Page 1

De

Jaargang 59 • nr. 2 • maart 2017

rgelvriend

Interview met Wies van Leeuwen

Portret Schnitger ontdekt

Boekbespreking Delft, Lutherse Kerk


Uit de inhoud In gesprek met architectuurhistoricus Wies van Leeuwen

De Nachtwacht van ’s-Hertogenbosch

Interview door Wim van der Ros met ‘Cuypers-specialist’ Wies van Leeuwen. Hij was medeauteur van het onlangs verschenen boek De Nachtwacht van ’s-Hertogenbosch – Het groot orgel van de Sint-Janskathedraal dat ook in dit nummer wordt besproken. ‘Cuypers zocht altijd naar samenhang en eenheid’

Bespreking door Wim van der Ros van het eind vorig jaar verschenen boek over ‘Het groot orgel van de Sint-Janskathedraal’. Het boek gaat niet alleen over de bouw en lotgevallen van het instrument; een belangrijk deel is gevuld met schitterende (detail)foto’s van de bijzondere, rijk gedecoreerde orgelkas

10

Muziekbijlage

Cd-recensies

Dick Sanderman schreef vijf bewerkingen over het zegenlied ‘Ga met God en Hij zal met je zijn’ (Liedboek lied 416) op een melodie van Ralph Vaughan Williams. De door Cantique uitgegeven bundel wordt besproken door Wim van der Ros; de derde bewerking is opgenomen als muziekbijlage in dit nummer

19-22

Deelrestauratie Van Oeckelen-orgel Lutherse Kerk Delft voltooid Een artikel van Willemijn Roodbergen, hoofdorganist van de Lutherse Kerk in Delft, over de historie en de vorig jaar afgesloten deelrestauratie van het Van Oeckelen-orgel (1889) in haar kerk door Orgelmakerij Reil uit Heerde. “De klank heeft weer intensiteit en zeggingskracht.”

Besprekingen van ‘80 jaar Orgel van de Sint-Baafskathedraal Gent’ (Edward De Geest), ‘Key Connections’ (Wim Does, Susanna Veerman en Mirsa Adami), ‘Dupré par/by Jean Guillou’, Giovanni Morandi Organ Music’ (Marco Ruggeri) en ‘The Organ of Oslo Cathedral’ (Kåre Nordstoga)

35

En verder ... Uit de orgelwereld Portret van Arp Schnitger ontdekt Column ‘Trouwens’ Bij de muziekbijlage Wegwijzers en ‘Toegelicht’

2 8 17 18 38

Op onze website www.orgelvriend.nl: • Download: Interview met Hans van Rossum •A  udio: ‘Ga met God en Hij zal met je zijn’ (muziekbijlage Dick Sanderman) • Video: Edward De Geest speelt in Gent

23

Fotoverantwoording omslag Lutherse Kerk Delft: Fotografie Guus Schoonewille Wies van Leeuwen: archief Wies van Leeuwen Arp Schnitger: Beate Ulich/Arp Schnitger Gesellschaft Boekbespreking: Uitgeverij WBOOKS

1

29

De Orgelvriend

Het aprilnummer verschijnt op 31 maart 2017 In onze volgende nummers onder meer: • Interview • Een pronkstuk in de kerk van Tolbert • Nieuw orgel in Ottoland • Vierdag-orgel Meeden naar Eindhoven

maart 2017


Haagse burgemeester bestemt afscheidscadeau voor orgel Nieuwe Kerk Burgemeester Jozias van Aartsen zei het al op de jubileummiddag in de Haagse Nieuwe Kerk op 13 april 2013 ter gelegenheid van ‘40 jaar Haags Orgel Kontakt’ (HOK): hij zou graag zien dat de schermen van plexiglas, die sinds 2001 zowel het zicht op als de klankuitstraling van het orgel belemmeren, een zodanige inrichting krijgen dat ze weggeschoven kunnen worden. In zijn jubileumtoespraak benadrukte hij dat hij zich hier sterk voor wilde maken. Begin februari jl. bleek dat Van Aartsen geen loze belofte heeft gedaan. Voor zijn afscheid op 1 maart vroeg

de burgemeester bij wijze van afscheidscadeau een donatie voor de restauratie van het orgel in de Nieuwe Kerk. Behalve een noodzakelijke schoonmaak, vervanging van het leer en reparatie van de orgelkas, valt daaronder ook het beweegbaar maken van de plexiglas schermen. Bij orgelconcerten kunnen deze dan worden weggeklapt waardoor het instrument beter tot zijn recht zal komen. De schermen werden destijds aangebracht om de kerk, die sinds 1967 dienst doet als concertzaal en evenementenlocatie, akoestisch geschikt te maken voor kamermuziek. Het orgel van de Nieuwe Kerk werd in 1702 gebouwd door Johannes Duyschot; de kas werd ontworpen door Johannes Hanart. Na diverse reparaties bouwde C.G.F. Witte in 1867 een nieuw drieklaviers orgel met aangehangen pedaal in de bestaande orgelkas, met gebruikmaking van zestien Duyschotregisters. Het Duyschot-pijpwerk werd hierbij geherintoneerd en een halve toon opgeschoven. In 1977 voerde Flentrop Orgelbouw een restauratie uit en plaatste een vrij pedaal in de stijl en volgens het dispositieplan van Witte. Een Trompet 4 vt werd toegevoegd; alleen de Sub-

maart 2017

De Orgelvriend

Burgemeester Jozias van Aartsen en HOK-voorzitter Hero de Boer.

bas 16 vt was afkomstig uit het voormalige Witte-orgel in de Grote Kerk van Den Haag. Burgemeester Van Aartsen wordt in december 70 jaar, de leeftijd waarop burgemeesters in Nederland met pensioen gaan. Hij stopt nu al omdat hij zijn opvolger – Pauline Krikke, die op 6 februari werd voorgedragen als nieuwe burgemeester – de tijd wil geven om zich in te werken voor de volgende gemeenteraadsverkiezingen in 2018. Op donderdag 23 februari heeft Den Haag Van Aartsen uitgezwaaid tijdens een receptie in de Fokker Terminal. HOK-voorzitter Hero de Boer, die dit orgel bespeelt en onder zijn beheer heeft, is erg enthousiast over de nieuwe mogelijkheden die het orgel na restauratie kan bieden. Om de restauratie van het orgel mogelijk – en het orgel weer zichtbaar – te maken is een steunfonds in het leven geroepen. Zie hiervoor www.haagsorgelkontakt.nl, menu Actueel. Gerco Schaap (tekst en fotografie)

9


Orgelhistorie Interview

In gesprek met architectuurhistoricus Wies van Leeuwen Wanneer een orgelliefhebber een kerk binnengaat, zal hij of zij doorgaans eerst naar het orgel kijken en een bewonderende blik op de orgelkas slaan. Maar ook het hele kerkinterieur zal hem of haar niet ontgaan en dat toont vaak verrassende rijkdommen. Feitelijk moet je alles in de kerk in samenhang zien: de architectuur, de gewelven en de ramen, en natuurlijk de inrichting waaronder het orgel. Wies van Leeuwen (1950), architectuurhistoricus en ‘Cuypersspecialist’, heeft een groot aantal publicaties op zijn naam staan. Hij was medeauteur van het boek De nachtwacht van ’s-Hertogenbosch - Het groot orgel van de Sint-Janskathedraal dat vorig jaar verscheen en dat elders in dit nummer wordt besproken.

Wim van der Ros

10

Herkenbare uitgaven Velen zullen de naam Wies van Leeuwen kennen van een of meerdere van zijn ruim 280 publicaties. Daarbij valt niet alleen te denken aan de boekjes Langs de oude Brabantse kerken (oostelijk Brabant, 1974, westelijk Brabant, 1976), of de publicaties over de restauratie van de Sint Servaas in Maastricht en die over de Munsterkerk in Roermond, maar zeker ook aan zijn proefschrift De maakbaarheid van het verleden. P.J.H. Cuypers als restauratiearchitect (1995) of het boek Pierre Cuypers architect (1827-1921), de biografie van de productieve architect P.J.H. Cuypers (2007). “Kenmerkend voor Cuypers’ restauraties is het teruggaan naar de ideale situatie van het gebouw in de middeleeuwen. Sterke voorkeur voor de gotiek. Voorbeelden de Onze Lieve Vrouwekerk te Maastricht en de torens van de Munsterkerk te Roermond. En wat betreft nieuwbouw door Cuypers: Het prachtige dubbeltorenfront van de Catharinakerk te Eindhoven en het veelkleurige interieur van de Haagse Sint-Jacobuskerk aan de Parkstraat.” Jeugd Op de vraag of de muziek hem ‘met de paplepel is ingegoten’, geeft Wies van Leeuwen aan dat je in zijn geboorteplaats Luyksgestel dan wel een fanfare had, “maar daar was ik niet zo van”. “Ome Frans zong wel in het kerkkoor in de oude kerk daar, een prachtige kerk die in 1959 werd afgebroken en waarvan het orgel toen in Hintham werd geplaatst … In de nieuwe kerk kwam een elektro-

De Orgelvriend

Collectie Wies van Leeuwen

Architect Pierre Cuypers: ‘Het moet éene ziel hebben’

nisch orgel en toen verdwenen eigenlijk de zangers uit de kerk. Daar was absoluut geen muziekcultuur. Toen had ik al veel belangstelling voor oude gebouwen. Er werd te veel afgebroken dus ik maakte en verzamelde foto’s en tekeningen van oude boerderijen die moesten verdwijnen. Op het toen net nieuwe Rythoviuscollege te Eersel verwees onze docent Kakebeeke altijd naar de archeologie en de ontwikkeling van de eigen omgeving en stimuleerde hij mijn interesse daarin. Hij vroeg me op mijn 16e een lezing te houden voor de Heemkundekring. Ook adviseerde hij me meer te doen met mijn belangstelling voor het verleden. Ik zou onderwijzer worden en Jan Althof verzorgde op de kweekschool in Eindhoven het muziekonderwijs: hij was pionier in oude muziek, speelde klavecimbel en gaf ook blokfluitles. Ik werd na mijn opleiding aangesteld als onderwijzer in Eindhoven aan de Heilig Hartschool (naast de Heilig Hartkerk). In de pauze speelde

maart 2017


Ga met God en Hij zal met je zijn God be with you till we meet again

Ga met God en Hij zal met je zijn Liedboek Lied 416 God be with you till we meet againDICK SANDERMAN

BEWERKING III I BEWERKING

jœ # œ & # ‰# #œ c œœw œœ œ˙ œ & BEWERKING I œ œ ? # # ˙# œ œw œœ ˙ & # c œw ˙œ œ œ Ped.

& ? ? &

? &

& ? ? &

? & ? 20

œ œœw œ ˙ œ œ œ œ œ œœ œw œ œ #œ œ ˙ œ œ ˙ # œœ ? n œw œ ˙ œ œœww œ œ œ œ œw œ œ

œ œ˙œ œ œ œ w œ œ n n œ œ b œ b b SANDERMAN œ œ n œœ ˙n œœœ n œ œ œ œ œnDICK j œ œ #œ œ œ. œ ˙ œ œœœ n ˙œœœ ˙ œœ œn œœ n œœ ˙ n n bb œœwwœœ œ œ œ b & n ˙˙

n œw œ œ œ n n b b œw œ œ œ n˙ b & n ˙˙ œ œ œ n œ œ œ œ œœ n œ œ# œ wœ œ œ n œ œ n œœ œœ œ œ œ nn # n œ œ œ bœ œ b˙ œ œ n b ˙ œ . ˙ Œ j œ nœ #œ œ œ nœ œ œ #œ œ. n˙ œ œ ˙˙w.. œœ ˙œ. ˙œ. œ # œ Œœ œ œ # œ n b œ b ˙ œ œœ b˙˙.. œ œ ? nn n# # n œ ˙ # n ˙ w n w Œ b ˙w Ped. ˙. œ ˙˙ . Œ bb b wœ . œ ? n # ˙. ˙ # œ n ## œ œ‰ jbn ˙œwœ ˙ w ‰ œ nœ œ n ‰w j n œ œ b ˙wj n œ œ ‰ ˙ # ˙ œœ œ nœ œ J œ œ Ped. #˙ ## # ˙ œ œ wœ jœ œ œ œj œœ jœ œ˙ œ œ j œ w n œ n œ œ ‰œ œ ‰ œœ #˙ # # w‰ œ œ # ˙ œ ˙ w‰ œ œ˙˙ w #˙ w cf j œ ˙˙œ œ ˙ œ œ œ œ œœ œ œ . #### ˙w. œ ˙œ œ ˙ w˙ wœ œ œ œ œ w œ œ œ œ œ œ œ œ ˙˙ œ ˙ j j cf j œ . œ . œ œj˙˙ œ˙ œ . œ œ œœ œ œ œœ œ . ## ˙ j œ œ ˙ œ œ œw. œ œ œ w œœ . ˙ œ œ œ J . . œ œ J œ œ. J œ˙ œ œ œ œ œ œ ## œ j œ Œ œœ œ œ œ ˙ œ˙ œ œ ˙ œ œ # œ œ œ œ ˙ .œ œ œ œj œ œ . œ œ ˙ œ œ œ œ w . œ ## ‰ œ #œ ˙ w j w j œw œ œ œ œ œ . œ œœ œ œ œ œ œ œ Œ #### œ˙ # œœ œœ . œœ œ œ #œœ ˙ œ œ œ j œ œ ˙. œ. œ ˙w œ œ œ œ˙ . œ ˙œ . œ œ œ ˙ J j j œ œ œ . œ œ œ cf œ œ j œ œœ œœ œœ œ # # œ˙ # œ œ . œ œ œœ œ j œ œ # œ œ˙ œ œœ n œ œ œ œ œ œ. œ œ . # œ œ © Cantique - muziekuitgeverij . œ œ œœ œ œ œ œ œ œ ˙ œ œœ œ J ˙ J j j œ œ œ œ˙ ‰ œ ‰ œ ‰ œ œ œ œ ˙ ## œ œ œ œ œ œ ˙ © Cantique - muziekuitgeverij ˙ œ œ œ ˙

# & # cœ # j & # œ œJ b œ & b b œw œ œ ? ## b ˙ œ & b b wœœw œ & &

Man.

œ

œw œ œ œ œw œ œ œ œMan.œ œ œ œ œ œ œ ˙ œ œw œœ œ œ #œ ˙ œ œ ˙ œœ œ œ w œ œ œ b ˙w ˙

?

De Orgelvriend - 8 -

maart 2017


Restauratie

Deelrestauratie Van Oeckelen-orgel Lutherse Kerk Delft voltooid Foto: Koen van Andel

Op zaterdag 22 oktober 2016 werd tijdens een feestelijke bijeenkomst het orgel van de Lutherse Kerk in Delft na een deelrestauratie weer in gebruik genomen. Willemijn Roodbergen

maart 2017

De met Gobertanger hoekblokken uitgevoerde laatgotische geveltoren met een opvallend scherpe spits, bekroond door een vergulde zwaan (1766), werd onlangs in de Delftse pers nog omschreven als mooiste torentje van Delft. In de toren hanFoto: Renne Rus / Panoramio

Geschiedenis van het gebouw De Evangelisch-Lutherse Kerk op het Noordeinde, voor de reformatie Sint-Joriskapel geheten, ligt aan de rand van het centrum van Delft en is één van de zeer oude gebouwen van Delft. De eenbeukige laatgotische kapel dateert uit het derde kwart van de 15e eeuw. Een eerdere kerk op die locatie zou volgens oorkonden al in 1407 zijn opgericht. Oorspronkelijk was het gebouw bedoeld als kapel waarin het St.-Jorisgasthuis werd ondergebracht (gesticht ca. 1400). Ter weerszijden van het brede middenpad waren de kamertjes, twee rijen boven elkaar, waarin de zieken werden ondergebracht of de zwervers geherbergd. Achter het koorhek was de ruimte waar de mis werd opgedragen. In 1577 werd het schip als oorlogsmagazijn ingericht. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog diende het gasthuis o.m. als hospitaal. Het met een muur afgescheiden koor werd in 1647 verbouwd tot krankzinnigengesticht (dolhuis), verdeeld over drie verdiepingen met regentenkamer, kamertjes met bedsteden en kledingzolder. In de 17e en 18e eeuw kreeg de kapel verschillende bestemmingen, o.a. die van wijnpakhuis. In 1764 werd het gebouw door het stadsbestuur van Delft geschonken aan de ‘Kerk der Onveranderde Augsburgse Confessie’, zoals in vergulde letters in het Latijn langs de gaanderij te lezen staat. In 1764-’68 verrees naar plannen van Nicolaas Terburgh een nieuwe voorgevel.

De Evangelisch-Lutherse Kerk in Delft aan het Noordeinde.

De Orgelvriend

gen klokken, gegoten door Jan Moer (1558) en de firma G.H. Van Hengel & Zn. (1834). De kapconstructie met tongewelf en gesneden laatgotische schalkbeelden (waaronder een pausfiguur) overleefde de stadsbrand van 1536. De Lutherse Kerk is bijgevolg de enige Delftse kerk met een houten kap van voor de grote stadsbrand. Van 1963 tot 1965 vond een ingrijpende restauratie van de kerk plaats, waarbij o.m. de verdiepingen in het koor opnieuw zijn ingedeeld. In 2004-2005 is de dakconstructie, die ernstige aantasting van de bonte knaagkever vertoonde, gerestaureerd, het pannendak opnieuw gedekt en de dakgootconstructie verbeterd. Ten slotte is de barokke voorgevel van de kerk opnieuw gevoegd. In 20092010 vond andermaal een restauratie plaats, o.m. van het torenuurwerk. Het uurwerk had na de installatie van de luidklok in 1834 bijna twee eeuwen niet meer van zich laten horen. Aan de overdracht door het stadsbestuur aan de Lutherse Kerk van de

23


Boekbespreking

De Nachtwacht van ’s-Hertogenbosch Het groot orgel van de Sint-Janskathedraal Veronique van den Engh, de organiste van de Sint Jan, gaf in een interview in het januarinummer 2015 van De Orgelvriend al aan dat er hard gewerkt werd aan de voorbereidingen van het boek De Nachtwacht van ’s-Hertogenbosch. Op zondag 20 november jl. werd dit boek – met als ondertitel Het groot orgel van de Sint-

een hoogwerker honderden foto’s – tot in de kleinste details – van deze geweldige kas met al zijn bijzondere houtsnijwerk. Door zo te werk te gaan kon hij details vastleggen die geen enkele kerkganger ooit kan ontwaren. Wij worden als ‘toeschouwers’ in dit boek getrakteerd op een complete geschiedenis van dit orgel en op een zeer compleet ‘plaatje’ van wat

Janskathedraal – tijdens een feestelijke bijeenkomst in deze kathedraal

mooiste ter wereld, is gemaakt tussen 1616 en 1622. gelegenheid van het 400-jarig jubileum hebben Frans Sluijter en

Wim van der Ros

es van Leeuwen de totstandkoming en betekenis van orgel-

st en instrument beschreven.

arc Bolsius legt de nuances van de verfijnde sculptuur vast in

Gedegen onderzoek Ruim tien jaar deed Frans Sluijet de vermaarde luchtboogbeelden van de kathedraal. ter, die tevens coördinator is bij de parochie, intensief onderzoek naar de wederwaardigheden van het orgel van de Sint Jan en haar bespelers. Veel gedetailleerde archiefstukken kwamen naar boven uit het Kerkarchief SintJanskathedraal ’s-Hertogenbosch, alsook uit het Oud Stadsarchief (OSA) ’s-Hertogenbosch. Ook stadsrekeningen, resoluties van de stadsregering alsmede Bossche protocollen brachten nieuwe gegevens naar boven. Meer dan veertig geschriften rond en over het orgel werden doorgespit. Met dit resultaat kon Wies van Leeuwen aan de slag om de diverse hoofdstukken te schrijven over de lotgevallen van dit bijzondere orgel. Maar waar het met name om ging waren de details van de meest bijzondere en fraaist gedecoreerde orgelkas van Nederland. Fotograaf Marc Bolsius maakte vanaf

eer dan tweehonderd foto’s.

t boek biedt een blik in de wereld van de beeldhouwkunst.

rijkdom van de sculptuur op het groot orgel is te vergelijken

WWW.WBOOKS.COM

maart 2017

D e N a c h t wa c h t

het orgel wat ruimer mee.

t groot orgel van de Bossche Sint-Janskathedraal is een waar

useum van beeldhouwkunst. De grandioze orgelkast, een van

Het groot orgel van de Sint-Janskathedraal

neem ik graag de geschiedenis van

e Nachtwacht van ’s-Hertogenbosch

va n ’ s - H e r t o g e n b o s c h

gepresenteerd. In deze bespreking

et groot orgel van de Sint-Janskathedraal

Het groot orgel van de Sint-Janskathedraal

de orgelkas van de Sint Jan ons allemaal kan tonen. Bijna tweehonderd foto’s geven daarvan een prachtig en indrukwekkend beeld. De bouw van het groot orgel Na een ‘Woord vooraf’ en de ‘verantwoording’ door Véronique van den Engh, beschrijft Wies van Leeuwen in een vijftal hoofdstukken de zaken

De Orgelvriend

rond de totstandkoming en de lotgevallen van het orgel. In het eerste hoofdstuk ‘Hendrik Niehoff en de voorgeschiedenis van het groot orgel’ neemt hij ons mee naar de beginperiode van de Brabantse orgelcultuur, waarin Niehoff een belangrijke rol speelt en waarin ’s-Hertogenbosch zich ontwikkelt tot een centrum van de Brabantse orgelbouw. Er wordt aangegeven dat Niehoff de nieuwe elementen van uitspringende pijpentorens en de halfcirkelvormige opzet van het rugpositief introduceert. In het volgende hoofdstuk ‘Schrijnwerk en gesneden werk, het maken van de kast van het groot orgel’ word je als lezer meegenomen in de herinrichting van de kerk na de brand van 1584. Het werk van de schrijnwerker François Symons en dat van de beeldsnijder Georg Schysler wordt uitgebreid beschreven. Niet alleen welk hout wordt aangeschaft, verscheept en versjouwd, ook dat – om het werk te versnellen – voor de ambachtslieden extra bier wordt geschonken. Zo is in 1617 de galerij en de vestibule klaar en kan – na de opdracht voor het binnenwerk aan Floris Hocque – in 1618 begonnen worden met de bouw van de bijna 29 meter hoge orgelkas welk werk in 1622 wordt afgerond. Overigens vereeuwigen beide zelfverzekerde meesters zich op cartouches links en rechts op de muur onder de hoofdkas. In deze eerste twee hoofdstukken worden, ter onderstreping van het geschrevene, originele teksten van (delen van) archiefstukken in aparte kaders opgenomen.

29


Nieuwsgierig naar de rest van de inhoud? Neem een (proef)abonnement of bestel een los nummer op www.orgelvriend.nl De Proefabonnement van 3 nummers voor slechts € 12,50 Of neem een abonnement. Het eerste jaar voor € 38,50 daarna € 54,-

Interview met Wies van

Jaargang 59 • nr. 2 • maart 2017

rgelvriend

Leeuwen

Portret Schnitger ontde

kt

(bij betaling via machtiging € 1,00 korting) Boekbespreking

De

Delft, Lutherse Kerk

Orgelvriend_2_omslag

.indd 1

rgelvriend

17-02-17 14:05

Profile for Orgelvriend

Orgelvriend maart 2017  

In dit nummer onder meer: Interview met architectuurhistoricus Wies van Leeuwen / Portret van Arp Schnitger ontdekt / Deelrestauratie Van Oe...

Orgelvriend maart 2017  

In dit nummer onder meer: Interview met architectuurhistoricus Wies van Leeuwen / Portret van Arp Schnitger ontdekt / Deelrestauratie Van Oe...

Advertisement