Page 1

TaalTuin Inspiratiebron voor het basisonderwijs

Deelnemende Tilburgse basisscholen: De Bloemaert De Zuidwester De Wegwijzer De Alm Aboe el-Chayr Don Sarto Gesworen Hoek De Triangel Prins Bernhardschool De Cocon Jan Ligthartschool Rendierhof Cleijn Hasselt


Beste lezer, Inhoud

Als coรถrdinator Schakelklassen Plein013 ben ik trots op alle TaalTuinen die in de afgelopen twee jaar in Tilburg actief zijn geweest. Ik ben net zo trots op dit mooie tijdschrift waarin twaalf TaalTuinleerkrachten enthousiast vertellen over hun TaalTuin en de positieve effecten daarvan op de leerlingen. Deze verhalen vormen een inspiratiebron voor alle basisschoolleraren die hun taalonderwijs

3

Schakelklassen en TaalTuin

willen verbeteren en vernieuwen. Hiernaast staat een artikel over de theorie

5

De Cocon

van de schakelklassen en de TaalTuin. Verder vind je verspreid over het tijd-

7

Cleijn Hasselt

8

De Alm

9

De Bloemaert

10 Tips om lezen te bevorderen 11 De Zuidwester

schrift veel tips op het gebied van woordenschat, mondelinge communicatie, lezen en het verbeteren van de Nederlandse taal. Kort zal ik iets vertellen over het ontstaan van de TaalTuin. De TaalTuin is ontstaan uit de schakelklassen. Schakelklassen zijn bedoeld voor leerlingen in het primair onderwijs die een grote achterstand hebben in taalontwikkeling. Een jaar schakelklas kan voldoende zijn voor deze kinderen om op hun eigen

12 De Triangel

niveau te kunnen deelnemen aan het reguliere onderwijs. De gelden voor de

13 Gesworen Hoek

schakelklas worden door het Rijk toebedeeld aan gemeenten. Tilburg heeft de

14 Tips voor leerkrachten bij het versterken van de Nederlandse Taal

organisatie en uitvoering van de schakelklassen uitbesteed aan Plein013. In Tilburg zijn schakelklassen schooloverstijgende taalklassen voor leerlingen

15 Prins Bernhardschool

van verschillende scholen uit min of meer dezelfde wijk. Uit onderzoek van

16 Aboe el-Chayr

Duerings, Rijzewijk en Van Zantvoort in 2014 is gebleken dat deze taalklassen

17 De Wegwijzer 18 Tips voor uitbreiding van woordenschat 19 Jan Ligthartschool Rendierhof 21 Don Sarto 22 Tips mondelinge communicatie

succesvol zijn. Helaas waren er te weinig taalklassen om te kunnen spreken van schoolnabij onderwijs voor alle leerlingen in Tilburg. Om de voorziening toegankelijk te maken voor zoveel mogelijk leerlingen met een taalachterstand is in het schooljaar 2013-2014 gestart met de pilot TaalTuin binnen het project Klemtoon op Taal. De afgelopen twee jaar is de TaalTuin op twaalf scholen in Tilburg van start gegaan en is gebleken dat met de juiste aanpak en onder de gestelde voorwaarden taalachterstand is weg te werken. We kunnen dus met recht spreken van een effectieve taalinterventie. Tot slot wil ik er graag op wijzen dat niet alleen leraren, kinderen en ouders enthousiast zijn over de TaalTuin, maar dat ook uit wetenschappelijk onderzoek uit Amsterdam en Nijmegen is gebleken dat schakelklassen een goed instrument zijn voor het bestrijden van onderwijsachterstanden. Veel leesplezier! Jet van Zantvoort coรถrdinator Schakelklassen Plein013

2


De TaalTuin is een variant van de schakelklassen TaalTuinen lijken sterk op schakelklassen maar voegen daar nog iets extra’s aan toe. Hieronder volgt een vergelijking van de schakelklassen nieuwe stijl (zie Hoogeveen, 2014) met de TaalTuin.

Inhoudelijke focus Schakelklassen

De TaalTuin richt zich sterk op het technisch en begrijpend lezen in

• Uitbreiding van de woordenschat.

de tweede helft van groep 4. Daarnaast wordt spelenderwijs inzicht

• Mondelinge taalvaardigheid.

geboden in de taalstructuur van de Nederlandse taal en worden

• Begrijpend lezen.

Nederlandse taalverschijnselen onderwezen.

• Recreatief lezen.

Werkvormen De TaalTuin maakt gebruik van deze werkvormen.

Schakelklassen • Thema’s en projecten. • Gespreksvormen in kleine groepen en in kringgesprekken. • Samenwerkend leren. • Educatieve uitstapjes als verbinding tussen binnen- en buitenschools leren.

Bewuste keuzes van de leerkracht Schakelklassen

De TaalTuin heeft enthousiaste leerkrachten nodig die zicht

• Wat moeten leerlingen leren?

hebben op de leerlijnen van groep 1 tot en met 4, die goed

• Hoe kan ik dat het beste organiseren?

woordenschatonderwijs kunnen aanbieden en die weten hoe ze

• Waar baseer ik dat op?

de Nederlandse taal kunnen onderwijzen aan leerlingen met een

• Wat heb ik (hoe kom ik) aan bewijs dat het ook echt waar is?

taalachterstand.

De lat hoog leggen Schakelklassen

De TaalTuin omvat minimaal acht contacturen per week en heeft

• Leerlingen uitdagen en doelen stellen die net binnen het

als einddoel het niveau van kinderen van groep 3 en 4 op het gebied van woordenschat, technisch lezen en begrijpend lezen.

bereik van de leerlingen liggen. • Hoge verwachtingen hebben van de ontwikkelmogelijkheden

In de TaalTuin wordt opbrengstgericht gewerkt.

van leerlingen.

Ouders Schakelklassen

De TaalTuin vraagt ouders toestemming voor het werken met

• Educatief partnerschap.

hun kind in de TaalTuin en ook om hun kinderen te helpen met

• Pedagogisch partnerschap.

het inhalen van de achterstand. Ouders worden uitdrukkelijk uitgenodigd om deel te nemen aan bijeenkomsten op school.

Doelen TaalTuin heeft dezelfde doelen.

Schakelklassen Niet alleen cognitieve, maar ook sociaal-emotionele doelen: • Plezier in leren. • Zelfvertrouwen van leerlingen vergroten. • Motivatie verhogen.

Integrale aanpak Schakelklassen

De TaalTuin wordt opgenomen in het taalbeleidsplan van de school.

• Schakelklassen zijn onderdeel van een palet aan maatregelen

Er is een passend aanbod met betrekking tot de doorgaande lijn

die de school neemt om de ontwikkeling van leerlingen te

vanuit VVE (voor- en vroegschoolse educatie) en een goed netwerk

stimuleren, met name leerlingen met een taalachterstand.

moet worden opgebouwd. De directeur volgt de interventies die de TaalTuinleerkracht uitvoert, kritisch en neemt de TaalTuin op in de cyclus van klassenbezoeken. De coördinator van de Schakelklassen brengt minimaal één keer per jaar een bezoek aan de school om de leerkracht feedback te geven.

3


Ouders vinden het fijn dat hun kinderen worden ondersteund in de Nederlandse taal

4


Het belangrijkste resultaat van de TaalTuin is het plezier van de kinderen in taal en lezen

De leerlingen zijn zo fanatiek, zo enthousiast

De Cocon

‘Het belangrijkste resultaat van de Taal-

als ze over de individuele successen praat.

de ouders. Ik nodig hen uit om te komen

Tuin is het plezier van de kinderen’, vindt

Enthousiast vertelt ze over haar pareltjes.

kijken. Gedurende het schooljaar ga ik op

Anita Boons van basisschool De Cocon.

‘In mijn groep had ik een meisje dat extreem

huisbezoek en ik ga een keer met de ouders

Daar word ik helemaal blij van. Ze zijn zo

zwak was in lezen; ze moest elk woord eerst

naar de bieb. Natuurlijk ontvang ik hen ook

fanatiek, zo enthousiast.’ Anita werkt al

helemaal spellen voordat ze het kon lezen.

’s ochtends in de klas. Ik geef de ouders de

34 jaar op De Cocon. Bijzonder is dat Anita

Het kind is boeken gaan zoeken; ze nam

woorden mee die de kinderen moeten leren:

zelf als kind op De Cocon heeft gezeten.

steeds andere boeken mee naar school.

de themawoorden met plaatjes erbij en een

Anita vindt het een fijne school met leuke

Ze heeft echt plezier gekregen in lezen en

brief met suggesties over de spelletjes die ze

collega’s. ‘Het ‘milieu’ spreekt mij aan: heel

is enorm vooruitgegaan. Verder is het mooi

met hun kinderen kunnen spelen. Het con-

gevarieerd met Poolse, Marokkaanse en

om te zien hoe een Pools kind snel de

tact is gewoon goed; ze zijn geïnteresseerd

andere allochtone kinderen, maar ook met

Nederlandse taal leert met moeilijke

en vinden het fijn dat hun kinderen in de

kinderen van hoogopgeleide mensen.’

woorden als ‘ouderwets’, ‘ontroerend’ en

Nederlandse taal worden ondersteund.’

‘treurig’. Het gaat veel sneller bij dat kind De resultaten van de TaalTuin zijn goed:

dan ik had durven dromen.’

Netwerk

vooral bij de TAK-toets (Taaltoets alle

Het enthousiasme van de leerlingen en

Anita is blij met het netwerk rondom de

kinderen) zijn de leerlingen duidelijk

de pareltjes zorgen ervoor dat Anita de

TaalTuinen. ‘Het overleg met de andere

vooruitgegaan. De vooruitgang bij de

TaalTuin ontzettend leuk vindt. ‘Het is

TaalTuinleerkrachten is waardevol; het is

CITO-woordenschat is minder duidelijk en

gewoon een luxe baantje.’

prettig om ervaringen uit te wisselen en van elkaar te leren. Met de logopediste heb

er is een kleine vooruitgang bij rekenen en technisch lezen. Anita zegt dat zo’n kleine

Ouders

ik contact via de leerlingen, die door haar

vooruitgang normaal is omdat vooruitgang

Om de TaalTuin tot een succes te maken is

worden begeleid. Deze leerlingen gaan

niet meteen meetbaar is, maar zich pas op

een goede samenwerking met de ouders

volgend jaar naar de Taalklas. De Taalklas is

de langere termijn manifesteert. ‘Het is

essentieel. Anita steekt daar veel energie

vergelijkbaar met de TaalTuin, maar er zitten

belangrijk dat we onze doelen realiseren:

in. Op De Cocon is Anita verantwoordelijk

in de taalklas leerlingen van verschillende

de woorden die de leerlingen moeten

voor de Ouderkamer en daarom heeft ze

scholen.’

kennen, worden voor meer dan tachtig

met veel ouders al goede contacten. ‘Samen

procent gehaald.’ Anita begint te glunderen

met de onderbouwleerkracht informeer ik

5


Veel kinderen hebben een eigen aanpak nodig

Cleijn Hasselt

De mondelinge taalvaardigheid is enorm vooruitgegaan

6


Leerlingen en leerkracht hebben veel aandacht voor elkaar ‘Het fijne van de TaalTuin is dat de groep

is het sleutelwoord. Toetsen is en blijft heel

aandacht aan terugkoppelen: hoe zou het

klein is’, vindt Janette van Daesdonk van

belangrijk om na te gaan of de gestelde

verhaal aflopen? Hoe gaat het verhaal

basisschool Cleijn Hasselt. ‘Je krijgt als

doelen worden bereikt. En gelukkig

verder? Als leerlingen een tekst niet

leerkracht veel aandacht van de leerlingen

hebben de kinderen in de TaalTuin zichzelf

begrijpen, stimuleer ik hen om zelf uit te

en andersom krijgen de leerlingen veel

verbeterd. De mondelinge taalvaardigheid

zoeken hoe het zit. Pas als dat niet lukt,

aandacht van mij. Daardoor is de

wordt niet gemeten, maar ik ervaar dagelijks

help ik hen.’

betrokkenheid van de kinderen groot.

dat de mondelinge taalvaardigheid enorm is

Dat vind ik echt een pareltje. Ik haal veel

vooruitgegaan in de TaalTuin.’

Taalboost Janette is de taalcoördinator op Cleijn

uit ‘Met woorden in de weer’ en gebruik de methode ‘Staal’. Daar zitten veel

Individuele verschillen

Hasselt en als zodanig richt zij zich ook op de

spelvormen in en spelenderwijs leren

De resultaten komen niet vanzelf. Als

spin-off van de TaalTuin naar de rest van het

kinderen veel beter en veel sneller. Ook

leerkracht moet je ook stappen zetten om

team. ‘Dat is iets waar ik al langer mee bezig

ben ik heel trots op de ruimte waarin de

de gewenste opbrengsten te halen. Zo is het

ben. Sinds de TaalTuin loop ik met collega’s

TaalTuin is gevestigd: een aparte ruimte

belangrijk, vindt Janette, om oog te hebben

rondjes door de school. Ik begin bij de Taal-

achter de bieb die heel talig is ingericht.

voor de individuele verschillen tussen

Tuin en laat zien waar ik allemaal mee bezig

Het is een echte taalruimte.’

leerlingen. ‘Eenzelfde aanpak voor alle

bent. Door de TaalTuin is hier op school weer

kinderen werkt niet. Veel kinderen hebben

extra aandacht voor taal gekomen. Dat wil

In de Taaltuin is veel bedrijvigheid. Je

een eigen aanpak nodig. Als je een klas

ik graag vasthouden en verder versterken.’

kunt zien dat de leerlingen de TaalTuin

met dertig kinderen hebt, is dat vaak niet

Janette wil tot slot nog een boodschap

fantastisch vinden. Ze leren zich te uiten

mogelijk maar in de TaalTuin heb je de

kwijt. Ze vindt dat de TaalTuin voor alle

en zichzelf te presenteren en hebben daar

mogelijkheid om ieder kind te geven waar

scholen makkelijker toegankelijk zou moeten

zichtbaar plezier in. Janette vertelt dat ze

het behoefte aan heeft. Ik werk veel

zijn. ‘De voorwaarden moeten minder streng

veel haalt uit ‘Op woordenjacht’. ‘Alle

interactief. Daar steken de leerlingen het

zijn omdat alle kinderen wel een taalboost

klassen hier op school gebruiken ‘Op

meest van op. Ik doe veel voor in de klas;

kunnen gebruiken. De TaalTuin zou

woordenjacht’. Opbrengstgericht werken

daar leren leerlingen van. Ik besteed veel

structureel moeten zijn. Taal is zo wezenlijk!’

7


Ze merken dat ze het kunnen en krijgen daardoor meer zelfvertrouwen

Ik film boekbesprekingen en laat de voortgang aan de ouders zien

De Alm

Leerlingen zien en ervaren dat ze enorm vooruit zijn gegaan overbrengen naar de andere kinderen. In

leerlingen een boekbespreking houden.

het begin waren de ouders huiverig; ze

Als dat goed gaat, wordt de rest enorm

vonden het maar niks dat hun kind zo vaak

gestimuleerd en ze raken ervan overtuigd

uit de klas werd gehaald. Maar al snel

dat ze het ook kunnen. Ik vind het ook

hebben ze begrepen dat deze extra les goed

geweldig als tijdens het technisch lezen een

is voor de woordenschatontwikkeling van

leerling ineens roept: dat is een homoniem

hun kind. Als ze zien hoe goed hun kinderen

of dat is een synoniem. Dit soort succesjes,

presteren, worden ze echt enthousiast.

daar doe ik het allemaal voor!’

Dat komt ook omdat de kinderen zelf zo betrokken en fanatiek zijn. Op deze manier

Minder faalangst

Op basisschool De Alm deelt TaalTuin-

betrek ik de ouders erbij. Ik ben met de

Het groepje leerlingen in de TaalTuin is klein;

leerkracht Leonie Sauer de leestas uit.

ouders naar de centrale bieb geweest en

er is veel interactie tussen de leerlingen en

In de leestas zit een lijst waarop staat

heb uitgelegd hoe belangrijk lezen voor

daardoor leren ze goed samenwerken. De

welke boeken de leerlingen hebben

kinderen is. Ik film de kinderen aan het

leerlingen maken een enorme groei door,

gelezen. De leerlingen vinden het prachtig

begin en aan het einde van het schooljaar.

vindt Leonie. ‘Ze hebben een vraaghouding

en beginnen direct met elkaar te praten

Ik bespreek de filmpjes met de kinderen

aangeleerd; ze vragen naar de betekenis

over welke boeken ze leuk vinden. Leonie

en op die manier kunnen ze zelf zien en

van woorden. Om de betekenis van

vertelt dat de kinderen van haar moeten

ervaren dat ze enorm vooruit zijn gegaan.’

woorden te achterhalen kijken ze naar de context en ze letten op logische verbanden.

kunnen uitleggen wat ze van een boek

8

vinden. ‘Ik streef ernaar dat de leerlingen

Verhaallijn

Ze groeien sociaal-emotioneel en hebben

echt het boek kunnen bespreken en dat ze

Leesbevordering is voor Leonie heel belang-

daardoor minder faalangst. Ze merken

weten wie de auteur is en iets over de

rijk en ze doet daar veel aan. ‘Ik geniet

dat ze het kunnen en krijgen daardoor

auteur kunnen vertellen. Spelenderwijs

ervan als een van de leerlingen vraagt:

meer zelfvertrouwen. Ook de CITO-scores

leren ze dat en ze doen het goed.’

wie heeft dit boek geschreven? Dan blijkt

laten een lichte verbetering zien, maar dat

dat ze dingen echt oppikken. Bij een boek-

vind ik niet het belangrijkste. De kinderen

‘Zo’n boekbespreking film ik en ik laat de

bespreking geniet ik ook als een leerling een

leren vertellen, ze leren zinnen maken met

film aan de ouders zien’, vervolgt Leonie

duidelijk opbouw in zijn verhaal laat horen;

moeilijke woorden, daar gaat het om. Als ze

haar verhaal. ‘Ouders kunnen zien hoe hun

het begin, het midden en het slot van het

een goede zin kunnen maken, begrijpen ze

kinderen het verhaal kunnen vertellen en

verhaal. Meestal laat ik één van de betere

het echt.’


Collega’s worden steeds nieuwsgieriger en tonen meer interesse

De grootste winst is de groei in sociaal-emotionele ontwikkeling

De Bloemaert

Op De Bloemaert blijft de TaalTuingroep de hele week bij elkaar De TaalTuin op De Bloemaert is vorig jaar

donderdag en vrijdag, maar twee dagen

sociaal-emotionele ontwikkeling. De

bemenst door twee docenten die elk een

achter elkaar bleek te zwaar voor de

leerlingen krijgen veel beurten omdat het

gedeelte van het jaar de TaalTuin hebben

kinderen. Nu is de TaalTuin op woensdag

een kleine groep is. Daardoor maken ze

gedraaid: Mary Peters en Ingeborg Hendriks.

en vrijdag.’

een snellere ontwikkeling door. Ik ben heel blij dat wij als ‘witte school’ hieraan

Behalve de pabo hebben beiden nog flink wat gestudeerd. Ingeborg studeerde Taal-

Wat doe je in de TaalTuin?

mee mogen doen. De woordenschatscores

en literatuurwetenschap met specialisatie

Ingeborg: ‘Ik ben meer een ontwikkelaar dan

waren verrassend laag. Dat komt omdat

jeugdliteratuur aan de Universiteit van

een docent. Maar in de TaalTuin kan ik mijn

woordenschat niet tot de pijlers van het

Tilburg. Behalve lesgeven op De Bloemaert

talenten als ontwikkelaar uitstekend kwijt.

basisonderwijs hoort. Daarom wordt het

runt ze haar eigen bureautje Zin voor Zin,

En andersom neem ik mijn lesgeefervaringen

door de leerkrachten misschien een beetje

waar ze zich bezighoudt met het ontwikkel-

mee in mijn ontwikkelwerk. Ik heb voor

verwaarloosd.’

en van methodes en met leesbevordering-

vandaag weer hele leuke dingen bedacht.

projecten. Na de pabo volgde Mary nog drie

Ik maak kaartjes met tekst en kaartjes met

Hoe is het contact met de ouders?

opleidingen: RT, gedragsspecialisatie en IB.

een plaatje. In groepjes van twee moeten ze

Ingeborg: ‘De ouders zijn heel betrokken.

de kaartjes en de plaatjes bij elkaar zoeken.

In het begin waren de ouders sceptisch; ze

Hoe is de TaalTuin op De Bloemaert

Dat levert prachtige gesprekken en discussies

waren bang voor een stigma dat hun

georganiseerd?

op. We spelen ook vaak de BOM door-

kinderen opgeplakt zouden kunnen krijgen.

Ingeborg: ‘Wij hebben de TaalTuin op eigen

geven.’ Ingeborg laat een mooi bommetje

Nu vinden ze het fijn en zijn de andere

wijze vormgegeven. Omdat De Bloemaert

zien dat tikt en steeds op een ander tijdstip

ouders jaloers.’

drie groepen 4 heeft, is er één TaalTuingroep

afgaat. ‘De leerlingen moeten een woord

geformeerd die de rest van de week ook

noemen dat hoort bij een bepaald thema.

Wat zijn de plannen voor de toekomst?

als groep functioneert; dus de hele week bij

Als ze een woord genoemd hebben, geven

Mary: ‘Een belangrijke taak staat ons nog te

elkaar blijft. Dat is uniek; op geen van de

ze de bom door. Het is zaak om snel te zijn

wachten: de verworven kennis delen met de

andere scholen is het zo geregeld. Elk jaar

want elk moment kan de bom afgaan.

rest van het team. In de taalwerkgroep heb

bekijken we opnieuw hoe we de TaalTuin

De kinderen vinden het spannend en zijn

ik al een presentatie gehouden. Collega’s

het beste kunnen vormgeven.’

heel actief en betrokken.’

worden steeds nieuwsgieriger en tonen meer interesse. Ze komen hier binnenlopen

Mary: ‘Nu hebben we twee groepen 4 met 25 kinderen en de TaalTuin met 14

Wat heb je bereikt?

om te kijken wat we doen. Volgend voorjaar

leerlingen. In het begin was de TaalTuin op

Mary: ‘De grootste winst is de groei in

wil ik daar intensiever aan gaan werken.’

9


Tips om lezen te bevorderen • Ben ook tijdens het lezen zoveel mogelijk een rolmodel voor de leerlingen. • Ben je bewust van het belang van boekpromotie: de leesbeleving, het voorlezen, met interesse leren lezen en het literaire aspect van de jeugdliteratuur. • Bekijk het filmpje ‘Meer lezen beter in taal’ van Stichting Lezen (youtube: https://www.youtube.com/watch?v=JbQcAskw3TE). • Zorg voor lees- en schrijfhoeken met veelsoortig materiaal: een vertelmuur, een woordmuur, posters met lees- en schrijfstrategieën, etc. • Lees regelmatig zelf voor en kies ook voortdurend voor een ander genre of type boek. • Laat leerlingen dagelijks minimaal 15 minuten in een eigen boek lezen zowel binnen het thema, als fictie en non-fictie. • Laat kinderen hardop lezen en gebruik kaartjes waarop ze woorden kunnen noteren die ze niet begrijpen. • Werk eens met de routine ‘het woord van de dag’ en gebruik daarbij woorden uit de lijstjes van de leerlingen. • Creëer vervolgactiviteiten bij deze woorden zowel op het gebied van woordenschat als op de andere taaldomeinen. • Laat kinderen vertellen wat ze hebben gelezen. • Maak schoolbrede afspraken over boekpromotie en jeugdliteratuur. • Maak gebruik van het aanbod van de bibliotheek.

‘Ik heb veel steun gehad van collega’s in het TaalTuinnetwerk’

‘Ik vind het leuk er een eigen draai aan te geven’

10


De Zuidwester

‘Je wordt slimmer’ In de TaalTuinklas van De Zuidwester

en voor mij.’

waardevol, omdat je kunt delen waar je in de praktijk tegenaan loopt. Vooral tijdens de

ruimen de kinderen hun spulletjes op. TaalTuinleerkracht Claire Schilte roept

Plan van aanpak

opstart van de TaalTuin heb ik veel gehad

de kinderen bij elkaar voor een spelletje

Claire is trots op de TaalTuin en ze is blij dat

aan deze momenten. Ik was zoekende hoe

Memory. Één van de kinderen roept: ‘Ik wil

ze van de directie deze kans heeft gekregen.

ik de TaalTuin wilde vormgeven. Ook krijg ik

‘scheiteren’. Claire legt uit dat hij bedoelt

‘Ik vind het leuk om wat ik geleerd heb op

tijdens die bijeenkomsten input over allerlei

dat hij scheidsrechter wil zijn. Later tijdens

de pabo, bij masterSEN en op de netwerk-

verschillende aspecten: ouderbetrokkenheid,

het kringgesprek mogen de kinderen

bijeenkomsten, uit te puzzelen en daar

mondelinge taalvaardigheid, etc. Daardoor

zeggen wat ze van de TaalTuin vinden.

een eigen draai aan te geven. Ik zoek

wordt het onderwijsaanbod steeds rijker in

Ze vinden de TaalTuin fijn en kunnen ook

voortdurend naar toevoegingen en probeer

de TaalTuin. Ik krijg ook veel input uit het

vertellen waarom. Enkele uitspraken:

een goede mix van allerlei taalaspecten te

netwerk over hoe ik de onderwijstijd

‘Je leert meer woorden dan normaal in

bereiken. Ik heb alles geborgd op papier in

effectiever en efficiënter kan benutten.

de klas.’ ‘Als je in de klas zit leer je niet

een plan van aanpak. Dat is als voorbeeld

De ouderbetrokkenheid is dit jaar beter tot

zoveel, maar in de TaalTuin wel.’ ‘Je kan

naar mijn collega’s in het netwerk gegaan.

zijn recht gekomen dan vorig schooljaar

later naar een betere school.’ ‘Je wordt

Dat vind ik wel een pareltje. Het plan van

en is hierdoor beter geborgd. De ouders

slimmer’.

aanpak is goed onderbouwd. Het is fijn

krijgen een themabrief met de invulling

dat de TaalTuin maar uit een klein groepje

daarvan: een woordenlijst met betekenissen

Het is duidelijk dat de leerlingen enthousiast

leerlingen bestaat. Daardoor ben ik veel

en suggesties om in spelvorm te oefenen.

zijn. Claire merkt dat elke dag. ‘De kinderen

flexibeler om bijvoorbeeld uitstapjes en

Ik organiseer ook ouderactiviteiten. Niet

nemen steeds meer initiatieven. Ik zie dat

dergelijke te maken. Het komt mijn

alle acht ouders komen steeds, een aantal

ze het prettig vinden om in een kleine

creativiteit ten goede.’

werkt en kan hierdoor niet aansluiten bij de activiteit. De betrokkenheid van ouders is

groep te werken. Ze zijn onder andere met de CITO vooruitgegaan; ze hebben echt

Zoekende

een belangrijke schakel in de ontwikkeling

baat bij de TaalTuin. De groepsleerkrachten

In 2013 heeft Claire de pabo afgerond.

van het kind. Ouders komen naar mij met

merken dat de TaalTuinleerlingen beter mee

Daarna heeft ze ook nog de MasterSEN

vragen en uiten dat ze zien dat hun kind

kunnen doen in hun lessen. Daar krijgen ze

gedaan. Sinds bijna twee jaar doet ze de

vooruitgaat door deze extra taalstimulans.

de woorden nog een keer; dat is goed voor

TaalTuin. In het begin heeft ze veel steun

Ze raken meer betrokken en dat is waar je

hun zelfvertrouwen. De vooruitgang die ik

gehad van haar collega’s in het TaalTuin-

het voor doet.’

zie bij de leerlingen, vind ik belangrijk. Dat

netwerk. ‘Tijdens de netwerkbijeenkomsten

werkt immers motiverend voor de kinderen

is er altijd ruimte voor intervisie. Dat is zeer

11


Het mooie van de TaalTuin is dat ik elk kind maatwerk kan geven

TaalTuin geeft veel houvast en structuur

De Triangel

‘Het mooie van de TaalTuin is dat ik elk

gewoond en gewerkt; het milieu daar

Veilige plek

kind maatwerk kan geven’, vindt TaalTuin-

vertoont veel overeenkomsten met deze

Eefje is heel tevreden over hoe het gaat

leerkracht Eefje van Buel van basisschool

buurt. Daar heb ik mee leren omgaan.’

in de TaalTuin. ‘De leerlingen zijn heel erg enthousiast. De TaalTuin is een veilige

De Triangel. ‘Elk kind heeft een andere achterstand. Ik kijk dus goed naar de

Nauwelijks buiten spelen

plek die hen veel houvast en structuur

doelen die we willen halen voor elk kind.

Als het om taalachterstand gaat, kunnen

biedt. Ze zijn gemotiveerd; ze willen heel

Dat is een mooie manier van opbrengst-

drie categorieën kinderen worden onder-

graag. Kinderen leren zich uiten en ze leren

gericht werken.’

scheiden, vindt Eefje. ‘Kinderen met een

vertellen. Ze leren hoe ze iets aan anderen

andere moedertaal die hier zijn geboren,

moeten vertellen. Ze kunnen woorden

Eefje geeft voor het vierde jaar les. Voordat

kinderen met een andere moedertaal die

beschrijven. Ze kunnen het niet alleen

ze naar de pabo ging, zat ze een jaar op de

hier niet zijn geboren en kinderen die hier

maar ze durven het ook. Leerlingen komen

kunstacademie. ‘Dat komt omdat ik een

geboren zijn en Nederlands als moedertaal

vaak na een tijdje terug op dingen die ze

brede interesse heb. Ik wil graag les blijven

hebben. Bij de eerste twee groepen wordt

hebben geleerd. Meestal op dingen die ze

geven en daarnaast nog verder studeren. Ik

thuis vaak geen Nederlands gesproken en

leuk vinden. Hieruit blijkt dat ze het hebben

heb nog geen keuze gemaakt, maar ik denk

soms spreken beide of één van de ouders

onthouden. Ze verrassen mij vaak want ze

dat het psychologie wordt om iets te gaan

zelf geen Nederlands. De taalachterstand

komen met dingen waarvan ik het helemaal

doen met kinderen met leerproblemen.

van Nederlandse kinderen komt vaak door-

niet verwacht had. ‘

Ook denk ik aan Kunst & Educatie.

dat er thuis nauwelijks wordt voorgelezen

Eefje heeft nog een tip voor al haar

Het onderwijs bevalt heel goed, vooral de

en doordat ouders het lezen niet stimuleren.

collega’s. ‘Communiceer in de breedste zin

groep kinderen hier op school. Voor mij een

Een belangrijke andere oorzaak voor alle

van het woord met de ouders, met je

enorme uitdaging: deze buurt is een echte

drie de categorieën is dat kinderen vaak

collega’s en met de kinderen. Praten en

volksbuurt met een zwak sociaal milieu en

achter de computer zitten en nauwelijks

direct ook doen; daar steken kinderen het

een gemengd samengestelde bevolking met

buiten spelen. Daardoor leren ze niet om

meest van op. Duidelijk benoemen wat je

veel nationaliteiten. Het gevolg is dat veel

dingen te benoemen. Ik ben sterk voor het

doet. Laat alles zoveel mogelijk uit de

kinderen een zwak niveau hebben en lastig

inzetten van ICT en computers op school,

leerlingen zelf komen; daar steken ze het

gedrag vertonen. Dat geeft mij energie. Het

maar thuis worden computers vaak niet

meest van op en dat beklijft het beste.’

contact met de kinderen en ook hun ouders

goed gebruikt.’

gaat mij goed af. Ik heb op Sint Maarten

12

Praten en direct ook doen; daar steken kinderen het meest van op.


Gesworen Hoek

Taal spettert letterlijk van de muren Het TaalTuinlokaal van Gesworen Hoek

We hebben een naailes waarin de ouders

hangt vol met grafische modellen: trappen

elkaar helpen. De taalvaardigheid van de

en paraplu’s. Ook hangen overal posters

ouders wordt tijdens die lessen vergroot.

met tegenstellingen en synoniemen.

De kinderen van die ouders worden door

TaalTuinleerkracht Ineke de Jong heeft

andere ouders opgevangen. Tijdens de

een rijke werkomgeving gecreëerd. ‘Taal

naailes worden onder andere de kleren

spettert letterlijk van de muren. Dat willen

voor de musical gemaakt. Het is een echte

we in de hele school. De TaalTuin moet niet

win-winsituatie. Verder hebben we een

alleen ten goede komen aan de TaalTuin-

cursus ´Hoe help ik mijn kind op school´,

leerlingen, maar aan de hele school.’

onder meer door veel voor te lezen en je kind te stimuleren te praten en te vertel-

Directeur Manja Voogd is enthousiast.

len. De ouders van de kinderen in groep

‘We hebben 150 leerlingen; 88% heeft een

1 en 2 krijgen dezelfde les als de kleuters.

allochtone afkomst; veel kinderen hebben

Dat is een mooie wisselwerking; er komen

een taalachterstand. De TaalTuin geeft een

daardoor steeds meer gesprekken tussen de

extra impuls aan het taalonderwijs. Wij wil-

ouders en hun kinderen.’

len zo veel mogelijk meerwaarde genereren uit de TaalTuin: meer body aan het hele

Veilige omgeving

taalonderwijs en versterking van de rest van

Ineke prijst zichzelf gelukkig dat ze de

het team. We gaan het helemaal uitdiepen

TaalTuinklas mag doen. ‘Ik doe eigenlijk

met een spin-off naar het team.’ Ineke vult

alleen maar dingen die ik heel leuk vind.

directeur Manja aan. ‘De TaalTuinroutines

De TaalTuin is elke dag een feestje. De

gaan we implementeren in het hele team.

negen TaalTuinleerlingen hebben elke dag

Straks heeft elke leerkracht extra bagage. Ze

zin om naar school te komen en ik ook. We

gaan in eerste instantie met één routine aan

geven elkaar ’s ochtends een hand, om half

de slag, bijvoorbeeld met het woord van de

negen sturen we papa en mama weg en

dag. Of ze beginnen met de grafische

dan gaan we aan de slag. Het is een heel

modellen; we doen het in kleine stapjes.

veilige omgeving zowel voor de ouders als

We willen onze collega’s echt enthousias-

voor de kinderen. Ouders mogen altijd

meren. In elke bouw wordt een kartrekker

binnen komen en dat doen de meeste

aangesteld. Taal krijgt een plaats in het

ouders ook. Door de coöperatieve

vergaderschema en in de teamscholing.’

werkvormen is het nooit rustig in de klas;

Meer body aan het hele taalonderwijs en versterking van de rest van het team

de kinderen leggen elkaar dingen uit, ze Ouderbetrokkenheid

praten erover en brengen elkaar op ideeën.

De taalontwikkeling van kinderen begint

Het grote winstpunt van de TaalTuin is dat

thuis. Maar veel ouders van de leerlingen

de leerlingen durven te vertellen en dat ze

van Gesworen Hoek beheersen de Neder-

stevig staan als een boom. De doelen van

landse taal niet goed. ‘Daarom hechten

de kinderen zijn dat ze leren praten zodat

wij veel waarde aan ouderbetrokkenheid’,

iedereen ze kan verstaan en zo praten dat

legt Manja uit. ‘En dat lukt! Op een ouder-

iedereen ze kan horen. Doordat de leer-

bedankavond komen zo’n 250 ouders.

lingen met elkaar communiceren groeit

Dat is veel gezien de grootte van de school.

hun mondelinge taalvaardigheid.’

De TaalTuin is elke dag een feestje

13


Door de TaalTuin is de aandacht voor taal in hele school toegenomen.

Stimuleer het leesplezier!

Tips voor leerkrachten bij het versterken van de Nederlandse Taal • Bekijk het boek ‘Zien is Snappen’ van Coenen en Heijdenrijk (2010). Daarin is veel aandacht voor specifieke Nederlandse taalverschijnselen. Met eenvoudige, visuele middelen, met gebaren of met geluid worden korte lesjes beschreven voor anderstalige leerlingen vanaf 4 jaar. Hieronder volgen enkele tips uit het boek. • Oefen de tekens (letters) en klanken en leer ze correct uit te spreken en te schrijven. Leer de leerlingen de juiste klemtoon te gebruiken in woorden. Leer hen de melodie en de zinsintonatie in zinnen uit te spreken en te verstaan. • Bied tegelijk met de zelfstandig naamwoorden de lidwoorden aan en sticker de het-woorden. • Leer de leerlingen spelenderwijs hoe je zinnen kunt maken, met behulp van kubussen met plaatjes er op. • Benoem expliciet in korte lesjes de verschillende achtervoegsels voor verkleinwoorden en leer de eindklank aan. De uitspraak en het gebruik van verkleinwoorden kunnen vooral voor een anderstalige leerling moeilijk zijn. Omdat de uitgangen in hun eigen taal niet voorkomen, hebben ze daar geen steun aan. • Besteed vanaf groep 3 aandacht aan de zogenaamde knipwerkwoorden (bijvoorbeeld: aanbellen, hij belt bij de school aan). • Maak de leerlingen bewust van het juiste gebruik van verwijswoorden.

14


Extra aandacht helpt echt en werkt ook

Prins Bernhardschool

Op basisschool Prins Bernhard zijn de

Door de TaalTuin is de aandacht voor taal in

Ideale vorm van onderwijs

resultaten van de TaalTuin goed. Uit de

hele school toegenomen.’

Marloes begint te stralen als haar wordt gevraagd wat ze zelf van de TaalTuin vindt.

monitor is gebleken dat de woordenschat van de TaalTuinleerlingen met 100 procent

Bij elkaar kijken

‘Ik vind de TaalTuin ontzettend leuk om te

is gestegen, het niveau begrijpend lezen

Marloes knikt instemmend. ‘Hier op school

doen. Het is heerlijk om met nieuwe dingen

met 88 procent en de DMT met 50 procent.

ben ik de spil als het om taal gaat. Ik ben

bezig te zijn en om mezelf dingen eigen te

ook de taalcoördinator. Collega’s komen

maken. Dit jaar sta ik in groep 4 en 5 en ik

‘Vanwege de goede resultaten gaan we

met vragen over taal naar mij. Ik informeer

pas nu toe wat ik vorig jaar in de TaalTuin

stoppen met de TaalTuin’, legt TaalTuinleer-

de collega’s onder andere over RT en over

heb geleerd. Maar de TaalTuin is uniek. Het

kracht Marloes de Graaf uit. ‘Om de twee

toetsen en ik stuur relevante artikelen rond.

contact met de kinderen is heel intensief.

weken doe ik in de TaalTuin een taaltoets;

Ik denk mee en voer plannen uit om het

Zo’n contact krijg je meestal niet in normale

meestal kennen de leerlingen alle woorden.

taalonderwijs te verbeteren.

grote groepen. Het is leuk om de kinderen

Maar we zijn niet alleen in de TaalTuin

De samenwerking met de bieb wordt

te zien groeien. Het is bijna een ideale

met taal bezig. Bij de kleuters besteden we

steeds intensiever en ik ben bezig met het

vorm van onderwijs met de leeshoek en de

ook veel aandacht aan woordenschat. De

inrichten van een bibliotheekje hier op

thematafel. In zo’n kleine groep kun je de

ervaringen die ik heb opgedaan in de cursus

school. Gelukkig gaan al veel kinderen naar

kinderen echt geven wat ze nodig hebben.’

Woordenjacht, worden ook toegepast in

de bieb. Als taalcoördinator word ik van

Een belangrijk, moeilijk meetbaar resultaat

groep 2 en 3. Het blijkt dat extra aandacht

verschillende kanten gevoed. In het overleg

van de TaalTuin is dat het leesplezier van de

echt helpt en ook werkt.’ Directeur René

met de andere taalcoördinatoren van de

kinderen enorm vooruit is gegaan. Daarom

Los voegt eraan toe dat zijn school voor de

stichting Tangent worden ervaringen

geeft Marloes haar collega’s het advies:

TaalTuin vist uit een klein vijvertje. ‘Wij zijn

uitgewisseld. Dat vind ik prettig. Met de

‘Stimuleer het leesplezier! Zorg voor

een kleine school. In de hele groep 4 zitten

collega TaalTuinleerkrachten is er vier keer

informatieboeken, stripboeken en moppen-

25 leerlingen. Bovendien besteden we veel

per jaar een overleg. Omdat wij al verder

boeken. Dus niet alleen verhalenboeken.

aandacht aan taal in groep 2 en 3. Daarom

waren dan de rest, zijn enkele collega’s hier

Het is belangrijk om veel samen te doen

hebben we maar weinig kinderen met een

op school komen kijken. De TaalTuin heeft

en veel voor te doen. Dat hebben kinderen

taalachterstand in groep 4. Ik ben blij met

een platform op internet. We kijken bij

nodig.’

de initiatieven van Plein013 en Klemtoon op

elkaar en daarom hoeven we niet steeds zelf

taal om iets extra’s aan taal te doen.

opnieuw het wiel uit te vinden.’

15


Leren en direct toepassen is een prachtige combinatie

Ouders willen wel maar weten niet hoe

Aboe el-Chayr

Ouders houden hun kinderen te dicht bij huis Nirmala Padarath van Islamitische basis-

blijven binnen een kleine cirkel. Daardoor

eigen creativiteit in kwijt. Ik ben veel thuis

school Aboe el-Chayr is heel blij met de

ontwikkelt het Nederlands zich moeizaam.

bezig geweest met het ontwikkelen van

TaalTuin. ‘Veel leerlingen op onze school

Als school proberen we dit te doorbreken.’

materiaal: dobbelstenen, kaartenbakken, woorden plakken, etc. Ik geef de kinderen

hebben van huis uit al een achterstand. In het milieu van onze school slaan de

Betrokken

collageopdrachten en ouders kunnen

ouders vaak de peuterspeelzaal over.

Hoewel veel ouders niet goed weten

thuis hun kinderen meehelpen. Ik vind het

Op veel plaatsen wordt er thuis ook geen

hoe ze aan de taalontwikkeling van hun

fantastisch dat kinderen van woordenschat

Nederlands gesproken; helaas zijn veel

kinderen kunnen bijdragen, zijn ze wel

kunnen gaan houden. Je moet er wel heel

ouders onwetend.’

heel betrokken. Nirmala is daar blij mee.

hard voor werken door middel van spelletjes

‘De ouders zijn geïnteresseerd en heel erg

en speelse coöperatieve werkvormen. In de

Kleuters moeten als ze op school komen,

betrokken; ze komen elke week in de

TaalTuin voel ik me als een vis in het water.

eigenlijk al 1500 woorden kennen.

ouderkamer. De ouderraad is zeer positief;

De leerlingen zijn blij als ze bij mij in de

Volgens Nirmala kunnen veel kleuters op

daar genieten we van. Ouders helpen

TaalTuin komen en vragen bij binnenkomst

Aboe el-Chayr helemaal nog geen zinnen

elkaar, maar als het over taal gaat zijn

al enthousiast wat we vandaag weer gaan

vormen. ‘Het is heel hard werken voor de

sommige ouders onmachtig. Turkse en

doen. Ik ben trots en blij dat ze de TaalTuin

leerkrachten in groep 1 en 2. Ouders willen

Marokkaanse ouders zijn meestal goed

aan mij hebben overgelaten.’

wel helpen met de Nederlandse taal maar

opgeleid. Met hen kan ik goed het gesprek

weten niet hoe; ze praten of spreken zelf

aangaan. Er komen steeds meer kinderen

Tip

onvoldoende Nederlands. In de baby- en

van vluchtelingen; gelukkig spreken die

Volg de cursus ‘Op woordenjacht’; dat is

peutertijd wordt er vooral in de moeder-

vluchtelingen vaak heel goed Engels.’

een stevige basis, is de tip die Nirmala graag aan collega’s meegeeft. ‘Maak contact met

taal gesproken. Kinderen komen niet in

16

aanraking met kinderen die Nederlands

Als een vis in het water

de TaalTuinscholen. Ga daar kijken en pas

spreken omdat de contacten vaak binnen de

Als er gepraat wordt over de netwerkbij-

meteen toe wat je hebt geleerd. Maak alles

familie blijven. Ouders houden de kinderen

eenkomsten, is Nirmala heel positief. ‘Het is

zo visueel mogelijk. De ruimte vind ik ook

te dichtbij huis. Daar komt nog bij dat de

fijn om zo’n netwerk te hebben. We leren

heel belangrijk; je moet een eigen lokaal

meeste ouders financieel geen ruimte heb-

veel van elkaar. Leren en direct toepassen is

hebben. Ik heb een heel goed gevoel bij

ben om veel te ondernemen. De kinderen

een prachtige combinatie. Ik kan daar mijn

de TaalTuin.’


Aan het eind van het schooljaar waren de ouders unaniem enthousiast Doen we de goede dingen goed?

De Wegwijzer

Leesbevordering is enorm belangrijk In de TaalTuinklas van basisschool De

groepen 3 en 4 haalden de CITO-norm niet.

hebben we een plan gemaakt om op termijn

Wegwijzer valt Finley direct op. Hij is druk

In overleg met mijn directeur heb ik onze

de TaalTuin overbodig te maken.’

in de weer met een aantal boeken en wil

school direct aangemeld bij de TaalTuin.’ Wat kwam er uit de leesmonitor?

graag vertellen wat hij van de TaalTuin vindt. ‘Ik heb heel veel geleerd, vooral

Waar komt de taalachterstand vandaan?

Marie-José: ‘Het is belangrijk dat een

moeilijke woordjes. De spelletjes die wij

Marie-José: ‘Dat is een goede vraag! In

schoolbibliotheek is uitgerust met de juiste

doen, zijn erg leuk en op zo’n manier leren

deze tijd van digitalisering bestaat het

boeken en dat de boeken op een aantrek-

is heel fijn.’ TaalTuinleerkracht Marie-José

gevaar dat lezen in een leesboek en voorge-

kelijke manier worden gepresenteerd. Een

Goorhuis voegt daaraan toe dat Finley

lezen worden uit een lees- en prentenboek

leesconsulent heeft daarop met de ouders

thuis de tuindeuren had volgehangen met

naar de achtergrond verdwijnt. Kinderen

die de bibliotheek beheren, een screening

woorden, synoniemen, homoniemen en

zijn steeds vaker met een tablet, i-pad of

van het boekenbestand gedaan. Ouders

tegenstellingen. ‘Dat vertelde zijn moeder

laptop in de weer. Uit onderzoek blijkt dat

zouden meer betrokken moeten zijn bij het

mij. Finley is sowieso razend enthousiast.

juist voorlezen en het lezen in een leesboek

lezen van hun kinderen. Veel ouders lezen

Vorig jaar heb ik een les gegeven over

erg belangrijk zijn voor de taalontwikkeling

niet meer voor zodra hun kind in groep 3

eb en vloed en daarbij verteld over Mont

en het vergroten van je woordenschat. Dit is

zit. Ouders praten weinig met hun kind over

Saint-Michel. Vorige week kwam Finley

bijvoorbeeld ook weer van invloed op

de gelezen boeken of over boeken die de

enthousiast vertellen dat hij in de vakantie

begrijpend lezen. Vandaar dat we behalve

ouders zelf lezen. Verder blijkt dat niet alle

op Mont Saint-Michel was geweest.’

door het inzetten van de Taaltuin ook

leerkrachten regelmatig tijd vrijmaken om

inzetten op leesbevordering. Zo nemen we

voor te lezen. Vaak beperkt zich dit tot de

Waarom een TaalTuin op De Wegwijzer?

onder andere deel aan het leesbevorderings-

onderbouwleerkrachten.’

Marie-José: ‘In tegenstelling tot de andere

traject ‘Kwartiermakers’. Dit houdt in dat er

TaalTuinscholen zitten er bij ons vooral

iedere dag op hetzelfde tijdstip door de hele

Wat vinden de ouders van de TaalTuin?

kinderen met een Nederlandse afkomst in

school een kwartier wordt gelezen in

Marie-José: ‘In het begin waren de ouders

de TaalTuin. Hier heerste ook het idee dat

zelfgekozen boeken. We doen dus al een

huiverig: mijn kind heeft geen achterstand;

een TaalTuin niet nodig was, omdat wij

heleboel, maar de vraag was: doen we de

mijn kind heeft een voldoende woorden-

nauwelijks anderstalige kinderen hebben.

goede dingen goed? Daarom hebben we

schat. Aan het eind waren ze unaniem

Maar ik wist wel beter omdat ik de

vorig jaar de leesmonitor ingevuld in samen-

enthousiast. Ik ga dit schooljaar de ouders

opbrengsten bijhield. De resultaten op de

werking met de ‘bibliotheek op school’.

van vorig jaar inzetten bij de voorlichting

toets woordenschat waren in de groepen

Leerkrachten en leerlingen vullen een

aan de ouders van de nieuwe lichting

3 en 4 zorgelijk. Teveel leerlingen in de

vragenlijst in en op basis van de uitkomsten

TaalTuinkinderen.’

17


Tips voor uitbreiding van woordenschat • Gebruik de ‘Viertakt’ van Verhallen en Van den Nulft (2002) bij het aanleren van essentiële begrippen: voorbewerken, semantiseren, consolideren en controleren. • Laat leerlingen behalve de drie uitjes (uitbeelden, uitleggen, uitbreiden) een vierde gebruiken: uitspreken. Laat leerlingen klanken voelen en ervaren. Gebruik het gebarenalfabet als ondersteuning bij het aanleren van de letters en klanken! • Hanteer themawoorden en maak woordclusters. Oefen zelfstandige naamwoorden mét lidwoorden en gebruik ook andere woordsoorten als werkwoorden, bijwoorden en woordcombinaties (zie www.digiwak.nl). Geef de samenhang in een thema weer in een verzamelplaats. Voorbeelden vind je in ‘Op woordenjacht’ van Duerings, Van der Linden, Schuurs & Strating (2011). • Oefen school- en vaktaalgerichte woorden met de kinderen. Benut de kracht van de visuele modellen en zet deze bewust en gevarieerd in. • Stimuleer het gebruik van zoveel mogelijk zintuigen, de ‘VAKT aanpak’: visueel, auditief, kinetisch en tactiel. • Zorg bij het consolideren voor een veelzijdige en gevarieerde inoefening. • Werk bij de uitleg van woorden liever met omschrijvingen dan definities. Het woord kan in de omschrijving meerdere malen terugkeren. • Stimuleer het gebruik van woordstrategieën en ontwikkel woordbewustzijn en woordeigenaarschap naast het leren en begrijpen van woorden en begrippen. • Laat kinderen elke dag 15 minuten lezen; ze pikken dan minimaal 1000 woorden op, blijkt uit onderzoek (Verhoeven & Vermeer, 1992) Dat is meer dan een taalmethode doet met 600 tot 800 woorden. Bekijk ook het filmpje van Kees Broekhof op https://www.youtube.com/watch?v=JbQcAskw3TE. • Oefen de woorden die ertoe doen en gebruik daarvoor de zesstappenaanpak uit ‘Wijs met woorden’ (Marzano, 2011). Dit werkt vooral goed bij allochtone kinderen. • Maak ook buiten de taallessen zoveel mogelijk gebruik van de woorden die je tijdens de woordenschatinstructie hebt aangeleerd. Dit kan in een rekenles maar bijvoorbeeld ook tijdens het buitenspelen. Op deze manier maak je een actieve verbinding tussen de expliciete en impliciete woordenschatdidactiek.

18


De leerlingen bedenken samen steeds het woord van de dag

De TaalTuin is superleuk om te doen

Jan Ligthartschool Rendierhof

De kinderen worden taliger! Op verschillende plaatsen in het TaalTuin-

belangrijk dat de kinderen deze woorden

materialen en middelen. Kortom: we

lokaal van Jan Ligthartschool Rendierhof

leren, want dan kunnen ze zich ook beter

worden gevoed. De ouders komen

hangen woorden. Het Woordmonster heeft

uiten. In de seizoenboom hangen de

’s ochtends in de TaalTuin. Vaak beginnen

een prominente plaats in de klas en wordt

woorden van het seizoen en elke dag

we al met spelletjes als de ouders er nog

voortdurend gevoed met woorden. Trots

bespreken we het weer met elkaar. De

zijn. Ik stel ze op de hoogte van het thema

laat Sabine Wolfs de TaalTuin zien. ‘De

kinderen leren ook wie-, wat- en waar-

waarmee we bezig zijn. Ik mail ze de

leerlingen komen uit drie verschillende

woorden. De leerlingen moeten plaatjes

woorden die we in de Taaltuin aan het

groepen 3 en hebben allemaal hun inbreng

uitknippen en bespreken samen of het een

leren zijn van het komende thema van de

in de TaalTuin. Ze bedenken samen het

wie-, wat- of waar-woord is. We praten

methode Veilig Leren Lezen. De ouders zijn

woord van de dag; ze komen allemaal

en bespreken heel veel in de TaalTuin. Ik

enthousiast en tonen een grote betrokken-

met voorstellen.’

probeer woorden zo veel mogelijk in een

heid wat essentieel is voor de kinderen.’

netwerk aan te bieden. Dan blijven ze veel In de TaalTuin zijn de kinderen de hele

beter hangen.‘

Structuur Bij de vraag wat de leerlingen van de

tijd bezig met coöperatieve spelletjes. ‘We spelen vaak het spel: Wie of wat ben ik?’,

We worden gevoed

TaalTuin vinden, begint Sabine te glunderen.

vertelt Sabine. ‘Met een woordweb stimu-

Op Jan Ligthartschool Rendierhof maken ze

‘De leerlingen vinden het prachtig. En de

leer ik de voorkennis van de kinderen over

gebruik van een webbased taalcomputer-

resultaten zijn ook goed. Ik ben daar positief

een bepaald thema. Tweetallen krijgen een

programma en veel leerlingen hebben hun

over; de leerlingen worden taliger. Een

briefje en mogen daar woorden opschrijven

eigen account om thuis de taalvaardigheden

logopediste begeleidt een van de TaalTuin-

om het woordweb aan te vullen, uiteraard

te oefenen. Sabine kan achter haar

leerlingen en ze is zeer tevreden over zijn

met lidwoord. We spelen tweetalcoach:

computer precies zien wat elke leerling

resultaten. In het algemeen kan ik zeggen

leerlingen leggen elkaar de betekenis van

heeft geoefend en het blijkt dat de

dat de kinderen heel graag willen leren; dat

woorden uit. We doen Mix & Koppel:

leerlingen daar heel actief mee bezig zijn.

komt omdat het aanbod gewoon erg leuk is.

iedereen krijgt een kaartje en een woord.

Sabine is blij met het netwerkwerk van

Bovendien bied ik veel structuur; ze weten

Leerlingen moeten combinaties maken en

TaalTuinleerkrachten en met de betrokken-

wat ze kunnen verwachten. Ze vinden al die

uitleggen waarom juist die combinatie.

heid van de ouders. ‘In het netwerk leren

spelletjes leuk en ze steken er veel van op.

Verder heb ik een muur van gevoelens

we echt van elkaar. De woordenschatcursus

Zelf geniet ik elke dag; het is superleuk om

waarop we de woorden die met emoties

is leerzaam geweest. We wisselen ideeën

te doen. Het is voor mij een echte uitdaging

te maken hebben categoriseren in ‘Ik voel

uit en leren van alles over achtergrond en

en ik blijf mezelf ontwikkelen. Dit schooljaar

me goed’ en ‘ik voel me niet goed’. Het is

theorie. We leren omgaan met de

werk ik weer nieuwe ideeën uit.’

19


Ouders zijn blij dat er extra wordt gewerkt aan de taalontwikkeling van hun kinderen

20


In al die ondeugende snuitjes zit zoveel moois

Don Sarto

De leerlingen leren van elkaar en van mij zoals een uitstapje.’

TaalTuinleerkracht Marijke Liu geeft al

aan lopen. Ook sociale vaardigheidsspellen

bijna 40 jaar les op basisschool Don Sarto.

komen vaak aan bod. In het kader van

Marijke kende de wijk niet en dacht vijf

passend onderwijs komt daar tegenwoordig

Wat vinden de ouders van de TaalTuin?

jaar en dan wisselen van school; het leek

heel wat bij kijken.’

Marijke: ‘De ouders zijn op bezoek geweest in de TaalTuin en zijn heel enthousiast. Ze

geen makkelijke buurt om in te werken. Al snel bleek dat ze hier niet weg wilde. ‘Als

Wat doe je in de TaalTuin?

vinden het leerzaam en ze zijn blij dat er

je iedereen in zijn waarde laat, accepteren

Marijke: ‘Ook in de TaalTuin houd ik van

extra gewerkt wordt aan bepaalde hiaten

ze je en gaan ze voor je door het vuur. Ik ga

afwisseling en die bied ik de kinderen.

in de taalontwikkeling van hun kinderen,

elk jaar op huisbezoek bij de kinderen in de

Het leren is sociaal; de leerlingen leren van

de woordenschat, begrijpend lezen, etc.

klas. Dat wordt gewaardeerd.’

elkaar en van mij. We zijn de hele ochtend

Ouders vinden het fijn als hun kind in de

‘talig’ bezig, met woordenschat, begrijpend

TaalTuinklas mag meedraaien.’

Wat is er bijzonder aan lesgeven in deze

lezen, we spelen rollenspellen, voeren kring-

buurt?

gesprekken, etc.; het is een sociaal gebeuren

Wat vind je van de resultaten?

Marijke: ‘Het is hier nooit saai! Elke dag is

waarin we erg op elkaar zijn gericht. Het is

Marijke: ‘De resultaten zijn bevredigend;

er wel een uitdaging. Ik ga elke dag met

een stimulerende leeromgeving met veel

ik constateerde een stijgende lijn in de

plezier. Ik zeg altijd: ik mag nog zeven jaar

uitdagingen. De leesrups vinden ze fantas-

prestaties afgelopen jaar en dat is winst.

werken. Ik houd van afwisseling en die heb

tisch; ze willen hem zo lang mogelijk maken.

Taal is in groep 4 pittig voor de leerlingen.

ik dan ook doordat ik zowel de TaalTuin

Dat bevordert het lezen: ze lezen hun boek

Dus eigenlijk ben ik al blij als de resultaten

doe en gedragsspecialist ben. Daarvoor

thuis, brengen het mee terug, bespreken het

niet achteruit gaan. Voor veel leerlingen

heb ik de cursus gedragsspecialist gevolgd.

en krijgen weer een stukje ‘rups’ erbij. De

is het al moeilijk genoeg om de stof bij te

We hebben hier nogal wat leerlingen met

leerlingen krijgen van mij twee mappen met

kunnen houden. De grootste winst voor

problematisch gedrag. Ik begeleid leer-

alle verzamelde taalspelletjes. Eén map gaat

mij is de groei in sociale contacten, in

krachten, observeer leerling en leerkracht en

mee naar huis en zo kunnen ze bijvoorbeeld

sociaal-emotionele ontwikkeling, in samen-

geef adviezen en handvatten om de leerling

thuis hun memoriespelletje of woordspel

werken en in zelfvertrouwen. Het is mooi

zo goed mogelijk te begeleiden. Ook voer

nog eens spelen. Dat is een ook een manier

om het enthousiasme van de leerlingen te

ik een op een gesprekken met leerlingen

om de ouders erbij te betrekken. Ouders

zien. Als ik ze op ga halen in hun klas zie

om ze te begeleiden in hun gedrag en te

zijn te allen tijde welkom in de TaalTuinklas

ik alleen maar blije gezichtjes. In al die

luisteren naar problemen waar ze tegen

en worden ook ingeschakeld bij activiteiten

ondeugende snuitjes zit zoveel moois.’

21


Tips mondelinge communicatie Belangrijk zijn de TAALSTIMULERINGSPRINCIPES van Constandse-van Dijk & Elzer (2007): Motiveer de leerlingen om te communiceren! Dat doe je door: • te zorgen voor positieve leerervaringen • informele leermomenten te benutten • interesse te tonen in leerlingen • in te gaan op hun bedoelingen • responsief te zijn, te reageren op uitingen • impliciet te verbeteren. Schep een taalvriendelijke situatie oftewel pas je taalaanbod aan door: • korte, niet te ingewikkelde zinnen te gebruiken • de tijd te nemen en je spreektempo te verlagen • te visualiseren • af te stemmen op het taalniveau van de leerling • te zorgen voor een boeiende inhoud • af te stemmen op de leefwereld van de leerling • veel te herhalen. Wees het taalmodel voor de leerlingen door: • te verwoorden • te expliciteren, uit te leggen • zelf communicatief te zijn.

Aanvullende tips: • Creëer een veilige leeromgeving waarin kinderen zich kunnen uiten en vragen durven te stellen. • Ben je bewust van je voorbeeldrol en denk zoveel mogelijk hardop. • Tel minstens tot vijf bij het wachten op een antwoord na een vraag. • Ben kritisch op jezelf en houd je eigen gedrag eens tegen het licht. • Organiseer spreeksessies en hanteer coöperatieve werkvormen. • Ben alert op de taalproductie van kinderen; veel allochtone kinderen hebben baat bij aparte lessen over klanken en letters en over het grammaticaal maken en uitspreken van zinnen.

22


Colofon Productie: Jet van Zantvoort (coÜrdinator Schakelklassen Plein013), Anne Marie Klomp-Pardoel (projectleider Klemtoon op Taal) en Peter Hamers Teksten: Jack Duerings en Peter Hamers Vormgeving: Huub van Deijck Foto’s: Freekje Groenemans

23


Profile for Palet 0-13

TaalTuin  

Twaalf voorbeelden van TaalTuinen in Tilburg. TaalTuinen zijn varianten van schakelklassen.

TaalTuin  

Twaalf voorbeelden van TaalTuinen in Tilburg. TaalTuinen zijn varianten van schakelklassen.

Profile for palet013
Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded