Page 1

Қаздауысты Қазыбек: Сөздің атасы – бірлік, анасы – шындық

Газет 2007 жылы Қазақстан Журналистика Академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығымен марапатталды.

1931 жылдың 4 қазанынан бастап шығады

www.ortalyq.kz

♦ Қарағанды облыстық қоғамдық-саяси газеті

ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Нұрлан ДУЛАТБЕКОВТІҢ есімі аймақ жұртшылығына етене таныс. Халық қалаулысы қашанда белсенді азаматтық ұстанымымен, қайырымдылығымен ел назарына ілігіп жүр. Білім беру саласының дамуына келелі үлес қосқан депутат рухани жаңғыруымыз бен тарихты таразылау бағытында да өлшеусіз тер төгіп келеді.

Білім беру мекемесінің негізін салушы ретінде Нұрлан Орынбасарұлына мемлекеттік және жеке мектептердің, колледждер мен жоғары оқу орындарының қалыптасу және даму мәселелері жақсы таныс. Мемлекеттік және жеке білім беру мекемелерін жан-жақты қолдау және оларға көмек көрсету, білім алу гранттарын бөлу, атаулы шәкіртақылар тағайындау, қазақстандық авторлардың кітаптарын басып шығару, тұрмысы төмен және толық емес отбасылардан шыққан студенттерге, жетім балаларға жеңілдіктер жасау – Нұрлан Дулатбеков көрсетіп отырған қайтарымсыз көмектердің толық тізімі бұл ғана емес. 1996 жылдан бері осы мақсатта 20 млн. теңгеден астам қаржы жұмсады. Қарағанды облысы, Шет ауданындағы Ақбауыр, Ақши, Жарық ауылдарының он бір мектебін заманауи компьютер сыныптарымен жабдықтады. Жаңаарқа ауданындағы Н.Крупская атындағы орта мектебіне кеңсе жиһазын алып берді. Сонымен қатар, оқулықтар мен көркем әдебиеттермен қамтамасыз етті. Өзінің «Менің мектебім» бағдарламасы аясында Нұрлан Орынбасарұлы Ақтоғай ауданы, Қаратал орта мектебіне соңғы үлгідегі компьютер сыныбын сыйлады. Нұра ауданының шалғай елді мекендері мектептеріне 300 дана оқу-әдістемелік және басқа әдебиеттер алып берді. Оның шығармашылық жұмысының басты бағыттарының бірі – қазақ зия­лы қауымының алдыңғы қатарлы өкіл­дерінің саяси-құқықтық көзқа-

растарын зерттеу, жастар мен студенттерге жеткізу және түсіндіру болып табылады. Қазақ халқының тарихи мұрасын зерттеуге арналған бағдарламасын жүзеге асыру мақсатында Нұрлан Орынбасарұлы қазақтың құқықтық-соттық жүйесінің қалыптасу тарихы туралы мұрағат құжаттарын зерттеуде тұрақты жұмыс істейтін Омбы ғылыми экспедициясын ұйымдастырды. Омбы экспедициясы жұмысының қорытындысы бойынша бірқатар оқу құралдары мен кітаптар шығарды. Олардың арасында қазақтың тұңғыш магистрі Жақып Ақбаев туралы монографияның орны ерекше. Экспедиция нәтижесінде жеке­-дара және өзге автормен бір­лесіп 5 томдық мемлекет және құқық тарихы бойынша хрестоматия шығарды. Қазір автор ҚарЛаг мұрасын зерттеу бойынша жұмыстарды ұйымдастыруда. Оның нәтижесі бойынша өз қаражатына үш тілде жиырмадан астам кітап басты. Қазақ ұлттық ауыз әдебиетінің Нарманбет Орманбетұлы, Байдалы би Бекшеұлы, Төлебай сал Есбергенұлы, Түскен Сартбасұлы, Шортанбай Қанайұлы, Сәренжіп Әзбергенұлы, Мұхамедия (Дия қажы), Жәкен Байтуов, Қақпан (Батырбек) Жиренбайұлы, Маясара Жапақұлы, Аққыз, Мәди сияқты өкілдерінің және тағы басқа қазақ ақындарының есімдерін жаңғыртты. Олардың шығармашылығының жинақтары 20 мың дана таралыммен шығарылды.

ҚҰРМЕТТІ ЖАНКҮЙЕРЛЕР!

еl.kz

29 шілде күні «Шахтер» стадионында футболдан Қазақстан чемпионатының 22 тур аясында өтетін «Шахтер» мен «Тараз» командаларының арасындағы ойынды тамашалауға шақырамыз. Басталуы сағат 18.00-де. Сүйікті командамызға қолдау көрсетейік!

♦ БЕЙСЕНБІ, 27 ШІЛДЕ, 2017 жыл №82 (22 389) ♦

Газет 1981 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен наградталған.

Қуаныш АМАНҚҰЛОВ, «Орталық Қазақстан» «ЭКСПО – 2017» көрмесі аясында Сингапур Республикасының Ұлттық күні өтті. Аталған іс-шараға «Астана ЭКСПО-2017» ҰҚ» АҚ Басқарма Төрағасы Ахметжан Есімов, Сингапур Республикасының Сауда, өнеркәсіп және ұлттық даму министрі Доктор Ко По Кун, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму Вице-министрі Ерлан Хаиров қатысты. Доктор Ко По Кун өз сөзінде Сингапур энергетикалық қауіпсіздік, экономикалық бәсекеге қабілеттілік және экологиялық тұрақтылық бойынша мақсаттарға қол жеткізу үшін жаңа идеяларды тәжірибеден өткізіп, тестілеп жатқандығын атап өтті. – 2009 жылы Сингапурдың ғимараттарды құру бойынша агенттігі өз Академиясының аумағындағы нысанды жаңартты. Және ол – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы энергияны аз мөлшерде қолданатын ғимарат. Аталған нысан өз қажеттілігін өтеу үшін жеткілікті энергияны өндіреді. Уақыт өте келе жетілдірілген дизайн мен жаңа технологияларға байланысты ғимарат жыл сайын өзіне қажетті энергиядан әлдеқайда көп энергияны өңдіреді, – деді Ко По Кун. Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму Вице-министрі Ерлан Хаиров еліміздегі көптеген реформалар Сингапурдың табысты тәжірибесіне негізделетіндігін атап өтті. Мысалы, еліміздегі «Самұрық-Қазына» ұлттық әл- ауқат қоры» Сингапурдың «Темасек» үлгісі негізінде құрылған. – Сингапур – Қазақстанның Оңтүстік-Шығыс Азиядағы негізгі

Биылғы I жартыжылдықта облыста орындалған құрылыс жұмыстарының көлемі 50,9 млрд. теңгені құрады. Бұл – жалпы республикалық көрсеткіштің 4,4 пайызы. Құрылыс, көбінесе, жекеменшік кәсіпорындардың күшімен жүзеге асырылды. Облыс бойынша құрылыс жұмыстарының жалпы көлемінің 95,5 пайызы жекеменшік құрылымдарға

серіктесі. Сауда, қаржы және технологиялық орталық ретінде Сингапурдың әлем елдері мойындаған беделі бар. Сауда-экономикалық және инвестициялық ынтымақтастық – екі ел арасындағы қарым-қатынастың негізгі салалары. «ЭКСПО» аясында «Астана» Халықаралық қаржы орталығының құрылуы Сингапур инвесторлары үшін жаңа мүм-

кіндіктерге жол ашатындығы рас. Сунгапур азаматтары үшін визасыз режим барлық салалардағы ынтымақтастықтың дамуына мүмкіндік беретіндігіне кәміл сенемін, – деді Ерлан Хаиров. Сингапур Республикасы Ұлттық күнінің ресми салтанатынан кейін Сингапурдың дәстүрлі би және әндерінен тұратын мәдени бағдарла-

ма ұсынылды. Сахнада «Jungledelics» тобы және 20 биші мен музыканттардан құралған ұжым өнер көрсетті. Сонымен қатар, аталған іс-шара аяқталғаннан кейін ресми делегация Қазақстан Республикасының Ұлттық павильоны – «Нұр-Әлемге» және Сингапур Республикасының павильонына жол тартты.

Нұрқанат ҚАНАФИН, «Орталық Қазақстан»

Құрылыс қарқыны тиесілі. Шетел ұйымдарының үлес салмағы 3,6 пайызды еңсерсе, мемлекеттік нысандар үлесі – 0,9 пайыз. Құрылыс жұмыстарының 73,1 пайызы – құрылыс-жөндеу жұмыстары, 11,6 пайызы – күрделі жөндеу және 15,3 пайызы – ағымдағы жөндеу жұмыстары. Жұмыстардың едәуір көлемі ғи-

Нұрқанат ҚАНАФИН, «Орталық Қазақстан» Ақтоғай жұрты арысын ардақтады. Жұма күні Шабанбай би ауылындағы орта мектептің алдында Алаш алыптарының бірі – Әлімхан ЕРМЕКОВТІҢ бюсті ашылды. Аталған мектеп Әлекең есімін иеленген. Сондықтан, баба бюстінің ғимарат алдынан орын алуы – заңды. Мектеп директоры Теңдік Қарашолақов бастаған білім ордасының ұжымы ұлағатты іске ұйытқы бола білді.

мараттар құрылысында орындалды – 27,7 млрд. теңге немесе жалпы көлемнің 54,3 пайызы. Тұрғын ғимараттар құрылысы – 15,7 пайызды, өнеркәсіптік ғимараттар құрылысы және жөндеу көлемі – 10,6 пайызды құрады. Өткен жылмен салыстырғанда құрылыс жұмыстары көлемінің ар-

Салтанатты рәсімге аудан әкімі С.Әбеуова, баба ұрпақтары – Ф.Ысқақова, О.Ермеков, мектеп түлектері мен ауыл тұрғындары қатысты. Салтанат Мірәсілқызы қатысушыларды қайраткер бюстінің ашылуымен құттықтап, бұл шараның жас ұрпақты тәрбиелеудегі маңызына тоқталды. Профессор, осы ауылдың тумасы Жандос Смағұлов Ермеков еңбегін, тағылымды өмір жолын жанжақты қамтыған баяндама жасады. Биыл Алаш қайраткерінің туғанына 126 жыл толып отыр. Алаш қозғалысының жетекшілері сапында қазағына қызмет еткен тұлғаға халқы

туы Шет ауданында және Балқаш қаласында (әрқайсысында 2,1 есе), Ақтоғай ауданында (2 есе), Сәтбаев қаласында (1,8 есе) байқалды. Айтарлықтай үлес Қарағандыға (33,9%), Теміртауға (14%) және Сәтбаевқа (12,7%) тиесілі. ӨЗ ТІЛШІМІЗДЕН.

мәңгі қарыздар. Қазақ мемлекетінің шекарасын белгілеуде өлшеусіз тер төккен Әлекең есімі ұмытылмасы анық. Бюст орнатудағы негізгі мақсат – бабаға деген сол биік құрметті таныту болды. Бабаның ұрпақтары белсенділік танытып, барлық шығындарды көтеріп алды. Бұл орайда, Әлекеңнің ұрпағы, кәсіпкер Ержан Нұртазинге Қараталдағы ағайын дән риза. Әлімхандай ұл қазаққа әрдайым керек. Әлекең мүсінін күнде көріп өскен өскіндер арасынан бабаға лайық ұл шығарына сеніміміз кәміл. АҚТОҒАЙ ауданы.

Қарағандыдағы Геннадий Головкин атындағы спорт кешеніне АҚШ-тың Қазақстандағы Елшісінің орынбасары Джон Марк ПОММЕРШАЙМ келді. Бұл туралы ВКонтакте әлеуметтік желісіндегі «GGG» ресми тобында хабарланды. Көмірлі өлкедегі сапары барысында Поммершайм әй­гілі жерлесіміздің есімін иеленген кешенге баруды құп көріпті. Чемпионға деген ілтипатын осылай көрсетті. Сәні келіскен ғимарат ішін аралап көрген ол жас спортшылармен тілдесті. Боксшылармен жүздесіп, жаттығу барысымен танысты. Сапар соңында АҚШ Елшісінің орынбасары жасөс­ пірімдерге сәттілік тіледі. – Мен – Геннадийдің жан­­күйерлерінің бірімін. Ол – һас талант иесі. Нағыз жауынгер Генадай болуы тиіс деп есептеймін. Сіздердің де болашақта даңқты жерлестеріңіз сияқты биік белестерді бағындыруларыңызға тілектеспін, – деді Джон Марк Поммершайм. Кешен ұжымына жазушы Кристофер Кардозоның «Ұлы жауынгерлер» атты кі­ та­бын сыйға тартты.


2

Бейсенбі, 27 шілде, 2017 жыл

www.ortalyq.kz

Жезқазған қаласына жұмыс сапары барысында облыс әкімі Ерлан ҚОШАНОВ шаруашылық-ауыз су тазартқыш мекемелерінде болып, қалаға берілетін судың сапасын тексеріп қайтты. Су тазартқыш ғимараттар Жезқазған қаласында екі кезеңмен салынған. Бірінші кезекті 1967 жылы қолданысқа берген. Екіншісін – 1987 жылы, себебі, қала тұрғындарының саны өсіп, жаңа өндіріс ошақтары салынып, пайдаланылатын ауыз су мөлшері ұлғайған. Тазарту үлгісі – классикалық: залалсыздандыру, реагенттермен араластыру, тұндыру, сүзгіден өткізу, екінші мәрте залалсыздандыру. Жезқазған қалалық қоғамдық денсаулық сақтау басқармасы апта сайын шаруашылық-ауыз су сапасының сараптамасын жүргізіп отырады. Қалада 23 су үлгісін алу нүктесі белгіленген. – Біздің судың сапасы жақсы, – деді «ЖСҚМ» АҚ шаруашылық ауыз су бөлімінің бастығы Гүлварам Садықова. – Барлығы санитарлық нормалардың талаптарына сай. Жалпы құны 15,2 млрд. теңгені құрайтын тазартқыш мекемелерді қайта қалпына келтіру және жаңғыртуға арналған жобалық-сметалық құжаттар әзірленген. Бюджеттік тапсырыстар Қарағанды облыстық энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы басқармасына ұсынылған. Алайда, мамандардың айтуынша, тұтынушыларға жіберілетін судың сапасын жақсартуда су құбырлары да маңызды рөл атқарады. Осы ретте, аймақтың алдағы 3 жылға арналған даму жоспарында су құбырларын жаңарту мәселесі қарастырылған. – Сумен қамту бойынша – 7 жобаны, су тарту бойынша – 3 жобаны жүзеге асыру қарастырылған, – деп мәлімдеді энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы басқармасы басшысының міндетін атқарушы Нұрлан Мәжитов. – Осы жылы Жезқазғандағы қалаішілік су құбырларын қайта құру бойынша екі жобаны жүзеге асыруға 389 млн. теңге бөлінген. Бұл қаражатқа 16,5 шақырым су құбырын қайта қалпына келтіру жоспарланып отыр. Ол су шығынының көрсеткішін 7%-ға төмендетуге және су сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Ерлан Қошанов өзінің орынбасарлары мен басқарма басшыларына жол сапасын қатаң бақылауға алуды тапсырды, ал заң бұзған мердігерлерді «қара тізімге» жіберетінін айтты. Сондай-ақ, Жезқазғанның алдағы үш жылға даму жоспары шеңберінде жолдар мен көліктерге шамамен 8 млрд. теңге бөлінбек. Биылғы жылы мұнда жалпы сомасы 2,4 млрд. теңгеге жұмыстар жүргізіледі. Олардың қатарына жол қабатын, жол өтпелерін ағымдық және орташа жөндеуден өткізу, теміржол саласын, авиабалансты дамыту, жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету енеді. Қарағанды-Жезқазған бағытындағы республикалық маңызы бар жолда жалпы сомасы 1,6 млрд. теңгеге 156 шақырым жол жөндеуден өткізілуде. Облыстық маңызы бар Жезқазған және Сәтбаев қалалары арасындағы, әуежайға апаратын жолдарда орташа жөндеу жұмыстары атқарылуда, жарықтандыру жұмыстары жүргізілуде. Сонымен қатар, облыстық бюджет трансферттері есебінен Жезқазғанның негізгі орталық №5, №6 жол өтпелерінің 14 шақырымы орташа жөндеуден өткізіліп жатыр. Сонымен қатар, 9 орамаралық жолдар қала бюджеті есебінен жөнделуде. Аймақ басшысы кей учаскелердегі жөндеу жұмыстарын өз көзімен көріп қайтты. Қарағанды облысының

әкімі назарына «Қарағандыжоллаборатория» КММ-нің мобильді зертханасы ұсынылды. Бұл техника өткен жылы 75 млн. теңгеге сатып алынған. Аталмыш зертхананың артықшылығы – үлгілер нәтижесін алудағы жеделдік әрі зерттеме қорытындыларының дәлдігі. Әкім 6 жол учаскесінде тендер ұтып алған «КазТрансЭнерго» мердігер ұйымының жұмысына наразылығын білдірді. Ерлан Қошанов өзінің орынбасарларына, басқарма басшыларына және Жезқазған қаласының әкіміне жасалып жатқан жұмыстарды қатаң бақылауға алуды тапсырды. – Тағы бір мәрте материалдардың сапасын тексеріңіздер, – деп тапсырды облыс әкімі. – Менің білуімше, бұл мекеме 6 мың шаршы метр аумақты қайта жөндеуге мәжбүрленген. Қажет болса, қайта жөндесін. Асфальттың үлгісін алыңыздар. Сонан соң кеш болмасын. Ол үлгілерді Алматыға, тәуелсіз зертханаларға жіберіңіздер. Қатаң бақылау қажет. Жезқазған қаласында жаңа мектеп және балаларға арналған нейро оңалту орталығы ашылады. Ол жайлы Жезқазған қаласы активінің отырысында мәлімделді. Жиналыс барысында шаһардың 2017-2019 жылдарға арналған даму жоспары ұсынылды. Жезқазғанның үш жылдық даму жоспары аймақ басшысының тапсырмасы бойынша қала әкімдігімен және облыс басқармаларымен бірігіп құрылған болатын. Аталмыш құжат жалпы сомасы 75,7 млрд. теңгені құрайтын 453 шараны қарастырады. Қаржыландыру республикалық және облыстық бюджеттерден, қала қазынасынан, сондай-ақ бюджеттен тыс жұмылдырылады. Жоспарға сай, 2017 жылы – 11,6 млрд. теңге, 2018 және 2019 жылдары 25,7 және 38,4 млрд. теңгеден сәйкесінше жұмсалады.

Жоспарды жүзеге асыру облыс экономикасының да өсуіне септігін тигізеді деп күтілуде. 3 жыл аралығында өнеркәсіп өндірісі 13,2%-ға ұлғаюы тиіс. Экономикалық өсім жалпы инвестиция көлемі 21 млрд. теңгені құрайтын «Қазақмыс» Корпорациясы» ЖШС өндірісін жаңғырту және қайта қалыпқа келтіру есебінен өседі деп күтілуде. Сондай-ақ, экономиканың дамуына 2,5 млрд. теңгеге жүзеге асырылатын алты жоба да септігін тигізеді. Тұрғын үйлерге қосылатын 36,4 шақырым коммуникация тартылып, 44,7 мың шаршы метр тұрғын үй салынады. Оның 6,4 мың шаршы метрі – коммерциялық баспана, ол кезекте тұрғындардың санын 13%-ға қысқартады. 267 отбасы баспанамен қамтамасыз етіледі. Сауда, қызмет көрсету, туризм салалары бойынша 3 млрд. теңгеден астам инвестициялық қаражатқа 28 жаңа инвестициялық жоба жүзеге асырылады. Соның арқасында 219 жаңа жұмыс орны пайда болады. Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы саласына келер болсақ,

Жезқазған ЖЭО жаңа турбоагрегатын іске қосу, жылу жүйелерін жаңғырту және қайта қалыпқа келтіру жұмыстары жүргізіледі. Бұл шаралар электр энергиясын өндіруді ұлғайтып, жылыту жүйелеріндегі жылуды жоғалту көрсеткіштерін 11%-дан 17,3%-ға дейін төмендетеді.

Әлеуметтік саланы дамытуға да баса назар аударылуда. Жоспар бойынша 3 пен 6 жас аралығындағы балаларды мектепке дейінгі біліммен қамтамасыз ету қарастырылған. Жаңа білім беру мекемелері пайда болады. Ол – қосымша 1455 орын. Биылғы жылдың өзінде Жезқазғанда 250 орындық облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-интернат ашылмақ. Аталмыш білім ордасы әзірге қаладағы бір мектептің ішінде орналасады. Ал, 2018 жылы ол үшін жаңа ғимарат салу жоспарда тұр. Облыс әкімі Ерлан Қошанов жобамен және құрылыс жұмыстары жүргізілетін орынмен танысып қайтты. – Меніңше, жобаны қайта қарап шығу керек, – деп өз ойын білдірді аймақ басшысы. – Ең бастысы, балалардың жүріп-тұруы ыңғайлы болуы тиіс. Мектептің құрылысына 3,5 гектар жер қажет. Алайда, қазіргі таңда осындай үлкен аумақ, тек, жобада белгіленген жерде ғана болып тұр. Ғимарат 900 оқушыға шақталған. Құрылыс жұмыстары 2019 жылы аяқталады деп күтілуде. Денсаулық сақтау саласында да оң өзгерістер күтілуде. Жезқазғанның үш жылдық даму жоспарында емханалар мен ауруханалар қажетті жабдықтармен және медициналық құралдармен 75%-ға дейін қамтылатыны көрсетілген. Санитарлық автопарк 100% жаңартылады. Аурухана қалашығы қайта қалпына келтіріліп, Орталық аурухана және Балалар үйі, Облыстық наркологиялық диспансердің бөлімі және Жезқазған қалалық емханасының бас корпусы күрделі жөндеуден өткізіледі. Мемлекеттік – жеке меншік серіктестік шеңберінде орталық аурухананың ғимаратында балалар нейро оңалту орталығы ашылады. Онда жылына 1000 бала сауықтыру емін ала алады. Жезқазғанда сондай-ақ, жүзу бассейні бар дене шынықтыру-сауықтыру кешенін салу, бірнеше балалар-жасөспірімдерге арналған дене дайындығы клубтарын ашу жоспары бар. Салауатты өмір салтын насихаттау бағытында алдағы 3 жыл аралығында мұнда жеңіл атлетикалық эстафеталар, вело жарыстар мен жартылай марафондар өткізу көзделіп отыр. Жақсы және қанағаттанарлық деңгейдегі жергілікті маңызы бар автокөлік жолдарының үлесі Жезқазғанда 55%-дан 85%-ға дейін ұлғайтылады. – Егер, біз біртіндеп осы жоспарды ұстанып, алға жылжысақ, бұл шаралар жақсы көрсеткіштерге жеткізеді, – деді облыс әкімі Ерлан Қошанов. – Қазірдің өзінде жолдардың жақсарғаны көрініп тұр. Келесі жылы да біз осы қалыппен әрі қарай жөндеу жұмыстарын жалғастыратын боламыз. Маған жезқазғандықтар өздерін шалғайда қалғандай сезінбегені маңызды. Біз бұл жоспарда аймақ үшін маңызды және әлеуетті шараларды қарастырдық. Облыс әкімінің баспасөз қызметі.

Қызғалдақ АЙТЖАНОВА, «Орталық Қазақстан» «Нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017-2021 жылдарға арналған бағдарламасының» үшінші бағыты - халықты жұмыспен қамтуға жәрдемдесу және еңбек ресурстарының ұтқырлығы арқылы еңбек нарығын дамыту. Бұл бағыт бойынша жұмыссыз және өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды жұмыспен қамтамасыз етуге жәрдемдесу, еңбек ресурстарының тиімділігін арттыру, жұмысқа орналастыру бойынша бірыңғай цифрлық алаң құру көзделеді. Облыстың қала, аудандарында аталған бағытта да жұмыс бұл күні жандандырылған. Балқаш қаласында бағдарламаның үшінші бағыты негізінде 3 жоба жүзеге асырылуда. Атап айтқанда, Балқаш қаласының психоневрологиялық диспансерін, инфекциялық бөлімшені күрделі жөндеу және Бал-

қаш қаласы орталық ауруханасын абаттандыру. Жобаларға бөлінген жобаларды іске асыру барысында 69 жұмыс орны құрылыпты. Соның ішінде, осы құрылыс-жөндеу алаңында 36 бағдарлама қатысушысы Халықты

жұмыспен қамту орталығы арқылы еңбекке тартылған екен. Мердігер компания – «Балқаш Жібек жолы» ЖШС. Компанияның жөндеу жұмыстары жергілікті тұрғындардың жұмысқа тартылуына мұрындық болды. Мысалы, Балқаш қаласының тұрғыны Мәди Ыбырайкенов Халықты жұмыспен қамту орталығына жұмыс іздеп келгенге дейін "екі қолға – бір күрек" таппай қиналыпты. Халықты жұмыспен қамту орталығына өтініш білдірген Мәди Жанатұлы орталық арқылы «Балқаш Жібек жолы» ЖШС-інде жұмыспен қамтылды. Бүгінде «Балқаш Жібек жолы» ЖШС-інде слесарь болып еңбек етеді. «Мәди өз жұмысына жауапты, тыңғылықты» дейді компа-

ния басшылығы. Облыс орталығы – Қарағанды қаласында да бұл бағытта жұмыс қауырт. Бүгінгі таңда түрлі инфрақұрылымдарды ағымдағы және күрделі жөндеуде түрлі жұмыс орындары құрылған. Нақтыласақ, 2017 жылы Қарағанды қаласында бағдарлама негізінде 11 әлеуметтік нысанда күрделі және ағымдағы жөндеу жұмыстарын қолға алу жоспарланған. 1 жобада 325 жұмыс орны ашылса, оның 167-сі жұмыссыз Халықты жұмыспен қамту орталығы арқылы Бағдарлама қатысушыларын жолдамақ. Қазіргі уақытта орталықтың дерегінше 86 бағдарлама қатысушылары аталған жобаларда еңбек етуде.

Тарқатсақ, «Облыстық медициналық жедел жәрдем станциясы» КМКге жөндеу жүргізіп отырған «Арман құрылыс» ЖШС компаниясының тарапынан пайда болған 6 жұмыс орнының 3-іне Бағдарлама қатысушылары Халықты жұмыспен қамту орталығы арқылы жұмысқа орналасты. Сонымен қатар, аталған құрылыс ұйымы жөндеу жұмыстарын жүргізуді қолға алған «№3 емхана» КМК-дегі 17 жұмыс орнында орталықтың жолдамасымен 7 жұмыссыз жұмыс тапты. Облыстық клиникалық ауруханаға жөндеуді мойнына алған құрылыс фирмасы «Компакт и К» ЖШС болса, 104 жұмыс орнын ұсыныпты. Оған орталық 52 бағдарлама қатысушысын

Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында «Табысты болудың ең іргелі, басты факторы білім екенін әркім терең түсінуі керек. Жастарымыз басымдық беретін межелердің қатарында білім әрдайым бірінші орында тұруы шарт. Себебі, құндылықтар жүйесінде білімді бәрінен биік қоятын ұлт қана табысқа жетеді» деген болатын. Әрбір ата-ана өз перзентінің білімді әрі Отанының жігерлі азаматы болып жетілуін қалайды.

Ата-ана перзентінің жақсы азамат болып жетілуі үшін отбасында балаларын тәрбиелеудің заңдылықтарын білуі шарт. Сыйластық, түсіністік, үлкен жауапкершілік сезімдері бар отбасы – бақытты отбасы. Бақытты отбасында ғана атаана және олардың өзара қатынасы мазмұнды, берілген тәрбие сенімді болуы қажет. Бала тәрбиесінің алғашқы алтын қазығы – туған ұясы, өз отының басында тәрбиесі және тілі. Қазақтың «Баланың бас ұстазы – ата-ана», «Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» дегендей, есі кіріп, тілі шыға бастасымен-ақ баланы байсалды, ұғымпаз, білімді әрі тілалғыш етіп тәрбиелеген жөн. «Айналаның ақ қорғанындай бол» деген қағиданы берік ұстаған атабабаларымыз өз ұрпағын адам деген атаққа лайық етіп өсіруді мақсат еткен. Ата-ана балаға тәрбие беруде ата-бабамыздың салт-санасы, әдет-ғұрпында жүргізілген үлгі-өнегенің мәнісі зор. Отбасы тәрбиесінде әкенің де, ананың да орны бөлек. Әке мен ана баланың алғашқы ұстазы. Адамзат баласы ананың мейіріміне қанып, әке өсиеттерін тыңдап өссе ғана тәрбиелі отбасынан шыққанын көпшілікке көрсете алады. Ана – бала тәрбиесіндегі ерекше тұлға. Ана тәрбиесі ұлылық дәнін себеді. Тәрбиелі анадан тәрбиелі бала өсіп шығады. Өз отбасында бала ата-ананың қамқорлығына, шексіз сүйіспеншілігіне бөленіп, әке мен ананың жақсылығы мен дәулетінің қызығын көріп қана қоймай, адамгершілік, әдеп-инабат, тағылымдарын алуы, оларды меңгеріп іс-жүзінде қолдануы, ынта мен ықылас, қайрат пен жігер осы нәрселерді бойларына сіңіріп өсуі керек. Отбасындағы тәрбиенің кереметі – баланы жас кезінен еңбекке баулу. Ол адам болып қалыптасудың негізі болып табылады.

Отбасындағы да, қоғамдық ортадағы тәрбиеде балаларды еңбек ете білуге, еңбексіз бос отыра алмауға тәрбиелеу басты нысана болып табылады. Сонда ғана отбасы мүшелері арасындағы қарым-қатынаста әдеп пен инабат, адалдық пен ақпейілділік, үстем болады. Бүгінгі таңда ата-анасы қасында болса да қадір-қасиетіне жете алмай, ұлдары маскүнемдік пен нашақорлыққа бой алдырып, қыздарымыз шылым шегіп, жеңіл жүрістерге түсуі отбасындағы тәрбиенің дұрыс жолға қойылмауының айғағы. Қазақстан Респуликасының Ата Заңында «Балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу – ата-ананың табиғи құқығы, әрі парызы» делінсе, «Қазақстан – 2030» бағдарламасында: «Әкелер мен аналардың, аталар мен әжелердің өз балалары мен немерелеріне сонау алыс болашақта, олар біздің жасымызға жеткен кезде қандай күйде көргіміз келеді. Ұрпақ тағдыры айтылды. Бала біздің болашағымыз, бала ата-ананың игі істерін жалғастырушы. Бала тәрбиесі атаана үшін өте күрделі де, жауапты міндет. Жас шыбық иілгіш болса, жас адам сондай жақсыға да, жаманға да бірдей бейім болатыны баршамызға мәлім. Ата-ананың үйіндегі әрекеті балаларының көз алдында өтеді, сондықтан жақсыжаман әдетіміздің бала тәрбиесіне ықпалы зор. Әр ата-ана өз баласының Отанға пайдалы, өзіне мейірімді, еңбекқор, адамгершілігі мол, білімді адам етіп тәрбиелеуге міндетті. Ұрпақтың тәжірибесі, өмірдегі беделі, ақыл-кеңестері, ата-ананың өз борышын мүлтіксіз орындауы үлкен тәрбие мектебі болып табылады. Нұржанат ӘДІЛОВА, «Қарлығаш» балабақшасының тәрбиешісі.

Қарағанды қаласы әкімдігінің қолдауымен, жазғы уақытта балалардың бос уақытын тиімді өткізу мақсатында, облыстық мешіт пен қаланың Хайуанаттар бағына 30дан астам бала қатысқан саяхат ұйымдастырылды. Саяхат барысында балалар арыстан, жолбарыс, су сиыры сияқ-

ты хайуанаттар бағы жануарларының алуан түрлерімен танысып, қызықты әсер алды. Саяхаттау кезінде балалар жануарлар өміріндегі қызықты деректер туралы білді.

жолдауды межелеген. Бүгінде осы құрылыс алаңында орталық арқылы 15 адам нәпақасын айырып отырса керек. Денсаулық сақтау саласындағы жөндеу көретін нысанның тағы біреуі – ЖИТС-тің алдын алу және онымен күрестің облыстық орталығы. Мұнда мердігер компания – «Тангали» ТП. Компания 6 жұмыс орнын құрып, 3 жұмыссызды орталық арқылы жұмыспен қамтуда. Бұдан бөлек, мәдениеттің 2 нысанында, әлеуметтік медициналық мекемелерінің 2 нысанында, спорт саласының 1 нысанында, білім берудің 2 нысанында жөндеу жұмыстары жалғасуда. Аталған нысандарда жұмыс жүргізуші компаниялардың барлығы Қарағанды қаласының Халықты жұмыспен қамту орталығымен тығыз қарым-қатынас орнатқан. Соның нәтижесінде, орталыққа жұмыс іздеп келіп, өтініш берген тұрғындар жұмысқа тартылуда. Мердігер компаниялардың да үлесі бар екенін атап өткен жөн. Амангелді Нұров Халықты жұ-

Қарағанды қаласы әкімінің баспасөз қызметі.

мыспен қамту орталығының маманы арқылы «Арман құрылыс» ЖШС-не сылақшы-әрлеуші ретінде маусым айында жолданған. Бұл күні Амангелді Ақласұлы құрылыс компаниясында еңбек етіп жүр. Халықты жұмыспен қамту орталығына мамырда жұмыс іздей келіп, өтініш беріпті. Нұра ауданының орталық аудандық ауруханасы күрделі жөндеуден өтуде. Мердігер компания – Астана қаласының «Аст-Билдинг компани» ЖШС. Компания жөндеу жұмысына 11 жұмыс орнын құрса, оның 9-ына Халықты жұмыспен қамту орталығының жолдамасымен ауданның жұмыссыз тұрғындары жұмысқа орналасқан. Түрлі құрылыс компанияларымен тұрғындарды жұмыспен қамтуда жергілікті Халықты жұмыспен қамту орталықтарының жұмысы жүйелі. Бұған мердігер компаниялар да ықыласты екенін бүгінгі мысалдар және бір растайды.


Бейсенбі, 27 шілде, 2017 жыл

www.ortalyq.kz

Өткенді танымай жатып, болашаққа жоспар құру мүмкін емес. Архивті халықтың жады деп атауға болады. Дәл осы жерде құнды құжаттар тырнақталып жиналады, дәл осы жерде біздің бар өміріміздің тарихы түймедейден бастап басыбайлы оқиғаларға дейін сақталады.

Архив қызметкерлері қоғамға осы шақ­ тан өткен шаққа және болашаққа қарауға мүмкіндік береді, еліміздің құнды құжаттандырылған жетістіктерін сақтап көбейтіп, олардың ғылыми және тәжірибелік мақсатта қолдануын қамтамасыз етеді. Бұрмаланған, ұмытылған немесе қоғамнан жасырылған тарихи деректерді, есімдерді, оқиғаларды жөніне келтіруге көмегін тигізеді. Барлығы автоматтандырылған жаңа­ шыл технология ғасырында электронды тасығыш коммуникацияның негізгі символына айналды. Ал архив құжаттар жаңа реңге ие болды. Бүгінгі таңда ол тарихи дерек көздерінің ерекше ақпарат көзі. Оның қағаз бетіне басылуы оның құндылығын арттыра түседі. XXI ғасыр – ақпарат ғасыры, сондықтан архив рөлі ақпарат көзі ретінде ұдайы өсіп отырады. Сонымен қатар архившылардың ел мен қоғамның алдындағы жауапкершілігі де артады. Қарағанды облысында архив қызметін құру 1937 жылдың 19 желтоқсанынан бас­ тау алады. Осындай маңызды қызметтің құ­ рылғанына сексен жыл өтті. Қарағанды облысы архивтік қызметінің бөлшегіне айналған біздің Абай ауданының мемлекеттік архиві 1992 жылдың 14 мамырында құрылды, осы жылы 25 жылдығын тойламақпыз. Абай ауданы, Абай қаласы аймағының архив ісінің негізін 1992 жылдың мамыр айынан Жұманияз Әбішұлы Әбішев бастаған. Ж.Әбішевтің басшылығымен Абай ай­ мағындағы құжаттандыру мәдениетінің негізі салынды, «ҚР барлық ұйымдастырушылық-құқықтық формасындағы ұйымдар, мекемелер, кәсіпорындарда құжат­ тарды басқару және құжаттандырудың не­гізгі ережелері» енгізілді. Қалыптасу кезеңінде білікті мамандардың жоқтығы, материалдық базасының бол­мауы қаланың архив қызметінде едәуір қиыншылық кездесті. Кадрларды іріктеу жұмысына Ж.Әбішев жауапкершілікпен қарады, сондықтан мемлекеттік архивте кездейсоқ адам болмады. Бірінші болып жұмысқа азаматтармен, мекемемен ұйымдардың басшыларымен жұмыс істеу бойынша үлкен тәжірибесі бар қаланың құрметті азаматтары Виктор Иванов және Лилия Осокина алынған болатын. 2002 жылы Ж.Әбішев зейнеткерлік демалысқа шықты. 2002 жылдың наурыз айынан 2017 жылдың қаңтар айына дейін Абай ауданының мемлекеттік архивін Рысмағамбет Мұсағалиев басқарды. Рысмағамбет Мұсағалиев аудандағы архив қызметін дамыту бойынша жұмысты жалғастырды. Сонымен қатар, Қарағанды облысы мен Абай ауданының қоғамдық және саяси өміріне белсене қатысты. Рысмағамбет Мұсағалиев бірнеше рет Қарағанды облысының мәдениет, архив және құжаттама басқармасының, Қарағанды облысы әкімінің, аудан әкімінің Құрмет грамоталары мен Алғыс хаттарымен марапатталды. Абай ауданы мемлекеттік архивінің ардагер қызметкерлері архивте 10 жылдан

астам жұмыс істеп, зейнеткерлік демалысқа шыққан Зәуреш Салықованы, Людмила Цветкованы, Людмила Дмитриеваны, Тамара Байтулованы мақтанышпен айтуға болады. Архивтің негізгі әрекетіне Қазақстан Рес­публикасы Ұлттық архивтік қоры құжаттарының сақталуы жатады. Архив қызметінің басты бағыттары: қор жинақтау, құжаттардың сақталуын қамтамасыз ету, қор құрамын зерттеп, жүйелеу, ғылыми анықтамалар мен көрсеткіштер жасау, құжаттарды пайдалануды ұйымдастыру және жария ету. Біздің архив қызметінің 25 жылында айтулы өзгерістер болды. Тіптен, қызметкерлердің штаттық құрамын салыстырсақ, онда 1992 жылы тек қана 4 маман болған, ал 2017 жылы бізде 15 маман қызмет жасап жатыр. Мысалы: 1993 жылы архивте сақтау­ да сақтаудың 1042 бірлігімен 1 қор болса, қазір бізде сақтаудың 1934-2015 жылдарға185000 бірлігімен 430 қор сақталуда. Жиынтықтау көзінің тізімінде бүгінгі таңда Абай ауданының 51 ұйымы мен мекемесі тізімделген. Біздің архившыларымызбен «19411945 ж.ж. Ұлы Отан соғысы ардагерлері – Абай ауданының тұрғындары», «Абай ауданының Құрметті тұрғындары, бірінші құрылысшылар» атты құжаттандырылған туындылар жиынтығы құрылды. 1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысы ардагерлері – Абай ауданының тұрғындары» жинағында соғыс жылдарында соғыс және соғысқа қатысушылар жайындағы естеліктер, олардың жазған хаттары, фотосуреттер, марапат кітаптары, соғысқа қатысушылар туралы мақалалар енгізілгендігімен құнды. Жинақ үнемі толықтырылып отырады. Архив жұмысы кезінде жинақ материалдарын қолданумен, Ұлы Отан соғысының аяқталуына арналған құжаттандырылған көрмелер ұйымдастырылды. Сонымен қатар, біздің архивтің негізгі қызметіне мемлекеттік қызмет – архивтік анықтама беру болып табылады. Азаматтардың әлеуметтік құқын қорғау ісінде архившылардың рөлі жоғары. Жылына орта есеппен алғанда 3000 сұраныс орындалады. Біздің архившылар өздерінің қарт және жағдайы нашар адамдармен жұмыс істейтіндерін жақсы білгендіктен оларға назар аударып, көмек жасауға ардайым дайын тұрады. Тағдырлары архивпен байланысқан адамдар, еңбекқор, өз істерін жақсы көретін адамдар, олар әр түрлі себептермен архив құжаттарына қажет еткендерді назарсыз қалдырмайды. Құрметті әріптестер!!! Сіздерді атаулы күнмен шын жүректен құттықтаймыз. Сіздердің адамдардың разылығы үшін жасап жатқан қызметтеріңіз тек үнемі биіктен көрінсін. Біздің көп ұлтты ұлы мемлекетімізге ақ жол тілейміз! Д.ШАРИПОВА, Абай ауданының мемлекеттік архив басшысының орынбасары. АБАЙ ауданы.

Филология ғылымдарының докторы, профессор, жазушы, әдебиет сыншысы, Л.Гу­ милев атындағы Еуразия ұлттық университетінің жанындағы «Отырар кітапханасы» ғылыми орталығының директоры Тұрсын Жұртбайдың ғылыми шығармашылығының басқаларға ұқсамайтын ерекше бір қыры бар. Ғалымның ғылыми-зерттеу қызметінің маңызды жақтарының бірі деп оның ізденгіштігін, мұрағаттық-тарихи деректерді кеңінен пайдаланып, шебер қолдана білетіндігін айтар едік. Оның қай еңбегі болсын, шындап ізденудің, архив материалдарын тыңнан табуда тапжылмай отырып, зерттеушілік сипатта қарастырудың нәтижесі екендігін байқаймыз. Т.Жұртбай өткен ғасырдың 20-30 жылдары орын алған қуғын-сүргіннің кінәсіз құрбандары – Алаш қозғалысына қатысқан қазақ зиялыларының тарихы мен тағдырын терең зерттеді. Алаш қозғалысы туралы мәселені өткен ғасырдың 30-жылдарының ортасынан бастап, 80-жылдардың аяғына дейін нақты тарихи тұрғыдан зерттеуге ресми идеология мүмкіндік бермегені белгілі. Сондықтан, ХХ ғасырдың 80-жылдарына дейін Алаш қозғалысына қатысты елеулі еңбек бола қойған жоқ. Тек, 1980 жылдардың екінші жартысынан басталған қоғамдағы демократиялық жаңарулар және Қазақстанның өз тәуелсіздігін жариялауы нәтижесінде ұлттық тарихымызға терең көңіл бөлініп, ХХ ғасырдың басындағы Алаш қайраткерлерінің қоғам дамуындағы алатын орнын анықтау мәселелерін көтерген мақалалар жариялана бастады. Бұл тұрғыда қазақ зиялылары тарихындағы «ақтаңдақ» беттердің сырын ашып, олардың мол мұрасын зерттеудің бағытын айқындап берген еңбектердің ішінде ғалым Т.Жұртбайдың үш томдық «Ұраным – Алаш!..» атты монографиясының алатын орны ерекше. Ғалым монографиясында Алашорда тарихына қатысты бұрын ғылыми айналымға түспеген тарихи деректермен қатар, Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ш.Құдайбердіұлы, М.Тынышпаев, Х.Досмұхамедов және т.б. зиялы қауым еңбектектерін зерделеу арқылы басты тарихи көзқарастар аспектілерін, аталған қайраткерлердің шығармашылық ізденістерінің жалпы бағытын, Қазақстанды кеңестік отарлауға көзқарасын, ұстанымын анықтаған. Ғасыр басындағы қазақ зиялыларының азаттыққа ұмтылысын, ел тәуелсіздігі жолындағы жанкешті еңбегін, өлкедегі қоғамдық-саяси ойлардың дамуын жаңа қырынан қарастырған. ХХ ғасырдың 20-30-шы жылдарына қатысты деректерді талдау барысында кеңестік әкімшіл-әміршіл жүйенің қазақ қоғамының дамуына кері әсерін анықтап, Алашорда қозғалысы, қайраткерлік, ұлтшылдық туралы шынайы дәйектер, тың қорытындылар жасалған. «Ұраным – Алаш!..» атты үш бөлімнен («Жегі», «Тез», «Талқы») тұратын түрме әфсанасында ғалым 1922-1957 жылдар аралығындағы кеңестік идеологиялық қысым мен саяси жазалау, ұлт зиялыларын қудалау мен қуғын-сүргінге ұшырату, ұлттық сана мен құндылықтарды жою бағытына арналған тұқым үзу (геноцид) мен халықтың жадын өшіру, әдебиеті мен мәдениетін рухсыздандыру тұрғысындағы репрессияны «Алаш» және «Алашорда» үкіметінің мүшелерінің Ә.Бөкейхановтың, А.Байтұрсыновтың, М.Дулатовтың, Х.Досмұхамедовтің, Ж.Досмұхамедовтің, М.Тынышбаевтың, М.Есполовтың, М.Мұрзинның, М.Жұмабаевтың, Ж.Аймауытовтың, Х.Ғаббасовтың, С.Қадырбаевтың, А.Юсуповтың, Х.Кемеңгеровтің, С.Сәдуақасовтың, Е.Омаровтың, Х.Болғанбаевтың, Ә.Ермековтің, М.Әуезовтің, К.Жәленовтің, Д.Әділевтің, А.Байтасовтың, Д.Ысқақовтың, Ә.Байділдиннің, т.б. жиыны 71 адамның үстінен жүргізілген тергеу істерінің негізінде патшалық отарлау мен жазалау саясатының заңды жалғасы ретінде қарастырып, шынайы ашып дәлелдеп берді. Өткен ғасырдың қырқыншы-елуінші жылдарындағы қысымның да астарлы себептерін барынша ашып көрсетті. Т.Жұртбай өзінің «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі мен «Алаш ақиықтары» атты сирек деректер жинағының негізінде біртұтас Алаш идеясының тұжырымдамасын жасады.

3 АЗАМАТТЫҚ БАСТАМАЛАР КҮНІ «Рухани Жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру бойынша қарағандылық жобалық кеңсенің өкілдері Қарағанды облысының тұрғындарын «Азаматтық бастамалар күні» акциясына қатысуға шақырады.

«Ұраным – Алаш!..» атты түрме әфсанасының «Тез» атты екінші кітабы – «Алаш» партиясы мен «Алашорда» үкіметінің Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, З.Уалиди, М.Дулатов, Х.Ғаббасов, М.Есполов, Ғ.Болғамбаев, Ғ.Бірімжанов қатарлы 41 алаш қайраткерлерінің үстінен 1927-1932 және 1937-1938 жылдары жүргізілген тергеу ісінің негізінде жазылған «Жегі» бөлімінің заңды жалғасы болып табылады. Екінші кітапта М.Тынышбаев, Халел және Жаһанша Досмұхамедов, Ж.Ақбаев, Ә.Ермеков, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Қ.Кемеңгеров, А.Байтасов, М.Тұрғанбаев, Ә.Байділдин, И.Қашқынбаев, М.Мұрзин сынды 30 тұлға туралы бұрын-соңды белгісіз не қате пайымдалып келген тарихи оқиғалар – тергеу деректерімен, сондай-ақ тінту кезінде тәркіленген хаттармен, құжаттармен салыстырыла отырып, Біртұтас Алаш идеясының тұжырымдамасы жасалған. Жазушы-ғалымның бұл еңбегі – әдебиетшілер мен тарихшылардың, мәдениеттанушылар мен саясаттанушылардың, ғылыми көпшіліктің, ізденушілер мен студенттердің, жалпы зиялы оқырман қауымның назарын аударатын, қазақтың ұлттық «Мәңгілік Ел» идеясының қалыптасу негізін жүйелеп берген іргелі де толымды зерттеу әфсанасы болып табылады Жазушы-ғалымның «Осы үш кітап менің Алаш туралы жалпы ойымды білдіреді. Осы кітаптарға барлық жиған-тергенімнің 25-30 пайызы енді. Енді бір ойым «Біртұтас Алаш идеясы» деген тек құжаттарға құрылған бес түрлі жүйеге бөлінген тұжырымдаманы жарыққа шығару. Алда, яғни, қазақ ұлтының алдында Алаш ардагерлерінің еңбектерінің ішіндегі идеясын алып тұжырымдап шығару міндеті тұр. Біз сонда ғана ұлттық идеямызды негіздейміз. Сол Алаш идеясы тұжырымдалып біткен кезде, ортаға Алаш идеясы шығады. Сол ұлттық идея болуы тиіс. Мен сол күнді армандаймын» деген көкейтесті мақсаты да осы «Ұраным – Алаш!..» еңбегінде жатыр. Осы пікірі арқылы ғалым өте

өзекті мәселені көтеріп отыр. Расында Алаш Арыстарының тіл туралы жазғандарын – тілшілер, әдебиет жөніндегесін – әдебиетшілер, тарих жайлы айтқандарын тарихшылар жанжақты зерттеп, олардың жиынтығы қазақтың ұлттық идеясына алып келу парызын алға тартып отыр. Шынында да бұлардың ешқайысы жүйелі түрде толықтай зерттелген жоқ. Біз көбіне-көп Алашшылдардың соталғаны, қуғындалғаны, түрмедегі өмірлерін айтумен жүрміз. Бұлар да керек, алайда, олардың әрқайсысын жан-жақты зерттеп-талдап, елге ұсына білуіміз қажеттілігі анық танылады. «Ұраным – Алаш!..» тек ғылыми ізденіс пен шабыттан ғана туындаған жоқ, ол сондай-ақ тәртіп, еңбек, табандылық атты ұштағанның қосындысынан дүниеге келеді. Оған қайтпас қайсарлық пен өзіне деген берік сенімді қоссақ, бұлар ғылымдағы ерен ерлікке жеткізді. Қорыта айтқанда, Тұрсын Жұртбайдың «Ұраным – Алаш!..» атты үш кітаптан тұратын зерттеу еңбегіне арқау еткен шындық – кешегі Кеңес дәуіріндегі ұлттық тарихи тұлғаларға жасалған саяси қысым мен қудалаудың шерлі шежіресі. Алаш арыстары туралы шындықты қалың оқырман қауым жадынан шығаруға ұмтылған, «ұлтшылдық-буржуазиялық» деген ұғым қоғамға дұшпандық саналған, идеологиялық көрсоқырлық деп түсіндірілген заманның ақиқаты жатыр. Жас ұрпақтың ой-санасына, ұлт мүддесіне тамыр тартатын кез келген ғылыми ізденістің қоғамға неге дұшпандық болып саналғаны, ақыл-парасатқа тұсау салынғанының өзекті мәселелері ғылыми тұрғыда дәлелденген. Олай болса, Т.Жұртбайдың «Ұраным – Алаш!..» атты 3 томдық (2008-2011) іргелі зерттеу еңбегі Мемлекеттік сыйлыққа бірден-бір лайықты еңбек екеніне дау жоқ. Жандос СМАҒҰЛ, филология ғылымдарының докторы, профессор.

Ұйымдастырушылар облысымыздың қалалары мен аудандарындағы өмірді жақсартуға, оны анағұрлым сапалы және лайықты етуге қатысты кез келген ұсыныстар мен идеяларды қабылдап, қарастыруға және талқылауға дайын екендерін айтады. «Азаматтық бастамалар күні» Қарағандыда 28 шілдеде «Рухани Жаңғыру» жалпыұлттық бағдарламасы шеңберінде өтеді. Бұл бастамаға бейжай қарамайтын азаматтар, коммерциялық емес және жастар ұйымдарының, саяси партиялардың өкілдерін, бизнесмендерді 10.00 – 16.00 аралығында Қарағанды қаласы, Гоголь көшесі, 31, 204-ші кеңсе мекен-жайы бойынша күтеді. «Рухани Жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру бойынша қарағандылық жобалық кеңсенің өкілдері мемлекеттік органдардың өкілдерімен бірлесіп облыс, қала, аудандар үшін қызықты, пайдалы, әрі маңызды деп табылатын түрлі идеяларды талқылауға дайын. Азаматтық бастамалар күнінің басты мақсаты – туып-өскен қалаңдағы немесе ауданыңдағы өмірді қызықты, сапалы және лайықты ету. «Біздің әрқайсымыздың пікіріміз – өз Отанымыздың болашағымен байланысты», – деп атап айтты акция ұйымдастырушылары. Олар барлық бастамалар мен ұсыныстар қаралатынына уәде берді. Олардың ең қызықтылары мен маңыздылары ел Президентінің ауқымды ұлттық жобасы – «Рухани Жаңғыру» бағдарламасына енеді. ӨЗ ТІЛШІМІЗДЕН.

Күй – қазақтың құдіреті Нұрдос КӘРІМ, «Орталық Қазақстан»

«Қарағанды қаласының №5 емханасы» КМК, Аманбала Мешитбайқызы КОНУРОВА – директордың пациенттерге қолдау көрсету мен ішкі бақылау ісі бойынша орынбасары Мен үш баланың анасымын, ажырасқанмын, ресми түрде жұмыс істемеймін, алимент алмаймын, қосымша табыстар болып тұрады. МӘМС қалай төлеймін?

Айтыңызшы, ҚР барлық аумағы бойынша кез келген өңірде сақтандырылған азаматтарға, мысалы, іссапарға келгендер, демалыстағы адамдарға медициналық қызметтер көрсетіле ме? Әлде тек тіркелген тұрғылықты жері бойынша ғана көрсетіле ме? Маусымдық жұмыстарда немесе тұрақты жұмысы жоқ азаматтардың, еңбекші мигранттардың табыстары қалай есептеледі? Жұмыссыздарға, өзін-өзі нәтижесіз жұмыспен қамтығандарға және елдің экономикалық белсенді емес халқының басқа да санатына медициналық көмек қалай қамтамасыз етіледі? Елімізде олардың саны қанша?

МӘМС кезінде төлеуші қайтыс болған жағдайда жиналған қаражатты туыстарына беру қарастырылған ба?

Біріншіден, Сіздің балаларыңыз үшін 18 жасқа дейін мемлекет Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына аударымдарды жасайды. Екіншіден, егер Сіз жұмыс істемесеңіз және 3 жасқа дейінгі баланы күтумен айналыссаңыз, онда мемлекет сол кезеңге Сіз үшін де міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне жарналарды төлейді. Басқа жағдайларда медициналық көмек алу мүмкіндігін сақтап қалу үшін Сізге: а) тұрғылықты жеріңіз бойынша жұмыспен қамту орталығына хабарласуыңыз қажет, ол жерде сіздің біліктілігіңіз бен жұмыс тәжірибеңізге сәйкес жұмысқа орналасуға болатын мүмкіндіктерді ұсынады. Егер ұсынылған ұсыныстармен келіскіңіз келмесе, онда Сіз жұмыссыз деген статус аласыз және бұл жағдайда мемлекет, белгіленген уақыт ішінде, Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына Сіз үшін аударымдар жасауды өзіне алады. б) жеке кәсіпкер ретінде салық органдарында тіркеліп, 2017 жылдың 1 шілдесінен ең төменгі екі жалақы мөлшерінен 5 пайыз жарна төлей аласыз; в) егер Сізге алдындағы екі ұсыныс та келмесе, онда Сіз өзіңіз екінші деңгейдегі банктер арқылы 2018 жылдың 1 қаңтарынан ең төменгі бір жалақыдан 5 пайыз көлемінде салым жасай аласыз Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру пакеті шеңберінде көрсетілетін медициналық қызметтер, сақтандырылған азаматтың тұрғылықты жері бойынша ғана емес, республиканың кез келген аумағында көрсетіледі. Азамат жұмыс жасаған кезеңінде өзінің табысынан аударым жасап отырады,ал жұмыс болмаған кезде: 2018 жылдың 1 қаңтарынан ең төменгі жалақының 5 пайызы мөлшерінде жарна аударады, не тұрғылықты жері бойынша Жұмыспен қамту орталығына жұмыссыз ретінде тіркелу үшін жүгінуге тиіс. Бұл жағдайда оның орнына жарналарды мемлекет аударады. Статистикалық деректер бойынша, өзін-өзі нәтижесіз жұмыспен қамтыған азаматтардың саны ҚР-да қазіргі таңда 500 мыңнан астам адамды құрайды. Бұл халық санаты 2020 жылға дейін, амбулаторлық-емханалық көмек пакетін алады. Бірақ, оған жоспарлы госпитализация кірмейді, яғни, адамның өмірі мен денсаулығына қауіп төнген жағдайларда ғана медициналық көмекке иек арта алады. Сонымен қатар, бұл халықтың санатына төмендегідей мүмкіндіктер ұсынылады: а) тұрғылықты жері бойынша жұмыспен қамту орталығына хабарласуына болады, ол жерде сіздің біліктілігіңіз бен жұмыс тәжірибеңізге сәйкес жұмысқа орналасуға болатын ұсыныстар болады. Егер ұсынылғандар сәйкес келмесе, онда Сіз жұмыссыз деген статус аласыз және бұл жағдайда мемлекет, белгіленген уақытқа Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына Сіз үшін жарналарды төлеу бойынша міндеттемені өз мойнына алады. б) жеке кәсіпкер ретінде салық органдарында тіркеле аласыз және Сіз мәлімдеген табыстың немесе табыс болмаған жағдайда 2 ең төменгі жалақының 5%-ы мөлшерінде 2017 жылдың 1 шілдесінен салымдар жасай аласыз. в) егер Сізге алдындағы екі ұсыныс та келмесе, онда Сіз өзіңіз екінші деңгейдегі банктер арқылы 2018 жылдың 1 қаңтарынан бір төменгі жалақы мөлшерінен 5 % мөлшерінде Медициналық сақтандыру қорына аударымдар жасай аласыз. Жоқ, қарастырылмаған, әлеуметтік медициналық сақтандыру жинақтаушы жүйе болып табылмайды. Әрбір төлеуші жарналарының сомасына қарамастан, халықтың барлық санатына медициналық қызметтерге бірдей жұмсалады.

Кеше Н.Гоголь атындағы Қарағанды облысының әмбебап орталық кітапханасында «Күй өнері – қазақтың құдіреті» атты көрме ұйымдастырылды. Арқадан шыққан айтулы күйшілер – Ахметжан Сармантайұлының туғанына – 140 жыл, Аққыз Ахметқызына – 120 жыл, Мағауия Хамзинге – 90 жыл толуына орай ұйымдастырылған көрме көпшіліктің көңілінен шықты. Мұнда өмірлік мәні зор, тағылымды туындылар мен естелік суреттер, тұлғалар туралы жазылған кітаптар топтастырылған. Әсіресе, күйшілер жайлы жазылған кітаптарға сұраныс жоғары. Осы күні тақырыптық мазмұны бойынша тарихи деректерімен құнды кітаптар жөнінде оқырмандар ортақ ойларымен бөлісті.


4 31 шілде

Бейсенбі, 27 шілде, 2017 жыл

www.ortalyq.kz

23.10, 01.50 Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаев 00.20 Қылмыс пен жаза 02.20 "Мәселе"

21.00 Итоги дня 00.40 Т/с "Осколки" 01.40 Драма "Өмір сабақтары"

ХАБАР 07.00, 03.00 ҚР Әнұраны 07.02, 01.25 Драма «Ауырмайтын жол ізде» 07.40, 13.40, 18.55 «EXPO life» 07.45, 17.20 Бенефис-шоу 09.15 «Вишневый сезон» 11.15, 22.35 Т/с «Ән-аға» 11.55, 17.15 «EXPO life» 12.00, 23.25 драма «Заң бойынша» 12.30 «Сиқырлы ас үй» 13.15 «Көңіл толқыны» 14.00 Т/с «Пәленшеевтер» 14.45 Драма «Тағдыр тартысы» 15.15 Т/с «Такая работа» 16.15, 21.35 Т/с «Центральная больница» 19.00, 00.05, 02.25 Қорытынды жаңалықтар 19.30 Тайны и судьбы великих казахов 20.30 Бетпе-бет

ЕУРАЗИЯ 06.00, 18.00 Жаңалықтар 06.05 Жить здорово 07.00 Доброе утро 10.00 Поле чудес 11.00, 02.45 «БАСТЫ ПАТРУЛЬ» 11.10, 22.30, 03.35 «П@УТИНА+» 12.00 "Қалаулым" 15.00 Х/ф «Ради любви я все смогу» 15.55 "На самом деле" 16.55 пусть говорят 18.45 "Кешкі кездесу" 20.00 Главные новости 20.45, 23.25 Х/ф "На перекрестке радости и горя" 01.55 Х/ф "Город" 02.55 Т/с «Алаулаған сезім»

23.20, 02.20 Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаев 00.35 Қылмыс пен жаза 02.50 Көңіл толқыны

21.00 Итоги дня 00.25 Т/с "Осколки" 01.50 Драма "Өмір сабақтары"

06.00, 05.10 Әнұран 06.05, 20.00, 00.00 Басты ақпарат 06.40 Концерт 07.35, 20.30, 01.05 Айтуға оңай 08.35 Інжу-маржан 08.40 «Таңшолпан» 10.00 М/ф «Жүйріктер сайысы» 10.25, 18.05 ҚЫЗЫҚ ЕКЕН 11.25, 21.25 Анашым мені қалдырма... 12.25 Т/с «Қалампыр» 13.00, 00.55 ЕХРО ақпарат 13.15, 03.15 «Бірге таңдаймыз!» 14.10, 22.20 Т/с «Ертұғырыл» 15.00, 03.50 «Әйел бақыты» 16.40, 19.00 Т/с «Ақ пен қара» 17.30 Кешкі ақпарат 17.50, 02.00 100 Бизнес бастауы

ХАБАР 07.00, 03.00 ҚР Әнұраны 07.02, 01.20 Драма «Ауырмайтын жол ізде» 07.40, 13.25, 18.55 «EXPO life» 07.45, 17.20 Бенефис-шоу 09.15 «Вишневый сезон» 11.15, 22.35 Т/с «Ән-аға» 11.55, 17.15 «EXPO life» 12.00, 23.20 драма «Заң бойынша» 12.30 «Сиқырлы ас үй» 13.00 Т/с «Көрімдік» 13.45 Біздің үй 14.30 Драма «Тағдыр тартысы» 15.15 Т/с «Такая работа» 16.15, 21.35 Т/с «Центральная больница» 19.00, 00.00, 02.20 Қорытынды жаңалықтар 19.35 Давайте говорить 20.30 Взгляд в будущее

ЕУРАЗИЯ 06.00 Жить здорово 06.45, 18.00 Жаңалықтар 07.30 Доброе утро 10.00, 20.00 Главные новости 10.55, 02.45 «БАСТЫ ПАТРУЛЬ» 11.05, 22.30, 03.35 «П@УТИНА+» 12.00 "Қалаулым" 15.00 Х/ф «Ради любви я все смогу» 15.55 "На самом деле" 16.55 пусть говорят 18.45 "Кешкі кездесу" 20.45, 23.25 Х/ф "Слишком красивая жена" 01.55 Т/с "Город" 02.55 Т/с «Алаулаған сезім» 04.15 Модный приговор

2 тамыз

00.35 Ақсауыт 02.55 Көңіл толқыны

21.00 Итоги дня 00.25 Т/с "Осколки" 01.50 Драма "Өмір сабақтары"

Дүйсенбі

06.00, 05.10 Әнұран 06.05 Концерт 07.00 «Таңшолпан» 10.00 М/ф "Жүйріктер сайысы" 10.25 М/ф 10.35 "Өмірдің өзі новелла" 11.25, 21.25 Анашым мені қалдырма... 12.25 Т/с «Қалампыр» 13.00, 01.40 ЕХРО ақпарат 13.15, 03.15 «Бірге таңдаймыз!» 14.10, 22.20 Т/с «Ертұғырыл» 15.00, 03.50 «Әйел бақыты» 16.40, 19.00 Т/с «Ақ пен қара» 17.30 Кешкі ақпарат 17.50, 00.35 «ЕХРО – Ғылым мекені» 18.00, 02.55 Көңіл толқыны 20.00, 00.00 Басты ақпарат 20.30, 00.45 Айтуға оңай

1 тамыз

Сейсенбі

Сәрсенбі

ХАБАР

06.00, 05.10 Әнұран 06.05, 20.00, 00.00 Басты ақпарат 06.40 Концерт 07.35, 20.30, 01.10 Айтуға оңай 08.35 Күмбір де күмбір тербетіп 08.40 «Таңшолпан» 10.00 М/ф «Жүйріктер сайысы» 10.25, 18.05 ҚЫЗЫҚ ЕКЕН 11.25, 21.25 Анашым мені қалдырма... 12.25 Т/с «Қалампыр» 13.00, 01.00 ЕХРО ақпарат 13.15, 03.15 «Бірге таңдаймыз!» 14.10, 22.20 Т/с «Ертұғырыл» 15.00, 03.50 «Әйел бақыты» 16.40, 19.00 Т/с «Ақ пен қара» 17.30 Кешкі ақпарат 17.50, 02.05 Кәсіп пен нәсіп 23.20, 02.20 Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаев

3 тамыз

Бейсенбі

07.00, 03.00 ҚР Әнұраны 07.02, 01.20 Драма «Ауырмайтын жол ізде» 07.30, 13.25, 18.55 «EXPO life» 07.45, 17.20 Бенефис-шоу 09.15 «Вишневый сезон» 11.00, 22.35 Т/с «Ән-аға» 11.55, 17.15 «EXPO life» 12.00, 23.30 драма «Заң бойынша» 12.30 «Сиқырлы ас үй» 13.00 Т/с «Көрімдік»

13.15 Білу маңызды

13.30 Біздің үй 14.40 Драма «Тағдыр тартысы» 15.15 Т/с «Такая работа» 16.15, 21.35 Т/с «Центральная больница»

17.00 Важно знать

19.00, 23.50, 02.20 Қорытынды жаңалықтар 19.35 Давайте говорить

20.30 Бетпе-бет

17.50, 00.35 Келбет 23.20, 02.05 Түнгі студияда Нұрлан Қоянбаев

02.35 Көңіл толқыны

ХАБАР

06.00, 05.10 Әнұран 06.05, 20.00, 00.00 Басты ақпарат 06.40 Концерт 07.35, 20.30, 01.10 Айтуға оңай 08.35 Інжу-маржан 08.40 «Таңшолпан» 10.00 М/ф «Жүйріктер сайысы» 10.25, 18.10 ҚЫЗЫҚ ЕКЕН 11.25, 21.25 Анашым мені қалдырма... 12.25 Т/с «Қалампыр» 13.00, 01.00 ЕХРО ақпарат 13.15, 03.15 «Бірге таңдаймыз!» 14.10, 22.20 Т/с «Ертұғырыл» 15.00, 03.50 «Әйел бақыты» 16.40, 19.05 Т/с «Ақ пен қара» 17.30 Кешкі ақпарат

07.00, 03.00 ҚР Әнұраны 07.02, 01.25 Драма «Ауырмайтын жол ізде» 07.30, 13.25, 18.55 «EXPO life» 07.45, 17.35 Бенефис-шоу 09.15 «Вишневый сезон» 11.00, 22.35 Т/с «Ән-аға» 11.55, 17.30 «EXPO life» 12.00, 23.30 драма «Заң бойынша» 12.30 «Сиқырлы ас үй» 13.20 Білу маңызды 13.35 Біздің үй 15.15 Т/с «Такая работа» 16.15, 21.35 Т/с «Центральная больница»

4 тамыз

17.50 «Ақиданың ақыры»

Жұма

06.00, 05.10 Әнұран 06.05, 20.00, 01.00 Басты ақпарат 06.40 Концерт 07.35, 20.30, 01.10 Айтуға оңай 08.35 Күмбір де күмбір тербетіп 08.40 «Таңшолпан» 10.00 М/ф «Жүйріктер сайысы» 10.25, 18.10 ҚЫЗЫҚ ЕКЕН 11.25, 21.05 Анашым мені қалдырма... 12.25 Т/с «Қалампыр» 13.00, 02.40 ЕХРО ақпарат 13.15, 03.15 «Бірге таңдаймыз!» 14.10, 23.00 Т/с «Ертұғырыл» 15.00, 03.50 «Әйел бақыты» 16.40, 19.05 Т/с «Ақ пен қара» 17.30 Кешкі ақпарат

5 тамыз

Сенбі

06.00, 05.10 Әнұран 06.05, 03.20 Концерт 06.55 Көңіл толқыны 07.40, 02.15 Айналайын 08.45, 04.05 «Сенбілік таң» 09.55 «Төрткүл дүние – төрт мезгіл» 11.40 «Тәй-тәй» шоу 12.15 М/ф «Мияның ертегі әлемі» 13.10 Әзіл әлемі 14.15 Т/с «Ғашық жүрек» 18.10 «Жайдарман» 20.00, 03.30 МӘСЕЛЕ 20.35 Көңілашар 22.20 Драма «Кейт пен Лео» 00.35 «Шерлок»

6 тамыз

Жексенбі

06.00, 05.10 Әнұран 06.05, 01.50 Концерт 08.00, 04.05 Айналайын 09.05, 02.55 АҚСАУЫТ 09.30 М/ф 09.40 Томпақ 10.10 "Атанғаным Мырзатай – Ел арқасы" 11.40 Жаңа қоныс 12.55 Сәлем, Қазақстан! 14.25 "Кішкентай қожайын" Комедия 16.10 Т/с «Ғашық жүрек» 19.00 «АПТА» 19.35 «1-студия. Саяси ток-шоу»

17.15 Важно знать

19.00, 23.50, 02.25 Қорытынды жаңалықтар 19.35 Давайте говорить

20.35 Сәлем, Қазақстан! 00.00 Парасат майданы 00.35 Қылмыс пен жаза 01.35 Дара жол 02.55 Көңіл толқыны ХАБАР

07.00, 03.00 ҚР Әнұраны 07.02, 02.10 Драма «Ауырмайтын жол ізде» 07.30, 13.25, 18.55 «EXPO life» 07.45, 17.20 Бенефис-шоу 09.15 «Вишневый сезон» 11.00, 23.35 Т/с «Ән-аға» 11.55, 17.15 «EXPO life» 12.00, 01.40 драма «Заң бойынша» 12.30 «Сиқырлы ас үй» 13.15 «Көңіл толқыны» 14.00 Т/с "Пәленшеевтер" 14.45 Bilim

ХАБАР

07.00, 03.00 ҚР Әнұраны

ЕУРАЗИЯ

06.00 Жить здорово 06.45, 18.00 Жаңалықтар 07.30 Доброе утро 10.00, 20.00 Главные новости 10.55, 02.45 «БАСТЫ ПАТРУЛЬ» 11.05, 22.30, 03.35 «П@УТИНА+» 12.00 "Қалаулым" 15.00 Х/ф «Ради любви я все смогу» 15.55 "На самом деле" 16.55 пусть говорят 18.45 "Кешкі кездесу" 20.45, 23.25 Х/ф "Я все преодолею" 01.55 Т/с "Город" 02.55 Т/с «Алаулаған сезім» 04.15 Модный приговор

20.30 Взгляд в будущее

21.00 Итоги дня 00.40 Т/с "Осколки" 01.55 Драма "Өмір сабақтары"

ЕУРАЗИЯ

06.00 Жить здорово 06.45, 18.00 Жаңалықтар 07.30 Доброе утро 10.00, 20.00 Главные новости 10.55, 02.45 «БАСТЫ ПАТРУЛЬ» 11.05, 22.30, 03.35 «П@УТИНА+» 12.00 "Қалаулым" 15.00 Х/ф «Ради любви я все смогу» 15.55 "На самом деле" 16.55 пусть говорят 18.45 "Кешкі кездесу" 20.45, 23.25 Х/ф "Под знаком Луны" 01.55 Т/с "Город" 02.55 Т/с «Алаулаған сезім»

04.15 Модный приговор 5 КАНАЛ 06.30, 07.15 Аймақ жаңалықтары 06.45 Ерлер ел ішінде 07.00 Апта репортажы 07.30, 20.30 Вести - Россия 07.50, 14.25, 18.00, 22.30 Рекламный визит 08.00 Репортаж недели 08.15 Новости 08.30 «Наши дети» 08.35 Время творить 09.00 «Таңертеңгілік «5-арнада» 13.00 Вести-недели 14.00, 15.05, 19.00, 21.15, 02.30 Деректі фильм 14.45 Жақсылардан ғибарат 16.15 Моя Караганда 16.45 Доверяй, но проверяй! 17.10 "Сам себе режиссер" 18.10 5-арнадағы ән-әуен 19.30, 21.30 Шарайна 20.00, 22.00 Новости

5 КАНАЛ 06.30, 14.00 Аймақ жаңалықтары 06.45 Ерлер ел ішінде 07.00, 13.00, 19.30, 21.35 Шарайна 07.30, 20.30 Вести - Россия 07.50, 14.25, 18.00, 22.30 Рекламный визит 08.00 Новости 08.25 Новости регионов 08.40 «Наши дети» 08.45 «Таңертеңгілік «5-арнада» 13.50, 21.00 P.S 14.15, 15.40 Азия айнасы 14.35 "Прямой эфир" 16.10 «Тайны следствия» 17.00 Менің шындығым 17.50 ТВ-2 экспедициясы 18.10 5-арнадағы әуен 19.00, 21.15, 02.30 Деректі фильм 20.00, 22.00 Новости 22.40 Х/ф

5 КАНАЛ 06.30, 08.25, 14.05 Аймақ жаңалықтары 06.45, 17.00 Ерлер ел ішінде 07.00, 19.30, 21.35 Шарайна 07.30, 20.45 Вести - Россия 07.50, 14.25, 18.00, 22.30 Рекламный визит 08.00 Новости 08.40 «Наши дети» 08.45 Время творить 09.10 «Таңертеңгілік «5-арнада» 13.00, 19.30, 21.35 шарайна 13.50, 20.30 P.S 14.35 Прямой эфир 15.40, 19.00, 21.00, 02.30 Деректі фильм 16.10 «Тайны следствия» 17.15 Азия айнасы 17.25 Моя Караганда 18.10 5-арнадағы әуен 20.00, 22.00 Новости 22.40 Х/ф 04.15 Модный приговор

5 КАНАЛ

06.30, 14.05 Аймақ жаңалықтары 06.45 Ерлер ел ішінде 07.00, 13.00, 19.30, 21.35 Шарайна 07.30, 20.30 Вести - Россия 07.50, 14.25, 18.00, 22.30 Рекламный визит 08.00 Новости 08.25 Новости регионов 08.40 «Таңертеңгілік «5-арнада» 13.50, 21.00 P.S 14.35 Прямой эфир 15.40 Будем здоровы

15.50 "Жақсылардан ғибарат"

16.10 «Тайны следствия» 17.00 Менің шындығым 17.50 ТВ-2 экспедициясы 18.10 5-арнадағы әуен

19.00 «Мәңгілік тіл»

19.35 Т/с «Көрімдік» 19.55 Арнайы хабар

18.45 "Кешкі кездесу" 18.45 Поле чудес 21.55, 23.55 Х/ф «Бабье лето» 02.30 Т/с «Алаулаған сезім» 04.10 Модный приговор

ЕУРАЗИЯ 06.00 Жить здорово 06.30 Жұма уағызы 07.00, 18.00 Басты жаңалықтар 07.45 Доброе утро 10.00, 20.00 Главные новости 10.55 «БАСТЫ ПАТРУЛЬ» 11.05, 23.00, 03.30 «П@УТИНА+» 12.00 "Қалаулым" 15.00 Х/ф "Мой белый и пушистый" 16.45 "Жди меня"

06.30, 14.05 Аймақ жаңалықтары 06.45 Ерлер ел ішінде 07.00, 13.00, 19.30, 21.35 Шарайна 07.30 Вести - Россия 07.50, 14.25, 18.00, 22.30 Рекламный визит 08.00 Новости 08.25 Новости регионов 08.40 «Наши дети» 08.45 Время творить 09.05 «Таңертеңгілік «5-арнада» 13.50, 20.30 P.S 14.35 "Прямой эфир» 15.40, 17.00 Азия айнасы 16.10 «Тайны следствия» 18.10 Ислам: сауалдар мен жауаптар

15.15 Т/с «Такая работа» 16.15 Т/с «Центральная больница»

19.00, 00.15 Қорытынды жаңалықтар 20.30 Бюро расследований 21.00 Итоги дня 21.35 Х/ф «Самба» 02.40 Драма «Өмір сабақтары»

23.40 Бокс 02.55 Т/с Жігіттер хикаясы»

07.02 Қалжың қоржыны 08.30 Әсем әуен 09.00 Өзін-өзі тану 09.15 Продвопрос 09.30 ТОК ШОУ 10.15 Спортивная игра «Я - чемпион» 11.05, 15.10, 20.55 «EXPO life» 11.15 М/ф «Фархат» 11.45 М/ф 13.15 Хабарлайын 14.00 Қызық times 15.15 Т/с «Ақ күң» 16.15 «Биле, Қазақстан!» 18.00 Ду-думан 18.45 «Айттым сәлем сағынып» Концерт 21.00 Дайджест новости 21.15 Х/ф «Лучшее предложение»

ЕУРАЗИЯ 06.00 Идеальный ремонт 06.45, 03.45 Вероника Марс 08.25, 05.20, 14.00, 22.15 «П@УТИНА» 09.00 СМАК 09.40 Х/ф «Любовь из пробирки» 11.45 «Фабрика грез» с Ольгой Артамоновой 12.05, 03.00 «Әйел сыры» 13.05 ТАМАША CITY 15.00 КВН 16.40 Х/ф «Нити любви» 21.00 «Кешкі кездесу» 22.15 «Той базар» 00.00 Ночь больших кулаков

20.25 Көңілді тапқырлар алаңы 22.20 "Достығымыз жарасқан" 00.25 Драма "Құлагер"

19.45 Қызық times 21.00 Дайджест жаңалықтары 21.15 Х/ф "Отступники"

ХАБАР 07.02, 03.00 ҚР Әнұраны 07.00 Әсем әуен 11.30 Ас арқау 08.00, 00.00 Профессиональный бокс 11.30 Бенефис-шоу 12.55, 14.55, 18.10 «EXPO life» 13.00 М/ф «Фархат» 13.30 М/ф 15.00 Т/с "Ақ күң" 16.00 Концерт 17.45 Ду-думан 18.30 Хабарлайын 19.00 Компромат

06.00, 04.35 Идеальный ремонт 06.45, 02.55 Т/с "Беркли сквер" 08.25, 13.45, 04.30 "Той заказ" 08.50 воскресные беседы 09.05 «Позови, и я приду» Х/ф 12.50, 02.10 «Әйел сыры» 14.45, 22.00 «П@УТИНА» 15.45 Т/с «Один день, одна ночь» 16.55 Детектив «Шаманка» 21.00 ТАМАША CITY 23.00 КВН

ЕУРАЗИЯ

5 КАНАЛ

5 КАНАЛ

20.30 P.S 21.00 Будем здоровы 22.40 Х/ф 00.00 Әуенді Қазақстан ҚАЗАҚСТАН-ҚАРАҒАНДЫ 07.00, 10.00 АПТА 08.00, 11.00, 13.20, 18.50, 22.20, 23.30 TV market 08.05, 14.00 Әсем әуен 08.45, 23.30 Т/с «Сарқылмас сезім» 09.30, 20.00 Д/ф "Жиһанкез" 11.05 Т/с «Широка река» 12.00 Арнадым саған... 12.35 Ғибрат 13.00, 17.50, 20.30, 22.30 Жаңалықтар 18.30 100 шагов 19.00 Ойталқы 19.35 Қазақтың би әлемі 19.50, 22.10 Бейнеклип 21.15, 23.15 Уақыт.kz 21.30 «Көк тарландар»

Жәнібек ӘЛИМАН, «Орталық Қазақстан»

00.00 Әуенді Қазақстан ҚАЗАҚСТАН-ҚАРАҒАНДЫ

07.00, 10.00, 13.00, 17.50, 22.30 Жаңалықтар 07.45, 10.45, 21.15, 23.15 Уақыт.kz 08.00, 11.00, 18.50, 22.20, 23.30 TV market 08.05, 14.00 Әсем әуен 08.40, 23.30 Т/с «Сарқылмас сезім» 09.30, 20.00 Д/ф "Жиһанкез" 11.05 Т/с «Широка река» 12.00 Ойталқы 12.35 100 шагов 18.30 2050 19.00 В интересах людей 19.35 Өнер шежіресі 19.50, 22.10 Бейнеклип 20.30 қорытынды жаңалықтар 21.30 «Жүрегім сезге аманат» Т/с

ҚАЗАҚСТАН-ҚАРАҒАНДЫ 07.00, 09.30, 10.00, 13.00, 17.50, 20.00, 22.30 Жаңалықтар 07.45, 10.45, 21.15, 23.15 Уақыт.kz 08.00, 11.00, 18.50, 22.20, 23.30 TV market 08.05, 13.35 Әсем әуен 08.40, 23.30 Т/с «Сарқылмас сезім» 09.30, 20.00 Д/ф «Жиһанкез» 11.05 Т/с "Широка река" 12.00 В интересах людей 12.35 2050 18.30 Путь к истине 19.00 "Аманат" 19.50, 22.10 Бейнеклип 20.30 қорытынды жаңалықтар 21.30 «Жүрегім сізге аманат»

21.15, 02.30 Деректі фильм 22.40 Х/ф "Валентин и Валентина" 00.20 Әуенді Қазақстан

ҚАЗАҚСТАН-ҚАРАҒАНДЫ 07.00, 10.00, 13.00, 17.50, 20.00, 22.30 Жаңалықтар 07.45, 10.45, 21.15, 23.15 Уақыт.kz 08.00, 11.00, 18.50, 22.20 TV market 08.05, 13.35 Әсем әуен 08.50, 23.30 Т/с «Сарқылмас сезім» 09.30, 20.00 Т/с «Жиһанкез» 11.05 Т/с "Широка река" 12.00 Брифинг 12.30 Путь к истине 12.50, 19.50 Бейнеклип 18.30 Жасампаз жылдар жаңғырығы 19.00 Расскажем и покажем 19.35 Өнер шежіресі 21.30 «Жүрегім сізге аманат» 18.45 5-арнадағы ән-әуен 20.45 «Моя Караганда» 21.00, 02.30 Деректі фильм 22.30 «Все о государственных доходах 22.50 Х/ф «Ожерелье» 00.30 Әуенді Қазақстан ҚАЗАҚСТАН-ҚАРАҒАНДЫ 07.00, 10.00, 13.00, 17.50, 20.30, 22.30 Жаңалықтар 07.45, 10.45, 21.15, 23.15 Уақыт.kz 08.00, 11.00, 18.50, 22.20 TV market 08.05, 13.35 Әсем әуен 08.45, 23.30 Т/с «Сарқылмас сезім»» 09.30, 20.00 Т/с «Жиһанкез» 11.05 Т/с "Широка река" 12.00 Расскажем и покажем 12.35 Жасампаз жылдар жаңғырығы 18.30 Это наша с тобой биография 19.00 Арнадым саған... 19.35 қуырмаш 21.30 Т/с «Жүрегім сізге аманат» 00.00 Әуенді Қазақстан

10.00 Шарайна 10.50 P.S 11.05 «Моя Караганда» 11.20, 12.30, 19.00, 02.30 Деректі фильм 11.45 Нольден бастап 11.55 Ислам: сауалдар мен жауаптар 13.10, 18.00, 22.10 Рекламный визит 13.20, 15.00 Азия айнасы 14.00 Будем здоровы 14.15 Семейный альбом 16.00 «Городок» 16.30 Субботний вечер 18.10 «09-аймақ» 18.45 5-арнадағы ән-әуен 19.50 Апта репортажы 20.00 Регион 09 20.20, 22.20 Х/ф «Любить и верить

ҚАЗАҚСТАН-ҚАРАҒАНДЫ 09.10 Әсем әуен 10.00, 13.00 Жаңалықтар-Новости 10.45, 13.45 Уақыт.kz 11.00, 12.55, 15.50, 17.50, 22.05 TV market 11.05 Қуырмаш 11.25 "Алдар Көсе" Кино 12.40 М/ф 14.00 Жанар Айжанованың ән кеші 17.40, 17.30 Бейнеклип 16.00 Т/с "Брат за брата" 18.00 Сазды сәлем 19.00 Расскажем и покажем 19.35"Жасампаз жылдар жаңғырығы" 20.00 Ойталқы 20.35 100 шагов 21.00 Ұлттық шоу 22.10 "Киім құмар" Кино.

5 КАНАЛ 10.00 Апта репортажы. Ауа райы болжамы. 10.25 Моя Караганда 10.40 «Жақсылардан ғибрат» 11.00 «Ерлер ел ішінде» 11.15, 13.30, 19.00, 02.30 Деректі фильм 11.35 Время творить 12.00 Утренняя почта 12.30, 17.30, 21.40 Рекламный Визит 12.40 Сто к одному 16.15 Д/ф 17.00 Мир православной духовности 17.40, 22.00 Прогноз погоды. 17.45 «Сайгез» 18.15 5-арнадағы ән-әуен 20.00 Х/ф «Девять признаков измены» 22.00 «Наши дети» 22.05 Х/ф «Работа над ошибками» 23.55 Әуенді Қазақстан

ҚАЗАҚСТАН-ҚАРАҒАНДЫ 09.00 Әсем әуен 10.00, 13.50, 15.55, 17.50, 22.05 TV market 10.05 «Көңілашар» Д/ф 10.35 М/ф «Роботкөлік Полли» 11.30 Сөнбес сәуле 12.00 "Киім құмар» Кино 13.35 Күлегеш 14.00 Концерт "Қазағым" 16.00 Т/с "Брат за брата" 17.40 Бейнеклип 18.00 Сазды сәлем 19.00 АПТА 20.00 «В интересах людей» 20.35 2050 21.00 "Аманат" 22.00 "Жансарай"

Мыңдаған жылдар бойы Ұлы Даласында өмір сүрген әр қазақ туған жеріне кіндігінен байланып туады. Даласымен біте қайнасып өседі. ХХ ғасырдың орта шеніне дейін бізде тұрғын деген түсініктің болмау себебі сонда. Бұған дейін қазақтың бәрі даласына перзент еді. Әлі күнге Аралын, Байқоңыр мен Абыралысын тастап кетпей отырған қазақтар – дәлелі. Асылы, туған жерді тастап кету жоқ бізде. Қазақтан тұрғын шықса – кейіннен, жаһандану жемісінен. «Туған жер» бағдарламасын қабылдап отырған Елбасы осыны дер кезінде ұғып отырса керек-ті... Ал, күндердің күнінде туған ауылың таратылып кетсе ше?! Ойлаудың өзі қиын. Қолымыздағы «РАЙЫС – көшкен елдің өшпес тарихы» атты жаңа кітап – осындай ауылдың жазба нұсқасы.

«Құба жонға шоқытып шыға келсем, Жұрты жатыр, өзі жоқ қалқатайдың» (Біржан сал) демекші, бұрынғы Райыс ауылының қазір жұрты ғана қалған орнында. Ертеректе ел қонып, береке шөккен құтты мекеннің ескі көңі, құлаған үйлердің қабырғалары тұр құлазып. Бұл кешегі Жаңаарқа ауданының атақты Ақтау совхозына қарасты Райыс ауылы дегенге сонда туғандар сенгісі келмейді. Қолымызға түскен кітабын парақтап, тумаған біз бұлай құлазып қалғанымызда, онда туғандардың күйі нешік?! Көз көргенмен, көңіл сенбейді деген естеліктер мен сағыныш сарынындағы жазбалар жүректі өртейді. Туған жер, туған топырақ елсіз қалғаны оңай ма?! Атақты Ақтаудың сілемдері, Сұлушоқы, Отаутасы, жазушы Өмір Кәріп шығармаларының арқауына айналған Дарат көлі – кезіндегі Райыс елді мекенін көмкеріп жатқан сұлу табиғат көріністері. Бір кездері тіреп тұрған ауылдың тарихын тұтас бір қалың кітапқа сыйдырыпты. Оқып отырып, «енді қайтсін?!» деппіз. Әйтпесе, патшалық ресей отарлау саясатын күшейту мақсатында тұрғызып, онда тас-түйін бекіп отырған орыс әскерін Кенесары ханның талқандаған жері – Ақтау бекінісінің тарихы тереңде. Сонда хан Кене бекінген, кейін жұрт «Кенесары қорғаны» атап кеткен Қорған атты жер де Райысқа алыс емес екен. Мұндай деректер жеткілікті кітапта. Мәселен, 1837-1838 жылдары Кенесары хан әскерімен Ақтау бекінісіне шабуыл жасағанда, осы маңайдағы қуандық руы оған тұтасымен қосылған деседі. Шабуылдан соң олар орыстарға мініс ат, сойыс мал бермеу мақсатында бекініс маңынан көшіп кетіп, ақырында отарлаушылар Ақтау қамалын тастап кетуге мәжбүр болған. Ертеден осындай елге мекен болған құтты қоныстың өткені – қатпарлы қалың тарих. Кітап арқауына айналған ауыл аты – осындағы елге бірнеше жыл билік құрған Райыс болыстың құрметіне берілген екен. Кітапқа естелік жазушы көзкөрген ағайынның айтуы солай һәм негізінен сайдалылардың жұрты деседі ауылды. Кітап авторлары – Шапау Қашауұлы, Қойлыбай Асанұлы мен Жомарт Қызбалаұлы Райыстың арғы-бергі тарихын барынша қаузағаны бірден байқалады. 1965 жылы құрылып, 1995 жылы таратылған ауылдың табиғаты мен аң-құсы былай тұрсын, онда өсіп-өнген әрбір әулет, әр азаматтың есімі, үйлер саны мен мектеп, кітапхана, мәдениет үйі, медпункт, дүкенін ғана емес, қай жылдары қанша мал болғанына шейін тәтпіштеп жазыпты. Туған топыраққа деген адалдық пен сүйіспеншілік қой. Естеліктердегі әрбір әріптің астында туған жерге деген сүйіспеншілік сезім мен сағыныштың зіл батпан жүгі ұйып қалғандай көрінеді бірде. Кітап авторларының бірі, тарих атты ұлы мұхиттың жағасында қайраңдап қалған қайран ауылдың тумасы Қойлыбай Асанның сөзімен айтсақ: «Соғыстан кейінгі жылдардан бергі уақыттың өзінде Райыс ауылы бір дәуірді бастан өткерді. Аһарлы-шаһарлы, қаймағы бұзылмаған қазақы ауыл еді. Бұл өлкеде қаншама адамның тағдыры, қуанышы мен қайғысы, базарлы, балғын ғұмыры, есейген есті күндері, күрсінісі мен күлкісі, бейнеті мен зейнеті қалды десеңізші?! Біздің толқын үшін Кәбаш (Аманкелді) ағамыздың орны тіпті ерекше. Райыс бөлімшесінің Мәскеуден Ю.Гагарин атындағы вымпельді жеңіп алатын кезі де осы Кәбекең басқарған тұс еді». Иә, аты осылай Одақ көлеміне тараған бөлімшенің басынан бақ таяр деп кім ойлаған?! Автор айтқандай, бұл топырақтан қанша жүрек нәр алды, қанша ғұмыр жаралды, қанша жұлдыз жана алды – бәрі бүгінгінің ертегі-елесі. Бірақ, ауыл жоғалып кеткенімен, азаматтары барда – тарих көмбесінде атаусыз қалмақ емес. Елінің киесі топырақта көң болып жатса, тарихының жүйесі қара томда қатталып қала бермек: «РАЙЫС – көшкен елдің өшпес тарихы» болып.


Бейсенбі, 27 шілде, 2017 жыл

www.ortalyq.kz

Ардагер журналист, белгілі қаламгер Мақсым Омарбеков өңір баспасөзі тарихында ерекше із қалдырды. Тағдырдың сан азабын тарта жүріп, қолынан қаламын тастамай, еліне қалтықсыз қызмет етті. Аға буын қаламгерлердің шарапатын көріп, олардың өнегесін бүгінгі буынға аманаттап кеткен Мақсым Омарбековтің өмірден озғанына бір жыл толуына орай, баласы Мақсат Мақсымұлымен аз-кем сұхбат құрғанбыз. – Мақсат Мақсымұлы, белгілі журналист-жазушы Мақсым Омарбековтің бақилық болғанына бір жыл толыпты. Мақсым ағамыз өңіріміздегі бетке ұстар тілшілеріміздің бірі болды. Оның есімі республикамызда қалам ұстап жүрген аға буынның бәріне таныс. Жалпы, Мақсым ағамызды биікке көтерген, алға талпындырған қандай қасиеттер бар? – Әкеміздің 40 жылдық журналистік өміріне шолу жасасам, барды қанағат тұтып, адал еңбегімен күн көріп, халқымен бірге болған екен. Күреске толы өмірінде туған жер үшін ту тігіп, адамдар үшін өмір сүріп, елі, халқы үшін тер төгіп, зұлымдық пен зорлық-зомбылыққа қарсы күресу, сол ұлы мақсат жолында жұрттың құрметіне бөлену әкеміздің маңдайына жазылған бақыт еді. Ел-жұрттың қолдауымен үш мәрте облысқа депутат болып сайланды. Қазыбек би, Қарқаралы аудандарының «Құрметті азаматы» атағы берілді. Мыңнан астам сүйекті очерк, мақалалар, фельетон, 7 кітап жазып, бес ұжымдық жинаққа автор ретінде кірген екен. Әкеміз ұйықтап жатқан сана мен намысты оятты. Немқұрайдылық пен салқын салғырттыққа, жалпы тірліктегі сатқындық пен жауыздыққа қарсы шығуға жұмылды. Сондықтан да болар – әкеміз ұлы бабамыз Қаздауысты Қазыбек бидің «Сөз анасы-шындық» деген даналық өсиетін темірқазық жұлдызындай қасиеттеп ұстанды. – Кез келген жетістік ізденіспен келеді. Мақсым аға да жастайынан кітапқұмар болып өсті. Ауыл кітапханасын тауысып оқыдым деп отыратыны әлі есімізде. Кітап оқып, білімге сусындау кейінгі өміріне қалай әсер етті? – Бала кезеңнен әкеміздің кітапқа, білімділікке құмарлығы көзін ашып, дүние -таным көкжиегін кеңейтті. Сонау Қайнарда 9 класта оқып жүрген әкеміз қызыл империяның шет-шегін, әдіс-айласын, қулық-сұмдығын басынан аяғына дейін түстеп танып білмесе де, шовинизм деген пәленің суық ызғарын шет жағасын болса да, жақсы пайымдаған, туған халқымыздың тарихын аяқасты етіп отырған күштерге зығырданы қайнаған, намысына күйетін. Осы ыза-ашу,

Өмірде сан қилы адамдар бар. Солардың ішінде өзінің алған бетінен қайтпайтын, адалдықты алдына шырақ етіп берік ұстанған жандардың кейбір істері ешқашан есіңнен шықпайды. Солардың арасынан жалған дүниеден бақиға аттанғанша қолынан қаламы түспеген қоғам қайраткері, журналист, жазушы Мақсым Омарбеков ағамыздың орны мен үшін бір бөлек еді. Мақаңды бұл өңірде білмейтін адам жоқ. Сонау Семейдің Абыралы өңірінде ғаламдық соғыс басталардан бір жыл бұрын дүниеге келіп, саналы ғұмырын қара орманды Қарқаралыда өткізген қаламгер ағамыз еңбек жолын Қарағанды мемлекеттік педагогоикалық институтының тарих-филология факультетін бітірген. 1965 жылы бұрынғы Егіндібұлақ аудандық «Ильич туы» газетінде жауапты қызметкер болып бастаған екен. Сол кездің өзінде-ақ аудан өміріндегі проблемалық тақырыптарға үзбей қалам тербеп отырған. Адалдықты ар туы ретінде жоғары ұстаған, шындық үшін шырылдаған азамат сол әдетінен өмірі айнып көрген емес. Балалық шағы соғыстың қиын жылдарына дөп келген Мақаң ес білгеннен бастап еңбекке араласады. Бірақ, жасынан аурушаң болғандықтан жеңіл-желпі жұмыстар болмаса, ауыр еңбекке бел шешіп кірісе алмайды. Сондықтан да, ол оқуға ынталы болып өседі. Тек сабағын ғана емес, газет-журналдарды да, көркем әдебиетті де көп оқиды. Ауылдық кітапханадағы әдебиеттерді оқып тауысқан ол қатысқан адамдар арқылы ауданнан және облыс орталығынан алғызып оқитынды шығарады. Газеттен жаңа шыққан кітап туралы хабар көрсе, соны тауып оқығанша тыным таппайды. Сондай ізденімпаздығының, ықтияттылығының арқасында орта мектепті үздік бітіріп, Қарағанды педагогикалық институтына түседі. Мұнда өзімен бірге оқыған Кәрім Сауғабаевпен және басқалармен бірігіп жас әдебиетшілер үйірмесін құрып, оған белсене қатысады. Сол үйірменің ақыры олардың саяси «Жас қазақ» үйірмесін құруға итермелейді. Оған қатысқандар Қазақстандағы барлық жоғары және орта арнаулы оқу орындарындағы жастарға өкіметтің орыстандыру саясатына төзбеуге, халықтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын сақтауға, жоғары және орта арнаулы

өкпе-реніш Алматыға, Қазақстан Оқу министрлігіне қазақ халқының тарихы неге оқытылмайды, біз өз еліміз бен жеріміздің тарихынан не себепті хабарсыз мәңгүрт болып өсуге тиістіміз деп хат жолдаған. 10 класта оқып жүргенде әкем бастаған бір топ оқушы «Жас қазақ» деген ұйым құрған. Ұйымның жарғысы мен бағдарламасында тәуелсіз қазақ мемлекетін құру, халықтың ұлттық сана-сезімін қайта жаңғырту деп белгіленген. Империялық сайқал саясатқа қарсы күресі студенттік кезде де жалғасын тауып, белгілі ақын, марқұм Кәрім Сауғабай екеуі бірігіп, студенттік жастарға арнап қазақ тілі мен салт-дәстүрдің өктемдік қыспағына түсіп отырғаны жайында үндеу хат жазып таратқан. Шындығында, соғыс жылдарында дүниеге келген әкемнің өмірі мен күресі саясаттағы жылымық пен тоқырау және 1985 жылы басталған қайта құру, антиядролық қозғалыс деп аталатын тарихи кезеңдерге дөп келіпті. ХХ-шы ғасырдың ең ақырғы қанды империяның қып-қызыл қан түстес туының құлағанына куә болды. – Біз Мақсым ағаны көбіне қызметте көріп жүрдік. Ал үйде, отбасында ол кісі қандай еді? Шығармашылық адамдардың көбіне үй- жайға қолы тие бермейді ғой. Ол кісі бала тәрбиесіне қаншалықты көңіл бөлді? – Әкеміз ұл өсіріп, қыз тәрбиеледі. Әкем түзде қандай болса, үйде де сондай қалыпта болды деп ойлаймын. Отбасына адал, жанашыр, балаларына мейірімі төгіліп тұратын. Дауыс көтеріп сөйлеген адам емес. Өте қарапайым, кішіпейіл адам болды. Біздерге баптап, ақыл кеңес беріп, Ұлы Абай атамыздан көп мысалдар келтіріп отыратын. Жастайымыздан еңбекке баулыды. Адалдық пен ізгілікке тәрбиелей отырып, сатқындық пен надандықтан бойымызды аулақ ұстауға шақырды. Үлкен, күрделі мәселелер болмаса, үй жайындағы ұсақ-түйек мәселелерге араласпайтын. Дастархан жайып, қонақ күту, әкемнің бабын тауып, жағдайын жасау анамыздың міндеті еді. Әкешешеміз қол ұстасып отасқан 50 жыл ішінде ұлдарын ұяға, қыздарын қияға қондырып, өздеріне тиеселі ата-ананың парызын толығымен өтеді. Енді ұрпақтары, біз, ата-ана алдындағы қасиетті парызымызды өтеуге тырысудамыз. Қаншалықты екенін уақыт көрсетер.

оқу орындарында қазақ бөлімдерін ашуға, қазақша мектептерді жаптырмауға шақырып, облысты және аудандарды қазақ басшылары басқаруы қажеттігін талап еткен үндеу хаттар тарата бастайды. Бір сөзбен айтқанда, олардың аңсағаны халқымыздың бүгінгі күнгі егемендігі мен тәуелсіздігі еді. Мұндай көзқарас сол кездегі «КСРО-да бір ғана ұлт болады» деген солақай саясатқа томпақ келіп жатқандықтан, бұлардың соңына түскен салпаңқұлақтар ақыры оларды «әшкерелеп», оқу орнының жалпы жиналысына салып, оқудан шығартады, басшыларын түрмеге отырғызады. Ал, Кәрім Сауғабаев пен Мақсым Омарбеков бір жылдан соң оқуына қайтадан қабылданып, ақыры институтты бітіріп шығады. Бірақ, сонда да олар ұзақ жыл астыртын бақылауда болыпты. Мақаң кейіннен «Қарқаралы» атанған Қарқаралы аудандық «Коммунизм таңы» газетінде көп жыл қызмет атқарып, зейнеткерлікке шықты. Ол Коммунистік партияның қылышынан қаны тамып тұрған кезі болатын. Сол уақытта оқ бойы озық тұрғанына қарамастан, Мақаң ешқандай лауазымға таласпай, жай ғана қатардағы тілші қызметін атқарды. Бірде оның себебін сұрағанымда: – Жоқ, маған осы қызметім де жетеді. Газеттің бөлім меңгерушісі – аудандық партия комитетінің номенклатурасына жатады. Менің ондай лауазымға кіргім келмейді. Талай рет ұсынғанда бас тарттым. Өйткені, мен онда әділ ма-

– Мақсым Омарбеков – жеті кітаптің авторы. Енді, міне, өзіңіз бас болып қаламгердің қалған мұрасын жинап, түптеп жаңа кітап шығардыңыз. Осы жаңа кітап жайында айтып өтсеңіз. – Әкеміз тар жол, тайғақ кешу өмірінде көркем шығармаларды жазудан қол үзбеген жан. Ол алғашында поэзияға ден қойып, көптеген өлеңдер жазды. Кейіннен прозаға ауысып, бірнеше көркем шығармалардың авторы болды, оның алғашқы «Ақ жаңбыр» атты кітабы Мұхтар Мағауиннің мақтау рецензиясымен жарық көрді. Одан кейін де әкеміздің «Адам ізі», «Махаббат пен қиянат» «Сағыныш ғұмыр, сағым жылдар», «Арпалыс», «Өмір өткелдері», «Атыңнан айналайын, Қарқаралы» кітаптары жарық көрді. Оқырмандарға жол тартқан “Абыралыдан Қарқаралыға дейін” атты кітабындағы “Ғұмырнамалық хикаят”, «Менің әріптестерім – ағаларым», «Жақсы сөз-жарым ырыс» атты бөлімдерін әкеміз көзі тірісінде өзі дайындап, баспаға әзірлеген болатын. «Әлі де біраз дүниелерді жазып қосу керек» – деп отыратын. Әкем науқасынан айықпай дүние салып кете барды. Біз балалары өз тарапымыздан аяулы әкеміздің дайындап кеткен кітап жобасын “Суреттер сыр шер-

териал жаза алмай қаламын. Қазірдің өзінде аупарткомге күнде шақырады. Сын мақала жазба дейді. Көрініп тұрған кемшіліктерге мен қалай көзімді жұма қараймын. Олай болмайды ғой, – деп ағынан жарылған еді. Рас, сондай «солақай», аудан басшыларының қолайына жақпайтын мақалалары мен республикалық «Ара» журналына шыққан фельетондары үшін сан рет сотқа да тартылды, қызметінен шығарылып, біраз уақыт жұмыссыз жүрген уақыттары да болды. Бірақ, соның барлығынан дұрыс жол тауып шыға білді, қызметіне қайта орналасты. Өйткені, қашан да әділдікті жақтайтын адамдар табылып отырды. Қарқаралы ауданының халқы Мақаңды әділдігі үшін құрмет тұтты, кейбір жергілікті шенеуніктерден жапа көрген адамдардың Мақаңа келіп шағым айтқанын өз көзіммен көрдім. Мен ол кезде «Ара» журналының штаттан тыс тілшісі болатынмын. Бір күні Алматыдан журналдың бөлім меңгерушісі Толымбек Әлімбеков келді де, обкомнан машина алып, екеуміз Мақсым Омарбековтің журналға жазған материалы бойынша тексеруге Қарқаралыға бардық. Қалалық кеңес атқару комитетінің лауазымды адамы сонда қызмет атқаратын бір әйелге бірнеше рет дөрекілік көрсетіп, тіл тигізген екен. Ол әйел болған жайды Мақаңа айтып, қол ұшын беруді өтінеді. Фельетонда жазылған барлық деректердің шындығын тексеру кезінде анықтадық. Неге екенін білмедім, сол материал жарық көрген жоқ. Бірақ, «Ара» журналының пәрменімен лауазымды адам партиялық жазаға тартылды. Мақаң тек сын мақала жазады де-

теді”, “Құжаттар мен куәліктер”, “Өлең – сөздің патшасы”, “Жырауды жоқтау” бөлімдерімен толықтырып, ұрпақ парызын өтеуге тырыстық. Жалпы бұл кітап – әкеміз М.Омарбекұлының Абыралыдан Қарқаралыға дейін жүріп өткен бұралаңы мол, кедергісі көп, сонымен қатар жасампаздығы мен жеңісі қатар жүретін өмірлік жолының тасқа басылған тарихы деуге болады. Тұтас өңірдің тұнып тұрған шежіресі деуге тұрарлық әкеміздің бұл еңбегі кейінгі ұрпақтың қолында мұра болып қалар тарихи құнды деректер болатындығы сөзсіз. Сөз арасында айта кетейін, әкеміздің “Қарқаралыдан Абыралыға дейін” атты кітабының тұсаукесер кеші 27 шілде сағат 11.00-де аудандық кітапханада өтеді. – Бүгінде әке туралы толғаныс сізді қандай ойларға жетелейді? Мақсым аға туған елі мен жерін беріле сүйген адам. Сол үшін тер төкті, еңбек етті. Журналистік жол жанкештілікті талап етеді. Оның осындай адал еңбегі баспасөздің дамуына, өңіріміздің өміріне қосқан үлесі қаншалықты ақталды деп ойлайсыз? – Қазақтың “Әкең өлсе де, әкеңнің көзін көргендер өлмесін”, “Жақсы әкенің аты ұрпағына шапағатын тигі-

сек біржақты болып кетері сөзсіз. Ол кісі әдеби жанрдың барлық түріне қалам сілтеген әмбебап адам деуге әбден лайықты. Оны көзіқарақты оқырман кезінде Мақаңның өзі меншікті тілші болып қызмет атқарған «Орталық Қазақстан» газетінің беттерінен оқыған да болар. Сол жылдары облыстық мәслихаттың депутаты бола жүріп талай-талай проблемалық мақалаларды облыстық газетпен қоса республикалық «Егемен Қазақстанда» да жариялап үлгерді. Соның ішінде Семей полигонының зардабы, оны жабатын уақыттың келгендігі туралы сериялы мақаласын ерекше атауға тұрарлық. Онда полигонның қазақ халқына тигізіп жатқан зардабын жеріне жеткізе айтып берген еді. Бұған қоса Қарқаралы ауданы делегациясының құрамында «Семей – Невада» қозғалысының мүшесі ретінде сол кездегі астанамыз Алматыға барып, ауданды полигон зардабы тарайтын аумаққа жатқызуға үлкен үлес қосқан болатын. Сонымен бірге ауданның тарихына, мәдениеті мен өнеріне қатысты талай көлемді мақала жария етті. Еңбек адамдары мен Қарқаралының танымал тұлғалары жөнінде қаншама очерктер жазды, олармен тамаша сұхбаттар жасады, көптеген публицистикалық эсселері мен деректі шығармалары дүниеге келді. Қарап отырсам Мақаң талай-талай көркем дүние жазып тастаған екен. Облыс әкімдігінің қолдауымен 2014 жылы облысымыздағы қаламгерлердің шығармалары «Сарыарқа кітапханасы» сериясымен 100 том болып жарық көрген. Сондағы бір том Жанболат Башаров, Мақсым Омарбеков және маған беріліп, біздің жазған повестер мен әңгіме-

зеді” деген тәмсілдері өмір шындығынан алынғаны сөзсіз. “Мақсымның ұлы” деген атақ – бізге, ұрпағына берілген ең үлкен абыройлы атақ. Біз үшін осы қастерлі есімнің елі мен жері үшін жасаған елеулі еңбегін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу басты міндет. Өмірінде, журналистік қызметінде ылғи да қиындық көрді, шырылдап шындықты айтқаны үшін арамзалар кәдімгі жаудай соңына түсті. Бірақ арамзалар әкемді жеңе алмады. Қазақстанның беделді атақтарын алды, жеті кітабын жарыққа шығарды. Әділдік, шындық үшін, ел мен жері үшін, халқы үшін, өмір, жас ұрпақ бақыты үшін күресті. 1980-1990-шы жылдары жерімізді ойрандаған атом жарылыстарына қарсы күресті. Сонау қилы уақытта Қарқаралы ауданының жабылып қалмауына күресті. Халқымен әрқашан бірге болды. Халқына қандай адал қызмет жасаса, халқы да оған адал болды. Әкемді халқы үш рет облыстық мәслихатқа депутаттыққа сайлады. Облыс депутаты бола жүріп «Семей-Невада» қозғалысының аудандық ұйымының төрағасы ретінде әкем Қарқаралы ауданының экологиялық жағынан сауықтандыру мен тұрғындар мүддесін қорғауда табандылық танытты. Әкеміз туған жерінің әсем табиғатының шырқы бұзылмауын, қаласының сәні мен салтанатты атағына сай болуын, болашақ ұрпақ қамын ойлады. Ол күнделікті күйбің тірліктің ұсақ- түйегін теріп кетпей, Қазақстан інжулерінің бірі Қарқаралының болашағын ойлады. Әкем мақсатына жетіп, халқына адал қызметінің бағасын алды. Біз оған шүкіршілік етеміз, оны мақтан тұтамыз.Туған еліміздің тәуелсіздігін баянды ету жолындағы қасиетті күресте әкеміз сияқты жастар көп болғай демекпіз. Сұхбаттасқан А.Сәулебайұлы. P.S. Ардагер журналист Мақсым Омарбековтің жылдық асы 28 шілде күні сағат 13.00-де «Асылан» кафесінде беріледі. Қарқаралы ауданы.

леріміз енгізілді. Онда Мақаңның «Мылтықсыз айқас» повесі мен «Ол күндер қайтып келмейді» хикаятына, «Бақыт құсы», «Бір топ жусан» әңгімелеріне орын беріліпті. Журналистігімен қоса жазушы ретінде де танылған Мақаң оқырманға ой тастайтын талай-талай тұшымды дүниелер беріп үлгерді. Солардың арасынан «Ақ жаңбыр», «Адам ізі», «Махаббат пен қиянат», «Сағыныш ғұмыр, сағым жылдар», «Арпалыс», «Өмір өткелдері», «Атыңнан айналайын, Қарқаралы» кітаптарын ерекше атап өтуге тұрарлық. Қарымды қаламгерлігімен қоса «Семей – Невада» қозғалысының белсенді мүшесі болғандығын, облыстық мәслихаттың депутаты болғандығын айтып өттім. Ол осындай қоғамдық қызметінде де ерекше танылып, өзінің алға қойған мақсатын жүзеге асыра білді. Депутат кезінде Қарқаралы өңірінің көптеген мәселелерін шешуге білек сыбана араласты. Сол үшін де ол Қазыбек би және Қарқаралы аудандарының Құрметті азаматы атанды. Бүкіл өмірін баспасөз саласына арнаған Мақсым Омарбеков ағамыздың қаламынан туған қарымды еңбегінің нәтижесі де айтарлықтай болды. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, Қазақстанның Құрметті журналисі, Қазақстанның Мәдениет қайраткері атанды. Облыс әкімінің «Алтын сұңқар» сыйлығына ие болды. Басқа да марапаттары толып жатыр. Бұл қаламгердің еңбегіне берілген лайықты баға болатын. Білінбей сырғып өтіп жатқан уақытқа ешкім тоқтау жасай алмайды. Кеше ғана Мақаң арамызда жүрген сияқты еді. Ол кісінің өмірден өткеніне де жыл толып қалыпты. «Аңдыған жау алмай қоймайды» дегендей, ертеден келе жатқан, ұзаққа созылған ескі ауруы ағамызды ақыры алып кетті. Талай жас журналиске қаламды қалай ұстауды үйреткен тәлімгер ағамыздың жатқан жері жайлы, топырағы торқа болсын дейміз. Артындағы Хафиза жеңгеміз бен ұрпақтарына ұзақ ғұмыр тілейміз. Сүйіндік ЖАНЫСБАЙ, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстанның Мәдениет қайраткері.

5

Ақтоғай ауданы, Қызыларай ауылының тумасы ардақты апайымыз Ләззат Қазыкенқызының фәниден бақиға озғанына 40 күн толып отыр. Салмақты да сабырлы, пейілі ақ, жан-дүниесі таза, тілеуқор көкеміз бауырларына, бізге өте бауырмал болды. Ұлағатты ұстаздық жолын еңбек еткен жерінде ғана емес, отбасы және ағайын-туыс ортасында да көрсете білді. Ізгілігі жоғары, мейірімді, қадірлі де абзал әпке үлкендік танытып, ағайынды құрметтей білуге үйрететін парасатты жан еді. Ауылымыздың үлкені мен кішісіне де зор құрметпен, кішіпейілділікпен қарауға үнемі бағыт-бағдар бере білген асыл туысымыздың мезгілсіз келген қазасы қабырғамызды қайыстырып, көңілімізді құлазытып, жанымызды жаралап кетті. Көке! Жарқын бейнеңіз және бізге көрсеткен үлгі-өнегеңіз мәңгі есімізде сақталады... Аяулы апайымыз жан жолдасы, серігі Данағұл жездемізбен бірге «қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай...» әр баласының жоғары білім алуына әрі жеке-жеке үй болуына тер төгіп, енді ғана бала-шағамның бақытына бөленіп, немерелерімнің қызығын көремін бе дегенде жалған дүниеден өтті. Бала-шағасының аяулы анасы, немерелерінің сүйікті әжесі, қадірлі туысымыз Ләззат Қазыкенқызы өз ошағыңыздың тірегі, ажары, мәні мен шырайы, құт-берекесі едіңіз. Әпкетай, әулетімізге болдың пана, Жақсылық қылушы едің әрбір жанға. Амал не, жоқсыз бүгін ортамызда Сағындық, көке, сізді баршамыз да. Жан көке, ұл-қызыңның тірегі едің, Аман болсаң, жайраңдап жүрер едің. Болмасаң да бүгін біздің жанымызда, Айтқан сөзің, ақылың жадымызда. Жұбанышпен жанымыз жабырқаулы, Сағынышпен туғандарың еске алады. Өзіңізбен өткен күндер... Мәңгі-бақи есімізде сақталады. Аяулы апайымыздың, туысымыздың жатқан жері жайлы, топырағы торқа, жаны жәннатта болсын! Сағына еске алушылар: Тойымбековтер әулеті.

№300.

Түгіскенде балалық базары, Алматыда жастық дәурені, Қарағандыда есейген жылдары өткен бауырымыз Ғабдулхалел Сүйіндікұлы Байкенов 50 жасқа толар еді. Көрер жарығы, ғұмыр сәулесі өшпесе, қайран Ағам ердің жасы елуге келер еді, дос-жаран, туған-туысын қуанышқа бөлер еді. Ағайын-туысқа ақ дастарханын жайып, шаңырағымды шаттыққа кенелтемін деп, асыға күткен бұл тойының басты себепкері болу бұйырмады. Зырғып аққан өлшеулі өмір өтті де кетті! Қарапайым тірлігімен, мейірімді мінезімен жан-жағына жаққан жан бауырымның елудің есігін қаққалы, табалдырығын басқалы тұрған шағында өмір көшінен өтіп кеткені қинайды-ақ! Мына жалған дүниенің аз күндік қызық дәуренін көп күн көру пешенесіне жазылмағаны өкінішті-ақ! Көрер қызығы алдында, шығар биігі қасында еді... Амал нешік, Алланың жазуы осылай болды. Басқа бауыр бір төбе, бір өзі бір төбе еді! Өмір заңымен өтіп жатқан жолақты жылдар, кезекті күндер өткен сайын ойсыраған орны білінеді де тұрады. Сезімді пендеміз ғой, қайран жүрек сағынады, сағынғаннан жанарға жас тұнады. Үнемі күліп жүретін жүзіндегі жылылықты, ерекше бауырмалдығын қалайша ұмытайық, қалайша сағынбайық?! «Адамға көп жасау ғана мұрат емес, көп жақсылық жасау да мұрат». Осы пайымның өлшеміне тоқталсақ, Халел бауырымыздың жақынға да, жатқа да жаттығы жоқ, бар болмысы біреуге жақсылық жасаудан тұратын еді. Елуді еңсеріп қалса да, жан дүниесінің тазалығы болса керек, өте елгезек, баладай аңғал болатын. «Ұрпағымен мың жасар» дейді қазақ. Өзі көрмеген қызық-қуанышқа, өзі жетпеген арман-мақсатқа балапандары жеткей! Алладан бауырымыздың тыныстаған мекені жайлы, жаны жәннатта болсын деп тілейміз. Қызығы мен қайғысы қатар өрілген қарамақайшылықты өмір-өзенде есер ескегіміз жақсылыққа, қуанышқа есілгей! Жаратқан ием отбасына, бауырларына, туыстарына, достарына амандық, денсаулық, ұзақ ғұмыр жазсын! Еске алушылар: зайыбы, балалары, бауырлары.

№299.

«Қарағанды облысының экономика және қаржы басқармасы» ММ қызметкерлерінің Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметкерлердің Әдеп кодексі нормаларын, Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» және «Сабайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңнамаларын бұзушылық фактілерін хабарлау үшін 8 (7212)

50-77-88 сенім телефонына хабарласа аласыз.

Для сообщения о фактах нарушения сотрудниками ГУ «Управления экономики и финансов Карагандинской области» норм Этического кодекса государственных служащих Республики Казахстан, законодательства Республики Казахстан «О государственной службе» и «О противодействии коррупции» вы можете обращаться по телефону доверия 8 (7212) 50-77-88.

ТОО «МТЕ групп» БИН 140840022225, соообщает о своей ликвидации. Претензии принимаются в течение двух месяцев со дня опубликования объявления по адресу: г.Караганда, ул. Моторная, 17. №296.

Қарағанды облысы ветеренария басқармасының басшысы Бауыржан Қоңырбайұлы Асановқа және Жаңаарқа аудандық ДЭУ-43 жол пайдалану учаскесінің директоры Қайыржан Әуезбайұлы Әуезбаевқа інілері Азамат Қоңырбайұлы Асановтың мезгілсіз қайтыс боуына байланысты қайғысына ортақтасып, көңіл айтамын. Ғ.Омаров, Жаңаарқа ауданының әкімі.


6

Бейсенбі, 27 шілде, 2017 жыл

www.ortalyq.kz

Жәнібек ӘЛИМАН, «Орталық Қазақстан»

Нұрдос КӘРІМ, «Орталық Қазақстан» Шілденің 15-16-сы күндері дзюдо күресінен Сарбрюккенде (Германия) Еуропа Кубогы өтті. Аталмыш додада қарағандылық балуандар Жансай СМАҒҰЛОВ, Ислам БОЗБАЕВ, Ержан ШЫНКЕЕВ мықтылармен белдесті. 29 мемлекеттің балуандары бағын сынаған жарыста 73 келіде белдескен Жансай Смағұлов Еуропа Кубогының жеңімпазы атанды. Алты бірдей қарсыласын қапыда қалдырған қарағандылық балуан басымдық танытты. Іріктеу кезеңінде Германия, Фран­ция және Перу елдерінің спорт­ шы­ларын тізе бүктірді. Жартылай финалда неміс балуанынан иппон әдісімен айласын асырды. Финалда Ресейлік Ондар Саянды жеңіп, алтын жүлдені қанжығалады.

ҚАРАҒАНДЫ – үздіктер қатарында 19-20 шілде күндері Астана қаласының «Қазанат» ипподромында «ЕХРО – 2017» Халықаралық көрмесі аясында Атырау облысының күндері өтті. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен ұлттық спорт түрлері ұлықталған аталған шарада теңге ілу, тоғызқұмалақ, қазақша күрес, жамбы ату, қыз қуу спорттық ойындары бойынша көрсетілімдер ұйымдастырылып, театрландырылған көріністі жұрт назарына ұсынды. Осы күні «Номад» каскадерлар тобының ат құлағында ойнайтын жігіттері мен қыздары көп көрсетіле бермейтін шабандоздық элементтерін көрсетіп, өнерлерімен көрерменді тәнтті етті. Сонымен қатар, облыс күндері аясында бәйге ұйымдастырылды. Еліміздің түкпір-түкпірінен жүйріктерін үкілеп әкелген қатысушылардың арасында Қарағанды облысының атынан қатысқан құрама мүшелері бұл бәйгеде үздік нәтижеге қол жеткізді. Жорға жарысқа қатысқан А.Төлегенов мінген Бақсұлтан жүйрігі 1 орыннан, құнан жарыста осы шабандоз мінген Ясин жүйрігі екінші орыннан, ал Аламан бәйгеде Нұрлыбек Мұхамедияровтың Бұйражал жүйрігі 3 орыннан көрінді. «ЕХРО-2017» Халықаралық көрмесі аясында өткен бәйгелерде Қарағанды құрамасы барлығы 4 жүлделі орынға қол жеткізді. Н.СҰРШАҰЛЫ, Қарағанды облысының ұлттық және ат спорты федерациясының баспасөз хатшысы.

Содан бергі 170 жылда құты үзіліп, қаңырап бос қалып көрмеген ауыл аталған датаға байланысты биыл мерейтойын атап өткелі отыр. Қазір Өспен ауылдық округі, Нілді бекеті аталатын елді мекеннің негізгі төл атауы – Нілді. Қазақстан тарихындағы Ақмола уезіне қарасты Нілді болысы мен Успен мыс кеніші екеуі – бір жер. Тоғыз жолдың торабындағы Нілді болысының аты тарихқа осында 1906-1909 жылдары екі кластық бастауыш орыс-қазақ мектебінде Сәкен Сейфуллиннің оқығандығымен енген. Аталған мектептің ғимараты бүгінде ауылдағы айтарлықтай мәдениет ошағы, «Сәкен мұражайы» ретінде сақтаулы. Ішінде өлкенің тарихына қатысты құнды жәдігер, құжаттар жетерлік. Дәл осы тұста сәкентанушылар тарапынан «бала Сәкен Нілдіде 1905-1908 жылдары оқыды ғой?» деген талас тууы мүмкін. Бұл – қате дерек. Оны сол мектепте ақыннан кейін оқыған Қамажан Омаровтың естелігі дәлелдейді. Екі кластық мектепті 1912 жылы бітірген ол кісінің куәлігі Нілдідегі Сәкен мұражайында күні бүгінге дейін сақтаулы. Тарихта «Сәкен мұнда 1905 жылы оқыды» деп бұрмалануының себебі – ақын сол жылы Успен мыс кенішінде өткен жұмысшылар ереуілін көрген соң барып, көзі ашылды деген кеңестік саясаттың бұратартушылығы болса керек. Бала Сәкеннің қатарластарын шенеп жазған алғашқы балауса жырлары осы Нілді топырағында дүниеге келген. Кейіннен ақындықпен қатар жазушылыққа ден қойған Сәкен «Айша», «Жер қазғандар» повестері мен тағы басқа әңгімелерінде «Нілді зауыты» жайлы аз айтпайды. Орыстардың «Успенский» шахтасына байланысты қойған «рудник Успен» дегенін, кейіннен тұрғылықты халық таққан «Өспен» атауын аузына алмайды. 1927 жылдары бұл топыраққа атақты Қаныш Сәтбаевтың табаны тиген. Оны академиктің Нілді жайлы жазбаларынан бөлек, әйеліне жазған хаттарынан-ақ аңғаруға болады: «Успенде төрт күн аялдап, ақыры кәдуілгі арбамен аттандық. Сірә, бұл жолғы сапарды Успен руднигін, Сарысу байыту фабрикасын, Спасск зауыты мен Қарағанды көмірін көрумен шектеуге тура келеді. 13 қыркүйек, 1927 жыл.» делінген бір хатында. Сондай-ақ, Қаныш атамыз 1935 жылдары Жезқазған кен орнына қатысты жазған мақалаларында Нілді станциясын (Қарағанды-Балқаш темір жолының бойында) бірнеше рет тілге тиек етеді. Сонда «Нілді-Жезқазған» темір жолын салу туралы бастама көтерген Қаныш Имантайұлы бұл жердің төл атауын (Нілді) алдына шығарып, соңынан «Успен руднигін» жақшаға алып жазады (Академиктің бұл ұсынысы кейін сәл өзгеріп, Жезқазған-Қарағанды темір жолы Нілдіден Қарағандыға қарай 25 шақырым жердегі Жарық (С.Сейфуллин) станциясында түйісті). Айналып келгенде, «Ніл» сөзінің бір баламасы «көк» түсті білдіреді. Ертеректе кеніштің айналасы (Нілдінің бауыры) бірыңғай көкпеңкөк болып жатады екен. Сол көк тастардың сарқыншағы бүгінге дейін бар. Бұл жердің Нілді аты содан шықса керек. Бала күнімізде «ХХ ғасырдың басында мұнда мыс өндірген ағылшын капиталисінің Нельда деген қызы ауырып өліпті. Соны осында қойғандықтан, қазақтардың тілі келмей, Нілді атап кетіпті» деген сандыраққа да сеніп өстік. Ағылшындар келмей тұрып ауыл 1864 жылдан бері Нілді болысының орталығы болғанын ол кезде біз қайдан білейік?! Сондықтан, орыстар қойған Өспен атауынан гөрі ауылға өзінің төл атауы жарасымды, меніңше. «Барман», «жүрмен» деген сияқты «өспен» сөзі қазақша мағынасында болымсыз етістік екенін ескерген де жөн... Нілді ауылының өткенін мұнда 1847 жылы Успен мыс кеніші ашылуымен байланыстырғанымызбен, бұл өлкенің тарихы одан тереңде. Олай дейтініміз, 1822-1924 жылдары Сібір қазақтарының жарғысы бойынша Қарқаралы, Көкшетау округтері құрылып, қазақ даласына болыстық басқару жүйесі келгендегі әңгімелер ел ішінде жақсы сақталған. Ең алғаш Енең-Түнқатар болысы ретінде құрылған өлке тарихында тұңғыш болыс сайлауы туралы мынадай әңгіме бар. Елге болыстық басқару жүйесі келгенде Енең (Енең Тоқасы) балалары кімді

Ауыл десе, өңіме де, түсіме де Нілді кіреді. Осы таудың күнгей жазығынан орын тепкен біздің ауылдың іргетасы алғаш 1847 жылы «Успен» мыс кеніші негізінде қаланған деседі. Оған дейін Ақмола округі, Енең-Түнқатар болысының құрамында, кейіннен Нілді болысының орталығы (1864 ж.) болған бұл жерде 1847 жылға дейін ел отырмады деу ақылға сыймайды. Себебі, 1845 жылы Нілдіде мыс рудасы барын анықтап, 1847 жылы «Успен руднигі» деген атпен кеніш ашқан орыс көпесі Никон Ушаков 1852 жылы көлемі 25 шаршы шақырым кенді аумақты Енең-Түнқатар болысындағы Қарабақсы Боздақұлынан келісім-шарт арқылы 86 теңге күміс ақшаға сатып алған. Елбасының өзі «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында «Патриотизм кіндік қаның тамған жеріңе, өскен ауылыңа, қалаң мен өңіріңе, яғни, туған жеріңе деген сүйіспеншіліктен басталады» демекші, бүгін біз осы ауылдың өткені мен бүгінін сараламақпыз.

Құрылтайшысы: облыс әкімдігі МЕНШІК ИЕСІ: «Облыстық «Орталық Қа­зақстан» газетінің ре­дакциясы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі «Облыстық «Орталық Қазақстан» газеті редакциясы» ЖШС Директоры – Бас редактор Мағауия Сланбекұлы СЕМБАЕВ Бас редактордың орынбасары Ерсін Кәрібайұлы МҰСАБЕК Жауапты хатшы Қуаныш Сағынтайұлы АМАНҚҰЛОВ Телефондар: Директор – Бас редактордың қабылдау бөл­месі: 43-57-78. Бас редак­тордың орынбасары: 43-38-53. Жауапты хатшы: 43-38-33. Жауапты хатшының орынбасары 43-30-88 Кадр, қоғамдық ұйымдармен байланыс және жарнама бөлімі 43-35-37 Экономика, саясат және өнеркәсіп бөлімі 48-16-45 Білім, денсаулық сақтау, мәдениет және әдебиет бөлімі 48-16-36 Ақпарат, құқық, жастар саясаты және бұқарамен жұмыс бөлімі 43-17-41 Жарнама, факс: 43-21-55; бух­галтерия: 48-16-49; 43-58-16; компьютер орталығы: 43-58-08.

болыс сайлаймыз деп абдырапты. Ауыл ақсақалдары мен билері ақсүйек төре-қожаның бірін ұйғаралық деген сыңай танытқан екен. Сөйтсе, сол кезде жұрт ішінде жақсы аталып жүрген Балапанның Балтасы шығып: «Баяғының қартының аузынан бал тамшылаушы еді, қазіргінің қарты қайдағы жоқты қайдан шығарады? Мына Ескененің Құлбегі тұрғанда, болыстық кімге жарасқандай?» деп Құлбекті болыс сайлатқызып жіберген деседі. Балапанның Балтасы заманының қайраткер тұлғасы, баласы Тоқа-Тойынбек атақты атбегі, би-шешен болса, Ескененің Құлбегі Сәкеннің тікелей атасы Байбекпен бір туады. «Бабаларыма» өлеңінде ақынның «Ескене, Байбек, Жәнібек – бергі атам, Қайырлы деуші еді ғой берген батаң» дегені дәлел бұған. Дәл осы Құлбек болыс болып тұрған кезде Енең-Түнқатар болысындағылар тұтасымен Кенесары хан бастаған Ұлт-азаттық көтерілісті қолдап шыққанын тарихшы Жамбыл Артықбаев пен Ібіраһым Ісләмұлы жазады. Тарихшылар жазбаларында «Кенесары взял с собой в волости Кульбека Искенина» деген сияқты бірнеше мұрағаттық деректер келтіреді. Құлбектен соң онымен бірге туған Байбектің ұлы Жәнібек – Енең-Түнқатар елінің болысы 1858 жылы Ақмола уезінің басшысы, подполковник Фроловтан Қотырабадан мешіт салуға рұқсат сұрайды. Мешіттің жобасы 1861 жылы бір-ақ жасалып, генерал-мойор фон Фридрихске ұсынылады. Сөйтіп, әкесінің бастаған ісін 1869 жылы Нілді болысының билеушісі Мұстафа Жәнібекұлы аяқтап, мешіт тұрғызады. Қотырабада салынған мешіттің орны әлі күнге сақтаулы, «Қожа көңі» аталады. Енең-Түнқатар, оның жалғасы Нілді болысының билеушілері Құлбек, Жәнібек, Мұстафалардың бәрі – Сәкен Сейфуллиннің аталары. Мәселен, осылардың арасындағы Мұстафа болыс орысша сауатты, Омбыдан бергі қазақ танитын өте ықпалды кісі болған. Жоғарыда аты аталған Тоқа-Тойынбек екеуі өмір бойы бақталасып өтсе керек. Мұстафа Омбы қаласында жүріп дүние салғанда, Тойнекеңнің онымен бақталастығын білетін шабарманы қайғылы қазаны қуанышты көңілмен жеткізіпті. Сонда Тотаң: «Тәйт, найсап! Араз болсам, бағым араз.

Қаным араз емес! Бауырың өлді деп көрісіп келудің орнына сүйінші сұрағаны несі?!» деп қамшымен тартып жіберген екен... Сәкен айдауда қашқылықты-қуғылықты жүргенде «маған мінер ат, киер киім, ішер ас та Тоқа-Тойынбектің беделі болды. Біздің елдегі басқасының бәрі – ауыл арасынан ұзап шықпаған сасық байлар екен. Қайран Тотамның аты Алатаудың асқарына, Көкшенің сеңгіріне кеткен екен» деп еске алатыны – осы Тойынбек. Аты аталып отырған Балапанның Балтасынан бастап, Жәнібек, Мұстафа, Тоқа-Тойынбек – бұлардың бәрі ертедегі Нілді болысының беткеұстар ықпалды би-шешендері. Нілді болысындағы Успен кенішінде 1905 жылы қазақ даласында тұңғыш рет орыс-қазақ жұмысшыларының ереуілі болған. Ауыр еңбек пен азғантай жалақыға төзбеген жұмысшыларды бастап шыққан Байшағырдың Әлісі мен Петр Топорнин, тағы басқа орыстар ереуіл кезінде Нілді зауытының жұмысын бірер күн тоқтатып қоюға шейін барған. Сөйтіп, петиция жариялаған олар кен орнының сол кездегі басшысы, ағылшын капиталисі Нельсон Фельге талап-тілектерін еріксіз орындатқаны тарихтан белгілі. Заманында ықпалды азамат болғандығынан шығар, Нілді тауының батыстағы біте берісі әлі күнге дейін «Әлінің жалы» аталады. 1847 жылы ашылған Өспен мыс кеніші арасындағы аздаған үзілістерді есептемегенде, 1964 жылға дейін бір жарым ғасырға жуық жұмыс істеп тұрған. 1914 жылғы округтік инженердің есебінше, кеннің әрбір тоннасынан 15 пайыз таза мыс шығып отырған. Рудасының әрбір тоннасында мыстан бөлек бір грамға дейін алтын, 582 грамм күміс бары анықталған. Сонымен қатар, табиғи таза мыс та (медь самородная) кездесіп отырғанын Ғабит Мүсіреповтің «Оянған өлке» романынан аңғару қиын емес. Шығармада Н.Ушаковтың жұмыс орнында 37 пұттық самородок тұрды деген суреттеу бар. Тіпті, қазіргі алпауыт Қарағанды көмір кені мен кезіндегі Спасск мыс қорыту зауыты заманында Нілді рудасын өндіру мақсатында ашылғанын екінің бірі біле бермейді. Өспен кенішінен бір ғана 1901 жылы 247616 пұт кен алыныпты. 1900-1903 жыл-

дары зауытты қайта жабдықтаған кәсіпкерлердің ақша қоры сарқылып, патша үкіметінен 100 мың рубль несие сұрайды. Патша үкіметі ақша бермей қысылып жүргенде, ағылшын компаниясынан жалға беру жөнінде ұсыныс түседі. Нәтижесінде, Қарағанды, Спасск, Өспен өндіріс орындары Париж қаласының тұрғыны, тау өндірісінің инженері Клод-Эрнест Жан Карноға әуелі үш жылға, одан соң 1905 жылы ұзақ мерзімге 776000 сомға сатылып кетеді. Содан Кеңес үкіметі мықтап орнағанша, 1920 жылға дейін кен өндірген шетел (Франция, Англия) капиталистері 1916 жылы төменгі сортты кенді байыту үшін Нілдіден 12 шақырымдағы Жақсы Сарысу өзенінің бойынан кен байыту фабрикасын салады. Орталық Қазақстанда тұңғыш салынған Сарысу кен байыту фабрикасы бірақ, жиырма жеті-ақ ай жұмыс істеп, 1919 жылы беймәлім жағдайда өртеніп кеткен. 27 айда мұнда 30 мың тоннадан астам руда өңделіп, 4733 тонна концентрат алынған екен. Қабырғалары күні бүгінге дейін жақсы сақталған. Айта берсе, Нілді туралы әңгіме көп. Бұрынғы зауыт нысандары мен темір қаңқалары өткен күннің белгісіндей қарайып әлі күнге тұр. Кен игерілген ашық карьерге су толып кеткен. Ауыл халқының тең жартысы теміржол бойында қызмет етіп, мал бағады. Сәкен орта мектебі (бабамыз осында оқығандықтан, атындағы емес), мәдениет үйі мен дәрігерлік амбулаториясы бар ауылдағы үй саны – 220, адам саны – 930. Ауылдық округ құрамында Айса, Еркіндік, Айғыржал сияқты елді мекендер шоғырланған. «Туған жерге туың тік» демекші, ауыл тұрғындары биылғы 170 жылдық мерейтой аясында әбден тозығы жеткен көше жолдары жөнделсе деген ниетте. «170 жылдық не керек, жолы көлік жүргісіз нашар болса?!» дейтіндер де бар. Мұндағы жұрттың мұң-мұқтажының бір парасы – осы. Әкім-қараларда көретін көз, еститін құлақ барда бұл да болар. Бастысы, көнеден керуен тартқан көш үзілмесін. Суреттерді топтастырған Сағынтай АҚҚОЖИН.

ҚАРАҒАНДЫДА – жаңа федерация Нұрқанат ҚАНАФИН, «Орталық Қазақстан» Қарағандыда «Жеңіс» әуесқой спорт федерациясының тұсауы кесілді. «Шахтер» стадионында өткен ашылу салтанатына орай шағын футбол турнирінің жалауы желбіреді.

Тұсаукесер рәсімге федерация президенті Дмитрий Фролов, Қарағанды қаласының Құрметті азаматы Камалтин Мұхамеджанов, ҚР еңбек сіңірген бапкері Нұрғазы Жарылғапов, «Шахтер» футбол клубы жастар құрамасының бапкері Сергей Мищенко қатысты. Салтанатты рәсімде Дмитрий Фролов федерация құрудағы мақсатымен бөлісті. Федерация үлкен спортпен қош айтысқан спортшыларға көмек көрсетумен айна-

лыспақ. Осында барлық ниет білдірген бұрынғы спортшылардың басын қосып, түрлі додаларға ұйытқы болмақ. Бүгінде Фроловтың бастамасына қолдау көрсетіп отырған азаматтар баршылық екен. Ресми бөлімнен кейін турнирге кезек берілді. Қорытындысында «Үштөбе» командасы биіктен көрінді. ІІ орынды «Авангард» командасы еншіледі. Үшінші сатыға «ТЧЭ – 14» жігіттері тұрақтады.

Меншікті тілшілер: Бал­қаш, Ақтоғай, Шет: 8-701-480-13-79; Жезқазған, Қаражал, Сәтбаев, Жаңаарқа, Ұлытау: 8-777-300-49-94; Қарқаралы: 8-702-638-56-85. Га­­­­­­зет жеткізілмесе 41-16-07, 41-09-51 те­лефондарына ха­бар­­ла­сыңыздар. Тіркеу куәлігі №13186-Г (Қазақстан Респуб­ли­ка­сы­ның Мәдениет және ақпарат минис­тр­лігі 2012 жылғы 22 қарашада берген). Газет сейсенбі, бейсенбі, сенбі күндері шығады Мекен-жайымыз: 100009, Қарағанды қ., Әлімхан Ермеков көшесі, №33 үй.

Біздің сайт: www.ortalyq.kz Редакция 3 компьютерлік бет­­тен асатын көлемдегі қолжаз­баларды қа­ра­майды. Жарияланған мақала ав­­тор­ларының пікірлері ре­­­­дакция көзқарасын біл­ дір­мейді. Жарнамалар мен хабар­лан­ дырулардың маз­­мұнына жарнама беруші жауап береді. Газетте жарияланған материалдарды сілтемесіз көшіріп басуға болмайды. Суреттер интернеттен, редакция архивінен алынды. – материалдың жа­риялану ақысы төленген. Қолжазба мен фотосуреттер қай­тарыл­майды. «АТФ банк» АҚ ҚФ Есеп-шот: KZ50826M0KZTD2003131, БИК ALMNKZKA БИН 000940001367

Таралымы 15 000 дана №82 тапсырыс. Индекс 65484 Офсеттік басылым. Көлемі 3 баспа табақ.

Электрондық пошта: ortalyk.kz@gmail.com ortalyk.kaz@mail.ru Жарнама бөлімі: ortalyk.reklama@mail.ru Бағасы келісім бойынша «Типография Арко» ЖШС баспаханасында басылды. Қарағанды қ., Сәтбаев к., 15. Газеттің компьютерлік орталығында теріліп, беттелген. Кезекші редактор Жәнібек ӘЛИМАН КОРРЕКТОР О.ТӨЛЕУБЕКОВА

27 07 2017  

Advertisement