δίπλα στο παιδί στόχο. Αν και αυτό θέλει κοινωνική δύναμη. Τώρα σαν γονείς και δάσκαλοι η εμπλοκή μας μέσα από την εκπαίδευση είναι πολύ σημαντική. Η ανοικτή επικοινωνία, ενθάρρυνση του παιδιού να λέει τα προβλήματα του, επεξηγηματικές συζητήσεις, για τα προβλήματα που έρχονται με την επιθετικότητα, μακροπρόθεσμες αρνητικές

επιπτώσεις, ότι η βία φέρνει περισσότερη βία. Η ηθική ανάπτυξη είναι κάτι το οποίο δεν βλέπω τόσο πολύ τώρα όσο 20 χρόνια πριν. Είναι πολύ σημαντική η ηθική ανάπτυξη στο σπίτι και στο σχολείο. Η καλλιέργεια του σεβασμού στη διαφορετικότητα, καλλιέργεια συμπόνιας, η καλλιέργεια ενσυναίσθησης. Οι ενήλικες εξηγούν με τρόπο που απευθύνεται στην υπερηφάνια των παιδιών, στο ενδιαφέρον τους για τους άλλους και στην επιθυμία τους να είναι μεγάλοι. Τα παιδιά χρειάζονται θετικές επιρροές, υπομονή, κατανόηση και καθοδήγηση από τους γονείς και τους δασκάλους τους .Χρειάζονται υπενθυμίσεις των πιθανών συνεπειών και οδηγίες συμπεριφοράς Όμως και ένα κατάλληλο ποσοστό ανεξαρτησίας, ελευθερίας και υπευθυνότητας το οποίο πολλές φορές ψάχνουμε στην εφηβεία. Σίγουρα είναι πολύ δύσκολο το έργο μας σαν γονείς και δάσκαλοι, όμως πρέπει όλοι να δώσουμε έμφαση. Ας δώσουμε έμφαση στο παράδειγμα των δημοκρατικών γονιών, οι οποίοι καθοδηγούν τα παιδιά τους, αλλά σέβονται τις ιδέες τους. Έχουν δικαιώματα και λαμβάνουν υπόψη την άποψη του παιδιού, αλλά ελέγχουν, υπάρχουν τα όρια, υπάρχει η τιμωρία. Πάντα πρέπει να εξηγούν τους κανόνες/αποφάσεις τους και να συζητούν λογικά. Και επίσης ανταμείβουν και αυτό βοηθά στην κατανόηση και αποδοχή των κοινωνικών κανόνων. Είναι γονείς συναισθηματικά θερμοί, συνεπείς, θέτουν υψηλά κριτήρια και ενθαρρύνουν την ανεξαρτησία. Άρα είναι σημαντικά τόσο τα όρια όσο η αγάπη και η ανεξαρτησία των παιδιών. Και να τελειώσω με αυτό: «Η παρέμβαση - πρόληψη είναι απαραίτητη. Το οικονομικό κόστος για να αντιμετωπιστούν τα αποτελέσματα της παραβατικότητας και του κοινωνικού αποκλεισμού είναι πολύ μεγαλύτερο από το οικονομικό κόστος που αφορά παρεμβάσεις για την πρόληψή τους». 21


«Προάγοντας το θετικό κλίμα και την ψυχική ανθεκτικότητα στο σχολείο και στην οικογένεια» Δρ Χρυσή Χατζηχρήστου Καθηγήτρια Σχολικής Ψυχολογίας, Τμήμα Ψυχολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Βιογραφικό σημείωμα: Η Δρ Χρυσή Χατζηχρήστου είναι Καθηγήτρια Σχολικής Ψυχολογίας στο Τμήμα Ψυχολογίας, στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Διευθύντρια του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σχολικής Ψυχολογίας και Διευθύντρια του Κέντρου Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας. Έκανε τις μεταπτυχιακές της σπουδές στις Η.Π.Α., στο Πανεπιστήμιο Harvard, όπου πήρε το Master και το Δίπλωμα Ανωτάτων Σπουδών στην Εξελικτική Ψυχολογία, και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο Berkeley της Καλιφόρνιας από το οποίο πήρε το Διδακτορικό Δίπλωμα στη Σχολική και Συμβουλευτική Ψυχολογία και εργάστηκε ως επιστημονική συνεργάτιδα. Έχει διατελέσει Postdoctoral Research Fellow και επιστημονική συνεργάτιδα στο Max-Planck Institute for Human Development and Education του Βερολίνου. Έχει εργαστεί σε κέντρα ψυχικής υγείας και σχολεία στις Η.Π.Α. και στην Ελλάδα. Διετέλεσε Γραμματέας του Διοικητικού Συμβουλίου του Διεθνούς Συλλόγου Σχολικής Ψυχολογίας (International School Psychology Association), μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ελληνικής Ψυχολογικής Εταιρείας και Συντονίστρια του Κλάδου Σχολικής Ψυχολογίας της Ελληνι22

κής Ψυχολογικής Εταιρείας. Ήταν Πρόεδρος του 28ου Διεθνούς Συνεδρίου Σχολικής Ψυχολογίας (2005, Αθήνα) που συνδιοργανώθηκε από τον Τομέα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών σε συνεργασία με τον Διεθνή Σύλλογο Σχολικής Ψυχολογίας και του 1ου Θερινού Σχολείου στη Σχολική Ψυχολογία (2010, Σπέτσες). Διετέλεσε μέλος του Συμβουλίου Εκπαιδευτικής Αξιολόγησης-Πιστοποίησης (ΣΕΚΑΠ), Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού της Κυπριακής Δημοκρατίας. Το ερευνητικό και συγγραφικό της έργο συμβάλλει στην οριοθέτηση του κλάδου της Σχολικής Ψυχολογίας στην Ελλάδα, καθώς και στο σχεδιασμό, στην εφαρμογή και την αξιολόγηση προγραμμάτων πρόληψης και παρέμβασης στη σχολική κοινότητα και στη διασύνδεση του Πανεπιστημίου με τα σχολεία και τη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Το έργο της αναφέρεται σε θέματα σχολικής ψυχολογίας, προσαρμογής και στήριξης των παιδιών στην οικογένεια και στο σχολείο, καθώς και σε θέματα συμβουλευτικής εκπαιδευτικών και γονέων, διαλεκτικής ψυχολογικής συμβουλευτικής, και συμβουλευτικής για τη διαχείριση κρίσεων στη σχολική κοινότητα. Είναι μέλος του Διοικητικού Συμβούλιου του International Institute of School Psychology, University of California, Santa Barbara, Πρόε-


δρος της Ομάδας Εργασίας του Τομέα Σχολικής Ψυχολογίας της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας (Division of School Psychology, American Psychological Association) για διαπολιτισμικά θέματα στη Σχολική Ψυχολογία και μέλος των συντακτικών επιτροπών ελληνικών και διεθνών επιστημονικών περιοδικών. Πρόσφατα τιμήθηκε με το International Scholar Award στη Σχολική Ψυχολογία του Διεθνούς Συλλόγου Σχολικής Ψυχολογίας. Εχει επίσης πρόσφατα εκλεγεί μέλος της Committee on International Relations in Psychology της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας (APA) με τριετή θητεία. Καλημέρα και από μένα. Θέλω να ευχαριστήσω θερμά το Διοικητικό Συμβούλιο της Παγκύπριας Σχολής Γονέων και ιδιαίτερα τον Πρόεδρο κ. Νίκο Μουλαζίμη και όλα τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου γι’ αυτή την τιμητική πρόσκληση. Χαίρομαι ιδιαίτερα που είμαι ξανά στην Κύπρο και βλέπω αγαπημένους συναδέλφους και φίλους. Και με αυτή την ευκαιρία που μπορούμε πάλι να μοιραστούμε τις εμπειρίες μας από τα προηγούμενα χρόνια μέσα από τη συνεργασία που είχαμε για πολλά χρόνια με το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο και διάφορους άλλους ρόλους. Και για μια αρχή θα ήθελα μέσα από τη φωνή των παιδιών και των εκπαιδευτικών να δούμε όλοι μαζί ένα ολιγόλεπτο βίντεο όπου επικεντρώνεται όλη η σημερινή μου εισήγηση πάνω σε αυτό, δηλαδή στα θετικά συναισθήματα και στη διαχείριση των δύσκολων συναισθημάτων, πώς γινόμαστε όλοι μας (παιδιά – γονείς – εκπαιδευτικοί) πιο ανθεκτικοί και πώς στοχεύουμε σε αλλαγή και η αλλαγή είναι εφικτή μέσα σε αυτή τη δύσκολη περίοδο που ζούμε. Ήταν μία εισαγωγή από ένα από τα προγράμματα που θα προσπαθήσω να δείξω πολύ συνοπτικά σήμερα. Ομολογώ ότι δυσκολεύτηκα πολύ να επιλέξω κάποιες ενότητες που θα ήθελα να μοιρα-

στώ μαζί σας. Γ’ αυτό επιτρέψτε μου να ακολουθήσω έναν πολύ γρήγορο ρυθμό. Θα επικεντρωθώ σε κάποια σημεία που θεωρώ βασικά και σημαντικά. Θα αρχίσω λίγο με τις βασικές σύγχρονες εννοιολογικές προσεγγίσεις που αποτελούν τη βάση της δουλειάς μας εδώ και πολλά χρόνια. Οικογένεια ως προστατευτικό πλαίσιο: Ήδη έχω καλυφτεί από πολλά που ανέφερε και ο συνάδελφος προηγουμένως. Θα δώσουμε πολύ μεγάλη έμφαση στην κοινωνική και συναισθηματική διάσταση της μάθησης, ψυχική ανθεκτικότητα, ψυχοκοινωνική επάρκεια. Και παρεμβάσεις και δράσεις στα σχολεία. Επίσης θα επικεντρωθώ σε ένα βασικό θέμα που αφορά όλους μας, και την Ελλάδα και την Κύπρο. Πώς στηρίζουμε τα παιδιά στις δύσκολες περιόδους, μεταβατικές περιόδους κρίσεων, ιδιαίτερα τα δυο - τρία τελευταία χρόνια με την οικονομική κρίση. Και θα δείτε συνοπτικά κάποια δείγματα της δουλειάς μας για προγράμματα στήριξης σ’ αυτή την περίοδο τα τελευταία 2 χρόνια σε ελλαδικά σχολεία, αλλά όχι μόνο. Συνδέοντας την Ελλάδα, την Κύπρο και με πολλές άλλες χώρες. Όσον αφορά τη σχολική ψυχολογία, δίνουμε πολύ μεγάλη έμφαση στους σύγχρονους ορισμούς της ψυχικής υγείας των παιδιών. Εδώ θέλω να τονίσω ότι έχουμε ξεφύγει πολύ από τους παλαιούς ορισμούς που έδιναν έμφαση μόνο στην απουσία ψυχοπαθολογίας, αλλά έδιναν και μεγάλη έμφαση στην θετική ανάπτυξη, για να θεωρούνται τα παιδιά ψυχικά υγιή. Είναι σημαντικό, ανάλογα με το νοητικό τους επίπεδο, με το αναπτυξιακό τους δυναμικό, να διατηρούν, όπως είδατε προηγουμένως, ικανοποιητικές διαπροσωπικές σχέσεις, να έχουν μια καλή ψυχολογική ανάπτυξη. Μ’ αρέσει πολύ το τρίτο σημείο, να παίζουν για να μαθαίνουν σύμφωνα με την ηλικία τους. Ειδικά στο ελλαδικό σύστημα και στην Κύπρο δίνουμε πολύ μεγάλη έμφαση στη μάθηση. Και 23


ξεχνούμε πολλές φορές το ρόλο του παιχνιδιού στην ανάπτυξη των παιδιών. Το τέταρτο σημείο είναι η επίγνωση του ηθικά σωστού και μη αποδεκτού, πάλι με την ευρύτερη έννοια της ηθικής, πέρα από συγκεκριμένες θρησκευτικές πεποιθήσεις. Και θέλω λίγο να προσέξουμε το τελευταίο σημείο. Θα δείτε, είναι ο κεντρικός άξονας σε πάρα πολλές θεωρίες. Η ικανότητα των παιδιών και των μεγάλων να προσαρμόζονται στα δύσκολα, στις μεταβατικές καταστάσεις και στις κρίσεις. Η σύγχρονη σχολική ψυχολογία: Έχουμε ξεφύγει από αυτά τα παλιά ψυχοδιαγνωστικά μοντέλα με έμφαση στο μαθητή. Το πρόβλημα παραπέμπεται στις ψυχολογικές υπηρεσίες. Αυτό ήταν ένα μικρό κομμάτι. Από κει και πέρα επειδή δεν υπάρχει σε όλα τα εκπαιδευτικά συστήματα αρκετός αριθμός ειδικών, έχουμε δώσει πολύ μεγάλη έμφαση στην πρόληψη, σε προγράμματα πρόληψης και παρέμβασης και κυρίως μέσα από την εκπαίδευση των εκπαιδευτικών.… Επομένως, η πρόληψη είναι παρέμβαση. Και κυρίως στα προγράμματα πρωτογενούς πρόληψης που αφορούν όλα τα παιδιά στην τάξη, μέσα από την εκπαίδευση και τις δραστηριότητες. Και μέσω προγραμμάτων δευτερογενούς πρόληψης που αφορούν τα παιδιά με συγκεκριμένες δυσκολίες. Το άλλο μεγάλο ζητούμενο είναι πώς παρεμβαίνουμε σε επίπεδο συστήματος, δηλαδή σε επίπεδο σχολικής μονάδας. Και τα τελευταία 5 με 7 χρόνια οι ειδικές μας δράσεις έχουν επικεντρωθεί πολύ στην παρέμβαση εντός συστήματος. Να επισημάνουμε για άλλη μια φορά ότι μιλούμε για παρεμβάσεις με αποδεδειγμένα αποτελέσματα, με βάση τους στόχους μέσα από ειδική έρευνα. Άρα προσπαθούμε να έχουμε πολυσύνθετα μοντέλα αξιολόγησης για όλους τους δείκτες. Όσον αφορά τους τοπικούς δείκτες, τους δείκτες 24

πλαισίου και αναγνωρίζω ότι ναι έχουμε πετύχει κάποια διαφορά, πάντα με τη βοήθεια, την καθοδήγηση και τη στήριξη των εκπαιδευτικών στη μαθησιακή πορεία των παιδιών και κυρίως το πώς νιώθουν τα παιδιά. Επικεντρωνόμαστε πολύ τα τελευταία χρόνια στη διαχείριση κρίσεων σε όλα τα εκπαιδευτικά συστήματα. Θα το δούμε λίγο πιο αναλυτικά στη συνέχεια. Και τελευταία θα ήθελα να αναφέρω επίσης ότι είναι πολύ σημαντικά τα μοντέλα της διαλεκτικής ψυχολογικής συμβουλευτικής με την έννοια του consolidation, που υπονοεί μια διαφορετική αντίληψη και μεθοδολογία, δηλαδή όλοι είμαστε ειδικοί, ο καθένας στο δικό του χώρο, είτε ειδικοί ψυχικής υγείας, είτε εκπαιδευτικοί και οι γονείς που ξέρουν πολύ καλύτερα τα θέματα των παιδιών, άρα συνεργαζόμαστε σε μια μη ιεραρχική σχέση συνεργατική, για να βρούμε κάποιες πιθανές λύσεις για διάφορα θέματα των παιδιών. Πώς πάει όλη αυτή η μετακίνηση, που δίνει πολύ μεγάλη έμφαση μόνο στο άτομο, το παιδί με δυσκολίες της προσωπικότητας ή οποιαδήποτε άλλα θέματα που ήδη αναφέρθηκαν. Στη μεγάλη επίδραση που έχει το πλαίσιο. Και όπως όλοι γνωρίζουμε, ήδη αναφέρθηκε και ο συνάδελφος, όλα τα θέματα και οι δυσκολίες είναι αλληλεπίδραση πολλών ατομικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Επομένως, είναι όλη αυτή η μετακίνηση ότι δεν φταίει μόνο το παιδί που παραπέμπουμε αλλά είμαστε όλοι συνυπεύθυνοι στην τάξη μας, στο σχολείο μας, στην οικογένειά μας για κάποιες συμπεριφορές και δυσκολίες του παιδιού, ειδικά όταν αυτές επιτείνονται. Επομένως είναι μια διαφορετική συστημική οπτική που υπονοεί ότι πρέπει να γνωρίζουμε τις ανάγκες των παιδιών, να τις ερμηνεύουμε με το σωστό τρόπο. Και εμείς πρώτα οι μεγάλοι να αλλάξουμε κάτι στη συμπεριφορά μας όσον αφορά τα διάφορα θέματα. Η θετική ψυχολογία: Δουλεύουμε πολύ και με


έννοιες θετικής ψυχολογίας. Όχι μόνο τα προβλήματα και οι ελλείψεις αλλά και οι δυνατότητες. Γιατί αυτές οι δυνατότητες σε ατομικό επίπεδο και σε επίπεδο πλαισίου, σχολείου και οικογένειας, αποτελούν τους αντισταθμιστικούς παράγοντες για την αλλαγή. Είναι μια σειρά ερευνών που έχει θεωρηθεί ως ελπίδα στη σχολική ψυχολογία. Είναι μια εξαιρετική συνάδελφος, η Σάντι Κριστεντόφ, στην Αμερική, που έχει κάνει έρευνες πάνω από πέντε δεκαετίες τώρα και αυτό που έχει δείξει με διαχρονικές μελέτες, δηλαδή έχει παρακολουθήσει οικογένειες 2, 5, 10, 20, 25 χρόνια, είναι ότι αυτό που έχει σημασία, ο καθοριστικός παράγοντας, για την προσαρμογή των παιδιών και τη μάθηση είναι η λειτουργία της οικογένειας, αυτό που κάνουν οι γονείς με τα παιδιά. Ανεξάρτητα από το ποιες είναι οι οικογένειες σε σχέση με τα δημογραφικά και κοινωνικό-οικονομικά χαρακτηριστικά των παιδιών. Και αυτό είναι ελπιδοφόρο

μήνυμα διότι δεν μπορούμε βέβαια να παρέμβουμε στα κοινωνικό-οικονομικά χαρακτηριστικά των οικογενειών. Είναι πολύ σημαντική όμως η εκπαίδευση, η επιμόρφωση των γονέων, ώστε να αλλάξουν κάποιους τρόπους διαπαιδαγώγησης, για να υπάρξουν θετικότερα αποτελέσματα στην επικοινωνία τους με τα παιδιά. Ο ρόλος σημαντικών άλλων παραγόντων στην ψυχολογία: Θεωρούνται όλοι ενήλικες που έχουν πολύ ουσιαστικές σχέσεις και δεσμούς με τα παιδιά, πέρα από τους δασκάλους και τους γονείς, και μπορεί να είναι γιαγιάδες, παππούδες, τα ξαδέρφια, οι θείες, οι θείοι. Όλοι είμαστε δάσκαλοι, έτσι διδάσκουμε με τον τρόπο που αντιδρούμε, δρούμε, διαχειριζόμαστε τις δυσκολίες μας. Ο τρόπος που λειτουργούμε στις μεγάλες χαρές και επιτυχίες μας. Αλλά το πιο σημαντικό στοιχείο στη σχέση μας με τα παιδιά είναι αυτό που έχουμε ονομάσει συμβουλευτική διάσταση του ρόλου

25


μας. Και τι προϋποθέτει; Να καταλαβαίνουμε τις ανάγκες των παιδιών σε κάθε στάδιο ανάπτυξης, στα δύσκολα και τα μεταβατικά στάδια. Να ερμηνεύουμε με ένα σωστό τρόπο τις αναμενόμενες φυσιολογικές αντιδράσεις τους. Και να προσπαθούμε με έναν κατάλληλο τρόπο να τα στηρίξουμε στα δύσκολα, αλλά και να τα καθοδηγήσουμε και σε όλα τα μικρά αναπτυξιακά επιτεύγματα που έχουν στην πορεία της ζωής τους. Όλη η ψυχολογία γενικότερα και τα θέματα στην εκπαίδευση βασίζονται σ’ αυτό το σχήμα, σ’ αυτή τη ζυγαριά, τι προσπαθούμε όλοι να κάνουμε και μέσα από τα προγράμματα παρέμβασης. Να μειώσουμε τους παράγοντες επικινδυνότητας και αναφέρθηκαν πολλοί ενδογενείς και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Αλλά συγχρόνως ποια είναι η μεγάλη πρόκληση και το στοίχημα; Να ενισχύσουμε τους προστατευτικούς παράγοντες. Και σε επίπεδα ατόμων, παιδιών, ενηλίκων, και σε επίπεδα πλαισίων, οικογενειών και σχολείων. Δεν είναι αρκετή η μείωση μόνο των παραγόντων επικινδυνότητας. Υπάρχουν φοβερά παραδείγματα από διεθνείς έρευνες, διαχρονικές. Δηλαδή δεν είναι αρκετό να έχουμε μόνο προγράμματα antibullying ή για τις εξαρτήσεις. Και αυτό που έχει ιδιαίτερα αποδειχτεί, ιδιαίτερα στην Αμερική, μετά από 10 - 15 χρόνια έχουν αναθεωρήσει όλη τη δομή των προγραμμάτων, ότι αλλάζουν μόνο οι γνώσεις των παιδιών για ορισμένα θέματα, δεν αλλάζει η συμπεριφορά τους. Άρα ποιο είναι το ζητούμενο; Η ταυτόχρονη ενίσχυση των προστατευτικών παραγόντων, των κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων. Αναφέρθηκαν προηγουμένως από το συνάδελφο τον κύριο Φάντη οι παράγοντες επικινδυνότητας, οι ενδογενείς και οι περιβαλλοντικοί, οπότε μπορώ να σας συνεχίσω με τους προστατευτικούς παράγοντες. Η οικογένεια λοιπόν ως προστατευτικό πλαίσιο. Τα χαρακτηριστικά της 26

λειτουργικής οικογένειας, τα δύο βασικά χαρακτηριστικά είναι η συνοχή και η προσαρμοστικότητα. Και αν σκεφτείτε, είναι κοινά όλα τα θέματα, οι βασικοί άξονες επικοινωνίας, η ενσυναίσθηση, η διαχείριση των δύσκολων συναισθημάτων και στην οικογένεια και στο σχολείο και στις ομάδες εργασίας, σε όλες τις σχέσεις που έχουμε. Και όλα αυτά τα όρια ατομικότητας, η συναισθηματική εγγύτητα αλλά να έχουν τα παιδιά και το δικό τους χώρο, να μεγαλώνουν μέσα από τη δική μας στήριξη. Και όπως βλέπετε πάλι, πολύ σημαντικό είναι η ευελιξία της κάθε οικογένειας όπως του κάθε σχολείου και της κάθε ομάδας να προσαρμόζεται στα δύσκολα και στις αλλαγές. Είναι ένα μεγάλο ζητούμενο όλη αυτή την περίοδο, τη δύσκολη περίοδο που ζούμε. Στο πλαίσιο μίας διεθνούς έρευνας της προαγωγής της ψυχικής υγείας και ευεξίας για τα παιδιά, με τη συμμετοχή 12 χωρών, με ποιοτική μεθοδολογία, δείτε λίγο πώς περιγράφουν τα παιδιά έναν καλό γονιό. Αυτό είναι ένα πανελλαδικό δείγμα. Τα παιδιά μας λένε ό,τι λένε όλες οι θεωρίες και οι χρόνιες έρευνες που κάνουμε. Δηλαδή, σε τι δίνει σημασία; Στη σχέση. Ο καλός γονιός να μην χρησιμοποιεί βία, να συμπαραστέκεται, να νοιάζεται, να προσπαθεί να μάθει τι προβληματίζει τα παιδιά. Στη συναισθηματική στήριξη: ενθαρρύνει, συζητάει, λέει θετικά λόγια για τα παιδιά. Η εκπαίδευση: με τη βοήθεια στα μαθήματα. Δείτε επίσης πόσο σημαντικά είναι και τα όρια, που ναι, ακόμη και μικρά παιδιά το αναγνωρίζουν ότι υπάρχουν ανάγκες για όρια. Έτσι δεν κάνεις όλες τις χάρες των παιδιών, δεν τα κακομαθαίνεις. Και ο ποιοτικός χρόνος. Έτσι, να κάνουμε δραστηριότητες μαζί με τα παιδιά. Αντίστοιχα είναι και τα σχόλια των παιδιών του γυμνασίου. Συναισθηματική στήριξη: συμπαραστέκεται σαν φίλος, μπαίνει στη θέση του. Βλέπετε, στις σχέσεις της οικογένειας να προσπαθούν να μην μαλώνουν οι δυο γονείς.


Να μην απαξιώνουν τις γνώσεις, τις γνώμες των παιδιών. Προετοιμάζουν τα παιδιά για να βγουν στον κόσμο, να τους παρέχουν προστασία. Και πάλι βλέπετε τα όρια και την πειθαρχία. Να βάζεις όρια, αλλά όχι να τα απαγορεύεις όλα! Επομένως, να μην υπάρχουν τόσες εντάσεις. Έχουν αναφερθεί οι τύποι γονικής διαπαιδαγώγησης. Είναι οι τρείς βασικοί τύποι γονέων. Με επίκεντρο τώρα τη διαχείριση των συναισθημάτων: Που αποστασιοποιούνται και παραβλέπουν τη συναισθηματική κατάσταση, οι «επικριτικοί-αποδοκιμαστικοί» γονείς, οι «επιτρεπτικοί-παραχωρητικοί» γονείς (όπου το θέμα είναι που δεν οριοθετούν και έχουν δυσκολία στην καθοδήγηση των παιδιών) και οι «συναισθηματικοί μέντορες». Όσον αφορά τους «συναισθηματικούς μέντορες» θέλω να τονίσω, ακόμη μια φορά, ότι αυτοί οι τύποι γονέων τις περισσότερες φορές μπορούν και διαχειρίζονται τα συναισθήματα των παιδιών και αντέχουν στα δύσκολα γιατί και οι ίδιοι μπορούν να διαχειριστούν τα δύσκολα συναισθήματά τους. Και το πολύ βασικό είναι ότι θέτουν όρια και καθοδηγούν τα παιδιά στο να βρίσκουν λύσεις στα καθημερινά μικροπροβλήματα που αντιμετωπίζουν ή και στα μεγαλύτερα προβλήματα. Και αντίστοιχα βέβαια είναι τα στάδια τις συναισθηματικής αγωγής. Γιατί χρειάζονται τώρα όλα αυτά τα προγράμματα και η έμφαση στην πρόληψη. Μέσα από τα λόγια των παιδιών εδώ έχουμε κάποιες απαντήσεις. Είχαμε κάποια ερωτηματολόγια αξιολόγησης ψυχοκοινωνικής προσαρμογής με μια κλίμακα. Και η οδηγία αυτή ήταν: Προσπάθησε να περιγράψεις τον εαυτό σου, πώς πραγματικά πιστεύεις ότι είσαι, και όχι πώς σε περιγράφουν οι άλλοι ή όπως θα ήθελες να είσαι. Αναφερόταν στην κλίμακα. Αλλά παρόλα αυτά τα παιδιά είχαν μια μοναδική ευκαιρία (ήταν πανελλαδικό δείγμα, σταθμισμένο τεστ ψυχοκοινωνικής προσαρμογής)

να γράψουν για το τι νιώθουν. Και λένε λοιπόν:1. Φοβάμαι συχνά. Μερικές φορές δεν λέω πράγματα και αυτό πιστεύω πως δεν είναι καλό. Εγώ είμαι ανοιχτός άνθρωπος. Τα λέω όλα έξω από τα δόντια. Έχω καλή καρδιά. Κουράζω τη μαμά και τον μπαμπά. Είμαι έξυπνος αλλά τεμπέλης. Είμαι ευαίσθητος. Απ’ έξω όμως κάνω τον σκληρό. Αυτά έχω να σας πω. 2. Είμαι καλό κορίτσι. Καλόκαρδη και φιλόδοξη. Μπορεί να μην είμαι καλή μαθήτρια, όμως προσπαθώ. Όχι και τόσο. Προσπαθώ λίγο. Είμαι καλή με τους άλλους. Αυτοί δεν είναι καλή μαζί μου. Μόνο αν μου ζητούν κάτι με κοροϊδεύουν. Εγώ δεν ασχολούμαι. Ασχολούμαι με μένα. Γιατί ξέρω μόνο εγώ πως είμαι και προσπαθώ να το δείξω όμως δεν το βλέπουν. 3. Νιώθω ότι είμαι άσχημη, χαζή και άχρηστη, γιατί όλοι έτσι με συμπεριφέρονται. Ήταν πανελλαδικό δείγμα. Μάλλον το συγκεκριμένο κοριτσάκι είναι από τη Βόρεια Ελλάδα όπου έχουμε πολύ το «με» … Θα το λέγαμε συγκλονιστικό, έτσι, σε μια φράση. Σημαντικές διαχρονικές έρευνες έχουν επίσης δείξει ότι οκτώ από τους ένδεκα παράγοντες που είναι σημαντικοί για την μάθηση των παιδιών, αναφέρονται σε κοινωνικούς και συναισθηματικούς παράγοντες. Δηλαδή στον τρόπο διαχείρισης της τάξης, στις σχέσεις των μελών της σχολικής κοινότητας, μαθητών – εκπαιδευτικών, σχέσεις συνομηλίκων, το σχολικό κλίμα της τάξης, είναι όλες αυτές οι έννοιες που αναφέρουμε. Λιγότερη επίδραση βρέθηκε ότι έχουν τα αναλυτικά προγράμματα, η διδακτική προσέγγιση και τα δημογραφικά χαρακτηριστικά των μαθητών και των εκπαιδευτικών. Εδώ και πολλά χρόνια δουλεύουμε με το μοντέλο ευεξίας σε επίπεδο σχολικής κοινότητας με έμφαση, όπως είπα, στη θετική ψυχολογία, στη συστημική θεώρηση, με τις έννοιες της ψυχικής ανθεκτικότητας, των αποτελεσματικών σχολείων εδώ και 15 χρόνια, και κοινωνική συναισθηματική 27


αγωγή. Έδειξα προηγουμένως στη ζυγαριά, στο σχήμα, τη σημασία των προστατευτικών παραγόντων σε επίπεδο ατόμου και σε επίπεδο πλαισίου που είναι η οικογένεια και το σχολείο. Και βλέπουμε είναι όλοι οι συγκεκριμένοι δείκτες-τομείς που γνωρίζουμε και αφορούν τη συναισθηματική επάρκεια και για τα παιδιά και για τους ενήλικες να έχουν τις κοινωνικές δεξιότητες, τις συναισθηματικές δεξιότητες. Ικανότητα για μάθηση, εσωτερικά κίνητρα ελέγχου, αυτοεκτίμηση, με την έννοια ότι όλοι μας να νιώθουμε, και τα παιδιά και εμείς, καλά για τις δυνατότητες και τις αδυναμίες μας. Και βλέπετε πάλι σημαντικό στοιχείο είναι η ευελιξία και η προσαρμοστικότητα και η αίσθηση του χιούμορ. Όπως ξέρουμε πολύ καλά, απαλύνει και ανακουφίζει ιδιαίτερα στις δύσκολες καταστάσεις. Αντίστοιχοι είναι και οι περιβαλλοντικοί, προστατευτικοί παράγοντες. Είναι θέματα γνωστά για όλους μας. Τα ξέρουμε λίγο πολύ, το πώς το κάνουμε πράξη είναι το πολύ δύσκολο για όλους μας. Και αφορά το περιβάλλον, το πλαίσιο. Είναι τα ίδια περίπου και για τις οικογένειες και για τα σχολεία, οι σχέσεις και οι χειρισμοί μεταξύ μας, οι προσδοκίες, οι στόχοι. Θα δείτε λίγο, και είδατε και στο βίντεο προηγουμένως ότι όλα τα δικά μας προγράμματα τα τελευταία δυο χρόνια επικεντρώνονται πολύ στις αξίες. Επαναπροσδιορισμός των αξιών, οι αξίες της τάξης μας, της ομάδας μας, του σχολείου μας, στις οικογένειές μας. Τα όρια, οι προσδοκίες. Και πώς στηρίζουμε σ’ αυτά τα δύσκολα μέσα όμως από την ομαδική δουλειά και την κατανόηση των αναγκών μας. Η κεντρική έννοια είναι και η ψυχική ανθεκτικότητα, ο όρος είναι resilience στα αγγλικά, που δείχνει την ικανότητα όλων μας να τα βγάλουμε πέρα στις δυσκολίες της ζωής. Οι παλαιότερες έρευνες έλεγαν ότι τα παιδιά έχουν μειωμένη ψυχική ανθεκτικότητα. Οι νεότερες έρευνες έχουν δείξει 28

ότι όλα τα παιδιά είναι ψυχικά ανθεκτικά, διαφοροποιούνται όμως ως προς το βαθμό. Και όσοι έχουν δύο παιδιά στην οικογένειά τους ξέρουν πολύ καλά ότι κάποια παιδιά είναι πιο ευάλωτα από άλλα και χρειάζονται περισσότερη στήριξη. Ο όρος είναι αυτή οι προστατευτικοί παράγοντες, οι ατομικοί αλλά και οι περιβαλλοντικοί, που μας στηρίζουν στα δύσκολα. Τι χρειαζόμαστε λοιπόν, μέσα από αυτές τις δεξιότητες, για να έχουμε μεγαλύτερη ψυχική ευελιξία. Μ’ αρέσουν πολύ οι εικόνες που είναι σαν τα καλάμια που στα δύσκολα μπορούμε και γέρνουμε λίγο, αλλά δεν χάνουμε την ευελιξία μας και επανερχόμαστε, ισορροπούμε μέσα σε δύσκολες περιόδους. Ήδη υπάρχουν και δουλεύουμε πολύ αυτές τις έννοιες για τα σχολεία, για ψυχικά ανθεκτικές τάξεις και σχολεία, με τη στήριξη και την ανάπτυξη όλων των δεξιοτήτων, που είναι πάρα πολύ σημαντικές, τις σχέσεις των μελών και τη συνεργασία σχολείου – οικογένειας. Και έχουμε προχωρήσει πλέον σε σύγχρονα μοντέλα… Σε πιο συνεργατικά μοντέλα μεταξύ σχολείου – οικογένειας για πολύ συγκεκριμένες δράσεις πέρα από τις εκδηλώσεις που συνήθως οργανώνονται στα σχολεία. Εδώ και πολλά χρόνια στο Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών προσπαθούμε να συνδέσουμε τη θεωρία, την έρευνα με την πράξη, με πολλά προγράμματα παρέμβασης στο πλαίσιο ελληνικών προγραμμάτων, κοινοτικών και διεθνών. Επικεντρωνόμαστε πολύ στα προγράμματα κοινωνικής και συναισθηματικής αγωγής, στην Ελλάδα και στην Κύπρο, και έχουμε επικεντρωθεί όπως ήδη σας ανέφερα, τα τελευταία χρόνια, πολύ στη διαχείριση κρίσεων με διαφορετικές αφορμές που ήτανε η γρίπη, οι φυσικές καταστροφές, τα ατυχήματα που είχαμε και τελευταία στην οικονομική κρίση.


Αυτό είναι ένα πρόγραμμα που είχαμε κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων, «Το ολυμπιακό πνεύμα μέσα από τη φωνή των παιδιών» που συμμετείχαν 21 χώρες, τα θετικά μηνύματα με ζωγραφιές, ποιήματα, κείμενα των παιδιών. Να δούμε λίγο αναπτυξιακά, πάλι πολύ γρήγορα, τα θέματα των παιδιών: «Κυρία, με χτύπησε ένα εκτάκι», «Το πρόβλημα που έχω είναι ότι δεν έχω φίλη και κλαίω», «Αυτό που ήθελα να συζητήσω είναι ότι πιστεύω ότι είμαι χοντρός και πολλά παιδιά με λένε ότι είμαι χοντρός και νιώθω ότι δεν είμαι φιλόξενος εδώ και αυτό με ενοχλεί», «Με περνάνε για κορόιδο, με αποφεύγουν, φοβάμαι τα αρνητικά σχόλια για την εξωτερική μου εμφάνιση, σπυράκια, ακμή», «Για το πώς θα τα πηγαίνω καλύτερα στα μαθήματα, να αντιμετωπίζω την εχθρική συμπεριφορά με τους συμμαθητές μου». Έχουμε δουλέψει πολύ και σε γειτονιές με παιδιά Ρομά, βλέπε τα ίδια, με αντίστοιχες ανάγκες: «Στο σχολείο μου αισθάνομαι θυμό όταν δεν βρίσκω το δίκαιο ή όταν δεν μου συμπεριφέρεται κάποιος καλά και γι’ αυτό το λόγο αισθάνομαι άσχημα. Στο σχολείο μου αισθάνομαι καλύτερα όταν κάποιος μου συμπεριφέρεται καλά, με ευγένεια και μου μιλά με ωραίο τρόπο ή με βοηθάει στο σχολείο». Είναι εφηβάκια, κορίτσια Ρομά. «Όταν γελάω με τις φίλες μου, όταν ένας δάσκαλός μας κάνει να γελάμε. Και που μας αγαπάει ο κύριος Μποζίνης, είναι ο γυμνασιάρχης μας, μας καταλαβαίνει. Και όταν μας κάνει να γελάμε ο κύριος Παπάζογλου». Για όλους αυτούς τους λόγους χρειαζόμαστε τη στήριξη. Να τονίσω ότι είναι οι λεγόμενες πλέον δεξιότητες ζωής, που και τα παιδιά και οι μεγάλοι τις χρειαζόμαστε. Η διαχείριση συναισθημάτων, η έκφραση κατανόησης, η αυτογνωσία και η λήψη αποφάσεων. Υπάρχουν ενδεικτικές έρευνες που δείχνουν ότι ναι, όλες αυτές οι παρεμβάσεις μειώνουν πολλά προβλήματα των παιδιών, διαπροσωπικής ή/και ενδο-προσωπικής συμπεριφο-

ράς, αλλά συγχρόνως ενισχύουν πολλούς τομείς της θετικής ανάπτυξής τους. Εδώ και δεκαπέντε περίπου χρόνια εφαρμόζουμε τα προγράμματα κοινωνικής και συναισθηματικής αγωγής περίπου το έχουμε υπολογίσει ότι είναι πάνω από 900 συνάδελφοι, σε διαφορετικά πλαίσια, πάνω από 15 χιλιάδες παιδιά, με σύνθετα μοντέλα αξιολόγησης, με εκπαιδευτικό υλικό και αντίστοιχες δημοσιεύσεις. Οι ενότητες που συνήθως διαπραγματευόμαστε είναι όλες αυτές οι ενότητες που συνδέονται με τους προστατευτικούς παράγοντες. Να τονίσω ότι όλα αυτά τα προγράμματα πέρα από το θεωρητικό μέρος έχουν παράλληλα βιωματικά εργαστήρια για τους εκπαιδευτικούς και διαπραγματεύονται πρώτα τα δικά μας θέματα, τη διαχείριση των συναισθημάτων, το πώς επικοινωνούμε στα δικά μας πλαίσια, το πώς αντιμετωπίζουμε το άγχος μας, πώς λύνουμε τις συγκρούσεις μας και συγχρόνως μετά εφαρμόζονται δραστηριότητες με τα παιδιά στην τάξη τους και παρέχεται και η εποπτεία. Άρα είναι πάρα πολύ σημαντικά αυτά τα μοντέλα. Συγχρόνως έχουμε οι ίδιοι ως δάσκαλοι στην εκπαίδευση και αντίστοιχες δραστηριότητες με τα παιδιά και βλέπουμε ότι έχουμε διευρύνει τις ενότητες για ένταξη των παιδιών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, τη διαφορετικότητα στην οικογένεια, δεξιότητες μελέτης και αντίστοιχα υπάρχουν τετράδια για τα παιδιά. Οι συγκεκριμένες δραστηριότητες είναι ο σκοπός, διαδικασία, άξονες συζήτησης, είναι πολύ δομημένες, άρα γνωρίζουν οι εκπαιδευτικοί πώς θα διαπραγματευτούν αυτά τα θέματα. Επειδή ο χρόνος τρέχει, επιτρέψτε μου να τα δείξω λίγο γρήγορα. Αυτά που ήθελα να πω είναι ότι είχαμε εξαιρετικές συνεργασίες με τα σχολεία της Κύπρου στο πρόγραμμα που είχαμε εφαρμόσει. Βλέπετε κάποια δείγματα από ένα σχολείο. Βλέπετε την έκφραση των παιδιών για διάφορα θέματα. Το 29


«θυμώνω όταν», είναι πάρα πολύ σημαντικό, επομένως, να το εκφράσουμε, να το γνωρίσουμε ότι δεν υπάρχουν καλά ή αρνητικά συναισθήματα με την έννοια ότι δεν είναι αποδεκτά. Όλα τα συναισθήματα είναι αποδεκτά. Από κει και πέρα η δική μας προσπάθεια είναι πώς διαχειριζόμαστε αυτές τις δυσκολίες. Επομένως, δουλεύουμε όλα αυτά τα θέματα μέσα από τις δραστηριότητες, αλλά αυτό, κυρίως, που προσπαθούμε είναι το να στηρίξουμε τα παιδιά στην καθημερινότητά τους. Οι αξιολογήσεις αφορούν πάρα πολλά επίπεδα, πριν, μετά την εφαρμογή του προγράμματος, έχουμε και ομάδες ελέγχου με πολύ θετικά συμπεράσματα, έτσι, για τα κοινά και διαφορετικά οφέλη που έχουν ομάδες μαθητών, ειδικά τα παιδιά με δυσκολίες και χαμηλή αποδοχή από τους συνομήλικούς τους, όπως και παιδιά που ανήκουν σε διαφορετικές πολιτισμικές ομάδες. Και τα δέκα χρόνια εφαρμογής του προγράμματος στην Κύπρο με τους συναδέλφους, έχει τυπωθεί και το βιβλίο που έχετε δει, έχει φέρει εξαιρετικά θετικά αποτελέσματα. Στο ελλαδικό τώρα σύστημα τα τελευταία δύο χρόνια έχουμε κάνει μια ομάδα εμπειρογνωμόνων και το εθνικό πλέον αναλυτικό πρόγραμμα, όσον αφορά τη σχολική και κοινωνική ζωή, που εφαρμόζεται. Ειδικά φέτος έχει αρχίσει στα γυμνάσια όπου έχουνε δώσει ώρες με αντίστοιχες ενότητες, τέσσερεις τον αριθμό. Να αναφερθώ σε ένα θέμα που αφορά την κρίση. Από άποψη, κυρίως, συμβουλευτικής. Έχουμε κάνει εξειδικευμένα σεμινάρια, να τονίσω ότι χρειαζόμαστε όλοι τη διά βίου επιμόρφωση και εκπαίδευση, όσον αφορά κυρίως τη διαχείριση των δύσκολων καταστάσεων. Όλοι ξέρουμε, ως μεταβατικό γεγονός, η κρίση θεωρείται ένα γεγονός που μας αποδιοργανώνει, και ποιο είναι το χαρακτηριστικό πλέον, ότι δεν μπορούμε με τους συνήθεις μηχανισμούς άμυνας που είχαμε να τα 30

βγάλουμε πέρα, να το διαχειριστούμε. Όλοι ξέρουμε και έχουμε ακούσει αυτές τις περίφημες θεωρίες ότι μέσα από τα δύσκολα και τις κρίσεις υπάρχουν αρνητικά αλλά και θετικά αποτελέσματα και κυρίως μέσα από το μεγάλωμα του εαυτού μας, ανάπτυξή μας μέσα από τα δύσκολα. Να τονίσω ότι όλα τα συμπτώματα αποτελούν φυσιολογικές αντιδράσεις των παιδιών σε μια μη φυσιολογική κατάσταση και επίσης στην υποκειμενική μη αντίληψης ενός γεγονότος ως δύσκολου ή ως κρίση. Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι τα παιδιά μπορεί να τα απασχολούν κάποια μικρά θέματα που εμείς προσπαθώντας να τα στηρίξουμε να λέμε «Μην στεναχωριέσαι, δεν πειράζει!», αλλά για τα ίδια τα παιδιά η πραγματικότητα το ότι αποκάλυψε η κολλητή μου το μυστικό μου στην τάξη, τώρα αποτελεί μια πολύ μεγάλη κρίση για το κοριτσάκι. Έτσι, πώς το διαχειρίζεται; Και όλα τα άλλα θέματα, που εμείς πάντα πρέπει να τα έχουμε στο πίσω μέρος του μυαλού μας ότι είναι διαφορετικά τα θέματα τα βασικά που θεωρούν τα παιδιά ως δύσκολα και ως κρίσεις. Πολλές φορές σε σχέση με τη δική μας αντίληψη ενός γεγονότος ως δύσκολου ή ως κρίσης. Οι συνήθεις θεωρίες για τις κρίσεις και όλη η εκπαίδευση και των ειδικών και των εκπαιδευτικών είχαν επικεντρωθεί μέχρι τώρα στη σοβαρή ασθένεια, στους θανάτους, στα μεγάλα ατυχήματα, και πώς στηρίζεις το σχολείο σ’ αυτά τα δύσκολα, στη γρίπη, και τώρα τελευταία έχει προστεθεί ειδικά στις χώρες της Νότιας Ευρώπης η οικονομική κρίση. Γνωρίζουμε πολύ καλά όλοι μας ότι συνδέεται με πολλά θέματα σωματικής και ψυχολογικής υγείας για τους μεγάλους, με τη χρήση ουσιών, με την αύξηση των ποσοστών αυτοκτονιών. Αυτό που βλέπουμε διεθνώς και βλέπουμε πολύ στην καθημερινότητά μας, τουλάχιστον στην Ελλάδα, την αύξηση της επιθετικότητας μεταξύ μας, στις σχέσεις μας, έτσι, αυτό είναι ένα αναμενόμενο, μέσα στα


αναμενόμενα φυσιολογικά, θέλει όμως προσοχή. Και βλέπουμε σε όλες τις σχετικές έρευνες ότι υπάρχει αύξηση της επιθετικότητας και προς τα παιδιά. Το τελευταία σημείο είναι λίγο πιο παρήγορο ότι οι κοινωνικοί παράγοντες όπως το χαμηλό εισόδημα και η φτώχια φαίνεται ότι δεν σχετίζονται σημαντικά με την κατάθλιψη στους εφήβους κατά τη διάρκεια των οικονομικών κρίσεων. Γιατί είναι δύσκολες οι κρίσεις και οι μεταβατικές καταστάσεις για τα παιδιά; Γιατί χάνουνε όπως και εμείς τη σταθερότητα, τον έλεγχο του περιβάλλοντος και κυρίως βλέπουμε, ίσως είναι από τις ελάχιστες φορές, που θεωρούν τους γονείς τους αδύναμους πλέον να το αντιμετωπίσουν. Και αυτό ειδικά για τα μικρότερα παιδιά είναι αρκετά τρομακτικό, άρα τα αναμενόμενα φυσιολογικά συμπτώματα που βιώνουνε στην Ελλάδα λόγω της οικονομικής κρίσεως παρατείνονται ειδικά φέτος που βαθαίνει η κρίση με τις περισσότερες απολύσεις που έχουμε, παλινδρομούν και περιμένουμε ότι τα παιδιά παλινδρομούν σε μορφές συμπεριφοράς προηγούμενων σταδίων. Τα πιο μικρά αρχίζουν και πιπιλίζουν τα δάχτυλά τους, νυχτερινή ενούρηση, μερικά τικ, τραυλισμό. Τα σωματικά συμπτώματα είναι τα συνήθη για όλους μας και για τα παιδιά, πόνος στο στομάχι, διαταραχές στον ύπνο, στη διατροφή ή στις συναισθηματικές αντιδράσεις, εριστικότητα, χάνουν το έμφυτο ενδιαφέρον τους για θέματα που τους αφορούσαν πολύ, ξεσπάσματα ή κλείνονται στον εαυτό τους και, κυρίως, τώρα σ’ αυτή την περίοδο είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσουμε ποια παιδιά πραγματικά διατρέχουν τον κίνδυνο, γιατί δεν φαίνεται, ειδικά τα παιδιά που έχουνε μεγαλύτερη εσωστρέφεια όσον αφορά τις αντιδράσεις τους. Ποια είναι τα πιο ευάλωτα παιδιά που πρέπει να έχουμε το νου μας, και στις οικογένειες και

στα σχολεία; Τα παιδιά που έχουνε, που βιώνουνε πολλαπλές απώλειες, ή προηγούμενα τραύματα ή απώλειες στην οικογένεια. Υπάρχει ψυχοπαθολογία γονέων ή άλλων ενηλίκων στην οικογένεια, δεν έχουνε τις δικές τους ψυχικές αντοχές και ανθεκτικότητα και ανησυχούν για την ασφάλεια ή την ψυχική υγεία ενός μέλους της οικογένειας. Το ’χουμε δει τελευταία πάρα πολύ στην Ελλάδα, όταν οι γονείς χάνουν την δουλειά και αρχίζουνε τα συμπτώματα με τις εξαρτήσεις και την κατάθλιψη. Έχουμε πλέον πολύ μεγάλο ποσοστό καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Πότε ανησυχούμε; Όταν τα συμπτώματα των παιδιών διαρκούν για πολύ καιρό και δεν μειώνεται η ένταση και η συχνότητα και αρχίζουν να έχουν προβλήματα στη λειτουργικότητά τους, στην καθημερινότητά τους, τόσο στο σχολείο όσο και στην οικογένεια. Να τονίσω ότι αυτό που βλέπουμε, ιδιαίτερα τον τελευταίο καιρό, είναι ότι τα παιδιά έχουνε σοβαρά θέματα στις οικογένειες, συνήθως τα πολλά προβλήματα εμφανίζονται στο σχολείο. Είναι δύσκολο για τους συναδέλφους να τα αντιμετωπίσουνε, πολύ σημαντικό όμως, γιατί νιώθουνε μεγαλύτερη ασφάλεια στο σχολικό πλαίσιο να εκφορτιστούν, άρα είναι πάρα πολύ σημαντικό να καταλάβουμε τι σημαίνει αυτή η αρνητική συμπεριφορά, να την νοηματοδοτήσουμε και να μπορέσουμε αυτά τα δύσκολα που συμβαίνουν στις ζωές τους να τα στηρίξουμε με έναν πιο αποτελεσματικό τρόπο. Πώς στηρίζουμε τα παιδιά; Είναι καλό να εξηγούμε, ανάλογα με το στάδιο ανάπτυξής τους, αυτά που θέλουν να μάθουν με λίγα λόγια και όταν ρωτούν. Όλοι γνωρίζουμε ότι τα παιδιά έρχονται και επανέρχονται, δηλαδή σε ρωτούνε κάτι ακόμα και στα δύσκολα στις οικογένειες μας, όταν έχουμε αρρώστιες, θανάτους και ανησυχούμε για θέματα, μπορούν να μας ρωτήσουν κάτι, να παίξουν και να επανέλθουν. Επίσης, να τονίσω για άλλη μια φορά ότι τα παιδιά θρηνούν με το δικό 31


τους μοναδικό τρόπο. Τα μικρά παιδιά έχουν διάφορα ξεσπάσματα, αυτό που λέμε «θρηνούν κατά δόσεις» και αυτό παρερμηνεύεται πολλές φορές από μας τους μεγάλους, άρα δεν το αντέχουμε να το εμπεριέξουμε. Άρα μπορεί να στεναχωριούνται κάποια στιγμή που η γιαγιά είναι άρρωστη, ο παππούς είναι άρρωστος και την άλλη στιγμή να τα νιώθουμε ότι παίζουνε, ότι είναι πάρα πολύ ευχαριστημένα. Δεν σημαίνει ότι δεν θρηνούν και ότι δεν είναι αυτό το δύσκολο που έχουν να αντιμετωπίσουν. Όλη αυτή η παρατεταμένη περίοδος της κρίσης, αυτά που όλοι γνωρίζουμε, όσο είναι δυνατόν να αποφεύγουμε να τίθενται τα παιδιά σε όλη αυτή την υπερπληροφόρηση, που φέρνει μεγάλη αναστάτωση αυτό στις ζωές μας, που ούτε εμείς μπορούμε να το διαχειριστούμε. Και είναι καλό να θυμόμαστε ότι η ενημέρωση των παιδιών πρέπει να γίνεται μόνο όταν πραγματικά έχουν ληφθεί κάποιες αποφάσεις, οπότε να μην τα βάζουμε τα παιδιά σε όλη αυτή τη διαδικασία, να περιμένουν κάτι που τελικά μπορεί να μην συμβεί, να μην χρειαστεί η αλλαγή σπιτιού ή η αλλαγή σχολείου. Η σωματική επαφή για τα μικρότερα παιδιά. Οι έφηβοι γνωρίζουμε ότι κλείνονται περισσότερο. Είναι πολύ σημαντικό όμως ο καθένας μας με το δικό του μοναδικό τρόπο να δώσει στα παιδιά να καταλάβουνε ότι είμαστε δίπλα τους, είμαστε διαθέσιμοι, όταν αυτά το ’χουνε ανάγκη. Και πολλές φορές επειδή δεν εκφράζονται είναι καλό να αναλυτικοποιούμε (αποκωδικοποιούμε) εμείς κάποια πιθανά συναισθήματα δικά τους, ώστε να μπορέσουν να τα εκφράσουν. Όπως είπα να αποφεύγουμε όσο είναι δυνατόν να μοιραζόμαστε με τα παιδιά τις δικές μας ανησυχίες και να αναζητούμε πηγές στήριξης σε ενήλικες. Είναι πολύ σημαντικό να νοηματοδοτούμε με το σωστό τρόπο αυτές τις συμπεριφορές των παιδιών και να μην τις παρερμηνεύουμε. Γιατί αν καταλάβουμε ότι όλη αυτή η διαδικασία είναι μια αντίδραση λόγω της παρα32

τεταμένης αβεβαιότητας απρόβλεπτα τα θέματα που αντιμετωπίζουν, με πολύ διαφορετικό τρόπο στηρίζουμε τα παιδιά. Και τα μηνύματα είναι ότι είναι σημαντικό όλοι εμείς και τα παιδιά και εμείς τα καταφέραμε σε δύσκολες καταστάσεις. Μπορούμε να φέρουμε ο καθένας μας διάφορα παραδείγματα, τα καταφέρνουν οι οικογένειές μας και στο παρελθόν τα καταφέρανε καλά… Σιγά σιγά και όλοι μαζί. Το ουσιαστικό είναι οι σταθερές σχέσεις εμπιστοσύνης, ασφάλειας και λυτρωτικό η καθημερινή ρουτίνα των παιδιών. Όσο νωρίτερα επιστρέφουμε μετά από δύσκολα γεγονότα στην καθημερινή ρουτίνα, τόσο ευκολότερα προσαρμόζονται τα παιδιά. Σκεφτείτε, κι εμείς, όταν επιστεέφουμε στη δουλειά, είναι πάρα πολύ ανακουφιστικό, μέσα απ’ όλη αυτή την καθημερινότητα. Έχουμε εκπαιδευτικό υλικό. Στα λεπτά που μου μένουν θα ήθελα να σας παρουσιάσω πάρα πολύ σύντομα ένα πολύ μεγάλο πρόγραμμα, για το οποίο νιώθουμε καλά ότι μπορέσαμε και αντέξαμε, τα τελευταία δύο χρόνια και στηρίξαμε, μας στήριξαν. Είναι το μεγάλο πρόγραμμα «ΣΥΝ-ΦΡΟΝΤΙΖΩ», ένα πολυεπίπεδο πρόγραμμα παρέμβασης, με πανελλαδικά προγράμματα στα σχολεία, με υλικό που έχουμε αναρτήσει στην πλατφόρμα. Οι συνεργαζόμενοι φορείς είναι το Κέντρο Σχολικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και η Εταιρεία Σχολικής και Οικογενειακής Συμβουλευτικής και Έρευνας και έγινε πραγματικότητα με μια δωρεά του Ιδρύματος Νιάρχου στην Ελλάδα, που είμαστε ευγνώμονες γι’ αυτό. Επικεντρωθήκαμε σε βασικά θέματα, σε βασικά προγράμματα, θα αναπτύξω εν συντομία το τι κάναμε, πώς ενώσαμε όλες αυτές τις έννοιες και ποια αποτελέσματα είδαμε. Μπορείτε να μπείτε σε διαδραστική πλατφόρμα, υπάρχει πολύ υλικό, για να δείτε το τι κάναμε. Σιγά σιγά ανεβάζουμε και άρθρα για γονείς, εκπαιδευτικούς. Μεγαλύτερα άρθρα και πιο σύντομα, με κάποιες βασικές


κατευθύνσεις. Η έννοια είναι όλη αυτή η γνώση να είναι προσβάσιμη. Κάναμε μια εκτενή αξιολόγηση αναγκών για την οικονομική κρίση για να δούμε ποιες είναι οι ανάγκες που αποτέλεσαν τη βάση για τα προγράμματα. Δείτε λίγο τι οι εκπαιδευτικοί-συνάδελφοι μας λένε ότι ένα μεγάλο ποσοστό παιδιών δυσκολεύονται οικονομικά να συμμετάσχουν σε πολιτιστικές εκδηλώσεις του σχολείου, σε εκδρομές. Βλέπουμε 30% περίπου περισσότερα προβλήματα διαπροσωπικής - ενδοπροσωπικής συμπεριφοράς. Δείτε λίγο τα σχόλια εκπαιδευτικών. Αποδεκτές ερωτήσεις. Ανάλυση περιεχομένου. Τα μεγαλύτερα παιδιά οργίζονται γιατί η οικονομική κατάσταση της οικογένειάς τους είναι δυσχερής. Η έλλειψη ελπίδας για το μέλλον. «Τι θέλω τις σπουδές όταν δεν θα έχουν σε λίγο οι δικοί μου χρήματα για φαγητό;» Λέει μια συνάδελφος: «Με προβληματίζουν φέτος κάποια παιδιά που μένουν ανέκφραστα για το ότι κι αν συμβαίνει στην τάξη, που έχουν απλά ανέχεια, που δεν εκφράζονται, που δεν ξέρουν πώς να το προσεγγίσουν». Για την οικογενειακή ζωή: «Φοβάμαι όταν η μαμά μαλώνει για τα χρήματα με τον μπαμπά». Και όλες οι αλλαγές στις συνθήκες διαβίωσης. Και τα ίδια τα παιδιά δηλώνουν ότι συμμετέχουν λιγότερο, έχουν λιγότερο χαρτζιλίκι σε εξωσχολικές δραστηριότητες. Δείτε λίγο και τα σχόλια των ίδιων των παιδιών: «Φοβάμαι ότι η οικογένειά μου δεν θα μπορέσει να πληρώσει τους λογαριασμούς». Η μεγάλη αλλαγή συμπεριφοράς των γονιών στο σπίτι και τα αυξημένα νεύρα τους: «Με ανησυχεί πάρα πολύ η οικογένειά μου, γιατί είναι πάρα πολύ στεναχωρημένη ότι χάνεται η επικοινωνία και η χαρά μεταξύ μας». «Εγώ ανησυχώ μην πάω στη χώρα που γεννήθηκα». «Φοβάμαι που μπορεί να κλείσουν τα σχολεία». «Όταν μεγαλώσω φοβάμαι πως θα υπάρχει ανεργία και δεν θα βρω δουλειά». Με βάση λοιπόν όλες αυτές τις διαπιστώσεις, όταν άρχισε

η κρίση πριν δύο χρόνια, το 2011- 2012, επικεντρωθήκαμε σε ένα πρόγραμμα με 3000 περίπου παιδιά, 115 εκπαιδευτικούς, 29 σχολεία, κυρίως στις συναισθηματικές πτυχές της κρίσης και στην ενδυνάμωση της ψυχικής ανθεκτικότητας, ο ίδιος τρόπος – παράλληλα βιωματικά. Επίσης θέλω να πω γι’ αυτό το πλεονέκτημα, είναι αναρτημένο στην ιστοσελίδα με πολλές κατευθύνσεις, μπορείτε απλά να το εκτυπώσετε, γιατί έχει ένα επίμετρο για την οικονομική κρίση με κάποιες γενικές κατευθύνσεις και απευθύνεται και προς τους εφήβους και τα ίδια τα παιδιά Επομένως την πρώτη χρονιά ήταν το πρόγραμμα «ΣΥΝ ΦΡΟΝΤΙΖΩ», προσπαθήσαμε να βάλουμε μικρούς στόχους, να καταλάβουμε τι συμβαίνει, να τα επεξεργαστούμε όλα αυτά τα συναισθήματα με τους συναδέλφους και στα σχολεία για ψυχική ανθεκτικότητα είχαμε μικρούς μικρούς στόχους καθημερινούς, να συνειδητοποιήσουν τα παιδιά ότι τα βοηθάει. Ποια χαρακτηριστικά του εαυτού μου με βοηθούν; «Ότι είμαι δυνατή, έμψυχη και χαρούμενη». Ποιος άλλος με βοήθησε; «Ο μπαμπάς μου, ο εαυτός μου και η Έφη». Τι πήγε καλά αυτή την εβδομάδα και τι προσπαθώ να κάνω την επόμενη εβδομάδα. Επομένως σταδιακά δουλέψαμε για τέσσερεις μήνες από εβδομάδα σε εβδομάδα. Δείτε και ένα άλλο ωραίο. Ποια χαρακτηριστικά του εαυτού μου με βοήθησαν; «Η εξυπνάδα μου και η γοητεία μου προς τα κορίτσια» Ποιος άλλος με βοήθησε: «Μόνος μου, χωρίς να μου δίνουν συμβουλές». Επομένως αυτό ήταν το ατομικό επίπεδο, προχωρήσαμε και σε επίπεδο τάξης. Ποιοι είναι οι στόχοι της τάξης μας, τα θετικά, τα αρνητικά, είχαμε κάνει συζητήσεις σε ομάδα, τα συνειδητοποιούμε, τα καταγράφουμε, βρίσκουμε όλοι μαζί τρόπους που αντιμετωπίζουμε τα εμπόδια. Το ταξίδι μας. Είχανε η κάθε τάξη ένα ταξιδιωτικό ημερολόγιο. 33


Που συμπλήρωναν την κάθε εβδομάδα ανάλογα με τους στόχους που είχαν θέσει, τι τους βοήθησε, τι καταφέραμε όλοι μαζί και τι μας δυσκόλεψε, και συνεχίζουμε την πορεία μας μπρος, ολοταχώς. Πέρυσι είχαμε ένα πολύ μεγάλο πρόγραμμα. Το είχαμε ονομάσει «Ε.Μ.Ε.Ι.Σ.» (Ενδιαφερόμαστε, Μοιραζόμαστε, Ενθαρρύνουμε, Ισχυροποιούμαστε, Συμμετέχουμε). Με αντίστοιχους άξονες, ψυχική ανθεκτικότητα. Ένα πρόγραμμα πολύ δομημένο. Με εκτενέστατη αξιολόγηση. Διαπραγματευτήκαμε συναισθηματικές πτυχές της κρίσης. Κατανόηση γνωστικών και ψυχολογικών διεργασιών του άγχους, στρατηγικές αυτοβελτίωσης για τα παιδιά, κατανόηση και διαχείριση των μορφών επιθετικής συμπεριφοράς σε δύσκολες περιόδους. Συμμετείχαν 38 σχολεία, 125 συναδέλφοι, πάνω από 3200 μαθητές. Έγιναν αντίστοιχες επιμορφώσεις, παρουσιάσεις, έγιναν 6 σεμινάρια καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς, εποπτεία και βιωματικές δραστηριότητες. Το είχαμε φανταστεί σαν ένα ταξίδι του Οδυσσέα, που ο καθένας βρίσκει τη δική του Ιθάκη, βλέπετε τις συναντήσεις, τα θέματα που διαπραγματευτήκαμε… γινόμαστε ομάδα, ποιοι είναι οι προσωπικοί στόχοι; Δώσαμε πολύ μεγάλη έμφαση στις αξίες, ποιες είναι οι αξίες; Τι θα ήθελα να αλλάξει στην τάξη μας; Και τι θέλουμε να αλλάξουμε και στην τάξη μας και εμείς

34

ατομικά; Πέρα από τις συγκεκριμένες δραστηριότητες. Άρα θα σας ξεναγήσω στο ταξίδι μας, στο νησί της Καλυψούς των Φαιάκων, το νησί της Σκύλας και της Χάρυβδης, τα νησιά που καλύπτανε διάφορα θέματα. Το νησί του Πολύφημου για τη διαχείριση του άγχους. Κοινωνικές δεξιότητες στο νησί των Φαιάκων, η επίλυση των συγκρούσεων, μείωση του σχολικού εκφοβισμού. Επομένως ήταν επίπεδο μαθητή και επίπεδο τάξης. Τα παιδιά συμπληρώνουν τους συγκεκριμένους στόχους και πήγε εξαιρετικά καλά. Βλέπετε εδώ και το τελευταίο «Θα ήθελα να μην είμαι σκληρός και να νιώθω την αγάπη μου για τους άλλους». Έτσι, ο καθένας μας έβαζε μικρούς προσωπικούς στόχους που τους δουλεύαμε και η τάξη έβαζε στόχους. Ποιες είναι οι αξίες και πώς συνδέονται με τα θετικά στοιχεία στην τάξη μας, τι μας αρέσει, τι θέλουμε να αλλάξουμε και πώς μπορούμε να πετύχουμε την αλλαγή. Στο τέλος κάθε ενότητας τα παιδιά ψήφιζαν και αξιολογούσαν μόνα τους κατά πόσο βελτιώθηκαν ή όχι και τι θέλουν να κάνουν στη συνέχεια. Ήταν μια απόλυτα συνεργατική συμμετοχική διαδικασία, βλέπετε όλα αυτά τα γραφήματα, συνεργάστηκαν εξαιρετικά και οι συνάδελφοι διαφορετικών ειδικοτήτων, μαθηματικοί, φυσικοί στο γυμνάσιο και οι υπόλοιποι συνάδελφοι της δημοτικής. Ακόμη βλέπουμε


ότι τα παιδιά με διαφορετικούς τρόπους έχουν απεικονίσει την αλλαγή, είδαμε πολλά οφέλη σε ατομικό - συστημικό επίπεδο. Μας ενδιέφερε ιδιαίτερα ότι είδαμε διαφορά στα παιδιά που αντιμετώπιζαν σημαντικές οικονομικές δυσκολίες στα σπίτια τους, με βάση εκτιμήσεις των ίδιων των παιδιών και των εκπαιδευτικών, στο να αντιμετωπίσουν τα δύσκολα συναισθήματα, να βελτιώσουν τη σχέση τους με τους συμμαθητές τους και να πετύχουν τους προσωπικούς τους στόχους. Είδαμε διαφορά και στα παιδιά με χαμηλή επίδοση, που πάντα νοιαζόμαστε πολύ περισσότερο, γιατί συνήθως συνδέονται με άλλα θέματα διαπροσωπικής συμπεριφοράς. Δείτε πώς αξιολόγησαν, με όλη την ειλικρίνεια, σε κάθε ενότητα. Όλο αυτό να φανταστείτε, σε έξι σεμινάρια, το έδωσαν με διαφορετικούς τρόπους. Πολύ σημαντικά σχόλια εκπαιδευτικών, ΔημοτικόΓυμνάσιο. Τα παιδιά αυτά κατάφεραν να κάνουν πράγματα που κάποιος εσωστρεφής δεν θα έκανε, άρα αυτό δείχνει βελτίωση και δεν έχουν υστερικές φοβίες όπως πριν. «Κατά τι γνώμη μου θεωρώ ότι το ταξίδι μας καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της τελευταίας χρονιάς στο γυμνάσιο δυνάμωσε τους δεσμούς μας μεταξύ μας. Και δεθήκαμε πιο πολύ όλοι. Όπως επίσης συνεργαστήκαμε για το καλύτερο αποτέλεσμα. Τι μας βοήθησε; Να σκεφτεί ότι η τάξη είναι μια δεύτερη οικογένεια. Και μέσα σ’ αυτήν ό,τι γίνεται στον έναν έχει συνέπειες σε όλους τους άλλους». Και στα επόμενα τρία λεπτά να σας δείξω ένα πιλοτικό. Είναι πρώτη φορά που πειραματιστήκαμε με ένα πρόγραμμα, με βάση πάλι την ψυχική ανθεκτικότητα, προσπαθήσαμε να ενώσουμε σχολεία της Ακριτικής Ελλάδας, πάλι ήταν επιμόρφωση και δραστηριότητες στην τάξη, με την Κύπρο, την Αγγλία (σχολεία όπου διδάσκουν Ελληνικά), Ιρλανδία, Ηνωμένες Πολιτείες και το Βέλγιο (το ελληνικό τμήμα) ήταν η πρώτη φορά. Και φέτος

το συνεχίζουμε στη δεύτερη φάση του προγράμματος όπου είχαμε περίπου 1400 αιτήσεις εκπαιδευτικών για 80 θέσεις, βλέπετε όλοι αυτή τη διασπορά στις περιοχές. Εκτός από το θεωρητικό πλαίσιο που είναι πλέον όλο e-learning το εκπαιδευτικό υλικό, φτιάξαμε ένα on-line διαδραστικό παιχνίδι που ήταν «Τhe boat week-end» που επικοινωνούν διαδραστικά οι τάξεις μεταξύ τους. Δηλαδή όλοι συνταξιδεύουνε, το σχολείο είναι week-end, η κάθε τάξη ετοιμάζει τη βαλίτσα της με τις αξίες τηις, τους στόχους, τα θετικά και τι θέλουμε να αλλάξουμε, και σιγά σιγά επιβιβαζόμαστε, βλέπετε τώρα το ηλεκτρονικό ημερολόγιο: τι μας αρέσει, τι θέλουμε να αλλάξουμε, οι στόχοι της τάξεως, όλα αυτά σε ηλεκτρονική μορφή, οπότε μπαίνουνε τα παιδιά μέσα και τα γράφουν, ποιες είναι οι αξίες της τάξης μας, διαχρονικές αξίες, όλα τα μήκη και πλάτη της Γης, οι ευχές μας προς την άλλη τάξη. Και τι γινόταν; Έχουμε μια τάξη από την Ελλάδα, μία τάξη από την Αμερική και μία τάξη από την Κύπρο και όλοι συνταξίδευαν στην ίδια καμπίνα του πλοίου. Και θα συνεχίσουμε αυτό με διάφορες κοινές δραστηριότητες, γνωρίζονται, συνταξιδεύουν, έχουν πάλι το ταξίδι της Οδύσσειας του Οδυσσέα, ο κήπος των συναισθημάτων, το δέντρο της τάξης μας. Μπορείτε να δείτε επίσης εδώ ήταν ένα… στην Αμερική με καταπληκτικές επιδόσεις, που είναι διαφορετικά τα παιδιά και από διάφορες πολιτισμικές ομάδες, ενώθηκαν με τα δικά μας. Παρακαλώ δείτε στην ιστοσελίδα τη «Φωνή των Ανέμων», θα δείτε όλη τη δουλειά αναρτημένη. Και θέλω να κλείσω λέγοντας ότι όλοι οι άνθρωποι αξιοποιούμε τις δυνατότητές μας όταν νιώσουμε ότι οι κοντινοί μας, οικογένεια, συνομήλικοι, συνάδελφοι δείχνουν ότι πιστεύουν σ’ αυτές, τις αναγνωρίζουν, μας επιβραβεύουν. Αυτό μας ενισχύει και δίνει την ώθηση να προχωρήσουμε. Σας ευχαριστώ πολύ. 35


Μέρος Γ’ ΣΥΖΗΤΗΣΗ Συντονιστής: Κυρίες και κύριοι, να περάσουμε στο τρίτο και τελευταίο μέρος του Συνεδρίου. Παρακαλώ να πάρουμε μία - μία τις ερωτήσεις και να παρακαλέσω να είστε σύντομοι στις ερωτήσεις σας, όπως επίσης και σε ποιον από τους δυο εισηγητές απευθύνεστε, για να υπάρξει μια πιο εποικοδομητική συζήτηση αλλά και για να απαντηθούν όσο το δυνατό περισσότερες ερωτήσεις. Σύνεδρος: Καλωσορίζω την κ. Χατζηχρήστου αλλά έχω μια ερώτηση και αν θέλετε διευκρίνιση. Έχετε αναφέρει το αναλυτικό πρόγραμμα σαν παράγοντες που παίζουν ένα μικρό ρόλο στην ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού. Εγώ προσωπικά με αυτή τη γενίκευση διαφωνώ γιατί είναι πολύ μεγαλύτερης σημασίας ο τρόπος που υλοποιείται το αναλυτικό πρόγραμμα και είναι πολύ σημαντικός παράγοντας. Διότι αν ήταν έτσι δεν θα κάναμε και εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις… με στόχο μόνο τα νέα αναλυτικά προγράμματα. Χατζηχρήστου: Να διευκρινίσω ότι δεν είπα μικρό, είπα μικρότερο. Και είναι συνημμένοι δείκτες ψυχοκοινωνικής προσαρμογής των παιδιών, δηλαδή έχουν δείξει οι διαχρονικές έρευνες την καθοριστική επίδραση που έχουν οι κοινωνικές και συναισθηματικές διαστάσεις στην τάξη και στο σχολείο σε σχέση με την ικανότητα των παιδιών να μαθαίνουν, το να είναι καλά με αυτό που είναι και να έχουν εσωτερικά κίνητρα ελέγχου. Δηλαδή να έχουν πολύ διαφορετικοί δείκτες. Και θέλουμε να πούμε ότι όλοι αυτοί οι ερευνητές που έχουν τις έδρες τους σε διαφορετικά εκπαιδευτικά συστήματα θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στο κλίμα, στη σχέση, καθοριστικό ρόλο παίζει ο διευθυντής. Ξέρετε υπάρχουν έρευνες που δείχνουνε ότι υπάρχουν πολύ μεγάλες διαφορές στην ίδια περιοχή από σχολείο σε σχολείο με το ίδιο αναλυτικό πρόγραμμα. Επομένως δεν διαφο36

ροποιεί το αναλυτικό πρόγραμμα αλλά είναι κάτι άλλο που διαφοροποιεί πολλές φορές τις συμπεριφορές, την επίδοση και την προσαρμογή των μαθητών μέσα στο σχολείο. Σύνεδρος: Θα ήθελα να απευθυνθώ και στους δυο ομιλητές. Θα ήθελα να καταδείξω δυο ενόχους και εξηγούμαι. Οι γονείς είναι οι μόνοι που ξέρουν ποιες βλάβες ψυχικές έκαναν στα παιδιά τους, φτάνει να το παραδεχτούν και να παίξουν εποικοδομητικό ρόλο παρακάτω. Και τα διάφορα σενάρια για αλλαγή στα σχολεία, αυτά δεν με απασχολούν, αλλά δεν δίνουν τα βασικά προσόντα για κάποιον να μπορεί να εξασκήσει στο μέλλον διάφορα επαγγέλματα, διότι η κρίση είναι επίκαιρη, αλλά υπάρχει και μια άλλη κρίση. Όταν χάσεις την εργασία σου, θα πρέπει να έχεις πολλές δυνατότητες τις οποίες διδάχθηκες για να πάς αμέσως σε άλλο επάγγελμα. Ευχαριστώ. Φάντης: Βασικά συμφωνώ μαζί σου, το παιδί πρέπει να μάθει μέσα από το σπίτι, άρα οι γονείς όντως έχουν τον πρώτο λόγο, και οι γονείς μπορούν να μάθουν πώς να επιδρούνε μεταξύ τους, υπάρχουν διάφορα προγράμματα, μπορούν να μάθουν οι γονείς πώς να βοηθούν τα παιδιά τους. Όσον αφορά την κρίση, σίγουρα μας επηρεάζει και τα σχολεία είναι σίγουρα ένας παράγοντας που πρέπει να αυξήσουν την μάθηση. Αλλά τόσο η οικογένεια όσο και το σχολείο θα πρέπει να βοηθηθούν το ένα μέσα από το άλλο. Το πιο σημαντικό είναι πώς ερχόμαστε σε συμφωνία αυτών των δύο και πόσο βοηθούμε στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων του παιδιού. Χατζηχρήστου: Όπως είπατε πολύ σωστά είναι δεξιότητες ζωής όλα αυτά και αναλογιζόμαστε τις σημερινές συνθήκες που αλλάζουν όλοι δουλειές. Επομένως και η οικογένεια και το σχολείο


βοηθάει να υπάρξει μια ευελιξία να μάθουμε ποιες είναι οι συγκεκριμένες δεξιότητες ζωής που χρειάζονται για να βρεις δουλειά και να επιβιώσεις σε διαφορετικά εργασιακά πλαίσια και να διατηρείς ικανοποιητικούς δεσμούς και σχέσεις με τους ανθρώπους γύρω σου και αυτό οφείλεται στη συνεργασία της οικογένειας με το σχολείο. Σύνεδρος: Έχω τέσσερα σημεία να σας ερωτήσω αν μου επιτρέπετε. Το πρώτο σημείο είναι ότι έχετε περιγράψει συμπεριφορές που συμβαίνουν στα σχολεία γενικότερα και όχι στο σπίτι. Θα ήθελα να μας το αναλύσετε λίγο περισσότερο. Έχετε επικεντρωθεί σε γεγονότα από σχολεία και από εκπαιδευτικούς. Το δεύτερο και πολύ σημαντικό είναι ότι πρέπει σε πολλούς γονείς που δεν έχουν πρόσβαση σε αυτά που μαθαίναμε εμείς σήμερα να δώσουμε την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή, γιατί είναι πολύ σημαντικό. Εδώ είμαστε άνθρωποι που μπορούμε να βρούμε τις πληροφορίες από πολλά σημεία κατά τη γνώμη μου. Θα πρέπει να βρούμε τρόπους να μπούμε σε όλα τα σπίτια. Το τρίτο σημείο είναι ότι διερωτώμαι οι έρευνες που έχετε παρουσιάσει είναι από το εξωτερικό και ίσως λίγο παλιές από ότι είδα. Μήπως σήμερα η κατάσταση είναι διαφορετική και ιδιαίτερα στην Κύπρο που είναι ένα μικρό νησί; Θα ήθελα να μας το αναπτύξετε λίγο. Το τελευταίο μου σημείο είναι αν έχετε αποτελέσματα από όλα αυτά που μας έχετε παρουσιάσει όλοι σας, δηλαδή πετυχαίνουν στην πραγματικότητα; Ευχαριστώ πολύ. Χατζηχρήστου: Τα ερωτηματολόγια αυτά τα συγκεκριμένα την περίοδο της οικονομικής κρίσης τα 3 τελευταία χρόνια είναι από σχολεία και είχαμε ερωτηματολόγια εκπαιδευτικών και μαθητών σε σχέση με τις δυσκολίες που βιώνουν και αναφέρονται στις οικογένειές τους και στα σχολεία. Επομένως οι διάφορες συμπεριφορές που παρατηρούνται στα σχολεία είναι οι αναμενόμενες φυσιολογικές συμπεριφορές και είχαμε και διάφορα άλλα ενδεικτικά ευρήματα για τη δυσκολία σε διάφορους τομείς των οικογενειών και το πώς

εκφράζονται ή δεν εκφράζονται τα παιδιά. Είναι πολύ σημαντικό ώστε οι εκπαιδευτικοί να τα γνωρίζουν όλα αυτά για να μπορούν να ερμηνεύσουν με έναν αποτελεσματικό τρόπο για να μπορέσουν να στηρίξουν τα παιδιά. Και όπως είπα έχουμε δει πολύ περισσότερο τα τελευταία χρόνια αυτό που συμβαίνει γενικότερα μετά από δύσκολα γεγονότα, ότι πολλά από αυτά τα θέματα εμφανίζονται στο σχολείο γιατί τα παιδιά αισθάνονται ένα ασφαλές πλαίσιο εντός εισαγωγικών και γιατί οι εκπαιδευτικοί μπορούν να εμπεριέξουν τις δυσκολίες, ενώ στο σπίτι αισθάνονται αδύναμα και θέλουν να προστατέψουν την εικόνα τους μέσα από τη δυσκολία και τη στεναχώρια που έχουν για τους γονείς γι’ αυτά που συμβαίνουν χωρίς τα ίδια να μπορούν να κάνουν κάτι. Όσον αφορά την ενημέρωση των γονέων τα περισσότερα σχολεία μέσα από τα προγράμματα που έχουμε, κάνουμε πάρα πολλές δράσεις, δηλαδή διάχυση όλων αυτών π.χ. το βιβλιαράκι που κάναμε για την κρίση και κάνουμε πάρα πολλές ενημερώσεις και επιμορφώσεις των γονέων σε σχέση με όλα αυτά τα θέματα και έχει δοθεί πολύ υλικό, ειδικά το υλικό που είδατε με το βιβλιαράκι και κάποιες άλλες κατευθύνσεις, έχουν εργαστεί και έχουν μιλήσει πάνω σε αυτό και δικοί μας συνεργάτες σε Συνδέσμους Γονέων. Απλά παρουσίασα μέρος της δουλειάς, όπου είναι μια σύνδεση με τους γονείς και την κοινότητα. Επίσης επιμόρφωση έγινε σε συμβούλους και φορείς της κοινότητας που έχουν να παίξουν ένα πάρα πολύ σημαντικό ρόλο στη στήριξη των οικογενειών. Σε αυτά τα θέματα είχαμε επίσης και διάφορες άλλες ιδιαιτερότητες στα σχολεία, ένα προβληματισμό, σχετικά με τα κουπόνια, σε ποια παιδιά δίνονται ή πως δεν δίνονται, πώς συμμετέχουν οι οικογένειες και οι γονείς που δεν ήθελαν να δηλώσουν, και πώς σεβόμαστε αυτό και το σχολείο τι μπορεί να κάνει. Τα περισσότερα σχολεία είχαν καταπληκτικές ιδέες για τρόπους που μπορούν να στηρίξουν οικογένειες χωρίς να στιγματιστούν οι οικογένειες αυτές, που 37


δεν ήθελαν να φανεί ότι έχουν περισσότερες δυσκολίες. Το τρίτο σημείο σε ποιες έρευνες αναφέρεστε, γιατί συμπεριλαμβάνω όλες τις πιο σύγχρονες βιβλιογραφικές έρευνες, συμμετέχουμε σε πάρα πολλά ερευνητικά προγράμματα. Σύνεδρος: Έχω σημειώσει εδώ για 2001, για 1970 και για κάποιες άλλες έρευνες και τέλος είχατε αναφερθεί στην κυρία Κρίστενσον… Χατζηχρήστου: Αυτό ξέρετε είναι ένα μέρος από τη δουλειά της με γύρω στα τριάντα βιβλία και πάνω από 300 δημοσιεύσεις. Οπότε υπάρχουν αν θέλετε εκπληκτικά δεδομένα γύρω από αυτά… οι έρευνες από ομάδες οικογενειών και σε γκέτο στην Αμερική και σε διάφορες πολιτισμικές ομάδες και έγιναν αυτές οι έρευνες σε άλλα εκπαιδευτικά συστήματα. Και κοινωνικά, δεν είναι μόνο στην Αμερική, επομένως συγκλίνουν οι έρευνες όσον αφορά στη λειτουργία της οικογένειας μέσα από διάφορους επιστημονικούς κλάδους. Σύνεδρος: Να μου επιτρέψετε μια σημείωση πάνω σε αυτό. Άρα εσείς ως ειδικός πιστεύετε ότι τα δεδομένα αυτά ισχύουν και για τα δεδομένα τα δικά μας και για τη σημερινή εποχή που ζούμε. Χατζηχρήστου: Ναι, γιατί έχουμε δει και στα αποτελέσματα τα δικά μας και παρακολουθήσαμε κάποια σχολεία με συγκεκριμένους δείκτες. Ήταν πολύ σύντομη η παρουσίαση, έχουμε πολλά περισσότερα ερευνητικά αποτελέσματα που στηρίζουν όλα αυτά και είναι τα ίδια στα κυπριακά σχολεία και τα ελλαδικά σχολεία. Και ότι όλες αυτές οι παρεμβάσεις είναι δουλειά των εκπαιδευτικών. Εμείς κάναμε μια εκπαίδευση και δίνουμε κάποια εργαλεία. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι η δουλειά των συναδέλφων στα σχολεία και υποκλινόμαστε στο ενδιαφέρον τους, στην προσωπική τους εμπλοκή και για το μοναδικό τρόπο που οι ίδιοι διδάσκουν τα παιδιά μέσα από την καθημερινότητα των σχολείων, τις δυσκολίες που και οι ίδιοι αντιμετωπίζουν στις οικογένειες και μπορούν να διαχειριστούν όλα αυτά που συμβαί38

νουν στα σχολεία. Και ειδικά φέτος που βαθαίνει η κρίση είναι πολύ περισσότερα τα προβλήματα, είναι το νοιάξιμο που έχουν προς τα παιδιά. Κι αυτό το μοναδικό που φαίνεται πάλι σε διαφορετικά κρατικά συστήματα είναι ότι ένας άνθρωπος, ένας δάσκαλος, ένας καθηγητής που έχει ποιοτική στενή σχέση με τα παιδιά μπορεί να κάνει τη διαφορά για το μέλλον τους όταν η οικογένεια περνάει δύσκολα. Αυτό είναι μοναδικό και το εκφράζουν τα παιδιά. Το εκφράζουν και οι φοιτητές μας πολύ και μας λένε αυτό για τους δασκάλους που είχαν πριν, τους θεωρούν ακόμα παραδείγματα στη ζωή τους και ανατρέχουν στα παλιά και παίρνουν δύναμη. Σύνεδρος: Έχω μια ερώτηση για την κ. Χατζηχρήστου. Να μου επιτρέψετε να κάνω ένα σχόλιο, γιατί νομίζω ότι εδώ είμαστε για να εκπαιδευτούμε ως γονείς, να μάθουμε κάποια πρακτικά πράγματα και το πώς τα εφαρμόζουμε και αυτός είναι ο κυρίως σκοπός του συνεδρίου, οπότε κατά τη γνώμη μου δεν θα έπρεπε να εμπλεκόμαστε τόσο πολύ σε θεωρητικές αμφισβητήσεις ερευνών και όλα αυτά που παρουσιάζονται. Ήθελα να ρωτήσω αν έχουν γίνει περισσότερα προγράμματα και για ποιο μικρά παιδιά, για κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη, έχετε κάποιο υλικό για προγράμματα που εφαρμόζονται σε πιο μικρά παιδιά ή με παιδιά με ειδικές ανάγκες όπως αναπτυξιακή καθυστέρηση, γλωσσικές διαταραχές και άλλα; Χατζηχρήστου: Όσον αφορά το πρώτο, για χρόνια αγωνιζόμαστε να συνδέσουμε την έρευνα με την πράξη. Θεωρούμε πολύ σημαντικό διεθνώς να δίνουμε τις τελευταίες εξελίξεις, γιατί η γνώση είναι δύναμη και μπορεί ο καθένας μέσα από την γνώση να πετύχει αλλαγές είτε ως εκπαιδευτικός είτε ως γονιός. Άρα πολύ σημαντική αυτή η σύνδεση το ότι δείχνει μια εξέλιξη σε όλα τα συστήματα και όσον αφορά τις οικογένειες και τα σχολεία και ότι η προσπάθεια είναι η ενδυνάμωση των γονέων και με γνώσεις, δηλαδή υπάρχει μια πολύ μεγάλη σχέση και όσοι θέλουν μόνο τα


βιωματικά δεν ισχύει αυτό γιατί η σύνδεση της θεωρίας με την πράξη είναι το πιο σημαντικό και το πιο δύσκολο ζητούμενο. Όσον αφορά το δεύτερο σημείο της ερώτησής σας, ναι έχουμε εισάξει στα προγράμματά μας συνάδελφους από ειδικά σχολεία και από νηπιαγωγεία. Δηλαδή έχουμε την προσχολική αγωγή, νήπια και προνήπια, ειδικά σχολεία με διαφορετικές ανάγκες παιδιών και για πρώτη σχολική. Και οι ίδιοι οι συνάδελφοι έχουν κάνει μια καταπληκτική προσαρμογή σε πολλές δραστηριότητες και σε σχολεία τυφλών και κωφών και παιδιά με άλλες αναπηρίες με βάση τους άξονες και έχουν συνεργαστεί με νηπιαγωγεία ή τα υπόλοιπα σχολεία με αυτή την προσαρμογή που έκαναν στις διάφορες δραστηριότητες αλλά και ως ειδικοί υπάρχει υλικό για τα παιδιά προσχολικής ηλικίας. Σύνεδρος: Πώς βρίσκουμε αυτό το υλικό; Χατζηχρήστου: Το ένα είναι σε αυτά τα ντοσιέ που υπάρχουν και το άλλο είναι στο πρόγραμμα. Όσοι επιμορφώθηκαν έχουν πάρει πάρα πολύ υλικό γι’ αυτές τις ηλικίες και ήταν μέσα από την επιμόρφωση των εκπαιδευτικών. Το άλλο το υλικό υπάρχει στις εκδόσεις «Το ποθητό» για προσχολική ηλικία και σχολική. Σύνεδρος: Προς την κ. Χατζηχρήστου: Στη μεταβατική αυτή περίοδο που περνάμε τώρα, ποια χαρακτηριστικά θα μπορεί να έχει το σχολικό κλίμα, ο τρόπος οργάνωσης της σχολικής μονάδας και κατ’ επέκταση του σχολικού χώρου, καθώς επίσης και η δράση των υποστηρικτών υπηρεσιών όπως είναι η Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Υπηρεσίας ή η Υπηρεσία Συμβουλευτικής Επαγγελματικής Αγωγής, ιδιαίτερα ο ρόλος αυτών των φορέων για την ψυχική ανθεκτικότητα αλλά και την ενδυνάμωση και την καλλιέργεια δεξιοτήτων ζωής στα παιδιά σε πρακτικό επίπεδο. Χατζηχρήστου: Αυτό που θεωρούμε σημαντικό και το κάναμε τα τελευταία χρόνια κατά αρχή είναι να εκπαιδευτούμε εμείς οι ίδιοι. Δηλαδή πριν

την οικονομική κρίση είχαμε διάφορα άλλα γεγονότα επομένως η εξειδικευμένη επιμόρφωση των ειδικών είναι πάρα πολύ σημαντική για την σχολική κοινότητα για αυτό υπάρχουν διάφορα μοντέλα. Προσπαθήσαμε με συναδέλφους από άλλα πανεπιστήμια και με ψυχολόγους στα σχολεία να συν-διαμορφώσουμε κάπως ένα μοντέλο για το ελλαδικό τουλάχιστον εκπαιδευτικό σύστημα. Άρα το ένα είναι να επιμορφωνόμαστε εμείς πρώτα, μετά να γίνεται η διάχυση της πληροφορίας σε σχολικούς συμβούλους και σε διευθυντές σχολείων για τα φυσιολογικά φαινόμενα πώς αντιδρούν. Κάνουμε πολλές συζητήσεις όλοι οι συνάδερφοι και σε τοπικές περιφέρειες και για τα διάφορα πρακτικά θέματα είναι ένα άλλο μεγάλο θέμα που πρέπει να σεβαστούμε τις οικογένειες που δεν θέλουν να δηλώσουν, υπάρχουν διάφοροι τρόποι. Αλλά υπάρχει καταιγισμός ιδεών όπως κάποιοι διευθυντές τόλμησαν να κάνουν πράγματα, όπως για παράδειγμα να αφήνουν ανώνυμα τρόφιμα. Δηλαδή σε κάποια σχολεία υπήρχαν αίθουσες με τρόφιμα, όπου τα παιδιά μπορούσαν ανά πάσα στιγμή ή οι γονείς να πάνε. Σε άλλα σχολεία σκέφτηκαν να στέλνουν εκπαιδευτικούς στα σπίτια για να μην μπαίνουν τα παιδιά ή οι γονείς στη διαδικασία. Μας είπαν από άλλα συσσίτια ότι άλλους τρόπους που βρήκαν οι γονείς είναι να παίρνει υλικά και όχι έτοιμο φαγητό για να νιώσουν τα παιδιά ότι μαγειρεύεται κάτι στο σπίτι και υπάρχει ακόμα αυτή η λειτουργία. Επομένως μαθαίνουμε από την εμπειρία όλων των φορέων και όσον αφορά τα παιδιά προσπαθούμε και με τους συναδέρφους, γιατί είναι πολλά αυτά που συμβαίνουν στην εκπαίδευση, πώς θα στηριχθούν οι ίδιοι και πώς θα στηριχθούν τα παιδιά. Όμως πέραν από το δικό μας πρόγραμμα έχουν αναπτυχθεί και άλλα προγράμματα κατά περιοχές και σε συνεργασία με κέντρα ψυχικής υγείας ή άλλους φορείς και πολλές είναι οι οργανώσεις που στηρίζουν σχολεία και σε δύσκολες γειτονιές όπου οικογένειες έχουν πραγματικά 39


πολλή ανάγκη. Σύνεδρος: Ήθελα να ρωτήσω και τους 2 εισηγητές κατά πόσον έχει επηρεάσει αρνητικά τη συμπεριφορά των μαθητών στο σχολείο και στο σπίτι η αποδιοργάνωση του σταθερού συστήματος αξιών της ελληνορθόδοξης παράδοσής μας. Διότι νομίζω είναι και αυτό μια οπτική γωνία από την οποία θα πρέπει να δούμε το όλο πρόβλημα. Φάντης: Είναι νομίζω μια πολύ καλή ερώτηση. Οι αξίες γενικότερα είναι πολύ σημαντικές, ειδικά των δύο δεν υπάρχουν σήμερα στα σχολεία μας ή στην εκπαίδευση και μάλιστα μέσα από την ανάπτυξη. Άρα γενικά πρέπει να αποκτήσουμε τις αξίες είτε αυτές είναι η κουλτούρα μας όπου ένα κομμάτι είναι και η θρησκεία. Και νομίζω βοηθά πάρα πολύ τα παιδιά να ενταχθούν στο κοινωνικό σύνολο, να μάθουν για τον πολιτισμό. Άρα όπως κληροδοτούμε τις γενετικές πληροφορίες κληροδοτούμε τις αξίες και τον πολιτισμό μας και τα πιστεύω μας και αυτό βοηθά στην ψυχική ανάπτυξη. Τώρα τι μπορούμε να κάνουμε ως κοινωνία, ως σύνολο είναι δύσκολο να απαντηθεί, αλλά τουλάχιστον να ενταχθούν πίσω κάποιες αξίες και η μάθηση από τους εκπαιδευτικούς προς τα παιδιά. Χατζηχρήστου: Όλη αυτή η πρόταση για τις αξίες συζητήθηκε σε όλες τις τάξεις, από όλα τα παιδιά και φάνηκε πόσο σημαντικές είναι οι βασικές αξίες για τα ίδια τα παιδιά, καθώς ποιες είναι οι αξίες της τάξης μας μέσα από τη ζωή μας. Οπότε είναι όλες αυτές οι αντίθετες αξίες. Και γυρνούμε πίσω στο σταθμό των αξιών όπου είναι οι λίγες σταθερές αξίες της ζωής. Σύνεδρος: Συγχαρητήρια για το συνέδριο σας και ειδικά για τους ομιλητές. Κα Χατζηχρήστου για να μπει κάποιος σε σχολή βυζαντινής μουσικής θα πρέπει να έχει τρία προσόντα. Φωνή, φωνή, φωνή. Για να είναι κάποιος στο Σύνδεσμο Γονέων εκτός από την αγκαλιά, τη μητρική αγάπη και την υπομονή τι άλλα προσόντα εισηγείστε ότι πρέπει να έχει, γιατί μπαίνει υποχρεωτικά σε αυτή 40

τη σχολή. Χατζηχρήστου: Εννοείτε ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά για την πιο αποτελεσματική γονεϊκή διαπαιδαγώγηση. Σύνεδρος: Για να γίνει ένας σωστός, υπόδειγμα γονέας. Χατζηχρήστου: Να πω γενικά ότι όλοι προσπαθούμε και μαθαίνουμε από τα λάθη μας. Είναι πολύ βασικό να ξέρουμε τις ανάγκες των παιδιών της κάθε ηλικίας, να αφήνουμε τα παιδιά από τον ψυχικό χώρο να εκφράζουν τα συναισθήματα τους, να μην είμαστε εμείς ανυπόμονοι, να τα ακούμε. Αυτός ο διαχωρισμός ότι όλα τα συναισθήματα είναι αποδεχτά, αλλά δεν είναι αποδεκτές κάποιες συμπεριφορές, ειδικά αυτές με το θυμό, και το πιο βασικό είναι αυτό που είπαμε και οι δύο. Το να θέτουμε όρια, να αντέχουμε να θέτουμε όρια και οι συνέπειες να σχετίζονται λίγο με τις πράξεις των παιδιών. Να μην είναι πάρα πολύ έντονες οι συνέπειες για πράγματα που μπορούμε να διαπραγματευτούμε. Να ιεραρχήσουμε λίγο τα σημαντικά θέματα στην κάθε οικογένεια. Και το άλλο σημαντικό θέμα είναι πως συζητούμε με τα παιδιά και τα μαθαίνουμε, σιγά σιγά τα καθοδηγούμε να βρίσκουν λύσεις στα δικά τους προβλήματα. Η οπτική η δική τους τι σημαίνει; Η οπτική των άλλων, το συναίσθημα το δικό τους τι σημαίνει; Και ποιες λύσεις προτείνουν τα ίδια, πώς μπορούν να το διαχειριστούν; Την επόμενη μέρα να καθόμαστε δίπλα και να ξαναρωτάμε. Το πολύ δύσκολο που έχουμε όλοι μας είναι όταν συνειδητοποιούμε τα λάθη μας και ότι και εμείς λυπούμαστε για κάποιες συμπεριφορές μας και είναι πολύ σημαντικό να το λέμε, πράγμα που δυσκολευόμαστε όλοι και στις οικογένειες μας και στις δουλειές μας. Και εμείς κάνουμε λάθη και λυπούμαστε για κάποιες από τις συμπεριφορές μας και μαθαίνουμε μέσα από αυτά. Και όπως και εσείς τονίσατε είναι αυτή η αλληλεπίδραση, το ότι μαθαίνουμε και εμείς μέσα από τα παιδιά ανάλογα από το χαρακτήρα τους, μαθαίνουν και


τα ίδια και είναι μια συνεχής πορεία εξέλιξης. Ξέρετε μου αρέσει πάρα πολύ μια παρομοίωση που χρησιμοποιεί ένας εξαιρετικός συνάδερφος ο κ. Κουγιουμτζάκης, που έχει κάνει έρευνες για τα βρέφη και τη βρεφική ηλικία. Αυτό που λένε οι ψυχολόγοι οι αναπτυξιακοί που ασχολούνται πολύ με τη βρεφική ηλικία, από τότε που φαίνεται η ιδιοσυγκρασία των παιδιών, ότι οι γονείς και το παιδί είναι σαν δυο χορευτές ταγκό που ο ένας σιγά σιγά προσπαθεί να συγχρονιστεί με τον άλλο και να μάθει τα βήματα. Οπότε σταδιακά θα αλληλοεπιδράσουν και θα χορέψουν καλά μαζί. Σύνεδρος: Η τοποθέτηση, η εισήγηση και η ερώτηση μου αφορά και τους δυο εισηγητές και αν υπάρχει εδώ κάποιος από το Υπουργείο Παιδείας να τοποθετηθεί. Ο κ. Φάντης έχει αναφέρει ότι η επιθετικότητα ξεκινά από 2 χρονών και ότι τα πρώτα χρόνια είναι πολύ σημαντικά για την άμεση αντιμετώπιση. Εμείς οι γονείς προσπαθούμε να πείσουμε τους εκπαιδευτικούς ειδικά στα νηπιαγωγεία ώστε να συμπεριλάβουν στα προγράμματα τους την επαφή και την εκπαίδευση των γονέων (θα ήθελα να πω ότι η Παγκύπρια Σχολή Γονέων βοηθά πάρα πολύ με τα προγράμματα που έχει). Μήπως το Υπουργείο και η Επιτροπή Παιδείας της Βουλής αλλά και οι εκπαιδευτικοί και οι γονείς μήπως θα πρέπει να συμπεριλάβουμε αυτή την εκπαίδευση - σεμινάρια στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του σχολείου; Η κ. Χατζηχρήστου έχει αναφέρει ότι η πρόληψη είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης και φυσικά ότι όλοι μας είμαστε συνυπεύθυνοι. Ποιους τρόπους εισηγείστε ώστε όλοι μαζί οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί να πετύχουμε την πρόληψη στην επιθετικότητα και την αντικοινωνική συμπεριφορά; Φάντης: Σε κάποια σημαντικά στοιχεία αναφέρθηκε η κ. Χατζηχρήστου για την πρωτογενή και δευτερογενή πρόληψη. Τώρα έχουμε αρκετές πληροφορίες για να βρούμε ποια παιδιά ίσως βρίσκονται σε ρίσκο. Άρα σαν κοινωνία αν κάνουμε κάτι και αντιμετωπίσουμε κάποια παιδάκια

τα οποία έχουν κίνδυνο για ανάπτυξη τέτοιων συμπεριφορών και μετέπειτα δουλέψουμε πάνω σε συγκεκριμένα παιδιά ώστε να βοηθούσαμε τόσο τις οικογένειες τους όσο και τα ίδια τα παιδιά, σχεδόν υπάρχει τεράστια μείωση, άρα νομίζω η απάντηση είναι ότι θα πρέπει να κάνουμε κάτι σαν κοινωνία και σαν σύνολο και όχι μόνο ένα σχολείο που είναι ένα μικρό κομματάκι της εκπαίδευσης. Και αυτό που γίνεται συνήθως είναι κάποιες παρεμβάσεις σε κάποια σχολεία, μετά φεύγουν οι δάσκαλοι, έρχονται άλλοι δάσκαλοι και μένουμε κάπου εκεί. Άρα δεν συνεχίζεται και δεν έχει μακροχρόνια αποτελέσματα. Οπότε για να έχουμε κάποιο αποτέλεσμα θα πρέπει να γίνει κάτι στο Υπουργείο και έχουμε ήδη μιλήσει με προηγούμενους Υπουργούς, έχουμε δώσει και κάποιους τρόπους για να βοηθήσουν όχι μόνο παιδιά με αντικοινωνική συμπεριφορά αλλά και με άλλες διαταραχές και έχουμε δείξει ότι μπορούμε να κερδίσουμε μακροπρόθεσμα σαν κοινωνία… νομίζω πρέπει να κάνουμε πάρα πολλά για να αλλάξει αυτό. Αναφέρθηκε ο κύριος προηγουμένως ότι έρχονται εδώ οι γονείς οι οποίοι ενδιαφέρονται και δυστυχώς ναι οι περισσότεροι γονείς που ενδιαφέρονται παίρνουν την εκπαίδευση που χρειάζονται και οι γονείς που οι ίδιοι έχουν προβλήματα ή και οι γονείς που έχουν κάποια παιδιά με προβλήματα παίρνουν τη σωστή πληροφόρηση είτε καταλήγουν σε αρνητικές πρακτικές. Και ναι συμφωνώ μαζί σας ότι πρέπει να γίνει κάτι συνολικό, γιατί η Κύπρος είναι πολύ μικρή και πάρα πολύ εύκολα μπορεί να γίνει. Χατζηχρήστου: Θα πω ότι είναι πολύ σημαντικό 41


με αυτή τη συνεργασία να στοχεύσουμε και στη μείωση των αρνητικών συμπεριφορών αλλά και στην ενίσχυση των θετικών σχέσεων και των θετικών κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων. Σύνεδρος: Απλά εγώ θα ήθελα να συγχαρώ τη Σχολή Γονέων και για τη διοργάνωση του σεμιναρίου. Να πω ότι και οι δύο εισηγητές καταπιάστηκαν με θέματα τα οποία έχουν προαναφέρει. Απλά αυτό που θα ήθελα να πω σαν εισήγηση ερώτηση. Μέρα με τη μέρα βλέπουμε ότι αυξάνονται οι άνεργοι, αυξάνονται οι οικογένειες με οικονομικά προβλήματα και κακά τα ψέματα, όταν δεν έχεις να φας όλα τα άλλα είναι περιττά. Πώς αντιμετωπίζουμε αυτές τις καταστάσεις, ειδικά τα παιδιά στο δημοτικό με τα κοινοτικά συσσίτια αυξάνονται με μαθηματική πρόοδο συνέχεια. Δεν θεωρείτε ότι αυτό το θέμα είναι τόσο σοβαρό που όλα τα άλλα θεωρούνται κάπως πολυτέλεια; Δηλαδή, όταν ένα παιδί δεν έχει τα απαραίτητα, το φαγητό, τα ρούχα, πώς θα φτάσουμε σε αυτά τα σημεία και επειδή αυτό το πράγμα αυξάνεται, υπάρχει κάποιος τρόπος αντιμετώπισης του θέματος το οποίο το θεωρώ αρκετά δύσκολο και ειδικά για το 2014; Χατζηχρήστου: Είναι πάρα πολύ σημαντικό και διάφοροι φορείς, στην Ελλάδα τουλάχιστον, το Υπουργείο Παιδείας, διάφορες μη κυβερνητικές οργανώσεις, Εκκλησία έχει πάρα πολλά συσσίτια και στηρίζουνε πάρα πολλούς ανθρώπους και οικογένειες και αυτό είναι ένα πάρα πολύ βασικό θέμα. Το άλλο όμως πολύ βασικό είναι η ψυχική υγεία, το να νιώθουνε οι άνθρωποι καλά, να στηριχθούν τα παιδιά και όταν οι οικογένειες αντιμετωπίζουν πολλά προβλήματα, το μόνο ασφαλές περιβάλλον όπου τα παιδιά θα μπορέσουν να αναπτυχτούν είναι το σχολείο. Και όταν πέφτει τόσο μεγάλο βάρος στο σχολείο να κρατήσει το περιβάλλον το συναισθηματικό, να εμπεριέξει στα δύσκολα των παιδιών, ώστε να συνεχίσουνε την ανάπτυξη και την εξέλιξή τους. Είναι δύσκολο να γίνουν και τα δύο, γιατί αν γίνονται κάποιες 42

τελευταίες διαπιστώσεις από τις πανεπιστημιακές ψυχιατρικές κλινικές είναι πάρα πολύ μεγάλα τα ποσοστά με τα καταθλιπτικά ή ακόμα και με τις αυτοκτονίες και τις εξαρτήσεις, που δεν είχαμε πρόβλημα με εξαρτήσεις τόσο έντονα στην Ελλάδα. Άρα είναι πολύ σημαντικό τουλάχιστον να κρατηθούν τα παιδιά στα σχολεία όπου το πολύ μεγάλο βάρος πέφτει στους εκπαιδευτικούς για να μπορέσουμε να αντισταθμίσουμε όλες αυτές τις δυσκολίες. Αλλά είναι πολλές φορές που κάνουμε πολλά προγράμματα παράλληλα όχι μόνο με τα συσσίτια αλλά προγράμματα ψυχοκοινωνικής υποστήριξης, όπου πολλά σχολεία ανοίγουνε το απόγευμα για να μπορούν τα παιδιά να πηγαίνουν να διαβάζουν, υπάρχουν εθελοντικές ομάδες στο βαθμό δηλαδή που χρειάζεται να στηριχθεί η οικογένεια από πολλούς φορείς και κυρίως στη γειτονιά. Και πολλοί δήμαρχοι - κοινότητες αναπτύσσουν προγράμματα, ιδιαίτερα στις μεγάλες πόλεις. Στις μικρές πόλεις και στα νησιά είναι πιο εύκολα τα πράγματα. Φάντης: Θα πρέπει να δούμε και την ιεραρχία σε μια τέτοια περίπτωση. Οι φυσικές ανάγκες είναι ίσως στην αρχή της πυραμίδας αλλά υπάρχουν και άλλες ανάγκες. Και τα παιδιά χρειάζονται αυτά τα πράγματα και δεν θα ξεχάσουμε τον πολιτισμό μας και την κουλτούρα μας, τη μάθηση… είναι όλα πάρα πολύ σημαντικά. Αλλά να κρατούμε αυτή την ιεραρχία και τη σημαντικότητα όλη.


Οικογένεια και Σχολείο (Τεύχος 220)  

Διμηνιαίο παιδαγωγικό περιοδικό της Παγκύπριας Σχολής Γονέων με επίκαιρες σημαντικές θεματικές και άρθρα, κείμενα και επιστημονικά συγγράμμα...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you