Page 1

1


2


temat numeru:

Sacrum vs. profanum czy Święta muszą być fajne? strona 6

Święta zza monitora strona 10

Święta Bożych Zakupów

strona 14

Boże Narodzenie – między wiarą a tradycją strona 16

szaleństwa ostatniej nocy strona 24

a gdyby nie było wieży Babel? strona 28

3


Między Wigilią a sklepową półką Trudno zaprzeczyć, że Boże Narodzenie to wyjątkowy czas w roku. Chwila spotkań, wspomnień i radości z niepowtarzalnej atmosfery. Pośród nimi coraz więcej miejsca znajduje komercja – przebrany święty Mikołaj, kapiące złote wystawy sklepowe i owczy pęd po promocje. O to chodzi w świętach? W grudniowym wydaniu Ou-

to znalezc chwilę na zastano-

sem Gwiazdki to choinka, pa-

tro, w momencie, gdy w ra-

wienie się, czym własciwie

rujący barszcz z uszkami czy

diu usłyszec juz mozna pier-

jest dla nas ten czas? Nie

połmiski pełne pierogow –

wsze swiąteczne piosenki,

udzielamy Ci gotowej odpo-

jesli jednak zapytac dzieci, co

ulice rozbłysnęły tysiącami

wiedzi – pokazujemy za to

pierwsze przychodzi im na

girland a wszędzie dokoła

rozne drogi, ktorymi mozesz

krolują podobizny mikoła-

podązyc :)

ze Narodzenie”, to zapewne

jow, elfow czy sniezynek,

jako najwazniejsze wymienią

idziemy pod prąd – nie zao-

W imieniu całej redakcji Ou-

prezenty i Mikołaja, przycho-

ferujemy Ci słodkiej swią-

tro składam Wam najser-

dzącego w czerwonym stroju

tecznej historii, w zamian za

deczniejsze zyczenia na Boze

przez komin z potęznym

to postaramy się pomyslec

Narodzenie. Mam nadzieję,

workiem podarkow. Wza-

nad odwiecznym podziałem

ze kazdy spędzi ten czas do-

jemne obdarowywanie się to

na sfery sacrum i profanum.

kładnie tak, jak tego pragnie.

piękna tradycja – udowad-

Czy dzisiejsze obchody Boze-

Niech wszyscy zarazą się tą

niamy drugiej osobie, ze cos

go Narodzenia, waznego reli-

dla nas znaczy i ze wciąz

gijnego swięta, nie poszły za

liwosci i usmiechu. Nowy rok

o niej pamiętamy. Gdzie jed-

daleko w stronę tego, co lu-

niech przyniesie ze sobą

nak lezy granica między

dzkie? Gdzie, w krzykliwym

przede wszystkim spełnienie

sympatyczną niespodzianką

otoczeniu

re-

wszystkich marzen, a takze

a polowaniem na okazje i po-

klam, jest miejsce na ducho-

ludzi, ktorzy będą obecni za-

wą refleksję? Posrod przed-

rowno w złych, jak i dobrych

drozszych, najnowszych hi-

swiątecznego szału zakupo-

chwilach. Wesołych Świąt!

tow w galeriach handlo-

wego i maratonu przygoto-

wych?

wan do wigilijnej uczty war-

kolorowych

4

Krzysztof


Outro – wychodzimy poza schemat

Szefowie działów:

IŚŚN: 2299-5242

Ilona Śieradzka (korekta), Patryk Śko-

Ogolnopolski miesięcznik młodziezowy

czylas (graficy), Martyna Kłos (promo-

Wydawca: Fundacja Nowe Media

cja)

www.outro.pl mail: redakcja(@)outro.pl,

Opieka nad dziennikarzami:

rekrutacja(@)outro.pl

Maria Gołaszewska, Lena Janeczko, Agnieszka Kracla, Monika Wisniowska

Redaktor naczelny: Marek Śuska Promocja: Patrycja Brejnak, Kata-

Zastępcy redaktora naczelnego:

rzyna Giemza, Anna Jastrzębska, Anna

Krzysztof Andrulonis, Zuzanna Jeglorz,

Lewicka, Ilona Śieradzka

Karolina Wojtal

Korekta: Paulina Kos, Elżbieta Kotaś,

Skład wydania:

Kinga Krol-Kamoji, Janusz Pyrkosz, Ilo-

Marek Śuska

na Śieradzka, Klaudia Trzeciak

Projekt okładki: Patryk Śkoczylas

Grafiki: Anna Jeglorz, Magdalena Kosewska, Paulina Wyroslak 5


Czy Święta muszą być fajne? Dzisiaj zapraszamy Was w podróż w świat tradycji i zwyczajów bożonarodzeniowych. Jeśli chcecie się przekonać, czy będzie to bajka, czy jednak koszmar, ruszcie w drogę razem z nami!

Martyna Kłos: Święta, święta i po świę-

I nie zamierzam z tym polemizowac. Kazdy

tach… Uff… Przynajmniej częsc z nas czuje,

z nas ma przeciez prawo do wyboru, w jaki

jak 27 grudnia kamien spada z serca i z dono-

sposob chce spędzic ten okres. Śą przeciez

snym łoskotem zlatuje do piwnicy, aby prze-

wsrod nas i tacy ludzie, ktorzy cieszą się,

lezec tam kolejne 363 dni w zapomnieniu. Bo

ze mogą nareszcie w spokoju zrobic to, na co

przeciez Święta to tylko ogrom niechcianych

przez caaaały rok nie mieli czasu (na przy-

krewnych na głowie, stosy nietrafionych pre-

kład się wyspac).

zentow zalegających pozniej regały, stoły suto zastawione zarciem, na ktore w pewnym

Paulina Małota: Pod wieloma względami

momencie nawet rodzinny łasuch nie potrafi

masz rację. Święta to intensywny czas, ktory

patrzec bez obrzydzenia. Tak, tym Święta są

zamiast przynosic radosc, przyprawia nas

dla częsci ludzi. Śerio! Wiem, ze dla tych, dla

o zawrot głowy. Na początku są reklamy, kto-

ktorych to czas rodzinny, czas odpoczynku,

re męczą nas od połowy listopada, pozniej

refleksji nad własnym zyciem i spotkania

spędzamy mnostwo czasu na zakupach, nie

z nowonarodzonym Jezusem, to cos niewyob-

wspominając juz o długich kolejkach do kas

razalnego. Bo dla nich Boze Narodzenie

i wozkach wypełnionych po brzegi. Jednak

to jedno z najpiękniejszych swiąt w roku.

w duzej mierze to od nas zalezy, w jaki spo6


sob wykorzystamy ten szczegolny czas. Trze-

M.: Ta cała magia świąt zaczyna „działac”

ba znalezc złoty srodek. Z prezentow zawsze

juz na początku listopada, kiedy sklepy zmie-

mozna zrezygnowac. Wtedy nic nie lezy i nie

niają wystroj na bozonarodzeniowy. Mozemy

zajmuje cennego miejsca na regale. Kolejna

usłyszec Jingle Bells w sklepach, powoli wyta-

kwestia to odpoczynek. Kto ci broni spac do

cza się na ulicę masa mikołajow, z ktorych

południa? Goscie zazwyczaj przyjezdzają wie-

kazdy jest własnie tym prawdziwym,

czorem. Do tej pory mozna nadrobic wszelkie

katach modelki i modele probują nas przeko-

zaległosci i wyspac się za wszystkie czasy.

nac, ze to jest własnie ten wymarzony pre-

zent, ktorego szukamy. Kupujesz to? M.: Tylko właśnie ja niekoniecznie mam ochotę spotykac się z taką bandą ludzi w jeden z nielicznych wolnych okresow w roku… Po prostu nie. Naprawdę innym tak trudno to zakodowac? P.: Tak, trudno jest mi to zrozumieć. Dla mnie Boze Narodzenie to chwile, gdy mogę spotkac się z dalszą rodziną i nadrobic dni, kiedy nie miałam dla nich czasu. Czekam na to ze zniecierpliwieniem. Cwiczę kolędy, by moc grac i spiewac z bliskimi. Chwilami czuję się jak duze dziecko, ktore znow oczekuje Mikołaja. M.: Śerio? A ja właśnie od śpiewania kolęd uciekam najszybciej, jak tylko mogę. Śiadasz do stołu, obok ciebie stara ciotka, z drugiej jakis daleki kuzyn i na trzy-cztery wszyscy zaczynają ci wyc do uszu… P.: Kolędy nie muszą być wykrzykiwane. Ich delikatna melodia pozwala stworzyc niesamowitą atmosferę. Dla mnie własnie ten moment stanowi kwintesencję magii swiąt. 7


P.: Pod tym względem muszę przyznać Ci

M.: To cenne chwile również dla wszyst-

rację. Drazni mnie, kiedy słyszę swiąteczne

kich ciotek czyhających tylko na to, zeby zaat-

utworzy juz w połowie listopada. Zaraz się zle

akowac cię słowami: Czemu nic nie jesz?,

nastawiam. Wspołczesne chwyty marketingo-

Marnie wyglądasz, dziecino…, Będziesz ty mia-

we wywołują we mnie efekt całkowicie od-

ła pracę po tych studiach Przecież teraz to nic

wrotny od zamierzonego – nie zaglądam

nie warte…, A kiedy ślub? I pchająca się na

do sklepow i nie włączam telewizora w oba-

usta odpowiedz: A chuj was to obchodzi!

wie, ze zobaczę w nim kolejnego Mikołaja.

P.: Całe szczęście, że moje ciocie doskonaM.: Hah! Ja je uwielbiam! Kevin sam w do-

le wiedzą, ze to zbędne pytania. Jest mnostwo

mu, widok tabunów ludzi pędzących w panice

lepszych tematow do rozmowy, ktore spra-

po sklepach i to poczucie niedowierzania,

wiają, ze wieczor mija tak szybko.

ktore kaze ci zapytac: „Śerio? Po co?”. M.: Chyba jestem aspołeczna. P.: Dla mnie Kevin sam w domu to strata czasu. Film mogę obejrzec w ciągu roku. Nie

P.: Może wystarczy zmienić podejście, albo

cieszy mnie oglądanie tego samego po raz ty-

znalezc własny sposob na spędzanie swiąt,

sięczny.

dowiedziec się, co cię cieszy. Byc moze swiętowanie w mniejszym gronie będzie dobrym

M.: Ranisz serca rodaków! Pamiętasz ak-

rozwiązaniem.

cję „Chcemy Kevina na swięta 2013”? Wtedy okazało się, ze Polacy potrafią się zjednoczyc

M.: Z całą pewnością. Pozwolę sobie zacy-

w walce o wspolne dobro.

towac fragment rozmowy Gandalfa z Bilbem: – Idę szukać towarzystwa jedynej osoby, która

P.: Pamiętam! Ale na szczęście z tego wy-

ma choc trochę odrobiny rozumu w głowie. –

rosłam. Dzis wiem, co jest wazne. Nieczęsto

Czyli kogo? – ŚAMEGO ŚIEBIE!”. W moim

mam okazję spędzac czas z całą rodziną. Dla

przypadku moze niekoniecznie chodzi o „olej

mnie to cenne chwile, ktore chcę wykorzy-

w głowie”, bo ze swojego towarzystwa musia-

stac. Lubię rowniez moment rozdawania pre-

łabym zrezygnowac, ale z całą pewnoscią

zentow; kiedy dostaję cos, o czym od dawna

o „swięty spokoj”. I tego zyczę na Święta

marzyłam. Cieszy mnie

wszystkim

rzach brata czy rodzicow, ktorych marzenia

A wszystkim, ktorzy spędzają je w sposob po-

własnie spełniłam.

dobny do Pauliny, pozostaje mi zyczyc: „We-

typom

podobnym

do

sołych Świąt!”. I do zobaczenia w 2017. 8

mnie.


9

Aut. Anna Jeglorz


Święta zza monitora Drogi graczu! Mam do Ciebie niezwykle ważne pytanie – jak zamierzasz spędzić tegoroczne święta? Będziesz grał w grę? Tomb Raidera? Kilka lat temu pewien film z ulicznej sondy

lęd, by w zaciszu własnego pokoju pokony-

dosłownie podbił serca polskich internautow.

wac kolejnego bossa?

Co prawda pytanie nie dotyczyło swiątecznych planow, a sposobow spędzania Śylwe-

Nie da się ukryc, ze Boze Narodzenie to czas

stra, ale odpowiedz jednego z ankietowanych

dosc specyficzny. Dla jednych – wyjątkowy

idealnie wpasowała się w stereotyp gracza,

i wazny. Chwila celebracji i zadumy, ktorą

tracącego kazdą wolną chwilę przed kompu-

najlepiej spędzic w gronie najblizszych. Dla

terem lub konsolą. Dwa zdania (prawie-

innych znacznie wazniejsze stało się zakupo-

zdania), ktore przez pewien czas powtarzali

we szalenstwo. Artur, autor bloga „Śzpadlem

niemal wszyscy: „Będę grał w grę. Tomb Rai-

i Gamepadem” zauwaza, ze Święta to festiwal

der”, spowodowały, ze Internet zaroił się od

reklam, które krzyczą promocjami, przecena-

memow i zartow z tzw. „graczy”.

mi konsol, komputerów, tabletów, komórek, gier. To wyścig ofert, które mają przykuć uwa-

Typow graczy jest całkiem sporo. Gracz hard-

gę gracza i przekonać do tego typu rozrywki

korowy, czyli taki, ktory z padem w ręku spę-

osoby dotychczas grami niezainteresowane.

dza kilka godzin dziennie, gracz niedzielny

Konsola czy gra to prezenty dosc drogie, a mi-

(tzw. casual), konsolowy, pecetowy, noob,

mo to całkiem popularne. Producenci sprzętu

owner itd. Wobec tego najlepszym rozwiąza-

chętnie przygotowują specjalne bundle (m.in.

niem wydaje się stwierdzenie, ze mowimy

pakiety zawierające konsolę wraz z grą), ma-

o osobach, dla ktorych granie to pasja lub po

jące idealnie wpasowac się w swiąteczny kli-

prostu swietny sposob na spędzanie wolnego

mat. Nie trudno w nich znalezc tytuły wręcz

czasu. To banał. Ale czy prawdą jest, ze po-

stworzone do rodzinnego grania. Konrad,

swięcają na to niemal kazdą wolną chwilę?

członek grupy

Ze rezygnują ze swiętowania i spiewania ko-

szającej polskich fanow Nintendo (i nie tyl10


ko), w jednym z komentarzy

Tę specyficzną atmosferę wykorzystują row-

ją opinią dotyczącą swiąt idealnych. Na po-

niez tworcy gier, w szczegolnosci tych siecio-

czątek najlepsze są syte posiłki i siedzenie przy

wych, przygotowując specjalne eventy. Gro-

stole z rodziną. Potem zapraszam kuzynów/

we swiaty pokrywa snieg, pojawiają się oko-

kuzynki, a często nawet rodziców, do grania

licznosciowe dekoracje i postacie kojarzone

w Mario Kart albo Śuper Śmash Bros. No i nie

z tym własnie okresem. Gracze mogą prze-

ma lepszych prezentów niż te growe.

brac swoich bohaterow w swiąteczne stroje, wspolnie walczyc z bałwanami (albo, w wersji bardziej pacyfistycznej, lepic je z cyfrowe-

Przy grach ruchowych bądz muzycznych

go sniegu) czy mikołajami, rozpakowywac

swietnie bawic się będą zarowno wnuki, jak

prezenty bądz zgarniac nagrody. Mogłoby się

i dziadkowie. Wirtualny golf czy tenis mogą

wydawac, ze jest to proba przekonania ludzi,

zastąpic oglądanego po raz setny

ze lepiej spędzic Boze Narodzenie w swiecie

ruszac przejedzone towarzystwo. W koncu

World of Warcraft czy League of Legends, ale

nowiutki, wypasiony sprzęt az prosi się o wy-

raczej nie o to tutaj chodzi. W koncu telewizje takze przygotowują specjalną swiąteczną ra-

cza, kiedy sprzyja temu atmosfera. A potrzebę

mowkę, proponując widzom filmy o okreslo-

tę odczuwa przeciez kazdy, kto wyciągnie

nej tematyce. Wątki bozonarodzeniowe poja-

spod choinki wymarzony podarek. Nieistotne,

wiają się rowniez w wielu serialach. Widac tu

czy jest to nowe Mario, kolejna częsc Harrego

wyrazną probę uchwycenia tej wyjątkowej

Pottera czy Barbie Łyzwiarka.

magii i dostarczenia odbiorcom dodatkowej 11


12

Fot. Blake Patterson (CC BY 2.0)


rozrywki, nie silącej się jednakze na bycie je-

dyną i najwazniejszą gwiazdkową atrakcją. Oczywiscie są i tacy, według ktorych przerwa swiąteczna nadaje się wyłącznie do zmniejszania tzw. kupki wstydu. Dla jednych będzie to własnie ogrywanie gier, na ktore wczesniej nie było czasu bądz ochoty, dla innych czyta-

nie kurzących się na połkach ksiązek. Nie trudno znalezc i takich, ktorzy po uszy zanurzają się w serialowym swiecie. Jest to jednak wyłącznie kwestia wyboru, podejscia do swiąt i sposobu, w jaki zamierzamy je spędzic, a nie konkretnego hobby. Nawet najbardziej hardkorowi gracze na ten czas odrywają się od swoich ukochanych sprzętow i zamiast tego odwiedzają bliskich, pomagają ozdabiac pierniki, gotują aromatyczny barszczyk albo poubierani w puchowe kurtki lepią bałwana.

cza. W s więta nigdy nie gram. Za bardzo lubię

A wieczorem, kiedy juz najedzą się do syta,

gotować i jestem pochłonięty śledzikami i bar-

chętnie zagrają z bratem w Fifę bądz prze-

szczem świątecznym. Poza tym strasznie wcią-

mierzą z mieszkającym w Niemczech kuzy-

ga mnie magia świąt i dzwoneczki, przez co

nem wypełnione potworami lochy. Nie roznią

bardzo dużo czasu poświęcam dla rodziny i na

się oni zbytnio od wszystkich tych, ktorzy po

spotkania ze znajomymi, którzy zjeżdżają

wigilijnej kolacji wskakują pod kołdrę i włą-

z całego świata. Pamiętam tylko jeden growy

czają telewizor, by po raz kolejny zobaczyc

epizod. Późnym wieczorem, gdy wszyscy poszli

jak sprytny chłopiec rozprawia się z gapowa-

spać, walczyliśmy ze szwagrem w Diablo III.

tymi włamywaczami.

Graliśmy ładnych kilka godzin. No dobra! Jest jeszcze jeden epizod – w Śzczepana, gdy spoty-

Na koniec parę słow od Pawła Typiaka, re-

kamy się ze znajomymi, często towarzyszy

daktora naczelnego „Gramy na Maxa”, ktory

nam Śingstar. W sylwestra nie mam czasu na

podzielił się ze mną swoimi swiątecznymi do-

gry – od dziesięciu lat pracuję w ten dzień.

swiadczeniami, idealnie przecząc stereotypowi nieustannie zapatrzonego w monitor gra-

Marta Klon 13


Święta Bożych Zakupów

Fot. OIMax (CC BY 2.0)

Boże Narodzenie to cudowny czas na spotkania rodzinne. Tylko najpierw trzeba kupić jedzenie, prezenty (nie zapomnieć zdjąć ceny!), choinkę. Może jeszcze nowe bombki, bo w zeszłym roku jedna się stłukła. Nowa koszula też by się przydała, żeby ładnie się zaprezentować. Na kazaniu usłyszymy od księdza, ze Święta

co nam wpadnie w oko. No ale przeciez cały

to nie tylko prezenty i na pasterkę wypadało-

czas robimy to dla innych. Chodzi o to, zeby

by pojsc. Gdzie indziej przeczytamy, ile pro-

dawac, prawda? Coz, zakupoholizm polega na

duktow sprzedano w okresie bozonarodze-

samej przyjemnosci wydawania pieniędzy.

niowym. Z roku na rok problem komercjaliza-

To nie znaczy, ze wszyscy jestesmy chorzy

cji Bozego Narodzenia staje się coraz bardziej

psychicznie. Wciąz jednak kazdy z nas czuje

aktualny. I nie chodzi tutaj o lament nad

gdzies w sobie tę radosc, ze moze, ze go stac.

upadkiem tradycji czy zeswiecczeniem. Cho-

A wszystko w kamuflazu przyjemnosci dzie-

dzi o fałsz, jaki coraz bardziej ogarnia te swię-

lenia się z innymi. Czy w takim razie swią-

ta. Brnąc przez centrum handlowe coraz czę-

teczną magię mozna poczuc choc w biednych

sciej okłamujemy samych siebie, ze wciąz naj-

rodzinach? Niestety, rowniez nie. Presja kon-

wazniejsza w tym wszystkim jest rodzinna

sumpcyjnego społeczenstwa u najbiedniej-

atmosfera czy chrzescijanska celebra. Nie za-

szych budzi tylko poczucie winy. Co często

uwazamy, ze wreszcie bez wyrzutow sumie-

konczy się wydawaniem ponad stan, byle tyl-

nia pozwalamy sobie poddac się szałowi za-

ko dzieci dostały cos lepszego niz zwykle, by-

kupow. W koncu mamy usprawiedliwienie.

le kolacja wyglądała wspaniale. W rezultacie

Mozemy robic to, od czego wczesniej odciągał

Święta stają się dla nich przede wszystkim

nas zdrowy rozsądek – kupowac wszystko,

czas stresu i liczenia kazdego grosza. 14


Na co tu jednak narzekac? Przeciez kazdy

okres przedswiąteczny, niezaleznie czy to Wielkanoc czy Wszystkich Świętych, wiąze się z nieustającymi reklamami. Dlaczego nagle czyjas chęc zysku miałaby zrujnowac znaczenie swiąt? Boze Narodzenie jest jednak pod tym względem inne – zadne swięta nie są tak silnie związane z kupowaniem prezentow

jak te. Do tego dochodzą jeszcze obowiązkowe dekoracje i jedzenie. Z tego własnie powo-

Fot. Alan Myers (CC BY 2.0)

du Gwiazdka jest idealnym czasem na promo-

nej „magii Bozego Narodzenia”. Niestety, za-

cje. Do tego stopnia, ze swiąteczne reklamy

nim nadejdzie moment wigilijnej kolacji

stały się nie tylko znaczącym elementem pop-

i dzielenia się opłatkiem, całosc obchodow

kultury, ale rowniez samych Świąt. Najlep-

sprowadza się do zakupow. Oczywiscie trud-

szym przykładem jest Coca-Cola. Zastanawia-

no przygotowac Święta bez prezentow i cho-

liscie się kiedys, skąd wziął się charaktery-

inki, ale czy naprawdę potrzeba az tyle czasu

styczny wizerunek Mikołaja ubranego w czer-

i nerwow, aby poczuc bozonarodzeniową at-

wony kostium z białym puchem i czapkę

mosferę? Im bardziej chcemy, by Boze Naro-

z pomponem? A kojarzycie firmowe barwy

dzenie się udało, tym bardziej odchodzimy od

wspomnianej wyzej marki? Tak dalece rekla-

wartosci i tradycji, ktore ze sobą niesie.

mom udało się wpłynąc na swiąteczną atmosferę. Jest to obrazek tak znamienny, ze konku-

Czy mozna pogodzic ten dziwny szał zaku-

rencyjna Pepsi wykorzystała pociesznego

pow (bo wyeliminowac go zupełnie raczej się

brodacza nawet w czasie letnich wakacji. Pro-

nie da) z własciwą swiąteczną atmosferą? Nie

ducenci coraz smielej przekraczają nowe gra-

jest to az takie trudne. Nie kupowac nowych

nice. Parę lat temu zdarzyło mi się zobaczyc

ozdob, ale poszperac wsrod starych i znalezc

brytyjską reklamę KFC, gdzie przy wigilijnym

takie, ktore się nadają. A moze samemu je

stole krewni dzielili się skrzydełkami kurcza-

zrobic? Całą rodziną ulepic pierogi? Nie sta-

ka, a chor spiewał cos w rodzaju kolędy wy-

rac się wybrac najdrozszej rzeczy w sklepie,

chwalającej ich smak.

tylko znalezc to, co po prostu osobie obdarowywanej da odrobinę radosci? Nie ulegac tak

Nie zamierzam nikomu zarzucac rezygnowa-

łatwo promocjom, wyprzedazom i ofertom?

nia z tradycji. Na pewno wielu z nas wciąz jeszcze jest w stanie odtworzyc cos z tej słyn-

Marcin Kornacki 15


Boże Narodzenie – między wiarą a tradycją Fakt, że do wigilijnej kolacji zasiadamy 24 grudnia, a dzień później obchodzimy Boże Narodzenie jest dla większości z nas mniej więcej tak samo oczywisty jak to, że jutro wstanie słońce. Skąd jednak wiemy, czy rzeczywiście Chrystus urodził się tego dnia miesiąca? To tylko jedna z wielu bożonarodzeniowych zagadek, na które wciąż poszukujemy odpowiedzi. Gdyby to tylko data narodzin Jezusa pozosta-

natomiast Jezus został poczęty w poł roku po

wała dla nas wiedzą tajemną, łatwo byłoby

Janie. Na podstawie tych skąpych zapisow

to wytłumaczyc – czy to tradycją historyczną,

oraz innych szczątkowych zrodeł historycy

czy tez błędami w interpretacji. Głębsza anali-

starali się odtworzyc faktyczną datę narodzin

za pozwala stwierdzic, ze o Bozym Narodze-

chrzescijanskiego Śyna Bozego. Najpierw us-

niu wiemy znacznie mniej niz nam się wyda-

talono na podstawie kalendarza swiąt judai-

je. Przyznaj sam – probowałes się kiedys do-

stycznych czas, w jakim Zachariasz mogł

szukac genezy wszystkich tradycji, ktore nie-

przebywac w jerozolimskiej swiątyni. Pozniej

rozerwalnie wiązą się z tym okresem roku?

badacze Pisma Świętego stwierdzili, ze rozni-

Nadszedł czas, aby spojrzec na to swięto pod

ca między czasem narodzin Jezusa a widze-

zupełnie innym kątem.

niem Zachariasza musi wynosic jakies 15 miesięcy. Dzięki temu mozemy przypuszczac

No to kiedy wreszcie?

z duzym prawdopodobienstwem, ze Jezus

Dzien narodzin Chrystusa mozna dzisiaj prze-

przyszedł na swiat na przełomie marca

widywac jedynie na podstawie

i kwietnia lub wrzesnia i pazdziernika. Dla-

słanek, wynikających z Ewangelii sw. Łukasza

czego w takim razie obchodzimy Boze Naro-

i sw. Mateusza. Najbardziej pomocne okazały

dzenie w grudniu?

się słowa pierwszego autora, w ktorych wspomina, ze Zachariasz, mąz Elzbiety, do-

W pierwszych wiekach chrzescijanstwa przy-

znał objawienia dotyczącego otrzymania wy-

jęto, ze Chrystus zmarł na krzyzu 25 marca

czekiwanego syna, Jana Chrzciciela, podczas

(dzisiaj trudno juz o pewnosc w tej materii,

pełnienia słuzby w swiątyni w Jerozolimie,

poniewaz wiemy, ze Pascha za Poncjusza Pi16


Miejsce Narodzenia Chrystusa w Bazylice Narodzenia Pańskiego w Jerozolimie. 17 Fot. Darko Tepert Donatus (CC BY-SA 2.5)


łata nigdy nie wypadła w tym terminie).

my własnie dzien 25 grudnia. Ma on dwie

W Ewangelii sw. Łukasza mozna przeczytac:

bardzo istotne zalety – przypada w okolicach

„Śam zas Jezus, gdy rozpoczął swą działal-

przesilenia słonecznego, symbolizującego od-

nosc, miał około trzydziestu lat” (Łk 3,23).

rodzenie i nowe zycie, a poza tym dobrze

Korzystając dalej z przekazu sw. Jana, w kto-

wspołgra z całym kalendarzem liturgicznym,

rym opisuje w sumie trzy Paschy z udziałem

ktory tworzono w podobnym czasie. Dlatego

Jezusa, teolodzy ustalili, ze Jezus miał w chwi-

tez przyjęto tę datę, choc ma ona wydzwięk

li smierci 33 lata. Aby więc zachowac wier-

jedynie symboliczny.

nosc wobec biblijnego przekazu, Zwiastowanie Maryi musiało nastąpic dokładnie 33 lata

2016 lat temu, 2023 lata temu, może

wczesniej. Historycy ustalili to dzięki okresle-

2014?

niu przyblizonej daty widzenia Zachariasza

Rok narodzin Jezusa wydaje się jeszcze więk-

w swiątyni – sposrod dwoch mozliwosci wy-

szą niewiadomą – pewnosc jest tylko co do

brali okres jesienny, ktory bardziej odpowia-

jednego: na pewno nie nastąpiło to w mo-

dał załozeniom kalendarza liturgicznego.

mencie, na ktory dzisiaj datujemy początek

W tym samym czasie nastąpiło poczęcie Jana

naszej ery. Błąd w tym zakresie popełnił Dio-

Chrzciciela. Dzięki sw. Łukaszowi wiemy,

nizy Mały, ktoremu papiez Jan I nakazał stwo-

ze ciąza Maryi rozpoczęła się szesc miesięcy

rzenie obowiązujących dla całego Koscioła

pozniej – czyli na przełomie marca i kwietnia.

katolickiego tablic paschalnych. Dionizy oparł

Uwzględniając okres 9 miesięcy, otrzymuje-

swoje wywody na cyklach paschalnych w sta18


rozytnym Izraelu, ktore powtarzały się co 19 lat. Mnich przyjął narodziny Jezusa jako początek Nowego Przymierza i tym samym nowego cyklu, nie biorąc jednak pod uwagę mozliwosci, ze poprzedni mogł nie dobiec konca. Jak sam pozniej zaznaczał, m.in. w Liscie do Petroniusza, bardziej zalezało mu na wlaniu nadziei w serca chrzescijan niz dociekaniu prawdy historycznej. Wspołczesnie pod uwagę bierze się wiele roznych dat, rozniących się nawet o 20 lat. Wszystko zalezy od wydarzenia, ktore uznamy za najistotniejsze. Analiza Ewangelii sw. Łukasza skłania do skupienia się na powszechnych spisach ludnosci, dokonanych przez Kwiryniusza, wiel-

korządcę Śyrii – to własnie podczas jednego z nich nastąpiło rozwiązanie Maryi. Problem w tym, ze zaden z trzech przeprowadzonych przez Kwiryniusza spisow nie dotyczył całego Izraela. Trudne do zaakceptowania wydają się tez daty – spisy za rządow Kwiryniusza odbywały się w 28 r. p.n.e., 8 r. p.n.e. i 14 r. n.e. – je-

dyną prawdopodobną mozliwoscią jest więc data druga w kolejnosci. Innym tropem podąza z kolei sw. Mateusz, podając, ze Jezus przyszedł na swiat za panowania Heroda. Przez wieki uwazano, ze apostoł miał na mysli syna Heroda Wielkiego, Heroda Archelousa. Dzis jednak mozemy przypuszczac, ze Chrystus mogł urodzic się jeszcze za panowania samego Heroda Wielkiego, czyli między 5 a 4 r. p.n.e. Jak było faktycznie? Jak na razie nawet najlepsi badacze starozytnosci załamują ręce.

Fot. Ted (CC BY-SA 2.0) 19


Od kultu Słońca do kultu Boga

Najbardziej prawdopodobnym powodem, dla

Chrzescijanie długo czekali na liturgiczne

ktorego włączono Boze Narodzenie do kalen-

ustanowienie Bozego Narodzenia – pierwsze

darza swiąt, było poganskie swięto Śol Invic-

materialne zrodło wskazuje na 354 r. n.e., na-

tus, ustanowione ku czci Śłonca Niezwycięzo-

tomiast na podstawie roznych pobocznych

nego przez cesarza Aureliana u schyłku III w.

przesłanek mozna się domyslac, ze zapocząt-

Rzymski władca wybrał na dzien obchodow

kowanie tradycji obchodzenia tego swięta

datę 25 grudnia – nieprzypadkowo, poniewaz

przypada na lata 275-300 r. Dlaczego tak wie-

kult słoneczny wiązał się bezposrednio

le czasu zajęło wprowadzenie kultu dnia na-

z przesileniem zimowym. Chrzescijanską od-

rodzin Chrystusa? Przede wszystkim wyda-

powiedzią na rzymskie uroczystosci było

rzenie to było niegdys traktowane na rowni

ustanowienie Bozego Narodzenia w tym sa-

z wieloma innymi chrzescijanskimi swiętami

mym czasie. Według niektorych interpretacji

– ponad nie wznosiła się jedynie Wielkanoc,

Boze Narodzenie wyrosło na bazie Śol Invic-

najwazniejszy czas w roku liturgicznym.

tus. Lepsze chyba jednak będzie stwierdzenie,

Śzczegolne znaczenie Bozego Narodzenia

ze Boze Narodzenie powstało w opozycji do

utrwaliło się w pozniejszych wiekach chrze-

niego, a Aurelian, paradoksalnie, przyspieszył

scijanstwa.

tylko rozwoj nowej religii.

Fot. Anselm Hook (CC BY 2.0) 20


Bożonarodzeniowe drzewko

larne, ze do swoich domow, jako symbol raj-

Śymboliczne znaczenie wiązano z roslinami

skiego drzewa, przyjęli je takze katolicy.

na długo przed ustanowieniem Bozego Narodzenia. Rzymianie przyozdabiali drzewa li-

Pierwsze choinki w Polsce pojawiły się wraz

sciaste bluszczem i gałązkami z krzewu lau-

z koncem XIX w. i przybyciem na tereny zabo-

rowego, aby przebłagac boga płodnosci i uro-

ru pruskiego niemieckich kolonizatorow. Gdy

dzaju Priaposa. Dla kultury nordyckiej naj-

Polska odzyskała niepodległosc w 1918 r.,

większe znaczenie miał ostrokrzew, oznacza-

zwyczaj przystrajania drzew iglastych rozno-

jący odrodzenie się Baldera, boga swiatła

barwnymi ozdobami był juz na dobre zako-

i piękna.

rzeniony w bozonarodzeniowej kulturze.

Upowszechnienie zwyczaju ubierania choinki

Zanim do naszego kraju dotarły choinki, bar-

nastąpiło dzięki misji chrystianizacyjnej sw.

dzo popularne było przystrajanie podłazni-

Bonifacego do Niemiec. Według legendy Bo-

czek, czyli najczęsciej jodłowych gałązek, za-

nifacy nakazał sciąc najpotęzniejszy dąb,

wieszanych u sufitu i przyozdabianych kolo-

swięte drzewo Germanow, jaki napotkał na

rowymi

swojej drodze. Upadające drzewo zniszczyło

ciastkami, wstęgami bibuły i słomianymi

wszystko, co znajdowało się dookoła, za wy-

gwiazdkami. Ostatnie podłazniczki oglądac

jątkiem niepozornej jodły. Misjonarz miał to

mozna było na Podlasiu jeszcze po II wojnie

skwitowac słowami: Widzicie, ta mała jodeł-

swiatowej – dzisiaj zwyczaj ich przygotowy-

ka jest potężniejsza od waszego dębu. I jest

wania praktycznie zamarł.

zawsze zielona, tak jak wieczny jest Bóg dający nam wieczne życie. Niech ona przypomina wam Chrystusa. Przez kilkaset kolejnych lat wszystkie zrodła milczały na temat strojenia choinek. Dopiero na przełomie XV i XVI w. w Alzacji pojawia się tradycja strojenia jodeł lub swierkow papierowymi ozdobami i jabłkami. Zwyczaj wprowadzili niemieccy protestanci, przez co spotkał się z silną dezaprobatą ze strony Koscioła katolickiego. Po kilkuset latach bozonarodzeniowe drzewko stało się jednak tak popu21

opłatkami,

orzechami,

jabłkami,


22

Aut. Anna Jeglorz


Co zawieszamy na choince?

W zadnych religijnych pismach, ani tym bardziej w Biblii nie znajdziemy przepisu na to, co powinno się znalezc na swiątecznym drzewku. Liczne ozdoby, ktore dzisiaj jednoznacznie kojarzymy z choinką, swoją symbolikę mają zakorzenioną bardziej w pradawnych zwyczajach niz w religii. Wiele z nich

mozna takze interpretowac dwojako. kład jabłko – przypomina owoc z rajskiego drzewa poznania dobra i zła, z ktorego zerwała je Ewa. Z kolei według tradycji ludowych jabłko to znak urody, zdrowia i sił witalnych, ktore mają towarzyszyc człowiekowi przez cały rok. Gwiazda na czubku choinki szybko kojarzy się z Gwiazdą Betlejemską. Znacznie wczesniej istniało juz wyobrazenie gwiazdy jako drogowskazu, prowadzącego do domu – dzisiaj oba sensy tej ozdoby wzajemnie się przenikają. Warto zwrocic uwagę na łancuchy, ktorych symbolika jest niejednoznaczna. Jedni upatrują w nich symbolu ludz-

rzenie. Następnym razem warto więc zasta-

kiego spętania grzechami, natomiast inni nie-

nowic się, czy wszystko co niechrzescijanskie,

rozerwalnych i cennych więzi rodzinnych.

powinno podlegac pochopnej krytyce. Śądzę,

Zadne z tych tłumaczen nie znajduje uzasad-

ze znacznie większym problemem niz geneza

nienia w Pismie Świętym – powstały one jedynie za sprawą dawnych zwyczajow.

sza komercjalizacja okresu Świąt – sklepy starają się za wszelką cenę poprawic sprze-

Boze Narodzenie to w duzej mierze mieszan-

daz, zabijając prawdziwego ducha Bozego Na-

ka tradycji pochodzących z roznych kręgow

rodzenia. Tego ostatniego z pewnoscią nie

kulturowych, zaadaptowanych do chrzesci-

znajdziemy na połkach zastawionych koloro-

janstwa. Większosc z nich przyjęła się juz

wymi bombkami juz na początku listopada.

w naszych domach tak dobrze, ze nawet nie uswiadamiamy sobie, ze mają poganskie ko-

Krzysztof Andrulonis 23


Szaleństwa ostatniej nocy Ostatni tydzień roku to zawsze specyficzny czas. Po magicznej atmosferze świąt Bożego Narodzenia przychodzi niemal dekadencki klimat kończącego się roku, który ostatecznie przeradza się w masowy wybuch radości. W Polsce nazywamy ten kulminacyjny dzień Sylwestrem, ale obchodzony jest on na całym świecie. Dlaczego jednak, i od kiedy, ludzkość celebruje

ostatni dzień każdego roku? Śylwester jest w istocie bardzo podobny do

nam tłumy szalejące na koncertach plenero-

swiętowanej rowno tydzien wczesniej Wigilii

wych, sale balowe wypełnione setkami roz-

Bozego Narodzenia. W obu przypadkach ob-

tanczonych par, ale takze kameralne imprezy

chody z całą mocą rozpoczynają się po zapad-

w prywatnych mieszkaniach, zwane niegdys

nięciu zmierzchu, w obu celebrujemy z wy-

prywatkami, a dzis domowkami. O ile geneza

przedzeniem cos, co dopiero ma nadejsc.

Wigilii jest dosc powszechnie znana, o tyle

W przypadku Wigilii jest to rocznica narodzin

pytanie o zrodła Śylwestra wielu sprawia kło-

człowieka, ktorego uznajemy za syna Boga,

pot. Tymczasem historia, ktora się za nim

w przypadku Śylwestra – pierwszy dzien no-

kryje, jest bardzo ciekawa.

wego roku. Celebracja konca roku była charakterystyczna

Zarowno Wigilia, jak i Śylwester mają swoj

dla wielu kultur i cywilizacji starozytnosci –

zupełnie wyjątkowy klimat, ale i przebieg

ze względu na roznice w kalendarzu obchody

ustalony odgornie przez tradycję. Pierwsze

wypadały jednak w roznych okresach, miały

ze swiąt jednoznacznie kojarzy się z uroczy-

takze odmienny przebieg. Były za to podobnie przepełnione radoscią i nadzieją. „Nasz” Śylwe-

stą, dostojną kolacją w rodzinnym gronie.

ster ma swoje korzenie w sredniowieczu, kon-

Gdy myslimy o drugim, przed oczami stają

kretnie w roku 999. Wowczas głosne były oba24


wy, ze zmiana daty z 999 na 1000 rok zwiastuje koniec swiata. Nic więc dziwnego, ze 31 grudnia 999 atmosfera była bardziej niz napięta – wielu nerwowo oczekiwało konca swiata, niektorzy zas robili rachunek sumienia, obawiając się o grzeszki swojego zywota. Gdy jednak połnoc wybiła i nie rozpoczęło się nic przypominającego Armagedon, nastąpił zbiorowy wybuch entuzjazmu. Tanczono i spiewano na ulicach, a owczesny papiez Śylwester II (co ciekawe, 31 grudnia w koscielnej liturgii wypada wspomnienie papieza Śylwestra… z tym, ze zyjącego blisko 700 lat wczesniej, i to własnie od niego pochodzi nazwa swięta) udzielił specjalnego błogosławienstwa dla ludu chrzescijanskiego, ktore przeszło do historii pod nazwą urbi et orbi (miastu i swiatu) i stało się juz tradycją. Podobnie jak i całe obchody ostatniej nocy kazdego roku. Mimo to masowe stały się one w Europie dopiero w XIX wieku – wczesniej o wiele mocniej celebrowano dzien Nowego Roku. Na wsiach bawiono się wtedy we wrozby z wosku, znane nam

dzis z Andrzejek. Pewną naiwnoscią byłoby jednak wierzyc, ze co roku cały swiat swiętuje na pamiątkę zbiorowych urojen z konca X wieku. Wystarczy zauwazyc, ze „ostatni” koniec swiata (ktory wypadał, jesli ktos przeoczył, 21 grudnia 2012 roku) okrył

się juz mgłą niepamięci i dzis nie wspominamy tego dnia poprzez uliczne tance. Wydaje się więc, ze prawdziwe tło celebracji Śylwestra jest duzo głębsze. Fot. Sean MacEntee (CC BY 2.0) 25


26


Jak wszyscy wiemy, nowy rok to nie tylko no-

ką improwizacją. I to własnie w tym tkwi ma-

wa cyfra w kalendarzu, ale i swego rodzaju

gia Śylwestra. Świętujemy to co ma nadejsc,

ponowne otwarcie. Cały cykl zaczyna się od

wierząc w lepsze jutro. Moze brzmi to jak tani

początku: tak jak przyroda odzywa wiosną,

komunał, ale tak własnie działa ludzka psy-

tak i przed człowiekiem juz pierwszego stycz-

chika. Choc mroczna częsc naszej duszy naka-

nia rysuje się cały horyzont nadchodzących

zywałaby raczej obawiac się nowego roku i

perspektyw. Nowe 365 dni będzie obfitowało

przyjmowac go z lękiem: przeciez wsrod nie-

w wydarzenia dobrze znane i spodziewane:

spodziewanych zdarzen przyszłego roku bę-

kolejne pory roku z mozliwą do przewidzenia

dą tez te złe, tragedie, ludzkie dramaty. Mogą

pogodą, kolejne swięta (takze prywatne rocz-

one dotknąc bezposrednio nas, naszych naj-

nice typu urodziny, imieniny), wreszcie wa-

blizszych czy chocby znajomych. Kto wie w

kacyjne wojaze i druga połowa roku upływa-

jakim składzie spotkamy się na następnym

jąca w jesiennej plusze. 1 listopada zas obo-

Śylwestrze? A jednak optymizm tłumi w tę

wiązkowa wizyta na grobach bliskich. To ta

wyjątkową noc wszelkie lęki i nakazuje wy-

częsc nowego roku, ktora zawsze daje się ła-

czekiwac w przyszłym roku tylko tego, co naj-

two przepowiedziec i jest dla nas wazna, bo

lepsze.

gwarantuje poczucie bezpieczenstwa i stabilnosci. Śtąd zresztą wynikają takze noworoczne postanowienia. Ktoz z nas nie probował chocby A więc Śylwester to nic innego jak celebracja

w myslach obiecac sobie, ze z nowym rokiem

tego, ze przyszły rok będzie dokładnie taki

zadba lepiej o swoje sprawy, zniweluje wady,

sam jak poprzedni? Na pewno stąpanie po

ulepszy ciało, umysł? Hasło „nowy rok – no-

pewnym gruncie jest dla człowieka bardzo

wa/y ja” jest znane kazdemu uzytkownikowi

wazne. Jednak wybuch entuzjazmu w ostat-

portali społecznosciowych, ktory w okolicach

nią noc roku swoje głowne zrodło czerpie

grudnia przegląda zawarte tam tresci. Nowy

z czegos zupełnie innego.

rok to więc jedna wielka nowa nadzieja. Nadzieja na to, ze pod koniec przyszłego roku będziemy stac w lepszym punkcie naszego

365 dni nowego roku to przede wszystkim

zycia niz dzis. Nawet jesli juz teraz jest to

ogrom zupełnej nieprzewidywalnosci. Kazdy

punkt bardzo dobry.

z nas moze zaplanowac co będzie robił jutro, ale nikt nie wie o wszystkim, co się moze stac.

Kamil Durajczyk

Nasze zycie jest zawsze zaskoczeniem i wiel27


A gdyby nie było wieży Babel? Samo słowo esperanto do niedawna kojarzyło mi się jedynie z przystankiem końcowym warszawskiego autobusu linii 527. Do czasu, kiedy wzięłam udział w spotkaniu z okazji Europejskiego Dnia Języków. Kio estas Esperanto?

cym z językow naturalnych. Według staty-

Jak uwazają członkowie Polskiego Związku

styk, Polak przy pierwszym kontakcie z tym

Esperantystow, esperanto jest… najłatwiej-

językiem jest w stanie zrozumiec 20% sło-

szym językiem. Jego tworcą był warszawski

wek. Esperantem kieruje tylko 16 zasad. Naj-

lekarz

wazniejsza: tak się czyta… jak się pisze! Ist-

, przekonany,

ną przyczyną nieporozumien między ludzmi

nieją jedynie dwa przypadki, a częsci mowy

jest bariera językowa. W 1887 roku wydał

odrozniamy po koncowkach. Według eksper-

pierwszy

pseudonimem

tow esperanta, wszyscy uczący się mają szan-

„Doktor Esperanto”, co w stworzonym przez

sę osiągnąc poziom rodowitego uzytkownika

niego języku znaczy „Doktor mający nadzie-

i na tym poziomie komunikowac się z innymi,

ję”. Jego wynalazek miał nie preferowac zad-

niezaleznie od własnego tła językowego. Jak

nej narodowosci i byc łatwym do opanowa-

powiedział Lew Tołstoj: Przed szes cioma laty

nia. Nie miał zastępowac zadnego języka na-

otrzymałem gramatykę i listę słówek esperan-

rodowego, ale ułatwic porozumiewanie się

ta; Po niespełna dwóch godzinach nauki mo-

ludziom z innych krajow i kontynentow – słu-

głem, jeśli nie pisać, to przynajmniej swobod-

zyc komunikacji międzynarodowej.

nie czytać… Kto nie jest Tołstojem nie potrze-

podręcznik

pod

bowałby jednak wiele więcej czasu. Esperanto – la lingvo de la idealon?

Esperanto niewątpliwie ma wiele zalet. Po

Esperantistoj estas amikoj!

pierwsze jest bardzo łatwe do opanowania

Esperanto nie preferuje konkretnej narodo-

niezaleznie od tego, jakim językiem – jako

wosci. Przez to, ze mogą się nim posługiwac

pierwszym – posługuje się uczący. Śłownic-

osoby z kazdego zakątka swiata, łatwo nawią-

two esperanta wzorowane jest na pochodzą-

zac trwałe przyjaznie. 26 wrzesnia z okazji 28


Europejskiego Dnia Językow uczestniczyłam w spotkaniu, na ktorym byli obecni przedstawiciele Polskiego Związku Esperantystow oraz uzytkownicy tego języka. Jedną z takich osob była dziewczyna z Hiszpanii, ktora przyjechała do Polski na studia. Nie zna naszego języka. Na polskim uniwersytecie uczestniczy w wykładach ze wszystkich przedmiotow

prowadzonych po esperancku. Opowiadała, ze dzięki niemu poznała wielu ciekawych ludzi, a nawet… swoją wielką miłosc. Esperanto umozliwia rowniez tanie i miłe podrozowanie, bo esperantysci chętnie udzielają noclegu sobie nawzajem, pomagają w poszukiwaniu interesujących miejsc oraz w innych biezą-

cych sprawach. W wielu krajach organizowa-

Ludwik Zamenhof

ne są imprezy esperanckie, na ten język tłumaczone są dzieła literackie i naukowe, wy-

pieniądze. Pozwala im to zdobywac wpływy

dawane są czasopisma esperanckie, działa

polityczne, gospodarcze i kulturowe i dlatego

radio i telewizja. Nie znaczy to jednak,

łozą wielkie sumy na organizowanie kursow

ze esperanto nie ma swoich przeciwnikow.

językowych czy nawet zakładanie własnych

Twierdzą oni, ze język musi się wciąz rozwi-

szkoł poza swoimi granicami.

jac, a bez osob porozumiewających się nim na co dzien jest to niemozliwe. Esperanto jest

Tak czy owak, moze warto dołączyc do nie-

dla nich językiem sztucznym, bez tradycji

wielkiej, ale silnie zintegrowanej rodziny

i kultury.

esperantystow? Rodziny, ktorej nie ograniczają linie na mapie i historia wiezy Babel?

Według statystyk rzeczywiscie jedynie ma-

Nie trzeba do tego wiele – wystarczy wpisac

lenki ułamek ludnosci swiata przyswoił sobie

w wyszukiwarkę „kurs esperanto online”, al-

umiejętnosc posługiwania się esperantem.

bo zapisac się na specjalne zajęcia. Nauka

Mimo swojej prostoty interesuje niewielu.

esperanta nie wymaga ogromnego nakładu

Esperantysci probują wyjasnic to zjawisko,

pracy. A nuz w tak niepozorny sposob zacznie

wskazując, ze zamozne kraje starają się pro-

się wielka przygoda naszego zycia?

mowac swoje języki, wydając na to ogromne

Anna Jastrzębska 29


30

Outro 269  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you