Issuu on Google+

2013

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa

Eskualdeko txostena. Debagoiena


Edizioaren ©: PAISAIA SM Donostia Ibilbidea, 76. 20115 – Astigarraga Tel. eta faxa: 943 335048 paisaia@paisaia.com

Izenburua: Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena Egilea: Miren Askasibar Bereziartua Azaleko argazkien egileak: Pello Garai, Joxe Mari Unzueta, Jose Angel Mikeo Ekoizlea: DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartea Tokia eta data: Astigarraga, 2013ko azaroa

Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 4.0 Internazionala baimen baten menpe dago. Baimen horren kopia ikusteko, zoaz hona: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.eu. Aske zara: Lan hau kopiatu, banatu eta jendaurrean hedatzeko. Baimenaren baldintzak betetzen dituzun artean, baimendunak ezingo ditu askatasun hauek baliogabetu.

Baldintza hauetan: Aitortu — Lanaren kredituak aitortu behar dituzu, lizentziaren esteka eman, eta aldaketarik egin ote den azaldu. Hori guztia zentzuzkoa den edozein modutan egin dezakezu, baina ez aditzera emanez baimendunaren babesa duzunik edo hark obraren erabilera hori babesten duenik. Ez merkataritzarako — Ezin duzu lan hau merkataritza xedetarako erabili.

L.G.: SS-1335-2013

Dokumentu honen egilea edo egileak, eta PAISAIA SM enpresa espresuki eta osotasunean aipatuko dira dokumentuaren zati bat edo dokumentu osoa kopiatu, banatu, jendaurrean hedatu, edo modu interaktiboan (Internet edo bestelako bitartekoak erabiliz) jendearen eskura jartzen diren bakoitzean.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Lan eratorririk gabe — Lana beste batzuekin nahastu, eraldatu edo lan eratorririk sortzen baduzu hartatik abiatuta, eraldatutako materiala ezin duzu banatu. Lizentzia publiko honetatik at dauden baimenak ondoko estekan daude eskuragarri: www.paisaia.com. 1


PROIEKTUAREN IZENBURUA Baserri-paisaia atlantikoen balioa agerian jartzeko jarduerak

DEBAGOIENEKO LANDA-PAISAIEN BALIOEN IDENTIFIKAZIOAN PROPOSAMENEAN PARTE HARTU DUTEN PERTSONA ETA ERAKUNDEAK

ETA

EKINTZEN

Aiert Lizarralde (Mekoaldeko auzo-ordezkaria) Aitor Uriarte (Araozko auzo-alkatea)

DEBAGOIENEKO ESKUALDEKO LANEN ZUZENDARITZA Agurtzane Diaz (DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartea) M. Carmen Iturbe (DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartea)

Aitziber Gorosabel (Leintz Gatzagako udala) Alfredo Uribetxebarria (Goronaeta auzoko herritarra) Amaia Zabaleta (Emakume Baserritarren Elkartea) Ana Heriz (Debagoienako Mankomunitatea)

PROIEKTUAREN ZUZENDARITZA Iker Karrera (TOLOMENDI Landa Garapen Elkartea)

Ana Maiztegi (Arantzazuko auzo-alkatea) Andoni Mugika (BAGARA prozesu humanizatzaile komunitarioa) Arantza Otaduy (Arrasate Zientzia Elkartea)

PROIEKTUAREN JARRAIPENA Agurtzane Diaz (DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartea) Agurtzane Etxaniz (DEBEMEN Landa Garapen Elkartea) Ana Fernández (MENDINET Landa Garapenaren Aurrerapenerako Elkartea) Iker Karrera (TOLOMENDI Landa Garapen Elkartea) Itziar Agirre (HAZI Fundazioa) Joxe Manuel Zubizarreta (GOIMEN Landa Garapen Elkartea) Juan Kruz Alberdi (BEHEMENDI Landa Garapen Elkartea) Juan Mari Totorika (URKIOLA eta LEA-ARTIBAI Landa Garapen Elkarteak) Mónica Alonso (ENKARTERRIALDE Landa Garapen Elkartea) Yurre Peñagarikano (URKOME Landa Garapen Elkartea)

Aritz Galdos (Murgiako auzo-alkatea) Eugenio Otxoa (Leintz Gatzagako udala) Garazi Etxebarria (Aretxabaletako udala) Igor Guenetxea (Arkarazoko auzo-alkatea) Igor Orobengoa (Garagartzako auzo-alkatea) Ikerne Altube (Oñatiko udala) Imanol Biain (Oñatiko Natur Eskola) Inmaculada Beristain (Antzuolako udala) Iñaki Irizar (Bergarako udala) Iñaki Madinabeitia (Eskoriatzako udala) Javier Arregi (Arantzazuko auzo-alkatea) Jesus Elortza (Bergarako udala)

PROIEKTUARI AHOLKULARITZA TEKNIKOA Miren Askasibar (PAISAIA SM) Ainara Flores (PAISAIA SM) Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Jesus San Bizente (Apotzaga auzoko herritarra) Jon Betanzos (Oñatiko Natur Eskola) Jose Angel Mikeo (Angiozarko auzo-alkatea) 2


Jose Mari Bengoa (Dekala elkartea) Jose Mari Unzueta (Bedo単ako auzo-alkatea) Juan Jose Ega単a (Garibaiko auzo-alkatea) Juan Mari Ibabe Erostarbe (Araotz auzoko herritarra) Juan Mari Lezeta (Apotzagako auzo-alkatea) Luis Urkia Ibabe (Ugastegi baserria) Maite Ariztegi (NEKATUR Nekazalturismoa-Landaturismoa elkartea) Mikel Ortueta (Bolibarko auzo-alkatea) Mila Elorza (Angiozarko batzarra) Nerea Altuna (Arrasate Zientzia Elkartea) Onintza Andres (O単atiko herritarra) Pello Garai (Arrasateko udala) Rafa Ugarte (Arrasateko udala) Santi Etxezarreta (Antzuolako udala) Susana Aiastui (Ekoizlea) Xabier Arana (Arantzazuko auzoko herritarra) Xabier Arbulo (Oroko auzo-alkatea) Agurtzane Diaz (DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartea) Bakarne Burunza (DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartea) Bixente Unzurrunzaga (DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartea) Itziar Urizarbarrena (DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartea) M. Carmen Iturbe (DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartea)

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

3


0. Aurkibidea

4.1.3. Bergarako gerriko bidetik behatutako paisaia ................................................... 33 4.1.4. Pagola-Loidiko paisaia ...................................................................................... 34

1. SARRERA ........................................................................................................................ 7

4.1.5. Osintxuko Boluko inguruko paisaia ................................................................... 34

1.1. Proiektuaren deskribapena, helburuak eta datuak .................................................... 7

4.1.6. Ubera auzoko paisaia ....................................................................................... 35

1.2. Proiektuaren faseak eta lanerako metodologia ......................................................... 7

4.1.7. Urkuluko urtegiaren inguruko paisaia ............................................................... 36

1.3. Produktuak .............................................................................................................. 8

4.1.8. Bedo単a-Mendiola ibilbideko paisaia ................................................................. 37

1.4. Lanetan parte hartu duen lantaldea ......................................................................... 8

4.1.9. Mendiolatik behatutako paisaia ....................................................................... 37

2. LANDA PAISAIEN BALIOAK IDENTIFIKATZEKO ERABILITAKO METODOLOGIA ................... 11 2.1. Partaidetzan oinarritutako metodologiaren azalpena.............................................. 11

4.1.10. Bedo単a auzoko paisaia ................................................................................... 37 4.1.11. Arantzazu inguruko paisaia............................................................................. 38 4.1.12. Iturrigorriko paisaia........................................................................................ 38

2.1.1. ECOVAST-ek proposatutako metodologia ......................................................... 11

4.1.13. Orkatzategiko paisaia ..................................................................................... 39

2.1.2. Gure proiektuan erabilitako fitxa ..................................................................... 12

4.1.14. Murgia auzoko eta Haitzondoko paisaia.......................................................... 39

2.1.3. Moldatutako fitxa nola erabili den ................................................................... 25

4.1.15. Udala-Besaide ibilbideko paisaia..................................................................... 40

2.1.4. Parte-hartzaileek aztertutako paisaien kokapen espaziala ................................ 26

4.1.16. Lizarraga-Uzarraga-Irimo auzoa ibilbideko paisaia ........................................... 40

2.2. Proiektuaren fase honetan emandako urratsak....................................................... 27

4.1.17. Antzuolako paisaia ......................................................................................... 41

2.3. Eskualdean ospatutako parte-hartze saio irekien datu orokorrak ............................ 28

4.1.18. Angiozar bailarako paisaia .............................................................................. 42

3. ESKUALDEKO LANDA-PAISAIAREN EZAUGARRI OROKORRAK .......................................... 29

4.1.19. Partaidetzaren bidez osatutako fitxen edukien analisia ................................... 42

3.1. Egungo landa-paisaiei buruzko hainbat datu ........................................................... 29

4.2. Partaidetza saioetan identifikatutako balio eta ezaugarriak ..................................... 43

3.1.1. Geologia eta erliebea....................................................................................... 29

4.2.1. Eskualdeko landa-paisaien balio nabarmenenak ............................................... 43

3.1.2. Klima eta uraren eragina paisaian .................................................................... 29

4.2.2. Lehen sektoreak eskualdeko paisaiei egindako ekarpenari buruzko gogoeta...... 44

3.1.3. Lurzoruaren erabilerak .................................................................................... 29

4.2.3. Eskualdeko landa paisaiak inguruko eskualdeetatik desberdintzen dituzten ezaugarriak ............................................................................................................... 44

3.1.4. Lehen sektorea eskualdean.............................................................................. 29 3.1.5. Landaredia ...................................................................................................... 30 3.1.6. Populatze-eredua eta eraikuntza tradizionalaren ezaugarriak ........................... 30

4.3. Eskualdeko landa-paisaien isla artean ..................................................................... 45 4.4. Eskualdeko landa-paisaien isla turismoari buruzko materialetan.............................. 51

3.1.7. Azpiegiturak eskualdean .................................................................................. 31

4.5. Eskualdeko landa-paisaiek aurrean dituzten erronkak ............................................. 53

3.1.8. Aztarna historikoak landa-paisaietan................................................................ 31

4.5.1. Epe ertainean eman litekeen ikuspegirik negatiboena....................................... 53

3.2. Landa-paisaiaren eboluzio historikoan eragin duten faktoreak ................................ 31

4.5.2. Epe ertainean irudika litekeen ikuspegirik positiboena ...................................... 53

4. ESKUALDEKO LANDA-PAISAIEN BALIO NABARMENAK IDENTIFIKATZEKO SAIOEN EMAITZAK ........................................................................................................................ 32

5. BASERRI-PAISAIEN BALIOEN IDENTIFIKAZIOARI BURUZKO ONDORIOAK .......................... 55

4.1. Proiektuaren fase honetan eskualdean aztertutako landa paisaiak .......................... 32

6. IDENTIFIKATUTAKO BASERRI-PAISAIEN INGURUAN PROPOSATUTAKO EKINTZAK ............ 59

4.1.1. Leintz Gatzagako paisaia .................................................................................. 32 4.1.2. San Juan ermita inguruko paisaia ..................................................................... 33 Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

5.1. Landa-paisaien balioa agerian jartzeko ekintzak nola burutu? .................................. 57

6.1. Proiektuko fase honetan emandako urratsak eta parte-hartze saio irekiaren datuak 59 6.2. Saioaren emaitzak .................................................................................................. 59 4


6.3. Saioa ospatu ondorengo urratsak ........................................................................... 67 6.4. Adostutako ekintzen zerrenda ................................................................................ 67 7. PROIEKTUAREN ONDORIO OROKORRAK ........................................................................ 70 7.1. Eskualdeetan identifikatutako ekintza komunak ..................................................... 70 7.2. Baserri-paisaietan aurkitu diren balio orokorrak ..................................................... 75 7.3. Proiektutik eratorritako gomendioak ...................................................................... 76 Erakundeei zuzendutako gomendioak ....................................................................... 76 Lehen sektoreko eragileei zuzendutako gomendioak ................................................. 77 Gizarteari orokorrean zuzendutako gomendioak........................................................ 79 8. ERREFERENTZIEN ZERRENDA......................................................................................... 80

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

5


1 . SA R R ER A 1. 1. Pr oie ktua r e n d e s kr iba pe na , he lbur ua k e ta da tua k Proiektu honek Euskal Autonomia Erkidegoko (EAE aurrerantzean) bederatzi eskualdetako la nda - pa is a ia a tla ntik oe n ba li oa agerian jartzea du helburu orokortzat. Horrekin batera, landa-paisaia atlantikoen mantenuan, sustapenean eta paisaia horien gozamenean parte hartuko duen erakunde eta pertsona ororen se ntibe r a tz e a bilatu da, hau da, nekazariak, landa-eremuko biztanleak, gizartea orokorrean (bereziki eremu horietako bisitariak) eta administrazioak sentikortzeko ahalegina egin da. Pa is a ia , bere definizio ofizialean, lurraldearen edozein zati da, biztanleriak hautematen duen moduan, zeinaren izaera natur edota giza faktoreen ekintzaren eta elkarreraginaren emaitza baita (Cortina & Queralt, 2007, or. 66). Hau da, paisaiak badu iz a er a f isikoa , baina horrez gain, gizakiaren buruan sortutakoa da, pe r tz epz ioa r e n bidez. Beraz, lurralde bera begiratuta ere, bi pertsonek paisaia desberdinak hauteman ditzakete, eta horrela gertatuko da maiz. Proiektu honek bilatu duen gauzetako bat, hain zuzen ere, landapaisaietan bizi, lan egin edo aisialdiko jarduerak burutzen dituzten pertsonek hautematen dituzten paisaia desberdin horiek azaleratzea da. Bestetik, Europako Paisaiaren Hitzarmenaren eskutik jaso dugun definizioak dio paisaia natur a e ta g iz a kia r e n e lka r r e ra g ina r e n ondorioz sortua dela, eta landa-paisaiei dagokienez, elkarreragin horrek zuzenean le he n s e ktor e ko e r a g ile e ta r a garamatza, ba se r r ita rr e n la na r i e s ke r sortu eta mantentzen baitira paisaia horiek. Beraz, proiektuaren helburu nagusietako bat lehen sektorearen ekarpenari dagokion errekonozimendua ematea eta gizartea horren inguruan sentiberatzea da. Nekazaritzak eta abeltzaintzak sortu eta mantendutako paisaiak gure iz a e ra eta nor ta s una r e n oinarri dira, baita his tor ia r e n eta ond a r e ar e n gordailu ere. Bertakoen bizi-kalitatean sekulako eragina dute, egunerokotasuna atsegin bihurtuz eta aisialdiko denboran naturarekin harremanetan egoteko aukera eskainiz. Horrez gain, baserri-paisaiak eskualdearentzat ba lia bide e kon om iko garrantzitsua dira, bereziki lehen sektoreari eta turismoari lotuta. Biztanleria mantentzen laguntzen dute ere, jendeak inguru atseginean bizitzea nahiago baitu. Azken hamarkadetan lehen sektoreak izan dituen aldaketen ondorioz, baserri-paisaiak na ba r m e n a lda tz e n ari dira, eta aurrera begira hirietatik kanpo dauden landa-paisaia horiek nolakoak izatea nahi dugun erabaki beharra dago. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Guzti horren gainean g og oe ta egiteko asmoa du proiektuak. Horretarako, eskualde bakoitzean hainbat jarduera definitu eta burutu dira. Proiektuaren helburu dira lehen sektoreak guztion ongizateari egiten dizkion ekarpenen artean baserri-paisaien balioak mantentzeari dagozkionak azpimarratzea, eta horien inguruan gizartea sentiberatzea, baita eskualdeko baserritarrei haien produktuei beste balio erantsi bat gehitzeko aukera aurkeztea ere, proiektuaren emaitzak komunikatuz. Turismoaren sustapena eta landa eremuko eragileen sentiberatzea egitasmoaren helburu dira ere. Eskualdeka, baserri-paisaiek dituzten e le m e ntu be r e iz g a rr ia k identifikatzeko eta horiek kontserbatzeko aproposenak diren e kintz a k proposatzeko pa r te - ha r tz e s a io ir e kia k antolatu dira. Proiektuaren ezaugarri nabarmenena hauxe da: eskualdeko landa paisaiaren altxorrak ezagutu, zaindu eta ezagutarazteko bertako her r ita rr e n pe r tz e pz iot ik eta iritzietatik abiatu dela. Proiektuan beste hainbat helburu identifikatu dira ere: 

Landa eremuko eragileek haien paisaiak nola ha ute m a te n dituzten ezagutzea.



Landa eremuko eragileen pa r te - har tz e a s us ta tz e a haien paisaien etorkizunari buruzko gogoetan.



H e z kuntz a r a ko eta sentiberatzeko baliagarria izan daitekeen materiala sortzea.

Proiektua ondoko L a nda Gar a pe n E lkar te e k sustatu dute: Behemendi, Deba-Garaia, Debemen, Enkarterrialde, Goimen, Lea-Artibai, Tolomendi, Urkiola eta Urkome. Beraz, proiektua jarraian aipatzen diren e s kua lde e ta n garatu da: Donostialdea, Debagoiena, Debabarrena, Enkarterriak, Goierri, Lea-Artibai, Tolosaldea, Durangaldea eta Urola Kosta. Proiektua 2011 e ta 2013 ur te e n a r te a n burutu da. Guztira, zazpi eskualdetan 23 pa r te - ha r tz e s a io ir e ki antolatu dira. Saio horietara guztira 710 pertsona eta erakunde gonbidatu dira espresuki, saioek 309 pa r te - ha r tz a ile bildu dituzte, ekintzen inguruan egindako on-line inke s ta n 64 pe r ts one k parte hartu dute, paisaiaren analisiko 72 f itxa bete dira, eta guztira zazpi eskualdeetako txos te na k os a tz e n 208 pe r tsona de sbe r d in aritu dira, proiektuaren zuzendaritza, jarraipena eta aholkularitza egin duten pertsonez gain.

1.2. Pr oie ktua r e n f a s e a k e ta la ne r a ko m e todolog ia Proiektua bost f a s e diferenteetan banatu da, jarraian azalduko den moduan. 7


0. Proiektuaren kudeaketa eta plangintza faseak, proiektu osoan zehar banatutako lanak biltzen ditu. Honen helburua, proiektuaren planifikazioa, jarraipena eta proiektuaren zuzendaritzarekin zein Landa Garapen Elkarte guztiekin koordinaketa lanak burutzea da.

4. Landa paisaien inguruko sentiberatze- eta prestakuntza-ekintzak burutzeko fasearekin bukatuko da proiektua. Aurreko faseetako lanak burutu ondoren, proiektuan sortutako e z a g utz a z a ba lduko da.

1. Jokabide egokien azterketako fasean, be s te he r r ia lde ba t z ue ta n paisaiaren balioa agerian jartzeko burutu diren ekintzak arretaz aztertu dira. Ondotik, proiektuan erabilgarri izan daitezkeenak identifikatu eta bildu dira (txosten honekin batera argitaratutako eranskinean jaso da emaitza).

D onostia l de a n eta E nka r ter r ie ta n beste eskualdeekiko osagarria den bidea hartu da eta, aipatutako lanak egin beharrean, baserri-paisaiak zeharkatzen dituzten ibilbide zehatz batzuen inguruan paisaia-balioak identifikatu dira eta horiek balioan jartzeko materialak prestatu dira. Ur ola - K os t a n, aldiz, berriki eremu funtzionalean Paisaiaren Katalogoa prestatu denez (LKS IngenierĂ­a S. Coop., 2012), bertan bildutako informazioa erabili da gure proiektuaren bigarren faseko informazioa lortzeko, eta eskualde mailako eragileekin lana hirugarren faseko ekintzak proposatzen eta eztabaidatzen burutu da. Horregatik, hiru eskualde horietako material eta txostenek beste sei eskualdeetakoekiko desberdintasunak dituzte.

2. Balio eta zentzu gehien duten landa-paisaien identifikazioaren fasea e skua lde ka burutu da, proiektuan parte hartu duten bederatzi Landa Garapen Elkarteei dagozkien eskualdeetan, hain zuzen ere, Donostialdean, Enkarterrietan eta Urola Kostan salbu. Herritarren eta eskualdeko eragileen parte-hartzearekin landu da, bertako populazioarentzat balio eta esanahi gehien duten paisaiak ide ntif ika t uz . Herritarrek paisaia identifikatzeko asmoz ECOVASTek sortutako metodologian oinarritu da fasea, herritarren parte-hartzearekin paisaia aztertzeko metodologia baliagarria baita. Eskualde mailan bertako herritar eta eragileen ustez balio eta zentzu gehien dituzten landa paisaiak eta ibilbideak identifikatzeko helburuari egokitu zaio metodologia, eta dokumentu honen hurrengo atalean azaltzen da zehaztasunez. 3. Identifikatutako landa-paisaien interpretaziorako baliabideak garatzeko fasean, paisaiaibilbideak eta eskualde bakoitzeko landa-paisaiaren nortasunari dagokionez bereziki esanguratsuak diren elementuak identifikatu ondoren, informazio hori proiektuaren helburuekin bat egiten duten e kintz a k lantzeko erabili da. Ekintza horien artean, landutako paisaien balioak kontserbatzeko eta berauek balioan jartzeko ekintzak proposatu dira, eskualdeko eragileen partaidetzarekin, berriz ere. Beraz, ekintza zehatzak definitzeko garaian, aurreko faseetan parte hartu duten erakunde eta pertsonekin elkarlana sustatu da. Zehaztu diren ekintzek proiektuaren emaitzak zabaltzeko eta turismorako zein sentiberatze eta prestakuntzarako baliabideak sortzeko balioko dute ere. Ekintzen proposamena partehartze saio irekien bidez landu da eskualde guztietan, Donostialdea eta Enkarterriak ezik. Eskualde bakoitzerako ekintzak proposatzeaz gain, eskualdeen arteko ekintza komunak identifikatu dira ere. Horietako askok E A E m a ila ko e kintz a bihurtzeko potentziala dute; proiektuan parte hartu duten eskualde guztietan baliabideak partekatuz burutu litezke, edo proiektuan lortutako emaitza globalak zabaltzeko eta EAEko landa-paisaia atlantiko guztiei buruzko informazioa eskaintzeko asmoz gara litezke. Bestetik, e skua lde m a ila ko e kintz a k definitu dira eskualde bakoitzeko landa paisaien balioa agerian jartzeko helburuarekin. Ekintzak zehazteko orduan lehen fasean aztertutako jokabide egokiak izan dira gogoan, eredu moduan balio baitute.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

1.3. Pr oduktua k Eskualde bakoitzeko txosten bat eta eranskinen dokumentu bat sortu dira, prozesu guztia eta emaitzak biltzen dituena. Enkarterrietan eta Donostialdean paisaia-ibilbideei lotutako dibulgaziorako materiala ekoiztu da. Paisaiaren analisirako fitxa eta argibideak euskaraz eta gaztelaniaz argitaratu dira, baita proiektuaren ondorioak ere. Proiektuan zehar sortutako irudiak http://www.flickr.com/photos/paisaia/ webgunean aurki daitezke, eta dokumentuak Landa Garapen Elkarteen webguneetan eskuragarri egoteaz gain, PAISAIAren Scribd eta Issuu-ko biltegietatik jaitsi daitezke ondoko esteketan: http://www.scribd.com/collections/4364380/Baserri-paisaia-atlantikoen-balioa-agerianjartzeko-jarduerak-Iniciativas-para-la-puesta-en-valor-de-los-paisajes-rurales-atlanticos http://issuu.com/paisaia/stacks/89a88cb5d2a243d1ae23e98bb177a6ab

1.4 . L a ne ta n pa r te ha r tu due n la nta lde a Proiektua sustatu duten bederatzi Landa Garapen Elkarteek PAISAIA enpresaren aholkularitza teknikoa jaso dute proiektua burutzeko. Zehazki, hauek izan dira haien lanak: Mir e n A ska siba r Be r e z ia r tua , aholkularitza teknikoaren lanen arduradun eta zuzendaria. Proiektua bera definitzea, erabilitako metodologia zehaztea, eta gai horien gaineko erabakiak hartzea bere esku egon dira. Beste herrialdeetako ereduen eta paisaiari 8


lotutako jarduera didaktikoen adibideen bilaketaz arduratu da. Proiektua aurrera eramateko burututako parte-hartze saio irekien dinamikak eta materialak diseinatu ditu, paisaia aztertzeko fitxa barne. Parte-hartze saioetan aktiboki parte hartu du, eta horien ondorioak laburbiltzeko lanetan aritu da Ainararekin batera. Proiektuan zehar sortutako material eta txostenen edukien eta egituraren diseinua egin du ere. Enkarterrietako eta Donostialdeko liburuxkak prestatu ditu. Landa Garapen Elkarteekin proiektuaren jarraipena egiteko bileretan hartu du parte, eta esku artean duzun txosten honen egilea da. A ina r a Flor e s C om pa ins , proiektuaren egunerokotasunari lotutako atazak burutzeaz arduratu da. Bere esku egon dira eskualde bakoitzeko oinarrizko informazioaren bilketa, lanak aurrera eramateko Landa Garapen Elkarteekin eta eskualdeko eragileekin harremana, fitxen analisia, baserri-paisaiek turismoan duten islaren azterketa eta saioen deialdiak burutzea. Beste herrialdeetako ereduen azterketaz arduratu da. Parte-hartze saioetan aktiboki parte hartu du eta horietarako materialak eta saioen ondorioak prestatzen aritu da Mirenekin batera. Eskualdeetako ekintzen karakterizazioaz arduratu da Landa Garapen Elkarteekin elkarlanean. Enkarterrietako eta Donostialdeko materialak prestatzeko landalanak burutu ditu. Bi eskualde horietarako jarduera didaktikoak aukeratzeaz arduratu da, eta horiek azaltzen dituzten txostenak eta ikus-entzunezko aurkezpenak prestatu ditu.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

9


2 . L A ND A P A I SA I EN B A L I OAK ID E NT IF I K AT Z EK O ER AB IL IT AK O M ET OD OL O G I A Proiektuaren deskribapen orokorrean aipatu den moduan, metodologiaren ikuspuntutik alderdi bereizgarriena hauxe da: eskualdeko landa paisaien balioak identifikatzeko be r ta ko e r a g ile e n hautemate eta iritzietatik abiatu garela. Hau horrela egitearen a r ra z oia k anitzak izan dira: 





Landa eremuari dagozkion e r a ba kie ta n bertako eragileek pa r te ha r dezaten sustatzen laguntzea bilatzen duelako proiektuak. Nolabait esatearren, landa eremuko herritar eta eragileei ahalmena emateari lotutako ekimena litzateke proiektua, norberaren paisaiaz jabetzea eta horren inguruan iritzi informatuak eman ahal izatea ahalbidetzen baititu. Eskualdeko biztanle eta eragileak bertako paisaien balioekiko se ntikor bihurtzeko eta horiekiko konpr om is oa sustatzeko modurik eraginkorrena parte-hartze zuzena delako. Proiektuak eskualdeko paisaiaren altxorrak identifikatzea eta horiek balioan jartzeko ekintzak mahai gainean jartzea bilatzen du, eta landa paisaien balioak kontserbatzeko eta horiei probetxua ateratzeko e kintz a k etorkizunean burutzeko eskualdeko hainbat eragileren laguntza beharrezkoa izango denez, eragile horien iritziak hasieratik jasotzea proiektuaren helburuak lortzeko biderik egokiena da. Paisaiaren arloan herritarren iritzietatik abiatuz burututako lanaren e r e du izan nahi duelako proiektuak. Maiz paisaiari buruzko azterketa eta erabaki teknikoak adituen eskuetan uzten dira, arlo horretan aditu ez direnek irizpide egokirik ez dutela argudiatuz. Hala ere, badira prozesu parte-hartzaileetan oinarritzen diren proposamen metodologikoak, hala nola, proiektu honetarako moldatu duguna.

Bestetik, hasieratik argitu behar da proiektu honen helburua e z dela eskualdeko baserripaisaien a z ter ke ta inte g r a la . Horretarako, proiektuan eskualdeko eragile ezberdinen ikuspuntu guztiak eta eskualdearen lurralde osoa islatzea bermatu beharra zegoen, eta aldez aurretik ikusi zen herritarren borondatezko partaidetzan oinarritutako ekimenak ezingo zuela helburu hain potoloa bete. Eskualde osoa estali ez arren, eta aztertutako paisaia bakoitzaren gainean eskualdeko eragile guztien pertzepzioa jaso ez arren, proiektuaren emaitzek balio handia dutela uste da, eskualdeko he r r itar a s kor e n ir itz ie n is la direlako.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

2.1. Pa r ta ide tz a n oina r r ituta ko m e todo log ia r e n a z a lpe na Txosten honek biltzen dituen lanen muina eskualdeko eragileen pa r ta ide tz a n oinarritutako lana izan da. Toki jakin bateko paisaiak aztertzeko dauden metodologien artean, badira e z - a ditue n parte-hartzean oinarritzen direnak. Azken horien artean aurkitzen da Herrixka eta Herri Txikien Europako Kontseilua (E CO VA S T) izeneko erakundeak proposatutakoa (Spiegler & Dower, 2006). Proiektu honetan metodologia hori gure helburu eta ezaugarriei e g okitu dugu beste hainbat iturri erabilita (Askasibar Bereziartua, 1999; Bell, 1991; Forestry Commission, 1989; Lucas, 1991; Paisaia SL, 2006; Swanwick & Land Use Consultants, 2002, or. 31), eta jarraian azaltzen dugu nola. 2.1.1. ECOVAST-EK PROPOSATUTAKO METODOLOGIA ECOVASTek parte-hartze aktiboa izan zuen E ur opa ko Pa is a ia r e n H itz a r m e na r e n prestaketan. Horren jarraipen moduan, 2006an gidaliburu bat argitaratu zuen, Hitzarmena Europako Kontseiluko herrialdeen artean hedatzen laguntzeko asmoz. Bereziki, ECOVASTek he r r ita r ra k se ntibe r a tz e n lagundu nahi zuen, eta horregatik argitaratu zuen edozein herritarrek paisaiaren izaera aztertzeko metodoa aurkezten zuen gida lib ur ua . Gidaliburua ingelesez idatzia dago, eta ECOVASTen Web orritik jaitsi daiteke. Paisaiaren inguruko prestakuntza berezirik ez duen edonork paisaiaren izaera aztertu ahal izan dezan, ECOVASTek ha m ar a ta l dituen matrize edo f itxa proposatzen du. Gidaliburuaren lehen orrialdeek paisaiaren izaeraren funtsa osatzen duten hamar gaiei buruzko argibideak ematen dituzte, eta fotokopiatuz berrerabil daitekeen orrialde bakarreko fitxa jasotzen da ondoren. Beraz, liburuxkako fitxa bete ahal izateko argibideak daude lehenengo orrialdeetan. Guzti horrez gain, gidaliburuak paisaiaren azterketan jarraitu beharreko ur r a tsa k deskribatzen ditu, eta fitxaren hir u a dibide biltzen ditu, beste toki batzuetan azterketak egiteko lagungarri suertatuko direlakoan. Metodologia honek proposatzen dituen ha ma r g a ia k hauexek dira: ha r r ia k (azaleko geologia), klim a , e r lie be a (geomorfologia), lur z or ua , la nda r e dia , ne ka z a r itz a eta ba sog intz a , e r a ikina k eta p opu la tz e - e r e dua , gizakiak eraikitako bestelako elementuak (a z pie g itur a k ), e le m e ntu his tor i koa k , s e nt ipe na k eta asoziazioak. Lehenengo lau gaiak paisaiaren oina r r i f is ikoa r e n osagaiei buruzkoak dira, hurrengo bostak lurrazalaren gainean agertzen diren e le m e ntue n ingurukoak dira, eta azkena paisaiaren alderdi e m oz iona la r i buruzkoa. Izan ere, paisaia "lurraldearen edozein zati [da], biztanleriak hautematen duen moduan" (Cortina & Queralt, 2007, or. 66). Beraz, emozio eta sentipenik deskribatu gabe, ez dago paisaia aztertzerik!

11


N a ba r m e na : paisaiaren zati zehatz batean izaera/nortasunari funtsezko ekarpena egiten dio, EDO paisaia guztian agertzen da, baina ez da izaera/nortasunaren funtsezko elementua

E r ta ina : paisaiaren alderdi gehienetan agertzen da, baina ez da izaera/nortasunaren elementu nagusia

Proiektu honetarako, zazpi orrialde dituen f itxa ba ka r r ea n bildu dugu fitxa betetzeko beharrezkoa den informazio guztia. Beraz, ez da beharrezkoa liburuxka oso bat irakurtzea azterketa egin ahal izateko, informazioa arinduz. Hau posible izan da eskualde bakoitzean paisaiaren azterketak hasi aurretik s a io ireki bat antolatu dugulako, fitxa betetzearen inguruko argibideak aurkezteko, eta gerturatutakoen dudak argitzeko balio izan duena. A s m a tuta ko f itxa bat osatu dugu ere, jendearen eskura jarri dena, betetako fitxa baten itxura nolakoa izan litekeen ezagutzen lagunduko duena.

Ba xua : tarteka agertzen da, baina izaera/nortasunari ekarpena egiten dio

Gure proiektuan erabilitako fitxa dokumentu honen e ra nskine t a n aurki daiteke, eta ikus daitekeen moduan, bete beharreko atal bakoitzean g a lde r a batzuk egiten ditu, paisaia behatzean zeri erreparatu erabakitzen lagunduko dutenak. Fitxaren azken atala, sentipen, lotura eta asoziazioei buruzkoa dena, betetzen zailena izan daitekeela aurreikusiz, se i a z pia ta le ta n banatu da, gai horiei buruzko hausnarketa errazteko asmoz. Azkenik, fitxan bildu ez diren gaiak gehitzeko aukera ematen duen atala gehitu da, eta proiekturako erabilgarri izango diren hainbat da tu jasotzeko balio duen orrialdearekin amaitzen da fitxa.

Tolosaldeko landa paisaiaren argazkian, esango dugu harriak pisu baxua duela argazkitik kanpo dagoen paisaian harria tarteka soilik agertzen bada, eta pisua ertaina izango da harri biluzia argazkitik kanpoko paisaiaren puntu gehienetan agertzen bada.

2.1.2. GURE PROIEKTUAN ERABILITAKO FITXA Gure proiekturako, ECOVASTen metodologia eta fitxa e g okitu egin ditugu. Lehenik eta behin, esan beharra dago gure fitxan ECOVASTek proposatutako hamar gaiak mantendu ditugula, oso egoki jotzen ditugulako. Aldaketak informazioa aurkezteko moduan eta atal bakoitzari buruz ematen diren argibideetan daude gehienbat.

Adibidez, hurrengo bi irudietan harri biluziek duten presentziaren arabera, pisua baloratuko dugu. Kontuan izan behar da argazkiek ez dutela islatzen argazkilariak begien bistan zuen paisaia guztia, paisaiaren zati bat baino ez dute jasotzen, eta ez dakigu inguruko paisaia argazkiaren antzekoa ote den, ala ez.

Orokorrean, iruditzen zaigu fitxaren lehen hamaika puntuek E AE ko e doz e in pa isa ia aztertzeko balio lezaketela, baina behaketari buruzko datuak jasotzen dituen azken orrialdea proiektuari zuzenean lotuta dago, eta agian beste testuinguru batean ez da baliagarri suertatuko. 2.1.2.1. Fitxa betetzeko iradokizunak Hasteko, esango dugu paisaiaren azterketa paisaian ikusg a i denari mugatzen zaiola. Hau da, paisaian lurzorua ikusterik ez badago, landarez estalia dagoelako, lurzoruari dagokion atalean ez da ezer jaso behar. Beraz, fitxak dituen hamar aztergaietakoren bat aztertzen ari den paisaian agertzen ez bada, ez dago zertan aztertu beharrik. Bestetik, aztertzen den gai bakoitzaren pis ua baloratu behar da fitxan, eta pisua emateko orduan eskualdean fitxak betetzen dituzten pertsona guztiek ir iz pide berak izatea komeni da. Horregatik, ECOVASTek proposatzen dituen irizpideak mantentzen ditugu hemen: 

N a g us ia : elementua paisaia guztian agertzen da, eta bertako izaera/nortasunari funtsezko ekarpena egiten dio.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Tolosaldeko landa TOLOSALDEA TOUR

paisaia.

Iturria:

Aralar. Egilea: Miren Askasi bar

12


Aralarko eremu zabalen adibide izan daitekeen beste argazkiaren aurrean esango genuke harriak pisu nagusia duela argazkian ateratzen ez den inguruko paisaiaren alderdi guztietan agertzen bada, eta pisua nabarmena izango da inguruko paisaiaren toki zehatz batean soilik agertzen bada, hau da, argazkia ateratzeko unean argazkilariak ikusten zuen paisaia osotik zati zehatz batean baino harriak agerian ez bazeuden. Hala ere, azpimarratu beharra dago fitxaren helburua pertsona bakar bat edo pertsona multzo jakin baten pe r tz e pz ioa jasotzea dela. Ondorioz, toki berera joanda ere, gerta daiteke bi pertsonek fitxa desberdina idaztea, azken batean, paisaia lurraldearen gaineko begirada pertsonala baita, eta be g ir a da pe r tsona l hori baldintzatzen duten faktoreak askotarikoak dira. Beraz, metodologiak ez du bilatzen proiektuan parte hartzen duten pertsonen begiradak "berdintzea", baizik eta, hain zuzen ere, be gir a de n dibe r tsita te a is la tz e a . Elementu bakoitzaren pisua baloratzearen gaineko irizpide orokor hauen ondoren, fitxaren ha m a r a z te r g a ie n inguruko a rg ibide a k emango ditugu, irudiez baliatuz. Aipatu den moduan, hamar osagaiak ondokoak dira: harriak (geologia), klima eta ura, erliebea (geomorfologia), lurzorua, landaredia, nekazaritza, abeltzaintza eta basogintza, eraikinak eta populatze-eredua, bestelako azpiegiturak, elementu historikoak, eta sentipenak, loturak eta asoziazioak.

San Adriango galtzada. Egilea: Miren Askasi bar

H a rr ia k ( g e olog ia ) Hurrengo bi irudietan begien bistan dauden harri oso diferenteen adibideak ditugu. Aztertu nahi dugun paisaian harriak bistan daudenean, tankera honetako galderak egingo dizkiogu gure buruari: a z a le r a handia hartzen al dute? zein kolor e dituzte? inguruko eraikin eta harresietan harri mota hori ikusten al da, edo bertakoak ez diren harriak erabiltzen dira? Guzti honek lagunduko digu erabakitzen harriek zer nolako pisua duten paisaia jakin horretan. Batzuetan, nahiz eta azalera txikia hartu, harriek inguruko paisaiaren koloreekin edo formekin kontr a s te handia egiten dutelako, paisaiaren izaeran pisu handia dutela irudituko zaigu. Ikus daitekeen moduan, ez da beharrezkoa harrien motei inguruko ezagutza izatea harriek paisaiari egiten dioten ekarpena deskribatzeko. Agian baten batek jakingo du San Adriango argazkiko harriak kareharrizkoak direla, eta Jaizkibelekoak, aldiz, hareharrizkoak, eta jakingo du interpretatzen desberdintasun horrek zer nolako aldaketak dakartzan harri mota bat eta besteak sortzen dituen paisaien artean, baina ezagutza tekniko hori ez duenak ere balora dezake bere begiradaren arabera. Zentzu horretan, aditu eta ez-adituaren balorazioak desberdinak izango dira (agian), baina batek ez du bestak baino balio handiagorik, begirada desberdinak ordezkatzen dituzte, besterik ez. Jaizki bel eko itsaslabarrak. Egilea: Miren Askasi bar Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

13


K lim a e ta ura Fitxaren atal honetan klimak paisaian duen er a g in z uz e na jasoko da, hau da, klimak paisaian uzten dituen a z ta r na k bilatuko ditugu. Batzuetan, topon im ia k azaltzen du klimaren eragina (Lauaizeta, Agirre, etab.), beraz, interesgarria da tokien eta eraikinen izenak jasotzen dituen mapa bat eskura izatea azterketa egiteko. Beste batzuetan, uraren pr e s e ntz ia oso nabarmena da, ikusi edota entzuten delako, edo urari lotutako landareak daudelako. Gure proiektua garatzen den eskualdeetan, ha iz e nagusiak iparmendebaldekoak izaten dira, eta haizeak maiz jotzen duen gainetako zuhaitzetan batzuetan nabarmena da haizearen eragina, zuhaitzak okertzen direlako. Beste toki batzuetan la inoa sarri sortzen da, eta paisaiaren ohiko osagaia da, bere izaeraren parte bihurtuz. Aipatutakoen adibideak azaltzen dituzten hainbat irudi jasotzen ditugu ondoren.

Haizeak okertutako altzifrea Kalifornian. Iturria: http://poodlady2008.blogspot.com.es/2010/07/100709 -pointreyes -nati onal-seashore.html

Uraren presentzia argia Tol osaldeko ubide honen alboan. Iturria: TOLOSALDEA TOUR Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Gure eskualde atlantikoetan maiz sortzen den lainoa, landa paisaien ezaugarri. Egilea: Sigfrido Koch Arruti. Iturria: http://www.g uregipuzkoa.net/photo/8581 14


E r lie be a ( lur r a za la r e n f orm a k, g e om or f olog ia ) Argi dago paisaian ikusten diren f orm a gehienak lurrazalak emandakoak direla (lautada zabalen forma horizontalak, tontor harkaiztsuen forma bertikalak, muinoen forma borobildu leunak, etab.). Beraz, e r lie be a landa paisaia guztien osagaia da, baina batzuetan eragin nabarmenagoa izango du besteetan baino. Lurrazalaren formak behatzean, konturatuko gara orokorrean naturan forma or g a nikoa k (lerromakurrak, irregularrak) gailentzen direla forma g e om e tr ikoe n gainetik (lerro zuzenak edo kurba matematikoak, erregularrak). Erliebearen formak zer motatakoak diren behatzeaz gain, lurrazalaren forma ezberdinak ha r m onia z nahasten diren, edo haien artean kontr a ste handiak ote dauden interesatuko zaigu. Bestetik, erliebeak bestelako elementuak ezkutatzen edo agerian jartzen lagun dezake. Adibidez, lurra eta zerua banatzen dituen horizontetik gertu kokatzen diren elementuek gure begirada erakartzen dute, eta ezaugarri hori aspalditik erabilia izan da guztien bistan egotea nahi den elementuak kokatzeko (gurutzeak, seinaleak, mugarriak, etab.). Beraz, komeni da paisaian agertzen diren be s te e le m e ntua k e r lie b e a r e kiko nola kokatzen diren aztertzea. Jarraian, azaldutakoaren adibide batzuk ikusiko ditugu.

Erliebear en for ma organikoak gailentzen diren landa paisaian baserria maldak eta lautadak bat egiten duten tokian kokatzen da, eta atzealdeko muinoan harkaizti bat nabarmentzen da zeruertzetik gertu dagoelako. Egilea: Mir en Askasibar

Nafarroako lautadan paisaia horizontala da l ehen planoan, atzeko mendien erliebe malkartsuaren aldean. Egilea: Miren Askasibar Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

15


Maiz, luiziak eta obrak izaten dira lurzorua agerian geratzear en arrazoiak g ure eskualdeetan. Ikus daitekeenez, kontraste nabarmena dago lurzorua eta ing uruko kol oreen artean, begirada erakarriz. Egilea: Miren Askasibar

Batzuetan, formen arteko kontrastea areagotzen duten aldeak agertzen dira paisaian. Kasu honetan, kolor eak eta ehundurak erabat desberdi nak dira horma harkaiztsua eta ber e oinar en artean. Egilea: Miren Askasibar

L ur z or ua EAEko eskualde atlantikoetan ez da ohikoa izaten lurzorua be g i b ista n agertzea, baratzeetan ezik. Beraz, askotan fitxaren atal hau betetzeko beharrik ez da izango. Lurzorua landarediaren babesik gabe agertzen den gehienetan erraza izango da horren a rr a z oia asmatzea (laborantza, erosioa, etab.). Lurzoru biluzia zenbateraino nabarmentzen den faktore ezberdinen menpe dago: azalera, kokapena, inguruko kolore eta ehundurekiko kontrastea, etab. Jarraian ikusten ditugu lurzoru biluziaren adibide pare bat:

Egokiak ez diren praktikak er e izan daitezke l urzoruak berezko estalkia galtzearen arrazoiak. Egilea: Miren Askasibar Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

16


L a nda r e dia EAEko landa-paisaia atlantikoetan landarediak lurraldearen z a tir ik ha ndie na estaltzen du. Paisaiaren izaera aztertzeko, behaketa egitean landarediaren hir u m ota bereiziko ditugu: be la rr a k , s a s tr a ka k edo zuhaixkak, eta z uha itz a k . Beraz, tamainaren eta itxuraren arabera bereiziko dugu paisaian agertzen den landaredia. Lehenengo eta behin, aztergai den landa paisaian landarediak lurraldearen gehiengoa estaltzen ote duen begiratuko da. Horrez gain, landarediaren hiru moten artean zein edo zeintzuk agertzen diren ikusiko da, baita landare motak paisaian nola ba na tz e n diren ere (antzeko tamainako esparruak hartuz, mota batek osatutako oinarri zabalean beste motetako orban txikiekin, etab.). Landaredia mota ezberdinen arteko m ug a k nolakoak diren behatuko da ere (marra zuzenek osatutako muga argiak, landare mota bat bestearekin gradualki nahastuz osatzen den muga leuna, etab.). Bestetik, landa-paisaia atlantikoetan badira hainbat e le m e ntu be r e iz g a r r i , hala nola, lerro-formako landarediak osatutakoak (landarezko hesiak lursailen mugetan, zuhaitzen lerrokatzeak, etab.). Horrelakoak agertzen ote diren ala ez jasoko da ere fitxan, baita eskualdearen nortasunaren bereizgarri diren ere. Azkenik, ezin dugu ahaztu paisaiak urtean zehar aldatu egiten direla, bereziki landarediaren aldaketei esker. Aztergai den paisaian ur tar oe ta n zehar koloreak eta itxura asko aldatzen diren aztertzea komenigarria da. Horretan asko laguntzen du zuhaitz eta zuhaixkek neguan hostoa galtzen ote duten jakitea, baina datu hori ezagutzen ez badugu, saia gaitezke toki horren argazkiak bilatzen, urteko sasoi ezberdinetan eginak. Ondoko argazkietan ikusiko ditugu landarediaren inguruan aipatu ditugun gaien adibideak.

Udazken kolorez jantzitako paisaiaren adibidea, eg un g utxi iraunda er e, ikusgarria. Egilea: Mir en Askasibar

Landar ediaren estalkia ia erabatekoa den landa paisaia baten adibi dea. Ikus daitekeenez, belardi eta basoek azalera ber dintsua hartzen dute, eta zuhaixkak urriago dira. Ir udia negukoa da, zuhaitzen orban batzuk host orik gabe ag ertzen zaizkigulako. Or okorrean, baso eta zelaien arteko mugek marra zuzenak jarraitzen dituzte, bai na hostozabal en kasuan ertzak organi koagoak dira. Landar ezko hesiak ez dira oso ugariak. Urtar oetan zehar aldaketa nabarmenak ditu paisaia honek, hostozabalei esker. Egilea: Mir en Askasibar

Bi landaredi mota soilik dituen paisaia (belarrak eta sastrakak). Egilea: Mir en Askasibar

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

17


N e ka z a r itz a , a be ltz a intz a e ta ba s og intz a EAEko landa paisaia atlantikoetan lurr ar e n e r a bile r a nagusiak le he n se ktor e a r i dagozkio. Horregatik esaten da lehen sektorea dela landa paisaiak sortu eta mantentzearen arduraduna. Beraz, aztergai den paisaian a z a le ra r ik ha ndie na nekazaritza, abeltzaintza edo basogintzarako erabiliko da seguruenik. Hasteko, fitxaren aurreko atalean bezala, lurraren erabilera hauek gailentzen ote diren behatuko da. Bestetik, interesgarria da lehen sektoreak erliebean eta landaredian egindako a lda ke ta k , eta urtaroetan zehar paisaian eragiten dituen aldaketak aztertzea. Lehen sektoreak paisaia nola erabiltzen duen ikusiko da ere, paisaia nola "a ntola tz e n " duen (baratzeak, soroak, belardiak, baso landaketak, non kokatzen dira? zer nolako tamainak dituzte?). Bestetik, lehen sektoreak e r a ikina k eta a z pie g itur a k dakartza paisaiara; zenbat eta nolakoak diren ikusi beharko da. Batzuetan, landa paisaia zehatz bat pr oduktu, labore edo abere zehatz bati estuki lotua dago , eta horrela bada, fitxan jasotzea komeni da. Azkenik, fitxaren atal hau oso egokia da denboran zehar landa paisaian emandako a lda ke te n inguruan hausnartzeko. Sumatzen al dira nekazaritza, abeltzain edo basogintzan azken urteetan emandako aldaketarik (soroak zeuden tokietan belardiak edo basoak landatzea, eraikin berriak, lursailak uztea, sastrakak hedatzea, larreetan bazkatzen diren abereak gutxitzea, etab.)? Argazki batzuen bidez irudikatuko ditugu aipatutako gaiak jarraian. Abeltzaintza eta basogintzari lotutako erabilerak gailentzen diren landa paisaiaren adibidea, belardi zabalak baserritik gertu, eta basoak urrutiago daudelarik. Abeltzaintzarako espezializazioak baserritik banatutako ukuilu handia g ehitu dio paisaiari, gure landa-paisai etan ohiko bihurtu den el ementua . Kasu honetan, baserriaren eraikin nagusiarekiko "menpetasuna" eg oki adierazten du ukuiluak, altuera txikiagoa eta estilo funtzionalagoa duelako. Beste kasuren batean gerta daiteke eraikin laguntzaileak jatorrizko baserria "irentsi" duenaren sentsazioa izatea Egilea: Miren Askasi bar

Garai batean Nafarroako herrixka honen ingur uan zeuden soro txikien tokia belardiek hartu dute, paisaia sinplifikatuz. Egun, mantentzen diren ezpondei esker asma dezakegu iraganeko erabilera desber dina zela. Egilea: Miren Askasibar Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

18


E r a ikina k e ta popula tz e - e r e dua Landa paisaietan hirietan baino biztanle gutxiago dagoen arren, e r a ikina k beti presente dauden elementuak dira, eta maiz e s kua lde a r e n nor ta s una r i lotuta daude. Eraikinei bakarka begiratzeaz gain, interesgarria da eraikinak nola ta lde ka tz e n diren ikustea, horrek ere garrantzi handia baitu. Tokiaren eta garaiaren arabera, eraikinek e z a ug a rr i desberdinak izaten dituzte. EAEko landa paisaia atlantikoei dagokienez, hainbat argitalpenetan aurki daiteke ba s er r i tr a diz iona la r e n ezaugarriei buruzko informazioa, baita baserriaren eraikitze-teknikak denboran zehar nola aldatzen joan diren. Bada Interneten doan jaitsi daitekeen liburu bat (http://bertan.gipuzkoakultura.net/bertan4/pdf/bertan4.pdf), lagungarri izan daitekeena (Santana & Otero, 1993). Eraikinek eta populatze-ereduak tokiko ezaugarririk ba ote duten behatuko da (tokiko materialekin eta eraikitze-teknikekin eginda daudelako, eraikinek taldekatzeko eredu jakina dutelako, etab.). Eraikin gehienak g ar a i berekoak ote diren, edo eraikin zaharrak eta berriak nahastuta agertzen diren interesgarria da ere, eta bereziki eraikin zaharrak eta berriak ondo inte g r a tz e n diren ala ez baloratzea.

Basogintzak paisaian eragiten dituen aldaketak nabarmenagoak dira urtaro batzuetan besteetan baino. Konifer oen landaketa hau udazkenean eta neg uan askoz ere errazago ikusiko da, udan i nguruko hostozabaleki n bat eging o duen bitartean. Egilea: Miren Askasibar

Herrixkak edo auzoak agertzen badira, ha z te n nola joan diren behatuko dugu (auzo/herri zaharraren e r tz e ta n eraikinak gehituz, aurretik zeuden guneetako “huts une a k � betez, auzo be r r ia k sortuz, etab.). Hazkuntza nola eman den ikusteko oso erabilgarria da XX. mendeko bigarren erdialdeko a ir e ko a r g a z kie n konparaketa. Argazkiak kontsultatzea erraza da Gipuz koa n : http://b5m.gipuzkoa.net/web5000/eu/argazkiak/aireko-argazkiak/ estekan tokiaren izena idatzi, eta 1954tik hona toki zehatz horren urte ezberdinetako aireko argazkiak alderatzea posible da saguarekin klik eginez. Biz ka iko kasuan, txosten hau idazteko garaian 2006tik honako argazkiak soilik aurkitu ditugu kontsultatzeko moduan http://www.bizkaia.net/home2/Temas/DetalleTema.asp?Tem_Codigo=2099 estekan. Eraikinen z a har be r r itz e e i begiratzea ondo dago ere, horrelako obrek paisaiari ekarritako aldakez ohartzeko. Aipatu ditugun alderdiei buruzko adibide batzuk ikusiko ditugu segidan.

Landa paisaia batzuk pr oduktu, labore edo aber e zehatz bati l otuta daude. Adibidez, Aralarko belardi zabalak artzaintzari esker sortuak eta mantenduak dira, eta eg un latxa ardiarekin eta Idiazabal gaztareki n erlazionatzen ditug u. Egilea: Miren Askasibar Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

19


Gipuzkoako Datu Espazial en Azpiegituraren Web orrian 1954tik honako aireko argazkiak konparatzean erraz ikusten da Baliarrain nola hazi den, garai bateko errepi dea mantenduz, eta elizaren inguruko eraikin multzo txikiaren ing uruan eraikinak gehituz, auzo t xiki baten tamai na izatetik herria osatu arte. Egilea: Miren Askasibar

Tokiko eta baserria eraiki zen garaiko ezaugarriak mantenduz egindako zaharberritzear en adi bidea. Egilea: Mir en Askasibar

Landa eremuko herrietan eraikinek batzuetan hirietakoak diren ti pol ogiak hartzen dituzte, eta honek badu eragina herrien itxuraldatzean denboran zehar . Egilea: Miren Askasibar Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

20


Giz a kia k e g inda ko be s te la ko e le m e nt ua k ( a z pie g itur a k) Eraikinez gain, gizakiak beste hainbat a z pie g itur a jartzen ditu landa eremuan (errepideak, trenbideak, hormigoizko eraikuntzak, industriak, harrobiak, antenak, parke eolikoak, elektrizitatearen sareak, zabortegiak, etab.). Fitxaren atal honetan jasoko da ea zein azpiegitura antzematen diren (ikus i edota e ntz ute n direlako, nahiz usa intz e n direlako), baita azpiegiturok paisaiarekin bat egiten ote duten ala ez. Egia da azken hau, inte g r a z ioa r e n auzia, ez dela baloratzen erraza. Azpiegitura jakin bat paisaian ongi integratzen dela iruditzen bazaigu, bat egite horren arrazoiak zerrendatzean erraztu egingo zaigu gure iritzia argudiatzea. Beste pertsona batekin integrazio-maila eztabaidatzeak laguntzen du ere, elkarren arrazoiak entzuteak ideiak argitzen laguntzen baitu. Azpiegitura batzuen adibideak jasotzen ditugu jarraian.

Azpi egiturek landa paisaiarekin bat egiteko eragozpenak maiz eskala kontua dira. Irudian, kol orear en erabileraren bi dez paisaian integratzeko sai akera egiten den arren, azpiegituraren tamaina izugarria da inguruko el ementuekin konparatuz. Egilea: Miren Askasibar

Ikusten ez diren arren, eraikinen artean doazen errepidea eta trenbidea oso pr esente daude hiriko eta landako paisaiak konbinatzen dituen zonalde honetan. Bestetik, mendiaren mal dako landa paisaiak duen egitura aberatsak, heskai eta zuhaizti ugariekin, asko laguntzen du tontorretik gertu dag oen harrobia paisaian integratzen, baita malda zeharkatzen duten el ektrizitatearen sareek paisaiarekin bat egin dezaten laguntzen ere. Egilea: Mir en Askasibar Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

21


E le m e ntu his tor ik oa k Batzuetan, eraikin eta azpiegiturez gain, e le m e ntu histor i ko a k daude landa paisaian, edo eraikin eta azpiegitura batzuk duten ba lioa g a tik elementu historiko gisa izendatu dira. Udalerria edo eskualdearen kultura nahiz historiari buruzko argitalpenetan, turismoari zuzendutako argitalpenetan, edo udalen araudian erraza izaten da elementu historikoei buruzko informazioa aurkitzea. Fitxaren atal honetan landa paisaian ikusgai dauden elementu historikoen berri jasoko da (garai bateko lursailen mugak, mugarriak, bide zaharrak, aztarna arkeologikoak edo prehistorikoak, garai bateko karobiak, errotak, etab.). Azken batean, tokiko historiaren lekukorik ba ote dagoen jakitea interesatzen da, tokiko hist o r ia "kontatuko" diguten elementuak bilatuko ditugu. Batzuetan, gerta daiteke ondarearen ikuspegitik baliorik ez dutelako babesturik ez egotea, baina bertakoen artean ezagunak izatea (garai batean herriko batzarrak egiten ziren zuhaitzak, adibidez). Interesgarria izango da elementuen konts e r ba z io - e g oe r a jasotzea, etorkizunari begira ekintzak proposatzen lagundu baitezake. Jarraian adibide batzuk ikusiko ditugu.

Batzuetan, aztarnak ez dira hain antzinakoak, baina tokiar en historia kontatzen laguntzen dute berdi n-ber din. Ir udian, XIX. mendear en bukaeran eta XX. mendear en hasieran Triano eta Galdameseko mendi etan izandako meatzaritzaren aztar nak paisaian. Egilea: Miren Askasibar

Landa eremuan ugariak dira aztar na pr ehistorikoak, hala nola, argazkiko trikuharria. Egilea: Miren Askasibar Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Oroitarriak eta mugarriak ugariak dira landa paisaian. Egilea: Miren Askasibar

22


S e ntipe na k, lo tur a k e ta a s oz ia z ioa k Fitxaren azken atala s ubj e ktiboe na da, dudarik gabe. Agian norbaitek pentsa dezake besteek baino garrantzia gutxiago duela, baina ez da horrela. Eskualdeko biztanleen haien paisaiekiko duten pe r tz e pz ioa ezagutzeko ezinbestekoa da atal hau. Gainera, pertsonalena izanda, askoz ere zailagoa da beste norbaiten iritziarekin ordezkatzen; agian eskualdetik kanpoko norbaitek fitxa betez gero, lehen bederatzi ataletan antzeko gauzak jasoko lituzke, baina hamargarren honetan ezer gutxi esan ahal izango luke biz i izan ez duen paisaiari buruz. Atal honetan aztergai den paisaiak zer sentiarazten digun jasoko dugu. Sentipen horiek azaleratzen errazteko, hainbat proposamen ditugu. Paisaia aztertzen denean, baita fitxa betetzen denean ere, denbora pixka bat hartuko da paisaiak norberarengan sortzen dituen s e ntipe n eta se ntsa z ioa k identifikatzeko. Zer etortzen zaigu burura paisaia begiratzean? Agian bada ar te la ne n bat (abestia, idazlanaren pasartea, bertsoa, margolana, argazkia, etab.) sentitzen dugun hori ongi azaltzen duena, eta fitxan jaso dezakegu horren erreferentzia. Horrela beste norbaiten hitzez edo lanaz balia gaitezke paisaiak sentiarazten diguna azaltzeko. Atal honetan aztertzen diren gaien inguruan paisaiek izan ditzaketen hainbat ezaugarri proposatzen dizkizugu fitxan, eta e z a ug a rr i bakoitza deskribatzeko lau a dj e ktibo , aztertutako paisaiari hobekien egokitzen zaizkienak aukeratzeko. Adibidez, paisaiaren e s ka lar i dagokionean, aztertutako paisaia bailara txikia bada, eskala goxoa izango da, eta goi-mendietako larre zabaletako paisaia aztertu bada, aldiz, eskala panoramikoa izango da. A niz ta s una r i dagokionean, elementu gutxi eta haien artean berdintsuak dituen paisaia uniformea izango da, eta osagai desberdin asko baditu, konplexua izango da, ordea. E hundur a r e n kontzeptua ulertzeko harea fineko hondartza bat eta harribilez estalitako hondartza bat konparatzean pentsa dezakegu; lehenengoak ehundura fina izango du, eta bigarrenak pikortsua. Paisaiak ere badu ehundura; adibidez, larre batek ehundura fina izango du sagasti batekin alderatuz. K olor e e n dibertsitatea ere balora daiteke; izan ere, badira hainbat paisaia non kolore bakar bat nagusitzen den (aurreko adibideko larrea, adibidez), eta oso koloretsuak diren paisaiak. O r e ka eta pr opor tz ioa r i dagokionez, batzuetan paisaiaren osagaiak harmoniaz konbinatzen direla iruditzen zaigu, eta beste batzuetan inolako ordenarik ez dutelako itxura kaotikoa dute. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Paisaiek m ug im e ndua r e n s e nts a z ioa transmititzen dute ere; ur-salto biziak dituen bailara gorabeheratsua irudituko zaigun artean, batere mugitzen ez den zekale sail zabala duen paisaia barea irudituko zaigu. Paisaiak adierazten duen s e g ur ta s un maila garrantzitsua da ere; amildegi handia duen tokia arriskutsua izango da batzuen ustez, eta baserri ugari eta zoko ezkuturik ez duen paisaia erosoa izango da. Azkenik, la sa ita s una eta bakardadearen arabera paisaiak zalapartatsuak izango dira jendez eta soinuz beteta badaude, edo urrutikoak inolako azpiegiturarik edo gizakirik sumatzen ez bada inguruan. Atal honetan ikusmena ez diren z e ntz um e ne i kasu egitea proposatzen da ere. Izan ere, paisaia gehienbat bistaren bidez hautematen badugu ere, beste zentzumenek badute garrantzia. Pentsa, bestela, zabortegia ikusi ez arren haren kiratsa iristen den paisaian oinez ibiltzea eta usain hori gabe paraje berean egotearen arteko desberdintasunean, edo behatoki batetik bista bikainak ikusten egotean autoen soinua entzutea eta ez entzutearen arteko aldean. Beraz, us a im e na , e ntz um e na , ukim e na eta da s ta m e na r e n bidez jasotzen diren sentsazioak bilduko dira ere, baita usain, soinu eta zapore horiek burura ekartzen dituzte or oitz a pe n eta sentipenak ere. Maiz, paisaia bat gustuko dugula iruditzen zaigu konturatu gabe usain edo soinu batek oroitzapen gozoak ekartzen dizkigulako. A soz ia z ioe k in jarraituz, paisaiak norberarentzat duen zentzuaren oinarri dira. Hau da, paisaiak beste g ar a i, beste pe r ts ona , beste tokie kin lotzen gaitu, eta lotur a horiek galtzen badira, paisaiak z e ntz ua galtzen du, arrotz sentiarazten gaitu. Badira erabat pe r tsona la k diren asoziazioak, norberak izandako esperientzia zehatzei lotutakoak (amonarekin sendabelarrak biltzera joaten nintzen tokia), eta badira ta lde a r e na k diren asoziazioak (herriko haurrek bizikletaz ibiltzen ikasten genueneko tokia). Horregatik, atal honen barruan aztergai den paisaiari lotutako g er ta kiz un hi s tor ikoa k (udalerri edo eskualde mailakoak), arbasoei gertatutako pa s a diz oa k , nahiz norberaren adin-tarte ezberdinei lotutako or oitz a pe na k jasoko dira, eta horien ondorioz paisaiak sortzen dituen e m oz ioa k . Azkenik, paisaiarekiko loturen artean bada mota berezi bat: lotura e s pir itua l edo e r lij iosoa r e na . Ermitak kokatzen diren tokiek, adibidez, pertsona askorentzat lotura edo zentzu erlijiosoa duten paisaiak osatzen dituzte. Zentzu zabalagoan, badira beste hainbat toki esanahi espirituala dutenak, nolabaiteko m a g ikota s una transmititzen dutenak. Aztergai den paisaiak izaera hori badu, horrela jasoko da fitxan, ezaugarri espiritual edo erlijiosoak ematen dizkioten elementuak zentzuk diren azalduz.

23


Azaldutako gaien inguruko irudi batzuk jasoko ditugu jarraian, aurreko atalekin egin dugun moduan.

Soriako Calata単azorren Errekonkista gar aian mairu eta kristauen arteko bataila izan omen zen tokian badira Er di Ar oko gazteluar en aztarnak. Horrez gain, gazteluar en oi narriko lurretan garapen urbanistikorik edo azpiegiturarik ez egoteak asko laguntzen du paisaiaren lotura historikoa mantentzen, erraza baita lautadan alde bi en arteko borroka imajinatzea. Egilea: Miren Askasibar

Paisaiaren eskala panoramikoa izaten da tontorretan. Egilea: Mir en Askasibar

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Zelai en ehundura fina basoen ehundura pikortsuar ekin konbinatzen duen landa paisaia. Egilea: Mir en Askasibar

Larreak, basoak, zelaiak, baserriak eta errepi deak modu harmoniatsuan lotzen dira landa paisaia honetan, or ekaren sentsazioa transmitituz. Egi lea: Miren Askasibar

24


Inf or m a z io osa g a r r ia e ta be ha ke ta r i bur uz ko da tua k Fitxaren amaieran tokia dago aurreko ataletan txertatu ahal izan ez diren g og oe ta k idazteko. Horrez gain, proiekturako erabilgarriak izango diren hainbat da tu eskatzen dira. Proiektuaren emaitzen erabilera posibleetako bat eskualdeko landa paisaiei lotutako turismoa sustatzea denez, helburu hori gogoan izanda fitxa bakoitza betetzen duen pertsonaren iritzia eskatzen da egindako ibilbidearen inguruan, ibilbide hori egin nahi duen edozein pertsonarentzat erabilgarri izango delako. Bestetik, proiektuaren txostenean fitxak jasoko direnez, horien eg ile e i buruzko oinarrizko datuak eskatzen dira ere, garrantzitsua iruditzen zaigulako proiektuan parte hartu duten pertsonen lanaren aitortza egitea. 2.1.3. MOLDATUTAKO FITXA NOLA ERABILI DEN

Mugimendua adi erazten duen paisaia di namikoa du g u hau, seg urtasunari dagokionean agian batzuentzat arriskutsua izango dena. Egilea: Miren Askasi bar

Idealki, paisaiaren azterketarako metodologia ulertzeko egun bateko ikastaro praktikoa egokia litzateke, fitxa nola bete eztabaidatu ondoren PAISAIAko teknikariekin ibilbide bat eginez fitxaren atalak betetzeko aukera emango lukeelako. Praktikan, aldiz, oso zail iruditu zaigu proiektuaren berri zehatzik izan gabe egun oso bat eta bigarren saio bat ospatzeko bezain besteko denbora proiektuari emateko prest zegoen jendea aurkitzea. Horregatik, erdibideko irtenbidea bilatu da, eta le he ne ng o s a i oa n paisaiaren inguruko kontzeptua adostu eta fitxa nola bete aztertu dira. Beraz, lehenengo saioa nahiko teorikoa izan da, PAISAIAko teknikarien azalpenak jasotzera bideratua gehienbat. Lehenengo saioa eta bigarrenaren artean bi a s te oso utzi dira partaideek nahi adina fitxa bete ahal izateko. Big a r r e n sa ioa eztabaida saioa izan da, protagonismoa partaideen esku egon delarik. Bertan, partaide bakoitzak aztertutako paisaiaren berri eman du, eskualdeko baserripaisaien e z a ug ar r ia k adostu dira, paisaia horiek etorkizunari begira dituzten e r r onka k eztabaidatu dira, eta proiektuaren bigarren fasean e kintz a k proposatzeko ospatuko den hirugarren saioari nolabaiteko sarrera egin zaio, ekintzak burutzeko bide berrien inguruan ha usna r ke ta eginez. Beraz, esan daiteke le he ne ng o s a ioa tr e ba kuntz a saioa izan dela, eta big a rr e na pa r ta ide tz a saioa, tartean ariketa pertsonalerako tartea utziz. Bigarren saioaren ondoren aste batzuetako epea zabaldu da fitxak osatzeko, baita fitxa berriak egiteko ere.

Egun l otura erlijiosoa duten paisai etako batzuk aurretik zentzu espirituala zutelako aukeratuak izan ziren antzinako baselizak er aikitzeko. Egilea: Miren Askasibar

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

25


2.1.4. PARTE-HARTZAILEEK AZTERTUTAKO PAISAIEN KOKAPEN ESPAZIALA Saioetan eta ariketa pertsonalean landutako gaiez gain, interesgarri jotzen genuen eskualdean egindako lana proiektuan parte hartu duten pertsonek aztertutako paisaiek hartzen duten a z a le r ar e n adierazpen objektiboarekin osatzea. Beste modu batera esanda, egoki ikusten genuen fitxetan bildutako informazio subjektiboa objektiboa den informazioarekin osatzea, f itxa betetako partaide bakoitzak aztertutako paisaiak e s pa z ioa n koka t uz . Hortaz, gure helburua ondokoa zen: fitxa betetako pertsona bakoitzak ikusi duen paisaia noraino hedatzen den plano batean adieraztea (ez bakarrik egindako ibilbidea, baizik eta bertatik ikusten den lurraldea ere). Helburu hori lortzeko oso aproposak dira Informazio Geografikoko Sistemak (IGSk, gaztelaniazko SIG edo ingelesezko GIS akronimoekin ere ezagutzen direnak), ordenagailuan pe r ts ona ba koitz a k e g in da ko ibi lbi de ti k ikus da it e ke e n lur r a lde a r e n z a tia zehazki mugatzea ahalbidetzen dutelako. Horretarako, beharrezkoa da partaide bakoitzak egin duen ibilbidea zehaztasun osoz planoan kokatzea, eta parte-hartzaile askoren kasuan ezinezkoa izan zaigu hori egitea. Ondorioz, ez da posible izan eskualdean betetako fitxa guztiek zehazki aztertu duten zonaldea adieraztea. Hala ere, a dibide gisa Tolosaldean egindako fitxen artean bat aukeratu dugu azterketa horiek zer nolako itxura izango zuten azaltzeko. Emaitza grafikoa eranskinak jasotzen dituen argitalpeneko 1 Ma pa n ikus daiteke. Kokapen espazialaren azterketa egiteko, PAISAIAk egindako beste lan baten m e todolog ia bera jarraitu da (Paisaia SL, 2006). Analisi horretan, IGS tresna baten laguntzaz, partehartzaileak egindako ibilbidetik edo aukeratutako behatokitik lurraldeko zein puntu diren ikusgarri aztertu da. Azterketa honetarako beharrezko elementuak hauek dira: 

MDT-a

Behaketa puntuak

Finkatutako aldagai eta baldintzak

MD T -a, lurralde baten altitude banaketa adierazten duen geruza da. Horren bidez, azterketako eremuaren puntu bakoitzak nolako altuera duen definituta gelditzen da. Gure azterketarako, 2009ko 5x5 metroko bereizmeneko MDT-a erabili da. MDT hau, "GeoEuskadi" Euskadiko Datu Espazialen Azpiegituraren web atariaren bidez lortu da (Eusko Jaurlaritza, 2011a). Geruza horretan lurzorua biluzik ageri da, hau da, ez da eraikin edo bestelako elementuen altuera kontutan hartu. Beraz, gure behaketa puntuek izango duten oztopo bakarra lurrazalaren topografia izango da. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Be ha ke ta puntua k lortzeko, parte-hartzaileak aukeratutako ibilbide edo behatokia hartu da kontuan. Ibilbideen kasuan, elementu linealak direnez, behaketa puntuak lortzeko ibilbidearen ardatzean zehar 100 m e tr o bakoitzeko puntu bat sortu beharko litzateke. Behatokien kasuan, berriz, elementu puntualak direnez, puntu hori bera erabiliko litzateke analisia egiteko. Azterketa egin ahal izateko, sortutako puntuei zenbait a lda g a i eta baldintza definitu behar zaizkie: 

Behaketa puntuen altuera

Ikusmen-angelua (horizontala eta bertikala)

Distantzia maximoa

Behaketa puntuen a ltue r a k behatzailearen begiak lurzorutik zein altueratan aurkitzen diren adierazi behar du. Oinez egindako ibilbideen behaketa puntuei 1,65 metroko altuera zehaztuko litzaieke (pertsona baten begien batez besteko altuera). Autoz egindako ibilbideetan, berriz, behaketa puntuek 1,2 metroko altuera hartuko lukete (autoz bidaiatzen duen pertsona baten begien batez besteko altuera). Ikusm e n - a ng e lua r i dagokionez, angelu horizontala eta bertikala desberdindu ditugu. Angelu hor iz onta la r e n mugak ezartzerako orduan, ibilbidea oinez edo autoz egin den kontutan hartuko da. Oinezkoen kasuan, angelu horizontal osoa aukeratuko genuke (0: eta 360: artean). Autoz eginiko ibilbideetan, berriz, angelu horizontalaren muga autoaren abiaduraren araberakoa izango da, eta azken hori errepide-motak finkatuko du (abiadura maximoa behintzat). Horrenbestez, literaturaren arabera (Lucas, 1991, or. 276), 100-120 km orduko abiadura daukan auto batetik ikusmen-angelua 40:-koa izango da; 70-80 km orduko abiadurarekin 65:-koa; eta 40-50 km orduko abiadurarekin 100:-koa. Behatokien kasuan, angelu horizontala 180:-tan mugatuko litzateke, behatzaileak begirada zuzentzen duen noranzkoa kontutan hartuta. Angelu be r tika la r i dagokionez, aurreko kasuan bezala, oinez eta autoz egindako ibilbideak desberdinduko ditugu. Oinezkoen kasuan, angelu bertikala osoa izango litzateke (90: eta 90: bitartean). Autoz eginiko ibilbideetan, angelu bertikala 0: eta 65: bitartean finkatuko da. Objektu bat ikusi ahal izateko dis ta ntz ia m a xim oa bere altueraren araberakoa da. Egindako beste ikerketa batzuen arabera (MacFarlane, Haggett, Fuller, Dunsford, & Carlisle, 2004, or. 111), 50 metroko elementu bat 20 kilometroko erradio batean ikus daiteke. 20 26


metroko elementu bat berriz, 6 kilometroko erradio batean izango da ikusgarri. Gure azterketaren kasuan, aldagai hau erabilitako MDT-ak baldintzatuta agertu zaigu. Lehen aipatu dugun moduan, erabili dugun MDT-ak ez ditu lurrazala ez den bestelako elementuen altuerak kontutan hartzen. Hori dela eta, behaketa puntu guztietan elementuak hautemateko 6 kilometroko distantzia maximoa ezarri da. Azkenik, adibide bezala hartutako fitxaren azterketa egin da. Elkar-ikusgarritasunaren analisiak ibilbidean zehar sortutako puntu bakoitzetik inguruko lurraldean ikus daitezkeen puntuak identifikatzen ditu. Gainera, azterketak zehaztu dezake ibilbidetik ikus daitekeen zonaldearen puntu bakoitza ibilbideko zenbat puntutatik den ikusgai. Horregatik 1 Mapan eremuaren zonalde batzuk ibilbideko puntu bat eta zazpi punturen artean dagoen kopuru batetik ikus daitezke, eta beste batzuk, aldiz, ibilbideko 37-63 kopuruaren tartean dauden puntuetatik ikus daitezke. Hau da, azterketak ahalbidetu egiten digu ibilbidearen zati txiki batetik ikus daitekeen paisaia eta ibilbide gehienean zehar ikusiko dena diskriminatzea. Modu horretan, fitxan agertzen diren elementu eta sentipenak lurraldearen zein eremuri dagozkion islatu ahal izango da irudi baten bidez. Eskualde guztiko fitxetan aztertutako paisaien kokapen espaziala egin ahal izan balitz, mapa batean guztiek hartutako eremua adierazi ahal izango zen ere, begiratu bakarrean eskualdearen zein alderdi analizatu diren ikusteko.

2. 2. Pr oie ktua r e n f a s e hone ta n e m a nda ko ur r a tsa k Paisaien identifikazioa eskualde bakoitzeko eragile eta herritarrekin landu aurretik hainbat urrats eman dira. Lehenik eta behin, PAISAIAk prestatutako oinarrizko inprimaki bat gida bezala hartuta, DEBA-GARAIAk eskualde mailan proiektuari begira ekarpen mamitsuak egin zitzaketen e r a g ile a k eta pe r ts ona k ide ntif ika tu ditu. Identifikatutako eragileen artean eskualdeko udal bakoitzeko ordezkari bat behintzat izan da, udalek parte har zezaten nahi baitzen. Bestetik, Landa Garapen Elkartearekin egindako bileretan, parte-hartze saioen deialdiak zabaltzeko biderik egokienak zein parte-hartzea lantzeko, eskualdean aurretik egon diren parte-hartze ekimenak eta dinamikak aztertu dira, eta deialdiak eta proiektuaren berri emateko hauek erabiltzeko aukeren inguruan hausnartu da. Honen harira, herri desberdinetan parte-hartze prozesuak burutu direla ikusi da, baina orokorrean momentuan dinamikarik martxan ez dagoenez, bide hau ez erabiltzeko erabakia hartu da. Hortaz, aipatutako inprimakian zehaztutako eragile zein pertsonei gonbidapena posta elektronikoz eta telefonoz luzatu diete PAISAIAk eta DEBA-GARAIAk. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Horrez gain, eskualde bakoitzean herritarrek gehien erabiltzen dituzten kom unika b ide a k identifikatu dira (GOITB, Arrasate irratia, O単ati irratia, Goiena irratia, Kontzejupetik aldizkaria, Mondraberri aldizkaria, Arteman komunikazioa, Goiena taldea, Diario Vasco eta Noticias De Gipuzkoa). Identifikatutako hedabideei proiektuaren berri ematen duen prentsa oharra helarazi zaie, baita saioen deialdiak eta saioak burutu ondorengo oharra ere. Hau guztiaz gain, proiektuaren berri emateko elkarrizketak burutu dira hainbat komunikabidetan. Beraz, eskualdeko komunikabideak ere inplikatu dira proiektuaren berri zabaltzen, eta oso eskertzekoa izan da haien laguntza ekimenaren oihartzuna zabaltzeko. S a ioe n de ia l dia k herriz herri zabaltzeko udalen laguntza eskatu da (ohiko tokietan triptiko eta kartelak jartzeko eta izan zitzaketen posta elektronikoko taldeei zabaltzeko), baita udal ordezkariak saioetara gonbidatu ere. Gainera, proiektuan interesa izan zezaketen eragileak (lehen sektoreko ekoizleak, turismoari eta aisiari lotutako jarduera ekonomikoen ordezkariak, kultur eta natur ondarearen kontserbaziorako elkarteak, landa eremuan burutzen diren kirolen elkarteak, herritarren elkarte eta taldeak, etab.) gonbidatu dira posta elektronikoz eta telefono deien bidez. Beraz, deialdia burutu aurretik, triptikoak, kartelak eta prentsa oharrak prestatu dira. Horrez gain, DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartearekin eta Debagoienako Turismo Mankomunitatearekin saioetarako ma te r ia la prestatu da (eskualdeko landa-paisaien inguruko informazioa, eskualdeko ibilbideen mapak eta abar). Bestetik, PAISAIAk saioetan erabiltzeko aurkezpenak, paisaiaren behaketarako fitxa eta fitxaren adibide praktiko bat prestatu ditu. Azaldu bezala, parte-hartzea e s kua lde ko bi s a i oe n bidez bideratu da, hurrengo atalean hauetan landutakoa zehazki azaltzen den bezala. Dena den, prestatutako ma te r ia la saioetan bertan azaldu eta banatzeaz gain, DEBA-GARAIA Landa Garapen Elkartearen we b atarian eskuratzeko moduan jarri dira ere, eta saioetan parte hartu dutenei zein deialdia luzatu zaienei posta elektronikoz helarazi zaie. Bi saioen artean hog e ita ba t e g une ko e pe a utzi da, partaideek burutu beharreko ariketa egin ahal izan dezaten, ariketa hori baita lanaren mamia. Fase honi bukaera emateko, saioetara bertaratutakoen paisaiaren behaketa f itxa k zein etorri ez direnenak posta elektronikoz j a s o, landu eta a z ter tu egin dira. Azkenik, fase honetan landutakoaren emaitzak aurkeztutako txos te n hone ta n jaso ditugu. Txostenaren lehen zirriborroa PAISAIAk prestatu du, eta saioetan parte hartutako pertsona guztiei helarazi zaie haien ekarpenak eta zuzenketak jasotzeko. Horrela, behin betiko txostena itxi da, eta lanen hurrengo faseari ekin zaio, aztertutako eskualdeko paisaietan ekintzak proposatzearen ingurukoa. 27


2. 3. E s kua lde a n os pa tuta k o pa r te - ha r tz e sa io ir e kien da tu or okor r a k Aurreko atalean aipatu den bezala, Debagoienan bi saio burutu dira, 2012ko irailaren 20an eta urriaren 4an Ar a ntz a z uko e lka r te a n (OĂąati). Lehenengo saioan hog e ita z or tz i pertsonek hartu dute parte, bigarren saioan, aldiz, hog e ita la uk. L e he ne ng o sa ioa proiektuaren azalpen labur batekin hasi da, bertaratutakoak kokatzeko helburuarekin. Jarraian, partaide guztien artean pa isa ia r e n kontz e pt ua landu da, eta paisaiaren inguruko kontzeptu hori Europako Paisaiaren Hitzarmenak (ÂŤThe European Landscape ConventionÂť, d. g.) proposatzen duen definizioarekin alderatu da, biek bat egiten dutela Lehen parte-hartze saioa Arantzazun. Egilea: Ag urtzane Diaz agerian utziz. Ondoren, eskualdeko paisaiari buruzko da tu or okor batzuk eman dira, partaide bakoitzak egin beharreko ariketa pertsonalerako erabilgarri suertatuko direnak. Saioaren hurrengo atalean paisaiaren behaketarako PAISAIAk diseinatutako f itxa betetzeko a r g ibide a k eman dira. Azalpen horien bukaeran, partaide bakoitzak aztertuko duen paisaia a uke r a tu du, eta mapa batean gutxi gora-behera kokatu du.

Ondoren, eskualdeko baserri-paisaiek aurrean dituzten e r r onka k identifikatzeari ekin zaio. Horretarako, 2025 muga gisa jarrita, parte-hartzaileek irudika dezaketen ikuspegi positiboena eta negatiboena deskribatu dira, bakoitzaren hiru ezaugarri izendatuz. Ikuspegi positiboenak baserri-paisaien potentzialak eta aukerak agerian utziko dituzte, eta ikuspegi negatiboenak, aldiz, baserri-paisaiek dituzten mehatxu eta arriskuak. Saio hauetan sortutako eztabaiden eta emaitzen berri dokumentu honen hurrengo atalean ematen dugu, orain arte metodologia eta urratsak besterik ez baititugu azaldu.

Big a r r e n s a ioa n , aldiz, egindako lana kom une a n j a r r i da eta ondorio orokor batzuk atera dira eskualdeko landa-paisaien balioen eta etorkizunaren inguruan. Hasteko, 6-8 pertsonez osatutako taldeetan banatuta, partaide bakoitzak aztertutako paisaia a ur ke z tu du, eta fitxan jasotako alderdi nabarmenenak azaldu ditu, behatutako paisaiak bere ikuspuntutik dituen balioak azpimarratuz. Azalpen horien inguruan sortutako e z ta ba ida k agerian utzi du bakoitzak balio desberdinak ikusten dituela paisaian, hau da, lurraldearen zati bera behatu arren, pertsona bakoitzak paisaia desberdina ikusten duela, bakoitzak bere esperientzien galbahetik iragazten duelako begiek ikusten duten hori. Hori horrela izanda ere, taldeak eskualdeko baserri-paisaien e z a ug ar r i na bar m e ne n inguruan eztabaidatu du, guztien artean antzemandako balioak batera jarriz. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

28


3. E SK U AL D EK O EZ A U G AR R I OR OK O R R AK

L AND A - P AI S A IAR E N

Txostenaren atal honetan le he n s a ioa n azaldutako informazioa bildu eta zabaldu da, f itxa r e n atalen izenburuei jarraituz. Horrela, proiektuan zehar bildutako fitxen edukiak hobeto uler daitezke, eta etorkizunean eskualdeko paisaien azterketa berriak egiteko oinarrizko informazioa jaso da.

3. 1. E g ung o la nda - pa is a ie i bur uz k o ha inba t da tu

3.1.1. GEOLOGIA ETA ERLIEBEA Debagoiena eremu m e ndits ua da, nahiz eta orokorrean altitude ertaineko lurraldea izan, Arabarekin (Aizkorri eta Elgea mendizerren inguruan) eta Durangaldearekin (UdalaitzUrkiola inguruan) muga egiten duten guneetan salbu. Eskualdean Zaraia, Elgea, Urkilla, Aizkorri eta Altzania mendilerroak ageri dira; hauen artean Aitxuri eta Aratz tontorrak dira nabarmenenak. Horrez gain, Debagoienan Kantauri-Mediterraneoko ur e n ba na le r r oa ere badago. Eskualdea D e ba iba ia r e n goiko haranaren inguruan egituratzen da eta hau Oñati, Antzuola, Aramaio, Angiozar eta Ubera haranekin elkartzen da. Bestalde, mendiguneak erliebe malkartsua du eta haren gainean, f or m a ka r stikoe n multzoak garatu dira (Senderismo Euskadi, d. g.). Eskualdea, hir u e r em u hom og e ne ota n bana daiteke: Bergaraldea (Deba ibaian behera eta Uberako ibaiadarrarekin elkartzen den zonaldea), Oñatialdea (Oñati errekaren ibarra hartzen duen eremua) eta Leintz Bailara (Deba ibaiaren goi-ibilgua hartzen duen zonaldea, eta isurialde mediterraneoa duten Olaeta eta Albinako arroak) (Toledo taldea, 2005a).

esekia, dolinak (Degurixakoa, Bioxkorniakoa, Alabitakoa) eta Arrikrutzeko haitzuloa (Toledo taldea, 2005b). 3.1.2. KLIMA ETA URAREN ERAGINA PAISAIAN Eskualdeko klim a , Euskal Autonomia Erkidegoko isurialde atlantikoan aurkitzen den berbera da, hots, klima epel hezea edo atlantikoa. Tenperatura epela da, bataz beste 14ºC koa izanik. Ozeano Atlantikoak eragin nabarmena du, hortaz, gaueko eta eguneko tenperatura-bitarteak edota uda eta negukoak ez dira nabarmenak. Prezipitazioaren aldetik oso euritsua da eta urteko batez besteko prezipitazioa 1200-2000 mm bitartekoa da. Eurierregimen hori orografiak eta itsasotik hurbil egoteak baldintzatzen du. Izan ere, lurraldea zeharkatzen duten aire masak mendikateekin topo egiterakoan euriteak sortzen ditu (Euskalmet, 2005). Eskualdea Deba haranaren gune garaiaren inguruan antolatzen da, eta D e ba iba ia k eta bertan jatorria duten A r am a io e ta O ña ti iba ie k egituratzen dute (Toledo taldea, 2005a). L ur a z piko ur a k , hautemateko zailak badira ere, eskualdean kare-harrizko materiala, dolomita, konglomeratuak eta material alubialak agertzen diren lekuetan egoten dira. 3.1.3. LURZORUAREN ERABILERAK Debagoienan lurren %3a egoitza eta jarduera ekonomikoetara zuzendua dago eta beste %3 bat azpiegiturek hartzen dute. Beraz, eskualdearen lur er e mu na g us ie na la nda e r e m ua k osatzen du, lurraldearen %94a hain zuzen ere. Landa eremuko lurzoruaren %72 inguru basogintzarako erabiltzen da maldak direla eta. Azalera honen %70a koniferoek hartzen dute (batez ere intsinis pinua), %3 inguru eukaliptoak eta %27a hostozabalek (Gipuzkoan orokorrean %37a). Nekazaritza eta abeltzaintzarako, aldiz, %18 inguru erabiltzen da, eta azalera honetatik %15a belardiek hartzen dute (Eusko Jaurlaritza, 2008). Azkenik, lurraldearen %9 inguru erabilera antzuko azalera gisa sailkatzen da (eustat, 2011).

Lurraldearen gehiengoa behe kretazikoko materialez osatua egon arren (Aptiar, Albiar eta Cenomaniarrekoa), Bergarako lurren gehiengoan, Elgetan eta Antzuolan, goi Kretazikoko basaltoaren azaleramenduak agertzen dira nonahi (Toledo taldea, 2005a).

3.1.4. LEHEN SEKTOREA ESKUALDEAN

Ondoren, beren ba lio g e olog ikoe ng a t ik edota geomorfologikoengatik nabarmentzen diren guneak biltzen dira: Eguarbizta haitza, Ugarriaga Azpikoko faila eta bretxa tektonikoa, konplexu karstikoak (Udalako konplexua, Aizkorriko konplexua, Araotzeko arroila), Arantzazuko harana, Zañartu, lerradurak (Maringokoak, Leintz Gatzagakoak), aldapak (Kurutzebarrikoa, Orkatzategikoa, Aloñakoa), Gesaltza-Zelaizabalgo hobia, Arlabango alubial

Debagoienan lehen sektorea garatzeko z a ilta s un ha ndi a k daude, industriaren nagusitasunak nekazaritza jarduera nagusi bezala uztea ekarri baitu, eta gainera presio handia dago landa lurretan (Deba-Garaia Landa Garapenerako Elkartea, d. g.). Lehenengo sektorean aritzen direnen %95ak dedikazio m is toa du. Basogintzan, aldiz, oraindik ere aktibitatea oso handia da. Gaur egun, basogintza, nekazaritza eta abeltzaintzako

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

29


azpisektoreek eskualdearen la npos tue n % 0.7 sortzen dute, eta Gipuzkoako batez besteko tasaren azpitik dago, beraz, Gipuzkoan %1a sortzen baitute (eustat, 2010) (Datos econĂłmicos y sociales Alto Deba, 2012). Debagoienan ez dago nekazaritzarako ahalmen handiko lur z or u askorik; gainera, lurzoru horietako asko desagertu egin dira hirigintzaren presioaren ondorioz (etxebizitzak, industria, ekipamenduak, azpiegiturak eta abar). Bestetik, nekazaritzarako erabili ezin diren eta hirigintzaren garapenerako egokiak diren lurrak oso urriak dira. Esplotaziorako eraikuntza isolatuak kokatzen diren eremuetan, lur horien a pr obe txa m e ndu inte nts i boa gertatu da. Ustiapen horiek nekazaritza-erabilerak (baratze-laborantza eta bazka-laborantza) belardiekin txandakatzen dituzte. Lehen aipatu bezala, lehen sektoreak lurraren %31.29 hartzen du eta honen %7.14a nekazaritzarako lurrak dira. Eskualdean, azalera osoaren %0.058a soilik erabiltzen da laborantza intentsiboa egiteko: 7 ha Arrasaten, beste 7 ha OĂąatin eta beste zenbait beste udalerri batzuetan (Eptisa Cinsa, 2010). Nekazaritzarako balio handia duten lur z or ue n ba be sa eta kokapenari dagokionez, eskualdean bi e g oe r a bereizten dira: lurraldearen gehiengoan ematen den egoera, hau da, ia mota horretako lurrik ez duen eremua eta Aramaio ingurua, non nekazaritzarako ahalmen handia duten lurzoru-erreserbak aurkitzen diren (lurzoru nagusiki alubialak) (Toledo taldea, 2005b). Dena den, lehenengo sektoreak eskualdeko lanpostuen %0.70a bakarrik sortzen duten arren, Debagoienako lur ra r e n % 80a la nda - e r e m ua da. Beraz, esan daiteke, lagun gutxi batzuek mantentzen dutela lurraldean gehien hedatu eta eskualdean ezagutzen den paisaia (Deba Garaia LGE, d. g.). 3.1.5. LANDAREDIA Inguru honetako landaredi bereizgarria pa g a diz eta a m e z tiz osatua dago, nahiz eta haritz batzuk ere ageri diren. Baso-landaketak eta belardiek paisaia modu oso nabarmenean aldatu dute, baita berez bertan hazi daitekeen landaredia ere (Senderismo Euskadi, d. g.). Goi-ibarraren inguruetan kontserbazio-egoera ezin hobea dute iba r - ba soe k . Haltzadia eta pagadietan integratzen den horren aldaera menditarra dira nagusi bertan. Dena den, Leintz Gatzaga inguruan belardiak eta baso landaketak nagusitzen hasten dira eta haltzadia zuhaitz-zerrenda estu batera mugatzen da.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Eskoriatzatik behera, Deba ibaiaren degradazioa handia da eta erriberako basoa ia desagertu egiten da. San Prudentzio ingurua egoera horren salbuespena da; izan ere, hegaleko haltzadiek eta hariztiek balio aipagarria dute oraindik ere (Eptisa Cinsa, 2010). 3.1.6. POPULATZE-EREDUA ETA ERAIKUNTZA TRADIZIONALAREN EZAUGARRIAK Debagoienako populazioa Ar r a sa te eta Ber g ar a hiri-eremuen inguruan polarizatzen da, bi nukleo nagusi osatuz. Hala ere, eskualde-egituran garrantzi handiko beste herri-gune batzuk ere badaude, hala nola O Ăąa ti , A r e txa ba le ta eta E s koria tz a . H a r a na hondoe ta n bizi da biztanleen gehiengoa eta bertan ere metatzen dira ekonomia-jardueretako ia erabilera guztiak; ondorioz, haranak guztiz aseta daude. Mendialdea, aldiz, lehen sektoreko jarduerekin lotzen da, Antzuola, Elgeta eta Leintz Gatzagako herrietan izan ezik. Eskualdeko popula z i oa k egitura gaztearen ezaugarri demografikoak ditu, baina populazioak berak be he r a egin du. Joera hori, ordea, ez dator bat inguruko enpresadinamika handiarekin eta enplegu ahalmenarekin. Desoreka nabarmena dago biztanleen eta ez-biztanleen fluxuetan enpleguari dagokionez. Izatez, bertako 3.000 lanpostu inguru eskualdean bizi ez diren langileek betetzen dituzte (Toledo taldea, 2005b). Baserri edo eraikuntza tradizionalaren er e dua r i dagokionez, gaur egungo baserri eredua XVIII-XIX. mendeetan sortu zela esan daiteke. Honen material nagusia hareharria edo kareharria zen. Hala ere, harlana, haritz egurra eta teilak ere erabiltzen ziren. Ekialdera begira eraikitzen ziren eta bi edo hiru solairu izan ohi zituzten. Aurreko erdialdean familia bizi zen, atzealdean, suhesi batez banaturik korta eta sabaia kokatzen ziren (Txelu Angoitia, d. g.). Beste ezaugarri adierazgarriak, arkuak, bihitegi eta egurrezko tailak dira, hauek familiaren baliabide ekonomikoen erakusle gisa hartzen ziren (Ezquiaga Arquitectura Sociedad y Territorio S.L., 2002; Santana & Otero, 1993). XVIII. eta XIX. mendeetan, jabeek baserri zaharrak zatitan banatzeko joera hartu zuten, bi etxebizitza sortuz batetik. Honen adierazle, maiz baserri baten alde bat konponduta eta bestea zaharkitua ikus daitekeela. Aldi berean, mende hauetan, zurak protagonismoa galdu zuen. Aipatutakoaz gain, bos t ba s e r r i e r e du aurki daitezke, garaian garaiko egoerak zirela eta (Santana & Otero, 1993). Lehena, be r piz kunde g a r a iko baserriek osatzen dute. Hauek, lau paretak harrizkoak dituzte eta beraien egitura dela eta antzinako dorretxeekin nahastu izan dira maiz. Baserri hauek ez dute ezkaratzik, ezta aterperik ere, eta leiho oso gutxi zituzten.

30


Bigarrena, z utoiz ko z ur a j e a zuen baserri eredua da. Hauek, fatxadaren zurajearen zutoiak agerian dituzte. Horrez gain, beraien eraikuntza eta egurrezko zutoiak zirela eta garaiera altuagoa har zezaketen. Baserri mota hauetan, besteetan ez bezala, ez da pieza kurbaturik agertzen. Hirugarren lekuan, z ur e z ko ba s e r r ia k daude. Hauetan, fatxada nagusiko zati bat egurrarekin itxita aurkitzen da. Ezkaratza dute eta atzeko eta alboko paretak harlanezkoak dira. Laugarrenak, a r kupe dun e z ka r a tz e ko baserriak ditugu. Hauen jabeak nekazari dirudunak izaten ziren, eta arkuak honen erakusle izaten ziren. Baserri eredu hau, Iparraldeko hargintza ofizioaren garapenarekin lotuta dago eta garaiera altuagoa har zezakeen. Azkenik, e z ka r a tz ik g a be ko ba s e r r ia k aurkitzen dira. Hauek XIX. mendekoak dira. Materialaren kalitatea xumeagoa izan ohi zen. Leiho handiak dituzte eta tximiniazko sukaldea. 3.1.7. AZPIEGITURAK ESKUALDEAN Eskualde-egitura honetako biztanleria oso herri-gune gutxitan kontzentratzen da, eta herrigune hauek nahiko ongi konektatuta daude e rr e pide - s a r ea r e n bitartez. Inguruko errepide nagusienak, GI-627, GI-632, A-1 eta A-8 dira. Debagoiena osoko ur- hor nidur a r e n kude a ke ta udalaz gaindikoa da (Gipuzkoako Ur Kontsortzioa), eta Urkulu, Albina, Aixola eta Urrunaga ur te g ie tan biltzen dira lur gaineko urak (I帽ola, Olaeta eta Urkiola ibaiek Araba Erdialdeko eremu funtzionalean dagoen azken urtegi honetara isurtzen dituzte urak). Egungo Urkulu, Leintz Gatzaga eta Albixuko edateko uren ar a z te g ia k aurkitzen dira Debagoienan. Hondakin-uren Epele eta Mekolalde araztegiak ere kokatzen dira eskualdean. Bestalde, lurraldea zeharkatzen duten hir u z e r bitz u - sa r e ha ndi daude, gas naturaleko sarea, argindar sarea eta telekomunikazio sarea. Horrez gain, lur r a lde a n ha m a r z e ntr a l hidr a ulik o txi ki daude. Gainera, Elgeako mendiguneko par ke e olikoko instalazioak garatu dira, eta instalazio honen zati batek eskualde barruan kokatzen da. Azkenik, Akei, Uni贸n Cerrajera (labe garaiak) eta Epele dira Debagoienan dauden hir u z a bor te g ia k (Toledo taldea, 2005b). 3.1.8. AZTARNA HISTORIKOAK LANDA-PAISAIETAN

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Debagoienako eskualdeak onda r e ar ke olog iko eta pa le ont olog i ko aberatsa du, eta horren barruan nabarmen daitezke Aizkorriko gune megalitikoa eta Elgea-Artiako gune megalitikoa. Biak monumentu-multzo kategoriarekin kalifikatuta barne hartzen dira Kultura Ondasunen Erregistroan (Toledo taldea, 2005b). Horrez gain, gertuagoko garaiko eta baserrietako bizimoduaren lekuko diren aztarnak ere aurki daitezke.

3.2. L a nda - pa is a ia r e n e boluz i o his t or ikoa n e r a g in dute n f a ktor e a k Lehenengo sektoreak historian zehar jasan dituen aldaketak izan du eragin gehien landaeremuko paisaian. Azkeneko urteetan, Debagoienako le he n s e k tor e a k be he r a egin du nabarmen. Gaur egun oso gutxi dira dedikazio osoa ustiapenari bideratuta duten baserriak, nahiz eta geratzen diren gutxiak geroz eta aurreratuago, espezializatuago eta profesionalagoak diren. Ustiapen m is toa , hau da, nekazaritzaz aparte beste jarduera bat daukan baserria (batez ere industrian, hau izaten da jarduera nagusia eta ez baserrikoa), berriz, ugaria da oraindik eta hauetan dedikazioa geroz eta txikiagoa da. Lehenengo sektorea egoera honetara ekarri dituen bi f a ktor e nagusi daude. Lehena, ba ila r a r e n e stuta s una da, honek lur lauen gabezia ekartzen baitu eta ondorioz hauen erabilera errentagarriagoak diren aktibitateetara bideratzera eramaten du, hala nola, industria eta etxebizitza. Hau XX. mendeko bigarren erdialdetik aurrera oso agerikoa izan da, izan ere, landa lur askotan industriak eraiki ziren. Lehenengo sektorearen gainbehera ekarri duen beste faktoreetako bat, eta beraz landapaisaiaren eraldaketa suposatu duena, indus tr ia k eta koope r a tibis m oa k eskualdean duten indarra izan da, batez ere industrializazio garaitik aurrera. Hauek konpetentzia izugarria egin diote lehen sektoreari, eta egiten jarraitzen diote. Presio fisikoaz gain, lehen sektorerako lan esku gabezia ere ekartzen du industrian dauden lan baldintza hobeak direla eta (ordutegi hobeak, lotura gutxiago, inbertsio txikiagoak, etab.) (Deba-Garaia Landa Garapenerako Elkartea, d. g.). Beraz, XX. mendeko lehen erdira arte eskualdeko egitura ekonomikoaren ardatza izan zen lehenengo sektorearen gainbehera eragin zuten faktoreak eskualdearen garapen ekonomikoa eta bereziki industrializazio garaia izan ziren. Garai hartan, nekazaritzarako lursail ugari galdu eta desoreka handiak sortu ziren (Deba Garaia LGE, d. g.). Gainera, baso azaleraren %72.2-a koniferoek hartzea hedapen industriarekin lotua dago zuzen-zuzenean ere. Industrian lan egiten zuten baserritarrek ez baitzuten lurra lantzeko denborarik ez eta lurrei etekin bat ateratzeko formula hau jarraitu zuten, eta jarraitzen dute oraindik ere.

31


4. E SK U AL D EK O L A ND A - P A I S AI E N NAB AR M EN AK ID EN T IF IK AT Z E K O EM AIT Z AK

B AL I O SA I OE N

Metodologiaren atalean aipatu den bezala, landa paisaia esanguratsuenen balioak identifikatzeko s a io pr a ktikoa k burutu dira. L e he ne ng o sa ioa n , paisaiaren inguruko kontzeptu orokorrak landu eta fitxari buruzko argibideak eman dira. Ondoren, partehartzaile bakoitzak norberarentzat esanguratsu den paisaia aukeratu, eta lehen azaldutako behaketa f itxa r e n laguntzaz aukeratutako guneen analisia egin du, paisaiaren ba lio eta z e ntz ua aztertzeko. Beraz, txostenaren hasieran esan den bezala, proiektu honetan ez da eskualdeko paisaiaren azterketa integrala burutu, baizik eta eskualdetik proiektuan parte hartu duten eragileentzat garrantzitsuenak eta esanguratsuenak diren paisaienak soilik. Horri guztiari behaketa e s kua lde ko e r a g ile e k egin dutela gehitu behar zaio; horrela, e skua lde ko ikus pe g itik egindako azterketa bat izan dela bermatzen baita. Bildutako paisaiaren behaketa fitxa guztiak eranskinak biltzen dituen argitalpenean jasota daude, eta atal honetan fitxetan biltzen diren datuen sinte sia egingo dugu. 4. 1. Pr oie ktua r e n f a s e hone ta n e s kua l de a n a z te r tuta ko la nda pa isa ia k Ondoren, Debagoienan aztertu diren hog e i landa-paisaien behaketa f itxe ta n oinarritutako azalpen txiki bat aurkezten dugu paisaia bakoitzerako.

igarotzen baita, gris kolorea hartuz (zuhaitzek hostoa galtzen dutenean), udaberrian berriz ere berdea nagusitu aurretik. L e he ne ng o se ktor e a k duen eragina, basogintzak sortzen du batez ere. Izan ere, aipatu bezala basoa da landaredi mota hedatuena eta hau erregulartasun batekin ustiatzen da. Paisaian beha daiteken asaldadura bakarra baso ustiakuntzarako egindako bideak dira. Inguruan abeltzaintzaren presentzia beha daiteke ere, negu partean zaldiak eta behiak ikusiz.

Leintz Gatzagako Gorosabel.

paisaiaren

argazkia.

Egilea:

Aitziber

Fitxa honek Leintz Gatzaga inguruko ibilbide batetik behatzen den paisaia jasotzen du. Ibilbide hau autoz, oinez zein gurpil-aulkiz egin daiteke.

Paisaia he z e xamarra den arren (goroldio ugaria horren adierazle da), ez da haizerik egoten. Honek ahalbidetzen du bertan aurkitu daitezken baso landak egotea, izan ere egiten den ustiaketaren helburua tantaidiak dira, hots, zuhaitz zuzenak, eta haizerik balego hau zailduko luke. Aldi berean, baso mota hauek egiteko guneak nahiko lauak izaten dira, eta beraz, inguru aldapatsua izan arren aztertutako ingurua ez da maldan kokatzen. Bestalde, e r lie be a k paisaiara forma borobilduak ekartzen ditu, bertatik Deba ibaia igarotzen da eta gertu Urkuluko errekak sortzen dituen meandroak aurkitzen dira.

Bildutako datuen arabera, paisaia honen iz a e ra r e n e ra ntz ule na g usia k landaredia eta lehenengo sektorea dira. Dena den, lurzorua paisaia honen elementu nabarmen gisa identifikatu da ere. Nahiz eta azken hau biluzik ez egon, hau estaltzen duten orbelak eta goroldioak paisaiaren izaeran eragina dute.

Behatzaileak paisaiak sortzen dizkion s e ntim e ndue n pisua baxutzat hartu arren, bere haurtzaro eta gaztaroko oroitzapenak dakarzkio burura eta poza sentiarazten dio. Horrez gain, bere amonak kontatutako ipuinak bertan kokatzen ditu. Inguru lasaia da; hosto eta egur usaina, zein orbel eta errekaren hotsak hauteman daitezke.

L a nda r e dia r i dagokionez, basoa da formaziorik ugariena. Harizti landatuak dira nagusi, nahiz pagadiak ere aurki daitezkeen. Gizakiak landatutako basoak izanik, zuhaitzak lerrokatuak daude. Baso mota hauek, urtaroen arabera paisaian aldaketa nabarmenak sortzen dituzte. Batez ere koloreetan antzematen da hau, berde, gorri eta hori tonuetatik

Bestalde, Leintz Gatzagari buruz be s te f itxa ba t bete da ere. Honetan, urak, erliebeak, lurzoruak, basogintzak eta paisaiak sortutako sentimenduek paisaian duten garrantzia azpimarratu da, elementu hauek guztietarako hainbat leku eta ekimen aipatuz, baita hain garrantzitsutzat hartu ez diren elementuentzat ere.

4.1.1. LEINTZ GATZAGAKO PAISAIA

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

32


4.1.2. SAN JUAN ERMITA INGURUKO PAISAIA Paisaia hau, San Juan ermita (Bergara) inguruan behatzen dena da; bertara oinez, bizikletaz zein autoz iritsi daiteke, hala ere ermita barrura sartzeko aukerarik ez dago. Behatzailearen arabera, paisaian agertzen diren e le m e ntue n pis ua or e ka tua da. Bertan, erliebea, landaredia, eraikinak eta elementu historikoak dira elementu nagusienak, nahiz eta, lehenengo sektoreak, azpiegiturek eta paisaiari lotutako San Juan er mita eta bertatik beha daitekeen paisaia. Egilea: sentimenduek Amaia Zabaleta. ere eragin nabarmena duten honen izaeran. Inguruan, mendiek sortutako f or m a bor obila k dira nagusi. Bestalde, tarte batzuetan lurzorua biluzik aurki daitekeen arren, gehiengoan landarediz estalia dago. Honen baitan ustiatutako ba s oa k dira nagusi, nahiz eta sastrakek zein belardiek hartzen duten azalera nabarmena den ere. Azken hauetan, behiak eta ardiak beha daitezke normalean. San Juan ermita bailaran agertzen da, baina ez honen hondoan. Eraikuntza hau, inguruan dauden gainontzekoak bezalaxe bertako harriak erabiliz eraiki zen, tokiko ezaugarriak mantenduz. XIV-XV mendeko eraikuntza da eta elizaren gainaldean, lehen eskola etxea izan zena dago. Ermita barruan, egoera onean dagoen XIV-XV. mendeetako amabirjina aurki daiteke. Dena den, esan beharra dago, eraikin honek sute bat pairatu zuela eta ondorioz teilatuaren egoera kaxkarra dela. Aipatzekoa da, eskualdean San Blas ermitan zein Eliza Handia bezala ezagutzen denenean, garai horietako amabirjinak aurkitzen direla ere. Horretaz gain, paisaian beha daiteken a z pie g itur a bakarra ermita aurretik igarotzen den bidea da, hormigoizkoa da eta paisaiarekin bat ez dator bat behatzailearen iritziz. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Azkenik, fitxa betetako pertsonarengan inguruak sortzen dituen se ntim e ndua k paisaian pisu nabarmena hartzen duen elementu gisa identifikatu dira. Izan ere, honi haurtzaroko pasarteak gorarazten dizkio (bertan zegoen beheko suaren irudia datorkio burura), aipatutako eskolan ikasi baitzuen. 4.1.3. BERGARAKO GERRIKO BIDETIK BEHATUTAKO PAISAIA Paisaia honen behaketa SL-GI 38 ibilbidetik egin da (zati batean trenbideak utzitako bidetik). Honek, Bergarako hirigunea inguratzen du mendien magaletatik igaroz. Paisaia honetan landaredia da e le m e ntu na g us ie na , nahiz eta erliebeak eta lehenengo sektoreak ekarpen nabarmena egiten dioten inguruak duen izaerari. Hirigunea belardiek, hariztiek eta pinudiek inguratzen dute. Baserrien ondoan baratzak ikus daitezke eta paisaian zehar barreiaturik sastrakadiak (hauek gero eta ugariagoak dira). Beraz, hariztien Bergarako gerriko berdea. Egilea: Gi puzkoako mendizale kasuan izan ezik, federazi oa. le he ne ng o se ktor e a k egiten duen paisaiaren ustiaketa erabatekoa da. Behatzaileak aipatzen duenez, lur eremu horietan ekoitzitakoa garrantzitsua izan da populazioaren sostengurako. Lekuan, behiak dira topatzen diren azienda ohikoenak. Dena den, azken urteetan baso-landaketek belardiak nola ordezkatu dituzten ikusi da, baita abeltzaintzaren beherakadaren ondorioz, sastrakaz betetzen ari diren belardiak ere (aipagarria da Angua aldean ematen ari dena). Esan beharra dago, bertako biztanleen etxebizitza eredu ohikoena baserria dela, nahiz eta txalet batzuk ere eraiki izan diren azken aldian. Lekuan aurki daitezkeen a z pie g itur a k antena eta argindar sarea dira, hauek inguruaren hautematean eragina sortuz. E r lie be a r i dagokionez, honek forma borobildu leunak dakartza paisaiara, nahiz eta batzuetan aldapa gogorrak agertzen diren ere. Hauek azaltzen diren inguruetan kontraste nabariak sortzen dira bailararen hondo lauarekin. Bestalde, behatutako inguruaren 33


ekialdean, Goiazoko San Martzial inguruan, koba z uloa k eta Bergarako g une ka r stiko bakarra agertzen da. Bertako kareharriak eta ipar-ekialdean, Angua inguruko basaltoek, paisaiaren nortasunean eragina dute. O nda r e kultur a la r e n ikuspegitik, garrantzitsuak diren elementu historikoak aurki daitezke, Zupide, Lamanontorre edota Agirreko garaiaren kasuan. Horretaz gain, lehen bide hartatik igarotzen zen tr e nbide a k historia berezia dauka eta bide ondoan Moiua dorrea aurki daiteke. Bestalde, San Martzial erromeria Bergarako jai nagusienetako bat da eta Unamunok XX. mendean deskribatu zuen. Halaber, bertan iturri bat kokatzen da, eta honen urak gaixotasunak sendatzen zituela uste zen. Azenik, behatzaileak paisaiek eragindako s e ntim e ndue k izan dezaketen pisua zehazten ez badu ere, hausnartzeko jarrera bultzarazten diola aipatzen du (historiaz, gizarteaz, jasangarritasunaz, etab.). Hautatutako inguruan, natura, abeltzaintza, senti daitekeen lasaitasuna eta hirigune zein industrialdeen ikuspegi panoramiko zein zarataren artean sortzen den kontr a s te nabarmena antzematen da. 4.1.4. PAGOLA-LOIDIKO PAISAIA Bildutako datuak Bergarako lurretan dagoen Pagolatik Loidira doan ibilbidetik behatutako paisaiarenak dira. Fitxaren egilearen arabera, landaredia da e le m e ntu na g usie n a paisaian, gainontzekoek pisu ertaina edo baxua hartuz. Egindako ibilbidean zehar, sastrakadia, belardia eta basoa beha daitezke, la nda r e dia r i dagokionez. Ipar magaletan basoa da nagusi, pagadi helduak eta pinudiak tartekatzen direlarik. Hego magalean aldiz, belardi eta sastrakadiak (otadiak eta txilardiak) ugaritzen dira. Beraz, kontraste nabaria sortzen da bi magalen artean. Aldi berean, urtaroek ere paisaiara aldaketak eta kontrasteak dakartzate. Bestalde, erliebea, ura, lehenengo sektorea, azpiegiturak, elementu historikoak eta sentimenduek pis u e r ta ina hartzen dute. Mendiek forma borobilduak ekartzen dituzte paisaiara nahiko malda gogorrekin baina kontraste berezirik sortu gabe. Ipar magalean iturri ugari agertzen dira eta basoan hezegune txikiak sortzen dira. Hegoaldeko magalean aldiz uraren presentzia askoz murritzagoa da. Horretaz gain, ibilbidearen zati bat Bergarako herrigunera ura eramateko XIX. mendean eraiki zen ubide artifizialetik igarotzen da. Hau beha daitekeen azpiegituratako bat da, eta paisaiarekin bat egiten duela esan beharra dago. Gainera, elementu historikotzat hartzen da ere, eta inguruan topa daitezkeen elur-zuloekin betera inguruko lehengo garaietako aztarna bakarrak dira.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Aldapa gogorrak direla eta, Loidiko hego magaleko belardietan, aziendek egindako bide ugari beha daitezke. Inguru honetan, a be ltz a intz a da jarduera nagusiena, eta aipatutako hegoko larreak mantentzen dituena. Basogintzaren eragina, ordea, ez da oso nabaria; basoetan pagadia nagusi da, eta bertan ematen den baso ustiaketa ez da handia. Paisaia honetan ez da ia eraikinik behatzen eta aipatutako ubidearekin erlazionatuta zeudenak bertako materialekin egindakoak dira. Aldiz, hegoaldeko belardiei lotuta, ustiapen handi bat beha daiteke. Hau paisaian dagoen beste azpiegituretako bat da, eta inguruan topa daitekeen argindar sarea da azkena. S e nt im e ndue i dagokionez, behatzaileari paisaiak lasaitasuna eta natura garbian egoteko sentsazioak sortzen dio. Bertan basoko soinuak zein usainak (orbela, egur Pagolatik Loidira doan ibilbi dea. Egilea: I単aki Irizar. hezea eta abar) antzeman daitezke. Aldi berean, paisaian agertzen den ubideak, Bergarara ura eramateaz gain, argindarra ere sortzen zuen bere garaian. Beraz, herriarentzat aurrerakada nabarmena suposatu zuen. Hori dela eta, behatzaileak pozaren sentimenduarekin ere erlazionatzen du ingurua. 4.1.5. OSINTXUKO BOLUKO INGURUKO PAISAIA Bergarako Osintxu auzoan dagoen Bolu errotaren inguruan behatutako paisaiaren datuak biltzen ditu fitxa honek. Bertara autoz edo oinez iritsi daiteke. Azterketaren datuen arabera, klima, ura, erliebea, eraikinak, elementu historikoak eta paisaiak sortutako sentimenduak dira honen e le m e ntu na g us ia k . U r ar e n presentziak garrantzi berezia hartzen du inguru honetan; izan ere, erreka honek erdiz erdi zeharkatzen du hautatutako parajea. Hau zeharkatzeko zubi bat dago eta ibarretan landaredi dentsoa garatzen da. Aldapek sortzen duten haran sakona dela eta neguan leku lainotsua eta laiotza bilakatzen da. 34


Horretaz gain, e r lie be a ezaugarritzen duen elementu nagusienetakoa errekaren arroa da. Bertan ez dago lurrazalaren forma horizontalik, baizik eta horma bertikalak bi alboetan. Zerua eta lurraren arteko mugak erliebeak definitzen ditu eta inguru malkartsu honetan, errota gune estrategikoan kokatzen da; erreka bazterrean, alegia. Hau garai bateko errota zein okindegia izan zen, eta martxan zegoen bitartean argindarra eskuratzen zen bertatik ere. Paisaian topa daitekeen eraikin bakarra den arren, errekan gora eginez gero beste hiru errota aurki daitezke eta guztiak bertako materialekin eginda daudela nabari da. Bestalde, harriek, landarediak, lehenengo sektoreak eta azpiegiturek paisaian hartzen duten pisua aurreko elementuena baino baxuagoa izan arren, oraindik ere nabarmena da. H ar r ia k errekaren arroan zehar hedatzen dira, baita atzeko mendi batzuetan ere, zein paisaian aurkitzen diren garai bateko eraikinetan. Osintxuko errota. Egilea: Mari Itziar Urizarbarrena.

L a nda r e dia k beha daitekeen gunearen azalera handiena estaltzen du, pinudiak, sastrakadiak eta belardiak tartekatuz. Hiru landaredi formazio hauen artean basoak dira ugarien, basogintza izanik erraz antzeman daitekeen azpisektore bakarra. Honek inguruaren malkartasunarekin eta honen erabilera mugatuarekin erlazioa izan dezake. Dena den, esan beharra dago errota martxan zegoen garaietan, inguruko lurrak nekazaritza lurrak zirela (batez ere zekaleen landaketak). A z pie g itur e i dagokienez, errota ez da inguruan aurki daitekeen bakarra; izan ere, errepideak, argindar sareak eta errotaren alboan dagoen putzua topa daitezke. Dena den, azken hau bertako harriekin eraikia izan da eta ondorioz paisaian integratua gelditzen da. Azkenik, eta lehen aipatu bezala, paisaiak behatzailearengan sortzen dituen s e ntim e nd ua k lekuaren elementu nagusi gisa identifikatu dira. Bertan lasaitasuna suma daiteke (errekako soinuek sortua) eta garai batean leku lainotsu eta hotz hartan gizakiak egindako ustiaketa imajinarazten dio (aldi berean baserriko ogiaren usaina datorkio burura). Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Garai batean, Bergara inguruan 41 errota zeuden eta Osintxun hauetako lau. Hala ere, 50-70 hamarkadetan zehar hauetako asko desagertu ziren. Errotaren inguruan egongo zen ustiapenak eta zuen jabego konpartituak, behatzaileari auzolanaren ideia dakarkio burura. Guzti honek tristura, poza eta beldurra ere sentiarazten dizkio. Poza eta tristura, joan diren garaiak eta pertsonak oroitzerakoan, eta beldurra erreka gainezka doanean paisaia eta errota bera imajinatzeak. 4.1.6. UBERA AUZOKO PAISAIA Fitxa honek Bergarako Ubera auzotik antzeman daiteken paisaiaren behaketa datuak biltzen ditu. Fitxaren arabera, bertako e le m e ntu na g us ie na lehenengo sektorea da, nahiz eta klimak, urak, landarediak eta eraikitze ereduak ere eragin nabarmena duten paisaian. L e he ne ng o se kt or e a r i dagokionez, abeltzaintzak pisu handia du bertan, ganadua baserri askotan hazten baita (azienda ugariena behia izanik), ondorioz, belardiak eta baserrien mantenua bermatzen da. Inguruan azpisektore honi dedikazio esklusiboa eskaintzen dion baserri bakarra dago, nekazaritzari aldiz bi. Bestalde, ustiapen txikiak dira Uberan aurkitzen direnak, nahiz eta pabiloi gutxi batzuk ere azaltzen diren. Horretaz gain, baserri guztiek Ubera auzoko ikuspegia. Iturria: Jesus Elorza pinudiren bat daukatela esan beharra dago. Dena den, lehenengo sektoreak aktibo dirauen arren, soro asko zelai bihurtu dira, baita batzuk baso ere. Ondorioz, paisaian belardiak eta basoak tartekatu egiten dira pareko azalerekin. 35


Auzoan ur a k presentzia handia du, hiru errekak bertan bat egiten baitute, eta hauei lotuta hiru errota egon dira funtzionamenduan lehengo garaietan (Errekalde, Errotagain eta Bolu). Bertako e r a ikin ugarienak baserriak dira, eta errotak bezalaxe garai batekoak dira hauek ere. Auzoak ez du ia hazkuntzarik jasan eta ondorioz etxe berri gutxi eraiki dira, gehienak baserriko seme-alabek egindakoak dira eta aurretik zeuden baserrien ezaugarriak mantendu dituzte. E r lie be a r e n formak leunak eta borobilduak dira eta baserriak magaletan kokatzen dira sakabanaturik.

haizetsua bezala defini daiteke eta goizean goiz urtegiko urgainazala behelainoz estalia aurkitu ohi da.

Azkenik, esan beharra dago, behatzailea bertan jaiotakoa dela eta, beraz, lotura handia daukala inguruarekin. Horretaz gain, bertako paisaiak la sa ita suna transmititzen dio eta lekuan errekaren soinuak antzeman daitezke. Gainera, errekarekin erlazionatuta gaztaroko oroitzapen asko dauzka. Dena dela, sortutako beste sentsazio bat poza bada ere, erreka kutsatua egoteak tristura eragiten dio. Bestalde, Uberak gertakari historikoekin lotura du, 1936ko gerrarekin hain zuzen ere, Intxortako frentetik gertu baitago, eta auzoaren goiko magaletan trintxerak beha daitezke oraindik.

E r a ikine k tokiko eraikitze eredua jarraitzen dute, auzoak elizen inguruan antolatuz. Lehen, baserri gehienak bailara hondoan kokatzen ziren, baina urtegia egin zenez geroztik Urkuluko urtegia. Egilea: Garazi Etxeberrida. tontor gainetan kokatu dira. Bestalde, urtegiaren eraginez baserri multzo berri bat eraiki zen arren, paisaian topa daitezkeen baserri gehienak garai batekoak dira eta hauetako asko berrituak izan dira. Horretaz gain, orokorrean, baserrien artean zeuden hutsuneak betez eraiki dira etxebizitza berriak, Aozaratza auzoan eman den kasu batean izan ezik.

4.1.7. URKULUKO URTEGIAREN INGURUKO PAISAIA Inguru hau bi be ha tz a ile k hautatu dute eta egindako behaketetan, beste batzuen artean, landaredia eta lehengo sektorea paisaiaren e le m e ntu n a g usi gisa zehaztean bat egin dute. Hala eta guztiz ere, batek bi hauekin batera harriak, elementu historikoak eta sentimenduak ere identifikatu ditu inguruko izaeraren erantzule nagusi bezala. Bestearentzat, aldiz, klima eta ura, zein azpiegiturak dira erantzule nagusiak, lehenengo sektore eta landarediarekin batera. Azalera gehiena la nda r e dia k hartzen du; behealdean larreak dira ugarien eta pixka bat igoz gero, formazio nabarmenena basoa da. Honekin erlazionaturik, le he ne ng o s e ktor e a r e n barnean basogintza indar gehien duen alorra da. Azpisektore honek aldaketa nabarmenak ekarri ditu paisaiara; izan ere, lehen gaztainondo eta pagadiak baso hedatuenak baziren ere, gaur egun hauek pinudiekin ordezkatu dira. Dena den, abeltzaintzak ere pisu nabaria dauka, bertako animalia ohikoenak ardiak eta behiak izanik. Honek ere aldaketak ekarri ditu, lehen aziendak etxe barruan gordetzen baitziren, eta gaur egun, aldiz, estalpeak egin dira baserri inguruetan honetarako. Horretaz gain, lehen zeuden soro ugariak zelai bihurtu dira. Inguruan ia ha rr ir ik ez agertu arren, Aitzorrotz eta Kurtzebarriko haitzek behatzaile baten ustez izaera berezia ematen diote paisaiari. Aipatutako mendiez gain, paisaiaren atze-oihala osatuz Alo単a, Orkatzategi, Ametzueta eta Hiruatx azaltzen dira. Er lie be a r e n forma aldapatsua da, eta Urkuluko urtegia bailararen barnealdean kokatzen da. Bestetik, hainbat errekak bailara zeharkatzen du eta hauek ere maldak sortu egiten dituzte. Atsedenlekua toki Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Inguruan, e le m e ntu his t or ikoe k garrantzi berezia hartzen dute behatzailearentzat, hauen artean auzo guztietan topa daitezkeen elizak daude, baita Otalako dorretxea edo garai batean eraikitako baserriak ere. S e ntim e ndue i dagokienez, berdearen lasaitasuna, bakea, freskotasuna eta mendiek zein urtegiko urek sortzen duten binomio liluratsua azpimarratzen dute behatzaileek. Bertan naturako soinu ugari entzun daitezke (txoriak, txantxikuak, ardiak eta abar), baita belar moztu berriaren usaina zein uraren hezetasuna hauteman ere. Dena den, jai egun eta asteburuetan urtegiaren ingurua jendez betetzen da eta, ondorioz, giza zalaparta antzematen da. Behatzailetako bati Urkuluko urtegia egin zireneko garai latzak datozkio burura; lurren desjabetzea eta horrek sortu zituen arazoak. Biei auzora ekarri zuen bizimoduaren eta paisaiaren aldaketa oroitarazten die. Aldiz, bertan ez dauden senideen oroitzapenen sentimenduak indartsuagoak dira behatzaileetako batentzat. Bestalde, paisaiaren magikotasuna azaltzen da fitxetako batean, paisaia lasaitzeko erabiltzen dugun tresna gisa definituz, eta ura, mendi zein kolore berdea izanik tresna honen ezinbesteko elementu. 36


4.1.8. BEDOĂ‘A-MENDIOLA IBILBIDEKO PAISAIA Behatutako paisaian landaredia e le m e ntu na g usie na da, nahiz eta erliebeak, lehenengo sektoreak eta inguruak sortutako sentimenduek garrantzi nabarmena duten ere. Bertan, larreek eta bakanak diren zuhaitzek azalera gehien hartzen dute. E r lie be leun eta gozoak, biguntasun sentsazioa sortzen du, eta atzealdean Kurtzebarri agertzen da. Lekuko hezetasunak eta epeltasunak zelaietan eragina dute eta ur emariek garrantzia hartzen dute errekasto eta iturrietan. L e he ne ng o s e ktor e a azaltzen diren soroek, zelaiek, behiek eta ardiek ordezkatzen dute. Nekazaritza eraikinak eta baserriak ere paisaian esanguratsuak direla esan daiteke, honek duen izaeran eraginez. Lehenengo sektoreak mantentzen duen la nda r e dia r e kin batera, paisaiak freskura, oparotasuna eta patxada eskaintzen ditu. Bestalde, inguruko etxebizitza ugarienak bertako eraikitze eredua eta materialak dituzten ba s e r r ia k dira, nahiz eta tarteka txaletak ere topa daitezkeen. Inguruan lehenengo sektorearekin erlazionaturiko etxe-bideak daude, hauek izanik paisaian agertzen diren a z pie g itur a bakarrak. Horrez gain, aurreko behaketa fitxetan aipatu diren dorre-etxe eta baselizak aurki daitezke paisaia honetan ere. 4.1.9. MENDIOLATIK BEHATUTAKO PAISAIA Behatutako paisaiaren e le m e ntu na g us ie na k ura, erliebea, lehenengo sektorea eta bertan sortutako sentimenduak dira. Dena den, harriek eta landarediak eragin nabarmena dute ere inguruak duen izaeran.

Mendi olatik behatutako paisaia. Egilea: Itziar Urizarbarrena.

L ur r a z a lar e n f or m a horizontalak nagusitzen dira eta atzealdetik paisaia mugatzen mendiak agertzen dira. Ipizte eta Anbotoren horma harkaiztsuek forma bertikalak dakartzate paisaiara eta, ondorioz, harriek garrantzi gehiago hartzen dute. Horretaz gain, ha r r ie n presentzia inguruko eraikinetan ere

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

antzematen da, ematen duenez bertakoak izanik hauen eraikuntzan erabili diren materialak. Aipatu beharra dago etxebizitzak eta baserriak erliebea lautzen den guneetan kokatu izan direla urteetan. Er a ikine k tipologia orokorra dute eta honen ondorioz hauen txertatzea paisaian modu harmonikoan ematen da. L a nda r e dia k paisaiaren azalera gehiena estaltzen du. Honen baitan, gune lauetan belardiak nagusitzen dira eta bertan bazkatzen aziendak ikus daitezke. Hauen inguruetan ere ortu batzuk azaltzen dira. Baina aldapak hasten diren heinean basoa ugaritzen doa eta honen barnean zuhaizti mota ugariena pinudia da. Dena den, Apotzaga inguruan bertako basoak azaltzen dira eremu handiagoa hartuz. Beraz, landaredi ezberdin guzti honetan urtaroek sortzen dituzten aldaketak antzeman daitezke. Era berean, landarediaren berdetasuna lekuaren hezetasunaren adierazle da eta beraz ura r e n pr e s e ntz ia r e na . Izan ere, inguru lehorragoa balitz, landarediak berde apalagoak edo kolore marroiagoak erakutsiko lituzke. Azaleraren gehiengoa belardi eta pinudiek estaltzen dutela kontutan hartuz, paisaia hau abeltzaintzak, nekazaritzak eta basogintzak moldatutako landa-paisaia dela esan daiteke. S e ntim e ndue i dagokienez, behatzaileari lasaitasun sentsazioa sortzen zaio bertan. Bestalde, fitxan Apotzagako eliza atzean kokatzen den hilerri zirkularraren berezitasuna azpimarratzen da, baita Anbotori lotutako kondaira mitologikoa ere. Gainera, Apotzaga Eskoriatzako elizatea zela azaltzen da. Hau elizaren inguruan sortutako landa eremua da, eta garai batean bertako bizilagunek elizan egiten zituzten erabakiak hartzeko bilerak. 4.1.10. BEDOĂ‘A AUZOKO PAISAIA Paisaia honen behaketa BedoĂąa auzoan kokatutako Arantzazuko auzo elkartetik egin da. Bertan bildutako datuen arabera, inguru horrek duen iz a e ra r e n e r a ntz ule na g us ia k elementu historikoak eta elkarturiko sentimenduak dira, nahiz eta klimak, erliebeak, landarediak, lehenengo sektoreak eta eraikitze ereduak ere eragin nabarmena duten. E le m e ntu histor ik oe n artean BedoĂąako parrokia dago. Hau garai bateko gotorleku edo dorretxea izan zen, ondoren eliza bihurtutakoa. Gainera, Gipuzkoako leiho eta aztarna erromaniko garrantzitsuenetako batzuk aurkezten ditu. Bestalde, e r lie be malkartsuak forma borobil eta leunak dakartza paisaiara, gune lauak urriak izanik. Normalean, baserriak maldak hain gogorrak ez diren lekuetan kokatzen dira, eremu publiko baten inguruan antolatuz. Auzo-elkartea aldiz, mendi gain batean kokatzen da, ondorioz haizearen eragina nabarmena da. Gainera, bertatik urtaroek paisaian sortzen dituzten aldaketa nabarmenak oso ongi antzematen dira.

37


L a nda r e dia r i dagokionez, belardiak dira formazio ugariena, nahiz eta pinudiak ere azaltzen diren. Honekin guztiz koherentea da beraz, azpisektore indartsuena a be ltz a intz a izatea. Dena den, maldetan baso ustiaketa ematen da eta gune lauagoetan azalera txikiagoan baita nekazaritza ere. Behatzaileak azpimarratzen du azken urteetan bertakoen bizi baldintzak hobetzeko egindako lanak emaitza positiboak izan dituela. Ondorioz, baserriak indartu dira eta paisaia orekatua sortu da. Aldi berean, behatzaileak bertako e r a ikuntz e k nortasun propioa eta bertako ezaugarriak mantendu dituztela Arantzazuko auzo-elkartetik behatutako paisaia. aipatzen du. Azkenik, aztertutako paisaiak la s a ita s una transmititzen duela adierazten da fitxan, baita edertasunaz gozatzeko, naturarekin bat egiteko eta isiltasuna zer den jakiteko aukera eskaintzen duela ere. Bestalde, bertan egoteak, ezer egin behar izan gabe, zirrara sortarazten dio fitxa bete duen pertsonari, baita gaztaroko oroitzapenak eta sentimendu pozgarriak burura ekarri ere. Gainera, lekuaren magikotasunak urtaro ezberdinetan sentimendu anitzak sortzeko gaitasuna du.

Malkartasuna hain handia ez den lekuetan agertzen dira baserriak eta agerikoa da bertako harriekin eraikiak izan direla. Inguruan gune harkaiztsuak garrantzi berezia hartu arren, azalera handiena la nda r e dia k estaltzen du. Hostozabalen basoak (pagadiak, hariztiak, etab.) eta pinudiak landare formazio nagusienak dira. Bestalde, hesi bizi gutxi gelditzen dira inguruan. Beraz, aurkezten den landaredia dela eta urtaroen aldaketek ere kolore ezberdinak sortuko dituzke, kontrasteak eraginez. Dena den, esan beharra dago, garai batean nekazaritzak eta abeltzaintzak indar asko zutela bertan, eta aldiz gaur egun ba s og intz a k aurrea hartu diela. Ondorioz, belardi ugari baso bihurtu dira eta beste hainbeste sastrakek hartu dituzte. Hala eta guztiz ere, oraindik ere artaldeak ikus daitezke paraje hauetan, hau izanik azienda ohikoena. U r ar e n presentzia ere nabaria da inguruan, Arantzazu errekak nahiz beste errekasto ugarik zeharkatzen baitute paisaia. Hauen soinua bertan daudenaren adierazpena da, eta hau batez ere neguan nabarmentzen da. Horretaz gain, paraje haizetsua da, batez ere mendi gailurretan. A z pie g itur e i dagokionez, bi dira azpimarratzekoak. Alde batetik aspaldi egindako errepidea eta inguruan ongi txertatua dagoena. Bestaldetik, parke eolikoa dago eta honek kontraste nabarmena sortzen du paisaian. Azkenik, behatzaileari paisaia honek isiltasuna, handitasuna, baikortasuna eta ingurua bizirik dagoela transmititzen dio. Xabier Amuriza eta Imanol Larzabalen "Mendian gora haritza" abestia dakarkio burura eta Xalbadorren heriotzaren bertsoak. Horrez gain, belarren usaina, freskotasunaren s e nts a z ioa eta hegaztien soinuak antzeman daitezke inguruan. Gainera bertan kokatzen den harkaitzez inguraturiko basilikak magikotasun sentsazioa atxikitzen dio paisaiari. 4.1.12. ITURRIGORRIKO PAISAIA

4.1.11. ARANTZAZU INGURUKO PAISAIA Fitxa honek O単atiko Arantzazu auzotik antzematen den paisaiaren ezaugarriak biltzen ditu. Honen arabera, erliebea eta landaredia dira lekuko e le m e ntu ga r ra ntz itsue na k , nahiz eta harrien, uraren, lehenengo sektorearen, azpiegituren eta sentimenduen pisua ere nabarmena den. E r lie be a r i dagokionez, auzoa leku harkaiztsuan kokatzen da, eta horma bertikal handiak ageri dira inguruan. Ondorioz, ha rr ie k garrantzi berezia hartzen dute paisaian, batez ere iparraldean, Aizkorri mendikatea nabarmenduz. Harriek kolore ezberdinak dakartzate paisaiara. Dena den, forma leunak ere sortzen ditu erliebeak, kontr a ste nabaria eraginez. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Iturrigorri Arantzazu errekako goiko arroa da, eta bertatik antzemandako paisaiaren azterketa burutu da fitxa honetan. Bildutako datuen arabera, erliebea, landaredia eta lehenengo sektorea dira inguru honen iz a e r a r e n e r a ntz ule na g us ia k , nahiz eta urak, klimak eta sentimenduek pisu nabarmena duten ere. Ingurune m e ndits u e ta m a lka r ts ua da, nahiz agertzen diren forma leunek izaera biguneko paisaia eratzen duten. Horretaz gain, Arantzazu errekako goi-arroa izanik, haran egitura mantentzen du. Lekuan material geologiko ezberdina agertzen da (kareharria eta harearria), ondorioz sortutako erliebea forma gogorragokoa da batzuetan eta borobilagoa 38


besteetan, kontr a s te nabariak sortuz. Erliebe menditsu honek e ur i erregimen altua izatea eragiten du, eta udak nahiko epelak izan arren, neguak oso hotzak izaten dira. Gainera, mendien garaiera dela eta, askotan behe-lainoa trinkotu egiten da m ikr oklim a berezia sortuz. L a nda r e dia r i dagokionez pagadia da formazio ugariena; hori dela eta urtaroen aldaketek kolore ezberdinak ekartzen dituzte paisaiara. Behatzaileak udaberriko berde bereziek edo udazkeneko koloreen iraultza nabarmendu egin du fitxan. Hala eta guztiz ere, han-hemenka pinudiak aurki daitezke baso mota honekin tartekaturik, baita belardi eta sastrakadiak ere. Historian zehar, ba s og intz a izan da bertan azpisektore aktiboena, bai egurra lortu, ikatza egin, etab.-erako. Tarteka, basoetan aziendak sartzen direla beha daiteke, baina hauek presio gutxi egiten dutenez, zuhaitz gazte eta txikien hazkuntza bermatua dago. Azkenik, paisaia honek bakea eta naturarekin bat egitearen se ntsa z ioa sortarazten dio behatzaileari. Bertan belarraren usaina, haizearen soinua eta goroldioaren goxotasuna hauteman daiteke. Ingurua naturaren harmoniarekin, pozarekin eta magikotasunarekin erlazionatzen du. 4.1.13. ORKATZATEGIKO PAISAIA Behaketa fitxa honetan bildutako datuen arabera, pasaia honen e le m e ntu na g us ia k erliebea eta elementu historikoak dira. Dena den, harriek, urak eta inguruak sortutako sentimenduek eragin nabarmena dute paisaian. Inguruko er lie be a malkartsua da, eta gailur harkaiztsuen horma bertikalek, errekek, arroilak, etab. sortzen dituzten forma zuzenak nortasun propioa ematen diote lekuari. Inguruaren malkartasuna dela eta, eraikinak bailara hondoetan eta mendien magaletan kokatzen dira. Pareta bertikal hauen eraginez ha rr ia k elementu garrantzitsua dira paisaian, izan ere paretek ematen duten ikusgarritasunak hauen presentzia azpimarratzen baitu. Gainera, bertako eraikuntzak ere harri hauek erabiliz eraikiak izan dira, inguruan euren pisua areagotuz. Paisaia hau ura k ere moldeatu du, eta horretan jarraitzen du. Izan ere, Orkatzategiko eremuan koba, haitzulo, ur jauzi eta iturburuak aurkitzen dira. Gainera lekuko toponimian urari erreferentzia egiten dioten izen ugari daude, harriekin gertatzen den bezalaxe. L a nda r e dia r i dagokionez, haitzak eta lurzoru eskasak honen garapena baldintzatu egiten dute eremu batzuetan. Dena den, belardiak, sastrakadiak eta basoak aurkitzen dira tartekatuta.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Bestalde, paisaia hau lehengo bizitzaren a z tar na ugari gordetzen dituen gunea da. Bertan, garrantzi arkeologikoa dutenaz gain, Sandailiko baseliza eta bere kondaira, bide zaharrak zein toki historikoak aurkitzen dira. S e ntim e ndu eta asoziazioek paisaian hartzen duten pisua, aipatu bezala, nagusia da. Orkatzategiko kareharriek sortzen dituzten aire korronteek xarma eta misterioa ematen diote lekuari. Aldi berean, leku baketsu bezala definitzen da fitxan. Bertan, usain ezberdinak, hezetasuna, soinuak zein uraren tantak hauteman daitezke. Behatzaileak aipatzen duenez, bere aitona-amonen sorlekua da eta berari garai ezberdinetako bizipenak dakarzkio burua, honek poza eta lekuarekiko lotura sentiaraziz. Gainera, lekua enterramendu, gotorleku eta bestelako kondairekin erlazionatua dago; honek guztiak, urak eta haitzekin batera, magikotasuna emanez paisaiari. 4.1.14. MURGIA AUZOKO ETA HAITZONDOKO PAISAIA Paisaia honen behaketa O単atiko Murgia auzotik egin da. Bildutako datuen arabera, e le m e ntue n p is ua na hiko or e ka tua dago. Dena den, ezaugarri garrantzitsuenak klima, ura, erliebea eta lehenengo sektorearen presentzia dira. Bigarren maila batean, harriak, lurzorua, landaredia, eraikitze eredua eta inguruak sortutako sentimenduak kokatzen dira. Harana babesten duen Aizkorriko mendilerroak inguruko klim a n eragin nabarmena dauka, izan ere, klima ozeaniko eta kontinentalaren arteko muga egiten baitu, tenperaturen kontraste handia sortuz. Horretaz gain, Alo単a menditik datorren errekaren presentziak bertan ur a k duen garrantzia agerian uzten du. Gainera, toponimo ugarik egiten diote erreferentzia elementu honi. Inguruan agertzen diren mendietako harrizko pareta bertikalek ikusgarritasuna ematen diote paisaiari, ha r r ie k ere modu honetan garrantzi handiagoa hartuz. Mendien inguruan arro sakonak sortzen dira eta gailurretan paisaiari forma borobildua ematen dioten lautada zabalak kokatzen dira. Ba se r r ia k tontorretako lautaden goialdetan, lepoetan eta errekatik gertu agertzen dira. XVI. mendeko baserriak paisaian sakabanatuak azaltzen dira. Hauetan harearria agertzen da, nahiz eta inguruan azaltzen diren beste eraikuntza batzuetan bertako kareharria agertu (karobi, zubi, zelai itxitura, txaboletan). Bestalde, lekuan hiru baserri edo garaiko etxebizitza bereiz daitezke: errotak, landa zabaleko baserriak eta mendi ingurukoak. Horretaz gain, garaiera ezberdinek la nda r e dia baldintzatzen dute. Lautadetan soro eta belardiak azaltzen dira, aldapetan, ordea, basoak eta goi mendietan, berriz ere belardiak. 39


Beraz, nekazaritza, abeltzaintza eta basogintzaren jardunak inguruko paisaia moldatu eta mantendu dutela esan daiteke. Ohikoa da, ardi, behi, ahuntz eta behorrak belardietan bazkatzen ikustea, baita soro, ortu edo mahastien inguruan.

Izaera karstiko honen ondorioz, paisaiaren forma nagusienak e rlie be a k sortzen dituela esan daiteke. Aldi berean, mendiaren arrakalek forma zuzenak eta koskatsuak sortzen dituzte. Besaide mendiak, ordea, forma borobilagoak dakartza paisaiara. Azken hau Euskal Herriko mendizaleentzat leku esanguratsua da, bertan mendian hildako mendizaleen oroitarria baitago. Hori dela eta, urtean behin Euskal Herriko mendizaleen topaleku izaten da festa giroan. Bestalde, erliebe malkartsua dela eta, baserriak magaletan kokatzen dira Udala auzoan, neguan babestuagoak geldituz.

S e ntipe ne i dagokienean, paisaiak lasaitasuna eta bakea transmititzen dio behatzaileari. Aldi berean, ezkutuan asko gordetzen denaren sentsazioa eta Murgia auzotik behatutako paisaia. Iturria: Aritz Galdos. lurrarekiko lotura sentiarazten dio. Gainera, behatutako paisaia Bernardo Atxagaren "Soinujolearen semea" liburuarekin erlazionatzen du; kontatzen duen istorioa bertara egokitu liteke bere ustez. Tokian aziendek, hegaztiek zein ur jauziek sortutako soinuak; belar, orbel, erreka zein basoaren usaina, eta udazken haizea antzeman daitezke. Bestalde, haurtzaroko oroitzapenak burura datozkio bertan, baita ikazkinen edo karreteroen lanbideak ere. Honek guztiak, lotura handiko sentipena sortarazten dio eta norberaren sustraien kokalekuaren garrantzia azpimarratzen du.

Udalaitz mendia oso lehorra da eta bi isurialdeen ezberdintasun klim a tikoa agerian gelditzen da. Ondorioz, iparraldera begiratzen duten magaletan pagoak ugaritzen dira, eta hegoaldean, aldiz, artadia. Dena den, beheko aldean pinudiak dira nagusi eta baserri inguruan azaltzen diren zelai ertzetan baso mistoa. Paisaian gorago azken baso motak hauek ugaritzen dira, nahiz eta oraindik ere pinudiak azaldu. Urtaro aldaketek inguruko koloreetan duten eragina antzematen da, batez ere Udala auzoan. Horretaz gain, basoen oihanpean sastrakak eta egurra ugarituz doaz, eta honek ganaduaren presentziaren eta ustiapenaren beherakada agerian uzten du. Gainera, lursail batzuk basoa moztu eta gero utzi egiten dira, hauetan ezer landatu gabe.

4.1.15. UDALA-BESAIDE IBILBIDEKO PAISAIA Paisaia hau Arrasaten, Udala auzotik abiatu eta Besaide mendiraino doan ibilbide batetik hautematen da. Bildutako datuen arabera, inguruak duen izaeraren e le m e ntu na g usia k harriak, klima, ura, erliebea eta sortutako sentimenduak dira. Dena den, landarediak ere ekarpen nabarmena egiten dio paisaiak duen nortasunari. Udalaitzeko izaera karstikoak, ha rr ia k inguru honen elementu garrantzitsu bihurtzen ditu, kolore grisa ekarriz paisaiara. Horretaz gain, bidean zehar harri ugari topa daitezke, baita bertatik behatzen diren eraikin edo azpiegituretan ere (elurzuloak, harrobiak, artzain txabolak, hormak, iturriak, baserriak zein eskortak). Guzti hauetan bertako materiala behatzen da.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Egindako ibilbidean artadia da nagusi, hego isurialdetik egin baita. Ingurua lehorra izan arren, iturri, garbitoki eta putzuak topa daitezke. Gainera Olakortako errekastoaren iturburua beha daiteke egindako bidetik. Haizeari dagokionean, Udalaitz mendiak babesa ematen dio egindako bideari, beraz ez da haize-leku nabarmena, nahiz elementu honi erreferentzia egiten dioten toponimoak dauden. Behatzailearen ustez, aztertutako paisaiak be tir a ko g a lduk o de n biz im odu bat erakusten du. Izan ere, ez da artzainik gelditzen bertan, ezta meatzaririk ere. Bertan dirauten baserri ustiapenak eredu mistoko nekazaritza eredua jarraitzen dute. Hori dela eta, gizakiok lurrari lotzen gaituen azken kate-begiak dira lehengo sektorean ari den belaunaldia. Ondorioz, ba se r r ita rr e n j a kitur ia galduko dela uste du, behintzat egoera aldatzen ez bada. Paisaiak sortutako s e nts a z ioa k Mikel Laboaren "Gure bazterrak" abestiarekin definitzen ditu behatzaileak. Horretaz gain, haurtzaroarekin lotzen du ingurua eta bertan, paisaiak lasaitasuna, bakea, harmonia eta bizipozaren sentimenduak dakarzkio. 4.1.16. LIZARRAGA-UZARRAGA-IRIMO AUZOA IBILBIDEKO PAISAIA Ibilbide hau Antzuolako Lizarragatik Irimo auzora doa. Bertatik antzematen den paisaiaren e le m e ntu na g us ia k erliebea, ura, landaredia eta lehenengo sektorea dira. Dena den, eraikitze ereduak eta azpiegiturek eragin nabarmena dute ere. 40


Egindako bidea ba ila r a itxia n kokatzen da eta inguruan Udalaitz, Anboto, Arrola, Irimo, Gorla zein Aizkorriko mendi lerroa ikus daitezke. Paisaian aldapek lurren erabileran duten eragina hautematen da. Izan ere, lurra lauagoa den lekuetan belardiak agertzen dira, eta malda gogortzen den lekuetan, basoa. Horretaz gain, baserrien eraikuntza aldapetara egokitua izan dela behatzen da.

Aldiz, Bergarako industrialdea beha daiteke bertatik, baita autopistako zubi bat ere eta hauek ikus-inpaktu nabarmena sortzen dute. Bi elementu hauetaz gain, Abiadura Handiko Trena eta Beasain-Durango errepidea momentuan obretan daude, eta Deskarga inguruan dena apurtuta dago. Guzti hau ez da batere atsegina ikusmenerako eta behatzaileari tristura transmitimen dio, a z pie g itur a hauek zenbateraino derrigorrezkoak diren pentsaraziz.

Bestalde, e r r e ka s to ugari eta Lizarraga erreka aurkitzen dira ibilbidean zehar, hauek depresioak sortuz inguruan. Uraren presentziarekin jarraituz, errekek sortzen duten soinua antzeman daiteke ibilbidetik, pertsonaren kokalekuaren arabera aldatuz. Gainera, iturri bat aurki daiteke ere aztertutako inguruan.

Azkenik, aztertzailearen ustez, paisaia honek neurtzeko modukoa denaren s e nts a z ioa sortzen du, norberak eremuaren kontrola izango balu bezala, harago beste mundu bat izango balitz bezala. Gainera, baso eta belardi irekien artean sortzen diren kontrasteak beste mundu bat irekitzen denaren sentsazioa sortzen dio.

L a nda r e dia r i dagokionez, basoa da nagusi, honen baitan ugariena pinudia izanik. Bertako zuhaitzen artean pagadiak eta hariztiak aurkitzen dira. Baserri inguruetan, aldiz, belardiak eta laborantza lurrak agertzen dira tartekaturik. Gorla eta Trekutzeko gainak estaltzen belardiak kokatzen ziren garai batean, baina abeltzaintzaren beherakada dela eta, basoa landatu da bertan ere. Beraz, aurkitzen den landaredi mota dela eta, urtaroek aldaketa nabarmenak sortzen dituzte paisaian. Hortaz, ingurua aztertuta, ba sog intz a lekuko azpisektore indartsuena dela esan daiteke. Ondoren abeltzaintzak jarraitzen dio eta, azkenik, nekazaritzak. Azienden artean ohikoenak abelgorriak eta ardiak Aztertutako ibilbi deko paisaia. Egilea: MÂŞ Kar men Iturbe. dira. Laborantzari dagokionez, gehienbat abereak bazkatzeko laboreak lantzen dira. Hala ere, aipatu bezala, abeltzaintzaren jarduna behera egiten ari da eta, ondorioz, belardiak baso bilakatzen ari dira. Gainera, baso batzuk lantzeari utzi zaio eta oraindik gutxi badira ere, urtetik urtera egoera hau areagotzen joango dela aurreikusten da. Igarotako bi auzoetan ba s er r ia k era sakabanatuan antolatzen dira eta paisaian ongi integratzen dira. Bestalde, abereentzako eraikinak egin dira, nahiz eta hauek ez duten inpakturik sortzen behatzailearen ustez. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

4.1.17. ANTZUOLAKO PAISAIA Behaketa fitxan, Antzuolako herri-gunetik behatzen den paisaiaren azterketa burutu da. Bildutako datuen arabera, paisaia osatzen duten e le m e ntu na ba r m e ne na k ura, eraikitze eredua eta azpiegiturak dira. Herria forma borobilduak dituzten mendiez inguratua dago eta herri-gunearen erditik erreka igarotzen da, ondorioz garrantzi berezia hartuz. Gainera, lehengo garaietan inguruan kokatzen ziren hainbat erroten funtzionamendua bermatzen zuen honek dakartzan urak. Horretaz gain, badira toponimo batzuk elementu honi erreferentzia egiten diotenak. E r a ikitz e e r e dua r i dagokionez, lehen herria kale nagusi bakarrak osatzen zuen eta honen alde bitan kokatzen ziren etxe gehienak. Poliki-poliki, ordea, etxe berriak eraiki dira, ondorioz herria luzatu eta zabalduz. Honekin batera, auzo berriak eta kale berri bat sortu dira. Lehen erabilitako eraikitzeko materialak harria eta egurra ziren, baina orain hormigoia eta material berriak dira nagusi. Herriko hiru lantegi nagusiak herriaren kanpoaldean kokatzen dira, argindar sareek herria alderik-alde zeharkatzen dute eta telefono mugikorrentzako zein telebistarako antenak ere ageri dira. Herrian, nekazaritzatik bizi den ba s e r r i bakarra gelditzen da eta beste bat abeltzaintzatik. Antzuola eta Bergarako lurretan abeltzaintza intentsiboko ustiapen bat ere badago eta bere inguruko lur eremuan zelai zabalak ageri dira. Hala ere, baserri gehienek autokontsumorako eredua jarraitzen dute, euren inguruak garbi mantenduz, aldi berean. Esan beharra dago garai batean basogintzaren jarduna nabarmena izan zela, baina gaur egun, aldiz, ia guztiz gelditu da. Behatzailearen ustez, oraingo gizartea presaka bizi da eta inguruko mendietara ihesaldi bat egiterakoan, paisaiak transmititzen duen la sa ita s una sentiarazten du berriro. Momentu hartan, herri-gunean denak korrika eta presaka ikusten direla ematen du. 41


4.1.18. ANGIOZAR BAILARAKO PAISAIA Fitxa honek Asentsioko gainetik hautematen den Angiozar bailarako paisaia jasotzen du. Bertara iristeko oinez zein bizikletentzako prestatutako Asentsio bidea jarraitu daiteke; hau soilik zati batzuetan dago seinaleztatua eta lekuen kokapenak ez dira adierazten. Bestalde, fitxan bildutako datuen arabera, paisaia honen iz a e r ar e n e ra ntz ule na g us ia k klima eta ura, erliebea, populatze eredua, elementu historikoak eta paisaiak sortutako sentimenduak dira. Behatzaileak ingurua baserri eraikuntza bikainak, eliza eta ermitak dituen nekazal giroko gune bezala definitu du, mitologiari lotutako mendi harkaiztsuek ixten duten bailara osoaren ikuspegi panoramikoa hauteman daitekeelarik bertatik. U r a e ta klim a r i dagokionez, Asentsioko putzuak eta Angiozar errekaren goi ibilguak nabarmen uzten dute uraren presentzia identifikatutak o eremuan. Bestalde, goizaldetan behe-lainoa pilatzen da bailararen bekaldean, gainaldea garbi geldituz, Asentsio bidetik beha daitekeen paisaia. Egilea: J ose Ang el Mikeo. eta neguan ere sarritan azaltzen da, paisaiari izaera berezia emanez. Hurbileko m e ndie n f or m a k leunak dira, eta zelai eta basoz (batez ere pinudiz) estaliak daude, aldiz, urrutirago kokatzen direnen itxura zorrotzagoa da haien pareta harkaiztsuak direla eta. Mendien arteko morfologia eta koloreen ezberdintasunak kontr a ste a k sortzen ditu aztertutako landa-paisaian, honen nortasunean eraginez. Asentsio bidetik gertu, Intxortako tontorrak kokatzen dira eta hauen artean Bizkaia eta Gipuzkoako ikuspegi panoramikoak hautematea ahalbidetzen duen Gaztelu mendia. Aipatu bezala, ba s oa r e n azalera gehiena pinudiek hartzen dute; hala ere, pagadiak ere azaltzen dira. Bestalde, hesitutako zelaiak eta soroak ere agertzen dira inguruan, eta nabaria da hauek eta zuhaiztien artean sortzen diren kolore aldaerak. Aldi berean, udazkenean Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

agertzen diren berde eta gorrien arteko bizitasunak, paisaia ikusgarria bihurtzen dute behatzailearen iritziz. Ibilbidean zehar, garai ezberdinetako ba s e rr ia k azaltzen dira bere materialetan hau agerian geldituz eta eraikitze eredu tradizionala erakusten dutenak. Bestalde, Angiozarren la u a uz o azaltzen dira, bakoitzaren antolaketa modua ezberdina izanik; hauen artean eredu sakabanatua, multzokatua edo kalea sortzen lineala azaltzen dira. Asentsio bideaz gain, hainbat bide z a ha r daude erlijioari, ohitura edo elementu historikoei loturik, batzuk galtzen ari direlarik (hala nola Angiozartik Elgetara doan bidea), beste batzuen kasuan, ordea, oso ondo mantenduta daude eta haien balioa agerian jarri da (Intxorta). Hala ere, ibilbideez gain, ugari dira his tor ia r e n a z ta r na gordetzen duten eraikuntzak, hala nola, elizak eta baselizak (hauetako batzuk haurdun dauden amabirjinen irudiak azaltzen dituzte). Honek guztiak, eta antzeman daiteken baso, lore, abere zein ke usainak, eta goizeko argiaren eta behe-lainoaren elkarrekintzak, lasaitasunari, erlijioari eta historiari lotutako se ntim e nd ua k sortarazten dizkio behatzaileari. Aldi berean, bertan bizitutakoak oroitzapen atseginak sortarazten dizkio; hala ere, bere senideei entzundako gerra denborako garai triste eta gogorrak ere dakarzkio burura inguruak. Azkenik, aipatu behar da behatzaileak paisaiaren ikuspegitik esanguratsuak diren ondoko ibil bide a k identifikatu dituela Angiozarren: Ermiten ibilbidea, Erroten ibilbidea, Tumuluen ibilbidea eta Angiozar bailarari bira. Aldi berean, bailarako paisaiaren ikuspegi ikusgarrienak ere identifikatu ditu, hala nola, Anboto-Udalaitz-Elgea eta Aizkorriren ikuspegia, Parteititik hautematen dena, Zabaletamenditik antzeman daiteken bailararen luzetasuna eta Aralarreko ikuspegia eta Sagasta gainetik lortzen den Durangaldearen ikuspegia. 4.1.19. PARTAIDETZAREN BIDEZ OSATUTAKO FITXEN EDUKIEN ANALISIA Lehenik eta behin, behaketa ezberdinetatik lortutako datuak alderatuz, esan daiteke Debagoienan aztertu diren landa-paisaietan pisu edo garrantzi gehien hartzen duen elementua e r lie be a dela. Aztergunearen bekaldean belardi lauak agertu ohi dira eta aldeetara aldapa gogorreko mendi hegalak. Bestalde, inguruan azaltzen diren material geologikoen arabera forma borobildu eta leunak, edota harkaitzezko pareta eta forma bertikalak agertzen dira. Oso gertutik la nda r e dia k eta le he ne ng o s e ktor e a k jarraitzen diote. Landarediari dagokionez belardiak eta koniferoen presentzia aipatzen dira, batez ere, nahiz eta hostozabalei ere sarri egiten zaien erreferentzia, baita urtaroek hauengan sortzen dituzten kolore aldaketei ere. Lehenengo sektoreari dagokionez, behin baino gehiagotan honen 42


jardueraren beherakada azpimarratu egin da, baita honen ondorioz gertatu diren aldaketak ere (belardi eta soroak baso bihurtu, zein belardiak sastrakez bete izana). Ondoren, bigarren plano batean baina pisu nabarmenarekin oraindik ere, klim a zein ur a eta paisaiak sortutako s e ntim e ndua k aurkitzen dira. Hirugarren mailan, ha rr ia k , popu la tz e e r e dua eta a z ta r na k kokatuko lirateke. Harrien kasuan, paisaian mendien pareta bertikalak agertzen direnean hartzen dute garrantzia. Bestalde, ikusi da gizakiak sortutako antolatze eta bizimodu ereduek ere pisua nabaria dutela eskualdeko landapaisaietan. Azkenik, esan beharra dago aztertutako paisaien gehiengoan e hundur a pikorduna ageri dela. Aldi berean, a niz ta s una eta kolore aniztasuna gailentzen dira, baina aldi berean elementuen pisua orekatua duten paisaiak dira aztertutakoen artean ugarienak. Aukeratutako paisaien ikus pe g i a panoramiko edo zabala da, eta bertan la sa ita suna , s e g ur ta s una zein er os ota s una dira nagusi.

4. 2. Pa r ta ide tz a s a ioe ta n ide nt if ika tuta k o ba lio e ta e z a ug a r r ia k Lehenago aipatu den moduan, eskualdeko bigarren partaidetza saioan proiektuan parte hartu duten pertsonek, osatu dituzten f itxe ta n oinarrituz, informazioa elkartrukatu dute bakoitzak aztertutako paisaien inguruan, guztien artean bildutako informaziotik abiatuta eskualdeko landa-paisaien ba lioa k identifikatu eta adostu dituzte, lehen sektoreak paisaia horiei egindako ekarpenaren inguruan ha us na r tu dute, eta eskualdeko baserri-paisaiak inguruko eskualdeetakoetatik desberdintzen dituzten e z a ug arr ia k identifikatu dituzte. Eztabaida horien guztien berri ematen da atal honetan. 4.2.1. ESKUALDEKO LANDA-PAISAIEN BALIO NABARMENENAK Eskualdearen paisaiaren gehiengoa landa-paisaia da, la nda - a uzo kopurua 70tik gorakoa izanik eta honetan identifikatu diren balio nabarmenak lehenengo sektorearekin, landaeremuko bizi moduarekin zein natur baliabide, erliebearekin eta herri-guneen antolakuntzarekin erlazionatu dira. Baserritarrek mendez-mende egindako lanak, zein gaur egun horretan dihardutenek sortu eta mantentzen dituzte Debagoienako landa-paisaiak. Hori dela eta, ba ser r itar r e n j a r duna landa-paisaiaren balio nabarmen gisa identifikatu da, eta honek paisaiara ekartzen dituen ezaugarrien artean aipu berezi bat egin zaio ba se r r i ing ur ua txuk un mantentzeari, belardien zaintzari, abereak aske ikusteko ematen duen aukerari eta dagoen Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

ba sog intz a jarduera nabarmenari. Gainera, baserria bera eta bertan egindako lana, landa-eremuaren oinarrizko osagaia izateaz gain, euskaldunon s us tr a ie n , a r ba s oe n , kultur a r e n eta abarren esanahi eta ikur tz a t hartzen dira. Bestalde, antzinako baserritarren lan jarduera anitzak eta hauetan oinarrituriko landaauzoetako bizimoduak Debagoienako landa-paisaian beste balio nabarmen bat sortarazi eta eragin dute, landa-auzo gehienetan aurkitzen den onda r e his tor iko, a r tis tik o e ta e tnog r a f iko aberatsa, hain zuzen ere. Izan ere, g a r a i ba te ko la nda - e r e m ue ta ko biz im od ua e ta la na r e n ondor i oz agertzen dira paisaian karobiak, elur zuloak, txondor-plazak, txabolak, eskortak, errotak, iturriak, zubi txikiak, mendiko askak eta abar. Aipatu beharra dago baselizen presentzia ere oso ugaria dela, auzo bakoitzak berea izanik normalean. Aztarna megalitikoak ere nonahi ageri dira, eta hauek zein baselizak, e spir itua lta su na r e kin erlazionatzen dira, paisaiari sentimendu hau erantsiz. Debagoienan a uz ola na r e n presentzia eta pisua nabarmena da oraindik. Eskualdean, nortasun-ikurretako bat izateaz gain, balio garrantzitsutzat hartzen da, herria elkartzea eragiten baitu. Baserri-paisaian lanerako modu hau ohikoa da, eta era honetan auzoetako hainbat elementu berreskuratzea lortu da. Auzolanari, eskualdeko landa-auzoetako biz ta nle e n i npl ika z io e ta iz a e r a a ktiboa gehitu behar zaizkio. Izan ere, honi esker hainbat ekimen burutu dira, eta nahi ez ziren beste batzuk gelditu ere. Horretaz gain, esan beharra dago landa-auzoetan oraindik ere bertan eta bertako ohitur e kin hazi eta hezitako herritarrak daudela, eta modu honetan oraindik bertako ohitura eta bizimoduari eusten zaiela. Gainera, azken boladan eskualdeko gazte eta baserritarren arteko hartuemana eta elkarlana hasi da, nekazaritzako lan ohiturak transmitituz batzuek eta laguntza eskainiz besteek. Beraz, Debagoienako landa-paisaietan bertako auz oe n di na m ika k eta e lka r biz itz a k bizirik dirau eta hau oso garrantzitsua da eskualdekoentzat eta modu positiboan baloratu egin da. H e r r i e ta a uz oe n ta m a ina txikia izateak hainbat ohitur a oraindik ere mantentzea ahalbidetu du, baita e us ka r a ere. Hau landa-paisaiako elementu garrantzitsutzat hartzen da, izan ere, lekuko ohiturak eskualdeko balio nabarmentzat identifikatu baitira, haien artean paisaiarekin erlazionatutakoak aurkituz oraindik. Ba se r r ia landa-eremuan aurkitzen diren baliabide naturalen erabilera jasangarriaren erakusle da, natura errespetatuz gizakiarentzat onura ateraz. Honen praktika eta aldi berean praktikaren erakusle izateak paisaiaren balio nabarmen gisa identifikatzea ekarri du. Honekin batera, ur ta r o e n a lda ke te k baserriko labore zein baliabide naturaletan sortzen dituzten aldaketak azpimarratu dira ere, hala nola, udaberri eta udazkenean hostoen koloreek eragiten duten paisaiaren aldaketa eta kontrasteak, edota bizitzen den

43


negu gogorra. Aldi berean, ba lia bide na tur a le k landa-paisaian duten garrantzia ere agerian gelditu da, hauen artean z uha itz a k , e r r e ka k eta ura nabariak izanda. Z uha itz a k hainbat baliabideren iturri dira (ezkurrak, egurra, basoak) eta bilera-leku ere izan ohi dira. E rr e ke k paisaia diseinatzen dute eta honek paisaiako elementu garrantzitsu bihurtzen ditu; aipatu beharra dago, gainera, horietako batek ur gazia daroala. Erreketan duen presentziaz gain, ura Debagoienako landa-paisaian agertzen diren elementu ugarirekin (errotak, iturriak, ur-soinua, hezetasuna, etab.) erlazionaturik dago, horrela paisaian duen pisua azpimarratuz. E r lie be a k eskualdeko landa-paisaiaren izaeran pisu nabarmena hartzen du ere. Izan ere, Debagoienako landa-paisaien atze-oihala osatzen hainbat mendi agertzen baitira (Udalaitz, Anboto, Alo単a, Kurtzebarri, Urbia, Atxorrotz, Degurixa, Intxorta, Elosu, Aizkorri-Aratz). Eskualdeko landa-paisaietan elementu garrantzitsuak izateaz gain, gehienak kareharrizkoak direla gehitu behar zaio eta honek euren presentzia are nabarmenagoa egiten du, eta ondorioz, eskualdeko paisaiari duen nortasuna ematen diote. Azkenik, erliebearen konfigurazioak he r r i e ta m e ndie n a r te ko g e r tuta suna eragiten du. Hau balio nabarmentzat hartzen da, denbora gutxian herri-gunetik mendian egoteko aukera baitago. Horretaz gain, aipatutako gertutasunak eta konfigurazioak eskualdeko paisaian dagoen kontr a s te a are nabariagoa egiten dute. Industrializatutako herri-inguruneak eta baserri giroko landa-eremuaren paisaien arteko ezberdintasuna eskualdearen ikurretako bat da. Herri-gunean eraiki eta honen artifizialtasun maila areagotzen joan den bitartean, la nda a uz oe ta n ur ba niz a z ioa ur r ia izan da, eta artifizialtasun maila txikia mantendu da. Aldi berean, landa-eremuak iraganaren oinarri izan zen baserria gordetzen du eta herriguneetan aldiz, orainaren oinarri den industria dago. Bestetik, landa-paisaiaren beste ezaugarri garrantzitsu eta preziatuak ba ke a eta la s a ita s una dira, eta herri-guneen bizimodu azkarrarekin alderatuz berriz ere kontrastea sortzen da. Landa-eremu eta -paisaiek indarberritu eta estresa arintzen laguntzen dutela azpimarratu da, eskualdeko landa-eremuaren balio nabarmenena bihurtuz. 4.2.2. LEHEN SEKTOREAK ESKUALDEKO PAISAIEI EGINDAKO EKARPENARI BURUZKO GOGOETA Lehen aipatu bezala, Debagoienako paisaiaren gehiengoa landa-eremua da, eta lehenengo sektoreak historian zehar egindako lanak, zein gaur egun burutzen duenak, sortu eta mantendu dituzte eskualdean ezagutzen diren landa-paisaiak. Aldi berean, paisaia Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

ezaugarritzen duen elementu nagusi ugari landa-eremuetako baserritarren oraingo eta lehengo bizimodu zein lanbide anitzen ondorio dira (abere askeak behatzea, belardien presentzia, baso-bizitza nabarmena eta ondare naturala, artistiko zein etnografiko aberatsa). Beraz, eskualdeko paisaiari nortasuna ematen dioten parajeen gehiengoak le he ne ng o se ktor e a n eta honetan jardun dutenen biz im odua n du oina rr ia . Bestalde, aurretik esan den bezala, baserritarrek eta hauek baliabide naturalak ustiatzeko erabilitako moduek or e ka bat mantendu izan dute na tur a e ta g iz a kia r e n a r te a n . Momentu bakoitzeko erabakiak hurr e ng o be la una ld ie i b e g ir a eta a urr e koa k g og oa n iz a nda hartzen ziren, eta oraindik ere horrela hartzen dira. Gainera, baserri ing ur ua k txu kun mantentzen dituzte, bideak zainduz, sastrakak garbituz, zuhaitz eroriak kenduz, etab.. Orain, lehenengo sektorearen aktibitatea gainbeheran dagoenean eta lursailak uzten ari direnean, euren funtzioa inoiz baino gehiago agerian gelditzen ari da. Horretaz gain, bertan bizi direnentzako zein turismoa egitera datozenentzat, lehenengo sektoreak sortutako elementu guzti hauek inguru atsegin eta lasaia sortzen dute. Beraz, esan daiteke, baserrien aktibitateak gainontzeko eskualdeko biztanleentzat, landa-eremuan bizi direnentzat zein turistentzat garrantzitsua den balioa sortzen dutela, nor ta s una due n pa isa ia a ts e g ina hain zuzen ere. Dena den, baserriek paisaian daukaten funtzioa edo honi egiten dioten ekarpena gero eta ageriago gelditzen ari den arren, oraindik ere e z da a intz a t ha r tz e n , eta bai baserritarrek zein baserritarrak ez direnek ere, lehenengo sektoreko lana gutxiesteko joera dute. Gainera, gazte eta baserritarren arteko elkarlana sustatzen ari den arren, oraindik ere lehenengo sektorean interesa duten g a z te e k zail dute sektorean murgiltzeko. Honi dagoen belaunaldi gazteen txanda hartze eskasa gehituz gero, dagoen arazoa are larriago bihurtzen da. Beraz, egoera honi buelta ematea ezin besteko ikusten da. 4.2.3. ESKUALDEKO LANDA PAISAIAK INGURUKO ESKUALDEETATIK DESBERDINTZEN DITUZTEN EZAUGARRIAK Debagoienako landa-paisaiak inguruko eskualdeetatik desberdintzen dituzten ezaugarri gehienak eskualdean ba lio na ba r m e n gisa identifikatu diren elementuak dira. Hau da, le he ne ng o se ktor e a r e n urteetako eta gaur egungo jarduera, baserritarren antzinako biz im od ua eta lanbide anitzen ondorioz sortutako onda r e his tor iko, kul tur a l e ta e tnog r a f iko anitza, a uz ola na r e n kultura zein biz ta nle e n inp lika z i o m a ila eta iniziatiba, eskualdeko ohitur a k , mendi eta herri-guneen arteko ge r tuta s una zein landaeremu eta hiri-gune paisaien arteko kontr a s te a , mendiek osatzen duten a tz e - oiha l ikusg a r r ia , ur a k paisaian duen presentzia eta eragina eta abar dira Debagoiena inguruko eskualdeetatik desberdintzen dutenak. 44


Dena den, aipagarria da ere eskualdean dauden la nda - a uz o kopur u a ltua . Gainera, auzo hauetan a uz o- a lka te a k izendatuak daude eta he r r i batz a r r a k ere egiten dira. Hau, eta eskualdean landa-eremuko biztanleen artean dagoen harreman maila oso ezaugarri bereizgarriak dira. Horretaz gain, aipatutako ohitur e n artean eskualdeko propioak direnak daude, hala nola Angiozarren ehorzketa moduak edota Koruako eliz kanpaiak jotzeko modua. Bestalde, A r e txa ba le ta ko tom a tea , aurrekoekin gertatzen den bezala, nahiz eta herri bakarreko elementu zehatza izan, eskualdeko ezaugarri bereizgarritzat hartzen da ere, honen hazia autoktonoa izanik. Azkenik, e z a ug ar r i ne g a tibo gisa identifikatu diren arren, ondokoak ere eskualdeko landa-paisaiako elementu bereizgarritzat hartzen dira: eskualdeko ha r r obi kopuru altua (Kanpazar inguruan ugari daude eta Garagartzako harrobiaren kasuan inpaktu handia sortzen du), eremu txikian aurkitzen diren tamaina handiko a zpie g itur a kopurua eta E liz a k duen lur-jabego zabala.

4. 3. E s kua lde ko la nda - pa is a ie n is la a r te a n Partaidetza saioen bidez azaleratutako informazio baliotsua osatzeko asmoz, PAISAIAtik beste ekintza batzuk burutu ditugu, kasu honetan partaidetza zuzena eskatu ez dutenak. Horrela, eskualdeko paisaiek artean duten isla aztertu dugu, oso azaletik izan bada ere. Paisaiek artean nola lantzen diren aztertzeak asko lagun dezake behaketa fitxetako sentipenen atalean jasotzen diren alderdiak aberasteko. Izan ere, artearen helburuetako bat e m oz ioa k isla tu e ta p iz te a da eta, ondorioz, ospea irabazten duten artistek paisaiak lantzen dituztenean horien balioak jasotzen dituzte beraien lanetan. Hortaz, eskualdeko landa-paisaiaren garrantzia eta esanahia aztertzeko beste modu bat paisaia horiek artean izan duten isla aztertzea da. Debagoienan, bertako landa paisaiak erakusten dituzten artelan ugari eta estilo ezberdinetakoak aurkitzen dira. Atal honetan, eskualdeko landa-paisaia artean duen isla aztertzeko eskualdeko paisaiak lantzen dituzten be de r a tz i la n aurkeztuko dira. Hauen artean lauk proiektuan paisaia esanguratsu bezala identifikatu diren hiru paisaia hartzen dituzte lanerako gai (Udalaitz, Udala eta Arantzazu), beste lauk eskualdeko balio garrantzitsu bezala identifikatu diren beste bi (Aizkorri eta Intxorta), eta azkenak proiektuaren baitan identifikatu ez den leku bat islatzen du. Eskualdeko paisaietan oinarritutako lanak aurkitzeak, Debagoienako landa-paisaia inspirazio iturria izan dela adierazten du, eta dituen balioak agerian uzten ditu. Aurrerago azalduko den bezala, artelan bakoitzean paisaia modu ezberdinean antzeman daiteke, eta paisaia bera modu ezberdinetan tratatua izan da. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

"Dia gris en Gorla" 2010, Egilea:Rikar Azkargorta.Iturria: http://spai n.urbansketchers.org/2010/12/dia -gris-en-g orla-las-17-pm.html

Artelanek se ntsa z ioa k transmititzea dute helburu maiz. Paisaiari buruzko artelanetan artistak paisaia hauteman duen moduan islatzen du, beretzat nabarmenenak diren alderdiak azpimarratuz, hau da, hautematen duen paisaiaren interpretazio bat eginez. Horrela, bi artistak artelan diferenteak egingo dituzte paisaia beraren gainean. Aurkeztutako m ar g o zein a r ga z kie ta n , hots, irudiz osatutako artelanetan, paisaiaren zati bat antzeman dezakegu ikusmenaren bidez, baina paisaiako beste hainbat elementu hauteman gabe geratzen dira (entzumen, ukimen, usaimen zein dastamenaren bidez jasotzen direnak). O le r kie ta n maiz sentimendua da nabarmentzen den elementua, eta honek paisaiak norbanakoarengan duen lotura eta esanahia ere isla dezake. Gainera, paisaia bere osotasunean aurkeztu beharrean, norbanakoarentzat paisaiaren elementu esanguratsuenak direnak aurkezten ditu. Kasu honetan ere hainbat elementu eta zentzumenen bidez jasotako bestelako ezaugarriak hauteman gabe gera daitezke artistak hitzetan islatzen ez baditu. Lehen esan bezala, "Dia gris en Gorla", "Aierdiazpikoa" Bergarako baserria, "Udala (Mondragon). Vista general de Udala" eta "Zeruak non nai dun, antxe!" lanetan, proiektuan eskualdeko landa-paisaia esanguratsu bezala identifikatutako paisaiak azaltzen dira. Lehenengo bietan Udalaitz islatzen da, hurrengoan Udala auzunea, eta azkenekoan Arantzazu. Jarraian, artelanean islatutakoa zonalde horri buruzko fitxan jasotakoarekin alderatuko da. Fitxen analisiaren atalean bi pertsonek Udalaitz mendiko eta inguruko paisaia hautatu dute eta hau aztertutako bi artelanetan agertzen da ere. Bi margolan hauetan ( " D ia g r is e n Gor ta " eta " A ie r di a z pikoa " lanetan), erliebea, lainoa eta landaredia har daitezke elementu nagusi gisa, baita lehenengo sektoreak landutako paisaia eta baserriak ere "Aierdiazpiko" lanean. Horretaz gain, azken honetan harrien presentzia ere antzematen da Udalaitz gailurrean. Behaketa fitxetan bildu diren datuen arabera elementu hauek pisu nabarmena izan arren (lainoa izan ezik), azpiegiturak, ura, klimaren aldaketa ipar eta hego 45


magalen artean, zein paisaiak sortutako sentimenduak identifikatzen dira ere elementu nagusitzat. Lainoari dagokionez, behaketa fitxetan aipamenik ez egitearen arrazoia, 2012, Egilea: Pili Azkarate.Iturria: behaketa egin "Aier diazpikoa" zen momentuan http://pilirenkoadernoa.blogspot.com.es/ lainorik ez egotearena edo behatzaileak garrantzirik ez ematearena izan daiteke. Honek, berriz ere, paisaiaren pertzepzioan subjektibotasuna eta aldaketa agerian uzten ditu. Saioetan parte hartutakoen artean, Udala auzoko paisaia ere aztertu da eta hau " U da la ( Mondr a g on) . Vis ta g e ne r a l de U da la " argazkian azaltzen da. Honetan, elementu nagusi gisa erliebea, populatze eredua eta lainoa har daitezke, nahiz eta lehenengo sektorea, landaredia eta harriek ere eragin nabarmena duten paisaian. Paisaia hau aztertutako behatzaileak, eraikitze eredua izan ezik, gainontzeko elementu guztiak aipatzen ditu inguruko izaeraren eragile nagusi "Udala (Mondragon). Vista g eneral de Udala" 1947, Egilea: bezala. Hala ere, Indaleci o Ojang uren.Iturria: http://www.gur egipuzkoa.net/ hauekin batera Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

paisaiak sortutako sentimenduak eta ura ere azaltzen ditu. Esan bezala, fitxan bildutakoaren arabera, eraikitze eredua ez da hartu elementu garrantzitsu gisa. Hau, behatutako paisaia ikuspegi zabalago batekin hauteman delako izan daiteke, izan ere, eskala handiagoan eraikitako azalera txikiagoa ikusiko da eta beraz honen garrantzia txikiagoa izan ere. Bestalde, aurkezten den argazkiaren lehen planoan auzunea azaltzen da eta, beraz, adierazgarriagoa da honen presentzia. Hori dela eta, paisaia subjektiboa izateaz gain, ikusi da eskalak ere eragin nabarmena izan dezakeela honen hautematean. " Ze r ua k non na i dun, a ntxe !" olerkian, Arantzazuri aipamena egiten zaio. Dena den, esan beharra dago ugari izan direla Arantzazuri erreferentzia egiten diotela aurkitu diren poemak., batez ere, bertako amabirjina edo duen izaera erlijiosoa dela eta. Horretaz gain, lan honetan, eskualdeko balio bezala identifikatu diren Aizkorriri eta Urbiari ere aipamena egiten zaie. Olerkian erliebea, harriak, euskaldun sentimendua eta erlijioa har daitezke elementu nagusi gisa. Dena den, bertako hegaztiak, eraikitze eredua, elkarlana eta haizea "Zeruak non nai dun, antxe!", 1949 Egilea: Salbatore Mitxel ena. http://klasikoak.ar miarma.com/idazlanak/M/Mitxel enaSArantzazu013.htm

Mendi anaien gañetik dago Aizkorri, guzien buru. Lau probintzitan zerra luzeak erroak ezartzen ditu. Gutxik zekiten aren altzoan bazala antziña Arantzazu. Gaurregun, Ama an degunetik, danok bedeinkatzen degu.

Antxe eliza jaso bear zan, amildegi artan kako, erdi aidean, erdi zintzilik, aitz zankar batean zalko. Kosta bear zun lantegi ura neke ta izerdi pranko, itz-emandako Elizagintza amaituta ikus orduko!

Aizkorri-goitik amildutako arkaitzen azken-arrua. —Ara Zabalaitz, Urbian bakar, biderdian gelditua...— Arrano, bele, putre ta basapiztien bizilekua... Eliza an jaso nai zun Erriak bear zun, bazun azkua.

Danak zekiten uraxe zala Amaren borondatea. E'tzan besterik bear, lanera jartzeko euskal-jendea. Batak besoak eskeintzen zitun, besteak idi-parea... Arkaitz gallenak zaillak ba'ziran, Zaillago euskal-fedea!

Arantzatzu'ko eskualdea, Aizkorri'ren biotz-muña, lau probintzien beginini gaur, erroitz zakarrena antziña. Arritzeko zan an takatzea, goiz-ozkorritan, Birjiña. Arritzekoa araxe deitzen Ginduan zeru-txiliña.

Erraztasuna utzita aldebat, Goiari gauzkion adi. Ez guk, Zeruak nun nai dun... antxe! gure egitekoa bedi. Euskal-Fedeak Eliz ontantxe izango du bere irudi, aize gaiztoak botako ez edun arkaitz gogorrean zuti! 46

Iturria:


ere aipatzen dira. Hala eta guztiz ere, harkaitz eta paisaiaren malkartasuna azaltzen dira gehienbat, baita honek inguruari ematen dion handitasuna ere. Egindako behaketa fitxen arabera, ordea, erliebea, harria, klima, ura, lehenengo sektorea, landaredia, elementu historikoak, "Aitzgorri", Egilea:Pepe Garcia. Iturria: azpiegiturak eta http://www.foropicos.net/for o/viewtopic.php?f=1&t=16698&s sortutako tart=672 sentimenduak dira elementu garrantzitsuenak. Ikusten den bezala, behaketa fitxetan ugari dira eragin nabarmena sortzen duten paisaiaren ezaugarriak. Dena den, kontuan izan behar da behaketa guztiak ez direla leku beretik egin eta, beraz, ezberdin antzeman daitezke behatokiaren arabera. Hala ere, esan beharra dago egindako hiru fitxetan zein aztertutako olerkian bat egiten dela erliebe malkartsuak eta sentimenduek paisaian duten garrantzian. Ondoren aztertzen diren artelanei dagokionez, lehen esan bezala, ez dute bat egiten proiektuan eskualdeko landapaisaia esanguratsu bezala fitxetan bildutako guneekin, baina bai ordea saioetan identifikatu diren eskualdeko balio garrantzitsuko paisaiekin. Aizkorri artelanetan

hiru azaltzen

da, " A itz g or r i" margolanean, " Z er ua non na i d un, a n txe !" eta " I ha ute r i!" olerkietan, hain zuzen ere. Guzti hauetan harriak eta erliebeak duen garrantzia aipatzen da, hauetako bi artelanetan elementuok ematen dioten ikusgarritasuna agerian geldituz. Intxorta ere eskualdeko gune bereizgarri bezala identifikatu da saioetan eta txostenean ondorengo bi lanetan islatzen da: "E lg ue ta . Ga s te lu ( I nt xor ta ) de s pue s de l bom ba r de o" eta " E z te be Pa r e doia n ( z ir r ibor r o pr obis i ona la k) " . Bi lan hauetan bertako gertakizun historikoak pisu nabarmena dutela antzematen da. Olerkian, gainera, sentimenduak agerian gelditzen dira. Dena den olerkian, hego-haizeari, erliebeari eta lehenengo sektoreko ezaugarriei ere banakako aipamenak egiten zaizkie. Hortaz, bai saioetan zein bertan bildutako lanetan, Debagoienako paisaiak historiaren gordailu direla ere argi geratu da. Gainera, kasu honetan argazki zein olerkian ere bildu dira Intxortako paisaiak gordetzen duen historiaren lekukoa. "Ihauteri!", 1988 Egilea: Patxi http://www.basquepoetry.net/?i=poemak& b=1570

Etxeberria.

Iturria:

Ihauteri dugu gaur, zoroen eguna Euskaldunok inondik behar ez deguna. Etsaiak eman digu bailitzan beruna.... Ez dugula opako inondik ez duna. Rio nazkagarrian brasildarrak ero Zabalkundeak dakar arnasez txit bero. Inork ez ikusi nahi letorkena gero... Negar malkoa darit ohean gauero. Alboko biztanleak, hotsaundiz ibiltzen Eguratsak iradu gaitula zikintzen Guztion etxetara irratiz iristen.... Ikas beharra degu belarrik itxitzen. Behinola haratuzteak, izaten zituzten: Hiru egun ondoren barau estu zuten. Gurasoek apalik esaten ziguten.... Orduko egun latzak oroituz gatxauden.

"Elgueta. Gastelu (Intxorta) despues del bombardeo " 1937, Egilea: Indalecio Ojangur en. Iturria: http://www.gur egipuzkoa.net/

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Euskotarren sinismen behinola bai zuti Ez digu aitortu nahi mokolo gezurtik. Beheraka egin digu egunero ordutik.... Piztea dagokigu oraintxe bertatik. Tamalez, askorentzat, eginkizun gaitza! Bigunagoa omen Aizkorrin harkaitza. Lotsa gutxiko dator lasaken ekaitza... Eska dezagun zintzo Goi-goiko emaitza. 47


" Vis ta de A r a otz ( O Ăąa ti) " artelanari dagokionez, lehen esan bezala, ez du bat egiten proiektuan eskualdeko landa-paisaia esanguratsu bezala identifikatutako guneekin. Baina lan honetan aukeratutako paisaien eta eskualdeko ezaugarri bereizgarri gisa identifikatutako elementuak islatzen diren aztertu egin da. Argazki honetan, lehenengo sektorearen lana, landaredia eta erliebea paisaiaren elementu garrantzitsuentzat har daitezke. Bigarren maila bateko eragina sortzen duten ezaugarritzat, aldiz, mendi gailurrean agertzen diren harriak eta eraikitze eredua izan daitezke. Izan ere, eraikinak erliebea "Vista de Araotz (OĂąati)" 1962, Egilea: Indaleci o laua den gunean eraikiak izan direla Ojangur en.Iturria: http://www .guregipuzkoa.net/ behatzen da, hots, hondoan. Horretaz gain, belardiak eraikinen inguruan antolatzen direla ere antzematen da.

liteke. Horretaz gain, ikuspegiak edota eskalak paisaiaren antzematean eragina izan dezakeela ere ikusi da, beraz, hau lanetan aldatuko balitz ere agian antzeman zitekeen. Azkenik, azaldutako guztiari gehitu behar zaio landa paisaiak a r te ra ko ins pir a z io itur r ia izateak atxikitzen dioen balioa ere.

Olerkiek, paisaiek sortutako edo paisaiei lotutako se ntim e ndu a k agerian uzten dituzte lehen esan bezala, aldi berean pisu nabarmena hartuz. Oso nabarmena da olerkietan mendiak euskal nortasunaren gordailu gisa ikusten direla, e uska l kultur a r e n itur r i bezala. Euskal kulturan oso hedatua egon da, eta horrela jarraitzen du izaten, euskal nortasunaren jatorria m e ndie kin lotzea, eta mendikoak diren bizimoduekin, bereziki artzaintzarekin (Askasibar Bereziartua, 1999, or. 12–13). Artelanen analisitik ateratako ezaugarri nabarmenenak parte-hartze saio zein fitxen analisitik bildutako datuekin alderatuz gero, hauek eskualdeko landa-paisaien ezaugarri bereizgarritzat hartu direnen artean daudela egiaztatzen da. Beraz, esan daiteke, lan hauetan ere Debagoienako paisaiaren izaerari ekarpena egiten dioten elementu nagusien artean gehienak islatuak izan direla, hau da, erliebea, landaredia eta honekin erlazionaturik dagoen lehenengo sektorea, klima, auzolana (edota elkarlana), harrien presentzia, populatze eredua, arrasto historikoak eta paisaiak sortutako sentimenduak. Dena den, lan hauetan uraren presentzia ez da islatu eta hau saioetan eskualdeko ezaugarri bereizgarri bezala identifikatua izan da ere. Hala eta guztiz ere, atal honen hasieran esan bezala, bertan landa-paisaiek artean izan dezaketen isla aztertzeko artelanen lagin txiki bat baino ez da hartu, hots, lagin handiagoa hartuz gero elementu hau ere islatzeko probabilitatea egon Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

48


"Eztebe Par edoian (zirriborro probisionalak )", 1978 Egilea: Ibon Sarasola.Iturria: http://www.basquepoetry.net/?i=poemak& b=1576

PAREDOIA mementorik krudelena da Mementorik krudelena zazpiretako egunsentian paredoian Egunsentian paredoian eztarrira iganda korapilatzen Zaituen Antsia Zer egun da, zer ordu da, Jauna ? Angustia Eztarriko korapiloan esplikagaitza: hau gerra da Hau gerra da. Mendien beste aldean, itsasoraino Zure lagunak borrokatzen jarraikitzen dira Oraindik. Diotenez Gauez berrirabazten dute egunez Abioien pean galtzen duten haitza. Lautada honetatik iparralderantz behatzen duzu, Mendiez bestaldeko gerrara paredoiko pake Ikaragarritik: iparralderantz Zuk. Zuk Aldiz hegoalderantz, zeren hegoaldetik sortalderantz Hegoaldetik sortalderantz zazpiretako egunsentitik Etsaia 窶配ure itsasoa orain lehen aldiz ikusi duen etsaia Intxortako zure trintxerara helduko baita.

Paredoia da unerik krudelena 1937ko udaberriko haize urratuan Gasteizko lautadaren gainetik gortzen duten abioi urrundik helduak pasatzen ikusten dituzu Ongiaren eta Gaizkiaren infernutik bat-batean jetsirik zure batailoi ditximatua birditximatuko dutenak dira zure laguna oroitzapen bihurtuko dutenak eurian agian ama alargunduko duten abioi urrundik helduak pasatzen ikusten dituzu zuk. zuk goizero zeure trintxeran, Intxortan edo Lemoan Zer ordu da, zer egun, Jauna itxaroten dituzunak dira, berehala, Ongiaren eta Gaizkiaren infernutik jetsirik, Bonben pean munduaren eta bizitzaren zentzua gal dezazun arte Bizitzeko gogo zoro hori, etxeko pake subazterra gortzen duten abioi urrundik helduak zure emaztea, emaztegaia edo arreba zaharrena erretagoardian akabatuko dutenak dira zure seme txikiak edo anaia jaio berriak eskolan ikasiko ez dituenbonbaldietan...

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

ORAINDIK EZ ZEN habearen suntsidura eta kea metal irakinaren labetik jeistean atsegin ez zitzaizkizun gauzak, uniformeak eta numeroak, espaloiaren lege derrigorrezkoa zure bidexigor oin-hutsa azpiratzen, eta garoaren eta kresalaren hondamendia, oraindik ez ziren mila baino kantitate handiagoak, oraindik ez hizkuntza arrotza plomozko letra belikoez eskolaren paredoietan ikasarazia zure hitz sehaskatsua amaren ezpainetan setiatzen. Oraindik kanpaiaren erreinua zen nekazariaren jeografian, eta olaren ximista aldez aurretik aditua, atariko xakolin bertsolariaren jakituria ahoz aho ezagutarazia. Orduan zen hamaika harri zutituen harremana, haritzaren hizkuntza udalehentsua abarkaren eta makilaren esan-nahi azkenean. Oraindik taula zen, eta xalupa, konstelazio ikas-berrien azpian, izugarria lamia-koba pertsekutatuaren keinua artzainaren ezpain tolesgabean. Ihiztari inoiz aipatuaren kanabera soila errekaren borondate guztiz mehearen egokitasuna borobilki gurutzatzen. Oraindik laboraria, kapitain bere goldean, eta uhin basatiaren krudelkeria arrokan miserere arrantzalea hondartzaren ertzean ehortzen. Baserritik jeisten den eztei-gurdian lihozko izara brodatuaren jabego oso hori, aztorearen eta oin hutsaren aboz oraindik ez lurperatua, noiz ezarri zen zure adin ahalguztiduna ?

49


Aurrekoaren jarraipena

Zure itsasoa ezagutzeko berrogei egunez eta berrogei gauez ibili behar izan duenak ez daki irakurtzen zure arbola elementalaren orria eta zure euriaren zuhurtasunaren eskuizkribua kalendarioz kalendario mormoratua. UNIBERTSOAN EHORTZIRIK arrotz zeure etxean ate hertsiren eta leiho ahulki argituren ordu ezagunean ME HACEN EL FAVOR SEÑORES, SON 182 ke airean zintzilikatuaren eta errege destronuratuaren garaia da Drugestorearen hesteetako zaldi izugarrietan. Bost edalontzi husturen artean Me han dicho que escribes en vasco qué difícil, no? Gasteiztarra, Estibaliz etorri behar ez lukeen trenaren xistua bezala. Udaberri berri honetan ez dituzu aurpegiak ikusten soilik behera-behar eragotzia lege orotatik at POR FAVOR SEÑORES, QUE VAMOS A CERRAR soilik hautsontzia pospolo erre eta zigarro-hondarrez gainezka beste egun bat beste hainbat bezalakoa. Pues nos lo pasamos ideal. Zu.

Zu, arroztasunaren muga ikaragarrietaraino arrotz amorantearen ezpain urrunetan gudari beti bentzutua POR FAVOR SEÑORES, BUENAS NOCHES geldi zaitez orain nirekin BUENAS NOCHES. BUENAS NOCHES, SI, BUENAS NOCHES. Oh! aquí siempre está lloviendo AGUR, BUENAS NOCHES. Donostian, Euskal Herria gu eta gure poema liburuaren paredoi izugarriak. Zure bihotza da paredoirik desolatuena

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

50


4. 4. E s kua lde ko la nda - pa is a ie n is la tur ism oa r i bur uz ko m a te r ia le ta n

azaltzen dira (nahiz eta azken hauek ugarienak izan). Eskualdeari dagokionean, Goierri sustatzeko erabilitako balioak Arantzazu eta Aizkorri-Aratz natur gunea dira.

Atal honetan, eskualdeko landa-paisaiek turismoan duten trataera eta garrantzia aztertu da hainbat mailatan (Euskal Autonomia Erkidegoa, Gipuzkoa eta eskualdeko mailan). Horretarako, eskala bakoitzean Web atari bana aztertu da baita papereko euskarrian argitaratutako hainbat material ere. E us ka di g oz a e z a z u! EAE mailako turismoko Web atarian lehenengo orrian eta azpi atal bakoitzaren orrialde nagusian agertu diren argazkien %10ean lehenengo sektoreak sortutako paisaiak hartzen du nagusitasuna. Dena den, argazkien beste %11a batean lehenengo sektoreak kudeatzen dituzten paisaiak agertzen dira bigarren planoan. Horrez gain, beste %3an lehengo sektoreko produktuak azaltzen dira. Argazki hauen artean, eskualdeko sustapena egiteko baliorik aipatuenak Arantzazu eta Aizkorri dira, nahiz eta Arrikrutz haitzuloa, hiru tenpluen ibilbidea eta Debagoienako jardunaldi gastronomikoa ere maiz aipatu. Bestalde, Web atarian azaltzen diren proposamen gomendagarrienen eskaintzaren artean %59ak paisaiarekin zerikusia dute bertan adierazten denaren arabera. Ekimen guztien %23ak soilik dute erlazioa landa-eremuarekin eta lehenengo sektorearekin. Top esperientzia hauen artean bat Debagoienan burutzen da (Idiazabal gazta antzinako kultura eta bizipenak), eta guztiek dute landa-eremuarekin nolabaiteko erlazioa, batez ere lehenengo sektoreko produktuekin. Bestalde, paisaiarekin erlazioa izan arren, lehenengo sektorearekin zerikusirik ez duten turismorako ekimenak promozionatzeko erabiltzen diren argazkien artean, lehenengo sektoreak kudeatzen dituzten paisaiak argazki guztien %12an agertzen dira. Azaldutako web atariaz gain, E AE ma ila ko se i lib ur uxk a aztertu dira: "Euskadi" (Basquetour, 2011), "Hiri ihesaldiak" (Basquetour, 2012b), "Natura aktiboa" (Basquetour, 2012c),"Iparreko Donejakue bideak" (Eusko Jaurlaritza, 2011b), "Gastronomia eta enoturismoa" (Basquetour, 2012a) eta "Turismo irisgarria, EUSKADIn, oporrak guztiguztientzat dira" (Eusko Jaurlaritza, d. g.). Lehenengoan, hau da, E us ka di izena duenean, agertzen diren irudietatik %13 inguru landa-eremuan ateratako paisaiak dira, eta beste %4an paisaiak ez agertu arren lehenengo sektoreari espresuki erreferentzia egiten zaio. Hauen artean, %60an lehenengo sektoreak landutako paisaia elementu nagusia da eta %40an elementu nagusia beste bat izan arren, eremu zabala hartzen du paisaiak. Dena den, agertzen diren irudi guztien %11an lehenengo sektoreak kudeatutako paisaia ageri da bigarren planoan, eta %5ean baserriko produktuak aurkezten dira. Bestalde, liburuxkak dituen 33 orrialdeetatik landa-eremuari bat eskaintzen zaio, eta bertan lehenengo sektoreak landutako paisaiak, baserriak eta produktuen irudiak Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Arantzazuko santutegia, Iturria: Debagoi enako turismo Web ataria

Bigarrenean, hots, hir i ihe s a ld ie n liburuxkan agertzen diren irudien %5a landa paisaiak dira. Hauetan lehenengo sektoreak sortutako paisaiak hartzen du azalera gehien, nahiz eta elementu nagusia beste bat izan askotan. Bestalde, beste %3an bigarren planoan lehenengo sektoreak landutako paisaiak azaltzen dira. Azkenik, liburuxka honen irudien %4ak lehenengo sektoreko produktuei erreferentzia egien dio. Liburuxka honetan, besteetan bezalaxe, Aizkorri da eskualdeko sustapen turistikoa egiteko erabiltzen den balioa berriz ere. Ga str onom ia e ta e notur is m oa r e n liburuxkan aurkezten diren irudien %11 landapaisaienak dira. Bestalde, irudien %42ak lehenengo sektorearen produktuak azaltzen ditu. Liburuxka honetan Debagoienako turismoa sustatzeko lehen aipatutako jardunaldi gastronomikoari eta Bergarako betegarri eta tostoiei egiten zaie erreferentzia. N a tur a a ktiboa liburuxkako argazkien %42ak landa- paisaiak dira. Horien artean erdiek dute lehenengo sektoreak landutako paisaiak elementu nagusi gisa. Horrez gain, irudi guztien artean %25ek bigarren planoan lehenengo sektoreak landutako paisaiak agertzen dituzte, eta %2an honen produktuei erreferentzia egiten zaio. Liburuxka honetan eskualdeko paisaien parte diren elementuen artean Arantzazu da gehien agertzen dena, nahiz eta Aizkorri, Kurtzebarri, Anboto, Aitzorrotz eta Urbia ere azaltzen diren. D one j a kue bi de e n liburuxkaren orrialdeetatik %21a Euskal Autonomia Erkidegoan zehar doan zatiari eskaintzen zaio. Orrialde hauetan agertzen diren irudien artean %33a landa-paisaian ateratako argazkiak dira. Eremu horietan ateratako argazkien artean %39an lehenengo sektoreak sortutako paisaiak azalera gehien hartzen du edo elementu nagusia da. Bestalde, orrialde horietan agertzen diren irudi guztien %14an lehenengo sektoreak sortutako paisaiak bigarren planoan agertzen dira. Liburuxka honetan Aizkorrin kokatutako 51


San Adriango tunela azaltzen da behin baino gehiagotan. Hala eta guztiz ere, esan beharra dago liburuxka honetan ez dagoela lehenengo sektoreak ekoiztutako produktuei erreferentzia egiten dion irudirik.

Adriango tunela azaltzen dira. Halaber, Bergara Gipuzkoako hamar gune ikusienen artean kokatzen da. Debagoienari hiribildu monumentalak, gune naturalak eta Arantzazuko santutegia egozten zaizkio ezaugarri bereizgarri gisa.

T ur is m o ir is g a r r iar e n liburuxkari dagokionez, lehenik eta behin landa-paisaien isla aztertu eta neurtzerakoan ikonoen irudiak ez direla aintzat hartu aipatu behar da. Liburuxka honetan azaltzen diren irudien %9ak landa-paisaienak dira. Bestalde, aztertu diren irudi guztien artean %4an lehenengo sektorearen lanari erreferentzia egiten zaio eta %7an sektore honek sortutako paisaiak beha daitezke bigarren planoan. Horrez gain, irudien %3ak lehenengo sektorearen produktuak agerrarazi dituzte. Dena den, Euskal Autonomia Erkidegoko liburuxka honetan ere ez zaio Debagoienari erreferentziarik egiten.

Horrez gain, a isia ldia eta na tur a r e n aldetik interesgarriak diren Gipuzkoako g une e n g ida aztertu da (GĂłmez PiĂąeiro et al., 1999). Bertan agertzen diren irudien %20a landaeremukoak dira, eta horien %84an lehenengo sektoreak sortutako paisaia elementu nagusia da. Bestalde, irudien %13an lehenengo sektoreak landutako paisaiak ageri dira bigarren planoan eta %3a baserrien irudiak dira. Eskualdeko sustapenari dagokionez, Urkulu, Arantzazu eta Leintz Gatzaga aipatzen dira.

EAE mailako materialaz gain, Gipuzkoakoa ere aztertu da. Gipuz k oa ko F or u A ldund iko T ur is m oko We b a ta r ia r e n sarreran eta azpi atalen orrialde nagusietan agertu diren argazkien %16ak lehenengo sektoreak sortutako paisaiak azaltzen dituzte, nahiz eta horietatik %34an soilik agertzen diren irudiko gai nagusi bezala, batzuetan paisaia osoak islatu beharrean elementu zehatzak bilduz. Dena den, argazkien beste %14an lehengo sektoreak kudeatzen dituzten paisaiak agertzen dira bigarren planoan. Horrez gain, irudien beste %1ean lehenengo sektoreko produktuak azaltzen dira. Beraz, Gipuzkoan turismoa sustatzeko helburua duen Web atari honetan erabiltzen diren argazkien %49an lehenengo sektorearen presentzia dago, batzuetan modu nabarmenean, eta beste batzuetan bigarren planoan. Eskualde honen sustapena egiteko g e hie n e r a bilita ko a r g a zkia k Arantzazu, Aizkorri, Urkulu eta Arrikrutzekoak izan dira, hau da, txosten honetan jaso denaren arabera partaidetzaren bidez identifikatutako paisaiaren balio nagusietako batzuk jasotzen dira bildutako materialetan. Horrez gain, behin baino gehiagotan Antzuola, eta hiru tenpluen ibilbidea agertu dira. Xarma duten lekuen artean Arrikrutz, Urkulu eta Aizkorriko San

Arrikrutzeko kobazuloa, Iturria: Debagoienako turismo Web ataria. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

"Gipuz k oa n 6 i bil bide ba s oa n " (Agirre Iraeta, 2005) liburuxkan aurkezten diren irudien %67ak lehenengo sektoreak kudeatzen dituen paisaiak dira. Horrez gain, esan beharra dago, liburuxka honetan Gipuzkoa osoko sei ibilbide esanguratsu biltzen direla, eta horien artean bi Debagoienan kokatzen direla, Arantzazukoa eta Udalakoa, hain zuzen ere. Horrez gain, Udalaitz eta Aizkorriko argazkiak azaltzen dira. E skua lde m a ila n , "Debagoiena, ezagutzea‌ maitatzea da" Web ataria aztertu da. Bertan agertzen diren irudien %33 landa-eremukoak dira eta %21an lehenengo sektoreak sortutako paisaiak agertzen dira lehenengo planoan eta %12 bigarren planoan. Horretaz gain, %8a lehenengo sektorearen produktuei eta jardunaldi gastronomikoei erreferentzia egiten dieten irudiak dira. Bestalde, maiztasun gehienarekin Arantzazu, Intxorta eta Arrikrutz agertzen dira, Web atariaren sarreran agertzen diren argazki nagusiak hiru hauenak izanik. Bestalde, eskualdean gehien azpimarratzen diren balioak Arantzazu eta ibilbideak dira. Halaber, "PR Debagoiena"eskualdeko turismo liburuxka aztertu da. Bertan agertzen diren irudien %66a landa paisaian ateratako argazkiak dira eta lehenengo sektoreak sortutako paisaia azalera gehiena hartzen du %44etan. Beste % 12an lehenengo sektoreak sortutako paisaiak bigarren plano batean agertzen dira. Liburuxka honetan ez da lehenengo sektorearen produkturik

Aizkorri-Aratz parke naturala, Iturria: turismo Web ataria

Debagoienako 52


agertzen. Bestalde, Leintz Gatzaga, Arrasate, Elgeta zein Bergarako herri-gunetako alde zaharrak, Aretxabaleta, Antzuola, Arrasate, Eskoriatza zein O単atiko ondare arkitektoniko kulturala, Arantzazuko santutegia, Aizkorri Aratz parkea, Arrikrutzeko kobazuloa, museoak, bisita gidatuak, festak eta merkatuak azpimarratzen dira. Dena den, liburuxkan aipamen gehien, "ferrocarril Vasco-Navarro"-ri egin zaio eta ondotik, Leintz Gatzaga, Aitzorrotz, Arrikrutz, Arantzazu, Besaide eta Aizkorri-Aratz parkeari.

4. 5. E s kua lde ko la nda - pa is a ie k a ur r e a n dituz te n e r ronka k Bigarren partaidetza saioan landutako beste alderdi bat eskualdeko la nda pa isa i e n e t or kiz una r e n inguruko eztabaida izan da. Horren harira, lehenengo sektoreak izan dezakeen ibilbidea eta horrek sor ditzakeen ondorioak ere aztertu dira. Ariketa honen helburua etorkizunera begira eskualdean nahi den landa paisaiaren inguruan hausnartzea da, eta hori lortu ahal izateko eman beharreko pausuetan pentsatzen hastea. Epe ertainean eskualdeko landa paisaiek aurrean izango dituzten e r r onka k identifikatzeko, bi ar ike ta burutu dira: 2025 erreferentzia bezala hartuta, imajina daitekeen panoramarik negatiboena eta positiboena irudikatzea, eta bakoitzaren hiru ezaugarri adieraztea. Jarraian, gai hauen inguruko eztabaidaren emaitzak biltzen ditugu. 4.5.1. EPE ERTAINEAN EMAN LITEKEEN IKUSPEGIRIK NEGATIBOENA 2025 jomuga gisa hartuta eskualdeko landa paisaientzat irudika daitekeen ikuspegirik negatiboenean ondokoak emango lirateke: eskualdean kontsum itz e n dena bertako ekoizleek produzitzen dutena ez izatea, eta honekin erlazionatuta le he ne ng o s e ktor e a r e n g a inbe he r a k ekarriko lituzkeen ondorioak ere. Izan ere, paisaia lantzeari utziz gero, baserri guneak zein basoak zaindu gabe geratuko lirateke. Gainbehera hau areagotuz gero, landa-paisaien galera emango litzateke. Izan ere, baserritarrek haien jarduna utzi eta baserriak husten joateko arriskua legoke, ondorioz baserririk gabeko paisaia sortuz. Eszenatoki horretan oinarrituz be s te bi e s z e na toki aurreikusi dira ere. Lehena, landaeremua galdu ondoren bertan indus tr ia z a ba ltz e a eta bigarrena kom unika z io a z pie g itur a ha ndia k eraikitzea edota erraustegiak.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Ikuspegirik negatiboenean gerta litekeen beste zerbait landa-eremua txa le te z be te tz e a da. Auzoko bizitzan parte hartzen ez duten pertsona ugari bizitzen hasiko lirateke, landaeremuari ekarpenik egin gabe. Aipatutako hiru eszenatoki hauek eskualdeko biztanleen kezka garrantzitsuenak islatzen dituzte, eta gizakiaren nahien edo beharren arabera, beste ezertan erreparatu gabe eta bertako errealitatera egokitu gabe, landa-eremuan m odu na ba r ia n e r a ikitz e a suposatuko lukete. Azkenik, etorkizuneko landa-paisaian ba s og intz a ba s a tia ezartzea, baso landaketa aloktono eta zuhaitz mota bakarrekoak ugaritzeko, zein eskualdean m onola bor a ntz e n eredua zabaltzea izango lirateke ikuspegirik negatiboenean gerta litezkeen beste gauza batzuk. 4.5.2. EPE ERTAINEAN IRUDIKA LITEKEEN IKUSPEGIRIK POSITIBOENA 2025 erreferentzia bezala hartuta parte-hartzaileek pentsa dezaketen ikuspegi positiboena irudikatzean, landa-eremuan bizi diren ba s e r r itar r a k lur rak e m a te n d ue ne t i k biz ik o lirateke modu duinean. Horrela, eskualdeko lehen sektorea mantendu eta areagotuko litzateke, eta baserritar profesionalak bertan biziko lirateke, baldintza duin eta orekatuak lortuz aldi berean. Honekin batera, lurrak errentagarritasuna berreskuratu ahala, lurrarekiko harremana berreskuratuko egingo litzateke, eta oreka mantenduko litzateke hori guztia eta biodibertsitatearekiko errespetua eta paisaiaren balioen artean. Bestetik, eta aipatutako ikuspegi negatibo batekin kontrajarrita, gizartea konts um o e r e du bur uj a be eta arduratsu batetara iritsiko litzateke. Bertako produktuak kontsumitzeko kontzientzia hedatuko litzateke eta, horrela, haragia, barazkiak eta baserriko bestelako produktuen zuzeneko salmenta areagotuko litzateke (etorkizun batean lehenengo sektoreak azken urteetan hormigoiak merkatuan utzi duen hutsunea beteko luke). Honekin loturik, ba s e r r ita rr e n la na e ta pr odukt ua k aintzat hartuko lirateke, baita lehenengo sektoreari e r r e nta ga rr ita s una itzuli, lur r ar e kiko l otur a berreskuratu eta bertako landa-paisaien mantenua bermatzeko kontzientzia garatu ere. Bestalde, gaur egun bizi den krisialdiak ondorio positibo bezala ga z te a k berriro ba se r r ir a bueltatzea ekarriko luke, lehen sektorea gaztetuz eta indarberrituz. Fenomeno honen ondorioz, bertako landa-paisaiak mantendu (garbi kontserbatutako baso, etxe inguru zein belardiak) eta utzitako lursailak berreskuratuko lirateke. Landa-eremuko auzo eta herrien ha z kuntz a aurreko ataletan identifikatutako balioak zein landa-auzoetako memoria (bertan ikusitakoa eta bizitakoa) mantenduz emango litzateke, horien kontserbazioarekin bateragarri den moduan, bai hedapenean, baita erritmoan ere. 53


Aldi berean, landa-eremuko e s kole k a uz o ko g ir oa sortu eta suspertzen laguntzen jarraituko lukete, auzoei nortasuna eta lotura emanez, eta horien etorkizunaren oinarri sendo izaten jarraituz. Azkenik, aurrekoa gertatu beharrean epe ertainean gaur egun landa-paisaietan dagoen egoera mantenduko balitz, utzitako lursailetan bertako espezieak bere kabuz aterako direla aurreikusten da, ba s o a utoktonoa r e n a z a le r a ha nditu eta naturari lotutako paisaia sortuz, gizakiaren esku-hartzerik gabe.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

54


5. B A S ER R I - P AI S A IE N B AL I O EN ID ENT IF IK AZ IO AR I B U R U Z K O O ND OR IO AK Fase honetan burutu diren Debagoienako bi saioen ba lor a z ioa posi tib oa izan da jasotako e kar pe ne i eta parte-hartzaileen inplika z ioa r i dagokienez. Etorritakoen kopur ua esperotakoa izan da, beste eskualde batzuetako kopuruak aise gaindituz. Gainera, jendeak saioetan modu aktiboan parte hartu du, eta parte-hartzea arina egin zaiola eta gustura egon dela esan daiteke, nahiz eta lehenengo saioa astunagoa izan teorikoa zelako. Dena den, aipatu beharra dago Landa Garapen Elkartearen bidez identifikatutako eragileez gain ez dela saioetara askoz ere jende gehiago etorri. Hau udalen bidez egindako deialdiak uste baino eragin gutxiago izan duelako izan daiteke. Bestalde, nahiz eta saioetan hainbat udal ordezkari egon, ez dira udalerri guztietakoak bertaratu. Beraz, azpimarratu behar da proiektu honen e ma itz e k e z d ituz t e la e sk ua lde osok o ir it z i e ta s e nts ib il ita te a k bil duko , ezta eskualdeko landa paisaiaren balio guztiak ere. Hala ere, argi dago hemen jaso direnak badirela paisaiaren balio, eta agian eskualdeko biztanle asko ados egongo direla hemen bildutakoekin. Udal ordezkariez gain, ikusi da lehenengo saioan parte hartu dutenetako batzuk ez dutela behaketa fitxarik bete, baina orokorrean bi saioetara bertaratutakoen kopuruak antzekoak izan direla. Saioetara etorritako jende kopurua eta hauen konpromiso maila altua bi ezaugarriei lotu zaizkio bereziki: eskualde mailan biz ta nle e n artean dagoen kone xioa , inplikazioa eta antolaketa maila nabarmena, eta L a nda Ga r a pe n E lka r te a k izan duen inpl ika z io altua. Metodologiarekin jarraituz, esan beharra dago hog e i izan direla jasotako paisaiaren behaketa f itxa k , eta kopuru hau modu oso onean baloratu dela. Behaketa f itxa be te tz e ko orduan, ordenagailuz betetzeko formatua eraginkorra izan dela ikusi da. Dena den, formatua dela eta pertsona batzuk hauek betetzeko arazoak izan dituzte, laukitxoak ezin izan dituztelako bete, edota idatzitakoa gordetzen utzi ez dielako. Hori dela eta, behaketa fitxak beste formatu batetara pasatzea komeni dela ikusi da. Bestalde, fitxa betetzerako orduan, paisaia bat aukeratzearen helburua ez da argi gelditu. Horrez gain, kezkak sortu dira ere fitxa betetzeko beharrezkoa den ezagutza mailaren inguruan. Izan ere, ezagutza maila altuagoa izateak fitxetan hautatutako paisaiaren datu gehiago eta zuzenak biltzea ahalbidetzen du. Zentzu honetan, ariketa egin aurretik udalek ondare naturala eta kulturalari buruzko memoriak osatuak izatea interesgarria izango litzateke parte hartzaileen ustez. Fitxa betetzeko orduan, subjektibotasunari zenbateko garrantzia ematen zaion ere dudan jarri da, beste elementuek hau baino pisu gutxiago ezin dezaketela izan uste baita. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Dena den, zailtasunak azaldu diren arren, fitxaren erabilerari buruzko balorazio orokorra positiboa izan da. Aztertutako pa is a ia r e n e le m e ntu g a r ra ntz its ue ne i dagokienez, behaketa fitxetan paisaian pisu gehien duen balioa er lie be a izan da, eta jarraian le he ne ng o s e kt or e a eta la nda r e dia . Bigarren mailan klima zein ura eta paisaiak sortutako sentsazioak leudeke, eta hirugarren mailan harriak, populatze eredua eta aztarna historikoak. Bigarren saio praktikoan balio nabarmenak zehazterakoan le he ne ng o s e ktor e a , landa eremuko biz im od ua , na t ur ba lia bide a k eta hauen ustiaketa orekatua, ur a , e r lie be a , herriguneen a ntola ke ta , paisaian sortzen den kontr a s te a , onda r e kultur a la eta a uz ola na zein herritarren inplika z io m a ila a ipa t u dira. Beraz, ikus daiteke saioetan landaredia ez dela aipatu eta sentimenduez modu hertsian hitz egin ez den arren, bai aipatu da landa eremuak euskaldunon sustraietan eta bertakoen bizitzekin duen lotura. Bestalde, elementu historikoei zein populatze ereduari dagokienean, orokorrean behaketa fitxetan hartu duten pisua ahula izan da, eta saioetan, ordea, garrantzi gehiago eman zaie. Saio praktikoetan landaredia elementu nagusi bezala ez identifikatzea zuzenean eskualdeko landaredi mota lehenengo sektorearekin erlazionatu delako izan daiteke, aparteko elementu bezala hartu gabe. Elementu historikoei eta populatze ereduei saioetan garrantzi gehiago eman izanak subjektibotasunarekin izan dezake lotura. Izan ere, behaketa fitxak elementua modu objektiboagoan baloratzera bultza dezake, bai galdera zehatzak eginez zein beste elementuekin konparaketak eraginez. Horretaz gain, gerta daiteke ere behaketa egin denean elementu historikorik edo giza presentziaren zantzurik bistan ez aurkitzea, eta hori dela eta haien pisua baxua izatea. Dena den, paisaian azalera handia ez hartu arren, hauek garrantzitsuak direla behatu da. Saioetan eta fitxetan jaso den bezala, erliebea, auzolana, paisaiekiko dauden sentimenduak, populatze-eredua, elementu historikoak zein lehenengo sektorea bera, baita horrek sortzen dituen paisaiaren aniztasunak ere, Debagoienako paisaiaren ba lio g a r ra ntz itsue ne ta koa k dira. Erliebeari dagokionez, gizakiak berau eralda dezakeen arren, Debagoienako paisaiei duten izaera ematen dien forma borobildu zein zuzenak naturaren eraginez sortuak izan dira. Hori dela eta, horien mantenurako errespetua eta babesaz gain, ez da besterik behar. Aldiz, Debagoienan ezagutzen den ondare historikoaren zati handi bat, landaredia eta paisaia lehenengo sektoreari guztiz lotuak egon dira, eta azken bien kasuan oraindik ere horrela diraute. Orain arte, ordea, le he ne ng o s e ktor e a r i ez zaio landa paisaien balioak gordetzeko egiten duen la na a itor tu , eta are gutxiago jendartean kaleratu. Beraz, gai honen inguruan gizartearen (bai gizartearen zein lehenengo sektorean inplikatutako eragileen) s e nts ibil iz a z ioa ezinbestekoa dela ikusten da. Landa-paisaien balioen adibideetako bat ar te la ne ta n is la izatea da. Gainera, txostenean azaldu den bezala, proiektuan parte hartu dutenen artean hautatutako paisaietako batzuk 55


artelanetan islatuak daude; horrek pertsona ezberdinen inspirazio iturri izan direla esan nahi du eta, beraz, garrantzia eman diotela. Horrez gain, aztertutako artelanetan paisaian bertan betetako fitxan zein saioetan identifikatu diren eskualdeko paisaien elementu nagusi eta bereizgarriak islatzen direla ikusi da. Gainera, lanetan urtaroen aldaketak paisaiara dakartzaten aldaketak ere islatzen direla behatu da, baita paisaiek norbanakoarengan sortzen dituzten sentimendu eta lotura ere. Ondorioz, pentsa daiteke eskualdeko paisaiak aldatzen jarraituz gero, eta artistak paisaietan oinarritzen jarraituz gero, aldaketa hauek ere artelanetan islatu egingo direla. Bestalde, tur is m oko m a te r ia le ta n landa-paisaiei emandako trataeran ere horien balioa agerian gelditu da. Egindako azterketaren arabera, landa-paisaiaren isla eskualdeko eskalara hurbiltzearekin batera pixka bat handitzen doa, baina nabarmenena turismomotaren arabera ematen den trataeraren aldaketa da. T ur ism o a ktiboa r e kin edo na tur a r e kin erlazioan oinarritutako materialetan baserri-paisaien presentzia gehiago nabarmentzen da beste turismo motei zuzendutakoekin alderatuz gero. Bestalde, aipatu behar da lehenengo sektoreak sortzen dituen la rr e a k erabiltzen direla gehien bat paisaia mota hauek sustatzeko, eta sarritan a be r e a k edo ba ser r iak azaltzen direla. Maizen erabilitako eskualdeko elementuak Aizkorri eta Arantzazu izan dira, nahiz eta Arrikrutz zein Urkulu ere askotan azaldu, lehen esan bezala. Dena den, aipatu beharra dago lehenengo sektoreak sortzen duen paisaiari zein jardunari nolabaiteko garrantzia eskaintzen zaien bitartean, honen pr oduktue i ez zaiela ia garrantzirik ematen (jardunaldi gastronomikoak eta Idiazabal gazta salbu). Horretaz gain, eskualdea definitzeko orduan hiribilduei, gune naturalei eta Arantzazuri egiten zaie erreferentzia, baina ez zaie lehenengo sektoreari edo honek sortutako paisaiei espresuki erreferentziarik egiten. Saioetan landa-paisaiaren e tor kiz una z aritu denean, lehenengo sektoreari dagozkion kezkak atera dira, baita bizimoduaren aldaketan eta balio eta ezagutzen galerari buruzkoak ere. Izan ere, etorkizuneko landa paisaian modu negatiboan eragin dezakeen faktore nagusia le he ne ng o s e kt or e a r e n g a inbe he r a da, lursailen erabilerak bertan behera uztea ekarriko lukeena, baita baserriak eta auzoak hustea ere. Horrez gain, landa-eremuan jatorria ez duten pertsonak bertara bizitzera etorri eta integratzen ez badira, inguruan, auzo-ohituretan, pertsonen baliotan eta landa-eremuko biztanleen erlazionatzeko moduan eragina izango duela pentsatzen da. Lurrarekiko loturaren galerak, gainera, basogintza basatia ekar lezake. Ondorioz, lehenengo sektoreari errentagarritasuna itzul diezaioketen ekintzak garatzea ezinbesteko ikusten da. Ildo berean, lehenengo sektorean dihardutenak paisaiaren eragile nagusienetakoak izanik, euren lana errekonozitzeaz gain, ezinbestekoa da haien ir itz ia k aintzat hartzea landapaisaian eragiten duten edozein ekimen edo proiektu abian jartzerakoan.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Laburbilduz, argi dago hainbat arlotan landa-eremuak duen ba lioa , hala nola, turismoaren sustapenean, edo artean, nortasuna duen inguru atsegin eta lasaia izanik jendearentzat hartzen duen garrantzian, eskualdeko herritarren nortasunean eta sustraietan duten pisuan, eta abar. Dena den, esan bezala, gutxitan onartu zaizkio landa eremuari bete izan dituen funtzioak, eta are gutxiago paisaia hauek lantzen dituzten arduradunei. Dena den, landa paisaiek funtzio zehatzak betetzen dituzten bitartean, bertan hautematen diren a ra z o na g usie na k landa-auzoen inguruaren mantenua bermatuko duen belaunaldi gazteen txanda hartzea, lehenengo sektorearen errentagarritasun falta, landa-eremuko biztanleen balioen aldaketak, azpiegiturek paisaian zein inguruan sor ditzaketen eraldaketak eta basokudeaketa eredu oso intentsiboak garatzea dira. Gainera, lehenengo sektorean lanean hasi nahi duten gazteak ugaritzen ari direla behatu den arren, ezinbestekoa da hauei lur r a k e skur a tz e ko e r r a z ta s una k jartzea, belaunaldi berri honek aurrekoen lekukoa hartzea nahi bada. Halaber, kontsumo ereduaren inguruko zein lehenengo sektorearen lana agerian jartzen dituzten s e nts ib iliz a z io ekintzak oso garrantzitsutzat ikusten dira. Aldi berean, landa-auzoak ha z te a modu positiboan ulertzen da, baina beti ere bertako memoria zein ohiturak mantenduz, hau izango baita landa-eremu bizia mantentzea bermatuko duena. Hortaz, kezka hauei irtenbidea eman diezaieketen jarduera eta jarrera aldaketak burutzea lehentasunezko ekimena da, eta jada jarduera batzuk martxan badaude ere, hauetan sakontzea garrantzitsua da. Halaber, ekintzak f ina ntz a tz e ko m od u be r r ia k bilatu behar direla argi geratu da, eta finantzatzeko bidea aukeratzerakoan ekintzaren izaera eta eskalari hobekien egokitzen zaion bidea hautatu behar da. Horrez gain, gizartean norbanakoaren j ar r er a a r dur a tsua garatzen joan behar da landa paisaien balioekiko. Orain arte ba s e rr ita rr a k eta dir u pub likoa ikusi dira iturri ia bakartzat balio horien zaintzarako, eta horrek gizartea jarrera eroso batera bultzatu du, non norberaren aldetik esfortzua edo ardurarik jartzeko beharriz ez den. Jarrera horri buelta emateko beharra azaleratu da gogoeta honetan, landa paisaien balioak mantendu nahi badira behintzat. Bukatzeko, proiektuan parte hartu duten pertsonen ekarpenek, nahiz jasotako artelanek, agerian uzten dute baserri-paisaiak ez direla edonolako balioak dituzten paisaiak. Zentzu honetan, oso azpimarragarria da parte-hartzaileek osatutako fitxen aberastasuna eta edertasuna; modu oso egoki eta pertsonalean adierazi baitituzte haiek baserri-paisaietan aurkitutako balioak. Oso nabarmena da ba s e rr i - pa is a i e k euskal kulturaren testuinguruan e s a na hi be r e z ia dutela, bertako nor ta s una , his tor ia eta kultur a r e n oinarrizko elementu direlako, sinbo lis m oz beteak. XX. mendearen hasieratik nabaria da egun paisaian ikusgai diren hainbat elementu eta ezaugarri be s te g ar a i ba te ko ba s e r r iko kultur a r e n oinor de k o direla, onerako eta txarrerako a tz e a n utz ita ko g a r a ie n a r ra s toa , 56


noizbait herri bezala izan ginen hori gogora ekartzea ahalbidetzen digun ebidentzia. Iragana guregana ekartzeko duten indar hori dela eta eutsi nahi die gizarteak neurri handi batean baserri-paisaiei. Hala ere, e tor kiz une r a be g ir a tz e a ere ezinbestekoa da, hurrengo belaunaldiei Debagoienako landa-paisaiei dagokienez utzi nahi diegun her e ntz ia zein izango den guztion artean erabakitzeko, eta egun lur horietan bizimodua irabazten dutenek biz i ba ld intz a du ina k izan ditzaten moduak bilatzeko. Bide horretan proposamenak egitea bilatuko du proiektu honen hur r e ng o f a se a k , Debagoienako baserripaisaietarako e kintz a zehatzak mahai gainean jarriz.

5. 1. L a nda - pa is a ie n ba lioa a g e r ia n j a r tz e ko e kintz a k nola bur utu? Landa paisaiei zuzendutako e kintz a k proposatu aurretik interesgarria da ekintzak g a uz a tz e ko m odue n inguruan gogoeta egitea. Jakina da egun krisian murgilduta gaudela, eta administrazioek ekimenak burutzeko dituzten aukerak urritzen ari direla. Beraz, proiektu honen baitan proposatuko diren ekintzak aurrera eramateko modu berririk bururatzen al zaigu? Proiektu honen baitan eskualdeetako batean ospatutako saioetan gai honi buruzko eztabaida egiteko aukera izan dugu. Erreportaje motz bat ikusi ondoren («Se estrena documental financiado por la red sobre la historia un horno tradicional, Telediario - RTVE.es A la Carta», d. g.), partaideek ideiak bota dituzte. Jarraian ikusiko dugun bezala, ekintzak burutzeko formula ezberdinak aipatu dira, baina bertaratutakoek adierazi dute e kintz e n a r a be ra koa k izan behar dutela formula horiek, hau da, ez dela posible aldez aurretik formulak aukeratzea. Bestalde, f ina ntz a z io p ubl ikoa ezinbestekoa dela esan bada ere, diru-iturriak lortzeko modu ezberdinez hitz egin da saioan. Horren harira, g iz a r tea n e m a n be ha rr e ko a lda ke ta azpimarratu da, guztionak diren balioekiko ardurazko jarrera orokortu dadin. Horrekin lotuta hain zuzen ere ondoko ekimenak azaldu dira: auzolana, denbora bankuak, lurralde zaintza, baserriko abereen aitabitxi bihurtzea, eta crowdfunding (finantzazio kolektiboa edo mikro-mezenasgoa), kontsumo arduratsua, kooperatibak. Bakoitzari buruzko azalpenak ematen ditugu jarraian. A uz ola na landa eremuan aspaldian ezaguna den formula da, modu boluntarioan edo derrigortuta elkarlanean egiten den auzoarentzako lana. Garai batean oso hedatua, egun oraindik ere eskualde batzuetan mantentzen den sistema da. Zenbait ekintza gauzatzeko aproposa izan daiteke, bai bere forma ohikoenean, baita auzolanaren interpretazio berrien bidez (adibidez, crowdfunding delakoa auzolan mota berri bat dela esan liteke). Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

D e nbor a ba nkua lan zehatzetarako norberaren denbora trukatzeko prest dauden pertsonek osatzen duten kolektiboa da («Bancos de Tiempo - Trueque Online - Trueques por Internet», d. g.). Diruan oinarritutako ekonomiatik ihes egiteko sistema bat da, zerbitzuak eta ondasunak diruarekin erosi ordez, trukean oinarritzen dena. Eskualde batzuetan badira honelakoak («AUZOPOLIS Denbora Bankua», d. g., «Tik-Tak Truk Tolosako Denbora Bankua | Facebook», d. g.). Orain arte denbora bankuak hiriari lotuta daude nagusiki, baina ekimena molda liteke esku artean dugun proiektutik eratorritako ekintzetara. Landa eremuko biztanleek haien beharrak asetzeko, solidaritatea indartzeko eta harremanak sustatzeko balio lezake; hau da, landa eremuan identifikatu diren hainbat balio ukiezin kontserbatzeko. Baserriko abereen a ita bitxi bihurtzeko hainbat proiektu daude. Batzuk bertako arrazak kontserbatzeko balio dute (El refugio del burrito, d. g.), eta beste batzuetan baserriko produktuak eskuratzeko aukera ematen dute, laguntza ekonomikoaren truke. Formula hau ere egoki izan liteke sentsibilizaturik dauden herritarrak baserrira gerturatzeko, hiria eta landa eremuaren arteko harremana eta lotura sendotzeko. L ur r a lde a r e n z a intz a lurraldearen erabiltzaileak eta jabeak natura-, kultura- eta paisaia-baliabideen kontserbazioan eta berauen erabilera egokian inplikatu nahi dituen estrategia eta tresnen multzoa da. Horretarako, akordio eta etenik gabeko elkarlanak sustatzen ditu jabeen, zaintza-erakundeen eta bestelako eragile publiko nahiz pribatuen artean (Xavier Basora Roca & Xavier Sabaté i Rotés, 2006). Gure erkidego autonomoan hasi dira horrelako akordioak ematen, bereziki landa eremuan, eta espero da hurrengo urteetan hedatzen joango direla. Tresna horien artean leudeke lur bankuak, adibidez. Bereziki garrantzitsuak izango dira honelako tresnak landa eremuko balioak kontserbatzeko, lur gehienak jabego pribatuaren eskuetan daudela jakinda. Tresna hauek, gainera, landa eremuarekiko sentikortuta dagoen gizarteak hainbat praktika eta jarduera manten daitezen eta ustiapenek haien errentagarritasuna hobe dezaten laguntzeko balio dute. C r owdf undi ng , finantziazio kolektiboa edo mikro-mezenasgoa bezala ezagutzen diren ekimenak, jarduera zehatzak finantzatzeko pertsona kopuru handien laguntza ekonomikoa biltzean datza. Ezaugarri bereizgarrienetako batzuk ondokoa dira: pertsona bakoitzak egindako diru-ekarpena txikia izaten da (maiz 5 eurotik hasita), eman nahi den kopurua aukera daiteke, eta emandako kopuruaren araberako pizgarriak eskaintzen dira ordainetan (finantzatzen lagundu duten pertsonen zerrenda zabaltzetik hasita, lagundu duen enpresaren publizitatea egitera, edo ekimenari lotutako produktuak oparitzera). Maiz, IKTek eskuragarri jartzen dituzten bideak erabiltzen dituzte horretarako, nabarmenki Internet sarea. Verkami izeneko plataforma aipatzen da saioan, («Verkami | Crowdfunding para amantes de la creación», d. g.), baina egia da euskal plataformetan ere hasi dela honelako tresnak lehen sektoreko ekimenetarako erabiltzen, hala nola, Oiartzunen Goteo Euskadi plataforma erabiliz Arraztalo Elkarteak sustatutakoa (Arraztalo Elkartea, 2012). Honelako 57


ekimenak landa eremuko balioen kontserbaziorako gutxi erabili diren arren, badute horretarako potentziala, eta bereziki aproposak izan daitezke hirietan bizi direnen laguntza ekonomikoa bideratzeko. K onts um o a r dur a ts ua k forma ezberdinak hartzen ditu, eta horien artean egun indar handia dute konts um o ta lde e k . Landa eremuko balioak kontserbatzen asko lagun dezaketela uste da, baita kaleko eta baserriko bizimoduak elkarren artean hobeto ezagutzeko, eta gizartea landa paisaien balioez jabetzeko ere. Eskualde nahiz udalerri mailan talde hauek hedatzen ari dira, eta aukera polita ematen dute eskualdean bertan esku hartzeko. Kontsumo taldeen aldaera bat bezala har litezke eskualdeko hainbat erakunde edo enpresekin akordioak zehaztea ekoizle batek (edo talde batek) baserriko produktuz hornitzeko (adibidez, langileentzat edo ikasleentzat dituzten jantokietan janaria prestatzeko enpresa/eskolekin egindako hitzarmenak, edo jatetxeekin egindakoak). K oope r a tibe k emaitza onak eman dituzte eskualdean orain arte, eta etorkizunari begira ere egoki ikusten da horiek sustatzea, lehen sektoreko ekoizleek bakarka aurrera eraman ahal izango ez lituzketen zenbait ekintza mamitzeko balioko dutelako. Kooperatibez gain, elkarteek eta bestelako ekoizleen sareek funtzio berak bete ditzakete. Herritarrak ekintzak burutzen inplikatzeko, saiora bertaratutakoek garrantzitsu ikusi dute burutu nahi den hori herritarrei gerturatzea, eta konpromiso mugatua eskatzea. Izan ere, jendea mobilizatzea zaila da. Horregatik, oso garrantzitsu ikusten da se ntibe r a tz e a , inplikazioa emateko aurrebaldintza baita.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

58


6. ID E NT IF IK AT U T AK O B A S E R R I - P A I SA I EN IN G U R U A N P R O P O S AT U T A K O EK I N T Z AK 6. 1. Pr oie ktuk o f a s e hone ta n e m a nda ko ur r a tsa k eta pa r te - har tz e sa io ir e kia r e n da tua k Proiektuaren aurreko fasean identifikatutako baserri-paisaien balioak agerian jartzeko eta mantentzeko aproposenak izan daitezkeen ekintzak zerrendatzeko ere eskualdeko eragileen parte-hartzetik abiatu dira lanak. Horretarako, beste bi par ta ide tz a sa io ir e ki antolatu dira eskualdean. Partaidetza saioen de ia ldia k zabaltzeko moduari dagokionez, aurreko bi saioetarako emandako ur r a ts a k errepikatu dira, dokumentu honen 2.2 atalean kontsulta daitezkeenak. Partaidetza saioetan ekintzak proposatzeko orduan paper zuri baten gainean eztabaida hastea baino errazago suerta daiteke aldez aurretik egindako proposamen baten gainean ekarpenak egitea. Horregatik, aurreko faseko baserri-paisaien fitxetan eta partaidetza saioetan proposatutako ideiak, eskualdean aurretik gauzatutako ekintzak eta eranskinen argitalpenean bilduta dauden beste herrialde batzuetan burututako ekimenak gogoan izanda, ekintzen sorta bat prestatu da partaidetza saioetan lantzeko, eta deialdiarekin batera zabaldu da, parte-hartzaileek saioaren aurretik buruari eragiten hasteko asmoz.

eztabaidatzea lortu ez denez eta parte hartzaileek erabakita, bigarren saio bat burutu da ariketa bukatzeko. Talde txikian izandako eztabaidan ekintzak burutzeko orduan kontuan hartu beharreko gaietan sakondu da, eta eztabaida mamitsuak sortu dira, ekintza bakoitzari buruzko fitxetan jaso direnak. Ekintza batzuetan azpi-ekintza zehatzak identifikatu dira. Sortutako ekarpen guztiak ekintzen fitxetan jaso dira, eranskinen argitalpenean ikus daitezkeenak. 6.2. S a ioa r e n e m a itz a k Hiru taldeetako eztabaidak batera jarri dira saioaren bukaeran, eta hauxe da adostutako ekintzen zerrenda, bildutako iritzi eta ohar guztiak barne: 1. Ba se r r i - pa is a ie z g oz a tu a ha l iz a te r a bide r a tuta ko e kintz a k 1. Eskualdeko bide zaharrak eta herri-bideak berreskuratzeko ekintzak burutu, eta horiek oinarri bezala hartuta baserri-paisaiez gozatzeko ibilbideak identifikatu. o

Deskribapena: Bideak baserri-paisaien oinarrizko elementuetako bat dira, paisaia egituratzen dutenak eta bertako balioez gozatzea ahalbidetzen dutenak. Bide zaharrak galtzen ari dira, eta horiekin batera bide horiei lotutako ohiturak eta historia ere galtzen ari da. Bestetik, herri gehienetan daude baserri-paisaien ezaugarriak ezagutzera emateko aproposak izan daitezkeen ibilbideak, baina ibilbide horiek ez dituzte beti bide zaharrak edo herri-bideak erabiltzen, batzuetan egoera hobean dauden pista eta errepideak erabiliz. Ekintzaren helburua bide zaharrak ahalik eta gehien erabiltzea, bide hauek berreskuratzea, haiei buruzko informazioa zabaltzea eta, guztiaren gainetik, bide zaharrak bizirik mantenduko dituzten ekimenak sustatzea da. Argi dagoena zera da: bide zaharrak inork ez erabiltzeko berreskuratzeak zentzurik ez duela; berreskuratzeaz gain haien erabilera sustatu behar da. Bide hauek berreskuratu eta balioan jartzeko orduan, arreta berezia eman behar zaio bidearen alboetan lehen sektorean jarduten diren lurjabeen iritziari, bidearen berreskurapenak inolako baserritarri kalterik eragingo ez diola segurtatzeko.

o

Azpi-ekintza: Ibilbide homologatuak (GR, PR, eta abar) seinaleztatzean, lehentasuna eman bide zaharrei ibilbidea diseinatzeko orduan. Horrela, urtero mantenu minimo bat jasotzen dituzten ibilbideek bide zaharren sarea kontserbatzen lagunduko dute.

Partaidetza saio irekiak Arantzazuko auzo-elkartean 2013ko apirilaren 18an eta 25ean ospatu dira, eta hamasei eta hamabost lagun bildu dituzte, hurrenez hurren. Saioen he lbur ua ekintzen inguruko ide ia - z a pa r ra da sortzea izan da, proposatutako ekintzen artean le he nta s una k ezartzeko denborarik hartu gabe. Azken hori eskualde guztietako saioak bukatu ondoren inkesta txiki baten bidez egitea erabaki da, eta horren emaitzak orrialde batzuk aurrerago azalduko dira. Lehen saioa aurreko fasean lortutako emaitzak la bur bilduz hasi da, fitxetan eta bi partaidetza saioetan identifikatutako baserri-paisaia esanguratsuak, baserri-paisaietako balioak eta aurrera begira dauden erronkak labur-labur gogoratuz. Sarrera arin horren ondoren, partaideak hiru taldetan banatuta ekintzen zerrenda eztabaidatu da, ekintza batzuk baztertuz, beste batzuk aldatuz eta ekintza berriak gehituz. Eskualdeko baserri-paisaien ba lio z e ha tz e i bur uz ko e kintz a k hiru taldeetan eztabaidatu dira, garrantzitsu ikusi baita partaide guztiek eskualdeko berariazko ekintzen inguruan iritzia ematea. Hala ere, saio bakarrean zerrendan bildutako ekintza guztiak

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

59


o

Azpi-ekintza: Bide zaharrei bizia emateko “aitzakiak� bilatu auzo edo herri bakoitzean, urtean behin, behintzat, martxa bat antolatuz. Adibidez, Angiozarren bide zahar gehienak eliz bideak direnez, urtean behin bide horiek zeharkatuz ibilaldiak egiten dira gurutze bidearen eta heriotzaren errituekin lotutako ohiturak eta azalpen historikoak emanez. Horrela, bide horiei lotutako ondare ez-materiala mantendu eta transmititzen da, eta jendeak urtean zehar herriaren inguruetan oinez ibiltzeko bide zahar horiek erabiltzeko ohitura hartzen du. Herri bakoitzean pentsatu beharko litzateke zer gairen inguruan bildu jendea bide zaharrak zeharkatuz.

o

Azpi-ekintza: Eskualdeko landa-paisaian zehar geocatching-eko jarduerak (Groundspeak, d. g.), ginkanak eta antzekoak antolatu. Modu horretan, bide zaharren inguruko ezagutza berreskuratu daiteke.

o

Azpi-ekintza: Inbentariatu gabeko bide zaharrak inbentariatu. Bide zahar edo herri-bide asko inbentariatuta edo katalogatuta dauden arren, beste bide zahar txiki asko ez daude inon jasota, eta betirako gal daitezke horien berri jasotzen ez bada.

o

Azpi-ekintza: Murgiako auzoan paisaia-ibilbideren bat egokitzeko, eta haurrentzako jarduera didaktikoak bertan burutzeko aukerak aztertu.

litzateke udalerri mailan elementu hauei buruz dagoen informazioa (non, zenbat, kontserbazioko zein egoeratan, noren esku eta abar) biltzea, lan gehiegi suposatzen ez badu, behintzat. o

Azpi-ekintza: Auzoka edo herrika bertako baseliza, errota, karobi eta bestelako ondare eraikiaren inguruan gogoeta egin. Elizarena den ondarearen kontserbazioari eta erabilerei buruzko gogoeta egin behar da, ondare horrekin zer egin erabakitzeko. Modu horretan, horien mantenua eta zaharberritzeaz nor arduratu behar den, eta hori guztiaren kostuaren ardura nork hartu behar duen argitu behar da. Ardura hori elizak bere gain hartzen ez duenean, auzokideek bere gain hartu nahi izanez gero, jabegoa horien eskuetara pasatzeko prozesua burutzen saiatu beharko da.

o

Azpi-ekintza: Eskualde mailan egoera larrienean dagoen eraikitako ondarearen inbentarioa egin.

o

Azpi-ekintza: Bergarako San Juan auzoko baseliza konpondu eta bere ateak ireki.

o

Azpi-ekintza: Ubera auzoko ondare arkitektonikoa auzolanean zaharberritu.

o

Azpi-ekintza: Antzuolako Uzarragako eliza zaharberritu. Kontuan izan behar da eliz hau handia dela, eta sekulako obra suposatzen duela.

o

Azpi-ekintza: Iturrigorriko San Juan baserri zaharra zaharberritu.

2. Kurtzebarri edo Iturrigorriko pagomotzen inguruan paisaia-ibilbide kulturala egokitu. o

Deskribapena: Gune hauetan burutu diren proiektuek basoetako biodibertsitatea kontserbatzeko helburua dute, zehazki, hildako egurrean bizi diren intsektu xilofagoak kontserbatzea dute helburu. Hala ere, paisaia horien sorrera lehengo landa-eremuko biztanleen bizimoduarekin erlazionaturik dago, bai ikazkintza, zein abeltzaintzarekin, esaterako, eta merezi du horiek zabaltzea paisaiaren ustiaketaz, eta gizakiaren jardunaz ohartarazteko.

4. Arantzazuko inguruetan eta eskualdeko beste toki batzuetan hesi biziak berreskuratu, eta lubakiak dauden lekuetan horiek balioan jarri. o

Deskribapena: Heskaiak edo hesi biziak berreskuratzearen ideia ona da, baina heskai horiek baserritarraren jardunerako funtzio bat betetzen badute soilik da bideragarria ekintza. Hau da, ezin da pentsatu baserritarrak hesi biziak landatzen hasiko direnik paisaian eragiteko soilik.

o

Azpi-ekintza: Urtean zehar mantenua jasotzen duten ibilbideen (GR, PR, etab.) alboetan hesi biziak dauden kasuetan, horiek mantenuaren barruan sartu. Horrela, ohiko mantenua jasotzen duten bideen alboetako heskaiak mantenduko direla bermatuko da, behintzat. Hori bai, bidearen mantenu lanak egiten dituztenek prestakuntza izan behar dute heskaien mantenuaren inguruan.

o

Azpi-ekintza: Lehen sektorean jarduten diren pertsonak hesi bizien funtzioen inguruan sentikortzeko ekintzak burutu. GOIMEN Landa Garapen Elkarteak

2. Ba s e r r i - pa is a ie n ka lita te a hobe tz e ko e ki ntz a k 3. Eskualdeko ondare eraikiari buruzko informazioa bildu, ikuspegi orokorra izateko. o

Deskribapena: Ekintza kopuru garrantzitsua proposatu da eraikitako ondarearen berreskurapenaren inguruan. Ondorioz, ekintza orokorrago batean bildu dira. Orokorrean, eskualdean konpontzeko beharra duten eraikitako elementu asko daude baserri-paisaietan (baserriak, baselizak, parrokiak, errotak, iturriak, santutxoak, karobiak, eta abar). Interesgarria

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

60


bere garaian sortu zuen materiala egokia izan daiteke honetarako (Paisaia SL, Goimen Landa Garapen Elkartea, & Zorrakin, 2002). 5. Urkuluko urtegiaren inguruek jasaten duten masifikazioa gutxitzeko neurriak hartu. o

o

Deskribapena: Urkuluko urtegiaren inguruan jende asko biltzen da, eta bertako biztanleengan eragin negatiboa duenez, ekintzak masifikazio hori murrizteko helburua du. Azpi-ekintza: Urtegiaren ondoan dagoen aparkalekuraino autoa igo beharrean, bisitariak poligonoko aparkalekuan autoa utzi eta urtegira bidegorritik igotzeko modua aurkitu. Horretarako, kontzientzia garatzeko sentsibilizazio kanpaina dinamikoa behar da, bidegorria indartzeko kanpainarekin batera, goiko aparkalekua asteburuetan azokekin zein emanaldiekin okupatu behar da, bisitariei beheko aparkalekuan aparkatzea bideratuz, etab. Azken finean, urtegira oinez iristeak ohitura bihurtu behar du, eta hori ingurua errespetatzearen kontzientzia garatzearekin batera gauzatu behar da.

8. Eskualdetik kanpoko turismoari buruzko web orriak eskualdekoekin lotu eta, beharrezkoa bada, informazioa osatu. 9. Baserri-paisaiaren inguruko sentsibilizazio materiala sortu eskualdeko webguneetan txertatzeko. 10. Eskualdeko landa-paisaien inguruko hausnarketa bultzatuko duen argitalpena prestatu, garai bateko eta egungo landa-paisaien argazkiak oinarri gisa erabiliz, beste toki batzuetan egin den bezala (http://www.catpaisatge.net/docs/suple_nadal12.pdf). o

Deskribapena: Argitalpenak agerian utzi beharko luke abeltzaintzaren eta, batez ere, artzaintzaren jardunaren eragina paisaian, aldi berean lehen sektoreko produktuen eta baserri-paisaien arteko lotura inplizituki eginez.

11. Eskualdeko baserri-paisaien inguruko Wiki bat sortu, herritarrekin elkarlanean informazioa eta materiala biltzeko. o

Deskribapena: Wikia Debagoienako www.baserrisarea.com webgunearekin lotu daiteke baserri-paisaien balioak eta lehenengo sektorearen jardunaren garrantzia zabaltzeko.

3. S e nts ib iliz a z i or a ko m a te r ia la k pr e s ta tz e ar i bur uz ko e kintz a k 6. www.baserrisarea.com webguneko informazioan ibilbide naturalei buruzkoa osatu baserri-paisaiari buruzko informazioarekin. 7. Eskualdeari buruzko informazio turistikoan (webguneak, liburuxkak...) proiektuan identifikatutako landa-paisaien balioak islatzen direla bermatu, horretarako beharrezkoak diren azterketa eta aldaketak eginez. o

Deskribapena: Zehazki, bide zaharren inguruko informazioa zabaltzeko orduan hutsuneak identifikatu dira. Betiko ibilbideez gain interesgarriak izan daitezkeen bideak bisitariari helarazteko zailtasunak daude. Bestetik, sentiberatzea aisialdiko eta turismoko erabileren aurretik datorren gaia dela uste da. Lehendabizi, tokiko eragileek baserri-paisaien balioak ezagutu behar dituzte. Ezagutze horrek balio horiek aintzat hartzea ekarriko du, eta horren ondoren etorriko dira aisialdiko erabileretan baserri-paisaietara jotzea eta turismoa paisaia horietara erakartzea. Bertakoek balio horietan sinesten ez badute, bisitariek ez dituzte bilatuko. Bestetik, aisialdia eta turismoaren aurretik datoz bertako biztanleen beharrak, eta bertakoei eman beharko litzaieke lehentasuna aisialdiari eta turismoari lotutako ekintzak sustatu aurretik.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

4. Ba se r r ita rr a k e g ite n due n la na r e kiko pa r ta ide tz a r i lotuta ko be s te la ko e kintz a k

s e ntibe r a tz e a r i

e ta

12. Lehen sektoreak sortu eta mantentzen dituen baserri-paisaiek gizarteari ematen dizkioten onuren eta gizartearen ohiturek baserri-pasaietan duten eraginaren inguruan gizartea sentiberatzeko materialak eta ekintza prestatu. o

Deskribapena: Basoaren kudeaketak eta nekazaritza jarduerak baserripaisaietan duen eragina. Gizartearen ohiturak zenbaterainoko eragina duen paisaian. Paisaiak pertsonaren osasunean duen eragina. Hau dena orokorrean agerian jartzeko hainbat material eta ekintza prestatu. Hau eskualde guztietarako patroia izan daiteke eta gero bertatik eskualde bakoitzak bere adibide konkretuetara egokitu.

13. Herritarrak baserri-paisaiak osatzen dituzten elementuak errespetuz tratatzeari buruz sentiberatzeko ekintzak burutu. o

Deskribapena: Baserri-paisaien balioa neurri handi batean jabetza pribatuko elementuetan oinarritzen da (zelaiak, soroak, basotxoak, bidezidorrak, hesiak, txabolak, harresiak eta abar). Beharrezkoa da baserri-paisaietara gerturatzen diren herritarrak elementu horiek errespetatzea, baserritarrek 61


paisaia bisitariari irekita mantentzen jarraitu ahal izan dezaten, haien jardueran inolako kalterik jaso gabe. o

Deskribapena: Paisaiari buruzko sentikortzea egin aurretik, kontuan izan behar da lehenik baserritarrari bizimodu duina bermatu behar zaiola.

15. Landa eremuko balioak zabaltzeko sakelako telefonorako aplikazio bat sortu. o

Eskualdeko landa-paisaiak baliabide bezala erabiltzen dituzten artista/artelanen inguruan ekimenak antolatu (erakustaldiak, literatura tailerrak, bertso-saioak...).

o

Kanpoan margolanak egiteko saioak antolatu landa-paisaietan, ikastaro eta mintegien bidez.

Azpi-ekintza: Ohitura onen gida bat idatzi eta zabaldu.

14. Baserritarrak euren jardunak paisaian duen eraginaz jabetzeko eta baserri-paisaien zein haien produktuen balioa aintzat hartzeko sentiberatze ekintzak burutu. o

o

Deskribapena: www.baserrisarea.com web orriarekin lotuta doan ekimena izan daiteke.

16. Herritarrei zuzendutako landa-paisaien ikus-entzunezko baliabideen inguruko lehiaketak eta ekimenak proposatu, sentikortzeko ekintza gisa.

18. Eskualdeko herri edo hiri nagusiko Aste Berdean landa eremuan garatuko diren hainbat jarduera txertatu (lehiaketak, ibilaldiak, erakusketak eta abar). o

Deskribapena: Modu horretan, agerian utziko da landa-eremua dela eskualdeari berdetasuna ematen dioena.

19. Paisaiari lotutako jardunaldi gastronomikoak antolatzen jarraitu, eta baserri-paisaiarekin erlazionatutako jarduerak txertatu o

Deskribapena: Adibidez, jardunaldian landuko diren produktuak ekoizten diren paisaian ezagutzeko ekimenak antola daitezke, ondoren produktuak prestatu eta dastatzeko (Deba Garaia eta Mankomunitateko Turismo Saila elkarlanean antolatzen ditugu jardunaldi Gastronomikoak eta ekintza desberdinen artean baserrietara bisitak ere antolatzen dira). Landa-paisaien balioak eta lehenengo sektorearen jardunaren garrantziaren diskurtsoa txertatu beharko lirateke jardunaldietan. Tolosako azoken Km 0 ekimena eredugarria da zentzu horretan (Tolosako Azoka, 2012).

o

o

Eskualdeko ibilbideetatik hautematen diren baserri-paisaien ikus-entzunezko materialak eta ibilbideen soinu-paisaiak bildu, eta webgune jakinen bidez zabaldu. Webgune horiek eskualdeko erakundeenak izan daitezke, erakundeek sare sozialetan duten presentzian oinarritu daitezke (Facebookeko orritik eskuragarri dagoen Sound Cloud-eko aplikazioa sortuz), edo soinupaisaiei buruzko webgune espezifikoak (Audiolab, Soinumapa.net, & Arteleku, d. g.; Audiolab, 2005).

o

Eskualdeko ibilbideetako paisaien argazkiak trukatzeko plataformak erraztu (adibidez, erakunde batzuk Flickr erabiltzea proposatzen dute), eta eskualdeko baserri-paisaien bideoak biltzeko YouTuben kanal bat sortu.

Azpi-ekintza: Eskualdean ekoizten diren baserriko produktu nabarmenen inguruan jarduerak proposatu. Inspirazio iturri bezala, Tolosaldea Garatzenek antolatutako Tolosako Babarrunaren ibilaldia (Tolosaldea Garatzen, d. g.) erabil daiteke.

o

Proiektu honetan identifikatutako baserri-paisaietako balioen inguruan argazki lehiaketak antolatu, adibidez, ondoko gaiak hartuta: baserritarren lana, zuhaitzak, ondare kulturala, auzolana, eta abar.

20. Eskualdeko nahiz eskualdetik kanpoko ikastetxeei zuzendutako jarduera didaktikoen proposamena prestatu, landa-paisaiak ardatz gisa hartuta eskualdeko baserri-paisaiak ezagutzera ematea helburu izango dutenak.

17. Arteaz baserri-paisaietan gozatzeko ekimenak antolatu. o

o

Deskribapena: Helburu duten publikoaren arabera ondo aukeratu behar dira baserri-paisaietan kalterik ez sortzeko, eta ekimenen edukiek beti ere landapaisaien balioekin harremana izan behar dute. Antzerkiak eta kontzertuak landa-eremuan burutu, kanpoan, erraz iristeko moduan dagoen baserri-paisaia batean. Modu horretan, biztanleek landaeremuarekin lotura berreskuratzea sustatuko da.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

21. Gizarte eragile ezberdinak koordinatu auzolana bultzatzeko, bai orain arteko auzolan eredua zein formula berriagoekin. o

Deskribapena: Auzolana eskualdeko baserri-paisaien balio eta ikurretako bat da. Landa-auzoek eta beste eragile batzuk ohitura hori oraindik ere mantentzen dute, hala nola, Soraluzeko mendi taldeak, gaztetxeek eta abar. Auzolanean egin daitezkeen lan batzuk ondokoak dira: mendi bideak mantendu, ibilbideak markatu, errekak garbitu, sakabanatutako zaborra bildu, edo ondarea berreskuratu. 62


o

Azpi-ekintza: Ekintza honen lidergoa Natur Eskolak har dezake, eragile ezberdinen arteko hasierako hartu-emanak koordinatuz eta auzolanaren inguruko lan ildoa zehazteko prozesua aurrera eramanez. Deialdia, aldiz, udalen bidez ere egin daiteke.

22. Denbora bankuak, mikro-mezenasgoa eta hirietan gehienbat sortzen ari diren beste hainbat ekimen eta tresna proiektuaren helburuen mesedetarako nola erabil ote daitezkeen hausnartu.

5. L e he n s e ktor e ko pr odu ktue n k onts um oa r i bur uz k o e kintz a k 23. Baserriko produktuen kontsumoa eta paisaiaren balioen kontserbazioaren inguruan herritarrak sentikortzeko ekimenak zabaldu. o

Azpi-ekintza: Bertako produktuak kontsumitzeko kanpainak egin, garestiagoak ez direla ondo argudiatu, paisaian duten eragina, eta abar. Mezua ondo landu eta zabaldu. Gizartean ingurugiroaren zaintzari buruz hedatuta dagoen kontzientzia baserri-paisaietara zabaldu beharko litzateke, eta kontsumitzaileak bertako produktua kontsumitzean onura lortzen duen lehena norbera dela azpimarratu; bertako produktuak kontsumitzea ez da baserritarrari egiten zaion mesedea, norberaren buruari egindakoa baizik. Beraz, bi aldeek lortzen dute onura harremanetik.

o

Azpi-ekintza: Bertako produktuak saltzen dituzten puntuei buruzko informazioa zabaldu herritarren artean, erosteko dauden aukera guztiak ezagutzera eman.

o

Azpi-ekintza: Herriko jaietako bazkarietan bertako produktuak erabili.

25. Eskualdeko produktuak erostea eta zerbitzuak kontsumitzea sarituko duen sistema sortzea. Adibidez, kontsumitzaileari puntuak metatzen joatea ahalbidetuko dion sistema sor liteke, eta produktuak erostearen truke lortutako puntuak eskualdeko turismoko eta aisialdiko eskaintzan erabil litzake (nekazaritza-turismoak, jatetxeak, aisialdiko jarduerak eta abar), eta alderantziz. 26. Eskualde mailan eskaria duten lehen sektoreko produktuen ekoizpen, eraldaketa eta salmenta sustatzeko ekimenei jarraipena eman.

6. L e he n se ktor e a r i e ta la nda - e r e m uko he rr ie i bur uz ko e kintz a k 27. Baserritarrak bere produktuetan eta eskaintzen dituen zerbitzuetan sinets dezan ekintzak burutu. o

24. Eskualdeko lehen sektorearen ekoizpena bertan kontsumitua izan dadin sustatzeko ekintzak bultzatu. o

Deskribapena: kontsumo taldeak; ustiategietan, azoketan eta eskualdeko denda eta jatetxeetan bertako produktuen salmenta zuzena; eskoletako jantokietan bertako produktuen erabilera; edo eskualdeko enpresetako jantokietan bertako produktuen erabilera dira identifikatutako bide posible batzuk. Aurretik sentikortzeko ekintzak burutzea oso garrantzitsua da. Tolosako 0 Km ekimena eredu bezala har liteke.

o

Azpi-ekintza: Eskualdeko jatetxeek bertako produktuak erabiltzea eta erabilera hori aditzera ematea sustatu. Jatetxe batzuk bertako produktuak erabiltzen dituzte, eta salgai dituzte. Hala ere, gutxi dira haien karta eta menuetan eskualdeko produktuak erabiltzen dituztela aditzera ematen dutenak. Bertako produktuaren erabilera indartu beharko litzateke, eta produktu horiekiko harrotasuna sustatu.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Deskribapena: Bide honetan lagun dezaketen hainbat ideia bildu dira: eredu egokiak aztertu eta horietatik kopiatu (Suitza, adibidez); baserritarren produktuei eta baserri-paisaiei balio ekonomikoa aitortu; bertako produktuen kontsumoa bultzatu eta babestu; janaria ekoiztearen balio estrategikoa berreskuratu; administrazioetatik benetako apustua egin lehen sektorearen alde; lehen sektoreari gizartearen begietara prestigioa eman bizimodu eta lanbide gisa; lehen sektorea eskualdean galduz gero paisaiak izango duen aldaketa irudikatu; elikadura burujabetza sustatu; etiketatzea bertako produktua babesteko arautu; lurra eskuragarri jarri lehen sektorean lanean hasi nahi duenarentzat; bolumen txikia ekoizten duten ustiapenak lagundu, kalitatea lagundu, kantitatearen ordez; bertako produktuari izena eman, prestigioa eman.

28. Artzaintzari lotutako lurrak, ohiturak, produktuak, hau da, artzaintzaren mundua babesteko neurri bereziak hartu. 29. Lurrari lotutako ustiapenak bereziki sustatu, bultzatu bideragarritasuna eta etorkizuna bermatzeko asmoz. o

edo

lagundu,

haien

Azpi-ekintza: Lurrari lotutako nekazaritza bultzatu, horretarako galtzeko arriskuan dauden “ezagupenen� transmisioa bermatuz (lehengo ohiturak, 63


lana egiteko erak, eta abar). Gakoa transmisioan dago, hori baita galtzen ari dena. o

o

Deskribapena: Bisitariek “hartzeaz” gain “emateko” bideak aztertzea bilatzen du ekintzak. Baserri-paisaietara disfrutatzera doanak ekarpen bat egin beharko luke (tasa minimo bat, oso masifikaturik dauden tokietan sarrera bat ordaintzea, eta abar). Hala ere, gogoan izan behar da eskualdeak beste eskualde batzuekiko desabantaila duela autopistaz etortzearen kostuari egin behar diotelako aurre bisitariek, eta horri beste tasa edo sarrera bat gehituko balitzaio berez oso jendetsuak ez diren bisitarien kopuruek behera egitea ekar lezake. Beraz, tentuz aztertu beharreko gaia da.

o

Azpi-ekintza: Turismo bulegoetan liburuxka eta materialei “landa-paisaien” tasa bat jarri, eta biltzen den dirua lehenengo sektorea bultzatzeko ekimenetara bideratu.

Azpi-ekintza: Lurren eskaria eta eskaintza aztertu, eta biak harremanetan jartzeko bideak sortu. Hori da lur-funtsen funtzioa, eta gai honi buruzko sentiberatzea eta informazioa zabaltzea oso garrantzitsua da, konfiantzazko giroa sor dadin.

30. Ustiapenetako laboreetan bertakoak diren barietateak berreskuratzeko eta, baita barietate horiei lotutako ezagutza hedatu (ez bakarrik laborantzari buruzkoa, baizik eta transformazioari eta elikagaiak egiteari buruzkoa ere), kontserbatu eta zabaltzeko ere ekimenak martxan jarri. o

Azpi-ekintza: Eskualdean bertakoak diren barietate eta arrazen ikerketa antropologiko, historiko eta soziologikoak bultzatu, berauekin erlazionatzen den ezagutza azaleratu eta hedatzeko asmoz.

o

Azpi-ekintza: Bertako barietateen hazien trukaketarako ekoizleen sareak bultzatu, baserri-paisaien biodibertsitatea eta paisaien aberastasuna mantentzeko. Gai honen inguruan martxan dauden ekimenak ezagutu eta elkarlana bultzatu.

34. Eskualdeko baserri-paisaien artean bisitari gehien biltzen dituzten guneetan baserripaisaiekiko sentikortzeko ekimenak burutu. o

Deskribapena: Ekimen hauetako batzuk bisita gidatuak, norberak gidatutako paisaia-ibilbideak eta informazio-panelak jartzea izan daitezke.Orokorrean, dinamikoak eta elkarreragileak diren ekintzak hobetsi beharko lirateke, eta panelak beharrezkoak direnean soilik jarri. Baserri-paisaiei buruzko mezua modu ordenatu eta koherentean zabaldu behar da, mezu homogeneo eta bateratua zabalduz toki ezberdinetan. Mezu edo diskurtso horren ardatzak ondokoak lirateke: baserri-paisaietako biztanle eta inguruarekiko errespetua; baserri-paisaien, baserritarren jardunaren eta lehen sektoreko produktuen arteko lotura; baserri-paisaien aldaketak, eta abeltzaintzaren garrantzia (batez ere, artzaintzarena) eskualdeko baserri-paisaietan.

o

Azpi-ekintza: Bisitari gehien biltzen dituzten baserri-paisaien identifikazioa egin, ondoren sentikortzeko ekintzak burutu ahal izateko.

o

Ekintzarako toki aproposak: Bergarako gerriko berdea, Goiauzoko San Martzial ingurua,Urkuluko urtegia, Arantzazuko parketxea, Arantzazu.

31. IKTak lehen sektorearen alde egiteko erabiltzen jarraitu eta horretan sakondu (adibidez, produktuen salmentarako). o

Azpi-ekintza: IKTen inguruko prestakuntza eskaini lehen sektoreko ekoizleei. Prestakuntza honetan landu beharrekoa IKTen erabilera lehen sektoreari bereziki zuzenduta izango da, ez prestakuntza orokorra.

32. Auzo-lokalik edo -elkarterik ez dagoen landa-auzoetan horrelako bat sor dadin sustatu, landa-bizitza suspertzeko tresna gisa. Horretarako, borda edo baserri hutsak egonez gero, horien zaharberritzea aztertu daiteke, adibidez. o

Deskribapena: Auzo lokala ezinbestekoa ikusten da auzoko kohesioa bermatzeko.

7. A is ia ldia e ta tur is m oa r i lotuta ko e k intz a k 33. Eskualdera datozen bisitariek bertako balioez gozatzeaz gain, ekarpen bat egiteko bideak aztertu.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

35. Landa-eremuko turismoko eskaintzaren asoziazionismoa sustatu. Ekimena ostatuetara ez ezik, jatetxeetara, aisialdiko zerbitzuetara, salmenta zuzena egiten duten ekoizleetara eta abarretara zabal liteke. o

Deskribapena: Momentu honetan badira holako ekimenak martxan gure eskualdean, Mankomunitateko Turismoko Departamendua eta Landa Garapen Elkartea elkarlanean ari gara asoziazionismoa bultzatzeko.

64


36. Baserri-eremuen sustapenerako ekimenak eta publizitate-kanpainak irudi tradizional eta bukolikotik urrundu, adibidez, Suitzan burututako ekimenean egiten den bezala (ÂŤLos pastores suizos se depilan de cara al veranoÂť, d. g.). o

Azpi-ekintza: Landa-paisaiak produktuekin lotzea ahalbidetzen duten kanpainak burutu, kausa-ondorio erlazioa inplizituki txertatuz.

37. Eskualdean ekoizten diren produktuen inguruko auto edo/eta bizikletazko nahiz oinezko paisaia-ibilbideak egokitu. 38. Itxitako harrobiak egokien ikusten diren erabileretarako berregokitu. o

ere, produktu bakoitzak prezio duina mantendu behar duela da, dirulaguntzarik gabe bertatik bizitzea ahalbidetuz. Aldi berean, kudeaketa komunak laguntza tekniko eta formazioa ere eskatu eta eskaintzea, komeni da, horrela lursailak dituzten belaunaldi gazteek lurrarekiko ezagutza berreskuratuz.

Deskribapena: Aisialdirako gune bezala, eskaladarako, edo arteetarako eszenatoki gisa presta daitezke itxitako harrobiak. Bakoitzaren ezaugarrien arabera erabaki beharko da erabilerarik egokiena zein izan daitekeen.

o

41. Lurralde zaintzaren esparruan egiten ari diren ekimenei eutsi (lur bankuak, akordio puntualak...) eta horiek eskualde guztian hedatzea bultzatu. o

Azpi-ekintza: Ezagutzera eman Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Eusko Jaurlaritzak lur funtsaren inguruan argitaratu dituzten Dekretuak (Gipuzkoako Foru Aldundia, 2013; Ingurumen, Lurralde Plangintza, Nekazaritza eta Arrantza Saila, 2012).

o

Azpi-ekintza: Iparraldeko Lurzaindia (Lurzaindia, d. g.) elkartearekin harremanetan jarri, ekimenei buruzko informazioa elkartrukatzeko eta ekimena eskualdean ere zabaltzeko.

8. A r a udia , lur ra lde a ntola m e ndua e ta hir ig intz a r i b ur uz ko e kintz a k 39. Gure proiektua borobildu eta egindako lanari jarraipena eman eskualdeko Paisaiaren Karta eginez, Kataluniakoak eredu gisa hartuta (Observatorio del Paisaje de Catalunya, 2013). 40. Jarduera ekonomikoak sustatzeko araudi eta laguntzek baserri-paisaietan zer nolako eragina duten aztertu, eta ondorioen araberako neurriak hartu. o

Deskribapena: Baserri-paisaiak, azken batean, jarduera ekonomikoek sortzen dituzte, eta jarduera ekonomiko horien atzean politika batzuk daude, alderdi jakin batzuk sustatuz paisaietan sekulako eragina dutenak. Adibidez, basogintzaren politikak hainbat espezie eta basoko lan laguntzen ditu (pinua landatzea, landaketen mehazteak eta abar), eta horrek badu eragina baserripaisaietan. Eragina zenbaterainokoa eta zein norabideetan sortzen den aztertu beharko litzateke. Lursail pribatu eta publikoen kudeaketaren planifikazio komun bat sortzea komenigarri ikusten da. Horrela, inertziak, diru-laguntzak eta norbanakoaren onura ez izateko lurraldearen kudeaketarako indar bakarra (hori orain arte hala izan denaren adierazle garbia landatzen ari diren eukalipto sailak edota pinudietan mozten diren haritz landare berriak dira). Izan ere, helburu komunak jarriz gero, bai lanesfortzuan, esfortzu ekonomikoan, paisaiarekiko eraginean zein eragin ekologikoan ere onurak sortu daitezke. Azken finean, planifikazio ezak bideragarritasun ekonomikoa ere baldintza dezakeela ikusi baita. Era horretan, kudeaketa eta planifikazio komun honen baitan, oinarrietako bat

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Azpi-ekintza: Lursail pribatu eta publikoen plangintza komuna sortu.

42. Hirigintzaren eta lurralde antolamenduaren ikuspegitik, eskualdearen nortasunaren ezaugarri diren auzo-gune eta herri-gune txikien nortasunari eusteko neurriak garatu, besteak beste, araudiaren bidez. o

Deskribapena: Ekintza honek landa-eremuko herri eta auzoei eustea du helburu, ez haien itxura “fosilizatzea�. Hau da, baserri-paisaien oinarrizko ezaugarri eta balioen kontserbazioa beharrezkoa den modernizazioarekin uztartu behar da. Kontuan izan behar da gaur egun familien egitura asko aldatu dela, eta gaur egun baserri asko eraiki ziren garaiekin konparatuz askoz ere kide gutxiago bizi direla etxebizitzetan. Bestetik, landa eremuko auzo batek sozialki bideragarri izateko zenbat biztanle behar dituen eztabaidatu beharra daukagu. Auzo batzuetan bideragarria den biztanle kopuru minimoa lortzeko agian dentsifikatze bat eman beharko litzateke, baina horretarako beharrezkoa litzateke lehen sektoreaz gain bestelako jarduera ekonomikoak ere ahalbidetzea landa eremuan, beti ere, inguruarekiko errespetua dutenak.

o

Azpi-ekintza: Landa eremuan eraikin eta azpiegitura berriak egitean haien integrazio harmoniatsua bermatzeko aholku, irizpide eta beharrezkoa bada, arauak landu eta ezarri.

65


o

Azpi-ekintza: Landa-eremuko herri eta auzoetan bertakoentzat oinarrizko zerbitzuak hornituko dituzten jarduera ekonomikoak (dendak eta antzekoak) hasteko baldintzak malgutu. Askotan, baldintza berdinak eskatzen zaizkio landa-eremuko establezimendu txiki bati eta hiriko handiari, eta horrek eragotzi egiten du landa-eremuko biztanleentzat beharrezkoak diren hainbat zerbitzu eskura izatea.

o

Azpi-ekintza: Nekazaritzako elikagaien industrien araudi europarraren inguruan estatuak egiten duen interpretazio murriztailea alda dadin eskatzen jarraitu. Antzaz, gai honen inguruan EAEko erakundeek eskuduntzarik ez dute araudiaren oinarrizko interpretazioari dagokionez, eta beharrezkoa da estatuak berea aldatzea.

behar zaie, baina nola izan malgu? Batzuetan araudia estuegia da, eta baserri-paisaien izaera mantentzearen kontra bihurtzen diren erabakiak hartzera eramaten gaitu, hala nola, merendero xume bat irekitzea galarazita dagoelako araudiak baimentzen duen sagardotegi handiago bat irekitzera. Ekintza honek harreman estua du “Hirigintzaren eta lurralde antolamenduaren ikuspegitik, eskualdearen nortasunaren ezaugarri diren auzo-gune eta herri-gune txikien nortasunari eusteko neurriak garatu, besteak beste, araudiaren bidez” izenburua duen ekintzarekin. o

Azpi-ekintza: Indarrean dagoen araudia aztertu eta komeni bada aldatzeko aukerak aztertu.

o

Azpi-ekintza: Ustiapenen lurren zatiketa bultzatuko duen araudirik ez bultzatu baserrietan etxebizitza bat baino gehiago baimentzen denean. Adibidez, lurrak indibisoan mantentzea hobetsi daiteke.

43. Bailaretako zelaiak, artzaintzari lotutakoak, babestu. o

Deskribapena: Zelaiak galtzen ari dira, eta basoek ordezkatzen dituzte. Erraztasunak eman beharko lirateke zelaiak eta soroak mantentzeko, bestela hurrengo 50 urteetan baserri-paisaiak erabat aldatuko baitira. Hala ere, baserri-paisaien osagaiak mantentzea haien funtzioak mantentzeari lotu behar zaio, hau da, ezin zaio alderdi estetikoari erreparatu soilik. Zelaiak mantentzeko, horiei erabilera emango dien lehen sektorea mantendu beharra dago.

47. Landa eremuan eraikin, instalazio eta azpiegitura berriak egitean haien integrazio harmoniatsua bermatzeko aholku, irizpide eta beharrezkoa bada, arauak landu eta ezarri. o

Deskribapena: Orain arte udalen aldetik materialak arautu dira, gehienbat. Bide horretan gehiago aurreratu beharra dago administrazioen maila guztietan, beti ere, kontuan izanda sustatzaileari egundoko kostua suposatuko dioten baldintzarik ezin dela ezarri. Hortaz, irizpideak oso ondo pentsatu behar dira, eta beste toki batzuetako eredu aproposak aztertu. Paisaiarekiko integrazioak ez du inolaz ere kamuflaje hutsean geratu behar, paisaien alderdi funtzionala aintzat hartu behar du, eta erantzun globala eman, ez objektua “berdez margotu”. Bestetik, “txabolismoa” heda ez dadin neurriak hartzen jarraitu beharra dago.

o

Azpi-ekintza: Gai honen gaineko sentiberatzea bultzatzeko ekintzak burutu. Batzuetan, paisaiarekiko integrazioa hobetuko duten neurriek ez dute kostu gehigarririk suposatzen, proiektuaren hasieratik kontuan hartzen badira. Oso garrantzitsua da gaiarekiko sentiberatzea lantzea, eta ez araudia bakarrik.

o

Azpi-ekintza: Eskualdeko azpiegitura handiak eraikitzeko ardura duten erakundeei eskatu baserri-paisaiekiko integrazioaren inguruan eredugarri izan daitezela. Orain arte eskualdetik azpiegitura handi berrien paisaiainpaktuari buruz egin diren eskaerek ez dute harrera onik izan, baina ate joka jarraitu beharra dago.

o

Azpi-ekintza: Diziplina anitzeko lantaldea osatu irizpide eta arauak lantzeko.

44. Landa-paisaietan espekulazioak izan dezakeen eraginaren gainean hausnartu, eta beharrezkoa balitz, dagozkion neurriak proposatu. 45. Landa eremuan bigarren etxebizitzak mugatzeko neurriei eutsi, eta horietan sakondu. 46. Baserriak zaharberritzean hainbat etxebizitza eraikitzea errazten jarraitu, bertako paisaien ezaugarriei eusteko baliabide delako. o

Deskribapena: Eskualdeko baserri asko oso handiak dira tamainan, eta barruan 4-6 etxebizitza egokitzeko espazioa izango lukete, baserriaren lurrak ustiapen bakarra mantentzeko aproposak diren artean. Horrelako kasuetan, zer egin? Argi dago ez dela komeni ustiapenen lurren azalera gutxitzea, horien bideragarritasuna arriskuan jarriko delako. Hortaz, baserriko eraikinean etxebizitza bat baino gehiago egotea bateragarri izan beharko litzateke ustiapenak bakarra izaten jarraitzearekin. Gaur egun sortzen ari den kasuistika berriari egokitu behar zaio araudia, helburu nagusi bezala ustiapenen bideragarritasuna bermatzea aintzat hartuta. Adibidez, baserriaren eraikinean 2-3 familia bizi litezke, bakoitza bere etxebizitzan, eta ustiapen bakarra elkarte gisa kudea lezakete. Egoera berri hauei tokia egin

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

66


48. Landa eremuko ondare arkitektonikoari eutsi, hura babestuz, eta zaharberritzeak egitea lagunduz.

6. 3. S a ioa os pa tu ond or e ng o ur r a ts a k Zazpi eskualdeetako saioak ospatu ondoren, eskualde guztietan proposatutako ekintzak aztertu dira eta eskualde bakoitzeko ekintzen zerrenda osa tu egin da bestelako eskualdeetan proposatutako ekintzekin, pentsatu delako agian beste eskualde batzuetan proposatutako ekintzak interesgarriak izan daitezkeela. Horrela, eskualdeko saioan parte hartutako pertsonei ekintzen zerrenda osatua bidali zaie, eta beste eskualdeetan proposatutako e kintz a be r r ia k kolore desberdin baten bidez markatu dira, erraz identifikatuak izateko. Ekintzen zerrenda hori on- line betetzeko moduko ink e sta bat osatzeko erabili da (inkesta bana eskualde bakoitzean). Inkesta horren bitartez saioetan parte hartu duten pertsonek adierazi ahal izan dute ea be s te e skua lde e ta n pr oposa tuta ko e kintz a k bere eskualdean aplikatzeko egokiak iruditzen zaizkien, eta ekintza guztien artean lehentasunak finkatu dituzte. L e he nta s una k bi m a ila ta n finkatu dira: ekintzen kategorien mailan lehendabizi, eta kategoria edo gai bakoitzaren barruko ekintzen artean bigarrenik. Ondokoak dira ekintzak taldekatzeko erabili diren ka te g or ia k :

izateari eta aisialdia eta turismoari buruzko ekintzei eman zaie ga r ra ntz i g utx ie n , eta kontsumoari, araudiari eta lurralde antolamenduari eta sentiberatzeari buruzko ekintzei g a r ra ntz i g e hie n . Beste eskualdeetan proposatutako ekintza berriak apropos ikusi dira, eta kategoria bakoitzaren barruan ekintzen artean lehentasunak adierazi dira, ekintzen fitxak idazteko orduan gogoan izan direnak. Inkestaren emaitza zehatzak eta ekintzen fitxak eranskinen dokumentuan kontsulta daitezke. 6.4. A dostu ta ko e kintz e n z e r r e nda Proiektuaren fase honetako lanak burututakoan ondoko ekintzen zerrenda osatu da:

Ba se r r i - pa isa ie z g oz a tu a ha l iz a te r a bide r a tuta ko e kintz a k 1. Eskualdeko bide zaharrak eta herri-bideak berreskuratzeko ekintzak burutu, eta horiek oinarri bezala hartuta baserri-paisaiez gozatzeko ibilbideak identifikatu. 2. Kurtzebarri edo Iturrigorriko pagomotzen inguruan paisaia-ibilbide kulturala egokitu. 3. Eskualdeko oinezko bide berdeen sarea diseinatu eta zabaldu. Ba se r r i - pa isa ie n ka lita te a hobe tz e ko e ki ntz a k 4. Eskualdeko ondare eraikiari buruzko informazioa bildu, ikuspegi orokorra izateko.

Baserri-paisaiez gozatu ahal izatera bideratutako ekintzak

Baserri-paisaien kalitatea hobetzeko ekintzak

5. Arantzazuko inguruetan eta eskualdeko beste toki batzuetan hesi biziak berreskuratu, eta lubakiak dauden lekuetan horiek balioan jarri.

Sentsibilizaziorako materialak prestatzeari buruzko ekintzak

6. Urkuluko urtegiaren inguruek jasaten duten masifikazioa gutxitzeko neurriak hartu.

Baserritarrak egiten duen lanarekiko sentiberatzeari eta partaidetzari lotutako bestelako ekintzak

7. Unibertsitateekin harremana sendotu, baserri-paisaien aldeko izango diren ekimenak sustatzeko.

Lehen sektoreko produktuen kontsumoari buruzko ekintzak

8. Flora exotiko inbaditzailearen hedapena mugatzeko neurriak hartu.

Lehen sektoreari eta landa-eremuko herriei buruzko ekintzak

Aisialdiari eta turismoari lotutako ekintzak

9. Pinudien eta eukalipto-landaketen hedapena mugatzeko neurri egokiak landu, landapaisaien balioen kontserbazioarekin bateragarriak izatea lortzeko.

Araudia, lurralde antolamendua eta hirigintzari buruzko ekintzak

10. Baserri-paisaiei lotutako ondare ez-materiala berreskuratu eta balioan jarri. S e ntsib iliz a z i or a ko m a te r ia la k pr e s ta tz e ar i bur uz ko e kintz a k

Orokorrean, ekintzen gai zabal horiek guztiek le he nta sun na hi ko a ltua dutela adierazi dute Debagoienako inkesta erantzun duten 11 pertsonek. Baserri-paisaiez gozatu ahal Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

11. Eskualdeari buruzko informazio turistikoan (webguneak, liburuxkak...) proiektuan identifikatutako landa-paisaien balioak islatzen direla bermatu, horretarako beharrezkoak diren azterketa eta aldaketak eginez. 67


12. Baserri-paisaiaren inguruko sentsibilizazio materiala sortu eskualdeko webguneetan txertatzeko. 13. Eskualdeko landa-paisaien inguruko hausnarketa bultzatuko duen argitalpena prestatu, garai bateko eta egungo landa-paisaien argazkiak oinarri gisa erabiliz. 14. ARGIAren “Euskal Herrian Ihesi� webgunean agertzen den eskualdeari buruzko informazioa osatu eta proiektuan identifikatutako balio nagusiak islatzen direla ziurtatu. 15. Eskualdeko telebistak landa-eremuari buruzko erreportajeak baditu bere web orrian ikusgai, horiek baliabide gisa erabili eskualdeko paisaiak zabaltzeko eta bertara bisitariak erakartzeko eta bestelako web orrietatik horietara estekak sortuz. 16. Udal bakoitzaren esku utzi proiektuan baserri-paisaien balioen inguruan sortutako ezagutza udalerriko ibilaldi markatuetan txertatzeko ardura.

27. Eskualdeko nahiz eskualdetik kanpoko ikastetxeei zuzendutako jarduera didaktikoen proposamena prestatu, landa-paisaiak ardatz gisa hartuta eskualdeko baserri-paisaiak ezagutzera ematea helburu izango dutenak. 28. Gizarte eragile ezberdinak koordinatu auzolana bultzatzeko, bai orain arteko auzolan eredua zein formula berriagoekin. 29. Denbora bankuak, mikro-mezenasgoa eta hirietan gehienbat sortzen ari diren beste hainbat ekimen eta tresna proiektuaren helburuen mesedetarako nola erabil ote daitezkeen hausnartu. 30. Eskualdeko artisten artean baserri-paisaiekin lotura berezia dutenen lanak paisaian txertatu. 31. Lurraren kultura sustatu, hirietan nekazaritzaren presentzia barneratuz

17. Eskualdeko baserri-paisaien balioak oinarri bezala hartuta haurrei zuzendutako ipuinak eta kondairak berreskuratu edo asmatu.

32. Ikastetxeen bisitak edo udalekuak antolatu landa-eremuan, bertako baserri-paisaiak ezagutzera emateko.

18. Baserri-paisaietako zuhaitz eta zuhaixken liburua zabaldu eskualdean.

L e he n se ktor e ko pr odu ktue n k ont s um oa r i bur uz ko e kintz a k

Ba s e r r ita rr a k e g ite n due n la na r e kiko se nti be r a tz e a r i e ta pa r ta ide tz a r i lotuta ko be s te la ko e k intz a k

33. Baserriko produktuen kontsumoa eta paisaiaren balioen kontserbazioaren inguruan herritarrak sentikortzeko ekimenak zabaldu.

19. Lehen sektoreak sortu eta mantentzen dituen baserri-paisaiek gizarteari ematen dizkioten onuren eta gizartearen ohiturek baserri-pasaietan duten eraginaren inguruan gizartea sentiberatzeko materialak eta ekintza prestatu.

34. Eskualdeko lehen sektorearen ekoizpena bertan kontsumitua izan dadin sustatzeko ekintzak bultzatu.

20. Herritarrak eta bisitariak baserri-paisaiak osatzen dituzten elementuak errespetuz tratatzeari buruz sentiberatzeko ekintzak burutu. 21. Baserritarrak euren jardunak paisaian duen eraginaz jabetzeko eta baserri-paisaien zein haien produktuen balioa aintzat hartzeko sentiberatze ekintzak burutu. 22. Landa eremuko balioak zabaltzeko sakelako telefonorako aplikazio bat sortu. 23. Herritarrei zuzendutako landa-paisaien ikus-entzunezko baliabideen inguruko lehiaketak eta ekimenak proposatu, sentikortzeko ekintza gisa. 24. Arteaz baserri-paisaietan gozatzeko ekimenak antolatu. 25. Eskualdeko herri edo hiri nagusiko Aste Berdean landa eremuan garatuko diren hainbat jarduera txertatu (lehiaketak, ibilaldiak, erakusketak eta abar). 26. Paisaiari lotutako jardunaldi gastronomikoak antolatzen jarraitu, eta baserri-paisaiarekin erlazionatutako jarduerak txertatu Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

35. Eskualdeko produktuak erostea eta zerbitzuak kontsumitzea sarituko duen sistema sortzea. 36. Eskualde mailan eskaria duten lehen sektoreko produktuen ekoizpen, eraldaketa eta salmenta sustatzeko ekimenei jarraipena eman. 37. Eskualdean sortu diren kontsumo-taldeen jarraipena egin eta horiek dinamizatu. L e he n se ktor e a r i e ta la nda - e r e m uko he rr ie i bur uz ko e kintz a k 38. Artzaintzari lotutako lurrak, ohiturak, produktuak, hau da, artzaintzaren mundua babesteko neurri bereziak hartu. 39. Lurrari lotutako ustiapenak bereziki sustatu, bultzatu edo lagundu, haien bideragarritasuna eta etorkizuna bermatzeko asmoz. 40. Ustiapenetako laboreetan bertakoak diren barietateak berreskuratzeko eta, baita barietate horiei lotutako ezagutza hedatu (ez bakarrik laborantzari buruzkoa, baizik eta

68


transformazioari eta elikagaiak egiteari buruzkoa ere), kontserbatu eta zabaltzeko ere ekimenak martxan jarri.

55. Lurralde zaintzaren esparruan egiten ari diren ekimenei eutsi (lur bankuak, akordio puntualak...) eta horiek eskualde guztian hedatzea bultzatu.

41. IKTak lehen sektorearen alde egiteko erabiltzen jarraitu eta horretan sakondu (adibidez, produktuen salmentarako).

56. Hirigintzaren eta lurralde antolamenduaren ikuspegitik, eskualdearen nortasunaren ezaugarri diren auzo-gune eta herri-gune txikien nortasunari eusteko neurriak garatu, besteak beste, araudiaren bidez.

42. Auzo-lokalik edo -elkarterik ez dagoen landa-auzoetan horrelako bat sor dadin sustatu, landa-bizitza suspertzeko tresna gisa. Horretarako, borda edo baserri hutsak egonez gero, horien zaharberritzea aztertu daiteke, adibidez. 43. Lurren jabeek etorkizunari begira zer asmo duten jakin eta lur horien erabilera zein den ezagutu, paisaia nola alda daitekeen aurreikusi eta beharrezkoak ikusten diren ekimenak burutzeko.

57. Bailaretako zelaiak, artzaintzari lotutakoak, babestu. 58. Landa-paisaietan espekulazioak izan dezakeen eraginaren gainean hausnartu, eta beharrezkoa balitz, dagozkion neurriak proposatu. 59. Baserriak zaharberritzean hainbat etxebizitza eraikitzea errazten jarraitu, bertako paisaien ezaugarriei eusteko baliabide delako.

44. Basogintzaren produktuak iraunkortasunari lotuta joan daitezela lortzeko moduak aztertu. Horrela, ustiapenentzat errentagarritasun ekonomikoaz gain, proiektu honetan identifikatutako baserri-paisaien balioak mantentzea bermatuko da.

60. Landa eremuan eraikin, instalazio eta azpiegitura berriak egitean haien integrazio harmoniatsua bermatzeko aholku, irizpide eta beharrezkoa bada, arauak landu eta ezarri.

45. Baserrien seinaleztapena burutu eta GPS sareetan haien kokapena zehaztu.

61. Landa eremuko ondare arkitektonikoari eutsi, hura babestuz, eta zaharberritzeak egitea lagunduz.

46. Energia berriztagarrien erabilera bultzatu landa-eremuan. 47. Baserri-paisaietara eta bertako ustiategietara bisita gidatuak antolatu eta jada egiten direnak indartu.

62. Hiri-paisaien eta baserri-paisaien arteko mugen tratamendurako irizpideak diseinatu eta adostu, eta beharrezkoa bada, horren inguruko araudia landu. 63. Landa eremuan egiten diren lorategietan espezie aproposak erabili.

48. Baratze ekologikoen jarduera bultzatu, baserritarrak horretara bideratuz. A is ia ldia e ta tur is m oa r i lotuta ko e k intz a k 49. Eskualdera datozen bisitariek bertako balioez gozatzeaz gain, ekarpen bat egiteko bideak aztertu. 50. Landa-eremuko turismoko eskaintzaren asoziazionismoa sustatu. 51. Eskualdean ekoizten diren produktuen inguruko auto edo/eta bizikletazko nahiz oinezko paisaia-ibilbideak egokitu. 52. Itxitako harrobiak egokien ikusten diren erabileretarako berregokitu. A r a udia , lur ra lde a ntola m e ndua e ta hir ig intz a r i bur uz ko e kin tz a k 53. Gure proiektua borobildu eta egindako lanari jarraipena eman eskualdeko Paisaiaren Karta eginez. 54. Jarduera ekonomikoak sustatzeko araudi eta laguntzek baserri-paisaietan zer nolako eragina duten aztertu, eta ondorioen araberako neurriak hartu. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

69


7 . P R O I EK T U AR EN O ND OR IO O R O K OR R AK 7. 1. E s kua lde e ta n ide ntif i ka tuta ko e ki ntz a kom una k Proiektuan be de r a tz i L a nda Gar a pe n E lkar te k parte hartu dute, dokumentuaren hasieran azaldu den moduan. Parte hartu duten bederatzi eskualdeetako z a z pita n ekintzak lantzeko partaidetza saio irekiak antolatu direnez, interesgarria da eskualde guztietan e rr e pika tz e n diren ekintzak identifikatzea, elkarlanean burutzeko oso aproposak izan daitezkeelako. Horregatik, zazpi eskualdeetan behin betiko ekintzen zerrendak osatu ondoren aztertu egin dira s ine r g ia k aprobetxatuz aurrera eraman daitezkeen ekintzen bila. Indarrak batuz batera burutzeko ekintza apropos gisa identifikatu diren ekintzak ondoko taulan bildu dira. Bertan argitzen da ekintzetako bakoitza z e in e skua lde ta n proposatu den, baita eskualde bakoitzean ekintza horrek e kintz a pla ne a n jaso duen z e nba kia ere, aurkitzen erraza izan dadin (ekintza izan beharrean azpi-ekintza bat den kasuan, * batez adierazi da ekintzaren zenbakiaren ondoan). Taularen azken bi zutabeetan ekintzari eman zaion le he nta suna (ikus eranskineko ekintzen fitxetan lehentasunaren kalkuluari buruzko argibideak) eta e skua lde z g a indik o ekintzak izatera iris litezkeenak (hainbat eskualde hartu nahiz EAE mailakoak izan litezkeenak) adierazten dira, hurrenez hurren. Eskualdez gaindiko ekintzei dagokienez, argitu beharra dago ekintza horiek ez direla nahitaez eskualdez gaindiko mailan gauzatu beharrekoak, baizik eta horretarako potentzialtasuna dutela identifikatu dela.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

70


EAE

Lehentasuna1

Urola Kosta

Tolosaldea

Lea Artibai

Goierri

Durangaldea

Debagoiena

Debabarrena Aisialdia eta turismoa Eskualdean ekoizten diren baserriko produktuak ezagutzera emateko jarduerak proposatu, hala nola, baserri-paisaietara eta bertako ustiategietara bisita gidatuak antolatu eta jada egiten direnak indartu. Baserri-paisaiak osatzen dituzten elementuak errespetuz tratatzeari buruz sentiberatzeko ekintzak burutu. Herritarrek beren herriko paisaia eta ibilbideak ezagutzeko ekintzak antolatu. Informazio turistikoan (webguneak, liburuxkak...) proiektuan identifikatutako landa-paisaien balioak islatzen direla bermatu, horretarako beharrezkoak diren materialak sortuz, azterketak eta aldaketak eginez. Paisaiari lotutako jardunaldi gastronomikoak antolatu, edo ospatzen diren ekimen gastronomikoetan paisaiarekin erlazionatutako jarduerak txertatu. Baserri-paisaiez gozatzeko aproposenak diren paisaia-ibilbideak edo oinezko bide berdeen sarea osatzeko ibilbide aproposak bilatu, eta horietatik bista panoramikoak oztopa ez daitezen neurriak hartu. Bide publikoen inbentarioak egin eta horiek erregistratu. Itxitako harrobiak aisialdirako gune gisa berregokitu. Udal bakoitzaren esku utzi proiektuan baserri-paisaien balioen inguruan sortutako ezagutza udalerriko ibilaldi seinaleztatuetan txertatzeko ardura. Baserri-paisaietan arteaz gozatzeko ekimenak antolatu, eta baserri-paisaiekin lotura berezia duten artisten lanei buruzko informazioa edo artelanak paisaian txertatu. ARGIAren “Euskal Herrian Ihesi� webgunean agertzen den eskualdeari buruzko informazioa osatu eta proiektuan identifikatutako balio nagusiak islatzen direla ziurtatu. Eskualdeko telebistak landa-eremuari buruzko erreportajeak baditu bere web orrian ikusgai, horiek baliabide gisa erabili eskualdeko paisaiak zabaltzeko eta bertara bisitariak erakartzeko eta bestelako web orrietatik horietara estekak sortuz. Landa-eremuko turismoko eskaintzaren asoziazionismoa sustatu.

1

26, 53 21

26*, 51 47 20

28 16, 55

11, 12

29 16, 17

36 21, 22

29 16

28

14

EA EB

X

27

26

28

35

28

14

25

EB

X

1 4 2 57

1, 3

1, 6 2

1, 11

6

51 18

EB B B B B

X

61 21

1, 4 5 3 61 21

2 1 2*

52 16

1, 2 4 3 66 26

24, 32

24, 30

25, 36

29, 31

24, 37

10

22, 23

B

X

18

14

19

24

18

4

16

B

X

15

20

25

20

5

17

B

50

60

64

60*

29

50

B

56

27

33

27

14*

25*

A

X

59 35

63 28

57 36

18* 30

49 20*

B EA

X

X

A = altua, EA = ertaina-altua, EB = ertaina-baxua, B = baxua

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

X

71


41

49

46

49

6

8

20

7

7

48

B

15

5

EB

16

12

7

B

EAE

Lehentasuna1

Urola Kosta

Tolosaldea

Lea Artibai

Goierri

Durangaldea

Debagoiena

Debabarrena Eskualdera datozen bisitariek bertako balioez gozatzeaz gain, ekarpen ekonomikoa egiteko bideak aztertu.

Bestelako jarduera eta erabilerekin uztartzea Mendi-ibilbideen sare zabalean ibilgailuek (auto, moto, bizikleta) sortzen duten presioa aztertu, eta beharrezkoa bada erabilerak mugatzeko neurriak hartu. Eskualdean hildako pertsonen errautsak bota eta horiei omenaldiak egitean sortzen diren arazoak prebenitzeko neurriak hartu. Gizartearen sentiberatzea Landa-paisaien inguruko gogoeta bultzatuko duen argitalpena prestatu, garai bateko eta egungo landapaisaien argazkiak oinarri gisa erabiliz. Landa eremuko balioak zabaltzeko sakelako telefonorako aplikazio bat sortu. Ikastetxeen jarduera didaktikoak, bisitak edo udalekuak antolatu landa-eremuan, bertako baserripaisaiak ezagutzera emateko. Baserri-paisaien balioak oinarri bezala hartuta haurrei zuzendutako ipuinak eta kondairak berreskuratu edo asmatu. Herritarrei zuzendutako landa-paisaien ikus-entzunezko baliabideen inguruko lehiaketak eta ekimenak proposatu, sentikortzeko ekintza gisa. Eskualdeko herri edo hiri nagusiko Aste Berdean landa eremuan garatuko diren hainbat jarduera txertatu (lehiaketak, ibilaldiak, erakusketak, eta abar).

17

13

18

23

17

7

20*

EB

X

28* 22, 35

22 27, 32

30 31, 40

43 37, 38

30 31, 32

8 11, 18

EB EB

X X

15

17

22

27

22

20* 26, 27, 32 15

B

X

23

23

24

30

23

9

21

B

X

25

25

26

32

13

24

B

29 30 52 47

28 29 46 42

32 33 58 51

38 39 62 56

33 34 56 50

15 16

28 29 43 44

EA B EB B

X

51

45

56 57

60 61

54 55

27

37 38*

B B

X X

Landa-eremuko bizi-baldintzak eta kohesioa Auzolan tradizionala suspertu eta auzolanerako formula berriak bilatu, hala nola, denbora bankuak, mikro-mezenasgoa eta hirietan gehienbat sortzen ari diren beste hainbat ekimen. Energia berriztagarrien erabilera bultzatu landa-eremuan. Auzo-lokalik edo -elkarterik ez dagoen landa-auzoetan horrelako bat sor dadin sustatu, landa-bizitza suspertzeko tresna gisa. Baserrien seinaleztapena burutu eta GPS sareetan haien kokapena zehaztu. Luizien inbentarioak egin. Lehen sektoreko produktuen kontsumoa

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

72

X


Lea Artibai

40, 44

35, 39

37 38,39 40

34 34*, 35 36

42 43, 44 45

45 46, 47 48

40 41, 42 43

42

37

47

50

9

14

43

39

44

EAE

Goierri

34, 41

Lehentasuna1

Durangaldea

19, 33

Urola Kosta

Debagoiena

31, 36

Tolosaldea

Debabarrena Baserri-paisaiek gizarteari ematen dizkioten onuren eta gizartearen ohiturek baserri-pasaietan duten eraginaren inguruan gizartea sentiberatzeko materialak eta ekintzak prestatu, bereziki baserriko produktuen kontsumoa eta baserri-paisaien kontserbazioa lotuz. Eskualdeko lehen sektorearen ekoizpena bertan kontsumitua izan dadin sustatzeko ekintzak bultzatu, bereziki ikastetxeetako jangeletan eskualdeko baserri-produktuak erabiltzea bultzatuz, eskualdeko produktuen kontsumoa sarituko duten sistemak sortuz, eta baserri-produktuen ekoizpena, eraldaketa eta salmenta sustatuz. Eskualdean sortu diren kontsumo-taldeen jarraipena egin eta horiek dinamizatu.

20, 33

EA

X

34 34*

A EB B

X

44

35

B

19

7

13

EA

X

48

52

46

22

40

EB

X

40

49

53

48

23

41

EB

X

58 57

52 53

26

43

53 54

46 45

EB EB

X X

50 46 48

44 41 21

55 50 52

59 54 51

47 49 51

47 42 36

EB B B

X X X

34,54

48

38, 39

41, 42

25, 26

31

B

X

11 13

5 8

10 13

14 18

10 6

8 12

B B

X X

12, 58

53

11, 62

15, 67

11, 62

9, 52

EB

X

21 20

Lehen sektorearen sustapena eta baserri-paisaien hobekuntza Pinudien eta eukalipto-landaketen hedapena mugatzeko neurri egokiak landu, landa-paisaien balioen kontserbazioarekin bateragarriak izatea lortzeko. Lurrari lotutako ustiapenak bereziki sustatu, bultzatu edo lagundu, haien bideragarritasuna eta etorkizuna bermatzeko asmoz. Tokiko barietateak berreskuratzeko eta horiei lotutako ezagutza hedatzeko eta kontserbatzeko ekimenak martxan jarri. Baserrietako lurrei eusteko ekintzak bultzatu. Lurren jabeek etorkizunari begira zer asmo duten jakin eta lur horien erabilera zein den ezagutu, paisaia nola alda daitekeen aurreikusi eta beharrezkoak ikusten diren ekimenak burutzeko. Basogintzaren produktuak iraunkortasunari lotuta joan daitezela lortzeko moduak aztertu. IKTak lehen sektorearen alde egiteko erabiltzen jarraitu eta horretan sakondu. Baserritarrak bere produktuetan eta eskaintzen dituen zerbitzuetan sinets dezan eta horietatik etekina atera dezan ekintzak burutu. Baratze ekologikoak sustatu nekazaritzan aritu nahi dutenei zuzenduta, eta nekazaritza ekologikoari buruzko ikastaroak antolatu, lehen sektorearekiko sentiberatze tresna gisa. Hesi biziak berreskuratu, eta lubakiak dauden lekuetan horiek balioan jarri. Flora exotiko inbaditzailearen hedapena mugatzeko neurriak hartu.

45

24 25

Araudia, hirigintza, antolamendua Eskualdeko Paisaiaren Karta egin, Kataluniakoak eredu gisa hartuta, baserri-paisaien balioen inbentarioa barne izango duena. Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

3, 35

73


33 59

31 55

37 63

55 68

38 63

60

56

64

69

64

60*

60

64*

69*

64*

62

58

66

72

20 9 61 65 66

18 7 57 60* 54

23 12 65 69 70

62 67 63

14 10, 64

EAE

Lehentasuna1

Urola Kosta

Tolosaldea

Lea Artibai

Goierri

Durangaldea

Debagoiena

Debabarrena Lurraren kultura sustatu, hirietan nekazaritzaren presentzia barneratuz. Lurralde zaintzaren esparruan egiten ari diren ekimenei eutsi (lur bankuak, akordio puntualak...) eta horiek eskualde guztian hedatzea bultzatu. Hirigintzaren eta lurralde antolamenduaren ikuspegitik, eskualdearen nortasunaren ezaugarri diren auzo-gune eta herri-gune txikiak kontserbatzeko neurriak garatu, besteak beste, araudiaren bidez. Landa eremuan eraikin, instalazio eta azpiegitura berriak egitean haien integrazio harmoniatsua bermatzeko aholku, irizpide eta beharrezkoa bada, arauak landu eta ezarri. Landa-paisaietan espekulazioak izan dezakeen eraginaren gainean gogoeta egin, eta beharrezkoa balitz, dagozkion neurriak proposatu. GOIMENek argitaratutako baserri-paisaietako zuhaitz eta zuhaixken liburua zabaldu eskualdean. Unibertsitateekin harremana sendotu, baserri-paisaien aldeko izango diren ekimenak sustatzeko. Landa lurrak babestu, batez ere bailaretakoak. Azpiegiturak paisaian integratzearen inguruko gaiak erregulatuko dituen araudia landu. Jarduera ekonomikoak sustatzeko araudi eta laguntzek baserri-paisaietan zer nolako eragina duten aztertu, eta ondorioen araberako neurriak hartu. Hiri-paisaien eta baserri-paisaien arteko mugen tratamendurako irizpideak diseinatu eta adostu, eta beharrezkoa bada, horren inguruko araudia landu. Landa eremuan egiten diren lorategietan espezie aproposak erabili. Baserriak zaharberritzean hainbat etxebizitza eraikitzea errazten jarraitu, bertako paisaien ezaugarriei eusteko baliabide delako.

30 53

EB EB

54

EB

54*

EB

X

66

56

B

X

17 71 75 76

19 13 65 68 69

17 32 33

19 10 54* 54* 60

B B B B B

X X

71

70

70

34

55

B

X

63 59

72 67

77 73

71 67*

36

59 57

B B

X X

10 4, 61

15 9, 68

10 13, 74

14 9, 67

4 3, 58

EB EB

X X

31

33

X X

X X

Kultur ondarea Baserri-paisaiei lotutako ondare ez-materiala berreskuratu eta balioan jarri. Ondare eraikiari buruzko informazioa bildu, egoera barne, ikuspegi orokorra izateko, eta berau kontserbatzeko neurriak hartu.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

74


Ondare artistikoa, arkitektonikoa, etnografikoa eta kulturala. Honen barnean daude euskara, ohiturak, toponimia, mitologia, eta paisaian ikus daitezkeen hainbat elementu (saroiak, karobiak, mugarriak, baselizak, baso mugarratuak, eta abar).

Euskal kulturaren iturri eta gordailu.

7. 2. Ba s e r r i - pa is a ie ta n a ur kitu dir e n ba lio or okor r a k Eskualde guztietan ospatutako saioetan eta bildutako fitxetan oinarrituz, baserri-paisaia atlantikoetan aurkitu diren pa is a ia - ba lio na g usia k ondokoak direla esan daiteke: L e he ne ng o s e kt or e a r i lotuta koa k

Be ste la ko ba li o or okor r a k 

Landa-lurra gure etorkizuna da.

Paisaiaren kontrasteak: zelai eta basoen artean, landa-eremua eta hiriaren artean, eta abar.

Urtaroen aldaketa nabarmenak.

Artifizialtasun maila txikia (Debagoienakoa bezalako salbuespenekin).

Azpiegitura gutxi, haien inpaktu urria (salbuespenak daude, eta eskualde batzuetan berriki eraikitako azpiegituren inpaktua izugarria da).

Naturarekin orekan dagoen sistema, baliabide naturalen erabilera iraunkorra.

Naturako elementuekin kontaktua ahalbidetzea.

Galzorian dagoen bizimodua.

Uraren presentzia.

Baserria, eta bere lurrekin batera sortzen duen landa-espazioaren antolaketa tradizionala.

Lainoaren presentzia.

Mendiekiko gertutasuna.

Lurrarekin lotura.

Erliebeak eta urak sortutako izaera.

Osasunarentzat onuragarriak diren produktuak ekoiztea.

Mendi tontorrak eta haietatik ikusten diren bista panoramikoak.

Kobazuloak.

Ibilbideen kopuru handia.

Turismorako baliabide izatea.

Artearentzat inspirazio-iturri izatea.

Kontsumo taldeen eta autokontsumoaren areagotzea, landa-eremua eta hiriaren arteko gertutasuna errazten duena.

Sorrarazten dituen sentsazio eta sentimenduak: usain eta soinu atseginak, lasaitasuna, isiltasuna, bakardadea, naturaren erritmo mantsoa baina etengabea, naturaren handitasuna, bakea, haurtzaroko oroitzapenak, indarberritzea, estresa gutxitzea, eta abar.

Baserritarraren lana, inguruak txukun mantentze dituena.

Baserritarraren lur-mina, lanerako duen prestutasuna.

Larre zabalak, alfonbra berde baten modukoak.

Basoak, landaredia, kolore eta ehunduren aniztasuna sortzen duena.

Zuhaitza, baliabide iturri eta kulturaren osagai dena.

Abereak, bereziki larrekoak.

L a nda - e r e m uko biz ta nle e i lot uta koa k 

Auzolana.

Herritarren arteko harreman estua.

Biztanleriaren dinamismoa.

Biztanleriaren elkartasuna eta ingurunearekiko lotura.

Baserriko bizimodua alde batera utzi baina baserria mantendu dutenen artean, etxearen inguruak txukun mantentzeko ohitura.

Nortasun propioa.

Herri txikien kopuru handia.

Eraikitze-eredu tradizionala.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

75


Euskal paisaiak zeharkatzen dituzten ibilb ide e n artean ba s e r r i - pa is a ie z g oz a tz e ko a pr opos e na k direnetan arreta berezia jarri, horiek ide ntif ika tuz eta ba lioa n j a r r iz , eta ibilbide horiek diseinatzea ahalbidetzen duen bide-sarea m a nte ntz e n la g undu , lan hori pribatuen esku soilik egon ez dadin.

Baserri-paisaien ezagutza, horiekiko errespetua eta jakin-mina, eta berauen balioez jabetzea biz itz a os oa n z e ha r r e ko ika s kunt z a r a ko ekimenetan eta he z kuntz a n txertatu, haurtzarotik hasita lurraldearen eta gizartearen zati hain garrantzitsua den landa-eremua aintzat hartua izan dadin.

Gizartearen ohiturek baserri-paisaietan dituzten er a g ina k a g er ia n utz i . Bereziki, baserriko produktuen konts um oa r e n eta paisaiaren ba lioe n kontse r ba z ioa r e n inguruan gizartea s e ntikor tz e ko ekimenak hedatu behar dira.

Baserri-paisaiak bizirik mantentzeko parte hartu behar duten eragile guztien e lka r la na eta e ra ntz unkide ta s u na sustatu, bai aspaldian landa-eremuan existitu diren formulen bidez, hala nola, auzolana, baita bide berrien bitartez ere. Bereziki garrantzitsu jotzen da hiria landa-eremuaren etorkizunean zuzenean inplikatzea, berezitako sistemak izango balira bezala jokatu gabe.

Lehen sektorearen ekoizpena tokia n konts um it ua izan dadin sustatzeko ekintzak bultzatu. Zentzu honetan, proiektua burutu den eskualde guzietan proposatu dira eskoletako jantokietan tokiko ba s e r r iko pr od uktua k e r a b ilia k izan daitezela, hori ikusten baita eskualde bakoitzeko lehen sektoreko ekoizleen etorkizuna bermatuz haurrei kalitate goreneko jakiak emateko bidea, bestetik, egungoa baino askoz ere jasangarriagoa izango den eredu baten alde eginez.

Landa-eremuan ematen diren j ar due r a e z be r dina k (bereziki aisialdiari lotutakoak) lehen sektoreko jarduerekin ba te r a ga rr ia k izan daitezen neurri egokiak ezarri, baserri-paisaien kontserbazioan lehen sektoreak betetzen duen paper garrantzitsua gogoan izanda.

J a r due r a e konom ikoa k sustatzeko ekimenek eta erabakiek baserri-paisaietan zer nolako e r ag ina duten aztertu, eta ondorioen araberako ne urr iak hartu.

T ur ism oa r e n s us ta pe ne r a ko sortzen diren material eta baliabideetan baserripaisaiei behar bezalako pis ua eman eta gizarteak ematen dien ba lioa a it or tu . Bestetik, baserri-paisaien balioez gozatzeko eta balio horiek urte askotan mantendu ahal izateko, tur is m o j a s a ng a r r iar e n bidea hartu beharra dago, eta turismoak la nda - kom unita te e ta n e r a g in pos itib o zuzena eta nabarmena izan dezala lortu behar da.

7. 3. Pr oie ktut ik e r a tor r ita ko g om e ndioa k Egindako lanak borobiltzeko asmoz, eskualdeetan aurkitu diren paisaiaren balioetatik eta proposatu diren ekintzetatik abiatuz, ekimenak sentiberatu nahi lituzkeen hiru eragileri zuzendutako gomendioak azalduko ditugu ondoren. ERAKUNDEEI ZUZENDUTAKO GOMENDIOAK Baserri-paisaiei buruzko proiektu honetan identifikatu diren erronken eta proposatu diren ekintzen inguruan erakundeek eman ditzaketen urrats nagusiak e kintz a k bur utz e a ahalbidetzearekin lotuta daude. Horrekin batera, le he n se kt or e a r e n a lde ko a pus tu s e ndoa egitea eta gizarteak baserri-paisaietan ikusitako balioak kontuan izanda, la nda e r e m ue ta n inbe r titz e a lirateke erakundeek egin beharreko gai nagusiak. Azken batean, proiektuaren ondorio nagusiaren arabera, baserri-paisaien balioak mantendu ahal izateko bete behar den lehen baldintza lehen sektorea bera mantentzea da; baserritarrik gabe ez baita baserri-paisaiarik izango. Zehazki, erakundeei begira ondoko gomendio orokorrak egingo genituzke:

L a nda - e r e m uko dina m iz a z ioa r i zuzendutako ekimenei eutsi eta horiek indartu, landa-garapena errealitate bihurtuz, lehen sektorearen bide r a g a rr ita suna hobetzen dutelako, eta landa-eremuko biztanleen biz i- ka lita te a areagotzen dutelako.

L ur r ar i lotuta k o us t ia pe na k bereziki sustatu, bultzatu eta lagundu, horiek baitira baserri-paisaien balioak mantentzen gehien laguntzen dutenak.

Lehen sektorean jarduten diren pertsonek eta landa-eremuko lur jabeek e tor kiz una r i be g ir a zer nolako a sm oa k dituzten ikertu, baserri-paisaiak horren arabera nola aldatuko diren a urr e ikus i , eta beharrezkoak diren ne ur r ia k hartu.

Lehen sektoreak sortu eta mantentzen dituen baserri-paisaiek gizarteari ematen dizkioten onuren gainean gizarte osoa s e ntibe r a tz e ko e k im e na k gauzatu, eta lan hori er r e konoz itu eta s ar itu .

Lehen sektoreko eragileak ba s e rr i - pa is a ie n eta haien pr oduktue n ba li oe n inguruan s e ntikor tz e ko ekimenak burutu.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

76


T ur is m oa r e n sustapenean ba r ne a lde ko ba se r r i - pa isa ie i ematen zaien garrantzi eta pisua kos ta lde ko paisaiei eta hir ie ta koe i ematen zaienarekin pa r e ka tu . Proiektu honek agerian utzi du barnealdeko baserri-paisaiek askotariko balioak dituztela, baina barnealdea eta kostaldea hartzen duten eskualdeetan argi geratu da turismoari zuzendutako materialek ia esklusiboki kostaldea hartzen dutela aintzat.

Baserri-paisaien inguruan e s kua lde m a ila ko dia g nost i ko pa r te ka tua k , a kor dioa k , kon pr om is oa k eta e kintz a k adostea bultzatu. Zeregin honetan bereziki aproposak izan daitezke lurr a lde a r e n z a intz a ko tresnak eta beste lurralde batzuetan emaitza onak eman dituzten tresnak, hala nola, Kataluniako Paisaiaren Kartak (Observatorio del Paisaje de Catalunya, 2013).

LEHEN SEKTOREKO ERAGILEEI ZUZENDUTAKO GOMENDIOAK

Landa-eremuan sortzen diren e r a bile r a be rr ie i j a r ra ipe na egin, eta horiek baserri-paisaien balioekin ba te r a g ar r i egiteko moduak bilatu. Adibide gisa, proiektu honetan hildako pertsonen errautsak bota eta horiei omenaldiak egiteko ohitura hedatzen doala agerian geratu da, eta horren areagotzeak paisaian izan ditzakeen ondorioak aztertu dira.

Lehen sektoreko eragileei jarraian azalduko diren gomendio orokorrak egingo genizkieke, proiektu honen emaitzen harira. Gomendio hauetako batzuk aurretik TOLOMENDIk sustatutako proiektu batetik eratorriak dira (Paisaia SL & 4ki Arkitektura, 2010).

Lurralde antolamenduaren eta hirigintzaren ikuspegitik, baserri-paisaien nortasunaren ezaugarri diren a uz og une eta he r r i- g une txikiak kontse r ba tz e ko ne ur r ia k garatu, beti ere, horien itxura “fosiltzea” bilatu gabe. Bereziki garrantzitsua ikusten da landa-eremuko ga z te a k bertan bizitzen gera daitezen aukerak sortzea.

Bestetik, kontuan izan behar da gomendio hauetako batzuk martxan jartzeko beharrezkoa izango dela lehen sektoreko eragileek g iz a r te ko be s te la ko e r a g ile e n la g untz a izatea; beraz, aholkuetako batzuk ustiapenaren jabeak berak zuzenean burutzeko modukoak diren arren, beste batzuk udalerri edo eskualde mailan hartutako erabakien ondorioz gauzatzekoak izango dira.

Hiri-paisaien eta baserri-paisaien arteko m ug e n tratamendurako ir iz pide a k diseinatu, adostu eta aplikatu.

Baserri-paisaietan e r a ikin , ins ta la z io eta a z pie g it ur a berriak egitean haien pa is a ia - inte g r a z io ha r m onia ts ua bermatzeko aholku eta irizpideak garatu eta aplikatu.

Landa-eremuko bide z a ha r r a k eta he r r i - bide a k inbe nta r ia tu eta e r r e g is tr a tu , baserri-paisaiak zeharkatzeko eskubideak bermatuz eta, aldi berean, bertan jarduten diren lehen sektoreko eragileen interesak landa-eremura aisialdiko jarduerak burutzera doazen pertsonen interesekin uz tar tu .

Lehen sektoreko eragileak parte diren gizarteak baserri-paisaietan hautematen dituen balioak ezagututa, lehen sektoreak bere pr oduktu e ta z e r bitz ue i ba l io e r a ntsia g e hitu ahal izango die, gizarteak estimatzen dituen paisaiaren balio horiek sortu eta mantentzen laguntzen duelako. Pr oduktua k e ta z e r bitz ua k m e r ka tur a tz e a n kontsumitzailearen begietan lotura hori nabarmendu behar da horretarako. Hori eginez gero, gainera, gizartea lehen sektorearen garrantziaz sentiberatzen lagunduko da.

Lehen sektoreko lanen ondorioz sortutako balioak zeintzuk diren jakinik, sektore horretako eragileek haien j ar due r a or ie nta dezakete, baserriko produktu eta zerbitzuen kontsumitzaileak diren pertsonek estimatzen dituzten balioak kontserbatzen laguntzeko. Adibidez, baserritarraren jardueraren ikuspuntutik esfortzu eta errendimendu berdina eskaintzen duten bi praktiken artean, baserri-paisaien balioen alde egiten duena aukeratuko du, hori eginez bere jarduerari etekin hobea ateratzeko aukera duelako. Landa-paisaietako balioak hobeto mantentzeko bere jardueran sartu beharreko aldaketek esfortzua areagotzea edo errendimendua gutxitzea suposatuko lioketela aurreikusten duenean, aldiz, oztopo hori mahai gainean jarri ahal izango du, gizartearen konpromisoa eskatuz.

Baserri-paisaien balioei etekin zuzena atera ahal izango diote lur r a r i lotuta ko lehen sektoreko jarduerak burutzen dituztenek, horiek baitira EAEko baserri-paisaiak sortzen eta mantentzen laguntzen dutenak. Orokorrean, bertako produktu guztiek

Baserri-paisaiak zeharkatzen dituzten bide eta pistetan m otor dun ibi lg a ilue n erabilera aztertu eta, beharrezkoa bada, erregulatu, ibilgailuak lanerako ibili behar dituzten lehen sektoreko eragileei lehentasuna emanez. Beti ere, paisaia hauen la s a ita s una eta isiltasunaren balioak kontserbatzea litzateke helburua, ibilgailuen erabilera balio horiekin bateragarri den mailetan mantenduta.

Landa-eremuko onda r e e r a ikia mantentzen lagundu, paisaia horien balioen oinarrian baitago. Horrekin batera, onda r e e z - m a ter ia la r i (landa-eremuko ohiturak, ahozko literatura, toponimia, eta abar luzea) pareko garrantzia eman beharko litzaioke.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

77


plazaratu behar dute honen gaineko m e z u ar g ia : be r ta k o pr oduktua k kontsumitzeak tokiko ba s e r r i - pa is a ia k mantentzen laguntzen duen artean, kanpokoak kontsumitzeak beste nonbaiteko paisaietan eragina izateaz gain, hemengo paisaietan inpaktua sortzen duten hainbat elementu areagotzea dakar, hala nola, produktu horiek hona ekartzeko beharrezkoak diren errepideak. Zer esanik ez, kanpoko produktuak kontsumitzean bertakoak ekoizten dituzten ustiapenen errentagarritasuna urritzen da eta, zeharka, bertako paisaien mantenua bera. 

Produktuak m er ka tur a tz e ko orduan sortzen diren m a ter ia le ta n (etiketak, liburuxkak, web orriak, publizitatea, bildukiak, eta abar) produktuaren ekoizpena eta aipatutako landa-paisaien balioen kontserbazioa lotu, ahal bada, ustiapenaren inguruko paisaietako adibide zehatzekin.

Ustiapenean bertan s a lm e nta z uz e na egiten denean ere, ekoizpena eta landapaisaiaren balioen kontserbazioaren arteko lotura azpimarratu.

Ustiapenean salmenta zuzena egiten denean, horretaz gain bertako ba se rr i pa is a ie n ba li oa k e z a g utz e r a e m a te ko e kim e na k martxan jarri (bisita gidatuak eskaintzea, salmentako puntuan balio horiek bilduko dituzten liburuxkak edo posterrak saldu edo banatzea, eta abar).

Ustiapenean bis ita k jasotzen dituztenek paisaiaren balioak ezagutzera emateko jarduerak egiten dituzten kasuetan, ahal den guztietan inguruko bestelako ustiapenekin e lka r la ne a n aritzea eskaintza osatzeko eta ahalik eta mezu aberatsena zabaltzeko, bai inguruan ekoizten diren produktuei buruz, baita inguruko paisaiaren balioen inguruan ere.

Baserritarrak konts um o ta lde e kin egindako a kor dioa k eta autokontsumoan aritzen direnei emandako a holkula r itz a eta laguntza lehen sektorearekiko sentiberatzearen mailan egiten den inbe r tsio moduan ikusi, gizartea lehen sektorearen garrantziaz jabetzen laguntzen dutelako. Horrelako talde eta eragileekin izaten diren harremanetan paisaiaren balioen kontserbazioaren mezua azpimarratzea komeni da. Ustiapenetan a ntz ina koa k diren elementuak (jatorrizko baserria, txabolak, iturri eta askak, harresiak, hesi-biziak, hesolak eta lursailen mugetako bestelako elementuak, karobiak, eta abar) elementu be rr ie kin nahasten dira (biltegi modernoak, ukuilu berriak, makineria, siloak, eta abar). Posible den guztietan, antzinako elementuak mantentzeko ahalegina egingo da, paisaiaren balio historikoa neurri handi batean sortzen dutenak direlako, eta landa-paisaien artifizialtasuna maila baxua mantentzen laguntzen dutelako.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Baserri-paisaien eg itur a berezia sortzen laguntzen duten elementuak errespetatu (bideak, bidexkak, zuhaitzen lerroak, errekastoak eta haien landaredia, hesi biziak, harresiak, eta abar), baserri-paisaien izaera eta nortasun berezia kontserbatzen laguntzen dutelako. Gainera, ustiapenaren elementu modernoak integratzen laguntzen dute.

U r tar oe n a lda ke ta k azpimarratzen dituzten la nda r e espezieak mantendu eta hedatu, posible den neurrian. Hau da, hostozabalak orokorrean sustatzea, eta baserriaren inguruan udaberri edo udazken kolore deigarriak dituztenak faboratzea (gereziondoa, astigarrak, eta abar).

L e he n se ktor e ko j a r due r a k baserri-paisaietara a isia ldia z gozatzera doazenekin ba te r ag a rr i egiteko moduak bilatu, bereziki ustiapena zeharkatzen duten bideak eta bidezidorrak bisitariari irekita mantentzeari begira. Paisaiaren bi erabilera hauek bateragarri egiteko neurriak hartu beharko dira horretarako.

Ustiapenean ur a k paisaian duen presentzia mantendu (putzuak, iturriak, askak, errekastoak, eta abar), bereziki bide eta bidezidorren inguruetan eta, horretarako aukerak badaude, presentzia hori areagotzeko moduak bilatu.

Ustiapena zeharkatzen duten bideetatik egon daitezkeen bis ta pa nor a m ikoa k z a ba lik mantendu, bereziki landarediak oztopatuko ez dituela ziurtatuz.

Ustiapeneko bide a k z a ba ldu behar badira, alboetan harresia edota heskaia dutenen kasuan, teknikoki bideragarria bada behintzat, albo batekoak mantendu.

Ustiapenean jada existitzen diren har r i - lube te ta n belarra edo landare igokariak landatu, horien ikusgarritasuna baretzeko.

Ustiapenaren inguruak traste eta hondakinez g ar bi mantendu.

Desitxurosoak diren er a ns kin edota eraikin laguntzaile txikiak (txabolak eta antzekoak), konpondu edo botatzea.

E r a ikin la g untz a ile berriak egitura eta material arinez eraiki, eta horien funtzioarekin bat datorren itxura eman.

Ustiapeneko eraikinen inguruak material iragazgaitzaz z ola tz e an landaredia tartean eta ertzetan txertatu.

H e ska i eta z uha itz is ola tua k landatzeko orduan, bertako espezieak erabili.

E r a ikin be r r ia k egiteko orduan, aurretik dagoen topog r a f ia ahalik eta gehien errespetatu, lurren mugimenduak ekidinez. 78


Eranskin eta eraikin laguntzaileak m odu pla nif ika tua n eraiki, eta ahalik eta kopuru txikienean, orokorrean.

Eskura dauden bitartekoak erabilita e ra kunde e i jakin arazi baserri-paisaien alde egin dezaten nahi dela, gertuen dauden erakundeetatik hasita.

E r a ikin na g us ia r e n a urr e a lde a r i dagokion duintasuna eman, are gehiago ezaugarri arkitektoniko on bat badu (arkua, harrizko aldeak eta abar).

Ustiapeneko eraikin berriak aurretik daudenekiko ta r te e g okie ta r a eraiki, hierarkia mantentzeko.

Baserri-paisaietara g e r tura tu eta paisaia horietako balioez g oz a tu, ezagutza zuzenaren eskutik etorriko baita paisaia horiek balioztatzea. Paisaiak ez ezik, bertako biz ta nle a k eta ohitur a k ere ezagutzeko ahaleginak egin, horiek sortu baitituzte ikusgarri dauden paisaiak. Horretarako aukera aproposa dira bis ita g ida tua k , adibidez.

Ustiapeneko eraikinen inguruan z ola dur a zaindu, horren akabera eta kalitatea egokiak izan daitezen.

Ustiapeneko bide e ta n zoladura jarri edo berritzeko orduan e r tz e n a ka be r a k zaindu, bereziki hormigoizkoak badira.

Eskualdean ekoitzitako lehen sektoreko produktuak konts um itu , eta horien kontsumoa sustatu. Bertako produktuan kontsumitzean tokiko baserri-paisaiak mantentzen lagunduko da, besteak beste.

Landa eremuko a uz oe ta n , gutxi erabiltzen diren errepideetan bide a z a ba ltz e ko beharra suertatzen denean, luzera osoan ez zabaldu, tarte jakinetan zabalguneak jarriz baizik. Aldi berean, bertakoei lehentasuna emango zaie errepidea erabiltzeko orduan, egoki ikusten bada.

Baserri-paisaietara bisitari moduan gerturatzean er r e s pe tua eta be g ir une a izan. Izan ere, ibilbide bakoitzaren albo bietako soro, zelai eta basoak bertan bizi den familia baten etxearen ataria edo ezkaratza dira. Ondorioz, bertan ez genuke egin behar edozein etxebizitzaren atarian egingo ez genukeen ezer.

Errepidetik ustiapenera doan la nda - bide a akabera finekoa egin, eta luzera egokikoa.

Ustiapeneko eraikinen inguruko bestelako e le m e n tu g e hig a r r ia k bereziki zaindu.

Baserriaren bueltan eta lursailen itxitur e ta n konifero exotikoen espezie bakarra erabiltzen dituzten heskaiak baztertu, bertako espezie anitzetakoak hobetsiz.

Eraikinetan eta bestelako eraikuntzetan, e stiloa r i dagokionez gaurkotasuna eta abstrakzioa hobetsi.

Baserri-paisaietako bide eta lursail batzuk publikoak dira, eta beste batzuk pribatuak, aldiz. Mendia kartelez betetzeak zentzurik ez duenez, maiz zaila da bisitariarentzat publikoa eta pribatuaren arteko muga non dagoen bereiztea. Horregatik, g uz tion a r te a n z a indu be ha r r e ko tok ia n gaudela gogoan izango da, bidean topatutako guztia zegoen moduan utziz. Inolako jarduerarik antolatu baino lehen, noski, bururatutako tokiaren jabetzaren eta bertako erabileren araudiaren inguruan informazioa lortuko da, udaletxera joz.

Baserri-paisaien ba lio na ba r m e ne ta ko ba t bertako ba ke ak , is i lta s una k eta la sa ita suna k sortzen dute. Bisitari bezala paisaia horiek zeharkatzean gogoan izan behar da ez garela bertara gerturatzen garen bakarrak, eta bisitari guztien eragina batuta ere emaitza baketsua izan dadin lagundu behar dela. Bestetik, kontuan izan behar da ibilbidearen ondoan dagoen baserriaren paretik agian behin bakarrik igaroko garela gu, baina bertan bizi den familiak segurutik dozenaka pertsona ikusiko dituela bertatik igarotzen egunero, eta familia horrek ere egun atsegin eta baketsua igaro dezan lagundu behar du norberak.

Baserri-paisaien balioak mantentzeko eta berreskuratzeko martxan jarritako e kim e ne ta n zuzenean par te ha r tu , horretarako irekiko diren bideak baliatuz. Zuzeneko partaidetzak sortuko du ika s kuntz a eta ezagutzarik e s a ng ur a ts ue na . Bestetik, norberaren eskuekin eraikitakoak emandako pozaren parekorik ez dago.

Eranskinak eraikitzean konpos iz ioa zaindu.

GIZARTEARI OROKORREAN ZUZENDUTAKO GOMENDIOAK Gizartearen esku dauden aldeen artean, lehendabizikoa bere inda r r a z j a be tz e a litzateke. Izan ere, gizarteak badu erakundeen gain eragiteko ahalmena, baita lehen sektorearen etorkizunean eragiteko aukera ere. Jabekuntza horren ondoren letorke sinesten den horrekin bat datozen e ra ba kia k hartzea, bereziki konts um itz a ile gisa. Ondorioz, jarraian adierazten diren gomendio orokorrak luzatzen zaizkio gizarteari: 

Baserri-paisaien proiektu honetatik eratorritako ondorio eta gomendioekiko a txikim e nd ua plazaratu, horretarako jarriko diren bideak erabiliz.

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

79


8 . ER R EF ER E NT Z I EN Z E R R E ND A Agirre Iraeta, E. (2005). 6 ibilbide basoan Gipuzkoan. 6 paseos por el bosque en Gipuzkoa. Donostia: unda i n utxa. Arraztalo Elkartea. (2012). Okobi Baratzak Traktorea. GoteoEuskadi. Berreskuratua 2013(e)ko otsailakaren 20a, -(e)tik http://euskadi.goteo.org/project/traktorea Askasibar Bereziartua, M. (1999). La evolución y la idealización del paisaje vasco. In E. Ayerbe Echebarria (Arg.), Geografía simbólica. Cultura de los espacios (or. 8–17). Lasarte: Etor-Ostoa. Berreskuratua -(e)tik http://www.etorkultura.com/capitulos/1-EE-T01c1.pdf Audiolab. (2005). Euskal Herriko Soinu Mapa. SOINUMAPA.NET. Berreskuratua 2013(e)ko martxoakaren 7a, -(e)tik http://www.soinumapa.net/ Audiolab, Soinumapa.net, & Arteleku. (d. g.). HOTS! Paisai Soinu Irratia. Berreskuratua 2013(e)ko martxoakaren 7a, -(e)tik http://www.hots-radio.info/ AUZOPOLIS Denbora Bankua. (d. g.). Berreskuratua 2012(e)ko urriakaren 22a, -(e)tik http://www.auzopolis.net/eus/index.htm Bancos de Tiempo - Trueque Online - Trueques por Internet. (d. g.). Berreskuratua 2012(e)ko uztailakaren 25a, -(e)tik http://www.depersonaapersona.es/ Basquetour. (2011). Euskadi. Eusko Jaurlaritza. Basquetour. (2012a). Gastronomia & enoturismoa. Eusko Jaurlaritza. Basquetour. (2012b). Hiri ihesaldiak. Eusko Jaurlaritza. Basquetour. (2012c). Natura aktiboa. Eusko Jaurlaritza. Bell, S. (1991). Community woodland design guidelines. London: HMSO Books. Cortina, A., & Queralt, A. (2007). Convenio Europeo del Paisaje : textos y comentarios. Madrid: Ministerio de Medio Ambiente. Datos económicos y sociales Alto Deba. (2012). Berreskuratua -(e)tik http://internotes.cajaespana.es/pubweb/decyle.nsf/3A3C5DABA92A438AC12578720023A0 35/$File/CCE1608.PDF?OpenElement Deba Garaia LGE. (d. g.). Debagoiena baserri sarea auzolanean zurekin. Berreskuratua -(e)tik http://www.baserrisarea.com/debagoiena/2-debagoiena/45-debagoiena

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

Deba-Garaia Landa Garapenerako Elkartea. (d. g.). Deba-Garaia. Debagoieneko landa garapenerako elkartea. Berreskuratua -(e)tik http://www.debagaraia.com/landagarapena/lehen%20sektorea%20eskualdean/basogintza El refugio del burrito. (d. g.). El refugio del burrito. http://www.elrefugiodelburrito.com/about

Berreskuratua -(e)tik

Eptisa Cinsa. (2010). Gehigarria. Eskualde Egituren ingurumen-azterketa. In EAEko Bigarren Errepide Planaren berrikuspena Ingurumen Inpaktuaren Ebaluazio Bateratuaren azterketa. Berreskuratua -(e)tik https://www6.euskadi.net/r41430/eu/contenidos/informacion/segundo_plan_gral_carreteras/eu_pgc2/adjuntos/apendic e-eu.pdf Euskalmet. (2005, otsailak 25). Klimaren araberako lurraldeen sailkapena. Berreskuratua 2012(e)ko urriakaren 23a, -(e)tik http://www.euskalmet.euskadi.net/s075921/es/contenidos/informacion/cla_clasificacion/eu_7264/eu_clasificacion.html Eusko Jaurlaritza. (2008, azaroak 11). Inventario forestal 2005. Berreskuratua 2013(e)ko urtarrilakaren 31a, -(e)tik http://www.nasdap.ejgv.euskadi.net/r5015135/es/contenidos/estadistica/inven_fores_bd_tablas/es_dapa/inven_fores_bd_tablas.h tml Eusko Jaurlaritza. (2011a). GeoEuskadi. Euskadiko Datu Espazialen Azpiegitura - DEA. GeoEuskadi. Berreskuratua 2013(e)ko urtarrilakaren 15a, -(e)tik http://www.geo.euskadi.net/s69-15375/eu Eusko Jaurlaritza (Arg.). (2011b). Iparreko Donejakue bideak. Eusko Jaurlaritza, Kantabriako Gobernua, Asturias Printzerriko Gobernua, Galiziako Xunta, Nafarroako Gobernua, Errioxako Gobernua. Eusko Jaurlaritza (Arg.). (d. g.). Turismo irisgarria. Euskadin, oporrak guzti-guztientzat dira. Eusko Jaurlaritza. eustat. (2010). Población de 16 y más años ocupada de la C.A. de Euskadi por ámbitos territoriales según sectores económicos. Berreskuratua 2012(e)ko urriakaren 24a, -(e)tik http://www.eustat.es/elementos/ele0006400/ti_Poblacion_de_16_y_mas_a%C3%B1os_oc upada_de_la_CA_de_Euskadi_por_ambitos_territoriales__segun_sectores_economicos_1-I2010/tbl0006438_c.html#axzz2ACQoz5YX eustat. (2011). Estructura general y orgánica, y calificación del suelo de la C.A. del Euskadi por municipio. Berreskuratua 2012(e)ko urriakaren 23a, -(e)tik http://www.eustat.es/elementos/ele0005400/ti_Estructura_general_y_organica_y_calificac

80


ion_del_suelo_de_la_CA_del_Euskadi_por_municipio_Superficie_en_Ha_2011/tbl0005454_ c.html#axzz2A1oJ8LS0

Partnership, Northumberland National Park Authority and Durham County Council, Centre for Environmental & Spatial Analysis, Northumbria University (or. 191).

Ezquiaga Arquitectura Sociedad y Territorio S.L. (2002). Durangoko eskualde egituraren lurraldearekiko zati-egitamua.

Observatorio del Paisaje de Catalunya. (2013). Cartas del paisaje. Observatori del Paisatge. Berreskuratua 2013(e)ko martxoakaren 7a, -(e)tik http://www.catpaisatge.net/esp/cartes.php

Forestry Commission. (1989). Forest landscape design guidelines. Edinburgh: Forestry Commission. Gipuzkoako Foru Aldundia. 2013ko martxoaren 5eko 10/2013 FORU DEKRETUA, Gipuzkoako Lurralde Historikoko Nekazaritza Lurren Funtsa arautzekoa. , 53 Gipuzkoako Aldizkari Ofiziala (2013). Berreskuratua -(e)tik https://ssl4.gipuzkoa.net/euskera/gao/2013/03/18/e1302694.htm

Paisaia SL. (2006). Propuesta de ordenación del paisaje en el ámbito del Parque de Lau Haizeta en el término municipal de Errenteria. Errenteriako Udala. Paisaia SL, & 4ki Arkitektura. (2010). Landa-eremu estrategikoetan nekazaritza ustiapenek duten integrazio paisajistikoaren egokitzapena. Tolosaldeako azterketa pilotua. Tolomendi, Landa Garapen Elkartea.

Gómez Piñeiro, F. J., Sola Bueno, A., Segurola Lázaro, C., Eguizabal, L., Lozano, P., Sáez Gar ía, J. A., … Altuna, I. (1999). Guía de espa ios de interés lúdi o-naturalístico de Gipuzkoa. Lurralde: investigación y espacio, 22, 3–222.

Paisaia SL, Goimen Landa Garapen Elkartea, & Zorrakin, I. (2002). Zuhaitz eta zuhaiskak Baserri eremuan. Landare-hesien onurak eta erabilpenak. Ordizia: Goimen. Berreskuratua (e)tik http://www.goimen.org/eu/zerbitzuak/publikazioak.php

Groundspeak, I. (d. g.). Geocaching - The Official Global GPS Cache Hunt Site. Geocaching The Official Global GPS Cache Hunt Site. Berreskuratua 2013(e)ko martxoakaren 7a, -(e)tik http://www.geocaching.com/

Santana, A., & Otero, X. (1993). Baserria. [San Sebastián, Spain]: Diputación Foral de Gipuzkoa, Departamento de Cultura y Turismo. Berreskuratua -(e)tik http://bertan.gipuzkoakultura.net/bertan4/pdf/bertan4.pdf

Ingurumen, Lurralde Plangintza, Nekazaritza eta Arrantza Saila. 193/2012 DEKRETUA, urriaren 2koa, Euskal Autonomia Erkidegoan nekazaritza-lurra kontserbatzeari eta lur horren erabilpena sustatzeari buruzkoa. , 196 Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria (2012). Berreskuratua -(e)tik http://www.lehendakaritza.ejgv.euskadi.net/r48bopv2/eu/bopv2/datos/2012/10/1204431e.shtml

Se estrena documental financiado por la red sobre la historia un horno tradicional, Telediario - RTVE.es A la Carta. (d. g.). Berreskuratua 2012(e)ko urriakaren 2a, -(e)tik http://www.rtve.es/alacarta/videos/telediario/se-estrena-documental-financiado-redsobre-historia-horno-tradicional/1442773/

LKS Ingeniería S. Coop. (2012). Catálogo de Paisaje del Área Funcional de Zarautz-Azpeitiako Eremu Funtzionalaren Paisaiaren Katalogoa. Eusko Jaurlaritza.

Senderismo Euskadi. (d. g.). Pequeños recorridos Debagoiena. Berreskuratua -(e)tik http://www.senderismoeuskadi.net/archivos/menusarchivos/DG%20NODO%20ficha%20tec nica%20ES_2010_12_27_17_10_10.pdf

Los pastores suizos se depilan de cara al verano. (d. g.). Turistario. Berreskuratua 2013(e)ko otsailakaren 20a, -(e)tik http://blogs.elpais.com/turistario/2012/04/suiza-campa%C3%B1averano.html

Spiegler, A., & Dower, M. (2006). ECOVAST. Landscape Identification. A guide to good practice. ECOVAST. Berreskuratua -(e)tik http://www.ecovast.org/papers/good_guid_corr_e.pdf

Lucas, O. W. R. (1991). The design of forest landscapes. Oxford ; New York: Oxford University Press.

Swanwick, C., & Land Use Consultants. (2002). Landscape character assessment. Guidance for England and Scotland. The Countryside Agency, Scottish Natural Heritage.

Lurzaindia. (d. g.). LURZAINDIA - Harrera. Lurzaindia. Berreskuratua 2013(e)ko apirilakaren 30a, -(e)tik http://www.lurzaindia.eu/index.php/ek/

The European Landscape Convention. (d. g.). Berreskuratua 2012(e)ko urriakaren 2a, -(e)tik http://www.coe.int/t/dg4/cultureheritage/heritage/landscape/default_en.asp

MacFarlane, R., Haggett, C., Fuller, D., Dunsford, H., & Carlisle, B. (2004). Tranquility mapping: developing a robust methodology for planning support. Report to the Campaign to Protect Rural England, Countryside Agency, North East Assembly, Northumberland Strategic

Tik-Tak Truk Tolosako Denbora Bankua | Facebook. (d. g.). Berreskuratua 2012(e)ko urriakaren 22a, -(e)tik http://www.facebook.com/TikTakTrukTolosakoDenboraBankua

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

81


Toledo taldea. (2005a). Arrasate-Bergarako Lurraldearen Zatiko Plana (Debagoiena) (Libk. I. liburukia 1.dok azterlanak eta informazio planoak). Toledo taldea. (2005b). Arrasate-Bergarako Lurraldearen Zatiko Plana (Debagoiena) (Libk. II. liburukia 2. dok.: memoria; 3–4.dok.: azterlan ekkonomikoa eta finantziarioa egikaritze programa). Tolosako Azoka. (2012, martxoak 7). Tolosako Azoka. KM-0. Tolosako Azoka, bertakoa ta gaurkoa. Berreskuratua 2013(e)ko apirilakaren 30a, -(e)tik http://www.tolosakoazoka.com/home.php?center=includes/notice.php&menu=includes/m enu_azoka.php&submenu=includes/submenu_azoka.php&right=includes/right.php&idioma =es&id=27&idioma=eu&idioma=eu Tolosaldea Garatzen. (d. g.). Tolosako Babarrunaren bidaia. Descubre Tolosaldea Ezagutu. Berreskuratua 2013(e)ko apirilakaren 15a, -(e)tik http://www.tolosaldea.net/eu/saboresolores/experiencias-gastronomicas/viaje-alubia-tolosa Txelu Angoitia. (d. g.). Urkiola Durangaldea Milkeldi GR 229. (Arin-Arin, Itzul., Urkiola durangaldea pratzuergo turismoa, Arg.). Verkami | Crowdfunding para amantes de la creación. (d. g.). Berreskuratua 2012(e)ko uztailakaren 25a, -(e)tik http://www.verkami.com/ Xavier Basora Roca, & Xavier Sabaté i Rotés. (2006). Custodia del territorio en la practica. Berreskuratua -(e)tik http://www.custodia-territorio.es/

Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena

82


Landa-eremu atlantikoen paisaia-balioak: oraina eta geroa. Eskualdeko txostena. Debagoiena