Issuu on Google+

2013

JARDUERA DIDAKTIKOEN PROPOSAMENA. BURDINMENDI - MONTES DE HIERRO BIDE BERDEA, ENKARTERRIETAN.

Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala


Edizioaren ©: PAISAIA SM Donostia Ibilbidea, 76. 20115 – Astigarraga Tel. eta faxa: 943 335048 paisaia@paisaia.com

Izenburua: Burdinmendi-Montes de Hierro Bide Berdearen paisaien aurkezpenaren eranskina. Testuen egileak: Ainara Flores Compains eta Miren Askasibar Bereziartua Argazkien egilea: Ainara Flores Compains, kontrakoa adierazten den kasuetan izan ezik Euskarara itzulpena: Ainara Flores Compains Ekoizlea: ENKARTERRIALDE Landa Garapen Elkartea Lekua eta data: Astigarraga, 2013ko urria L.G.: SS-1335-2013

Lan hau Creative Commons Aitortu-EzKomertziala-LanEratorririkGabe 3.0 baimen baten menpe dago. Baimen horren kopia ikusteko, zoaz hona: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/es/deed.eu. Aske zara: Lan hau kopiatu, banatu eta jendaurrean hedatzeko

Baldintza hauetan:

Aitortu — Lanaren kredituak aitortu behar dituzu, egileak edo baimendunak zehaztutako eran (baina ez aditzera emanez haien babesa duzunik edo haiek obraren erabilera hori babesten dutenik). Ez merkataritzarako — Ezin duzu lan hau merkataritza xedetarako erabili. Lan eratorririk gabe — Ezin duzu lan hau bestelakotu, eraldatu edo lan eratorririk sortu hartatik abiatuta. Lizentzia publiko www.paisaia.com.

honetatik

at

dauden

baimenak

ondoko

estekan

daude

eskuragarri:

Oharra — Lana berrerabili edo banatzerakoan, argi eta garbi utzi behar dituzu lan honen baimenaren baldintzak. Horretarako biderik egokiena ondoko webgunera esteka egitea da: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/es/deed.eu


Aurkibidea

Sarrera................................................................................................................................................... 3 Lehen hezkuntzako lehen zikloa ............................................................................................................. 4 Lehen hezkuntzako bigarren zikloa........................................................................................................11 Lehen hezkuntzako hirugarren zikloa ....................................................................................................17 Bigarren hezkuntzako lehen zikloa ........................................................................................................24 Bigarren hezkuntzako bigarren zikloa ....................................................................................................32 Lanerako Materiala eta fitxak................................................................................................................39 1. Materiala...................................................................................................................................39 2. Materiala...................................................................................................................................41 3. Materiala...................................................................................................................................42 4. Materiala...................................................................................................................................43 5. Materiala...................................................................................................................................48 6. Materiala...................................................................................................................................49 7. Materiala...................................................................................................................................51 8. Materiala...................................................................................................................................52 9. Materiala...................................................................................................................................53 10. Materiala.................................................................................................................................54 11. Materiala.................................................................................................................................55 12. Materiala.................................................................................................................................57 13. Materiala.................................................................................................................................59 14. Materiala.................................................................................................................................62 15. Materiala.................................................................................................................................63 16. Materiala.................................................................................................................................68 17. Materiala.................................................................................................................................69 18. Materiala.................................................................................................................................70 19. Materiala.................................................................................................................................71 20. Materiala.................................................................................................................................72 21. Materiala.................................................................................................................................73 22. Materiala.................................................................................................................................74 23. Materiala.................................................................................................................................75 24. Materiala.................................................................................................................................76 BIBLIOGRAFIA .......................................................................................................................................78

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

2


SAR R ER A Jarduera didaktikoen proposamen hau, , Euskal Herriko bederatzi Landa Garapen Elkartek (LGE) eta hauen artean ENKARTERRIALDEk, sustaturiko “Landa-Paisaia Atlantikoen balioa agerian jartzeko jarduerak” proiektuaren baitan garatu da. Proiektua 2011 eta 2013 bitartean burutu da eta PAISAIAren aholkularitza teknikoa izan du. Enkarterrietan, eskualdeko landa-paisaia atlantikoak zeharkatzen dituen Burdinmendi-Montes de Hierro Bide Berdearen balioa agerian jartzeko materialak garatu dira, hauen artean 4 dibulgazio liburuxka, ikus-entzunezko aurkezpen bat eta honen inguruko azalpen dokumentu hau sortu dira. Material guztiak ENKARTERRIALDE eta PAISAIA Web orrietan eskuragarri daude gazteleraz eta euskaraz. Jarduera didaktikoen proposamen hau Lehen Hezkuntza eta Bigarren Hezkuntzako ikasleei zuzenduta dago. Jarduerak ziklo bakoitzerako egokituta daude eta bi etapek barnebiltzen dituzten 5 zikloetan banatuta daude. Proposatutako jarduerak gelan burutzeko prestaketa ariketa batzuekin hasten dira, eta ondoren Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdea bisitatzeko proposatzen den irteeran garatzeko diren ariketek jarraitzen diete. Ariketak burutzeko beharrezko materiala (irudiak, fitxak, etab.) eskaini eta irteerak burutzeko hasierako eta amaierako guneak zehazten dira, erabilgarria izan daiteken informazioarekin batera, hala nola, autobusak ikastaldea non utzi dezaken zehazten duena. Honetaz gain, Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdea eta honek zeharkatzen dituen paisaien aurkezpen bat dago, eta proposatutako ariketak garatzeko lagungarria izan daiteken aurkezpenaren azalpen dokumentu bat. Aurkezpena eta azalpen dokumentua, dokumentu honen 24. material gisa txertatu da. Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdea 42 km-ko luzera du bere osotasunean. Traslaviñan (Artzentales) du hasiera eta Kobaronen (Muskiz) amaiera. Ibilbidea hiru tartetan banatzen da, eta hauetako bat bi azpi-tartetan aldi berean: 

I. tartea: 31 kilometro zeharkatzen ditu Traslaviña (Artzentales) eta Gallarta (Abanto - Zierbena) bitartean. o

I.a tartea: Lehen azpi-tartea da, 15 kilometro zeharkatzen ditu Traslaviña (Artzentales) eta Atxuriaga (Galdames) bitartean.

o

I.b tartea: Bigarren azpi-tarte honek Atxuriagatik (Galdames) Gallartara (Abanto - Zierbena), garamatza 16 kilometro zeharkatuz.

II. tartea: 8 kilometro igarotzen ditu Gallarta (Abanto - Zierbena) eta Pobeña (Muskiz) artean.

III. tartea: Itsaslur Bide Berdea izenez ezaguna, 3 kilometro igarotzen ditu Pobeña eta Kobaronen artean, biak Muskizen.


L EH E N H EZ K U N T Z AK O L E H E N Z IK L OA Irtee ra pr estatz en Helburuak: o

Irteera egin aurretik ikastaldea girotu eta haiengan interesa sortu.

o

Paisaiaren kontzeptua ezagutu.

Garapen lekua: Ikasgela. 1. ariketa- Zein da gure paisaia? Helburu espezifikoak: o

Gure inguruko landa-paisaiak identifikatzen ikasi.

o

Paisaia hauek identifikatzea ahalbidetzen duten ezaugarriak identifikatu.

Beharrezko materiala: o

Hiru paisaia oso desberdin islatzen dituzten hiru diapositiba (horietako bat inguruko landapaisaia islatuko du) (1. materiala).

o

Proiektorea.

Deskribapena: Hasteko, ikastaldeari ariketa aurkeztuko zaio, horretarako ikasleei hiru diapositiba ikusiko dituztela aipatuko zaie, horien artean bertako paisaia islatzen duen bat dagoela esan eta zein den dakitenean seinalatzea eskatuko zaie. Ondoren ariketari hasiera emango zaio eta gure inguruko landa-paisaia islatzen duen diapositiba identifikatu eta gero, paisaia hori gure ingurukoa dela pentsatzera zerrek eraman dien, hots, zer ikusi duten hori hala dela esateko, galdetuko zaie. Ikasleek identifikatutakoa aipatzen doazen heinean, elementu horiek artifizialak, naturalak edo semi-naturalak diren galdetuko zaie. Hiru kontzeptu hauek ariketa aurrera doan heinean argitzen joanen dira. Azkenik, diapositiban islatzen diren elementuak apuntatuko dira, baina horretarako orden bat jarraitzea proposatuko dugu (kokalekuaren arabera, irudiaren goialdean, erdialdean edota azpialdean). Ariketarentzako ideiak: Ikastaldeari, ikasgelan ariketa burutuko den egunerako, haien inguruko paisaien argazkiak ekar ditzaten proposatu dakioke, gerora ariketa egunean ekarritako argazkietan aipatutako ezaugarrietako batzuk identifikatzen saiatzeko. Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Irakasleek atxikitako informazio gehigarria erabili dezakete, hau paisaiaren ezaugarri bereizgarriak identifikatzeko baliagarria izan dakieke. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteera prestatzeko jasotzen den Lehen Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 1. ariketaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 24).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

4


2. ariketa- Zentzumenen paisaia Helburu espezifikoa: o

Paisaia ez dela ikusmenaren bidez soilik antzematen ulertu.

Beharrezko materiala: o

Aurreko ariketan gure inguruko landa-paisaia islatzeko erabili den diapositiba (2. materiala).

o

Proiektorea.

Deskribapena: Hasteko, ariketa azalduko zaio ikastaldeari, horretarako orain arte erabili ez dituzten zentzumenak erabiliz jolas bat burutuko dutela adieraziko zaie ikasleei, orain arte soilik ikusmena erabili baitute. Jarraitu aurretik, beste lau zentzumenak zeintzuk diren aipatzeko eskatuko zaie. Ondoren irakaslean ondoko “hitz magikoak” esango ditu”: “Gora, behera kirri karra gu guztiak sudur/belarri bihurtu gara Ze usaintzen dugu leku honetan?” Momentu horretan sudur bihurtu direla imajinatzea eskatuko zaie eta usaimen zentzumenaren bidez paisaia horretan zer usaintzen duten galdetuko zaie. Ikasleek emandako erantzunek aurreko ariketan jarraitutako ordena jarrai dezatela saiatuko gara (irudiaren goialdean, erdialdea eta behealdea). Behin usai guztiak identifikatu ondoren, ariketa berdina burutuko da gainontzeko zentzumenekin. Azkenik, diapositibak islatzen duen paisaian aurkitu beharrean beste leku batean aurkituko bagina berdina antzemango genukeen galdetuko zaie, hau da, hirian behien marrua entzungo ote genuen adibidez. Ezezkoa erantzuten badute, marrua paisaiaren parte al den galdetuko zaie. Estimatutako denbora: Ariketak 15 minutu inguru iraungo ditu. Irakasleek atxikitako informazio gehigarria erabili dezakete. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikon, irteera prestatzeko jasotzen den Lehen Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 2. ariketaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, pág. 24).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

5


3. ariketa- Esploratzaileak prestatzen Helburu espezifikoak: o

Bisitatuko duten eremua aurkeztu.

o

Irteera bat burutu aurretik burutu beharreko prestaketaren inguruan hausnarrarazi.

o

Bisitatuko den eremuarekiko interesa sortu eta inguruarekiko zein taldearekiko errespetuzko jarrera sustatu.

Beharrezko materiala: o

Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdeari buruzko aurkezpena erabili daiteke (23. materiala).

o

Proiektorea.

Deskribapena: Ariketari hasiera emateko paisaia bat ezagutu eta aztertzeko aukera izango dutela esango zaie. Ondoren, bisitatuko den Bide Berdearen tarteari, honen paisaiari zein honen antzinako erabilerari buruzko azalpen laburra emango da. Jarraian, esploratzaileen jarreren inguruan hitz egingo zaie, horretarako ondoko galderak burutuz: Nolakoak dira esploratzaileak? Dagoen ingurua errespetatuko al du? Zaborra lurrera botako al du? Zergatik? (Galdera honen bidez, ingurua errespetatuko ez balitz lortuko zen paisaia ikasleek imajinatzea lortu nahi da). Horrelako inguru bat nahi al dugu? Azkenik, esploratzaileak espedizio bat burutzera edozein modutan ez direla joaten azalduko zaie, eta ondoko galderak burutuz ariketari amaiera emango zaio: Nola iritsiko gara bertaraino? (Garraioaren beharra) Zer behar dugu? (Janaria, motxila, arropa eta oinetako egokiak‌). Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Irakasleek atxikitako informazio gehigarria erabili dezakete (23. materiala). Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteera prestatzeko jasotzen den Lehen Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 3. ariketaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, påg. 24).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

6


Irtee ra Helburuak: o

Paisaiaren azterketa burutu lekuan bertan.

o

Landa-paisaiaren ezaugarri ezberdinakak lekuan bertan detektatu.

o

Paisaian azaltzen diren elementu artifizialak, naturalak eta semi-naturalak bereizten ikasi.

Irteera garatzen deneko eremua: Mercadillo, El Hoyo eta El Castaño auzoak, biak Sopuertako harrobitik gertu. (I.a tartea, Traslaviña (Artzentales)- Atxuriaga (Galdames), osotasunean 15 kilometro dituena; ikusi sarrera). Irteeran igarotzen den bidearen luzera: 3-4 kilometro. Iraupena: 2 ordu eta 5 minutu. Autobusak taldea utziko duen lekua: Sopuertako El Castaño auzoan jaitsiko da taldea. Autobusa, auzoan dagoen atsedenlekuan itxaron dezake taldea irteera burutzen duen bitartean.

Irteera garatzen deneko er emua: Mercadillo, El H oyo eta El Castaño auzoak, Sopuertako harrobitik gertu. Autobusak taldea utziko duen lekua. Sopuertako El Castaño auzoko atsedenlekua, I.a tartea. Data: 2012/12/18

Bisitaren irteera gunea: Bisita Sopuertako El Castaño auzoan dauden azalpen panel eta mahai batzuen ondoan hasiko da, ondoren Burdinmendi-;Monte de Hierro Bide Berdea hartuko da Traslaviña (Artzentales) aldera.

Bisitaren amaiera gunea: Bisitaren amaiera gunea irteerako berdina da, izan ere harrobiaren gainaldera iristerakoan etorri den bide berdinetik itzuliko da taldea. Autobusak taldea hartuko duen lekua: Autobusak, taldea goizean utzi duen leku berean hartu du.

Bisitaren irteera eta amai era gunea, taldearen irteera eta bukaera gunearen alboan kokatutako mahaiak eta azal pen panelak Sopuertako El Castaño auzoan, I.a tartea. data: 2012/12/18.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

7


1. ariketa- Eremua aztertzen Helburu espezifikoak: o

Lekua aurkeztu.

o

Taldearekiko, eremuan dabiltzan pertsonekiko eta inguruarekiko errespetuzko jarrera sustatu.

o

Inguruaren kontserbazioan norbanakoaren arduraren garrantzia ulertu.

o

Paisaiaren elementuak zentzumenen bidez bereizten ikasi.

Beharrezko materiala: o

Ezer.

Deskribapena: Lekura iritsi bezala, Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen eta aurkitzen diren eremuaren aurkezpen laburra egingo da. Aldi berean, esploratzaileak izan eta esploratzaileen jarrera hartzeko proposatuko zaie, horretarako taldea, ingurua bisitatzen duten pertsona eta eremua errespetatzea ezinbestekoa da. Horretaz gain, Bide Berdetik txirrinduak eta motordun ibilgailuak ibili daitezkeela jakinaraziko zaie, hori dela eta hauetako bat antzemanez gero talde guztia bidearen eskuin aldera baztertu behar dela esango zaie, gainera, adi egon behar garela adieraziko zaie (oihu eta korrika egin gabe, hori bete ezean paisaiaren elementuak galdu eta animaliak izutu baititzakegu) (estimatutako denbora 5 minutu). Azalpenaren ondotik taldea abiatu egingo da. Kilometro erdia igaro ondoren, hots, bost minutu oinez ibili eta gero, zentzumenen jolasa burutuko da. Horretarako taldea borobilean jarriko da eta begiak itxiko ditu. Taldea, minutu batez isiltasunean egongo da, entzuten diren hotsei adi. Ikasle bakoitzak bi hots mantenduko ditu burutan, horietako bat naturala izanen da eta bestea artifiziala. Ondoren antzemandako soinuak komunean jarriko dira. Jolasa burutu eta gero, bideari ekingo diogu Burdinmendi-Montes de Hierro Bide Berdearen luzera jasotzen duen boluntarioen panelera iritsi arte, bertan Bide Berde hau Euskal Herriko luzeena dela adierazten da. Bertan paisaiaren analisia burutuko da, horretarako ikasgelan jarraitutako ordena jarraituko da eta paisaia osatzen duten elementuak identifikatuko dira ikusmenaren bidez: mendiak, herria, belardiak, ustiategiak, basoa, azienda, belar fardoak‌ Behin behaketa burutu ondotik, esan gabe gelditu diren elementuak aipatuko dira eta elementu bakoitza bizi diren ingurunean ugaria den galdetuko zaie, baita elementu hauek hirian aurkitzen diren edo soilik landa-paisaietan. Parean duten pabiloia zer den dakiten galdetuko zaie (behi ustiategia), gainera, behi ustiategia, baserriak eta belardiak erlazionatuko dira eta txahala inoiz jan duten galdetuko zaie (baiezkoa adieraziz), belardiak nortzuk mantentzen dituzten eta behiak lehen non hazten ziren galdetuko zaie ere, erantzuna ez badakite behiak baserrien behe solairuan hazten zirela erantzungo zaie, aldi berean hauek etxearen berogailu funtzio betetzen zutela adieraziz (aziendek sortutako beroa goiko familia bizi zen solairura igotzen baitzen). Enkarterrietako animaliak aurkeztuko dira (Enkarterrietako astoa, Karrantzako ardia, Enkarterrietako Villanoa, Enkarterrietako Villanucoa, Montxina arrazako behia eta Hiruarantza arraina) (estimatutako denbora 15 minutu). Azkenik, harrobiaren gainaldera iritsitakoan, literatur pasartea biltzen duen panel kilometrikoaren alboan, margolari zein olerkarientzat paisaia garrantzitsua ote den galdetuko zaie, eta paisaia atsegina edo desatsegina izateak inportako ote litzaieken. Ondoren paisaiaren analisia burutuko da, horretarako lekuko elementu artifizialak, naturalak eta semi-naturalak identifikatuko dira. Ariketa bukatu eta gero, harrobia zertarako erabiltzen den galdetuko zaio taldeari eta honen inguruko azalpen laburra emanen da (estimatutako denbora 10 minutu). Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

8


Estimatutako denbora: 4 geldialdi burutuko dira osotara 55 minutu inguru iraungo dituen ibilaldian. Irakaslegoak atxikitako informazio gehigarria erabili dezake, hau paisaiaren elementu bereizgarriak identifikatzeko baliagarria izan dakieke (3. materiala). Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen diren Lehen Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 2 eta 4. ariketen egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 25).

Hamaiketarako denbora (30 minutu inguru) Irakaslegoak inguruan zaborrik gelditzen ez dela bermatuko du, horretarako inguruarekiko norbanakoaren ardura eta konpromisoaren garrantzia oroitaraziko zaio taldeari. 2. ariketa- Nor naiz? Helburu espezifikoa: o

Parte-hartzaileek egiten dituzten galderen bitartez landa-eremuko animali eta landareak ezagutu.

Beharrezko materiala: o

Animalien 6 argazki, zizen argazki 1, landaredi mota ezberdinaren 2 argazki (belardia eta basoa) (4. materiala).

Deskribapena: Jolasa hasi aurretik taldeari hau zertan datzan azalduko zaie. Jolas honen hiru modalitate daude, beraz taldearen tamaina eta honen adimenari hobeto egokitzen zaiona aukeratuko da. A modalitatea: Ikasle baten bizkarrean izaki bizidun baten argazki bat jarriko da, honek zein den ikusi gabe eta ondoren taldeari galderak egingo dizkio zein den asmatu ahal izateko. Galderak bai hala ez soilik erantzuteko modukoak izango dira. Irakasleak galdera motaren adibide bat emango du (Ilea dauka? Handia da?...). Jolasa behin eta berriz erantzungo da argazki guztiak asmatu arte. B modalitatea: Ikasle bolondres batek argazki bat hartuko du taldeak zein den ikusi gabe. Ondoren gainontzeko ikasleek galderak egingo dizkiote ikasle bolondresari, galderak bai hala ez erantzuteko modukoak izango dira. Jolasa behin eta berriz errepikatuko da argazki guztiak asmatu arte. D modalitatea: Ikaslegoa bikoteka jarriko da bi ilaretan, bikote bakoitzeko ikasleetako batek bizkarrean kordel batekin argazki bat zintzilikatua duela, bizkarra besteari emanez kokatuko da. Ondoren bizkarrean argazkia duten ikasleek bere bikotekideari aurreko modalitateetan azaldutako galdera motak egingo dizkiete. Behin argazkiko izaki biziduna zein den asmatu ondoren paperak aldatuko dituzte, hots, orain arte erantzunak ematen zituen ikasleak galderak eginez. Jolasa nahi den aldi guztietan errepikatu ahali zango da. Ikastaldea 14 ikaslez baino gehiago osatua badago argazkiak bikoiztu beharko dira, talde osoa aldi berean jolastu ahal izateko moduan. Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen den Lehen Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 5. ariketaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 26).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

9


3. ariketa- Esploratzaileen lehiaketa Helburu espezifikoak: o

Irteeran ikasitako guztia oroitarazteko laburtu.

o

Lehiaketa moduan burutu.

Beharrezko materiala o

Atxikitako galdera eta mimika frogen zerrenda (5. materiala).

Deskribapena: Ikaslegoa 7 pertsonetako taldeetan antolatuko da eta hasi aurretik jolasa zertan datzan azalduko da. Ondoren, talde bati galdera edo mimika froga bat egin eta denbora bat emango zaio erantzuteko. Taldeak erantzuna asmatzen ez badu edota denbora gehiegi hartzen badu erantzuteko, txanda galduko du eta hurrengo taldeari egotziko zaio. Asmatuz gero aldiz, puntu bat lortuko du eta hurrengo galdera edo mimika froga egiten jarraituko du (talde bakoitzak hiru aldiz jarraian erantzun ahal izango du gehienez, laugarren galdera edo froga hurrengo taldeari egingo zaio beraz). Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Atxikitako galdera eta mimika frogen zerrenda erabili daiteke. Autobusak taldea hartuko duen lekura itzulera Azken ariketa burutu ondotik, autobusak taldea hartuko duen lekura itzuliko da lehen igarotako ibilbide berdinetik.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

10


L EH E N H EZ K U N T Z AK O B I G AR R E N Z IK L OA Irtee ra pr estatz en Helburuak: o

Irteera egin aurretik ikastaldea girotu eta haiengan interesa sortu.

o

Paisaiaren kontzeptua ezagutu.

Garapen lekua: Ikasgela. 1. ariketa- Zein da gure paisaia? Helburu espezifikoak: o

Gure inguruko landa-paisaiak eta bere ezaugarriak identifikatzen ikasi.

o

Paisaia hauek identifikatzea ahalbidetzen duten ezaugarriak eta elementuak bereizten ikasi eta hauen jatorria ezagutu.

Beharrezko materiala: o

Hiru paisaia oso desberdin islatzen dituzten hiru diapositiba (1. eta 2. materiala).

o

Proiektorea.

Deskribapena: Hasteko, ikastaldeari ariketa aurkeztuko zaio, horretarako hiru diapositiba ikusiko dituztela aipatuko zaie ikasleei, horien artean bertako paisaia islatzen duen bat dagoela esan eta zein den dakitenean seinalatzea eskatuko zaie. Ondoren ariketari hasiera emango zaio eta gure inguruko landa-paisaia islatzen duen diapositiba identifikatu eta gero, paisaia hori gure ingurukoa dela esateko zer ikusi duten galdetuko zaie eta zentzumen ezberdinak erabiliz bertan zer antzemanen luketen (zentzumen bakoitzarentzako zer hautemango zuten galdetuz). Ikasleek identifikatutako soinu eta elementuak esaten doazen heinean, horiek artifizialak, naturalak edo semi-naturalak diren galdetuko zaie. Identifikatutako elementua artifiziala edo semi-naturala bada honen helburuaz (ze funtzio betetzen duen, zertarako erabiltzen den‌), atsegina den edo ez eta honen mantentze lanaz galdetuko zaie ikasleei. Ariketa aurrera joan ahala diapositiban islatzen diren elementuak apuntatzen joango dira, baina horretarako orden bat jarraitzea proposatuko dugu (kokalekuaren arabera, irudiaren goialdean, erdialdean edota azpialdean). Ariketarentzako ideiak: Ikastaldeari, ikasgelan ariketa burutuko den egunerako, haien inguruko paisaien argazkiak ekar ditzaten proposatu dakioke, gerora ariketa egunean ekarritako argazkietan aipatutako ezaugarrietako batzuk identifikatzen saiatzeko. Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Irakasleek atxikitako informazio gehigarria erabili dezakete, hau paisaiaren ezaugarri bereizgarriak identifikatzeko baliagarria izan dakieke. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteera prestatzeko jasotzen den Lehen Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 1. ariketaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, påg. 24).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

11


2. ariketa- Zer da paisaia? Helburu espezifikoak: o

Paisaiaren kontzeptua ezagutu.

o

Paisaia funtzional mota ezberdinak eta hauen ezaugarriak identifikatzen ikasi.

o

Paisaia osatzen duten elementuak ezagutu.

Beharrezko materiala: o

Hiri-paisaia, natur paisaia eta landa-paisaiak islatzen dituzten hiru diapositiba (6. materiala).

o

Zentzumenen fitxa (7. materiala).

o

Proiektorea.

Deskribapena: Hasteko, ariketa aurkeztuko zaio ikastaldeari, horretarako hiru diapositiba ikusiko dituztela adieraziko zaie ikasleei eta hauen artean paisaiaren argazkiak direnak identifikatu behar dituztela. Ondoren, ariketari hasiera emango zaio eta ikasleek haien iritzia eman ondoren, hiruak paisaiak direla adieraziko zaie eta paisaia zer den eta funtzionalitatearen arabera dauden paisaia motak azalduko zaizkie. Behin azalpena burututa, zentzumenen fitxa beteko dute taldeka paisaia bakoitzerako eta bukatu ostean ondoko galderak egingo zaizkie: Zeintzuk dira elementu bereizgarrienak paisaia bakoitzean? Ikusmenaz gain, zeintzuk dira paisaia antzemateko erabilitako zentzumenak? Non azaltzen dira elementu artifizial gehiago? Eta gutxiago? Taldeka hiru paisaien artean atseginena eta desatseginena aukeratzeko eskatuko zaie, eta hau horrela izatearen arrazoiak zerrendatu ditzaten. Behin ariketa bukatuta, talde guztien erantzunak komunean jarriko dira. Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. IHITZAn jasotzen den “Paisaia batetik bestera� ariketaren egokitzapena (Luna & Martinez, d. g.) .

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

12


3. ariketa- Irteera eta jarrerak prestatzen Helburu espezifikoak: o

Bisitatuko duten eremua aurkeztu.

o

Irteera bat burutu aurretik burutu beharreko prestaketaren inguruan hausnarrarazi.

o

Bisitatuko den eremuarekiko interesa sortu eta inguruarekiko zein taldearekiko errespetuzko jarrera sustatu.

Beharrezko materiala: o

Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdeari buruzko aurkezpena erabili daiteke (23. materiala).

o

Proiektorea.

Deskribapena: Ariketari hasiera emateko paisaia bat ezagutu eta aztertzeko aukera izango dutela esango zaie. Ondoren, bisitatuko den Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen tarteari, honen paisaiari zein honen antzinako erabilerari buruzko azalpen laburra emango da. Jarraian, izan beharreko jarreren inguruan hitz egingo zaie, horretarako ondoko galderak burutuz: Aurretik taldeko norbait egon al da Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdean? Eta bisitatuko den tartean? Beste Bide Berderen batean egon al da norbait inoiz? Nortzuk erabiltzen dituzte Bide Berdeak? Kotxeak bertatik ibiltzeko baimenik al dute? Bide Berdeetako arautegirik dagoela uste al duzue? (badagoela erantzuten zaie) Galdera hauek burutu ondotik beraiek Bide Berde baten arduradunak izanez gero jarriko lituzketen arauak zeintzuk izango liratekeen galdetuko zaie, eta arbelean idazteko eskatu. Zerrenda osatu ondotik proposatutako neurriak errepasatu eta hauek betetzearen garrantzia azpimarratuko da, horretarako ondoko galderak burutuz: Zer gertatuko litzateke bisitari guztiak zaborra lurrera botaz gero? Zer gertatuko litzateke bisitari guztiak zuhaitzen adarretatik zintzilikatuko balira? Zer gertatuko litzateke norbaitek sua baso ondoan piztuz gero? Zer gertatuko litzateke aziendak ikaratuz gero?... Azkenik, Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdera autobusez joango direla eta goiza bertan pasako dutela azalduko zaie, hori dela eta arbelean beharrezkoak izango dituzten gauzen zerrenda osatuko dute, ikasleek izanik eraman beharrekoa zer den proposatu eta arbelean idatziko dutenak (materialaren artean koadernoa eta arkatza egon beharko du) Estimatutako denbora: Ariketak 15 minutu inguru iraungo ditu. Irakasleek atxikitako informazio gehigarria erabili dezakete (23. materiala). Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteera prestatzeko jasotzen den Lehen Hezkuntzako bigarren zikloari zuzenduriko 3. ariketaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, pág. 30).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

13


Irtee ra Helburuak: o

Paisaiaren azterketa burutu lekuan bertan.

o

Landa-paisaiaren ezaugarriak eta honen elementuen arteko erlazioak lekuan bertan detektatu.

o

Paisaian ezberdinak eta hauetan azaltzen diren elementu artifizialak, naturalak eta seminaturalak bereizten ikasi.

Irteera garatzen deneko eremua: Burdinmendi-Montes de Hierro Bide Berdearen lehen kilometroetan Traslaviñan (Artzentales). (I. tartean, Traslaviña (Artzentales) - Gallarta (Abanto - Zierbena), osotasunean 15 kilometro dituena, ikusi sarrera). Irteeran igarotzen den bidearen luzera: 4 kilometro. Iraupena: 2 ordu eta 15 minutu. Autobusak taldea utziko duen lekua: Sopuertako El Castaño auzoan jaitsiko da taldea. Autobusa, auzoan dagoen atsedenlekuan itxaron dezake taldea irteera burutzen duen bitartean. Autobusak taldea utziko duen lekua: Taldea Traslaviñako (Artzentales) tren geltoki sarreran dagoen markesinan jaitsiko da. Autobusa taldea bisita burutu bitartean Traslaviñan (Artzentales) itxaron dezake. Bisitaren irteera gunea: Bisita Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdearen 0 kilometroan hasiko da, tren geltokiaren alboan

Autobusak taldea utziko duen l ekua: Traslaviñan (Artzental es) errepi de ertzean dag oen markesina, I.a.tartea, Data: 2012/12/18

Bisitaren amaiera gunea: Bisitaren amaiera gunea irteerako berdina da, izan ere oinez bi kilometro ibili ondoren etorri den bide berdinetik itzuliko da taldea.

Autobusak taldea hartuko duen lekua: Autobusak, taldea goizean utzi duen leku berean hartu du.

Bisitaren irteera eta amaiera g unea, taldearen irteera eta bukaera gunearen alboan dag oen tr en g eltokia eta er emu berdea, Traslaviñako (Artzental es) Herbosa auzoan, I.a tartea; data:2013/06/ 12

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

14


1. ariketa- Eremua aztertzen Helburu espezifikoak: o

Lekua aurkeztu.

o

Taldearekiko, eremuan dabiltzan pertsonekiko eta inguruarekiko errespetuzko jarrera sustatu.

o

Inguruaren kontserbazioan norbanakoaren arduraren garrantzia ulertu.

o

Paisaiaren elementuak zentzumenen bidez bereizten ikasi.

o

Paisaia ez dela ikusmenaren bidez soilik antzematen ulertu.

o

Paisaia mota ezberdinak identifikatu.

Beharrezko materiala: o

Papera eta arkatza.

Deskribapena: Lekura iritsi bezala, Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen, aurkitzen diren eremuaren eta honen antzinako erabileren aurkezpen laburra egingo da. Taldea, ingurua bisitatzen duten pertsona eta eremua errespetatzeak duen garrantzia azalduko zaie. Horretaz gain, Bide Berdetik txirrinduak eta motordun ibilgailuak ibili daitezkeela jakinaraziko zaie, hori dela eta hauetako bat antzemanez gero talde guztia bidearen eskuin aldera baztertu behar dela esango zaie, gainera, adi egon behar garela adieraziko zaie (oihu eta korrika egin gabe, hori bete ezean paisaiaren elementuak galdu eta animaliak izutu baititzakegu) (estimatutako denbora 5 minutu). Azalpenaren ondotik taldea abiatu egingo da belardi batetara iristea ahalbidetzen duen bidexka batetara iritsi arte. Bertan, ikusten ari diren paisaia zein motatakoa den galdetu egingo zaie, ondoren landa-paisaia dela argituz. Ikusten duten paisaia landa-paisaia dela pentsatzea zein elementuek eragin dieten galdetuko zaie. Gainera ganadua, baserriak eta belardiak erlazionatuko dira, horretarako txahala noizbait jan duten galdetuko zaie (baiezkoa erantzunez), baita belardiak nork mantentzen dituen eta lehen behiak non gordetzen ziren badakiten ere, eta lurren antolaketa tradizionala ondokoa dela azalduko zaie: baserriak lurren nukleoa dira, hauen alboan baratzeak azaltzen dira, ondoren belardiak eta mendi aldera basoa. Enkarterrietako animaliak aurkeztuko dira (Enkarterrietako astoa, Karrantzako ardia, Enkarterrietako Villanoa, Enkarterrietako Villanucoa, Montxina arrazako behia eta Hiruarantza arraina) (estimatutako denbora 10 minutu). Jarraitu aurretik belardia inguratzen duen basoari erreparatzeko eskatuko zaie eta egunean oso baso birjin gutxi gelditzen direla azalduko zaie, izan ere gehienak ustiatuak izan dira noizbait, baina hala ere gaur egun modu naturalean hazten diren basoak eta baso-landaketa ikus daitezke. Ondoren, gune horretatik aurrera baso mota ezberdinei adi egon behar dutela esango zaie. Aipamena egin eta gero bideari ekingo zaio eta aurkitzen diren baso masa ezberdinak nabarmenduko dira (naturala Vs. landaketa, hostozabalak Vs koniferak, etab.). 1. kilometrora iristerakoan zentzumenen jolasa burutuko da. Horretarako taldea borobilean jarriko da eta begiak itxiko ditu. Minutu batez isiltasunean egongo da, entzuten diren hotsei adi. Ikasle bakoitzak bi hots mantenduko ditu burutan, horietako bat naturala izanen da eta bestea artifiziala. Ondoren antzemandako soinuak komunean jarriko dira, artifizialak ala naturalak diren eta hirian modu berdinean antzematen diren hala ez aipatuz. Jolasa bukatzerakoan martxa berrabiatuko da. Hurrengo geldialdia errepide txiki batek bidea eteten duen gunean egingo da, bertatik baserri bat, belardiak eta negutegi bat beha daitezke. Leku honetan paisaiaren azterketa burutuko da ikasgelan Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

15


zehaztutako ordena jarraituz eta paisaia osatzen duten elementu ezberdinak identifikatu eta artifizialak, naturalak hala semi-naturalak diren aipatuz: mendiak, etxeak, negutegia, errepidea, belardia, basoa, aziendak, hodeiak, etab. Behin behaketa burutu ondoren aipatu gabe gelditu diren elementuak izendatuko dira eta elementu bakoitza euren inguruko paisaian asko azaltzen den eta hirian ikus daiteken hala soilik landa-eremuan ikus daiteken galdetuko zaie (estimatutako denbora 10 minutu). Ariketa bukatzerakoan aurrerantz jarraituko da eta tunela igaro ondotik 2. kilometroaren panelera iritsiko gara. Bertan, paisaia margolari, olerkari, etab.-entzat garrantzitsua den galdetuko zaie, eta garrantzirik emango al dioten paisaia atsegina ala desatsegina izateari. Azkenik, bide hasierako atsedenlekurantz abiatuko da taldea, etorritako ibilbide beretik. Hala ere, martxa abiatu aurretik ikaslegoa laukoteka antolatuko da, eta koadernoa eta arkatza ateratzeko eskatu eta itzulerako bidean 3 elementu natural, 3 artifizial eta 3 semi-natural apuntatu behar dituztela esango zaie, baita ukimenaren bidez antzemandako 3 sentsazio edo elementu ere (hotza, hezetasuna, haizea, etab.). Hasierako atsedenlekura iristerakoan talde bakoitzak paperean idatzitakoa komunean jarriko da. Estimatutako denbora: 4 geldialdi burutuko dira osotara 1 ordu eta 15 minutu inguru iraungo duen ibilaldian. Irakaslegoak atxikitako informazio gehigarria erabili dezake, hau paisaiaren ezaugarri bereizgarriak identifikatzeko baliagarria izan dakieke (3. eta 8. materiala). Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen diren Lehen Hezkuntzako bigarren zikloari zuzenduriko 1 eta 2. ariketen egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 32).

Hamaiketarako denbora (30 minutu inguru) Irakaslegoak inguruan zaborrik gelditzen ez dela bermatuko du, horretarako inguruarekiko norbanakoaren ardura eta konpromisoaren garrantzia oroitaraziko zaio taldeari. 2. ariketa- Esploratzaileen lehiaketa Helburu espezifikoak: o

Irteeran ikasitako guztia oroitarazteko laburtu.

o

Lehiaketa moduan burutuko da.

Beharrezko materiala o

Atxikitako galdera eta mimika frogen zerrenda (10. materiala).

Deskribapena: Ikaslegoa 7 pertsonetako taldeetan antolatuko da eta hasi aurretik jolasa zertan datzan azalduko da. Ondoren, talde bati galdera edo mimika froga bat burutuko zaio eta denbora bat emango zaio erantzuteko. Taldeak erantzuna asmatzen ez badu edota denbora gehiegi hartzen badu erantzuteko, txanda galduko du eta hurrengo taldeari egotziko zaio. Asmatuz gero aldiz, puntu bat lortuko du eta hurrengo galdera edo mimika froga egiten jarraituko du (talde bakoitzak hiru aldiz jarraian erantzun ahali zango du gehienez, laugarren galdera edo froga hurrengo taldeari egingoz aio beraz). Estimatutako denbora: Ariketak 30 minutu inguru iraungo ditu. Atxikitako galdera eta mimika frogen zerrenda erabili daiteke.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

16


L EH E N H EZ K U N T Z AK O H I R U G AR R E N Z IK L OA Irtee ra pr estatz en Helburuak: o

Irteera egin aurretik ikastaldea girotu eta haiengan interesa sortu.

o

Paisaiaren kontzeptua ezagutu.

o

Paisaiaren eraldaketan naturak eta gizakiak izan duen eraginaren inguruan kontzientzia hartu.

Garapen lekua: Ikasgela. 1. ariketa- Zer da paisaia? Helburu espezifikoak: o

Paisaiaren kontzeptua ezagutu.

o

Paisaia funtzional mota ezberdinak eta hauen ezaugarriak identifikatzen ikasi.

o

Paisaia osatzen duten elementuak ezagutu.

o

Paisaiaren eraldaketan naturak eta gizakiak izan duen eragina ezagutu.

Beharrezko materiala: o

Hiri-paisaia, natur paisaia eta landa-paisaiak islatzen dituzten hiru diapositiba (6. materiala).

o

Argazkien gardenkiak.

o

Proiektorea.

o

Gardenkientzako azetato eta errotulagailu permanenteak.

Deskribapena: Hasteko, ariketa aurkeztuko zaio ikastaldeari, horretarako hiru diapositiba ikusiko dituztela adieraziko zaie ikasleei eta hauen artean paisaiaren argazkiak direnak identifikatu behar dituztela. Ondoren, ariketari hasiera emango zaio eta ikasleek haien iritzia eman ondoren, hiruak paisaiak direla adieraziko zaie eta paisaia zer den eta funtzionalitatearen arabera dauden paisaia motak azalduko zaizkie. Behin azalpena burututa ikasleak taldeka banatuko dira eta talde bakoitzari argazkien gardenki bana eta errotulagailu bat emango zaie. Ikasleek lerro eta irudi nabarmenenak markatu beharko dituzte hiru paisaia motetan (erliebea, basoa, eraikinak, elementu bereizgarrienak (ganadua, baserriak‌)). Modu honetan paisaiaren krokis bat marraztea lortuko dute, bertan paisaiaren unitate eta elementu nabarmenenak ageriak geldituz. Ariketa bukatzerakoan emaitzak komunean jarriko dira. Jarraian, paisaia bakoitzean elementu bereizgarrienak zeintzuk diren galdetuko zaie. Iruzkina egitez bukatzean, paisaia antzemateko, ikusmenaz gain, bestelako ze zentzumen erabiliko luketen galdetuko zaie eta hauen bidez zer antzemango luketen. Esaterako, entzumenaren bidez antzemango lituzketen hotsak zeintzuk izango ziren imajinatzea eskatuko zaie, eta ondoren krokisean hauek jatorria duten lekuaren gainean idaztea eskatuko zaie (adibidez, marrua idatziko dute belardiaren gainean, edota hegaztien txioak basoan). Ariketa burutu ondotik emaitzak komunean jarriko dira eta paisaiak ahoz ordenatzeko eskatuko zaie, atseginetik desatseginera.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

17


Azkenik, landa-paisaiaren argazkiko elementu nabarmenen artetik naturalak, semi-naturak edota artifizialak zeintzuk diren galdetuko zaie. Elementu bereizgarriak azpimarratuko dira, hala nola, heskaiak edota landa-eremuko lurren antolaketan (baserria, baratza, belardiak, basoak) eta paisaia hori horrela mantentzearen erantzuleak nortzuk diren galdetuko zaie. Aldi berean, pertsona horien lan-bidea zein den, lan-bide hori zerri esker mantentzen den eta zer gertatuko litzatekeen hori horrela izatez utziko balitz galdetuko zaie (galdera hauekin paisaia - lehen sektoreko produktuak - kontsumitzaileak erlazionatu nahi dira). Estimatutako denbora: Ariketak 25 minutu inguru iraungo ditu. Irakaslegoak atxikitako informazio gehigarria erabili dezake (6. eta 8. materiala) IHITZAn jasotzen den “Paisaia batetik bestera” ariketaren (Luna & Martinez, d. g.) eta Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteera prestatzeko bigarren saiorako jasotzen den Lehen Hezkuntzako hirugarren zikloari zuzenduriko 1. ariketaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, pág. 32).

2. ariketa- Paisaiaren eraldaketak Helburu espezifikoak: o

Denboran zehar naturak eta gizakiak eragindako eraldaketak identifikatzen ikasi.

o

Paisaiaren aldaketa eta lurraldearen okupazioa identifikatzen ikasi.

o

Baliabide eta paisaiaren aldaketen arteko erlazioa ezagutu.

o

Natur baliabideen arrazoizko erabileraren inguruan hausnartu.

Beharrezko materiala: o

Aurreko ariketan erabilitako gardenkiak.

o

Tipula-papera eta arkatza.

Deskribapena: Hasi aurretik, burutuko den ariketa azalduko zaio ikastaldeari. Horretarako, aurreko ariketako talde berdinak mantenduko dira eta paisaia artifizial eta landa-paisaiaren argazkietatik abiatuz, jatorrian egongo zen paisaia imajinatu eta marrazteko eskatuko zaie. Hori egiteko, lehen ariketan emandako gardenkietan oinarrituko dira, eta tipula-papera gardenkiaren gainean jarri eta imajinatzen duten paisaia marraztuko dute. Ondoren taldeari hainbat galdera egingo zaizkio: zein da nahiago duten paisaia? Zergatik? Paisaian emandako aldaketekin ados al daude? Zergatik? Aldaketa hauek beharrezkoak direla uste al dute?; ezezkoa erantzutekotan, kotxeak zerrekin funtzionatzen duten galdetuko zaie Petronorreko findegia presente den paisaiaren kasuan, edota zertaz elikatuko ginateke landa-paisaiaren kasuan; baiezkoa erantzutekotan dena findegiz beteta edota belardiz basoz beteta egotea gustatuko litzaieken. Azkenik, natur baliabideen arrazoizko erabileraren garrantzia azpimarratuko da eta honek hurrengo belaunaldietan izan dezakeen eragina. Estimatutako denbora: Ariketak 15 minutu inguru iraungo ditu. Paisaiaren 12 unitate didaktikoan proposatzen den “Nolakoa zen jatorrizko paisaia?” ariketaren egokitzapena (Marañon Zalduondo, d. g., pág. 26).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

18


3. ariketa- Irteeraren prestaketa eta jarrerak Helburu espezifikoak: o

Bisitatuko duten eremua aurkeztu.

o

Irteera bat burutu aurretik burutu beharreko prestaketaren inguruan hausnarrarazi.

o

Bisitatuko den eremuarekiko interesa sortu eta inguruarekiko zein taldearekiko errespetuzko jarrera sustatu.

Beharrezko materiala: o

Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdeari buruzko aurkezpena erabili daiteke (23. materiala).

o

Proiektorea.

Deskribapena: Ariketari hasiera emateko paisaia bat ezagutu eta aztertzeko aukera izango dutela esango zaie. Ondoren, bisitatuko den Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen tarteari, honen paisaiari zein honen antzinako erabilerari buruzko azalpen laburra emango da. Jarraian, izan beharreko jarreren inguruan hitz egingo zaie, horretarako ondoko galderak burutuz: Aurretik taldeko norbait egon al da Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdean? Eta bisitatuko den tartean? Beste Bide Berderen batean egon al da norbait inoiz? Nortzuk erabiltzen dituzte Bide Berdeak? Kotxeak bertatik ibiltzeko baimenik al dute? Bide Berdetako arautegirik dagoela uste al duzue? (badagoela erantzuten zaie) Galdera hauek burutu ondotik beraiek Bide Berde baten arduradunak izanez gero jarriko lituzketen arauak zeintzuk izango liratekeen galdetuko zaie, eta arbelean idazteko eskatu. Zerrenda osatu ondotik proposatutako neurriak errepasatu eta hauek betetzearen garrantzia azpimarratuko da, horretarako ondoko galderak burutuz: Zer gertatuko litzateke bisitari guztiak zaborra lurrera botaz gero? Zer gertatuko litzateke bisitari guztiak zuhaitzen adarretatik zintzilikatuko balira? Zer gertatuko litzateke norbaitek sua baso ondoan piztuz gero? Zer gertatuko litzateke aziendak ikaratuz gero?... Azkenik, Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdera autobusez joango direla eta goiza bertan pasako dutela azalduko zaie, hori dela eta arbelean beharrezkoak izango dituzten gauzen zerrenda osatuko dute, ikasleek izanik eraman beharrekoa zer den proposatu eta arbelean idatziko dutenak (materialaren artean koadernoa eta arkatza egon beharko du) Estimatutako denbora: Ariketak 15 minutu inguru iraungo ditu. Irakasleek atxikitako informazio gehigarria erabili dezakete (23. materiala). Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteera prestatzeko jasotzen den Lehen Hezkuntzako hirugarren zikloari zuzenduriko 3. ariketaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, pág. 40).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

19


Irtee ra Helburuak: o

Paisaiaren azterketa burutu lekuan bertan.

o

Landa-paisaiaren ezaugarriak eta honen elementuen arteko erlazioak lekuan bertan detektatu.

o

Paisaian ezberdinak eta hauetan azaltzen diren elementu artifizialak, naturalak eta seminaturalak bereizten ikasi.

o

Gizakiak paisaian duen eraginaz kontzientzia hartu.

o

Paisaia osatzen duten elementu ezberdinak erlazionatu.

Irteera garatzen deneko eremua: Budinmendi-Montes de Hierro Bide Berdearen II. tartearen azken kilometroa, La Arena hondartzara eta dunetara iristen dena (Muskiz) (II. Tartean, Gallarta (Abanto Zierbena) – Pobeùa (Muskiz), osotasunean 8 kilometro dituena, ikusi sarrera). Irteeran igarotzen den bidearen luzera: 3 kilometro. Iraupena: 2 ordu eta 15 minutu. Autobusak taldea utziko duen lekua: Taldea hondartza ondoan dagoen aparkalekuan jaitsiko da. Autobusak bertan itxaron dezake taldeak bisita burutu bitartean Bisitaren irteera gunea: Bisita BurdinmendiMontes de Hierro Bide Berdearen II. tartea Gallartara (Abanto-Zierbena) hartuz hasiko da. Bisitaren amaiera gunea: Bisita La Arena hondartzan amaituko da. Bisitaren amaiera g unea, La Arena hondartza, 2013/02/27.

II. tartea; data:

Autobusak taldea hartuko duen lekua: Autobusak, taldea goizean utzi duen leku berean hartu du.

Bisitaren irteera gunea, Zier benara iristerakoan Bi de Berdea mugatzen duten plastikozko bibote g orriak, II. tartea; data: 2013/06/13

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

20


1. ariketa- Eremua aztertzen Helburu espezifikoak: o

Lekua aurkeztu.

o

Taldearekiko, eremuan dabiltzan pertsonekiko eta inguruarekiko errespetuzko jarrera sustatu.

o

Inguruaren kontserbazioan norbanakoaren arduraren garrantzia ulertu.

o

Paisaiaren elementuak zentzumenen bidez bereizten ikasi.

o

Paisaia ez dela ikusmenaren bidez soilik antzematen ulertu.

o

Paisaia mota ezberdinak identifikatu.

Beharrezko materiala: o

Antzematen den paisaiaren balorazioa egiteko fitxa (16. materiala)

o

Papera eta arkatza.

Deskribapena: Lekura iritsi bezala, Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen, aurkitzen diren eremuaren eta honen antzinako erabileren aurkezpen laburra egingo da. Taldea, ingurua bisitatzen duten pertsona eta eremua errespetatzeak duen garrantzia azalduko zaie. Horretaz gain, Bide Berdetik txirrinduak eta motordun ibilgailuak ibili daitezkeela jakinaraziko zaie, hori dela eta hauetako bat antzemanez gero talde guztia bidearen eskuin aldera baztertu behar dela esango zaie, gainera, adi egon behar garela adieraziko zaie (oihu eta korrika egin gabe, hori bete ezean paisaiaren elementuak galdu eta animaliak izutu baititzakegu) (estimatutako denbora 5 minutu). Azalpenaren ondotik taldea abiatu egingo da 1. kilometrora iristerakoan lehen geldialdia burutuz. Bertan zenbat paisaia mota ikusi dituzten galdetuko zaie, bi izan direla azalduz: Hiri - paisaia (Zierbena) eta orain ikusten ar idiren landa-paisaia. Azalpena eman eta gero zentzumenen jolasa burutuko da. Horretarako taldea borobilean jarriko da eta begiak itxiko ditu. Minutu batez isiltasunean egongo da, entzuten diren hotsei adi. Ikasle bakoitzak bi hots mantenduko ditu burutan, horietako bat naturala izanen da eta bestea artifiziala. Ondoren antzemandako soinuak komunean jarriko dira, artifizialak ala naturalak diren eta hirian modu berdinean antzematen diren hala ez aipatuz. Jolasa bukatzerakoan paisaiaren krokis bat marraztuko dute eta bertan usaimen, entzumen, ukimen eta dastamen zentzumenen bidez antzemandako elementu sentsorialak idatziko dituzte (estimatutako denbora 15 minutu). Krokisa amaitzerakoan elementu nabarmenenak zeintzuk diren galdetuko zaie, eta esan gabe gelditu diren elementuak aipatuko dira. Haiek bizi diren inguruan askotan azaltzen diren galdetuko zaie elementu bakoitzerako, hirian ikusten diren edo soilik landa-paisaian. Ondoren antzematen ari diren jatorrizko paisaia nolako izango zen imajinatzea eskatuko zaie (ze landaredi mota egongo zen? Zeintzuk izango ziren entzungo ziren hotsak? Eta egongo ziren animaliak?) eta iritziak trukatuko dira. Horretaz gain, ganadua, baserriak eta belardiak erlazionatuko dira, horretarako belardiak nork mantentzen dituen galdetuko zaie, baita behiak lehen non gordetzen ziren badakiten ere eta lurren antolaketa tradizionala ondokoa dela azalduko zaie: baserriak lurren nukleoa ziren, hauen alboan baratzeak azaltzen ziren, ondoren belardiak eta hauek eta gero, mendi aldera, basoa. Enkarterrietako animaliak aurkeztuko dira (Enkarterrietako astoa, Karrantzako ardia, Enkarterrietako Villanoa, Enkarterrietako Villanucoa, Montxina arrazako behia eta Hiruarantza arraina) (estimatutako denbora 10 minutu).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

21


Ariketa burutu eta gero Zierbenarantz itzuliko da taldea, La Arena hondartzaraino bidea jarraituz. Bertan antzematen duten paisaia zein motatakoa den galdetuko zaie, eta kostako paisaia dela azalduko zaie. Zentzumenen jolasa burutuko da berriz, landa-eremuan eta oraingo eremuan antzemandako hots desberdinak aipatuko dira. Azkenik, antzematen duten paisaiaren beste krokis bat marraztuko dute, honetan zentzumenen bidez hautemandako elementu sentsorialak idatziz (estimatutako denbora 15 minutu). Estimatutako denbora: 3 geldialdi burutuko dira osotara 55 minutu inguru iraungo dituen ibilaldian. Irakaslegoak atxikitako informazio gehigarria erabili dezake, hau paisaiaren elementu bereizgarriak identifikatzeko baliagarria izan dakieke (3. materiala). Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen diren Lehen Hezkuntzako hirugarren zikloari zuzenduriko 1 eta 4. ariketen egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 42).

Hamaiketarako denbora (30 minutu inguru) Irakaslegoak inguruan zaborrik gelditzen ez dela bermatuko du, horretarako inguruarekiko norbanakoaren ardura eta konpromisoaren garrantzia oroitaraziko zaio taldeari. 2. ariketa- Inpaktuan paisaian Helburu espezifikoak: o

Gizakia paisaian duen eragina eta honetan sortu ditzaken aldaketak ulertu.

o

Inpaktuen alternatiben inguruan hausnarrarazi.

Beharrezko materiala: o

Papera eta arkatza.

Deskribapena: Ariketa duna eta salmenta postuak kokatzen diren hondartzaren eremuan burutuko da, bertatik errepidea eta Petronorreko findegia antzematen dela ziurtatuz. Jarduera hasi aurretik, dunak, hauen hauskortasun eta arrarotasuna dela eta babestutako ekosistema bat dela azalduko da, eta normalean zonalde ezberdinak izaten dituztela: lehen lerroan kokatutako duna enbrionarioak, bertan landarediak azaleraren %20 estaltzen du; anteduna edo duna primarioa edo duna zuria, duna enbrionarioaren atzean kokatzen da eta landarediaren estaldura partziala da, %80eko ordenakoa izanik; interdunetako depresioak, antedunak eta duna grisen artean kokatzen dira, bertan landaredia ugaria da; duna sekundarioan edo duna grisa, bertan landarediaren hazkuntzarako baldintzak hobeagoak dira besteetan baino, hori dela eta landare espezie kopurua emendatu eta kasu batzuetan azalera guztia estaltzen du; azkenik, duna tertziarioak edo zuhaixka eta baso gunea dago, bertan zuhaixkak edota baso-orbainak azaltzen dira, landaredi mota hau ekosistema honen klimaxa da. Azalpena burutu eta gero, ikastaldea bikoteka antolatuko da, Petronorreko findegirantz begira kokatuko dira eta paisaian azaltzen diren inpaktuak eta hauek paisaian duten eragina identifikatu eta apuntatu beharko dituztela azalduko zaie (Adibidez, fabrika (inpaktua) paisaian aldaketa bisuala, entzumenezkoa, usaimenezkoa eta landarediaren galera suposatu du (eragina)). Ondoren identifikatutako inpaktuak komunean jarriko dira eta bikoteka inpaktu bakoitzaren alboan inpaktu horiek ekiditen ahal ziren idazteko eskatuko zaie, baita inpaktu bakoitzerako irtenbide posible bat idazteko ere. Azkenik, emaitzak komunean jarriko dira. Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

22


Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen den Lehen Hezkuntzako hirugarren zikloari zuzenduriko 5. ariketaren eta ikasgelarako proposatzen den 2. ariketaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 42 eta 43).

3. ariketa- Elementuak erlazionatzen Helburu espezifikoak: o

Paisaiaren unitateak eta elementuak erlazionatu.

Beharrezko materiala: o

Galdera eta elementuen zerrenda (9. materiala)

o

Artilezko bi hari-bola.

Deskribapena: Taldea bikoteka jarriko da bi borobil osatzen, bata bestearen barnean, modu honetan bikotea osatzen duten ikasleetako bat barruko borobilean egongo da eta bestea kanpokoan. Bikote bakoitzari zerrendako elementu bat egotziko zaio. Ikastaldea antolatu ondoren eta hasi aurretik ariketa adibideen bidez azalduko zaio ikastaldeari. Ondoren, irakasleak zerrendan datorren galderetako bat egingo du eta galderarekin erlazionatuta dauden elementuak korrika borobila inguratu behar dute bere bikotea dagoen lekuraino berriz iritsi arte eta honen bizkarraren gainera igo. Irakasleak galdera irakurri ondotik, ikasleak korrika hasteko seinalea emango du. Bere lekura lehenengoa iristen dena puntu bat lortuko du. Hau burutu eta gero, korrika ibil idiren bikoteek, egotzi zaizkien elementuak altuan esan beharko dituzte. Ondoren, korrika egin duten bikoteetako ikasleek paperak aldatuko dituzte, oraingoan korrika ibili dena barruko borobilean kokatuz eta alderantziz. Ariketaren bigarren atala sarea osatzean datza. Horretarako bikoteak banatuko dira eta bi borobil osatuko dira, ariketa berdina eginez bi borobiletan baina modu independentean. Borobil bakoitzean artilezko hari-bola bana erabiliko da sarea osatzeko. Ariketa hasten duen ikaslea artilearen punta hartu beharko du esku batekin eta bestearekin bere elementuarekin erlazionatutako elementua duen ikasleari hari-bola pasako dio; modu honetan erlazionatutako elementuak lotuko ditugu. Ariketak, talde guztiak hausnarraraztea eta nork nor jaten duen bezalako ideiak proposatzea bilatzen du. Emaitza, paisaian azaltzen diren erlazioak islatzen dituen pertsona sarea da. Behin sarea osatuta, elementuetako bat emendatu, murriztu edota desagertzen bada (naturaren zein gizakiaren eragina dela eta) honek paisaian izan ditzaken efektuen inguruan hausnartu ahal izango du taldeak. Horretarako, elementuetako bat makurtzearekin nahikoa da. Ikasle hau makurtzerakoan, haria tenkatu dela nabaritu duten ikasleek paisaian efektuak pairatuko dituzten elementuak izango dira. Hauek aldi berean haria tenkatzen badute ere, beste elementu berri batzuk nabarituko dituzte efektuak, baina intentsitate txikiagoarekin. Beraz, elementu bakarrean aldaketak eragin arren, honek paisaiaren gainontzeko elementuetan eragin dezaketela da ariketaren ondorioa. Gainera, efektua handiagoa izango da, aldaketak eragindako fenomenoaren intentsitatea handiagoa den heinean. Estimatutako denbora: Ariketak 30 minutu inguru iraungo ditu. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen diren Lehen Hezkuntzako bigarren zikloari zuzenduriko 4. ariketaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 32). Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

23


B IG AR R EN H E Z K U NT Z AK O L EH E N Z IK L OA Irtee ra pr estatz en Helburuak: o

Irteera egin aurretik ikastaldea girotu eta haiengan interesa sortu.

o

Paisaiaren inguruko kontzeptu batzuk eta paisaia motak ezagutu modu arinean.

Garapen lekua: Ikasgela. 1. ariketa- Zer da paisaia? Helburu espezifikoak: o

Paisaiaren kontzeptua ezagutu.

o

Euskal Herriko paisaia adierazgarrienak ezagutu.

o

Paisaia osatzen duten elementuak ezagutu.

o

Paisaiaren sailkapenak ezagutu.

o

Paisaia mota ezberdinak ikusmenaren bidez identifikatu.

Beharrezko materiala: o

Paisaiak islatzen dituzten bederatzi diapositiba (13. materiala)

o

Paisaiaren elementuen eta hauen definizioen fitxak (11. materiala)

o

Euskal Herriko paisaia adierazgarrienen definizio fitxak (12. materiala)

o

Mapa kontzeptuala (14. materiala)

o

Paisaia ezberdinen argazkiak (15. materiala)

o

Proiektorea.

Deskribapena: Hasteko ikasleei lehiaketa bat egingo dutela adieraziko zaie eta horretarako taldeka antolatuko dira. Froga ezberdinak egingo dira zentzuzko ordena jarraituz, talde batek froga bat gaindituz gero puntu bat irabazi eta hurrengo froga egiten hasiko da (bi izango dira jarraian gehienez talde bakoitzak hasi ahal izango dituen froga kopurua, hirugarren froga hurrengo taldeak hasiz). Lehenengo frogarako paisaia mota ezberdinen zazpi argazkiak proiektatuko dira. Ondoren talde guztiei argazki guztiak paisaiak islatzen dituztela uste duten galdetuko zaie, eta paisaiak islatzen ez dituzten argazkiak zeintzuk diren adierazteko eskatuko zaie. Talde bakoitzari erantzuteko aukera emango zaie orden bat jarraituz. Ikasleek erantzuna eman eta gero, guztiak paisaiak islatzen dituzten argazkiak direla azalduko zaie. Bigarren frogan hurrengo paisaiaren hiru definizioen artean zuzena dena aukeratzeko eskatuko zaie (erantzun zuzena lehena da, letra lodiz idatzita dagoena). 1. “Lur raldearen edoze in zati, biztanle riak hautematen duen moduan (ikusmena, usaimena, ukimena, dastamena eta entzumenaren bidez ), ze inaren izae ra natur edota giza faktore en ek intzaren eta e lkar rer aginaren ema itza baita" .

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

24


2. “Lurraldearen edozein zati, biztanleriak hautematen duen modua (ikusmenaren bidez), zeinaren izaera natur edota giza faktoreen ekintzaren eta elkarreraginaren emaitza baita” 3. “Lurraldearen edozein zati, biztanleriak hautematen duen modua (ikusmena, usaimena, ukimena, dastamena eta entzumenaren bidez), zeinaren izaera natur edota giza faktoreen ekintzaren emaitza baita”. Hirugarren frogan elementuak haien definizioarekin erlazionatzeko eskatuko zaie. Horretarako beharrezko materialaren atalean adierazitako fitxa bana emango zaio talde bakoitzari (11. materiala). Fitxa denbora gutxienean modu zuzenean osatzen duen taldeak irabaziko du froga. Ondotik, emaitzak komunean jarriko dira. Laugarren frogan, lehiaketa hasieran proiektatutako paisaiak Euskal Herriko paisaia adierazgarrienetako batzuk direla adieraziko zaie. Ondotik arbelean marraztutako Euskal Herriko mapan kokatzeko eskatuko zaie. Paisaia bakoitzaren kokapena mini-froga bat izango da, hori dela eta txanda duen taldeak paisaiaren izena talde guztiarentzako irakurri eta gero mapan kokatuko du. Dagokion taldeak asmatu ezean, hurrengo taldea saiatuko da, asmatuz gero aldiz hurrengo paisaia kokatzen saiatuko da. Bosgarren frogan paisaia bakoitzaren argazkia dagokion definizioarekin lotzeko eskatuko zaie, horretarako beharrezko materialaren atalean adierazitako fitxak erabiliz (12. materiala). Kasu honetan, hirugarren frogaren metodologia jarraituko da. Seigarren frogarako, moztutako mapa kontzeptual bana emango zaio talde bakoitzari eta muntaia egiteko eskatuko zaie. Mapa kontzeptuala denbora gutxienean modu zuzenean muntatzen duen taldeak irabaziko du froga. Ondotik, emaitzak komunean jarri eta mapa kontzeptuala arbelean marraztuko da. Zazpigarren frogan, argazkiko paisaia zein motatakoa den galdetuko da argazki bakoitzerako. Taldeak asmatuz gero puntu bat lortu eta hurrengo paisaiaren argazkiaren jarraituko du. Estimatutako denbora: Ariketak 40 minutu inguru iraungo ditu. Irakaslegoak atxikitako material gehigarria erabili ahali zango du. Paisaiaren 12. unitate didaktikoan proposatzen den “Zeintzuk dira Euskal Herriko paisaiarik arruntenak eta ezaugarririk berezienak dituztenak?” ariketaren egokitzapena (Marañon Zalduondo, d. g., pág. 34).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

25


2. ariketa- Irteeraren prestaketa eta jarrerak Helburu espezifikoak: o

Bisitatuko duten eremua aurkeztu.

o

Irteera bat burutu aurretik burutu beharreko prestaketaren inguruan hausnarrarazi.

o

Bisitatuko den eremuarekiko interesa sortu eta inguruarekiko zein taldearekiko errespetuzko jarrera sustatu.

Beharrezko materiala: o

Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdeari buruzko aurkezpena erabili daiteke (23. materiala).

o

Proiektorea.

Deskribapena: Ariketari hasiera emateko paisaia bat ezagutu eta aztertzeko aukera emango zaie. Ondoren, bisitatuko den Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen tarteari, honen paisaiari zein honen antzinako erabilerari buruzko azalpen laburra emango da. Azalpena burutu eta gero, izan beharreko jarreren inguruan hitz egingo zaie, horretarako ondoko galderak burutuz: Aurretik taldeko norbait egon al da Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdean? Eta bisitatuko den tartean? Beste Bide Berderen batean egon al da norbait inoiz? Kotxeak Bide Berdeetatik ibiltzeko baimenik al dute? Bide Berdetako arautegirik dagoela uste al duzue? (badagoela erantzuten zaie) Galderak burutu ondotik ikasleak taldeka antolatuko dira eta Bide Berdeen arautegia sortu behar duten langileak direla imajinatzea eta arautegia sortzea eskatuko zaie. Hori egiteko denbora tarte bat utzi eta gero, arautegia komunean jarriko da. Arautegia behin osatuta, Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdearen arduradunak izanez gero ondoko egoeretan zer egingo luketen eta gertakari horien aurrean nork erantzun beharko luken galdetuko zaie: Zer gertatuko litzateke bisitari guztiak zaborra lurrera botako balute? Zer gertatuko litzateke bisitari guztiak zuhaitzen adarretatik zintzilikatuko balira? Zer gertatuko litzateke norbaitek sua baso ondoan piztuko balu? Zer gertatuko litzateke aziendak ikaratuz gero?... Azkenik, Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdera autobusez joango direla eta goiza bertan pasako dutela azalduko zaie eta beraz ura, gosaria, koadernoa eta arkatza eraman beharko dutela. Estimatutako denbora: Ariketak 15 minutu inguru iraungo ditu. Irakasleek atxikitako informazio gehigarria erabili dezakete (23. materiala). Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteera prestatzeko jasotzen den Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 4. ariketaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, pág. 49).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

26


Irtee ra Helburuak: o

Paisaiaren azterketa burutu lekuan bertan.

o

Landa-paisaiaren ezaugarriak eta honen elementuen arteko erlazioak lekuan bertan detektatu.

o

Paisaia ezberdinak bereizten ikasi.

o

Kultur-paisaiaren kontzeptua ezagutu.

o

Paisaiaren subjektibitatearen inguruko kontzientzia hartu.

o

Gizakiak paisaian duen eraginaz kontzientzia hartu. Irteera garatzen deneko eremua: Atxuriaga (Galdames) eta Aguas Juntas atsedenleku (Galdames) bitarte doan Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdearen tartea (I tartea TraslaviĂąa (Artzentales) - Gallarta (Abanto Zierbena), osotasunean 31 kilometro dituena, ikusi sarrera). Irteeran igarotzen den bidearen luzera: 3 kilometro. Iraupena: 2 ordu eta 25 minutu.

Autobusak taldea utziko duen l ekua eta bisitaren irteera gunea: Atxuriagako Naturaren Haur Parkea, I.a tartea. Data: 2013/02/28

Autobusak taldea utziko duen lekua: Atxuriagako (Galdames) Naturaren Haur Parkearen alboan dagoen aparkalekuan jaitsiko da taldea. Autobusak bertan itxaron dezake taldeak bisita burutu bitartean. Bisitaren irteera gunea: Bisita Atxuriagako (Galdames) Naturaren Haur Parkean hasiko da eta TraslaviĂąa (Artzentales) aldera abiatuko da. Bisitaren amaiera gunea: Bisita Aguas Juntas atsedenlekuan (Galdames) izanen du amaiera. Autobusak taldea hartuko duen lekua: Autobusak taldea Aguas Juntas atsedenlekuan (Galdames) hartuko du, bertara autobusa Atxuriagatik ateratzerakoan eskuinerantz hartutako errepidetik iritsiko da.

Autobusak tal dea hartuko duen lekua eta bisitaren amaiera gunea: Ă guas Juntas atsedenlekua, I.a tartea. Data: 2013/02/ 27

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

27


1. ariketa - Sarrera eta paisaiaren balorazioa Helburu espezifikoak: o

Lekua aurkeztu.

o

Taldearekiko, eremuan dabiltzan pertsonekiko eta inguruarekiko errespetuzko jarrera sustatu.

o

Inguruaren kontserbazioan norbanakoaren arduraren garrantzia ulertu.

o

Paisai baloratzen ikastea eta elementu objektibo eta subjektiboen kontzientzia hartu.

Beharrezko materiala: o

Papera eta arkatza.

o

Antzematen den paisaiaren balorazioa egiteko fitxa (16. materiala)

Deskribapena: Lekura iritsi bezala, Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen, aurkitzen diren eremuaren eta honen antzinako erabileren aurkezpen laburra egingo da. Taldea, ingurua bisitatzen duten pertsona eta eremua errespetatzeak duen garrantzia azalduko zaie. Horretaz gain, Bide Berdetik txirrinduak eta motordun ibilgailuak ibili daitezkeela jakinaraziko zaie, hori dela eta hauetako bat antzemanez gero talde guztia bidearen eskuin aldera baztertu behar dela esango zaie, gainera, adi egon behar garela adieraziko zaie. Jarraitu aurretik antzematen duten paisaia zein motatakoa den galdetuko zaie, eta erantzuten utzi ondotik industri izaerako paisaia antropikoa dela adieraziko zaie (estimatutako denbora 5 minutu). Ondoren, industri paisaiaren krokisa burutuko dute. Jarraian, ikasleak taldetan antolatuko dira, paisaiaren balorazio fitxa bat emango zaio talde bakoitzari eta antzematen duten paisaiaren balorazioa egin behar dutela azalduko zaie. Paisaiaren subjektibotasuna azpimarratuko da, eta paisaiak sortzen dituen sentsazioak duten garrantzia aipatuz ariketari hasiera emango zaio. Balorazioa bukatzen dutenean fitxa eta krokisa irteera bukaerara arte gordetzeko eskatuko zaie, izan ere ibilbidearen bukaeran beste paisaia ezberdin baten balorazioa eta krokisa burutuko da. Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Irakasleek atxikitako informazio gehigarria erabili dezakete. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen den Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 10. ariketaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, påg. 52).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

28


2. ariketa - Eremua aztertzen Helburu espezifikoak: o

Gunea ezagutu.

o

Paisaiaren elementuak ezagutu.

Beharrezko materiala: o

Papera eta arkatza.

o

Paisaia aztertzeko fitxa (17. materiala)

Deskribapena: Ibilbideari ekin aurretik taldeka paisaiaren elementuak identifikatzeko fitxa bana banatuko da, lekuan bertan lehen analisia burutuz (estimatutako denbora 10 minutu). Ondoren martxa abiatuko da. 15. kilometroaren panelean zentzumenen bidez aztertuko da paisaia. Horretarako taldea borobilean jarri eta begiak itxiko ditu. Isiltasunean minutu bat egongo da entzuten diren hotsei erreparatuz, ondoren hautemandako soinuak paisaiak sortutako sentsazioekin batera paperean apuntatuko dituzte. Gerora antzemandako hotsak komunean jarriko dira, horietatik naturalak zenbat diren eta zenbat artifizialak zenbatuko da, eta hirian modu berean antzematen diren hala modu nabarmenagoan edo baxuagoan galdetuko zaie. Leku honetan bertan, itxituraren beste aldean dauden landareak zer diren galdetuko zaie, mahatsondoak eta fruta-arbolak direla azalduz. Ondotik bideari ekingo zaio Aguas Juntas atsedenlekura iritsi arte. Atsedenlekuan ikusten duten basoa natura-paisaia, pasaia artifiziala ala paisaia semi-naturala den galdetuko zaie. Erantzuten utzi eta gero paisaia semi-naturala edo kultur-paisaia dela azalduko zaie, eta zuhaitz mugarratuen baso bat dela adierazi. Aziendak adaxka berriak jatera ez iristeko zuhaitzak 2-3 metrotan mozten ziren, horrela itsasontzien eraikuntzarako edota burdinoletan erabiltzen zen ikatza sortzeko egurra lortzen zuten azienda bazkatzen ahal zen bitartean. Azkenik, ikusten duten paisaiaren azterketa burutuko dute (estimatutako denbora 10 minutu). Estimatutako denbora: Ariketak 40 minutu inguru iraungo ditu. Irakaslegoak atxikitako material gehigarria erabili ahali zango du, bertan paisaia aztertzeko fitxa nola bete azaltzen da. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen diren Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 9. ariketaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 42).

Hamaiketarako denbora (30 minutu inguru) Irakaslegoak inguruan zaborrik gelditzen ez dela bermatuko du, horretarako inguruarekiko norbanakoaren ardura eta konpromisoaren garrantzia oroitaraziko zaio taldeari.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

29


3. ariketa- Paisaiaren balorazioa Helburu espezifikoak: o

Paisai baloratzen ikastea eta elementu objektibo eta subjektiboen kontzientzia hartu.

o

Bi paisaia motetan sortutako sentsazio ezberdinen inguruan hausnartu.

Beharrezko materiala: o

Papera eta arkatza.

o

Paisaiaren balorazioa egiteko fitxa (16. materiala).

Deskribapena: Paisaiaren balorazioa eta krokisa burutuko dute berriz. Ondoren bi paisaien artean antzemandako ezberdintasunak esposatuko dira (forma erregularrak Vs. Irregularrak, landaredia, sortutako sentsazioak, etab. ). Azkenik, paisaiaren subjektibotasuna azpimarratuko da eta hauetan ematen den lurraren erabileraren arabera sortutako ezberdintasunak. Estimatutako denbora Ariketak 15 minutu inguru iraungo ditu. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen diren Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 10. ariketaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 52).

4. ariketa- Elementuak erlazionatzen Helburu espezifikoak: o

Paisaiaren unitateak eta elementuak erlazionatu.

Beharrezko materiala: o

Galdera eta elementuen zerrenda (9. materiala)

o

Artilezko bi hari-bola.

Deskribapena: Taldea bikoteka jarriko da bi borobil osatzen, bata bestearen barnean, modu honetan bikotea osatzen duten ikasleetako bat barruko borobilean egongo da eta bestea kanpokoan. Bikote bakoitzari zerrendako elementu bat egotziko zaio. Ikastaldea antolatu ondoren eta hasi aurretik ariketa adibideen bidez azalduko zaio ikastaldeari. Ondoren, irakasleak zerrendan datorren galderetako bat egingo du eta galderarekin erlazionatuta dauden elementuak korrika borobila inguratu behar dute bere bikotea dagoen lekuraino berriz iritsi arte eta honen bizkarraren gainera igo. Irakasleak galdera irakurri ondotik, ikasleak korrika hasteko seinalea emango du. Bere lekura lehenengoa iristen dena puntu bat lortuko du. Hau burutu eta gero, korrika ibil idiren bikoteek, egotzi zaizkien elementuak altuan esan beharko dituzte. Ondoren, korrika egin duten bikoteetako ikasleek paperak aldatuko dituzte, oraingoan korrika ibili dena barruko borobilean kokatuz eta alderantziz. Ariketaren bigarren atala sarea osatzean datza. Horretarako bikoteak banatuko dira eta bi borobil osatuko dira, ariketa berdina eginez bi borobiletan baina modu independentean. Borobil bakoitzean artilezko hari-bola bana erabiliko da sarea osatzeko. Ariketa hasten duen ikaslea artilearen punta hartu beharko du esku batekin eta bestearekin bere elementuarekin erlazionatutako elementua duen Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

30


ikasleari hari-bola pasako dio; modu honetan erlazionatutako elementuak lotuko ditugu. Ariketak, talde guztiak hausnarraraztea eta nork nor jaten duen bezalako ideiak proposatzea bilatzen du. Emaitza, paisaian azaltzen diren erlazioak islatzen dituen pertsona sarea da. Behin sarea osatuta, elementuetako bat emendatu, murriztu edota desagertzen bada (naturaren zein gizakiaren eragina dela eta) honek paisaian izan ditzaken efektuen inguruan hausnartu ahal izango du taldeak. Horretarako, elementuetako bat makurtzearekin nahikoa da. Ikasle hau makurtzerakoan, haria tenkatu dela nabaritu duten ikasleek paisaian efektuak pairatuko dituzten elementuak izango dira. Hauek aldi berean haria tenkatzen badute ere, beste elementu berri batzuk nabarituko dituzte efektuak, baina intentsitate txikiagoarekin. Beraz, elementu bakarrean aldaketak eragin arren, honek paisaiaren gainontzeko elementuetan eragin dezaketela da ariketaren ondorioa. Gainera, efektua handiagoa izango da, aldaketak eragindako fenomenoaren intentsitatea handiagoa den heinean. Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen diren Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 5. ariketaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 51).

5. ariketa- Laburpen jolasa Helburu espezifikoa: o

Ikasitakoa modu dibertigarrian laburtu.

Beharrezko materiala: o

Galderen zerrenda (18. materiala).

Deskribapena: Ikasleak bitan banatu eta sortutako bi taldeak parez kokatuko dira distantzia bat mantenduz. Ondoren, talde bakoitzak bestearen basera iritsi eta bere taldearena babestu behar duela azalduko zaie. Galera txanda bakoitzean pertsona bakarra aurreratu ahal izango da, eta horretarako taldea modu zuzenean erantzun beharko du egiten zaion galderari. Modu zuzenean erantzunez gero taldeko pertsona bakarrak aurrerantz pausu bat eman ahal izango du eta berriz ere talde berari beste galdera bat egingo zaio. Erantzun egokia ematen ez badu aldiz ez du aurrera egingo eta txanda galduko du, pareko taldeari txanda egotziz. Talde batek hiru galdera modu zuzenean erantzunez gero, bere partaideak beste taldearen basera korrika iristen saiatuko dira, beste taldekoek aldiz haien basea babesteko aurkariak harrapatu ahal izango dituzte (beti ere beraien basetik kanpo jokalaririk baldin badute, hots, gutxienez pausu bat aurreratu duten jokalariak). Galdera txanda bakoitzean talde bakoitzak jokalari berdina ala ezberdina aurreratzea erabaki dezake. Hau da, taldeari jarraian egiten zaion bigarren galderan (beraz jada jokalari bat basetik kanpo izango du), jokalari berdina aurreratzea edo beste jokalari ezberdin bat aurreratzea erabaki dezake. Jokalari ezberdina aurreratzea erabakiz gero eta galderari modu zuzenean erantzunez gero bi jokalari izango lituzke basetik kanpo. Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Irakaslegoak atxikitako material gehigarria erabili ahal izango du.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

31


B IG AR R EN H E Z K U NT Z AK O B IG AR R EN Z IK L O A Irtee ra pr estatz en Helburuak: o

Irteera egin aurretik ikastaldea girotu eta haiengan interesa sortu.

o

Paisaiaren kontzeptua ezagutu.

o

Paisaiaren eraldaketan naturak eta gizakiak izan duen eraginaren inguruan kontzientzia hartu.

Garapen lekua: Ikasgela. 1. ariketa- Paisaiaren deskribapena eta analisia Helburu espezifikoak: o

Paisaiak aztertzen ikasi.

o

Paisaiaren elementu ezberdinak ezagutu.

o

Paisaiaren kontzeptua ezagutu.

o

Paisaia ezberdinak identifikatu eta hauen hautematea eta balioa.

o

Paisaiaren giza eragina identifikatu.

Beharrezko materiala: o

Natura-paisaia, landa-paisaia eta paisaia artifizialen argazkiak (6. materiala).

o

Paisaiaren azterketa burutzeko fitxak (17. materiala).

Deskribapena: Ariketa hasi aurretik, zertan datzan azalduko zaio ikaslegoari eta 4 ikasleko taldeetan antolatuko da. Ondoren, paisaiaren argazki bakoitzerako paisaiaren azterketa fitxa bat betetzeko eskatuko zaie taldeei. Paisaiaren argazkiak taldeen artean trukatzen joango dira, modu honetan paisaia bakoitzaren azterketa egiteko denbora neurtuko da, paisaia guztien analisia egiteko denbora izango dutela bermatuz. Analisia burutu aurretik, paisaia osatzen duten elementuak azalduko dira. Azkenik, hamar lerrotan paisaia bakoitza definitzeko eskatuko zaie, paisaia bakoitzaren osagaiak, ezaugarriak, balio estetikoa eta paisaian emandako eraldaketak adieraziz bertan. Estimatutako denbora: Ariketak 30 minutu inguru iraungo ditu. Irakaslegoak atxikitako material gehigarria erabili ahali zango du, paisaiaren azterketa fitxa betetzeko argibideak ematen dira). Paisaiaren 12. unitate didaktikoan proposatzen den “Nola deskribatzen da paisaia?â€? ariketaren egokitzapena (MaraĂąon Zalduondo, d. g., pĂĄg. 14).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

32


2. ariketa - Landa-paisaiari buruzko eztabaida Helburu espezifikoa: o

Landa-paisaien etorkizunaren inguruan hausnartu.

Beharrezko materiala: o

Ezer.

Deskribapena: Hasteko, landa-paisaien inguruko ondoko galderak egingo zaizkio ikaslegoari: Landa-paisaiak naturalak, semi-naturalak edo artifizialak al dira? Nork mantentzen ditu paisaia hauek? Zergatik?. Ondoren, ikasleak bi taldetan antolatuko dira eta eztabaida saio bat burutuko dutela adieraziko zaie. Talde bakoitzari hurrengo rolen arteko bat egotziz: 1. Abeltzainak: baserrian bizi dira, baserri inguruko belardiak mantentzen dituzten aziendak dituzte baina azken boladan hauek kentzea pentsatzen ari dira, izan ere ez dute nahiko diru irabazten ganadua mantentzeko. 2. Margolariak: hirian bizi dira, asteburuetan mendira doaz landa-paisaietan inspiratuz arte-lanak sortzera, eta otordua egiteko Peru-ko zainzuriak eta Argentinako haragia eramaten dute, izan ere jaki horiek merkeenak dira. Azkenik, talde bakoitzak, beste taldea bere iritziarekin bat egin dezan lortu behar du, beste taldea bere soluzioa eta egoerarekin bat egin dezan saiatuz. Estimatutako denbora: Ariketak 15 minutu inguru iraungo ditu. Paisaiaren 12. unitate didaktikoan proposatzen den “Paisaiari buruzko debatea?â€? ariketaren egokitzapena (MaraĂąon Zalduondo, d. g., pĂĄg 21).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

33


3. ariketa- Irteeraren prestaketa eta jarrerak Helburu espezifikoak: o

Bisitatuko duten eremua aurkeztu.

o

Irteera bat burutu aurretik burutu beharreko prestaketaren inguruan hausnarrarazi.

o

Bisitatuko den eremuarekiko interesa sortzea eta inguruarekiko zein taldearekiko errespetuzko jarrera sustatu.

Beharrezko materiala: o

Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdeari buruzko aurkezpena erabili daiteke (23. materiala).

o

Proiektorea.

Deskribapena: Ariketari hasiera emateko paisaia bat ezagutu eta aztertzeko aukera izango dutela esango zaie. Ondoren, bisitatuko den Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen tarteari, honen paisaiari zein honen antzinako erabilerari buruzko azalpen laburra emango da. Azalpena burutu eta gero, izan beharreko jarreren inguruan hitz egingo zaie, horretarako ondoko galderak burutuz: Aurretik taldeko norbait egon al da Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdean? Eta bisitatuko den tartean? Beste Bide Berderen batean egon al da norbait inoiz? Kotxeak Bide Berdeetatik ibiltzeko baimenik al dute? Bide Berdetako arautegirik dagoela uste al duzue? (badagoela erantzuten zaie) Galderak burutu ondotik ikasleak taldeka antolatuko dira eta Bide Berdeen arautegia sortu behar duten langileak direla imajinatzea eta arautegia sortzea eskatuko zaie. Hori egiteko denbora tarte bat utzi eta gero, arautegia komunean jarriko da. Arautegia behin osatuta, Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdearen arduradunak izanez gero ondoko egoeretan zer egingo luketen eta gertakari horien aurrean nork erantzun beharko luken galdetuko zaie: Zer gertatuko litzateke bisitari guztiak zaborra lurrera botako balute? Zer gertatuko litzateke bisitari guztiak zuhaitzen adarretatik zintzilikatuko balira? Zer gertatuko litzateke norbaitek sua baso ondoan piztuko balu? Zer gertatuko litzateke aziendak ikaratuz gero?... Azkenik, Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdera autobusez joango direla eta goiza bertan pasako dutela azalduko zaie eta beraz ura, gosaria, koadernoa eta arkatza eraman beharko dutela. Estimatutako denbora: Ariketak 10 minutu inguru iraungo ditu. Irakasleek atxikitako informazio gehigarria erabili dezakete (23. materiala). Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteera prestatzeko jasotzen den Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 4. ariketaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, pág. 49).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

34


Irtee ra Helburuak: o

Paisaiaren azterketa burutu lekuan bertan.

o

Kostako landa-paisaiaren ezaugarri ezberdinak identifikatu lekuan bertan.

o

Paisaiaren balioa, ikus hauskortasuna eta paisaiaren kalitatearen kontzeptuak ezagutu.

o

Gizakiak paisaian duen eraginaz kontzientzia hartu.

o

Paisaiaren subjektibitatearen inguruko kontzientzia hartu. Irteera garatzen deneko eremua: Itsaslur Bide Berdea (III. Tartea, Pobeña (Muskiz) - Kobaron (Muskiz), osotasunean 3 kilometro dituena, ikusi sarrera). Irteera igarotzen den bidearen luzera: 3 kilometro. Iraupena: 2 ordu eta 15 minutu. Autobusak taldea utziko duen lekua: Taldea Pobeñako (Muskiz) aparkalekuan jaitsiko da. Autobusak bertan itxaron dezake taldeak bisita burutu bitartean

Bisitaren irteera gunea: Pobeñako (Muskiz) hezegunea ), III tartea. Data: 2013/06/14

Bisitaren irteera gunea: Bisita Pobeñako (Muskiz) hezegune alboan hasiko da. Bisitaren amaiera gunea: Bisita Kobarongo

(Muskiz) atsedenlekuan bukatuko da. Autobusak taldea hartuko duen lekua: Kobarongo (Muskiz) atsedenlekura iristeko dagoen pistaren egoera dela eta, autobuseko txoferrarekin adostu beharko da taldea jasotzeko lekua, hots, autobusak taldea atsedenlekuan bertan hartuko duen edota taldea Korbarongo (Muskiz) errotondan jasoko duen. Azkenekoa adosten bada, taldeak bost minutu beharko ditu autobusak taldea hartuko duen lekuraino iristeko.

Autobusak tal dea utzi eta hartuko duen lekua: Pobeñako (Muskiz) aparkal ekua ezkerretan eta Kobarongo (Muskiz) atsedenlekua eskui netan. III. tartea, Data: 2013/06/14.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

35


1. ariketa - Sarrera eta paisaiaren balorazioa Helburu espezifikoak: o

Lekua aurkeztu.

o

Taldearekiko, eremuan dabiltzan pertsonekiko eta inguruarekiko errespetuzko jarrera sustatu.

o

Inguruaren kontserbazioan norbanakoaren arduraren garrantzia ulertu.

o

Paisai baloratzen ikastea eta elementu objektibo eta subjektiboen kontzientzia hartu.

Beharrezko materiala: o

Ezer.

Deskribapena: Lekura iritsi bezala, Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen, aurkitzen diren eremuaren eta honen antzinako erabileren aurkezpen laburra egingo da. Taldea, ingurua bisitatzen duten pertsona eta eremua errespetatzeak duen garrantzia azalduko zaie. Horretaz gain, Bide Berdetik txirrinduak eta motordun ibilgailuak ibili daitezkeela jakinaraziko zaie, hori dela eta hauetako bat antzemanez gero talde guztia bidearen eskuin aldera baztertu behar dela esango zaie, gainera, adi egon behar garela adieraziko zaie. Jarraitu aurretik antzematen duten paisaia zein motatakoa den galdetuko zaie, eta erantzuten utzi ondotik hiri izaerako paisaia antropikoa dela adieraziko zaie. Marismak zer diren badakiten galdetuko zaie eta ondotik istildutako ekosistemak direla azalduko zaie, hauetan lurra, itsasotik datorren ur gazia eta ibaietako ur geza nahasten dira, beraz paisaia hauetan agertzen den landaredia ur-landareak edota eremu istilduetara egokituta daudenak dira. Gainera, aipatu beharra dago, Bizkaian soilik bi lekuetan azaltzen direla marismak, Urdaibain eta Pobeùan (Muskiz) eta azken hauek Garrantzi Komunitarioko Leku gisa sailkatuak daude 2000 Natura Sarean. Azalpena eman eta gero bideari ekingo zaio, eskailera tartea igaro eta 0 kilometrora iristerakoan, bertan La Arena hondartzaren ikuspegi panoramikoa dugula, ikusten duten paisaia zer iruditzen zaien galdetuko zaie, gustuko duten hala ez, eta paisaia hain berezia izatea zerk eragiten duen. Ondoren, aipatu dituzten ezaugarriak paisaiaren balioak direla adieraziko zaie, eta guzti horien multzoak lekuak duen paisaia-balioa izatea eragiten duela. Estimatutako denbora: Ariketak 15 minutu inguru iraungo ditu. Irakaslegoak atxikitzen den material gehigarria baliatu izango du, bertan Burdimendi - Montes de Hierro Bide Berdeko paisaiaren balioak biltzen dira (23. materiala). 2. ariketa – Eremua aztertzen Helburu espezifikoak: o

Tartearen ezaugarri eta paisaiaren balio nabarmenenak ezagutu.

o

Paisaiaren elementu zehatzen eragina eta lekuko paisaiaren balioan duten eragina ezagutu.

Beharrezko materiala: o

Papera eta arkatza.

Deskribapena: Aurreko ariketa burutu ondoren Kobaroneraino (Muskiz) doan Itsaslur Bide Berdea zeharkatuko dutela azaldu eta bikoteka ibilbidean zehar antzematen dituzten eta azalduko zaizkien paisaiaren balioak apuntatzeko eskatuko zaie. Ondotik ibilbideari ekingo zaio, eskuineko bidea hartuz pista bitan Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

36


banatzerakoan, era horretan Kobarongo (Muskiz) antzinako zama-lekuaren ondotik igaroko gara, meatzaritzaren jardueraren informazioa biltzen duen lehen azalpen panelera iritsi arte. Bertan, paisaian pisu gehien duten elementuak zeintzuk diren galdetuko zaie, hauen artean belardiak aipatuz ikasleek aipatzen ez badituzte. Erantzuteko denbora utzi eta gero, meatzaritza jarduerari, elementu bereizgarriei (hala nola haizeak etzandako zuhaixkak) eta belardiak mantentzen dituen abeltzaintzaren garrantziari buruzko azalpen laburra emango zaie. Lekuan abeltzaintza jarduerarik ez balego, antzematen duten paisaia nolakoa uste duten izango litzakeela galdetuko zaie. Ondotik, lekuko abere arrazak aurkeztuko dira eta martxa abiatuko da berriz ere Kobarongo (Muskiz) atsedenlekura iritsi arte, bidean azalpen panel bakoitzari dagokion informazioa eskaintzeko geldialdi laburrak burutuz. Estimatutako denbora: Ariketak 55 minutu inguru iraungo ditu. Irakaslegoak atxikitako material gehigarria erabili ahali zango du, bertan eman beharreko azalpenen gidoi laburra biltzen da (23., 9. eta 24. materiala) Hamaiketarako denbora (30 minutu inguru) Irakaslegoak inguruan zaborrik gelditzen ez dela bermatuko du, horretarako inguruarekiko norbanakoaren ardura eta konpromisoaren garrantzia oroitaraziko zaio taldeari. 3. ariketa - Paisaiaren kudeaketa Helburu espezifikoak: o

Paisaiaren kalitatea eta ikus hauskortasuna baloratzeko erabiltzen diren irizpide “objektiboak� ezagutu.

o

Lurraldearen planifikazioa eta kudeaketarekin loturiko erabakiak hartzean gogoan izan behar diren irizpideak, eta jarduera hauek paisaian duten eragina ezagutu.

o

Paisaiaren kudeaketa kontzeptua ezagutu.

Beharrezko materiala: o

Paisaiaren ikus kalitatearen fitxa (19. materiala).

o

Ikus hauskortasunaren fitxa (20. materiala).

o

Lurraldearen erabilera eta paisaiaren fitxa (21. materiala).

Deskribapena: Ikaslegoa taldeetan antolatuko da eta talde bakoitzari fitxa bana emango zaio. Ondoren, paisaiaren kudeatzaile batek paisaian egin beharrekoa erabakitzeko, egingo lukeenaren simulakro bat egingo dutela adieraziko zaie. Horretarako, paisaiaren kalitatea eta ikus hauskortasuna kontutan izan beharko dute. Kontzeptu hauek zer diren galdetu eta erantzuten utzi ondoren argituko zaizkie: Ikus kalitatea: Paisaiak duen erakargarritasun estetikoa eta garrantzia. Ikus hauskortasuna: Paisaiak giza jarduerak txertatzeko eskaintzen duen aukera da. Hau da, paisaiak ikus hauskortasun altua izango du txertatzen den edozein giza jarduera oso modu errazean antzematen denean. Azalpenak eman eta gero, paisaiaren ikus kalitatearen fitxa bete eta emaitzak komunean jarriko dira. Gerora, paisaiaren ikus hauskortasunaren fitxarekin berdina egingo da, baita lurraldearen erabilera eta paisaiaren fitxarekin ere.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

37


Azkenik, talde bakoitzari paisaiaren balorazioa burutzeko beste fitxa bana banatuko zaio eta antzematen duten paisaiaren balorazioa burutuko dutela adieraziko zaie. Paisaiaren subjektibitatea azpimarratu eta paisaiak sortzen dituen sentsazioen garrantzia aipatuz ariketari hasiera emango zaio. Estimatutako denbora: Ariketak 20 minutu inguru iraungo ditu. Irakaslegoak atxikitako material gehigarria erabili ahali zango du. Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen diren Bigarren Hezkuntzako bigarren zikloari zuzenduriko 5. ariketaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 61).

4. ariketa- Laburpen jolasa Helburu espezifikoa: o

Ikasitakoa modu dibertigarrian laburtu.

Beharrezko materiala: o

Galderen zerrenda (22. materiala).

Deskribapena: Ikasleak bitan banatu eta sortutako bi taldeak parez kokatuko dira distantzia bat mantenduz. Ondoren, talde bakoitzak bestearen basera iritsi eta bere taldearena babestu behar duela azalduko zaie. Galera txanda bakoitzean pertsona bakarra aurreratu ahal izango da, eta horretarako taldea modu zuzenean erantzun beharko du egiten zaion galderari. Modu zuzenean erantzunez gero taldeko pertsona bakarrak aurrerantz pausu bat eman ahal izango du eta berriz ere talde berari beste galdera bat egingo zaio. Erantzun egokia ematen ez badu aldiz ez du aurrera egingo eta txanda galduko du, pareko taldeari txanda egotziz. Talde batek hiru galdera modu zuzenean erantzunez gero, bere partaideak beste taldearen basera korrika iristen saiatuko dira, beste taldekoek aldiz haien basea babesteko aurkariak harrapatu ahal izango dituzte (beti ere beraien basetik kanpo jokalaririk baldin badute, hots, gutxienez pausu bat aurreratu duten jokalariak). Galdera txanda bakoitzean talde bakoitzak jokalari berdina ala ezberdina aurreratzea erabaki dezake. Hau da, taldeari jarraian egiten zaion bigarren galderan (beraz jada jokalari bat basetik kanpo izango du), jokalari berdina aurreratzea edo beste jokalari ezberdin bat aurreratzea erabaki dezake. Jokalari ezberdina aurreratzea erabakiz gero eta galderari modu zuzenean erantzunez gero bi jokalari izango lituzke basetik kanpo. Estimatutako denbora: Ariketak 15 minutu inguru iraungo du. Irakaslegoak atxikitako material gehigarria erabili ahal izango du.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

38


L AN ER AK O M AT E R I AL A ET A F IT X A K 1. MATERIALA Behatzen den paisaia gure ingurukoa del a jakitea ahalbidetzen duten ele mentu adierazgarr iak ondokoak di ra :

1

2

3

Sopuertako ikuspegi panoramikoa (Bizkaia). Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www .flickr.com/photos/paisaia/9802025984/in/set -72157635300160116/

1. gunean: Erliebea (mendiak eta haranak), basoa (koniferoak eta hostozabalak), belardiak, elementu klimatikoak. 2. gunean: Orografia leuntzen den lekuan kokatutako herri-gunea (eraikitze eredua (pareta zuriak, teilatu gorriak‌.)). 3. gunea: Behi ustiategia (Behiak, belar fardoak‌), itxitura mota (alanbrea, egurra), abeltzain ustiategiaren eraikuntza eredua (solairu bakarra, bi isurkietako teilatua‌), heskaiak (belardiak mugatzen dituzten heskaiak), landaredia (hostozabalak).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

39


Uyuniko Gatzaga (Bolivia).Gelan proiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/96293060 78/in/set-72157635300160116

Vi単ales (Cuba). Gelan proi ektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/9802181393/in/set -72157635300160116

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

40


2. MATERIALA

1

2

3

Sopuertako ikuspegi panoramikoa (Bizkaia) Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www .flickr.com/photos/paisaia/9802025984/in/set -72157635300160116/

Zentzumenen bide z antz ematen di ren ele me ntuak 1. gunean: Usaimena: basoa, hezetasuna, lur bustia…; Entzumena: txoria, haizea hostoak astintzen….;

Ukimena: hotza, hezetasuna, haizea…. 2. gunean: Usaimena: etxeetako janaria, zaborrak, bustitako asfaltoa…; Entzumena: kotxeak, oihuak,

txakurrak, musika…; Ukimena: haizearekiko babes handiagoa eta hezetasun gutxiago 1. gunearekin alderatuz gero. 3. gunea: Usaimena: belarra, ganadua…; Entzumena: marruak, kotxeak, hegaztiak…; Ukimena: 2.

gunean baino haize gehiago baina 1. gunean baino gutxiago.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

41


3. MATERIALA Bide Berdea ri buruzko azalpen laburra: Burdinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen ibilbidea, antzinako meatzari trenak burutzen zuen bidean oinarritzen da, honek Enkarterrieta ko mehatzeak Ne rbioi i tsasadar rean kokatutako zama -lekuek in lotzen zituen , aldi berean Traslaviñatik (A rtzental es) Cast ro Urdiale sera mineralaren garraioa ahalbidetuz. Burdinmendi – Montes de Hierro Bide berdeak 42 kilometro zeharkatzen ditu bere osotasunean, Euskal Herriko Bide Berde luzeenean bihurtuz. Paisaiari dagokionez, ibilbidea 3 tarteetan banatzen da eta horietako bat bi zatitan aldi berean: Traslaviña-Gallarta (31 kilometro), Gallarta-Pobeña (8 kilometro) y Pobeña-Kobaron edo Itsaslur Bide Berdea (3 kilometro). Dokumentu honen sarreran tarteei buruzko informazio gehigarria dago. Paisaia ren analis ia : Paisaiaren elementu naturalak, artifizialak eta semi-naturalak identifikatzean datza, horretarako antzematen ditugun elementu artifizialak zeintzuk diren galdetuko dugu (usaimenaren, entzumenaren eta ikusmenaren zentzumenak azpimarratuz). Analisian, ikasgelan burututako 1. eta 2. ariketak kontuan izan beharko dira. Enkarter ri etako animal i autoktonoak : Montxina behia: Bizkaia eta Kantabria arteko mugan du jatorria, animali basati edo erdi-basatia da. Gorrixkak dira, 120-130 cm-ko garaiera dute eta 150-200 kg-ko pisua izan ohi dute. Ezaugarri adierazgarrietako batzuk, mutur zuria eta aurrera eta gorantza kurbatutako adarrak dituela da. Gaur egun, oso ale gutxi geratzen direla aipatu behar da. Enkarterrietako astoa: Enkarterrietan eta inguru mugakidean du jatorria. Lehen, laborantzarako eta artzainei laguntzeko erabiltzen ziren haien izaera otzana eta arintasuna dela eta. Animali txikia da, 120 cm-ko garaiera hartuz gehienik, hala ere animali indartsua da, kolore arrea du, muturra eta belarri argiagoekin. Honen kontserbazio-egoera larria da, iraungitzeko arriskuan baitago. Karrantzako ardia: Enkarterrietako eskualdean du jatorria. Abeltzaintzarako erabiltzen da batez ere, esnea eta gazta ekoizteko. Idiazabal jatorri izendapena duen gazta egiteko onartzen den arraza bakarra da, Latxa ardiarekin batera. Erresistentzia handiko animalia da, arrak 95 kg inguru pisatzen dute eta 65 kg inguru emeak. Bi barietate daude arraza honen barnean, mutur zuria alde batetik, kontserbazio egoera ona duena eta mutur beltza bestetik, iraungitzeko arriskuan dagoena. Enkarterrietako Villanoa: Montxina behiak harrapatzeko abeltzainek lehen erabiltzen zituzten zakurrak dira. Ohitura hau urria eta abendua bitartean burutzen zen, “octubradas” izenez ezagunak. 60 cm-tako garaiera du, ile marradun iluna du eta batzuetan orbain zuriak ditu. Izaera alaia eta abegikorra du, hala ere, aziendekin arinak eta oldarkorrak izan daitezke ere. Gaur egun iraungitze egoeran dago. Enkarterrietako Villanukoa: Etxe-zaindari gisa erabilitako txakurra da, bere abiadura azkarra dela eta. Honen funtzioa etxeko jabea ohartaraztea zen. Gaur egun iraungitze egoeran aurkitzen da. Hiruarantza arraina: Arrain hau Castañon ibaian, Gorostiza auzoan (Barakaldo) aurkitzen da, baita Gobelas eta Udondo (Leioa) erreketan eta Txingudiko badian ere. Hiru arantza ditu, berez hegalen erradioak direnak eta arrainak bere borondatez tenka ditzake bere harrapariak ikaratzeko. Arrak gorputz urdina, buru zein sabelalde gorria eta begi berdeak ditu. Ernaltze-garaian makiltxoekin habia eratzen du eta emea erakartzeko dantza egiten du honen aurrean, emeak arrautzak habian jar ditzan. Kaltebera bezala sailkatua dago mehatxatutako espezieen artean. Bibliografia: Burdinmendi Enkarterri-Ezkerralddea naturgune didaktikoa (www.burdinmendi.org) Web orriko faunaren 2. U.D.. Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

42


4. MATERIALA Hurrengo argazkiak moztu behar dira ariketa burutzeko (eta plastifikatzea gomendatzen da). Horretaz gain, hari bat jartzea komeni da, era horretan ikasleei bizkarrean zintzilikatu ahal izango baitzaie.

Ardiak. Esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167574694/in/set-72157635300160116/

Astoak. Esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167782916/in/set -72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

43


Behia. Est eka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167835123/in/set -72157635300160116/

Enkarterrietako Villanoa, egilea: J oseba Garcia Lizarralde. Esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/9802317775/in/set-72157635300160116

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

44


Hiruarantza arraina, iturria : www.vertebradosibericos.org/peces/gasacu.html

Pottoka k. Esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167799855/in/set -72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

45


Hariztia. Esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10168331805/in/set -72157635300160116/

Zizak. Esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167804976/in/set -72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

46


Belardia. Esteka: http://www.flickr .com/photos/paisaia/10167615304/in/set-72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

47


5. MATERIALA Galdera eta e rantzunen ze rrenda : 1-Ikusi ditugun belardiak naturalak, artifizialak hala semi-natural al dira? Semi-naturalak. 2- Nork mantentzen ditu belardiak? Ganaduak eta abeltza inak. 3- Zer gertatuko litzateke ganadua desagertuz gero? Sastrakek beteko lituzk etela belard iak eta ondotik baso bihurtuko li rateke . 4-Mimika froga: Enkarterr ietako V il lanoa 5- 3 elementu artifizial izenda itzazu:: Etxeak, bidea k, harrobia, karte lak, kotx eak… 6- Mimika froga: Baserr itarra . 7- 3 elementu natural izenda itzazu: Mendia, haiz e a, hegaztiak, zuhaitzak… 8-Mimika froga: Ardia. 9-Paisaia aztertzeko erabiltzen ditugun zentzumenak zeintzuk dira? Entzumena, usaimena, ukimena, dastamena eta ikusmena. 10- Ikusten ditugun zuhaitz guztiak era naturalean garatu al dira? Ez, asko dira landatuak izan direnak, hala nola pinuak, eta beste batzuk landatuak ez izan ar ren noizbait moztuak i zan dira, beraz ez in daite ke esan modu naturalean garatu di renik. 11- Mimika froga: Zuhaitza . 12- Zertarako erabiltzen da harrobia? Ar rokak eta minera lak lo rtze ko . 13-Mimika froga: Behia. 14-Mimika froga: Meatzaria . 15- Zertarako erabiltzen zen lehen zapaltzen ari garen bidea? Antzinako trenbidea zen. 16- Esan ezazu 3 elementu hauen artetik zein den naturala: Belardiak, mendiak edota zapaltzen ari garen bidea. 17- Mimika froga: Arraina. 18- Mimika froga: Kotxea. 19- Mimika froga: Trena. 20- Bi hots natural izenda itzazu: mar rua, hegaztie n txioak, hai zea… 21-Bi hots artifizial izenda itzazu: Kotxeen motor h otsa , oihuak, bozinak … 22- Hiritik kanpo soilik aurki daiteken elementu bat izenda ezazu: Be lardia, ganadua , basoa…

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

48


6. MATERIALA Paisaia ren definiz ioa: Lurraldearen edozein zati, biztanleriak hautematen duen moduan (ikusmena, usaimena, ukimena, dastamena eta entzumenaren bidez), zeinaren izaera natur edota giza faktoreen ekintzaren eta elkarreraginaren emaitza baita". Paisaia ren klas ifikazio funtzionala: Hiru paisaia mota aurki daitezke, hauetan ematen diren jarduera sozioekonomikoetan oinarrituz. Mota funtzionaleko sailkapen hau sinplea eta erreza da ulertzeko, denboran zehar faktore historiko, politiko eta ekonomikoek paisaian sortutako aldaketek definitzen dute. Hala ere, funtzionalitatea bizi den garaiaren interesei egokitzen zaio. Sailkapen honen baitan ondoko kategoriak daude: Natura-paisaia: Gizakiaren eraginik pairatu ez duen edo oso modu eskasean pairatu duen paisaia.

Aipatu behar da oso eskasak direla gizakiak jarduerarik garatu edo ustiatuak izan ez diren lekuak. Hiri-paisaia: Gizakiaren presentziak eta gaur egungo bizi estiloak definitutako paisaia. Landa-paisaia: Lurrari lotutako giza jarduerak definitutako paisaia, batez ere nekazaritza eta

abeltzaintzari lotutakoak.

Natura -paisaia (ibaietakoa): Arbaiun (Nafarroa). Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167670794/in/set 72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

49


Hiri-paisaia (industriakoa). Muskizeko (Bizkaia) Petr onorreko findegia . Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167711784/in/set -72157635300160116/

Landa -paisaia:Abanto-Zi erbenako Cotorrio auzoa (Bizkaia). Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167704864/in/set -72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

50


7. MATERIALA Zentzumenen fit xa : Zer duzu?

ikusten

Zer duzu?

usaintzen

Zer duzu?

entzuten

Zer duzu?

sentitzen

Zein sentimendu sortzen zaizkizu?

Erliebea (Mendiak, ibaiak, haranak, itsasoa…) Klima (eguzkia, hodeiak, haizea, hezetasuna…) Flora eta fauna (basoa, belardia, ganadua…) Giza jarduera (baratza, etxeak, errepideak…) IHITZA-n biltzen den “Paisaia batetik bestera” ariketaren egokitzapena, zeinaren iturri bibliografikoa Basauriko ingurugiro mintegia den (Basauri goitik begira. Basauriko PAT-COP).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

51


8. MATERIALA Ele mentu artifi zial, natural eta se mi -nat uralen adibideak eta el ementu s emi naturalen azalpena: Artifizialak: Bidea, panelak, tunela, etxeak, zaborrontziak, kableak‌ Naturalak: Mendiak, hodeiak, haizea, zuhaitzak, landaredi naturala, erreka‌ Semi-naturalak: Heskaiak, belardiak, basoak, fruta-arbolak...

Heskaiak: Belardiak mugatzeko egokitutako eta mantendutako zuhaitz, zuhaixka eta sastraka ilarak. Landa-paisaien ezaugarri bereizgarria da, nahiz eta urteak igaro ahala hauen erabilera galtzen ari den. Gainera, igarobide ekologikoa gisa paper garrantzitsua betetzen duen elementua da. Belardiak: Ganaduak mantentzen dituzte, eta hau aldi berean gizakiak. Aziendaren presentziarik gabe belardiak sastrakek hartuko lituzkete eta baso bihurtzera iritsi litezke. Gertakari hau Euskal Herriko belardi ugarirekin ematen ari da, izan ere abeltzaintza jarduera murritzen ari da. Basoen gehiengoa: Behatzen diren basoen gehiengoa landaketak dira. Beraz, ezin daiteke esan landaketa bat natura-paisaia denik, izan ere giza jarduerak baldintzatzen du (zuhaitz espeziea, azalera, basoaren forma).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

52


9. MATERIALA Eragil een zer renda : 1-Behiak

8-Frutak

15- Eguzkia

2-Ardia

9-Ura

16- Lurra

3-Pertsona

10-Etxea

17- Enkarterrietako astoa

4-Belardia

11-Mendia

5-Pinudia

12- Hiruarantza arraina

6-Hariztia

13- Kotxea

7- Zarata

14- Txorien txioak

Galderen ze rrenda : 1-Zein azaltzen da natura-paisaian? Txorien txioak , Hiruarantza arraina , hariztia , mendia, ura, eguzkia , lur ra. 2- Zein aberek mantentzen dituzte belardiak? Behiak, ardia, Enkarte rr ietako astoa . 3- Zer gertatuko litzateke desagertuko balira? Sastrakek hartuko litu zkete la belardiak eta baso bihurtze ra i rit si li tezk e. 4-Zeintzuk dira hiri-paisaian aurki daitezken elementuak? Etxea, zarata, txo r ien tx ioak, ura, eguzkia, lurra‌ 5- Zeintzuk dira landa-paisaian aurki daitezken elementuak? Denak. 6- Zein da gizakiaren onurarekin erlazionatutako landaredia? Belardia, pinudia, f ruta -arbola. 7-Paisaian dauden zein elementuren presentzia ez dagokio gizakiaren jarduerari? Hariztiak, t xorien txioa, mendia, Hi ruarantza ar raina, ura, eguzkia, lurra . 8- Zein elementuek egin diezaioke elikagaien ekarpena gizakiari? Ardia, behia, fruta -arbola . 9-Zeintzuk dira iraungitze arriskuan edo kaltebera gisa izendatutako animaliak? Enkarterr ietako astoa, Hiruarantza arra ina . 10- Zein elementu ez da izaki biziduna? Mendia, zarata, etxea, txorien txioa, ura, eguzkia, lurra. 11-Gizakiak zein izaki bizidunetatik lortu dezake etekin ekonomikoa? Ardia, behia, fruta -arbola, pinudia eta hari ztia . 12- Zerk ahalbidetzen du Enkarterrietako astoa bizirautea? Gi zakia , belardia . 13- Landarediarentzat zein elementu da ezinbestekoa? Eguzkia, ura, lurra . 14- Belardientzako zein elementu dira ezinbestekoak? Eguzkia, ura lurra, behiak, ardia k, Enkarter ri etako astoa . 15- Zeintzuk dira paisaiaren elementuak? Denak.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

53


10. MATERIALA Galdera eta e rantzunen ze rrenda : 1- Zeintzuk dira paisaia funtzionalen hiru motak? Landa-paisaia , hiri-paisa ia eta natura paisaia . 2- Ikusi ditugun belardiak naturalak, artifizialak edo semi-naturalak dira? Semi-naturalak. 3- Nork mantentzen ditu belardiak? Ganaduak eta abeltzainak . 4- Zer gertatuko litzateke aziendak desagertuz gero? Sastrakek belardiak hartuko l ituzket e eta baso bihurt zera ir its i lite zke 5- Mimika froga: Enkarter rietako V i llanoa. 6- Hiru elementu artifizial izenda itzazu: Etxeak, b ideak, harrobia, karte lak kotxeak… 7- Mimika froga: Baserr itarra . 8- Hiru elementu natural izenda itzazu: Mendia, hai zea, hegaztiak, zuhaitzak … 9- Mimika froga: Ardia. 10- Paisaia ikusmenaren bidez soilik aztertzen al da? Ez. Zeintzuk dira paisaia aztertzeko erabiltzen diren zentzumenak? Entzumena, u saimena, uki mena, dastamena eta i kusmena . 11- Ikusten ditugun zuhaitz guztiak era naturalean garatu al dira? ? Ez, asko dira lan datuak izan direnak, hala nola pinuak, eta beste batzuk landatuak ez izan ar ren noizbait moztuak i zan dira, beraz ez in daite ke esan modu naturalean garatu di renik. 12- Mimika froga: Zuhaitza . 13- Zertarako erabiltzen da harrobia? Ar rokak eta minera lak lo r tze ko. 14-Mimika froga: Behia. 15-Zein da landa-paisaien eta natura-paisaien arteko ezberdintasuna? Landa-paisaian lur rarek in erlaz ionatutako giza jardue ra dela nagusi et a natura -paisaian ez . 16- Mimika froga: Meatzar ia. 17-Zertarako erabiltzen zen lehen zapaltzen ari garen bidea? Antzinako trenbidea zen. 18- Esan ezazu 3 elementu hauen artetik zein den naturala: Belardiak, mendiak edota zapaltzen ari garen bidea. 19- Mimika froga: Arraina. 20- Mimika froga: Kotxea. 21- Mimika froga: Trena. 22- Bi hots natural izenda itzazu: mar rua, hegaztie n txioak, hai zea… 23-Bi hots artifizial izenda itzazu: Kotxeen motor h otsa , bozinak… 24- Hiritik kanpo soilik aurki daiteken elementu bat izenda ezazu: Be lardia, ganadua , basoa…

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

54


11. MATERIALA Ele mentua

Definizioa

Erliebea

Planetan ematen diren baldintza atmosferiko ezberdinek osatutako elementu abiotikoa, lurreko paisaia mota ezberdinen eraketan eragin zuzena duena.

Eraikina

Usain, gustu eta kolore gabeko elementu likido abiotikoa, lurrazaleko osagairik ugariena da.

Elementu historikoa

Aurreko garaietan jatorria duen eta gaur egun mantentzen den elementu antropikoa.

Lehen sektorea

Emozio baten emaitza gisa sortzen den gogo aldartea.

Azpiegitura

Nekazaritza, abeltzaintza, arrantza eta meatzaritza ekoizpen jarduerak biltzen dituen sektorea, hori dela eta elementu edo faktore antropikotzat hartzen dena.

Sentimendua

Material erresistenteekin eraikitako elementu antropikoa, pertsonen bizitzarako edota beste erabileretako eraikitakoa.

Lurzorua

Lekuko edo eskualdeko, edota lur eremu batean agertzen den landareen multzoak eratutako elementu biotikoa.

Ura

Garapen ekonomiko eta soziala ahalbidetzen duen elementu abiotiko fisiko eta materiala, zeina garraiobide, hiri- eta landa-garapenarekin erlazionatutako lanen bidez adierazten dena.

Landaredia

Lurzoruaren zati garrantzitsua eratzen duen substantzi minerala, eta mota ezberdinetakoa izan daiteken elementu abiotikoa.

Arroka

Prozesu geologikoen ondorioz sortzen den eta paisaiaren forma nagusiak eratzen dituen elementu abiotikoa.

Klima

Paisaia honen gainean garatzen da, eta paisaiaren estaia baldintzatu dezakeen elementu abiotikoa da.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

55


Emait za Erliebea: Prozesu geologikoen ondorioz sortzen den eta paisaiaren forma nagusiak eratzen dituen

elementu abiotikoa. Arroka: Lurzoruaren zati garrantzitsua eratzen duen substantzi minerala, eta mota ezberdinetakoa izan

daiteken elementu abiotikoa. Lurzorua: Paisaia honen gainean garatzen da, eta paisaiaren estaia baldintzatu dezakeen elementu

abiotikoa da. Klima: Planetan ematen diren baldintza atmosferiko ezberdinek osatutako elementu abiotikoa, lurreko

paisaia mota ezberdinen eraketan eragin zuzena duena. Ura: Usain, gustu eta kolore gabeko elementu likido abiotikoa, lurrazaleko osagairik ugariena da. Landaredia: Lekuko edo eskualdeko, edota lur eremu batean agertzen den landareen multzoak

eratutako elementu biotikoa. Lehen sektorea: Nekazaritza, abeltzaintza, arrantza eta meatzaritza ekoizpen jarduerak biltzen dituen

sektorea, hori dela eta elementu edo faktore antropikotzat hartzen dena. Eraikina: Material erresistenteekin eraikitako elementu antropikoa, pertsonen bizitzarako edota beste

erabileretako eraikitakoa. Azpiegitura: Garapen ekonomiko eta soziala ahalbidetzen duen elementu abiotiko fisiko eta materiala,

zeina garraiobide, hiri- eta landa-garapenarekin erlazionatutako lanen bidez adierazten dena. Elementu historikoa: Aurreko garaietan jatorria duen eta gaur egun mantentzen den elementu

antropikoa. Sentimendua: Emozio baten emaitza gisa sortzen den gogo aldartea.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

56


12. MATERIALA Paisaia

Definizioa

Mendi-paisaia

Kantauriar isurialdeko haranak elementu nagusitzat dituen paisaia, non belardiak eta baso orbain txikiak tartekatzen diren. Landarediak mosaiko bat osatzen du haran barnean, honen garaiera txikituz Atlantikora gerturatu ahala. Agertzen diren eraikinak (baserriak) eraikitze eredu sakabanatua dute eta bertan azaltzen diren herriak txikiak dira. Lurzorua heldutasun maila eta kalitate altukoa izan ohi da eta landaredia estaldura jarraia du. Hau, prezipitazioak ugariak eta tenperatura leunak direlako ematen da. Giza jarduera hedatuena lurzoruari lotua dago (nekazaritza, abeltzaintza eta basozaintza).

Kostako-paisaia

Erliebe malkartsuak eta behe tenperaturek ezaugarritzen dute. Azaltzen diren landaredi mota ezberdinak estai ezberdinetan azaltzen dira (landaredi mistoa, mediterranear landaredia, koniferoak, belardiak eta zuhaixkak). Paisaia mota honek ez du eraldaketa handirik pairatu gizakiaren eskutik, izan ere ezaugarri geologiko eta klimatikoak giza asentamendua era nabarmenean baldintzatu dute.

Paisaia erdi idorra

Elementu antropikoak nagusi direneko paisaia, gizakiaren presentzia eta gaur egungo bizi estiloak definitzen dutena. Paisaia honetan bigarren eta hirugarren sektorea dira nagusi.

Ibai-paisaia

Elementu kultural eta naturalak barnebiltzen dituen lursailean urteetan eman diren prozesuen emaitza den paisaia. Giza jardueran antzinako denboretan sortutako paisaiak eta gaur egun oraindik irauten dutenak dira.

Kultura-paisaia

Elementu nagusitzat itsasoa duten paisaiak. Paisaia honek forma oso ezberdinak izan ditzake, lurmuturrak, penintsulak, irlak, golfoak, badiak, etab. Itsaslabarra keta lurmuturrak azaltzen diren eremuari goi-kostaldea deritzo, eta hondartzak azaltzen direnekoa behe-kostaldea. Bertako giza asentamenduak aurreko denboretatik datoz, beraz gune hauetako eraldaketa antropikoa oso nabarmena da.

Mediterranear paisaia

Ibaiek eta ibar-basoek eratutako paisaia. Gaur egun paisaia honen kontserbazioa garrantzi handikoa da, izan ere giza jarduera dela eta asko andeatu baita, bai landarediaren egoerari (askotan hau desagertzeraino) edota uren kalitateari eraginez (isurketengatik).

Hiri-paisaia

Euri ezak eta bero estremoa dela eta, landaredia eskasa eta estepetakoaren oso antzekoa da. Higadura naturalak eta antropikoak ez du lurzorua garatzen utzi. Paisaia honetan antzeman daitekeen lehortasun sentsazioa basamortuko paisaian antzeman daitekeenaren oso antzekoa da.

Landa-paisaia atlantikoa

Kantauri isurialdekoa baino klima idorragoa eta tenperatura altuagoak ezaugarritzen duten paisaia. Hori dela eta, azaltzen den landaredia baldintza idorrenetara egokitua dago. Erliebea laua denez lursail gehiena laborantzarako erabiltzen da, nekazaritza jarduera nagusi izanik.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

57


Emait za : Landa-paisaia atlantikoa: Kantauriar isurialdeko haranak elementu nagusitzat dituen paisaia, non

belardiak eta baso orbain txikiak tartekatzen diren. Landarediak mosaiko bat osatzen du haran barnean, honen garaiera txikituz Atlantikora gerturatu ahala. Agertzen diren eraikinak (baserriak) eraikitze eredu sakabanatua dute eta bertan azaltzen diren herriak txikiak dira. Lurzorua heldutasun maila eta kalitate altukoa izan ohi da eta landaredia estaldura jarraia du. Hau, prezipitazioak ugariak eta tenperatura leunak direlako ematen da. Giza jarduera hedatuena lurzoruari lotua dago (nekazaritza, abeltzaintza eta basozaintza). Mendi-paisaia: Erliebe malkartsuak eta behe tenperaturek ezaugarritzen dute. Azaltzen diren

landaredi mota ezberdinak estai ezberdinetan azaltzen dira (landaredi mistoa, mediterranear landaredia, koniferoak, belardiak eta zuhaixkak). Paisaia mota honek ez du eraldaketa handirik pairatu gizakiaren eskutik, izan ere ezaugarri geologiko eta klimatikoak giza asentamendua era nabarmenean baldintzatu dute. Kostako-paisaia: Elementu nagusitzat itsasoa duten paisaiak. Paisaia honek forma oso ezberdinak

izan ditzake, lurmuturrak, penintsulak, irlak, golfoak, badiak, etab. Itsaslabarra keta lurmuturrak azaltzen diren eremuari goi-kostaldea deritzo, eta hondartzak azaltzen direnekoa behe-kostaldea. Bertako giza asentamenduak aurreko denboretatik datoz, beraz gune hauetako eraldaketa antropikoa oso nabarmena da. Mediterranear paisaia: Kantauri isurialdekoa baino klima idorragoa eta tenperatura altuagoak

ezaugarritzen duten paisaia. Hori dela eta, azaltzen den landaredia baldintza idorrenetara egokitua dago. Erliebea laua denez lursail gehiena laborantzarako erabiltzen da, nekazaritza jarduera nagusi izanik. Paisaia erdi idorra: Euri ezak eta bero estremoa dela eta, landaredia eskasa eta estepetakoaren oso

antzekoa da. Higadura naturalak eta antropikoak ez du lurzorua garatzen utzi. Paisaia honetan antzeman daitekeen lehortasun sentsazioa basamortuko paisaian antzeman daitekeenaren oso antzekoa da. Ibai-paisaia: Ibaiek eta ibar-basoek eratutako paisaia. Gaur egun paisaia honen kontserbazioa

garrantzi handikoa da, izan ere giza jarduera dela eta asko andeatu baita, bai landarediaren egoerari (askotan hau desagertzeraino) edota uren kalitateari eraginez (isurketengatik). Hiri-paisaia: Elementu antropikoak nagusi direneko paisaia, gizakiaren presentzia eta gaur egungo bizi

estiloak definitzen dutena. Paisaia honetan bigarren eta hirugarren sektorea dira nagusi. Kultur-paisaia: Elementu kultural eta naturalak barnebiltzen dituen lursailean urteetan eman diren

prozesuen emaitza den paisaia. Giza jardueran antzinako denboretan sortutako paisaiak eta gaur egun oraindik irauten dutenak dira.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

58


13. MATERIALA

Landa -paisaia atlantikoa: Abanto-Zi erbenako Kotorrio auzoa (Bizkaia). Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167704864/in/set -72157635300160116/

Mendiko paisaia: Anboto (Bizkaia). Gelan proi ektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167650504/in/set -72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

59


Kosta ko paisaia: Itsaslur Bide Ber dea (Bizkaia). Gelan proiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10168347875/in/set -72157635300160116/

Mediterranear-paisaia: Ag oitzeko eskual dea (Nafarroa). Egilea: Miren Askasi bar Bereziartua . Gelan proiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/9803334395/in/set -72157635300160116

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

60


Paisaia er di-idorra. Bar deak (Nafarroa). Gelan proi ektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167902393/in/set -72157635300160116/

Kultur-paisaia: Zuhaitz mugarratuak Laruneko magalean (Nafarroa). Gelan proiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167754575/in/set -72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

61


Hiri-paisaia (industriakoa). Muskizeko Petronorreko fi ndegia (Bizkaia). Gelan proi ektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10 167711784/in/set-72157635300160116/

Ibai-paisaia: Burdinmendi-Montes de Hi erro Bide Berdea Enkarterrietan. Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167793523/in/set -72157635300160116

14. MATERIALA Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

62


Biotikoa

Abiotikoa

Antropikoa

Natura -Paisaia Antropikoak biotikoen gainean

Soilik elementu antropikoak

Antropikoak abiotikoen gainean

Hiri-paisaia

Landa- paisaia

15. MATERIALA

Mendi - paisaia: Lesaka (Na farroa). Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10167883333/in/set -72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

63


Landa -paisaia atlantikoa: La Nesilla auzoa Muskizen (Bizkaia). Gelan proiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10168290664/in/set -72157635300160116/

Kostako paisaia: La Arena hondartza (Muskiz, Bizkaia). Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10168404055/in/set -72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

64


Ibai-paisaia: Bur dinmendi – Montes de Hierro Bide Berdea Enkar terrietan (Bizkaia) . Gelan proiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10168480446/in/set -72157635300160116/

Hiri-paisaia: Vitoria - Gasteiz. Egilea: Miren Askasibar. Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/9803643415/in/set -72157635300160116

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

65


Kultur-paisaia: Itsasl ur Bi de Berdean azaltzen den Kobarongo zama-lekua (Bizkaia). Gelan pr oiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10168501276/in/set -72157635300160116/

Landa-paisaia: Itsaslur Bi de Berdea (Bizkaia). Gelan proiektatu ahal izateko esteka: http://www.flickr.com/photos/paisaia/10168556723/in/set -72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

66


Kultur-paisaia: Aguas Juntas (I.a tartea) atsedenl ekua, Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdea Enkarterrietan. Gelan proi ektatu ahal izateko esteka http://www.flickr.com/photos/paisaia/10168578933/in/set 72157635300160116/

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

67


16. MATERIALA Paisaia baten balorazioa egiteko oso garrantzitsua da honek sortzen dizkigun sentsazioak kontutan hartzea. Ondoren, antzematen duzun paisaia modu egokiagoan definitzen dituzten ezaugarriak adierazi. Taulan jasota ez dagoen beste ezaugarri bat burura badatorkizu gehitu ezazu. Ikuspegi mugatua

Ikuspegi panoramikoa

Garbia

Zikina

Berezia

Zaratatsua

Etsigarria

Anitza

Uniformea

Atsegina

Argitsua

Usaintsua (ona)

Ehundura lodia

Ehundura fina

Koloretsua

Kolorebakarra

Harmoniatsua

Kirasduna

Desatsegina

Orekatua

Kaotikoa

Lasaia

Beldurgarria

Segurua

Arriskutsua

Naturala

Itsusia

Zirraragarria

Oldartzailea

Arrunta

Bikaina

Bukolikoa

Desordenatua

Triste

Ahaztezina

Ondotik, paisaian ikusten dituzun 10 elementu idatzi eta puntuatu itzazu 1-5ra gustukoen dituzunak (5 puntuazio maximoa izani keta 1 minimoa) eta -1etik -5era gustuko ez dituzunak (-5 puntuazioa gutxien gustuko duzun elementuari esleituz). Ele mentua

Puntuazioa

1-10 b itartean, ze in puntuazio emango zenioke paisaiar i? (10 puntuazio max imoa izanik) Zer aldatuko zenuke antz emandako paisaian ?

Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen den Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 10. ariketarako fitxaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 52).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

68


17. MATERIALA Paisaiaren azterketa burutzeko fitxa eta hau betetzeko argibideak ematen dituen dokumentua eskuragarri duzu ondoko esteketan: http://issuu.com/paisaia/docs/fitxa_paisaia edo http://www.scribd.com/doc/173317852/Paisaiaren-analisia-Fitxa-eta-berau-betetzeko-argibideak

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

69


18. MATERIALA Galdera eta e rantzunen ze rrenda : 1- Ikusi ditugun belardiak naturalak, artifizialak edo semi-naturalak dira? Semi-naturalak. 2- Nork mantentzen ditu belardiak? Ganaduak eta abeltzainak . 3- Zer gertatuko litzateke aziendak desagertuz gero? Sastrakek belardiak hartuko l ituzket e eta baso bihurt zera ir its i lite zke 4- Zer da zuhaitz mugarratu bat? Aziendak lar ratu ahal izateko eta egurra lortz eko helburuarekin 2 -3 metrotan mozten zen zuhaitza. 5- Hiri-paisaietan azaltzen diren hiru elementu izenda itzazu: Etxeak, e rrep ideak, se maforoak, kartelak, kotxeak…. 6- Zein da lehen sektorea nagusi deneko paisaiaren izena? Landa-paisaia. 7- Natura-paisaietan azaltzen diren hiru elementu izenda itzazu: Mendiak, hai zea, hegaztiak, zuhaitzak. 8- Paisaia ikusmenaren bidez soilik aztertzen al da? Ez . 9- Zeintzuk dira paisaia aztertzeko erabiltzen diren zentzumenak? Ent zumen a, usaimena, ukimena, dastamena eta ikusmena . 10- Zein da kostako-paisaiek eta Ibai-paisaiek komunean duten elementua? Ura. 11- Ikusten ditugun zuhaitz guztiak era naturalean garatu al dira? ? Ez, asko dira landatuak izan direnak, hala nola pinuak, eta bes te batzuk landatuak ez izan ar ren noizbait moztuak i zan dira, bera zez in daite ke esan modu naturalean garatu di renik. 12- Zein paisaia motan azaltzen da itsasoa? Kostako- paisaian . 13-Zertarako erabiltzen zen lehen zapaltzen ari garen bidea? Antzinako tren bidea zen. 14- Esan ezazu 3 elementu hauen artetik zein den naturala: Belardiak, mendiak edota zapaltzen ari garen bidea. 15- Ondoko zein paisaietan azaldu daitezke txoriak, landa-paisaian, natura-paisaian edo hiri paisaian? Hiruetan . 16- Ibai-paisaia izendatzeko zein da lekuan egon behar den ezinbesteko elementua? Ibaia. 17- Mendi-paisaia izendatzeko zein da lekuan egon behar den ezinbesteko elementua? Erl iebea. 18-Zein da landa-paisaien eta natura-paisaien arteko ezberdintasuna? Landa-paisaian lur rarek in erlaz ionatutako giza jardue ra dela nagusi et a natura -paisaian ez . 19- Landa-paisaian entzun daitezken hiru hots izenda itzazu: mar rua, txor ien t xioak, hai zea… 20-Hiru hots artifizial izenda itzazu: Kotxeen motor hotsa , oihuak, bozinak … 21- Hiritik kanpo soilik aurki daiteken elementu bat izenda ezazu: Be lardia, ganadua , basoa… 22-Hiru elementua biotiko izenda itzazu: Ar roka, e rl iebea, k lima…

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

70


19. MATERIALA

Giza ja rduera Berei zgarr itasuna

kolorea

Ura

Landaredia Erl ieb ea

Paisaian antzematen duzunaren arabera taulako elementu bakoitza puntua itzazu. Mendi-erliebe oso nabarmena edo deigarria (itsaslabarrak, arrokak…) edo higadura handien ondorio diren formak, dunak edo glaziarrak esaterako.

Forma eta tamainan aldaera asko dituen erliebea, edo higadura-forma interesgarriak dituenak.

Muino leunak, lautadak… nabarmentzen diren elementurik gabekoa.

5

3

1

Landare barietate handia eta landaredi moten arteko oreka mantentzen da

Landare barietate ertaina, eta landare mota bakarra edo bi mota dira nagusi.

Barietate eskasa edota landaredi estaldura eskasa.

5

3

1

Paisaian elementu baldintzatzailea da. Ur garbia, ur lasterrak lakuak.

Uraren presentzia badago baina ez da baldintzatzailea paisaian, ur laster edo laku txikiak azaldu daitezke.

Elementuen presentzia eskasa edo antzemanezina.

5

3

1

Kolore intsentsu eta bariatuek osatzen dute paisaia, kontraste atseginak sortuz, lurzorua, landaredia, ura, arroka… artean.

Kolore eta kontraste aniztasun ertaina, kolore intentsuren bat baina ez da nabarmentzen.

Kontraste ez harmoniatsua eta barietate eskasekoa. Kolore itzali eta eskasak.

5

3

1

Paisaia aparta, ez-ohikoa eskualdean, elementu bereizgarriak azaltzen ditu.

Eskualdeko paisaia bereizgarria baina inguruko beste batzuen antzekoa. Berezitasun batzuk azaltzen ditu.

Eskualdean eta inguruan oso ohikoa den paisaia, ezaugarri berezirik gabekoa.

6

2

1

Eraikitako elementuan paisaia integratu eta oreka harmoniatsua mantentzen dute inguruan.

Integratzen ez diren elementuren bat azaltzen da, baina ez du ingurua modu nabarmenean asaldatzen.

Eraikitako elementuek ez dute bat egiten inguruarekin, eta paisaia guztiz distortsionatzen dute.

5

3

1

Puntuazioaren araberako paisaiaren ikus kalitatea: Altua: 31-24 Ertaina: 23-12 Baxua: 11-6 Paisaia ren puntuaz io totala : Aztertutako pai saiaren ikus kal itatearen kla sifikaz ioa : Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen den Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 5. ariketarako fitxaren egokitzapena (Martínez Huerta, 2004, pág. 61).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

71


20. MATERIALA Taulako elementu bakoitza puntua itzazu paisaian antzematen duzunaren arabera. Landaredia

Aldapa

Ikus ar roaren tamaina (puntu batetik ikusten den eremua)

Homogen eotasuna

Ikus forma

ar roaren

Eraik in histor ikokulturalak

Dentsitate baxua, lurzorua ez dago guztiz estaliri. Zuhaixkak eta belarrak azaltzen dira batez ere.

Dentsitate ertaina, azaltzen den landaredia altuera gehiago du, zuhaixka keta zuhaitzak. Tarteka espezie hostoerorkorrak azaltzen dira.

Dentsitate altua, landaredia altua da, zuhaitzak nagusi izanik.

5

3

1

Aldapa handia, %55 baina handiagoa.

Aldapa ertaina, bitarteko aldapa.

5

3

1

Handia

Ertaina

Txikia

5

3

1

Altua, Ia ez da paisaiaren forma eta koloretan ezberdintasunik antzematen.

Ertaina, paisaia homogeneoa ezberdintasun antzematen dira.

5

3

1

Itxura luzanga eta estua.

Itxura luzanga eta zabala.

Itxura borobila.

5

3

1

Mota honetako eraikuntzak nukleo txikitan.

Bakan batzuk azaltzen dira baina ez dira paisaiaren elementu adierazgarriak.

Ez dira azaltzen.

5

3

1

%25-55

ez

da guztiz, batzuk

Aldapa eskasa, %25 baina txikiagoa.

Paisaia oso anitza, forma, kolore, landaredi, eraikin.... mota aniztasuna da nagusi.

Puntuazioaren araberako paisaiaren ikus hauskortasuna: Altua: 30-24 Ertaina: 23-12 Baxua: 11-6

Paisaia ren puntuazio totala : Aztertutako pai saiaren ikus hauskortasunar en klasifikaz ioa :

Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen den Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 5. ariketarako fitxaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 61).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

72


21. MATERIALA Ikus kalitatea eta ikus hauskortasuna kontutan hartuz, paisaia modu larrian asaldatu gabe giza jarduerak hartzeko inguruak duen gaitasuna aztertu ezazu.

ERTAINA

BAXUA

Babes maximoa.

Babesa. Inpaktu oso baxuko jarduerak baimentzen dira soilik (adib. Mendi-ibilaldiak).

Inpaktu baxua edo ertaina sortzen duten jarduerak baimenduko dira (ingurua integratutako eraikuntza txikiak).

ERTAINA

ALTUA

ALTUA

Inpaktu baxuko jarduerak.

Inpaktu ertaineko jarduerak.

BAXUA

IKUS HAUSKORTASUNA

IKUS KA LITATEA

Inpaktu ertaineko jarduerak.

Inpaktuko jardueren baimentzea (adib. frabrikak).

Inpaktu handiko jardueren baimentzea (adib. Zabortegiak).

Urdaibaiko paisaia Derrigorrezko Hezkuntzako proposamen didaktikoan, irteerarako jasotzen den Bigarren Hezkuntzako lehen zikloari zuzenduriko 5. ariketarako fitxaren egokitzapena (MartĂ­nez Huerta, 2004, pĂĄg. 61).

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

73


22. MATERIALA Galdera eta e rantzunen ze rrenda : 1- Ikusi ditugun belardiak naturalak, artifizialak edo semi-naturalak dira? Semi-naturalak. 2- Nork mantentzen ditu belardiak? Ganaduak eta abeltzainak . 3- Zer gertatuko litzateke aziendak desagertuz gero? Sastrakek belardiak hartuko l ituzket e eta baso bihurt zera ir its i lite zke 4. Zer da ikus arroa? Puntu batetik iku sten den eremua. 5- Hiri-paisaietan azaltzen diren hiru elementu izenda itzazu: Etxeak, e rrep ideak, se maforoak, kartelak, kotxeak…. 6- Zein da lehen sektorea nagusi den paisaiaren izena? Landa-paisaia. 7- Natura-paisaietan azaltzen diren hiru elementu izenda itzazu: Mendiak, hai zea, hegaztiak, zuhaitzak. 8- Paisaia ikusmenaren bidez soilik aztertzen al da? Ez . 9- Zeintzuk dira paisaia aztertzeko erabiltzen diren zentzumenak? Ent zumena, usaimena, ukimena, dastamena eta ikusmena . 10- Zein da kostako-paisaiek eta Ibai-paisaiek komunean duten elementua? Ura. 11- Zeintzuk dira bidean aurkitu ditugun elementu bereizgarriak? Haizeak etzandako zuhaitzak edo auken erauzk eta l ekuan ematen dela fr ogatzen dut en egiturak . 12- Zein paisaia motan azaltzen da itsasoa? Kostako- paisaian . 13-Bidean azaldu diren paisaiaren hiru balio izenda itzazu: Balio geo logikoa, paisaia ren nortasun berez ia, La Ar ena hondartza, iku spegi panoramikoak… 14- Zertarako erabiltzen zen lehen zapaltzen ari garen bidea? Antzinako trenbidea zen. 15- Esan ezazu 3 elementu hauen artetik zein den naturala: Belardiak, mendiak edota zapaltzen ari garen bidea. 16- Definitu ezazu ikus kalitatearen kontzeptua: Ere muak duen erakargarr itasun estet iko eta garrantziar i de ritzo . 17-Ondoko zein paisaietan azaldu daitezke txoriak, landa-paisaian, natura-paisaian edo hiri paisaian? Hiruetan . 18- Ibai-paisaia izendatzeko zein da lekuan egon behar den ezinbesteko elementua? Ibaia. 19- Mendi-paisaia izendatzeko zein da lekuan egon behar den ezinbesteko elementua? Erl iebea. 20-Zein da landa-paisaien eta natura-paisaien arteko ezberdintasuna? Landa-paisaian lur rarek in erlaz ionatutako giza jardue ra dela nagusi et a natura -paisaian ez . 21- Landa-paisaian entzun daitezken hiru hots izenda itzazu: mar rua, txor ien t xioak, hai zea… 22-Hiru hots artifizial izenda itzazu: Kotxeen motor hotsa , oihuak, bozinak … 23- Definitu ezazu ikus hauskortasunaren kontzeptua: Paisaiak g iza jarduerak hartz eko duen gaitasunari dagokio. Ha u da, paisaiak ikus hauskortasun altua izango du, txertatutako edoze in gi za jarduera modu e rr azean antzematen denean. 24- Hiritik kanpo soilik aurki daiteken elementu bat izenda ezazu: Be lardia, ganadua , basoa… Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

74


23. MATERIALA Burdinmendi - Montes de Hierro Bide Berdearen aurkezpena ondoko esteketan: http://issuu.com/paisaia/docs/bide_berdea_aurkezpena http://www.scribd.com/doc/174684560/Burdinmendi-Montes-de-Hierro-Bide-Berdea

Irkaslegoari zuzenduriko material gehigarria Budinmendi – Montes de Hierro Bide Berdearen aurkezpena burutzeko ondoko esteketan: http://issuu.com/paisaia/docs/bide_berdea_aurkezpenaren_eranskina http://www.scribd.com/doc/174684531/BURDINMENDI-MONTES-DE-HIERRO-BIDE-BERDEARENPAISAIEN-AURKEZPENAREN-ERANSKINA

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

75


24. MATERIALA Itsaslur Bide Berdean zehar aurkitzen diren paneletan biltzen den informazioaren azalpen laburra: Meatzaritza jarduera: Burdinaren ustiaketa XIX mende erdira arte eskuz egiten zen, azaleko mea-

zainen azaleramenduak baliatuz edo zulo eta zutabe sistemaren bidez zulatutako galerietan. Mineralaren kanpo eskariak Europa mailako hedadura suposatu zuen, Lehen Mundu Gerra ostean Ingalaterran emandako aldaketa teknologikoa gertatu zen arte. Auken erauzketa jarduera:. Aukenak antzinatik ustiatu izan dira zibilizazio askorengatik, agian,

Japoniarrak izanik kontsumo gehien egiten dutenak. Kantauri kostaldean, Europa Atlantiar osoan bezala, bere erabilera tradizionalak ongarri eta lurzoruaren zuzentzailearena izan da, lehortzen utzi ondoren laborantza lurretan barreiatuz edo hauek errez eta sortutako errautsak barreiatuz. Duten osagai aberastasuna dela eta elikagai iturri dira, hauen kontsumoa igotzen ari delarik bai freskoan zein kontserban. Elikadura-industrian erabiliak dira ere, loditzaile, gelifikatzeko eta egonkortzaile gisa, produktu askoren etiketetan azalduz (e.401, E-402, eta abar). Medikuntzan eta farmakologian laxanteak eta antikoagulatzaileak diren konposatuetan erabiltzen dira, baita pomada eta hortzetako pastetan. Produktu estetikoetan, xanpuetan ezpainetako margoetan, etab. ere erabiltzen dira. Industrian aldiz, ehungintzarako tinta eta ehunetan baliatzen dira. Erabilpen guzti hauek, aukenen ustiaketa emendatzen ar idira, kontrolik gabeko jarduera arriskutsuak ekarri ditzaketelarik. Aukenak erauzteko itsas hondoko arrasteen erabilera Europako beste zonalde batzuetako kostako ekosistemetan arazo larriak sortzen ari ditu. Kantari kostaldean auken erauzketa jarduera oso murritza da, arribazoi egoeran burutuz, hots, marea biziak aukenak lurretik askatu eta kostaldera eramaten dituenean, uda ondotik ematen dena hain zuzen ere. Geologia: Olatuen indarrak energia handia sortzen du 30 T/m2 –koa izatera ere iritsi daitekeelarik,

honek arroken oina higatuz. Gainera, urak daramatzan partikulek higadura ahalmen hau emendatu egiten dute. Itsaslabarretako gainaldea erori egiten da ondorioz, euste oinarria desagertzen baitzaio, era horretan kostako lerroa barrurantz sartuz. Ibilbidean zehar behatu daitekeen bezala, higadura ez da berdina izan kostako eremu guztian, ondorioz kalak, lurmutur eta aldapa gehiagoko edo gutxiagoko itsaslabarrak sortuz. Hau aldi berean, estratuen gogortasunak, inklinazioak eta tolesen formek sortzen duten olatuekiko erresistentzian du oinarria. Ikuspuntu geologikotik tamaina txikiko SLUMP-en presentzia nabarmentzekoa da. Estruktura sedimentario hauek apurtutako eta deformatutako toles itsurako estratuak erakusten dituzte. Kostako ekosistema: Olatuen eraginaz dagoen oxigeno ugariko kostalde arrokatsua izateak, honen

argitasunak eta substratu konpaktuak izaki bizidun askoren presentzia eta garapena emateko leku egoki bihurtzen dute. Aldi berean, izaki bizidun hauek egokitzapen prozesu bat jasan dute, itsasoaren olatuen jarduera mekanikoaren aurrean babes formak garatuz, eta izaki bizidun bakoitza egon ohi den lekuaren arabera forma bereizgarriak izanik, kostaldean honako guneak bereiz daitezke: gune supralitorala, gune mesoliterala, gune infralitorala eta gune zirkolitorala. Kostaldeko landaredia: Kostako baldintza zailak direla eta landarediak egokitzapen morfologikoak

garatu dituzte. Baldintza ziala hauen artean haizeak edo olatuen zipriztinek egiten duten gatzaren ekarpen jarraia; haize gogorra eta azkenik emankorrak diren lurzoru eskasen hauskortasuna. Itsasoaren eraginak definitzen dituen gune ezberdinak aurkitu daitezke itsaslabarrean: Itsaslabarraren gune basala, itsasotik gertuen dagoena eta honen eragin handiena duen gunea da, landarediaren garapena ezinezkoa da bertan, materia organikoa pilatzen den gune babestu edo arrakaletan izan ezik. Hurrengo gunea gorago kokatzen da eta itsasoaren eragin zuzen ahulagoa du, bertan azaltzen den substratua materia organiko gehiago dauka landarediaren asentamendua eta estaldura nahiko jarraia ahalbidetuz. Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

76


Itsaslabarraren goialdean, haizea era gogorragoan jotzen duen eta substratua sakonagoa eta emankorragoa den gunean ainarrak eta kostako otadiak azaltzen dira. Nekazaritza eta abeltzaintza jarduerak: Nekazaritza jarduera Itsaslur Bide Berdeko eremuan,

etxerako ustiatutako baratze txikietan oinarritzen da. Hau, orografia eta inguruko baldintzak direla eta lurzoruak higadura handia pairatzen duelako ematen da. Gainera, meatzaritzak lur azalera handiago behar izateak nekazaritzarako egokitutako lur azaleran eragina izan zuen. Hori dela eta baratzak zulogunetan eta hego isurialdean kokatzen dira. Hala ere itsasoarekiko gertutasunak eta tenperatura aldaketak leuntzen dituen itsasoaren tanpoi efektuak, izozteak galarazten ditu eta hauek landareengan izan ditzaketen kalteak. Baratzak lursail txikietan banatzen dira, labore ezberdinen arteko lur errotazioak burutuz.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

77


B IB L I OG R AF I A CEIDA. (d. g.). 12. unitatea: Paisaia. (J. Marañon Zalduondo, Arg.). Berreskuratua -(e)tik http://www.ingurumena.ejgv.euskadi.net/r496172/es/contenidos/libro/lur_ingurumen_zientziak/es_10672/adjuntos/12UD.pdf Luna, F., & Martinez, J. (d. g.). Basauri goitik begira (Ihitza.). http://www9.euskadi.net/ihitza/ihitza13/datos/13e_paisaia.pdf

Berreskuratua

-(e)tik

Martínez Huerta, J. (2004). Urdaibaiko paisaia = El paisaje de Urdaibai: derrigorrezko hezkuntzako proposamen didaktikoa = propuesta didáctica para la educación obligatoria. Vitoria = Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia = Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco.

Jarduera didaktikoen proposamena. Montes de Hierro - Bide Berdea, Enkarterrietan.Deskribapena, fitxak eta atxikitako materiala

78


Montes de Hierro - Burdinmendi Bide Berderako jarduera didaktikoen proposamena