Issuu on Google+

1


2


Wydawca: Stowarzyszenie na Rzecz Restauracji i Propagowania Sztolni Królowa Luiza w Zabrzu „Pro Futuro”

Publikacja przygotowana w ramach projektu pn. Letnia Szkoła Restrukturyzacji Architektonicznej– Intensywny Kurs CEEPUS, współfinansowanego ze środków Województwa Śląskiego.

Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido” Zabrze 2012

Tłumaczenie: Elżbieta Gałązka Druk i oprawa: Drukarnia Archidiecezjalna, Katowice

ISBN 978-83-929986-2-4

3


4


Spis treści: 1.

Wstęp

7

2.

Zabrzańskie dziedzictwo górnicze

9

3.

Zabytki poprzemysłowe miasta - analiza kątem aspektów prawnych przy uwzględnieniu planów zagospodarowania przestrzennego

4.

Park kulturowy a rozwój miasta

23

5.

Identyfikacja zainteresowanych utworzeniem parku kulturowego grup społecznych i wpływ parku na te grupy

29

6.

Letnia Szkoła Restrukturyzacji Architektonicznej – Zabrze 2012

35

7.

Podsumowanie

45

17

Table of contents: 1.

Introduction

49

2.

Zabrze industrial heritage

51

3.

Industrial Monuments Of The City – Analysis for legal aspects taking into account spatial development planning

59

4.

The Cultural Park and the development of the city

65

5.

Identification of the social groups interested in creating a cultural park and its influence on these groups

69

6.

Summer School of Architectonic Recognitation – Zabrze 2012

75

7.

Conclusions

85

5


6


Zabrze od lat konsekwentnie realizuje politykę mającą na celu rewitalizację i wykorzystanie dla celów kulturalnych, turystycznych i edukacyjnych cennego, zachowanego w mieście dziedzictwa różnych gałęzi przemysłu. Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”, Muzeum Górnictwa Węglowego ze Skansenem Górniczym „Królowa Luiza”, Szyb Maciej, zabytkowe osiedla robotnicze, wieże ciśnień, dziedzictwo Donnersmarcków, Ballestremów, Borsigów – to nasza duma i nieoceniony potencjał, w oparciu o który budujemy markę miasta. Rewitalizacja Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej i jej adaptacja dla celów kulturalnych, turystycznych i rekreacyjnych oraz rewitalizacja naziemnych i podziemnych obiektów górniczych umożliwią stworzenie w Zabrzu kompleksu tras turystycznych nie mającego odpowiednika nie tylko w Polsce ale i w Europie.

Nasze plany i dążenia na najbliższe lata związane są z utworzeniem na terenie Zabrza parku kulturowego a w perspektywie – złożeniem aplikacji o wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Konieczne jest jednak uporządkowanie przestrzeni miejskiej i krajobrazu, z uwzględnieniem zasad zrównoważonego rozwoju na rzecz poprawy warunków życia mieszkańców, rozwoju społeczno-gospodarczego i ochrony dziedzictwa kultury przemysłowej. W tym kontekście organizacja warsztatów Letniej Szkoły Restrukturyzacji Architektonicznej jest niezwykle cenną inicjatywą, wnoszącą istotny wkład w dalsze prace związane ze zrównoważonym rozwojem Zabrza w oparciu o wielowiekowe dziedzictwo Śląskiej kultury górniczej.

Małgorzata Mańka-Szulik Prezydent Miasta Zabrze

7


8


WSTĘP Górny Śląsk jest obszarem niezwykle bogatym w dziedzictwo różnych gałęzi przemysłu. Jest to największy w Polsce i jeden z najbardziej znaczących w Europie ośrodków górnictwa węgla kamiennego, rud cynku i ołowiu, srebra, przemysłu hutniczego, maszynowego i chemicznego. Zachowane dziedzictwo kultury przemysłowej, obiekty, które przestały pełnić swą funkcję produkcyjną, dzięki odpowiedniej ochronie i adaptacji dla nowych zadań, stopniowo stają się wizytówką regionu zarówno w Polsce jak i poza jej granicami. Jednym z miast, które posiada ogromne doświadczenie w rewitalizacji i adaptacji zachowanego dziedzictwa przemysłowego, jest Zabrze. Zasadniczym celem tych działań jest ożywienie gospodarcze i społeczne miasta, w dużej mierze poprzez zwiększenie jego potencjału turystycznego i kulturalnego, w tym nadanie terenom i obiektom zdegradowanym nowych funkcji społeczno-gospodarczych. Świadomość zagrożeń, jakie niosą ze sobą chaotyczne, nieskoordynowane działania rewitalizacyjne oraz konieczność uporządkowania przestrzeni i krajobrazu miasta w oparciu o zasady zrównoważonego rozwoju, to zadania, jakie stoją w najbliższych latach przed mieszkańcami i włodarzami Zabrza. Wśród rozwiązań, które umożliwią ich realizację, jest utworzenie w mieście – na bazie istniejących obiektów dziedzictwa przemysłowego – parku kulturowego. Park kulturowy, zgodnie z definicją zawartą w Ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, jest jedną z form ochrony zabytków. Tworzony jest w celu ochrony krajobrazu kulturowego oraz zachowania wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej

tradycji budowlanej i osadniczej. Parki kulturowe o szczególnej wartości mogą zostać uznane za pomnik historii, a nawet wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Do najważniejszych korzyści, jakie związane są z utworzeniem na terenie miasta parku kulturowego jest skuteczna ochrona zachowanego w jego ramach dziedzictwa, poprzez m.in. wymóg sporządzenia planu zagospodarowania przestrzennego i planu ochrony parku kulturowego, możliwość udziału mieszkańców w planowaniu przestrzennym i kierunkach rozwoju architektonicznego miasta, przejrzyste warunki inwestycyjne, uwzględniające walory krajobrazu kulturowego. Publikacja, którą trzymają Państwo w ręku, ma za zadanie przybliżenie idei powołania parku kulturowego w Zabrzu w oparciu o zrewitalizowane dziedzictwo przemysłowe miasta oraz zaprezentowanie jego potencjalnego wpływu na przestrzeń miejską i życie mieszkańców. Zadaniem publikacji jest też prezentacja propozycji rozwiązań funkcjonalnych i architektonicznych dla parku, wypracowanych przez uczestników Letniej Szkoły Restrukturyzacji Architektonicznej studentów Wydziału Architektury Politechniki Śląskiej i i Technickiej Univerzity Ostrava z Czech w czerwcu 2012 roku. Zapraszam do lektury. Bartłomiej Szewczyk Dyrektor Zabytkowej Kopalni Węgla Kamiennego „Guido”

9


10


ZABRZAŃSKIE DZIEDZICTWO GÓRNICZE Tomasz Bugaj 1

Krótko po tym, jak jesienią 1790 roku Salomon Izaac odkrył na terenie dzisiejszego Zabrza złoża węgla kamiennego, powstała tutaj pierwsza państwowa kopalnia, której w 1810 roku nadano nazwę „Koenigin Luise” (Królowa Luiza). Pierwsze obiekty tej kopalni to: głęboki na 12 metrów szyb „Hoffnung” (Nadzieja) i nieco głębszy, bo 20 metrowy „Michael” (Michał). Gdyby te dwa pierwsze szyby istniały do dnia dzisiejszego, „Nadzieja” byłaby oddalona o zaledwie 110 metrów od budynku obecnej szkoły przy ul. Sienkiewicza, a „Michał” o 130 metrów od tegoż gmachu, w kierunku wschodnio-południowym. Już w trakcie pierwszych robót górniczych toczyła się ustawiczna walka z wodą zalewającą wyrobiska. Początkowo usuwano ją przy pomocy wiader wyciąganych na powierzchnię ręcznymi kołowrotami zamontowanymi w szybach. Nieco później do tego celu wykorzystywano specyficznej budowy prymitywne pompy parowe, nazywane „kunsztami wodnymi”. Ze względu na niedoskonałość urządzeń, takie metody odwadniania kopalń były energochłonne i mało wydajne, a tym samym drogie. W tamtych latach inną, szeroko rozpowszechnioną metodą odwadniania pól wydobywczych była budowa sztolni, czyli drążonych w skale korytarzy o minimalnym spadku, których budowę zapoczątkowywano w dolinach rzek czy innych obniżeniach terenu i prowadzono tak, by przy zachowaniu niezbędnego spadku (koniecznego dla grawitacyjnego odprowadzenia wody) osiągnęły one rejon planowanego bądź prowadzonego już wydobycia na odpowiednim, najniższym z możliwych, poziomie.

W związku z rozpoczynającym się właśnie dynamicznym rozwojem górnictwa na Śląsku, oraz w oparciu o przekonanie, iż zabrzańska kopalnia jest przedsiębiorstwem dobrze rokującym na przyszłość, a to ze względu na bogate złoże dobrej jakości węgla, postanowiono tutaj wydrążyć sztolnię, która miałaby w naturalny sposób odwadniać złoża zalegające ponad jej poziomem. Równocześnie z powstaniem w Zabrzu kopalni „Koenigin Luise”, w pobliskiej „Koenigshuette” (dzisiejszy Chorzów) powstała druga państwowa kopalnia, która nosiła nazwę „Koenig” (Król). Odległość wyrobisk obu tych kopalń wynosiła wówczas w przybliżeniu 14 kilometrów. Na początku XIX wieku, głównie w Anglii i w Niemczech, praktykowane było budowanie długich sztolni, które projektowano tak, by mogły obsługiwać równocześnie kilka sąsiadujących ze sobą kopalń. W oparciu o te wzory zdecydowano, iż tutejsza sztolnia również posłuży do odwadniania wielu kopalń równocześnie. Najważniejsze było, by przede wszystkim połączyła i odwodniła obie pobliskie kopalnie państwowe, a niejako przy okazji również szereg mniejszych prywatnych zakładów wydobywczych. Projekt budowy takiej sztolni musiał przede wszystkim uwzględniać na jakiej wysokości nad poziomem morza wybierano węgiel w poszczególnych kopalniach. W ten sposób powstawał pewien klucz (dzisiaj powiedzielibyśmy raczej algorytm lub schemat), według którego możliwe było poprowadzenie wyrobiska tak, by zapewnić samoczynne odwadnianie wielu kopalń jednocześnie.

1  Stowarzyszenie na Rzecz Restauracji i Propagowania Sztolni Królowa Luiza w Zabrzu „Pro Futuro”

11


Zapewne już na etapie projektowania budowy sztolni finalizowano umowy z właścicielami prywatnych kopalń, którzy mogli być potencjalnie zainteresowani odwadnianiem swoich zakładów przez wspólną sztolnię. W myśl tych umów budowę i utrzymanie sztolni finansowały solidarnie wszystkie te kopalnie, które przekazywały do niej wodę ze swych wyrobisk, bądź też planowały to czynić. Zasady te były szczegółowo uregulowane ówczesnym prawem górniczym. Sztolnie budowane jako wspólne dla wielu kopalń nazywano Kluczowymi Sztolniami Dziedzicznymi, lub po prostu Sztolniami Dziedzicznymi. W roku 1799 Wilhelm von Reden, Dyrektor Urzędu Górniczego we Wrocławiu polecił, by w jednym z najniżej położonych punktów regionu w dolinie rzeki Bytomki, zlokalizowanym w rejonie skrzyżowania dzisiejszych ulic Jagiellońskiej i Karola Miarki w Zabrzu, rozpoczęto drążenie Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej zaprojektowanej tak, by docelowo odwadniała niemal 20 kopalń od Zabrza aż po dzisiejszy Chorzów. Metody budowy tej sztolni nie są nam dziś do końca znane, wiemy iż w początkowym okresie budowy większość robót przeprowadzana była metodą przeciwprzodków. Metoda ta charakteryzowała się tym, iż drążono sztolnię z kilku szybików równocześnie i w dwóch kierunkach na raz. Na powierzchni ziemi wytyczano przebieg budowanej sztolni i co jakiś odcinek, najczęściej paręset metrów drążono szybiki, z których z kolei przy pomocy wbijanych w skałę żelaznych klinów drążono równocześnie w obu kierunkach poziomy korytarz sztolni. Przypomnijmy, iż były to czasy określane jako początek wieku pary i maszyn. To okres, w którym samochody w zasadzie jeszcze nie istniały. Powstawały dopiero pierwsze lokomobile, a James Watt zaledwie trzydzieści lat wcześniej opatentował maszynę parową. W tych czasach odważono się podjąć wyzwanie jakim była budowa ponad 14 kilome-

12

trowej sztolni łączącej Chorzów z Zabrzem. Jest to prawie połowa długości zbudowanego 200 lat później tunelu pod kanałem La Manche. W trakcie budowy sztolni napotykano na ukośnie zalegające złoża węgla. W miejscach przecięcia pokładów węgla przez przodek sztolni budowano podziemne porty przeładunkowe i tworzono szereg chodników, udostępniając w ten sposób pokład do eksploatacji. Pod Zabrzem powstały dwa lub trzy takie porty, z których w 1810 roku rozpoczęto spławianie sztolnią węgla. Zabrzański odcinek, którym spławiano węgiel miał docelowo około 2000 metrów długości. Jednocześnie z transportem węgla, nadal drążono główny korytarz sztolni by wreszcie, po 54 latach budowy, w 1853 roku osiągnąć cel jakim było doprowadzenie sztolni do wyrobisk kopalni Król w Chorzowie. W roku tym doprowadzono sztolnię do szybu „Jacob” (Jakub) pola zachodniego kopalni Król. Mimo to drążono sztolnię nadal i dopiero dziesięć lat później w 1863 roku zakończono budowę doprowadzając przodek sztolni do świeżo zgłębionego szybu „Krug” w Chorzowie. Węgiel spławiano sztolnią tylko do końca lat trzydziestych XIX wieku gdyż do tego czasu uległy wyczerpaniu złoża skały leżące ponad jej poziomem. Wkrótce też, z tych samych powodów, przestała być istotna funkcja odwadniająca sztolni. Kopalniom bardziej opłacało się kupno i montaż coraz doskonalszych parowych pomp odwadniających niż dalsze finansowanie coraz dłuższej i starszej, a więc i coraz droższej w utrzymaniu sztolni. Trudno dziś jednoznacznie określić co było powodem kontynuowania tej syzyfowej pracy i to jeszcze przez 30 lat od czasu zaprzestania transportowania sztolnią węgla. Można się jedynie domyślać, iż chodziło o względy prestiżowe i być może o wcześniej podjęte zobowiązania.


Z początkowego okresu drążenia sztolni (a były to też pierwsze lata przemysłowego wydobycia w Zabrzu węgla) pochodzi część wyrobisk dzisiejszego Skansenu Górniczego „Królowa Luiza” przy ulicy Sienkiewicza w Zabrzu. Wyrobiska te są odległe o zaledwie 100 metrów od miejsca lokalizacji pierwszych szybów – wspomnianych na wstępie Nadziei i Michała. Rejony obejmujące pokłady węgla nazwane „Reden” (obecnie 509) i „Pochhammer” (obecnie 510), zostały około 1810 roku udostępnione przez przodek sztolni. Zbudowano tu jeden z podziemnych portów przeładunkowych, a następnie, dla usprawnienia wentylacji i dla poprawienia dostępności sztolni i wyrobisk, wykonano połączenie z powierzchnią. W późniejszych latach, już po rozpoczęciu eksploatacji złóż zalegających poniżej poziomu sztolni, prowadzono stąd pochylnie służące głównie opuszczaniu do kopalni drewna z pobliskiego placu drzewnego. W ten sposób wyrobiska te użytkowano prawdopodobnie do końca lat 30-tych XX wieku. Wkrótce potem - w latach 40-tych, istniejące obiekty podziemne rozbudowano i zaadaptowano na pole ćwiczebne zasadniczej szkoły górniczej. Po zlikwidowaniu szkoły, obiekty przekształcone zostały w skansen górniczy, który nazwano „Królowa Luiza”. Prawdopodobnie tylko dzięki ustawicznemu wykorzystywaniu tych podziemi zachowały się one do dnia dzisiejszego, co jest nie lada ewenementem zwłaszcza obecnie, gdy po wielu znacznie nowszych obiektach naziemnych i podziemnych, związanych z górnictwem, śladu już nie ma. Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna nie była z ekonomicznego punktu widzenia przedsięwzięciem trafionym. Budowa sztolni została zakończona niemal trzydzieści lat po tym, jak zaprzestano eksploatacji węgla ponad jej poziomem. Jedynie taka eksploatacja uzasadniała pierwotnie tę inwestycję. Koszt zbudowania sztolni był ogromny. Widać to wyraźnie gdy porówna się rentowność dwóch podobnych kopalń państwowych, jakimi były kopalnia Król w Chorzowie i kopalnia „Królowa Luiza” w Zabrzu. Ta ostatnia, jako że w największym stopniu obciążona była budową sztolni, wykazywała w zasadzie symboliczne zyski, a w niektórych latach nawet straty, podczas gdy sytuacja kopalni chorzowskiej była zdecydowanie lepsza. Jednak w tamtych czasach podobnych inwestycji (chybionych w naszym rozumieniu) było w świecie więcej i przyczyną rozpoczynania przedsięwzięć skazanych na niepowodzenie finansowe była niemożność właściwego oszacowania wszelkich implikacji związanych z dynamicznym rozwojem przemysłu i technologii w XIX wieku. Tak jak budowniczowie kanałów w Anglii nie przewidzieli rozwoju kolejnictwa, co w konsekwencji spowodowało stagnację i marginalizację powolnego śródlądowego transportu wodnego, tak budowniczowie sztolni nie przewidzieli, iż nastąpi nagłe zwiększenie zapotrzebowania na węgiel, co z kolei przyśpieszyło wyczerpanie płytko zalegających pokładów tego surowca, a jednocześnie, wraz z rozwojem maszyn parowych i techniki górniczej, spowodowało iż eksploatacja głębszych pokładów stała się tańsza i łatwiejsza. Niezależnie jednak od ekonomicznego aspektu przedsięwzięcia pozostaje część inżynieryjno-techniczna i w tym kontekście Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna była bez wątpienia szczytowym osiągnięciem techniki i technologii XIX wieku. Dlatego ważne jest, by odrestaurować i udostępnić dla ruchu turystycznego zabrzański (zachowany do dnia dzisiejszego) odcinek tej sztolni. Godny zauważenia jest fakt, iż to właśnie w Zabrzu istnieje bodaj najciekawszy i największy skansen górnictwa węglowego w Polsce, Skansen „Królowa Luiza”, który powstał w oparciu o oryginalne obiekty podziemne i powierzchniowe jednej z najstarszych i niegdyś największych śląskich kopalń.

13


Natomiast sztolnia (będąca pierwotnie integralną częścią Realizacją niniejszego projektu zostały także objęte 3 lokalikopalni) ma dziś szansę stać się ponownie elementem zacje naziemne: skansenu, dając możliwość połączenia dwóch jego części odległych o około 400 metrów i to w naturalny sposób – pod • rejon pomiędzy ulicami Miarki, Jagiellońską i Słodczyka – ziemią. Dodatkowym atutem sztolni jest lokalizacja jej wylotu miejsce, w którym znajdował się historyczny wylot sztolni; w samym centrum Zabrza tak, że możliwe będzie w przypowstaje tu budynek obsługi ruchu turystycznego, replika szłości stworzenie atrakcyjnego kompleksu podziemnych historycznego wylotu, pod budynkiem zlokalizowana będzie tras turystycznych. Będzie to niejako kontynuacją tradycji tej się stacja kolejki spągowej, która ułatwi turystom przemieszwiekowej kopalni, która nieprzerwanie przez ponad 200 lat czanie się w sztolni, dawała mieszkańcom naszego miasta pracę i zapewniała rozwój Zabrza. • obiekty przy ul. Wolności 410 – na terenie Skansenu Górniczego „Królowa Luiza” renowacji poddawana jest część Dla wprowadzenia tak ambitnego planu w życie w dniu zabudowań Skansenu z budynkiem nadszybia szybu 14.11.2003 r. Marszałek Województwa Śląskiego i PrezyCarnall i budynkiem dawnej rozdzielni z przeznaczeniem dent Zabrza podpisali porozumienie o współpracy mające m.in. na cele wystawiennicze i kulturalne, na celu ochronę dziedzictwa kultury i techniki górniczej. Prace związane z zachowaniem tegoż dziedzictwa prowa- • teren przy ul. Sienkiewicza 43 – część Skansenu, w której dzone są z wykorzystaniem zewnętrznych środków finanznajdowało się wejście do podziemnej trasy turystycznej; sowania m.in. pochodzących z Unii Europejskiej i z budżetu w ramach projektu zaplanowano tu przebudowę budynku państwa, o łącznej wartości przekraczającej 100 mln PLN. wentylatorów „Guibald” z przeznaczeniem na cele kulturalne i turystyczne; wokół budynku utworzony zostanie Park 12C Poniżej przedstawiono kluczowe projekty, realizowane na tj. plenerowy, edukacyjny park rodzinny, wypełniony liczterenie miasta, związane z rewitalizacją obiektów górninymi interaktywnymi ekspozycjami, których motywem przeczych i ich adaptacją do pełnienia nowych funkcji. wodnim będzie szeroko rozumiany węgiel, będzie to także miejsce organizacji pikników.

„EUROPEJSKI OŚRODEK KULTURY TECHNICZNEJ I TURYSTYKI PRZEMYSŁOWEJ” Projekt otrzymał dofinansowanie ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka. Beneficjentem Projektu jest Miasto Zabrze, natomiast Realizatorem Projektu i podmiotem odpowiedzialnym za właściwą realizację prac jest Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”. Najważniejszym elementem projektu jest udrożnienie zabrzańskiego odcinka Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej i przystosowanie go do potrzeb ruchu turystycznego.

14

W celu podziemnego połączenia Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej z wyrobiskami przy ul. Sienkiewicza do ruchu turystycznego przystosowany zostanie również chodnik w pokładzie 510 na 200 metrowym odcinku od sztolni do dawnego szybu Wyzwolenie. Chodnik ten, którego powstanie datujemy na rok 1819, jest najstarszym dostępnym wyrobiskiem górniczym prowadzonym w węglu, dzięki czemu będzie stanowił jedną z kluczowych atrakcji powstającego kompleksu turystycznego. Termin zakończenia realizacji przedsięwzięcia planowany jest na pierwszy kwartał 2014r.


„Rewitalizacja obiektów poprzemysłowych Gminy Zabrze wraz z adaptacją na cele kulturalne, turystyczne i oświatowe” Beneficjentem projektu, dofinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2007 - 2013 jest Miasto Zabrze, natomiast realizatorem Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”. Przedmiotowy projekt polega na rewitalizacji i adaptacji na cele kulturalne, turystyczne i oświatowe, a także gospodarcze i społeczne wybranych, poprzemysłowych obiektów miasta. Zakres prac prowadzonych w ramach projektu obejmuje m.in. rewitalizację poziomów 170 i 320 m Zabytkowej Kopalni Węgla Kamiennego „Guido” wraz z ich wyposażeniem i dostosowaniem do pełnienia nowych funkcji turystycznych, kulturalnych i rekreacyjnych. Zadanie to obejmuje m.in. montaż i oddanie do ruchu turystycznego podziemnej kolejki podwieszanej, zamontowanej na poziomie 320 kopalni, udostępnienie do zwiedzania zabytkowej, żeliwnej tamy wodnej, aranżację wnętrz podziemnych komór „Guido” w tym komory sprężarek, hali pomp i komory warsztatu mechanicznego z ich przeznaczeniem na działalność kulturalną (w tym ekspozycyjną, konferencyjną, kinową) i edukacyjną. Ponadto projekt obejmuje także przebudowę innych, poprzemysłowych budynków miasta z przeznaczeniem na cele oświatowe, gastronomiczne i hotelarskie. Zakończenie realizacji przedsięwzięcia planowane jest na drugi kwartał 2014 r.

„Adaptacja obiektów położonych przy ul. Sienkiewicza w Zabrzu na potrzeby rozwoju poprzemysłowego parku tematycznego” Projekt, dofinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2007 – 2013, obejmuje remont i adaptację poprzemysłowej infrastruktury Skansenu Górniczego „Królowa Luiza” zlokalizowanej w Zabrzu przy ul. Sienkiewicza. Beneficjentem projektu jest Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”. Przedmiot projektu obejmuje dostosowanie do potrzeb ruchu turystycznego wyrobisk Skansenu Górniczego „Królowa Luiza” oraz budynku nadszybia szybu „Wyzwolenie”, wykonanie remontu oraz adaptacji ekspozycji znajdujących się w wyrobiskach Skansenu Górniczego „Królowa Luiza” i ich przystosowanie do pełnienia funkcji edukacyjnych. W wyniku realizacji projektu wyrobiska Skansenu Górniczego „Królowa Luiza” wraz budynkiem nadszybia szybu Wyzwolenie będą elementami nowej edukacyjnej trasy pn. „Podziemne Strefy Wiedzy”. Ze względu na planowaną ekspozycję oraz sposób jej przedstawienia nowa, edukacyjna trasa turystyczna w wyrobiskach Skansenu dedykowana będzie przede wszystkim dzieciom i młodzieży. Ponadto – w celu objęcia funkcją edukacyjną również najmłodszych, zbudowany zostanie model Kopalni dla Dzieci, w ramach którego poprzez zabawę będzie można zapoznać się z zasadami funkcjonowania Kopalni. Powstały w ramach niniejszego projektu podziemny park tematyczny zlokalizowany zostanie w bezpośredniej bliskości naziemnego Parku 12C, dzięki czemu część Skansenu „Królowa Luiza”, oprócz funkcji turystycznych czy rekreacyjnych, będzie przede wszystkim pełniła rolę centrum edukacyjnego. Planowany termin zakończenia realizacji prac: drugi kwartał 2014 r.

15


„Europejski Ośrodek Kultury Technicznej i Turystyki Przemysłowej - Skansen Górniczy Królowa Luiza w Zabrzu, etap II - Rewitalizacja budynku łaźni łańcuszkowej” Przedmiotem projektu jest przebudowa i zmiana sposobu użytkowania dawnej kopalnianej łaźni łańcuszkowej znajdującej się na terenie Skansenu Górniczego „Królowa Luiza” i jej adaptacja na cele muzealne, kulturalne, turystyczne i edukacyjne. Projekt jest realizowany w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2007 - 2013. Beneficjentem i Realizatorem Projektu jest Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. Planowana w ramach projektu przebudowa pozwoli na przywrócenie oryginalnej przestrzeni wewnętrznej budynku oraz wzbogacenie go o dodatkowe funkcje, w tym m.in. gastronomiczną wraz z zapleczem kuchennym i socjalnym oraz ekspozycyjno-wystawienniczą wraz z punktem obsługi turystów. Budynek łaźni będzie stanowić pierwszy etap wędrówki po zabytkowych, pogórniczych obiektach w Zabrzu dla wszystkich, którzy zechcą poznać Główną Kluczową Sztolnię Dziedziczną. Planowany termin zakończenia prac rewitalizacyjnych: drugi kwartał 2014 r.

„Adaptacja Komory K8 ZKWK „Guido” w Zabrzu na cele kulturalne”. Projekt adaptacji Komory K8, znajdującej się na poziomie 320 Zabytkowej Kopalni Węgla Kamiennego „Guido” został dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wnioskodawcą projektu i realizatorem była Kopalnia „Guido”. Przeprowadzone w bieżącym roku prace remontowo-adaptacyjne, z zachowaniem charakteru podziemnego wyrobiska, umożliwiły stworzenie przestrzeni doskonale przystosowanej m.in. do organizacji przedstawień teatralnych i koncertów, wystaw, a także innych wydarzeń, związanych z kulturą czy edukacją kulturalną. Dosko-

16

nała akustyka, funkcjonalność rozwiązań technicznych, podniesienie komfortu uczestników wydarzeń kulturalnych, z zachowaniem klimatu podziemnego wyrobiska umożliwiły powstanie przestrzeni dla rozwoju i prezentacji kultury o niespotykanym na skalę kraju charakterze.

Zabrze, Skansen Górniczy „Królowa Luiza” – budynek dawnej rozdzielni 6kV (1914 r.) – restauracja i konserwacja urządzeń pomiarowych zabytkowej tablicy sterowniczej. Przedsięwzięcie, zrealizowane w bieżącym roku, otrzymało dofinansowanie ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Beneficjentem projektu jest Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”. Podstawowym celem zadania była konserwacja, udostępnienie i zachowanie dla przyszłych pokoleń tablicy sterowniczej dawnej rozdzielni 6 kV, znajdującej się na terenie Skansenu Górniczego „Królowa Luiza”. Zrealizowany projekt przyczynił się do ochrony i zachowania dziedzictwa kulturowego związanego z historią technicznego rozwoju górnictwa węglowego, a także przysłużył się poznaniu myśli technicznej tamtych lat. Realizacja przedstawionych wyżej projektów jest dla miasta i województwa ogromną szansą i możliwością dalszego, wielokierunkowego rozwoju. Dokończenie prac adaptacyjnych w podziemnych komorach Kopalni „Guido”, udostępnienie Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej oraz towarzyszących jej przestrzeni naziemnych i podziemnych – w tym edukacyjnego Parku 12C czy tzw. Kopalni dla Dzieci w Skansenie Górniczym „Królowa Luiza” wraz z zrewitalizowanymi i zaadaptowanymi budynkami pokopalnianymi umożliwią przygotowanie oferty kulturalnej, edukacyjnej i turystycznej opartej na zachowanym w mieście dziedzictwie kultury i techniki górniczej niespotykanej w skali kraju i Europy. Powstały w 2014 roku ośrodek kultury i turystyki poprzemysłowej stanie się wyznacznikiem marki Zabrza i determinantem dalszego, zrównoważonego rozwoju społecznego i gospodarczego województwa.


17


18


ZABYTKI POPRZEMYSŁOWE MIASTA - ANALIZA POD KĄTEM ASPEKTÓW PRAWNYCH PRZY UWZGLĘDNIENIU PLANÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO Magdalena Szczypkowska 1

Do podstawowych form ochrony obiektów i obszarów • budynki w zespole dawnej Huty Donnersmarcka wraz cennych kulturowo w Zabrzu zaliczamy: z murem oporowym z drugiej połowy XIX wieku, • Zabytki nieruchome, wpisane do rejestru zabytków i ich otoczenie, • budynek dawnego starostwa przy ul. 3 Maja (obecna siedziba Muzeum Górnictwa Węglowego), wzniesiony • Zabytki nieruchome, znajdujące się w wykazie zabytków w latach 1874-1875 w stylu neorenesansu z wprowadzonieruchomych, wyznaczone przez Wojewódzkiego Konsernymi później elementami secesyjnymi, watora Zabytków do ujęcia w wojewódzkiej ewidencji zabytków, docelowo stanowiącej gminną ewidencję zabytków, • zespół zabudowy dawnej kopalni „Królowa Luiza” z drugiej • Stanowiska archeologiczne, połowy XIX wieku, obejmujący m.in. budynek nadszybia i maszynownię szybu „Carnall”, maszynownię szybu Zabrze • Obiekty podlegające ochronie i strefy ochrony konserwatorI, budynek kompresorów, łaźni, skraplarni powietrza (warszskiej na mocy obowiązujących planów zagospodarowania taty), magazynu, cechowni, przestrzennego. • szyb „Carnall” z wyrobiskami przyszybowymi i Główna Zabrze posiada liczne obiekty, wpisane do rejestru zabytków, Kluczowa Sztolnia Dziedziczna od Szybu „Carnall” do podlegające ochronie prawnej na mocy ustawy o ochronie wylotu przy ul. K. Miarki, zabytków i opiece nad zabytkami. Na terenie miasta znajdują się także miejsca, wpisane do gminnej ewidencji zabytków • Kopalnia „Guido” przy ul. 3 Maja – w tym szyb „Kolejowy”, i objęte innymi formami ochrony. z budynkiem nadszybia, wieżą szybową i maszynownią, szybik „Guido” oraz wyrobiska podziemne, Do najważniejszych zabytków nieruchomych, wpisanych do rejestru zabytków, związanych z dziedzictwem przemysło- • Zespół szybu „Maciej” przy ul. Srebrnej z początków XX wym oraz kulturą przemysłową miasta zaliczają się: wieku, obejmujący budynek nadszybia z wieżą wyciągową, budynek maszynowni z maszyną i wyposażeniem oraz • budynek dyrekcji dawnej Huty Donnersmarcka, przy ul. Z. Religi, budynek dawnej wagowni. oddany do użytku w 1907 roku, projektu Arnolda Hartmanna z Berlina w stylu modernizmu,

1  Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”

19


• Osiedle patronackie Donnersmarcka – tzw. Zandka (Sandkolonie), wybudowane w latach 1907-1917 dla pracowników Huty Donnersmarcka, obejmujące m.in. okolice ulic Krakusa, P. Stalmacha i F. Siedleckiego. Na osiedlu znajduje się prawdziwa ciekawostka architektoniczna i budowlana, jaką jest tzw. Stalowy Dom. • Osiedle patronackie Ballestrema w Zabrzu-Rokitnicy – kolonia patronacka założona w latach 1906-1933 dla pracowników kopalni „Castllengo” przez magnata przemysłowego Franza von Ballestrema, której układ przestrzenny utrzymany jest w stylu wiejskim, • wieża ciśnień w Zespole Szpitala Klinicznego nr 1, przy ul. 3 Maja z roku 1904, wzniesiona wg projektu A. Hartmanna w stylu eklektycznym, noszącym znamiona uproszczonych elementów historyzmu i secesji,

zachowanym i czytelnym układzie przestrzennym, charakterystycznym dla tego typu zespołów. W gminnej ewidencji zabytków znajduje się także Podziemna trasa turystyczna Skansenu Górniczego „Królowa Luiza” przy ul. Sienkiewicza czy zespół zabudowań dawnej kopalni „Makoszowy”. Wśród najistotniejszych dokumentów związanych z zagospodarowaniem przestrzennym Zabrza, znajduje się nowe Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego, uchwalone w lipcu 2011 roku. W zakresie ochrony wartości kulturowych określono w nim zasady ochrony obiektów wartościowych oraz ustanowiono nowe formy ochrony krajobrazu. W dokumentacji ustalono także nadrzędne wartości dla obiektów i obszarów objętych lub postulowanych do objęcia ochroną kulturową i krajobrazową ze względu na reprezentowanie:

• najważniejszych fragmentów z historii zabrzańskiego przemysłu, • zespół zabudowy kopalni Ludwik, przy ul. B. Hagera z lat 1912-1918, • świadectw z życia minionych pokoleń kultu religijnego oraz roli znaków w przestrzeni, • budynek Teatru Nowego, wzniesiony w 1900 roku w stylu eklektycznym z elementami neoromanizmu, neorenesansu • wartości historycznych, i secesji, przy Pl. Teatralnym 1, • ponadczasowego piękna i walorów funkcjonalnych. • drewniany kościół św. Jadwigi z lat 1928 - 1929, zwracający uwagę ciekawą formą architektoniczną i budulcem, użytym Do nowych form ochrony krajobrazu i wartości kulturowych ze względu na występowanie szkód g��rniczych, zlokalizomiasta wyznaczono: wany przy ul. Wolności 504. 1 Strefę ochrony konserwatorskiej miejskiego krajobrazu kulturowego Centrum Zabrza, w szczególności układu urbaniW gminnej ewidencji zabytków znajduje się, oprócz wspostycznego, przestrzennych założeń kompozycyjnych i dzieł mnianych wyżej obiektów, także m.in. wieża ciśnień z 1909 architektury oraz budownictwa, obejmująca m.in. osiedle roku przy ul. J. Zamoyskiego. Cennym zespołem budynków tzw. Zandka (jako zespół o wysokich wartościach kultuzwiązanych z dziedzictwem przemysłowym miasta, jest rowych). W strefie tej wyznaczono również strefę ochrony Kolonia Borsigwerk w Zabrzu-Biskupicach – jedno z najkrajobrazu i wartości kulturowych odnoszącą się do podstarszych osiedli patronackich na Śląsku z lat 1879-1889, ziemnego przebiegu Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej wybudowana dzięki inicjatywie rodziny Borsigów, o świetnie i pięciu szybów wentylacyjnych.

20


2 Zespoły i obiekty wnioskowane do objęcia szczególną • Wieża ciśnień przy ul. J. Zamoyskiego, ochroną prawną w drodze wpisu do rejestru zabytków (w tym m.in. zabytki architektury występujące pojedynczo, • Wieża dawnej rzeźni miejskiej przy ul. Szczęść Boże, zabytkowe układy urbanistyczne, oraz zabytkowe obiekty budownictwa i architektury przemysłowej) – zalicza się do • Wieża kominowa i ciśnień Szpitala Klinicznego nr 1 przy ul. 3 Maja, nich m.in.: • Szyb Konrad przy ul. B. Hagera, • wieża ciśnień przy ul. J. Zamoyskiego jako przykład z historii zabrzańskiego przemysłu, tradycji miasta z II połowy XIX • Szyb „Kolejowy” ZKWK „Guido” przy ul. 3 Maja, wieku, • Szyb „Carnall” w Skansenie Górniczym „Królowa Luiza” przy • Zabytkowe układy urbanistyczne m.in. wokół Parku Hutniul. Wolności. czego, zespół zabudowań socjalnych dla pracowników dawnej huty Donnersmarcka – tzw. Zandka (wpisana do 5 Zabytkowe obiekty budownictwa i architektury przemyrejestru zabytków w czerwcu 2012 roku) oraz kolonia słowej, zgrupowane na terenach zlikwidowanych i funkcjoBorsigwerk. nujących zakładów przemysłowych wskazane do działań restrukturyzacyjnych w miejscowych planach zagospodaro• Zabytkowe obiekty budownictwa i architektury przemysłowej wania przestrzennego: – w tym m.in. zespół dawnej koksowni „Jadwiga” i KWK „Pstrowski” w Zabrzu-Biskupicach (XIX/XX w), Zespół Elek- • Zespół obiektów Elektrociepłowni Zabrze wraz z terenami trociepłowni Zabrze (z początku XX wieku), zespół obiekpo dawnej gazowni miejskiej przy ul. P. Stalmacha, tów dawnej fabryki Lin i Drutu „Linodrut” (przełom XIX i XX wieku), zespół obiektów dawnej rzeźni miejskiej (przeł. XIX i • Zespół obiektów dawnej rzeźni przy ul. Szczęść Boże, XX wieku), zespół części obiektów Huty Zabrze, • Zespół obiektów KWK „Makoszowy” przy ul. Makoszowskiej. 3 Zabytkowe układy urbanistyczne oraz zespoły i kolonie zabudowy mieszkaniowej, wskazane do działań rewaloryzacyjnych w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego, to m.in. zabudowania mieszkalne w Zabrzu-Biskupicach, 4 Zabytkowe dominanty, elementy znaczeniowe, panoramy charakterystyczne w szczególny sposób dla tożsamości miasta Zabrze, wskazane do objęcia ochroną ekspozycji w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, w tym m.in.

21


Na podstawie Miejscowych Planów Zagospodarowania • W ramach Miejscowego Planu Zagospodarowania PrzePrzestrzennego ochroną konserwatorska na dzień dzisiejstrzennego Centrum Zabrza – obszar C – ochroną konserszy są objęte m.in. następujące obiekty związane z dziedzicwatorską objęto m.in. budynki postulowane do wpisu do twem przemysłowym: rejestru zabytków (zapisane w planie jako obiekty o wysokich wartościach kulturowych) – m.in. fragment zespołu • W ramach Miejscowego Planu Zagospodarowania Przezabytkowej Huty Zabrze, w tym wieża ciśnień i mur oporowy strzennego Dzielnicy Maciejów w Zabrzu: zespół obiektów wraz z otoczeniem. górnictwa węglowego przy ul. Srebrnej (szyb Maciej, nadszybie, wieża nadszybia, łaźnia górnicza, sortownia, maszy- • W ramach Miejscowego Planu Zagospodarowania Przenownia i warsztat mechaniczny), zespół obiektów inżynierii strzennego Miasta Zabrze dla terenów położonych w półsanitarnej (oczyszczalnia ścieków Maciejów). nocnej części miasta Zabrze, ochronie podlegają m.in. budynki przemysłowe zabudowy KWK „Pstrowski”. • W ramach Miejscowego Planu Zagospodarowania Przestrzennego w sprawie zmiany miejscowego planu ogólnego Żadne ze znajdujących się w Zabrzu stanowisk archeolozagospodarowania przestrzennego miasta Zabrze w zakregicznych nie jest związane z dziedzictwem przemysłowym sie ustaleń dotyczących przebiegu i rozwiązań komunikamiasta. cyjnych Drogowej Trasy Średnicowej i terenów położonych w Zabrzu-Zaborzu, ochroną objęto m.in. zabudowania i zespół wyrobisk podziemnych Kopalni „Guido” i zespół dawnej stacji kolei wąskotorowej. • W ramach Miejscowego Planu Zagospodarowania Przestrzennego Centrum Zabrza obszar A – m.in. budynki wpisane do rejestru zabytków: Straży Pożarnej przy ul. Stalmacha oraz Dyrekcji Huty Zabrze (Huty Donnersmarcka) przy ul. Religi, inne budynki tzw. Zandki, zapisane w planie jako obiekty o wysokich lub lokalnych wartościach kulturowych; w ramach Planu objęto także, jako strefę ochrony krajobrazu i wartości kulturowych, podziemny przebieg Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej oraz pięć szybów wentylacyjnych.

22


23


24


PARK KULTUROWY A ROZWÓJ MIASTA

– Park Kulturowy – Marka Miasta – Rozwój Miasta

Małgorzata Bombelka1 Miasto Zabrze realizuje, w oparciu o dokumenty strategiczne i lokalny program rewitalizacji obszarów miejskich priorytetowy cel rozwoju, jakim jest kształtowanie nowego wizerunku miasta. Zabrze na przełomie XIX - XX wieku cechował szybki rozwój przemysłu i gwałtownej urbanizacji oraz szybko postępująca z tego tytułu degradacja środowiska. W strukturze przestrzennej krajobraz miasta na przestrzeni wieków i wraz z rozwojem cywilizacji ulegał i ulega ciągłym zmianom. Niektóre z nich związane są ze stratami krajobrazowymi, inne z otrzymywaniem nowych wartości. Typowy krajobraz dymiących kominów, huczących pieców hutniczych, hałd, zdegradowanych miejsc, ulega transformacji. Industrialny krajobraz przyjmuje nowy charakter i rolę. Niestety ze względu na stereotypy, wciąż obecne wśród osób, które nie odwiedziły w ostatnich latach miasta, industrialne dziedzictwo kojarzone bywa jeszcze z dawnym dymem i smogiem, zdegradowanymi terenami i zanieczyszczonym środowiskiem. Zabrze, z przykrością trzeba stwierdzić, nie należy jeszcze do miast, które od wieków cieszą się popularnością, jak np. Kraków, pełny turystów od wielu lat. O zmianę stereotypów i nowe postrzeganie Zabrza starają się z wielkim zaangażowaniem włodarze miasta, miłośnicy miasta oraz jego mieszkańcy. W najnowszej historii wypracowano już bardzo wiele. Za działania na rzecz zmian na ręce władz miasta kierowanych jest 1  mgr inż. arch. Małgorzata Bombelka - Pełnomocnik Prezydenta Miasta ds. Rewitalizacji

wiele honorowych nagród. Przemysł, który wyznaczał rytm miastu, narzucał rozwiązania architektoniczne, a także kształtował życie mieszkańców, przyjmuje nowe, atrakcyjne funkcje. Realizowany projekt Europejskiego Ośrodka Kultury Technicznej i Turystyki Przemysłowej w Zabrzu zmienia oblicze miasta. W Zabytkowej Kopalni Węgla Kamiennego „Guido”, regularnie pojawiają się nowe atrakcje turystyczne, których na próżno szukać w całej Europie. Rosną nowe wizytówki miasta. Przy ulicy Roosevelta trwają prace przy budowie nowego stadionu sportowego im. Ernesta Pohla, w parku im. Jana Pawła II na osiedlu Kopernika zaczyna błyszczeć w słońcu przeszklona elewacja krytej pływalni, na składowisku odpadów przy ulicy Cmentarnej uruchomiono nowoczesną instalację do pozyskiwania i energetycznego wykorzystania biogazu. To niektóre z przemian, które ugruntowują pozycję Zabrza i pretendują do roli nowych znaków rozpoznawczych miasta. Oferta inwestycyjna i turystyczna miasta w dobie rosnącej konkurencji wydaje się jednak niewystarczająca. Z coraz większym przekonaniem miłośnicy Zabrza uświadamiają sobie konieczność stworzenia i siłę mocnej, rozpoznawalnej marki. Jednym z podstawowych kroków jest określenie celu, do którego dąży miasto oraz środków, które posłużą do jego osiągniecia. Co chcemy zmienić w postrzeganiu Zabrza? W poszukiwaniu odpowiedzi zainicjowano pierwsze prace nad budową marki miasta oraz zadano sobie kolejne pytania: Jak chcemy, aby było postrzegane? Jak bardzo

25


chcemy zmienić wizerunek? Jaki ma być docelowy styl i jakość mocnej marki miasta? Zasadniczym celem jest zrównoważony rozwój, którego ideę można podsumować definicją wypracowaną przez Światową Komisję ds. Środowiska i Rozwoju, gdzie w opublikowanym w roku 1987 raporcie Nasza wspólna przyszłość, zwanym „Raportem Brundtland”, przez rozwój zrównoważony rozumie się rozwój, w którym obecne potrzeby są zaspokajane, a równocześnie nie istnieje zagrożenie dla zaspokajania potrzeb przyszłych generacji. Paradygmat zrównoważonego rozwoju, który znajduje się w strategii rozwojowej Unii Europejskiej 2020r. jest dla władz miasta obecnie wyznacznikiem wielokierunkowych działań na rzecz poprawy warunków życia i sytuacji gospodarczej. Jednym z największych wyzwań w planowaniu mocnej marki miasta będzie zrezygnowanie z sektorowości rozwiązywania problemów, na rzecz spójnego, zintegrowanego podejścia do planowania rozwoju jednostki terytorialnej, znalezienia odpowiednich relacji między rozwojem społeczno-gospodarczym, a jakością środowiska. Po ustaleniu celu i wizerunku marki stwierdzono, że jedną z szans rozwoju miasta może być utworzenie parku kulturowego w zgodzie z przepisami ustawy o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001r. Nr 142 poz. 1591) oraz ustawy o ochronie zabytków i opiece nad nimi (Dz. U z 2003r. Nr 162 poz. 1588). Przygotowania do budowy marki miasta - parku kulturowego, to zdiagnozowanie, czym dysponuje miasto, wykonanie analiz mocnych i słabych stron oraz zagrożeń i szans, które będą mogły znaleźć odzwierciedlenie w strategii rozwoju miasta Zabrze. Podczas identyfikacji tych cech położono nacisk na zdefiniowanie unikatowych w skali kraju czynników wyróżniających Zabrze spośród innych miast.

26

Analizą objęto dwa warianty. Pierwszy z nich to tzw. WARIANT WYSPOWY, z zespołami obiektów: • Szyb Górniczy Maciej wraz z hałdą; • Osiedle Ballestrema w Rokitnicy; • Osiedle Borsigwerk w Biskupicach; • Osiedle Donnersmarcka – Zandka; • Stalowy Dom na Zandce; • Budynek dyrekcji Huty Donnersmarcka; • Wylot Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej; • Podziemne wyrobiska Głównej Sztolni Dziedzicznej wraz z jej odnogami i połączeniem z szybem Wilhelmina; • Wieża ciśnień przy ulicy Zamoyskiego; • Skansen Górniczy „Królowa Luiza” wraz z zabudową powierzchniową i podziemną; • Szyb Wilhelmina przy ulicy Sienkiewicza wraz z zachowaną infrastrukturą powierzchniową; • Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido” wraz z powierzchnią i częścią podziemną. Drugi to tzw. WARIANT POMNIKOWY, z zespołami obiektów: • Wylot Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej; • Podziemne wyrobiska sztolni kluczowej wraz z jej odnogami; • Skansen Górniczy „Królowa Luiza”; • Szyb Wilhelmina przy ul. Sienkiewicza; • Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido” wraz z podziemiami. Każdy z wariantów wymaga głębokiej analizy pod względem zysku, szans oraz zagrożeń związanych z realizacją przedsięwzięcia. Wariant bardziej rozbudowany w perspektywie czasu może dać większy efekt uporządkowania przestrzeni oraz krajobrazu. Oczywiście ten wariant to wymóg komplementarnych działań w strefie materialno-przestrzennej oraz społeczno-gospodarczej. Śmiałe rozwiązania, to także większe skutki finansowe wynikające z utworzonego obsza-


rowo dużego zakresu działań. Wówczas nieodzowne jest przyjęcie etapowania i wtedy wariant mniejszy tzw. pomnikowy mógłby stanowić jeden z etapów większego założenia. W celu przekonania się o atutach i wyborze kierunku rozwoju miasta konieczne będzie zebranie szczegółowych materiałów, dotyczących postrzegania miasta również przez niezależne organizacje społeczne, badawcze oraz organizacje samorządowe i rządowe. Materiał wyjściowy i otrzymane wnioski powinny posłużyć do budowy strategii marki i związanego z parkiem kulturowym marketingu turystycznego. Wskazane jest opracowanie syntetycznego, specjalistycznego scenariusza zagospodarowania przestrzennego obszaru w świetle obowiązujących uwarunkowań przestrzennych i gospodarczo – prawnych. Audyt wizerunku parku kulturowego związanego z turystyką, jako marki miasta powinien opierać się na udziale konsultantów, przedstawicieli urzędu miasta i rady miasta w szczególności ze względu na wymagane prawem trzy akty:

• uchwała rady gminy o utworzeniu parku kulturowego w zakresie zaopiniowanym przez wojewódzkiego konserwatora zabytków; • plan ochrony uzgodniony z wojewódzkim konserwatorem zabytków, zatwierdzony przez radę gminy; • miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego dla obszaru parku, do którego opracowania należy przystąpić w terminie 3 miesięcy od chwili utworzenia parku. Szczególną rolę dla samorządu terytorialnego upatruje się w ukierunkowaniu rozwoju przestrzeni – marki miasta – parku kulturowego na rozwiązanie problemów społeczno-gospodarczych z jednoczesnym zagwarantowaniem prymatu interesu ogólnospołecznego nad indywidualnym. W rezultacie rozwój będzie oznaczał tworzenie dobrej przestrzeni do życia w sposób, który spełnia oczekiwania społeczności miasta, jak też da szansę na realizację potrzeb przyszłych pokoleń. W planowaniu marki i kreowaniu przestrzeni miasta szczególna rola powinna być odzwierciedlona w elementach ekologii społecznej, gdzie wytworzone przez człowieka środowisko ma oparcie w zdrowych relacjach społecznych. Dzięki takiemu podejściu będzie możliwe stworzenie tzw. „dobrej uniwersalnej przestrzeni”, która pozwoli na powołanie obszaru funkcjonalnego parku kulturowego. Tak rozumiany obszar przestrzeni uniwersalnej nawiązuje do obszarów przestrzeni publicznej oraz wynikających z tego tytułu uwarunkowań w projektowaniu planów zagospodarowania przestrzennego. W ustawie o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym obowiązującej od 11 lipca 2003r. obszar przestrzeni publicznej zdefiniowano jako obszar o szczególnym znaczeniu dla zaspokojenia potrzeb mieszkańców, poprawy jakości ich życia, sprzyjający nawiązaniu kontaktów społecznych ze względu na jego położenie oraz cechy funkcjonalno-przestrzenne określone w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy. Nierozerwalnie z obszarem przestrzeni łączy się pojęcie ładu przestrzennego, który należy rozumieć jako takie ukształtowanie przestrzeni, które tworzy harmonijną całość oraz uwzględnia w uporządkowanych relacjach wszelkie uwarunkowania i wymagania funkcjonalne, społeczno-gospodarcze, środowiskowe, kulturowe oraz kompozycji estetycznej. Przestrzeń uniwersalną można określić również jako miejsce kontaktów, interakcji, tradycji, rozrywki, usług, nośnik tradycji, ważne miejsce turystyczne, wizytówkę miasta. Przestrzeń uniwersalna może być tzw. salonem miasta, w którym wartość kulturowa przestrzeni wpływa na jej tożsamość, staje się atutem przy podejmowaniu decyzji gospodarczych, nabiera szczególnych wartości ekonomicznych, a także duchowych.

27


Troska o przestrzeń, jej właściwe zorganizowanie, racjonalne wykorzystanie, intensyfikacja użytkowania terenów daje bezpośrednie korzyści użytkownikom przestrzeni. Jest wyznacznikiem dobrego zarządzania, przyczynia się do identyfikacji mieszkańców z miejscem, określa wyższy standard życia i daje poczucie bezpieczeństwa. Myśląc o budowaniu mocnej, zintegrowanej marki miasta Zabrze na bazie parku kulturowego, w nawiązaniu do projektowania wizji należy pamiętać, że budując markę wszyscy uczestnicy tego procesu muszą mieć wyobrażenie, jakie będą efekty oraz co w rezultacie powinna ona przynieść miastu. Należy także zastanowić się, czy jej budowanie zapewni zwiększenie rozpoznawalności miasta w kraju i zagranicą, wzrost prestiżu Zabrza, wyeksponowanie ważnych turystycznie i kulturowo miejsc, powstanie profesjonalnej orientacji przestrzennej, poprawę ładu przestrzennego i jakości życia, wzrost dochodów budżetowych z turystyki, wzrost gospodarczy oraz nowe miejsca pracy? Wzmożona kampania informacyjna i promocyjna idei pod hasłem Park Kulturowy – Marka Miasta – Rozwój Miasta, może utwierdzić w przekonaniu, że Zabrze powinno budować swój wizerunek w oparciu o park kulturowy. W podsumowaniu należy stwierdzić, że struktury przestrzenne parku kulturowego - nowej marki Zabrza powinny być kształtowane według określonych zasad, związanych z przyjętą hierarchią wartości oraz dążyć do zrównoważonego rozwoju. Szczególnie ważnym jest stworzenie przyjaznych warunków i wola do zbudowania mocnej marki miasta na bazie parku kulturowego. Przy tworzeniu nowej strategii rozwoju nie można zapomnieć, że rozwój oparty na budowaniu marki, to nie tylko hasła promocyjne, ale przede wszystkim związek z miejscem, jego historią, kulturą i środowiskiem. Wszystkie te elementy będą stanowiły o sile, tożsamości i osobowości oraz powodzeniu przyjętych kierunków rozwoju miasta Zabrze na przyszłe lata.

28


29


30


IDENTYFIKACJA ZAINTERESOWANYCH UTWORZENIEM PARKU KULTUROWEGO GRUP SPOŁECZNYCH I WPŁYW PARKU NA TE GRUPY Katarzyna Paruzel 1

W ostatnich dwóch dekadach jesteśmy świadkami ogromnych zmian: zmienia się rzeczywistość społeczna i ekonomiczna, idące za tym zewnętrzne i wewnętrzne przeobrażenia kraju i naszego bezpośredniego otoczenia, zmiany ustrojowe, „wolny” rynek gospodarczy i pragnienie dogonienia straconych dziesięcioleci. Wszystko to stwarza poważne zagrożenia dla krajobrazu, a tym samym dla dziedzictwa kulturowego, poprzez unifikację formy, treści i funkcji. W szczególny sposób dotyczy to najbliższego nam, lokalnego krajobrazu. Tymczasem otaczający krajobraz z jego materialnymi przejawami jest wspólnym dziedzictwem. Raz utracony jest niemożliwy do odzyskania. Na mieszkańcach Zabrza spoczywa obecnie obowiązek zachowania w niezmienionej formie owego unikatowego dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. Jednocześnie nie wolno zapominać, że Zabrze w przyszłości będzie się rozwijało, podążało za potrzebami swoich mieszkańców, ich mobilnością, koniecznością poprawy jakości zamieszkania, jakości usług świadczonych w mieście i przez miasto, które będzie musiało znaleźć równowagę pomiędzy „zachowaniem” i „rozwojem”. Równowagi, która przyczyni się do tego, że obszar parku kulturowego nie stanie się formą skansenu, a raczej formą „żywego” zabytku, który wpłynie pozytywnie na jakość życia mieszkańców. Realizowana od lat w Zabrzu polityka rewitalizacji i adaptacji zabytków techniki na cele kulturalne i turystyczne, zwłaszcza związanych z górnictwem, stwarza potrzebę podjęcia kolejnego kroku w celu ochrony i promocji owego dziedzictwa, którym jest utworzenie parku kulturowego. Park kulturowy jest powoływany do życia w celu ochrony krajobrazu kulturowego oraz zachowania wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej, w przypadku Zabrza dla tradycji górniczej. Powołanie parku kulturowego leży w gestii władz miejscowych. Jednak utworzenie parku kulturowego będzie miało tylko wówczas rację bytu, kiedy uda się dla idei parku pozyskać mieszkańców miasta, którzy będą wpływać na wizerunek i rozwój parku kulturowego oraz przyczynią się do jego ochrony. Potrzeba ochrony i aktywnego wykorzystania walorów środowiska kulturowego Zabrza nie może być manifestowana jedynie w działaniach władz samorządowych gminy, ale również w postawach jej mieszkańców. Konsekwencją ustawową powołania parku kulturowego jest opracowanie dla jego obszaru planu ochrony, a następnie – po jego przyjęciu przez samorząd – obowiązkowe sporządzenie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Opracowywanie planów zagospodarowania na obszarze parku kulturowego skutkuje wstrzymaniem wydawania decyzji administracyjnych o warunkach zabudowy do czasu uchwalenia tych planów.

1 Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”

31


Z jednej strony utworzenie parku kulturowego wpływa na uporządkowanie przestrzeni i stworzenie harmonijnej kompozycji estetycznej, z drugiej strony może powodować niezadowolenie deweloperów i potencjalnych inwestorów. Biorąc pod uwagę fakt, iż na terenie parku kulturowego lub jego części mogą być ustanowione zakazy i ograniczenia określone w art. 17 ustawy z 2003 r. o ochronie i opiece nad zabytkami dotyczące: 1 prowadzenia robót budowlanych oraz działalności przemysłowej, rolniczej, hodowlanej, handlowej lub usługowej; 2 zmiany sposobu korzystania z zabytków nieruchomych; 3 umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków niezwiązanych z ochroną parku kulturowego, z wyjątkiem znaków drogowych i znaków związanych z ochroną porządku i bezpieczeństwa publicznego; 4 składowania lub magazynowania odpadów, a za ich naruszenie mogą grozić restrykcje pod postacią kary aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny zgodnie z art. 112 ust. 1 ww. ustawy, wówczas przekonanie mieszkańców do idei utworzenia parku kulturowego obejmującego swoim zasięgiem poszczególne części miasta, może okazać się trudnym przedsięwzięciem. Stąd też ogromne znaczenie identyfikacji grup społecznych, które byłyby zainteresowane utworzeniem parku kulturowego, udzielając wsparcia, również merytorycznego, temu przedsięwzięciu. Za ich pośrednictwem, jak również bezpośrednio będzie wówczas można podjąć działania zmierzające do uzmysłowienia społecznościom lokalnym, jak ważne jest udzielenie poparcia idei parku kulturowego i podjęcia działań na jego korzyść. Planowanym utworzeniem Parku może być zainteresowanych szereg środowisk i grup społecznych, liderów, zarówno z Zabrza, jak i spoza miasta, miłośników i zwolenników ochrony zabytków pogórniczych, a wśród nich: • władze województwa, które widzą w powstaniu parku szansę dla rozwoju miasta i całego regionu poprzez spodziewane ożywienie ruchu turystycznego przy traktowaniu parku jako szczególnej atrakcji turystycznej, • władze miasta, które dzięki istnieniu parku mogłyby lepiej chronić substancję zabytkową, jak również wpłynąć na zrównoważony rozwój miasta oraz zwiększyć jego prestiż, • Zabytkową Kopalnię Węgla Kamiennego „Guido” oraz Muzeum Górnictwa Węglowego wraz ze Skansenem Górniczym „Królowa Luiza”, które obecnie zarządzają i opiekują się obiektami pogórniczymi na terenie miasta. Dla nich utworzenie parku kulturowego byłoby nobilitacją zabytków i pierwszym krokiem w staraniach o wpisanie na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dałoby to również możliwość skuteczniejszej promocji oraz starania się o dotacje ze źródeł unijnych, • Przedsiębiorstwo Górnicze DEMEX w Zabrzu – właściciel Szybu Maciej. Projektowany park objąłby Szyb Maciej, co wiązałoby się z jego promocją, • fundacje działające w obszarze kultury, gospodarki i edukacji oraz ochrony zabytków, • stowarzyszenia, jak np. Bractwo Gwarków Związku Górnośląskiego, związane sentymentalnie z górnictwem; Stowarzyszenie na Rzecz Restauracji i Propagowania Sztolni Królowa Luiza w Zabrzu „Pro Futuro”, które od wielu lat propaguje ochronę zabytków górnictwa węglowego i ich historii, jako dziedzictwa kultury, Stowarzyszenie „Kopalnia Sztuki”, • Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Katowicach, który powinien być zainteresowany tworzeniem parków kulturowych w Województwie Śląskim, • Międzynarodowe Centrum Dokumentacji i Badań nad Dziedzictwem Przemysłowym dla Turystyki i środowisko w nim związane, • Śląska Organizacja Turystyczna,

32


• Miejski Konserwator Zabytków, w którego gestii leży ochrona zabytkowej substancji miejskiej, • właściciele hoteli, restauracji, kawiarni etc., dla których rozwój oferty turystyczno-kulturalnej może przyczynić się do wzrostu liczby odwiedzających Zabrze, a tym samym korzystających z bazy noclegowej, gastronomicznej i usługowej, • lokalni liderzy, miłośnicy i pasjonaci ochrony zabytków, będący autorytetami dla lokalnych społeczności, • mieszkańcy Zabrza i regionu, dla których park przyniesie wymierne korzyści w postaci nowych miejsc pracy w rozwijającym się sektorze usług turystycznych i okołoturystycznych (np. oprowadzanie grup turystycznych, poszerzenie bazy noclegowej, gastronomicznej i usługowej, rozwinięcie lokalnego rzemiosła z ukierunkowaniem na pamiątkarstwo). Utworzenie parku kulturowego przyniosłoby wszystkim zainteresowanym korzyści oraz stworzyłoby szanse rozwoju społeczno-gospodarczego dla mieszkańców gminy i regionu. Warto wymienić chociaż kilka z nich: • podniesienie świadomości społecznej i edukacji na temat ochrony środowiska kulturowego, • pogłębienie wiedzy ww. stron na temat zasobów dziedzictwa kulturowego oraz celów i zasad jego ochrony, • integrację mieszkańców miasta i regionu oraz środowisk społecznych i władz samorządowych wokół idei aktywnego, pełnego wykorzystania istniejącego potencjału kulturowego poprzez utworzenie parku kulturowego, • umożliwienie mieszkańcom pełnej identyfikacji i utożsamienia się z miejscem i okolicami miejsca swojego zamieszkania, • wzmocnienie promocji walorów miasta i wzrost prestiżu, • umożliwienie mieszkańcom swobodnego wyrażania swojej opinii na temat rozwoju miasta, • poznanie poglądów grup społecznych i zakresu ich interesów w kwestii sposobów realizacji polityki prokulturowej, prokrajobrazowej, proturystycznej, a tym samym lepsze ich respektowanie,

• uzyskanie trwałych gwarancji dla mieszkańców i zainteresowanych grup społecznych (właścicieli, użytkowników, inwestorów, stowarzyszeń społecznych, itp.) dotyczących form i zasad gospodarowania oraz administrowania w obszarze Parku poprzez odpowiednio opracowane dokumenty zarządzania nim oraz dokumenty zagospodarowania przestrzennego, • ożywienie zainteresowania ze strony turystów i odwiedzających, a co za tym idzie rozwój lokalnej przedsiębiorczości, powstawanie nowych miejsc pracy w sektorze usług okołoturystycznych. Pomimo obostrzeń i ograniczeń, jakie niesie ze sobą utworzenie parku kulturowego, zaniechanie utworzenia parku może ujawnić negatywne zjawiska, które mogą stanowić zagrożenie dla rozwoju społeczno-gospodarczego miasta, jak np.: • niska świadomość wartości krajobrazu kulturowego obszaru, • nasilenie się procesów dezintegracji społecznej, • wzrost anonimowości podmiotów działających w sferze miasta, • niedostateczne wykorzystanie walorów kulturowo-krajobrazowych miasta w procesie jego rozwoju społeczno-gospodarczego i przestrzennego, • brak lub ograniczona kontrola społeczna nad nowymi inwestycjami, które mogą zagrozić utrzymaniu walorów kulturowo-krajobrazowych miasta, • spowolnienie lub stagnację działań na rzecz podniesienia wiedzy i świadomości prokrajobrazowej mieszkańców i władz samorządowych, • brak nowych, wyróżniających się impulsów dla dodatkowych przychodów ludności, • brak partycypacji społecznej w kształtowaniu polityki rozwojowej miasta, a tym samym zahamowanie budowania społeczeństwa obywatelskiego.

33


Z przedstawionymi powyżej w ogólnym ujęciu szansami i korzyściami, a także zagrożeniami i stratami powinni być zaznajomieni mieszkańcy Zabrza. Idea utworzenia parku kulturowego oraz jego kształt powinny opierać się na konsensusie uzyskanym w procesie dialogu wszystkich zainteresowanych stron. Działania te powinny w pierwszej kolejności dotyczyć przeprowadzenia ankiety wśród mieszkańców miasta, która pozwoliłaby poznać ich stosunek do Zabrza oraz ochrony obiektów zabytkowych. W dalszej kolejności wskazane jest podjęcie inicjatyw, które przysłużą się pozyskaniu przychylności opinii publicznej dla idei utworzenia parku. Należy stosunkowo wcześnie zapoczątkować działania na polu popularyzacji, promocji i edukacji, które przedstawią przyszłym beneficjentom parku korzyści z jego utworzenia, zwiększając ogólną wiedzę o wartościach i potrzebie ochrony zabytków, w tym krajobrazów zabytkowych. Działania te powinny również dotyczyć czynnych działaczy samorządowych i urzędników samorządowych, przedstawiając im zakres ideowy, prawny, techniczny, wykazanie wartości ekonomicznych tkwiących w zabytku, a zwłaszcza w utrzymaniu krajobrazu zabytkowego, studium dobrych praktyk etc. Znaczącą rolę w początkowym etapie projektowania parku mogą odgrywać warsztaty zorganizowane dla weryfikacji koncepcji parku kulturowego, w których powinni wziąć udział przedstawiciele wszystkich zainteresowanych grup społecznych, instytucji, organizacji i władz samorządowych. Warsztaty te zapoczątkowałyby debatę społeczną i merytoryczną nad parkiem kulturowym, korzyściami i ograniczeniami związanymi z jego powstaniem oraz funkcjonowaniem. Jako ich kontynuacja mogą posłużyć pogłębione konsultacje wśród zidentyfikowanych grup społecznych dotyczące formy funkcjonowania parku kulturowego, zarządzania nim, kształtu terytorialnego i finansowania.

Warto na tym etapie opublikować w lokalnych lub ponadlokalnych mediach, zwłaszcza prasie, projekt uchwały o utworzeniu parku, a następnie zorganizować publiczną dyskusję, do której zaproszeni byliby wszystkie zainteresowane strony, w szczególności mieszkańcy miasta. Poznanie opinii mieszkańców jest bardzo ważne. Brak ich aprobaty może pociągnąć za sobą negatywne reakcje społeczne. Natomiast pozyskanie społeczeństwa Zabrza dla idei parku oraz jego partycypacja w procesie tworzenia parku pozwoli na lepszą ochronę substancji zabytkowej, a mieszkańcy poprzez silniejszą identyfikację z miejscem zamieszkania staną się naturalnymi ambasadorami Parku oraz miasta, co przyczyni się z kolei do wzrostu aktywności społecznej i budowy kapitału społecznego. Park kulturowy może pełnić dla mieszkańców Zabrza i Śląska oraz odwiedzających go turystów krajowych i zagranicznych przede wszystkim funkcję rekreacyjną, wypoczynkową i turystyczną. Niezmiernie istotna jest również jego rola edukacyjna, której celem będzie kształtowanie świadomości, postaw i zachowań człowieka w stosunku do wartości otaczającej przestrzeni, w tym do dziedzictwa kulturowego. Utworzenie Parku przyczyni się do znaczących korzyści w ekonomicznym rozwoju Zabrza, które będą wynikiem pełnego udostępnienia jego walorów, znacznego zwiększenia liczby użytkowników i rozszerzenia istniejącej oferty turystycznej oraz oferty usług okołoturystycznych. Obecnie na terenie Polski funkcjonują dwadzieścia cztery parki kulturowe w dwunastu województwach. Do najbardziej znanych należy Park Kulturowy Kotliny Jeleniogórskiej i Park Kulturowy Miasto Tkaczy w Zgierzu, który uchodzi za wzór dla innych parków tego typu, dla Parku Kulturowego Miasta Tkaczy opracowany został bowiem pierwszy w Polsce Plan Ochrony Parku Kulturowego.

Bibliografia: Lipińska I., Turystyka dziedzictwa kulturowego – wybrane aspekty ochrony prawnej parku kulturowego, [w:] Turystyka kulturowa, nr 3/2011, s. 14-27. Myczkowski Z., Park kulturowy jako forma obszarowej ochrony zabytków, [w:] Ochrona zabytków, nr 2/2007, s. 105-116. Ustawa o ochronie zabytków z dn. 23 lipca 2003 r., 2003 [w:] Dziennik Ustaw Nr 162 pozycja 1568 z 17 września 2003. Zasady tworzenia Parku Kulturowego, zarządzania nim oraz sporządzania planu jego ochrony. Materiały instruktażowe dla gminnych samorządów terytorialnych, autorów planów ochrony, wojewódzkich i samorządowych konserwatorów zabytków, Kraków 2005, http://www.nid.pl

34


Istniejące Parki Kulturowe - stan na 31 października 2012 r. WOJEWÓDZTWO Dolnośląskie

Kujawsko-pomorskie

Lp.

NAZWA PARKU KULTUROWEGO

1

Forteczny Park Kulturowy w Srebrnej Górze

ROK UTWORZENIA 2002

2

Forteczny Park Kulturowy Twierdza Kłodzka

2005

3

Park Kulturowy Kotliny Jeleniogórskiej

2009

4

Park Kulturowy Wietrzychowice

2006

5

Park Kulturowy Kalwaria Pakoska

2008

6

Park Kulturowy „Kościół p.w. Św. Oswalda” w Płonkowie

2009

7

Park Kulturowy Sarnowo

2010

Lubuskie

8

Park Kulturowy „Dolina Trzech Młynów” w Bogdańcu

2006

Łudzkie

9

Park Kulturowy Miasto Tkaczy w Zgierzu

2003

10

Park Kulturowy Wzgórze Zamkowe w Sieradzu

2009

11

Park Kulturowy Kotliny Zakopiańskiej

2006

12

Park Kulturowy Stare Miasto w Krakowie (obowiązuje od 07.12.2012r.)

2010

13

Park Kulturowy „Ossów Wrota Bitwy Warszawskiej 1920 Roku”

2009

14

Wilanowski Park Kulturowy

2012

Podkarpackie

15

Park Kulturowy Zespołu Staromiejskiego oraz Zespołu OO. Dominikanów w Jarosławiu

2009

Pomorskie

16

Park Kulturowy Fortyfikacji Miejskich „Twierdza Gdańsk”

2002

17

Park Kulturowy Ośmiu Błogosławieństw we wsi Sierakowice

2006

18

Park Kulturowy „Osada Łowców Fok” w Rzucewie

2008

19

Park Kulturowy „Klasztorne Stawy”

2009

20

Park Kulturowy Cmentarz Żydowski w Żorach

2004

21

Park Kulturowy „Hałda Popłuczkowa”

2006

Świętokrzyskie

22

Park Kulturowy Miasta Końskie

2005

Warmińsko-mazurskie

23

Park Kulturowy Warmińskiej Drogi Krajobrazowej Gietrzwałd- Woryty

2009

Wielkopolskie

24

Mickiewiczowski Park Kulturowy

2007

Małopolskie

Mazowieckie

Śląskie

Źródło: Dział Analiz Konserwatorskich, na podstawie opracowania L. Klupsz, http://www.nid.pl/idm,219,idn,458,lista-parkow-kulturowych-stan-na-31-pazdziernika-2012-r.html (dostęp: 12.11.2012 r.)

35


36


LETNIA SZKOŁA RESTRUKTURYZACJI ARCHITEKTONICZNEJ – ZABRZE 2012 Tomasz Taczewski 1

Konurbacja górnośląska Miasta konurbacji górnośląskiej po przełomie politycznym 1989 roku zdawały się być skazane na całkowity upadek związany z końcem egzystencji ich głównych zakładów przemysłowych. Ten czarny scenariusz się nie sprawdził. Udało się to dzięki silnej tożsamości i charakterystycznym cechom społeczności lokalnej. Proces destrukcji spowolniono na tyle, że obecnie większość z miast stara się uzyskać międzynarodową pozycję i chce stać się jednym ośrodkiem miejskim o znaczeniu globalnym – Metropolią Silesia. Podstawową przyczyną, która miała wpływ na powstrzymywanie procesów upadku jest silne poczucie tożsamości większości wspólnoty zamieszkującej śląskie miasta. Podstawą jej jest świadomość wspólnej, w przeważającym stopniu innej niż w przypadku reszty kraju, przeszłości i związanej z tym pewnej odrębności językowej znacznej grupy mieszkańców. Powojenne prześladowania narodowościowe, migracja ludności z terenów dawnych wschodnich ziem polskich, w tym wielu mieszkańców Lwowa, utrata dużego procentu Ślązaków związana z ich stałymi wyjazdami do Niemiec wiązała się z wytworzeniem bardzo interesującej, nowej jakości społeczności lokalnej. Można się posunąć do twierdzenia, że ta tworząca się wciąż na Śląsku nowa jakość społeczna ma wiele z walorów słynnych „brązów korynckich”. Piotr Kuncewicz tak tłumaczy to legendarne pojęcie: „kiedy runęła na miasto zagłada, kiedy Lucjusz Memmiusz zamienił je w płomienny stos, w jego tyglu stopiło się i pomieszało złoto, srebro, miedź i wszelkie inne metale, tworząc stop jedyny w swoim rodzaju i nie dający się naśladować ani podrobić. Ognista rzeka zmieszała się z inną, nie mniej obfitą, ale czerwoną”. Jednym z podstawowych budulców tej nowej śląskiej tożsamości stała się architektura, stanowiąca istotny fragment „struktury konektywnej” (od łac. Conecto – spiąć, złączyć, spoić) tej społeczności, szczególne znaczenie w tym obszarze mają relikty przeszłości przemysłowej regionu. Teoretycy zajmujący się współczesnymi problemami miast przemysłowych, tacy jak Beatriz Fernandez Agueda czy Marc Crinson, podnoszą, że budowanie lokalnej tożsamości w przypadku miasta o tej proweniencji wymaga przede wszystkim wciągnięcia w obszar aktywnej pamięci kulturowej tej części kultury, która wiąże się z przemysłem i pracą. Wymaga restauracji bądź przywrócenia pamięci znaczących elementów przemysłowego dziedzictwa. „Współczesność i jej czas przeszły, lecz wciąż obecny w pamięci ludzi żyjących, nieustannie zmienia się w czas zaprzeszły, społeczna pamięć żyjących w pamięć kulturową, dostępną jedynie poprzez wytwory kultury” – mówi w swym eseju

1 Dr hab. inż. arch. profesor nzw. Politechniki Śląskiej

37


Kazimierz Wóycicki2 odwołując się do systemu analitycznego Jana Assmana3, dzięki któremu kategoria „pamięci” znalazła się w powszechnym naukowym obiegu na nowy sposób. Wśród wytworów kultury, które Assman wymienia4 jako explicite tworzące ten rodzaj pamięci znajdują się, używając terminologii Martina Heideggera, rzeczy architektoniczne. Tworzenie tradycji jest realizowane w największym stopniu poprzez instytucjonalizowaną selekcję i interpretację. Na Śląsku chroni się starannie wybieraną treść przekazu. Tradycja przemysłowa jest przekazywana przez władze samorządowe, wojewódzkie5 i miejskie, instytucje oświatowe, muzea, regionalne stacje telewizyjne i radiowe, różnego rodzaju wydawnictwa. Obiekty architektoniczne stanowiące dziedzictwo przemysłowej przeszłości stanowią pokaźną część zarejestrowanych zabytków budownictwa. Ma to miejsce na równi z dbałością o miejscową gwarę i literaturę. W efekcie powszechne jest przekonanie o wartości przemysłowej przeszłości. Śląskości nikt się nie wstydzi. Wśród śląskiego zespołu miast szczególną rolę zajmuje Zabrze. Miasto nie aspirujące do miana stolicy województwa, nie będące tak silnym ośrodkiem naukowym jak sąsiednie Gliwice. Przez lata był to jeden z najsilniejszych ośrodków przemysłowych w regionie. Miasto piąte co do wielkości w Województwie, które teoretycznie powinno upaść jako pierwsze. Zabrze Zabrze postrzegane jest jako miasto przemysłowe. Za granicą - przede wszystkim jako siedziba czołowego polskiego klubu piłkarskiego „Górnik” Zabrze i miejsce największych osiągnięć polskiej chirurgii serca, personifikowanych poprzez osobę profesora Zbigniewa Religi. Historia miasta jest krótka, rozpoczęła się gdy nad jedną z zabrzańskich rzeczek Czarniawką, na pograniczu ówczesnych wiosek, Zaborza i Pawłowa, odkryto w 1790 roku duże pokłady węgla koksującego. Uczynił to Salomon Izaak z Brabantu działający na zlecenie grafa Redena (pruskiego Dyrektora Urzędu Górniczego we Wrocławiu) co dało początek serii decyzji rządu Pruskiego lokalizujących tu zakłady przemysłowe. Powstawały zarówno kopalnie jak i wszystko to co dla produkcji potrzebowało pochodzącej z węgla energii. Rozwijało się też osadnictwo. W roku 1873, decyzją króla Prus Wilhelma I, powstał powiat Zabrze. Stolicą powiatu uczyniono wieś. Miasto ostatecznie ustanowiono w 1922 roku jako odpowiedź na podział Śląska pomiędzy Polskę i Niemcy. Przybywali i osiadali tu licznie przesiedleńcy. Z Zabrzem związana jest też książka Cholonek, czyli dobry Pan Bóg z gliny, która zyskała znaczenie podstawowego, nieledwie kanonicznego dzieła śląskiej literatury.6 Sztuka teatralna na niej oparta od 2004 roku bez przerwy grana jest przez Teatr Korez w Katowicach i nieodmiennie napełnia widzami salę teatru. Osadzona w realiach niemieckiej części Górnego Śląska okresu dwudziestolecia międzywojennego, II wojny światowej oraz czasów bezpośrednio po niej następujących. Autor ukazał w niej życie mieszkańców Poremby – jednej z dzielnic Zabrza, w której sam się wychował. Powieść przedstawia 2 [7] 3 System Assmana odwołuje się do teorii „pamięci zbiorowej” i „pamięci społecznej” stworzonych w latach trzydziestych niezależnie przez francuskiego socjologa Maurice Halbwachsa i historyka sztuki Aby Warburga. 4 „Rytuały należą do obszaru pamięci kulturowej, ponieważ służą przekazywaniu i urzeczywistnianiu istotnych dla danej kultury znaczeń. To samo dotyczy niektórych przedmiotów – tablic pamiątkowych, nagrobków, świątyń, posągów itp. Nie służą one celom praktycznym, lecz są symbolami, ikonami, czy innego rodzaju reprezentacjami jakiś znaczeń. Przechowują pamięć inaczej niż rzeczy ponieważ nie implicite lecz explicite odsyłają do przeszłości i wskazują na tożsamość swoich użytkowników.” [1] 5 Budowa Muzeum Śląskiego, utworzenie Śląskiego Szlaku Zabytków techniki, zorganizowanie jego dorocznego święta o nazwie „Industriada”, w którym masowo uczestniczą mieszkańcy konurbacji itd. 6 Cholonek oder der liebe Gott aus Lehm – powieść Horsta Eckerta (Janoscha), Powieść wydano w Niemczech w 1970 roku, polskiego przekładu doczekała się w 1974 w wersji ocenzurowanej. Pełną wersję wydało w 2011 roku wydawnictwo Znak.

38


mieszkańców w sposób naturalistyczny, bez upiększeń, wraz z ich słabościami: pijaństwem, rozpustą i okrucieństwem, wymieszanymi ze świętoszkowatością i dewocją, ich fascynację niemieckim nazizmem, wreszcie przemoc i gwałt, będące w 1945 roku dziełem Armii Czerwonej. Ukazuje też podstawowe cechy tej społeczności, które stały się w regionie normą obyczajową. Z niczego nie ma nic! mówi jedna z bohaterek powieści, Świętkowa. To oznacza, że nie ma cudów, że trzeba być kimś żeby coś znaczyć, że każdą sprawę trzeba przygotować, że praca jest konieczna, aby osiągać trwałe efekty. W takim myśleniu mieszczą się również zagrożenia. Polegające na tym, że np. wszelka władza uzyskuje tu bardzo silną legitymację ze względu na sam fakt istnienia, że np. człowiek zamożny to jest ten, który zapewne posiada dobre wykształcenie i wielką pracowitość … Jeśli ma się wiedzę o tym sposobie myślenia, rozumie się dlaczego najważniejszą inicjatywą zwróconą na budowanie śląskiej pamięci kulturowej jest na terenie Zabrza ponowne uruchomienie działającej tutaj niegdyś Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Tym razem jako kolejnej atrakcji turystyki przemysłowej. Była to sztolnia wodna. Idea jej zrodziła się jeszcze w XVIII wieku. Budować ją zaczęto w 1799 roku. Służyła do odwadniania kopalń znajdujących się w Chorzowie i Zabrzu. Była właściwie ogromnym tunelem, którym odprowadzano wody do dorzecza Odry. U jej wylotu zaczynał się kanał Kłodnicki, który z Zabrza poprzez Gliwice został poprowadzony do Koźla gdzie łączył się z Odrą.7 Inicjatorami budowy sztolni był Friedrich Reden i John Baildon, z pochodzenia Szkot. Sztolnia w 1868 roku osiągnęła 14.2 km i była największą tego typu budowlą w Europie. Zabrzański odcinek liczył 2,35 km, znajdował się w nim port załadunkowy węgla (w rejonie szybu Carnall), który ładowano pod ziemią bezpośrednio po wydobyciu, w specjalnych 7 Istniejący obecnie odcinek kanału Gliwice – Koźle nosi nazwę kanału Gliwickiego.

skrzyniach, na łodzie, a następnie po 6-7 godzinnym rejsie docierał on do kolejnego portu usytuowanego w centrum miasta, bezpośrednio przy wlocie sztolni. Tam przeładowywano go na barki rzeczne i aby je spławić Kanałem Kłodnickim w kierunku Gliwic. Na tym odcinku kanału istniały dwie pochylnie z wyciągarkami, za pomocą których barki pokonywały różnicę poziomów pomiędzy poszczególnymi odcinkami drogi wodnej. Było to wielkie, bezprecedensowe w skali świata przedsięwzięcie inżynierskie (obok nielicznych prób podejmowanych w Anglii i na Węgrzech). W śląskim myśleniu sztolnia jest czymś co daje legitymację do lepszej przyszłości. Tak jak planowane wpisanie zabytkowej kopalni „Guido” na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO. Warsztaty Intensywny kurs restrukturyzacji architektonicznej był pomyślany jako przedsięwzięcie wpisujące się w tę logikę. Miał formę warsztatów będących przedsięwzięciem realizowanym we współpracy Wydziału Architektury Politechniki Śląskiej i Stavebniego Fakulta TU Ostrava. Inicjatywa uzyskała wsparcie funduszu międzynarodowego „Ceepus”, Śląskiego Urzędu Marszałkowskiego, Zabytkowej Kopalni Węgla Kamiennego „Guido”, Stowarzyszenia na Rzecz Restauracji i Propagowania Sztolni „Królowa Luiza” w Zabrzu i Urzędu Miasta Zabrze. Warsztaty miały miejsce od 16 do 24 czerwca 2012. Tegoroczna edycja była poświęcona problemom architektonicznym związanym z projektem utworzenia w Zabrzu parku kulturowego. Było to również przedsięwzięcie dydaktyczne. „W globalizującym się Świecie należy dążyć do międzynarodowej wymiany doświadczeń na wszystkich etapach nauczania architektury i urbanistyki” zauważa krakowski dydaktyk, arch. Mateusz Gyurkovich. 8 Absolwenci polskich uczelni architektonicznych powszechnie podejmują 8 Patrz materiały Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Zawód Architekt”, Gliwice 2012.

39


pracę w międzynarodowych pracowniach projektowych w kraju i poza granicami. Co prawda istnieje wiele narzędzi dydaktycznych, umożliwiających prawidłowe przygotowanie polskich studentów architektury do zdobycia doświadczeń poza granicami naszego kraju i do funkcjonowania na międzynarodowym rynku pracy. Podstawowym pozostaje program Erasmus, oferujący studentom poza semestralnymi lub rocznymi wymianami dydaktycznymi ze szkołami europejskimi, także trzymiesięczne praktyki projektowe w europejskich biurach, czy warsztatowe programy IP.9 Jednak nie wszyscy studenci mogą być objęci tego typu programami, a co za tym idzie, są ubożsi o te doświadczenia dydaktyczne i praktyczne. Intensywny kurs w Zabrzu był nową formą dydaktyczną służącą młodym adeptom architektury do zdobycia doświadczenia międzynarodowego. Były to warsztaty zorganizowane poza programem Erasmus, odbyły się w oparciu o pozostające w formie ustnej, umowy pomiędzy profesorami WA Pol. Śląskiej i VSB Ostrava. Studenci wraz z prowadzącymi architektami stworzyli kilkuosobowe, polsko-czeskie grupy projektowe, w ramach których zostali zobowiązani do próby odpowiedzi na przedstawione zagadnienia dotyczące kształtowania Parku Kulturowego w Zabrzu. Określenie zakresu odpowiedzi, poruszanych problemów oraz stawianych kolejnych pytań pozostały w gestii każdego z architektów oraz ich podopiecznych, którzy na koniec pięciodniowych warsztatów zostali zobowiązani do przedstawienia wyników pracy w formie prezentacji komputerowej oraz plakatu. Konsultantami i krytykami rozwiązań byli Josef Kiszka i Tomasz Taczewski, wykładowcy czeskiej i polskiej uczelni.

40

dzictwa kulturowego miasta Zabrza i jego podstawowych dokumentach urbanistycznych. Studenci zapoznali się również z programami i działaniami miasta dotyczącymi renowacji urbanistycznej oraz wynikami dopiero co ukończonego konkursu studenckiego na zagospodarowanie obszaru kopalni Królowa Luiza i elektrowni przy ul. Wolności. Pracowano w następujących zespołach studenckich: a. Aleksandra Buś, Wojciech Cendrzak Milan Kotěra, Martina Mlčochová, Katarzyna Słowińska pod kierunkiem arch. Katarzyny Fidyk b. Phillipe Jiří Janda, Martin Herzán, Anna Łyszczyk, Anna Glajc, Monika Węglinska, pod kierunkiem arch. Marcina Jojko c. Natalia Walas, Hana Nováčková, Ondřej Turoň, Marta Grochal, Sandra Krzyk, pod kierunkiem arch. Martina Náhlovskýego d. Patryk Bily, Piotr Gnacek, Pavla Frankova oraz Anna Mikoś pod kierunkiem arch. Bartłomieja Nawrockiego Prace poszczególnych zespołów charakteryzowały się zróżnicowanym podejściem. Zawierały rozmaite propozycje rozwiązania zadanego problemu, które zaprezentowano poniżej.

Prace projektowe były uzupełniane wykładami zawierającymi wiedzę o teoretycznych podstawach procesów restrukturyzacji, dobrych polskich przykładach działań z zakresu odnowy terenów przemysłowych, historii przestrzeni i dzie-

Praca zespołu „a”10 Autorzy założyli, że stworzenie zabrzańskiego parku kulturowego, który skupiałby zabytki poprzemysłowe z XIX i XX wieku, ma stanowić czynnik wzmocnienia potencjału miasta. Podtrzymali opinię, że najważniejszymi spośród nich dla parku są trzy obiekty: ZKWK „Guido” przy ul. 3-go Maja; wylot Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej przy ul. Karola Miarki; skansen „Królowa Luiza” przy ul. Wolności 408, 410. Potwierdzili, że park kulturowy może być trampoliną do celu jakim jest wpis zabytków o charakterze przemysłowym na listę UNESCO co pozwoli miastu na nowe możliwości rozwoju. Zwrócili jednak uwagę, iż konieczne są równoległe inwestycje w rewitalizację i dostosowanie zarówno centrum miasta jak i samych obiektów do nowych funkcji.

9 Intensive Programms

10 Na podstawie [9 - a]


Celem parku jest powrót do górniczych korzeni miasta - aby można je było poznawać w trakcie spacerów po postindustrialnym mieście, obserwować jego język i kulturę, oglądać obiekty związane z przemysłem, który tu istniał. Opis projektu zawiera propozycje zmian jakie powinny zostać wprowadzone, aby zakładany cel został osiągnięty. Praca zwraca uwagę na niebezpieczeństwo jakim jest stworzenie miasta-skansenu z nieszczerą, nieprawdziwą inscenizacją, udającą miasto industrialne przeszłości. Dlatego propozycją grupy projektowej jest wprowadzenie działań, które będą mogły wpływać na poprawę funkcjonowania istniejącego miasta z myślą o wszystkich jego użytkownikach: mieszkańcach, przyjezdnych i turystach. Bardzo ważnym elementem pracy jest ukazanie historii rozwoju miasta – sposobu kształtowania tkanki ścisłego centrum. Pozwala to zrozumieć układ i ukazać mankamenty. Jednakże celem grupy warsztatowej jest poszukiwanie ulepszeń i zmian. Jest to między innymi aktywacja terenu wokół zabytkowej wieży ciśnień, jako projektowanego punktu rozpoczęcia zwiedzania przez turystów oraz miejsca integracji użytkowników miasta – zaproponowano tu utworzenie obiektu kubaturowego Centrum Inicjatyw Społecznych. Innymi wprowadzonymi zmianami są na przykład: • Stworzenie miejsc spotkań, z restauracjami i kawiarniami sprzyjającymi cementowaniu więzi społecznych zarówno mieszkańców jak i turystów. Takich miejsc w Zabrzu brakuje. • Wprowadzenie możliwości przejazdu historycznym tramwajem np. wzdłuż ul. 3-go Maja (od wylotu z Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej na ul. Karola Miarki do ZKWK „Guido”). W założeniu grupy projektowej tramwaj ten byłby darmowy zarówno dla turystów jak i mieszkańców miasta. • Wprowadzenie na trasie pieszej „a-peryskopów”, umożliwiających spojrzenie do wnętrza ziemi (odwrotnie do działania peryskopu), których celem jest przypominanie o górniczej historii miasta. • Wprowadzenie wynajmu „ROWERUzaSMS” („bike4sms”) umożliwiających zwiedzanie Zabrza zza kierownicy roweru, jako alternatywy dla transportu publicznego w mieście. Stacje rowerowe mogłyby się znajdować pomiędzy trzema najbardziej oddalonymi, a zarazem najważniejszymi obiektami: ZKWK „Guido” przy ul. 3 Maja; Wylot Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej przy ul. Karola Miarki; W Skansenie „Królowa Luiza” przy ul. Wolności 408, 410. Ukształtowanie tras zwiedzania miasta zostało poprowadzone w sposób zróżnicowany. Zespół nie wyznacza żadnych sztywnych osi kompozycyjnych. Wprowadzenie swobodnych, alternatywnych sposobów zwiedzania poszerza grono adresatów – jest to kolejny aspekt uleczania miasta. Bogaty program i tematyka zwiedzania ma odpowiadać większej ilości odwiedzających: rodzinom, osobom niepełnosprawnym, wycieczkom zorganizowanym, zagranicznym, naukowcom, studentom, sportowcom, a co najważniejsze – mieszkańcom.

41


Praca zespołu „b” 11 Zespół próbował zrealizować w obszarze Zabrza tezę bezpośrednio odwołującą się do teorii rozwoju miasta głoszonej przez Bernarda Tschumiego. Ten szwajcarski architekt przedstawił hipotezę generatorów urbanistycznych, działających niczym katalizatory dla wszelkiego rodzaju aktywności i funkcji, niezależnie od formy jaką mogą przybrać. Teoria generatorów aktywujących otaczającą przestrzeń została zbadana m.in. w projekcie liniowego lotniska w Kansai, zespołu mieszkalnych mostów w Lausannie oraz wielofunkcyjnego centrum wraz z dworcem kolejowym w Kyoto. Praca zakłada, że w myśl tschumowskiej teorii park kulturowy mógłby stać się generatorem naprawy i rozwoju miasta. Przyjęta struktura miejska w tym przypadku nie może być oparta na bazie klasycznej teorii urbanistycznej zakładającej hierarchiczną tkankę miejską z wyraźnie zdefiniowanym centrum, nie może też być też budowana w oparciu o funkcjonalistyczne wzory modernizmu zakładające wyraźne strefowanie. Autorzy przyjmują, że adekwatną do zaistniałych problemów i spójną ze współczesną wizją urbanistyki wydaje się struktura parku kulturowego przybierająca formę zbioru niezależnych punktów tworzących sieć spajającą układ miasta. W świetle przyjętego rozwiązania podstawowym warunkiem (choć niewystarczającym do zdefiniowania układu urbanistycznego Zabrza) wydaje się budowanie owej struktury w oparciu o punkty o dużym potencjale. Cechę taką z pewnością można przypisać nie tylko Kopalni „Guido”, skansenowi „Królowa Luiza” oraz wylotowi Głównej Kluczowej Sztolnia Dziedzicznej. Uważają, że w zestawieniu punktów tworzących swoisty zabrski „gwiazdozbiór” złożony z najbardziej charakterystycznych dla miasta miejsc mogłyby znaleźć się też: • wieża ciśnień, zlokalizowana przy ul. J. Zamoyskiego, • teren Parku Hutniczego wraz filharmonią, teatrem i zabudowa po hucie Donnesmarcka, • osiedle Zandka (Osiedle Huty Donnersmarcka) z domami dla robotników i urzędników przy obecnych ulicach Krakusa i P.Stalmacha, • kościół św. Józefa wraz z przebudowanym stadionem KS „Górnik Zabrze”. Tak zbudowana siec punktów stanowiłaby podstawowy element uzdrowionej tkanki miejskiej Zabrza. Autorom pracy wydaje się, że warunkiem koniecznym jest wyraźne wzmocnienie tych punktów, aby możliwe było powstania swego rodzaju interakcji pomiędzy nimi, generujące pobudzenie terenu otaczającego. Odwrotnie niż w historycznym skansenie wzmocnienie polegałoby tu na odpowiednim wypromowaniu, zwiększeniu znaczenia i atrakcyjności danych miejsc, poszerzeniu różnorodności programowej nawiązującej jednak do industrialnej tożsamości miasta. W przypadku kopalni „Guido”, praca proponuje znaczne powiększenie ulokowanego tam potencjału. Z uwagi na położenie i powiązanie z resztą aglomeracji za pomocą trasy DTŚ miejsce to powinno stać się strategicznym punktem gwiazdozbioru z o wiele bogatszym zakresem proponowanych funkcji (wzorem może być tutaj kompleks Zollverein w Essen).

• • • • •

Cechami charakteryzującymi proponowany punktowy kształt układu Parku są: brak konieczności dużych nakładów inwestycyjnych w przestrzeń miejską i nową infrastrukturę (inwestycja tylko w dany punkt), otwartość i podatność na zmiany, co ma zasadnicze znaczenie w obecnej sytuacji w jakiej znajduje się miasto, miejscowe, niezależne punktowe działanie, brak potrzeby znalezienia inwestora strategicznego, małe ryzyko inwestycyjne. 11 Na podstawie [9 - b]

42


Praca zespołu „c” 12 Ta prowadzona przez czeskiego architekta praca zatytułowana została „Zabrze jako park kulturowy”. Najistotniejsze jej cechy polegają na obserwacji, że Zabrze w całości swej struktury złożonej z 11 jednostek urbanistycznych ma ogromne potencjalne szanse zrównoważonego rozwoju, które tkwią w możliwościach podniesienia intensywności zabudowy w strefie centralnej przy równoczesnym rozluźnianiu reszty obszaru. W pierwszym etapie konieczne jest określenie proporcjonalnego do wielkości jednostki pola rozwoju – „zmniejszenia granic miasta”. Autorzy pracy proponują sporządzenie listy miejsc pustych, społecznie opuszczonych, zanieczyszczonych i następnie tam kierować działania fizycznego oczyszczenia. Zamiana tych miejsc w tereny zielone w tym przypadku nie oznacza prostego pozbycia się odpowiedzialności ale zdecydowany gest miasta wskazujący wolę znalezienia dla nich nowej funkcji. Stawiają tezę, że miasto powinno być przede wszystkim rozwiązywane w szczegółach. Chodzi o zmniejszanie zbyt dużych, pustych terenów, eliminowanie linii i stref mono-funkcjonalnych, minimalizację negatywnego wpływu barier drogowych, rozbiórkę zbędnych struktur i ratunek czy transformację cennych obiektów. Oczyścić trzeba część centralną z przelotowych arterii. To według zespołu jest podstawą myślenia o Zabrzu jako Parku Sztuki. Dopiero po takim „czyszczeniu” możemy realizować artystyczne elementy i wzmacniać ramy miasta używając innych środków. Wizja Zabrza jako Art-parku, z jego unikalnym dziedzictwem górniczym, nie jest bynajmniej „arogancką” i nierealną propozycją. Wymaga jednak podejścia do tego w wyniku starannie, stopniowo prowadzonych przygotowań dotyczących całego miasta. Niepotrzebne jest formułowanie przedwczesnych wizji.

łania w obrębie przestrzeni publicznej mogą być stosowane dopiero w zaawansowanym stadium operacji czyszczenia. Praca pokazała wiele przykładów takich działań, nazywając je „wartością dodaną”. Praca zespołu „d” 13 Zespół ten, podobnie jak Zespół „b”, zwracał uwagę na to, że miejscami kluczowymi dla potencjalnego parku kulturowego w Zabrzu są jedynie punkty – zabytki przemysłu wraz z najbliższym otoczeniem. Zarówno kopalnie jak i sztolnia swoje bogactwo i największe atrakcje skrywają pod powierzchnią ziemi. Niestety obszar zawarty pomiędzy wspomnianymi zabytkami - punktami, mimo że zlokalizowany w strefie śródmiejskiej miasta, nie posiada zbyt wielu cech pozytywnych. Teren ten wymaga zmian i rewitalizacji, zaangażowania lokalnych polityków, działania mieszkającej tu społeczności i dużego zastrzyku kapitału. Działanie wprost i mechaniczne objęcie go ochroną parku kulturowego i skazanie na konserwację stanu istniejącego może pogorszyć sytuację. Promowany obszar parku kulturowego według Zespołu, wydaje się tworem sztucznym i nieprzystającym do lokalizacji pozostałych zabytków w mieście. Do atrakcji Zabrza należą przecież również takie obiekty jak Kościół św. Józefa, osiedle patronackie Donnersmarcków - Zandka czy wiele innych, rozsianych na terenie miasta. Czy te zabytki nie powinny także zostać objęte parkiem kulturowym? Retorycznie pytają autorzy pracy. W konsekwencji negują obszarowe pojmowanie Parku.

Autorzy zaznaczają, że nawet doskonale prowadzony „cleaning” nie może się obyć bez właściwego systemu kierowania. Jeśli nie ma koncepcji urbanistycznej, to dzia-

Kwestie ochrony zabytków, organizacji ruchu zwiedzających oraz relacji sieci zabytków w stosunku do tkanki miejskiej proponują rozwiązać w inny sposób. Twierdzą, że punktowo-sieciowa organizacja miasta nie przystaje do założenia obszarowego, jakim byłby park kulturowy. Sugerują, że

12 Na podstawie [9 - c]

13 Na podstawie [9 - c]

43


ochronie powinny zostać poddane wyłącznie same zabytki z najbliższym otoczeniem oraz podziemnym bogactwem, natomiast na całym obszarze centrum miasta należy uchwalić plan zagospodarowania przestrzennego odpowiednio stymulujący rozwój śródmieścia. Wyrażają opinię, że podjęte działania związane z organizacją turystyki oraz ochroną i rewitalizacją zabytków muszą być koniecznie zsynchronizowane z niezbędnymi interwencjami w centrum miejsca, tak aby nawzajem się wspierały i uzupełniały. Uważają, że Zabrze jako przykład miasta kurczącego się (ang. shrinking city) o nieprzewidywalnej przyszłości rozwoju, wymaga translacji ochrony zabytków na otwarty system punktowy, a nie wyznaczony obszar. Dodatkowo w sytuacji regresu lub rozwoju miasta, a więc pojawiania się kolejnych zabytków i atrakcji lub w najgorszym wypadku częściowej destrukcji już istniejących, system punktowy łatwo można poddać modyfikacji. Z kolei plan zagospodarowania stymulować powinien rozwój elementów kluczowych dla śródmieścia, które na zasadzie akupunktury mogą implikować kolejne zmiany. Zapisując schemat miasta w postaci krzyża opartego na najważniejszych ulicach – Wolności oraz 3-go Maja stwierdzają, że ulica Wolności jest nadal uczęszczanym głównym salonem miasta oraz najważniejszym ciągiem na osi wschód – zachód. W strefie tej zlokalizowane są najważniejsze budynki administracyjne, węzły komunikacji miejskiej oraz ostatnie lokale handlowe i usługowe, które jeszcze nie poddały się agresywnej konkurencji wielkogabarytowych galerii handlowych. Natomiast główną oś centrum miasta na kierunku południkowym stanowi ulica 3-go Maja, coraz bardziej zaniedbana i podupadająca w miarę oddalania się od ścisłego centrum. W kontekście lokalizacji zabytków oraz najważniejszych punktów w mieście, ulica 3-go Maja posiada jednak funkcję strategiczną. Łącząc na przeciwległych biegunach historyczną zabudowę Donnersmarcków (Teatr, Filharmonia) oraz Kopalnię „Guido”, a także główny węzeł przesiadkowy autobusowo – kolejowy, wspólnie z ulicami prostopadłymi pozwala na powiązanie większości

atrakcji turystycznych w jeden logiczny system. W związku z tym, w przypadku dalszego rozwoju miasta i w ramach nowego planu, głównym elementem wymagającym inwestycji w szeroko pojętą przestrzeń publiczną jest ulica 3-go Maja. Jej potencjalny rozwój rokuje bowiem szanse na aktywizację kolejnych punktów oraz obszarów (np. skrzyżowanie z ulicą Bohaterów Monte Cassino, teren w sąsiedztwie dworca PKP). Aktualnie realizowany układ komunikacji kołowej w Zabrzu w niedalekiej przyszłości przewiduje odciążenie ulicy 3-go Maja i rozładowanie ruchu na dwie równoległe wewnętrzne magistrale (zgodnie z zapisami studium), co wydaje się trafną i bardzo korzystną decyzją. Dzięki temu istnieje realna szansa, aby ulica 3-go Maja promowała przede wszystkim transport publiczny (istniejący tramwaj), pieszy (atrakcyjny deptak z zielenią), rowerowy (ścieżki rowerowe) oraz na końcu samochodowy (w minimalnym zakresie – po jednym pasie w obu kierunkach bądź nawet ulica jednokierunkowa). Szerokość traktu w ramach istniejących pierzei umożliwia realizację powyższych rozwiązań. Konkluzja Wszystkie propozycje projektowe ukazały obfite spektrum poglądów, które stanowi ciekawy materiał - warty przeanalizowania przez wszystkich, którzy zajmują się problemem zabrzańskiego parku kulturowego architektury przemysłowej. Oczywiście jest on niezbyt głęboko zanurzony w wielorakie szczegóły sprawy ale takie – „zewnętrzne spojrzenie”, będące wynikiem pracy studentów i ich naukowych opiekunów, a więc ludzi posiadających doświadczenie urbanistyczno-architektoniczne jest nie do przecenienia. Zabrzańskie doświadczenie potwierdziło też to co w odniesieniu do podobnych Warsztatów (organizowanych przez Politechnikę Krakowską) napisał dr Artur Jasiński14: Myślę, 14 Wykładowca Akademii im. Frycza Modrzewskiego w Krakowie

44


że największą wartością płynącą z warsztatów (…) była możliwość pracy w wieloosobowych grupach studentów pochodzących z różnych uniwersytetów i różnych krajów (…). Dzięki temu powstała nowa wielokulturowa perspektywa postrzegania i analizowania naszych lokalnych problemów (które – jak się okazuje – są też uniwersalne).Każda grupa przedstawiła odmienną koncepcję rewitalizacji (…), zarówno pod względem ideowym, jak i formalnym. Interesująca była oprawa graficzna niektórych prac, a także obserwacja, jak wielonarodowa grupa pracuje, funkcjonuje, określa swoje cele i wyłania liderów. Dla mnie osobiście także zaskakujący był fakt, że w grupach prezentujących poszczególne projekty nie zawsze mogłem wyróżnić studentów polskich: młodzież była podobna do siebie, barwna, mówiąca dobrym angielskim: po prostu młodzi Europejczycy.15 Letnia Szkoła miała jeszcze jeden ważny wymiar. Była okazją zaprezentowania kolegom z zagranicy śląskich osiągnięć w zakresie współczesnego myślenia o naszych obiektach przemysłowych. Tego jak przeszłość może być czynnikiem budującym przyszłość.

15 Gyurkovich M. (red.), Future of the City - ECO_REHAB3: Mass Housing Estates or Multifamily Housing Complexes?, Wyd. PK, Kraków 2012

Literatura: 1. Jan Assman: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w czasach starożytnych. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 2009 2. Jan Assman: Collective Memory and Cultural Identity. Artykuł w New German Critique, No. 65, Cultural History/Cultural Studies. Cornell University. Spring-Summer, 1995. str. 125-133 3. M. Christine Boyer: The City of Collective Memory: Its Historical Imagery and Architectural Entertainments. The MIT Press. Cambridge, Ma. 1996 4. Marc Crinson: Urban memory: History and Amnesia in Modern City. Routledge. London and New York 2005 5. Cyceron: O mówcy. Antyk Marek Derewiecki. Kęty 2011 6. Janosch (Horst Eckert): Cholonek, czyli dobry Pan Bóg z gliny. Wydawnictwo „Znak”. Kraków 2011 7. Kevin Lynch: Wasting Away. Sierra Club Books. San Francisco 1991 8. Kazimierz Wóycicki: Zagadnienie historiografii pamięci. Orbis Linguarium. Wrocław 2009 9. Opisy prac zespołów warsztatowych wykonane przez architektów: a - Katarzynę Fidyk, b - Marcina Jojko, c - Martina Nahlovskego i d - Bartka Nawrockiego

45


46


PODSUMOWANIE Zrównoważony rozwój każdego miasta powinien być odpowiednio zaplanowany – zarówno w zakresie przestrzennym jak i społeczno-gospodarczym. Do najważniejszych zadań i wyzwań, jakie stają przed miastami Górnego Śląska, których specyfiką są liczne obiekty będące świadectwami kultury przemysłowej, należy ich rewitalizacja w oparciu o najlepsze praktyki i zasadę zrównoważonego rozwoju. Ostatnie lata są okresem intensywnych działań w tym kierunku, prowadzonych przez władze samorządowe, instytucje, uczelnie wyższe i wszystkich tych, którzy są zaangażowani w procesy rewitalizacyjne. Zabrze należy do ścisłej czołówki polskich miast, w których procesy rewitalizacji obiektów poprzemysłowych (szczególnie pogórniczych) i ich adaptacji do pełnienia nowych funkcji odbywają się na szeroką skalę. Adaptacja Kopalni „Guido” jako ośrodka kultury, turystyki i rekreacji, rewitalizacja budynków Skansenu Górniczego „Królowa Luiza” z przeznaczeniem m.in. na cele wystawiennicze, utworzenie parku edukacyjnego w oparciu o przestrzenie naziemne i podziemne Skansenu, rewitalizacja wyrobisk Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej – to tylko najważniejsze z przykładów licznych działań w tym zakresie. Zdobyte doświadczenie stanowi przykład dobrych praktyk dla podobnych przedsięwzięć, realizowanych w innych miastach Polski i Europy. Problematyka rewitalizacyjna stanowi temat, któremu poświęcono liczne prace naukowe, opracowania eksperckie, analizy, studia przypadków, lokalne plany i programy rewitalizacyjne oraz wiele innych. Wciąż jednak obszar ten wymaga dalszych badań i rozważań. Istotnym wkładem w tę tematykę jest niniejsza publikacja, przygotowana przez ekspertów z zakresu architektury i kultury, rewitalizacji czy zarządzania obiektami dziedzictwa przemysłowego. W kontekście starań Zabrza o tytuł ośrodka kultury i turystyki dziedzictwa przemysłowego oraz planów utworzenia na jego obszarze parku kulturowego a w dłuższej perspektywie czasu – aplikacji o wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, niezwykle istotne jest podjęcie starań umożliwiających uporządkowanie rewitalizowanej przestrzeni i nadanie jej spójnego charakteru. Konieczne jest także zwiększenie świadomości mieszkańców w zakresie wartości dziedzictwa przemysłowego miasta i poparcia dla idei jego rewitalizacji. W przypadku skutecznej realizacji przedstawionych postulatów, umiejętnie i w zrównoważony sposób wykorzystując potencjał zachowanych obiektów poprzemysłowych, Zabrze ugruntuje swą pozycję i markę jako ośrodka kultury i turystyki przemysłowej, zwiększając atrakcyjność turystyczną i inwestycyjną, tym samym zapewniając wzrost gospodarczy i poprawę warunków społeczno-ekonomicznych mieszkańców. Magdalena Szczypkowska Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”

47


48


Throughout the years, Zabrze has consequently followed a policy aimed at revitalizing and using valuable city heritage related to various industry branches for cultural, tourist and educational purposes. The historic “Guido” Hard Coal Mine, Museum of Coal Mining together with “Królowa Luiza” Mining Museum, “Maciej” Mineshaft, historic working estates, water towers and the heritage of Donnersmarck, Bellestrem and Borsig all constitute the pride of the city and an underrated potential, which helps to build the city’s reputation. The revitalization of the Main Key Heritage Adit and its adaptation to cultural, tourist and recreational purposes will enable creating in Zabrze a complex of underground tourist routes and revitalizing the post-mining elements, which do not exist neither in different places in Poland, nor in Europe.

Thus, the plans and aspirations for the following years are connected with creating in Zabrze a cultural park and in the future, applying for being enlisted in the UNESCO World Heritage List. It is crucial though to organize the urban space and landscape taking into consideration the principles of a balanced development for the sake of an improvement of the inhabitants’ living conditions, social-economic development and conservation of the industrial culture heritage. Therefore, the organization of the Summer School of Architectural Reorganization workshop is a valuable initiative which contributes to further balanced development of Zabrze based on the centuries-old heritage of the Silesian mining culture.

Małgorzata Mańka-Szulik Mayor of Zabrze

49


50


INTRODUCTION Upper Silesia is an area that is unusually enriched by the heritage of different branches of industry. It is the biggest Polish and one of the most important European centers of hard coal mining, zinc and lead ore and smelting, machine and chemical industry. Through an appropriate conservation and adaptation to new tasks, the preserved, post-production heritage of industrial culture heritage is gradually becoming a mark of the area both in Poland and abroad. One of the cities which has an enormous experience in revitalization and adaptation of the preserved industrial heritage is Zabrze. The main goal of the aspirations is an economic and social city revival mainly through increasing its tourist and cultural potential which includes giving the degraded areas and elements new social-economic functions. The awareness of the risks posed by chaotic and disorganized revitalization actions and the necessity of organizing the urban space and landscape (on the basis of balanced development principles) constitute the main, long-term tasks for Zabrze’s inhabitants and authorities. One of the ideas that will enable reaching these goals is creating in Zabrze a cultural park with the use of the existing industrial heritage elements. In accordance with the Conservation and Preservation of Historical Monuments Act on 23rd July, 2003 (Journal of Laws No. 162, item 1568), a cultural park is a form of historical monuments conservation. Its aim is to preserve the cultural landscape and landscape-unique areas of fixed monuments that are specific for the local construction and settlement traditions. What is

more, highly valuable cultural parks can be acknowledged as a historical monument and be enlisted in the UNESCO World Heritage List. The most important benefits of creating a cultural park in Zabrze is an effective conservation of the preserved heritage among other things through the requirement of devising an area development plan and a park conservation plan, the inhabitants’ opportunity to participate in the urban planning and direction of the architectural city development and clear investment requirements which consider the cultural landscape values. The goal of this book is to familiarize the reader with the concept of creating the cultural park in Zabrze on the basis of the city’s revitalized industrial heritage, and to present the park’s management scheme and its potential influence on the urban space and inhabitants’ lives. Another aim of this book is to depict the functional and architectural suggestions of solutions devised by members of the Summer School of Architectural Reorganization, that is the students of the Architecture Department of the Silesian Technical University and TUV in Ostrava in June 2012.

Enjoy the book. Bartłomiej Szewczyk Director of the Historic “Guido” Coal Mine

51


52


ZABRZE MINING HERITAGE Tomasz Bugaj1

Shortly after the autumn of 1790, when Salomon Isaac had discovered rich hard coal deposits on the area of today’s Zabrze, the first state-owned hard coal mine was created here, named in 1810 „Koenigin Luise” (Queen Louise). The first elements of the mine were: 12 meters deep Hoffnung Shaft (Hope Shaft), and a little deeper – 20 meters deep Michael Shaft. If these shafts had survived until present times, Hope Shaft would be located about 110 meters from the building of today’s school at Sienkiewicza Street, and Michael Shaft – about 130 meters from this building towards eastern-south. Already during the first mining operation miners had to struggle against water flooding the excavations. At first it was removed with the use of buckets, pulled onto the surface with the hand-driven turnstiles, mounted in the shafts. Later a specific, primitive steam pumps, called water-kunsts, were used. These methods of dewatering mines turned out to be energy-intensive, inefficient and therefore too expensive. In those years another, widespread method of dewatering the mines was used – related to drilling adits – shafts or corridors, cut in rocks with minimal decline (necessary for gravity drainage); its drilling was usually started in the river valleys or other depressions and conducted to reach the area of planned or already carried out coal extraction on the lowest possible level. In connection with the beginnings of coal mining dynamic development in Upper Silesia, and believing that the mine was giving fair promises for the future because of rich, high quality coal deposits, it was decided to drill an adit there, 1  “Pro Futuro” Association for the Restoration and Promotion of “Królowa Luiza” Adit in Zabrze

with the aim of dewatering the coal seams located above its level. At the same time in the near „Koenigshuette” (today’s Chorzów) another state-owned mine was built, called „Koenig” (King). The distance between the “Queen Louise” and “King” mines was about 14 km. At the beginning of the 19th century, particularly in England and Germany, drilling long adit was a common solution to dewater simultaneously several, neighboring mines. Basing on these patterns, it was decided that the adit in Silesia would dewater many mines as well. The most important task of the adit was to dewater both state-owned mines, and – by the way – a number of smaller, private ones too. The project of the adit drilling had to take into account the height above the sea level of the places of coal extraction in the individual mines. Thus a key was created (today we would rather say algorithm or schema) allowing to lead the excavation to provide self-operating dewatering of several mines in the same time. Probably already during the phase of adit projects the agreements with the owners of the private mines, that could be interested in participating in this undertaking, had been signed. In accordance with these agreements, the costs of adit drilling and maintenance were beard jointly by all the mines transmitting water from their pits or planning to do it. These rules were strictly regulated by the then mining law. Adits built as common for many mines were called Key Hereditary Adits, or shorter – Hereditary Adits. In 1799 Wilhelm Von Reden, Director of State Mining Authority in Wrocław ordered to start drilling the Main Key Hereditary Adit in the one of the lowest points of the region, in the Bytomka river valley, located at the crossroad of today’s

53


Jagiellońska and Karola Miarki streets. The adit was to be designed in such way, that it would dewater 20 mines from Zabrze to today’s Chorzów. Methods of drilling the adit are not fully known today, what we know for sure is that in the first phase most of work was carried out with the use of counter-drilling method. The adit was drilled from several shafts (located usually several hundred meters one from another) towards both directions in the same time, workers used iron wedges hammered into the rock to cut the horizontal tunnel. The time of the adit drilling is usually called as the beginning of steam and machines century. It is the period, when cars did not exist yet – only first locomobiles appeared, and James Watt not sooner than thirty years earlier patented the steam machine. Surprisingly, it is also the time when it was decided to take the challenge and build over 14 km of underground tunnel connecting Chorzów with Zabrze. It is almost half of the length of – built over 200 years later – the Channel Tunnel. During construction of the adit tunnel diagonally lying coal seams were encountered. In the places of cross-cut between adit face and a seam underground transshipment harbours and a number of sidewalks were built, allowing to mine the coal from the seam. There were two or three such harbours built under Zabrze, used since 1810 to transport the coal along the route about 2000 m long. Along with transportation of coal, the main corridor of the adit was still being drilled, and finally, after 54 years of drilling, in 1853 it reached the “Król” Mine in Chorzów. In the same year the adit reached “Jacob” shaft of the mine’s western coal field. Nevertheless the mine was still being drilled and no sooner than ten years later the adit’s drilling was finished – the adit face reached the newly sunk “Krug” shaft in Chorzów.

54

Unfortunately, coal was transported via the adit only till the late 30s of the 19th century, because coal deposits lying above the adit level soon became exhausted. The draining function turned out to be insignificant as well because of the same reasons. More profitable solution for the mines was to purchase and mount more and more sophisticated draining steam pumps rather than financing the aging and more and more expensive to maintain adit. Today it is difficult to identify the reason for continuing this Sisyphean work for the next 30 years. One can only suppose that the prestigious reasons and earlier commitments could have played essential role in this decision. Part of the underground corridors of the today’s „Queen Louise” Historical Coal Mine located at Sienkiewicza Street dates back to the early phase of drilling the adit (being the early phase of coal mining industry in Zabrze as well). These excavations are located about 100 m from the localization of the first, “Hope” and “Michael” shafts – mentioned at the beginning of this paper. The areas of “Reden” (today 509) and “Pochhammer” (today 510) coal seams were made accessible via the adit face. One of the underground transshipment harbours was built here, and later, to improve ventilation and availability of the tunnel and workings, connection with the surface was made. In subsequent years, when coal seams lying under the adit level were mined, inclines were drilled here aimed at transporting wood into the mine from the nearby wood ground. This way of using the corridors was probably continued until the end of the 30s of the 20th century. Later, in the 40s, the underground facilities were extended and adapted for the needs of instructional field of the mining vocational school. After the school was closed down, the facilities were converted into the mining museum, named “Queen Louise” Historical Coal Mine.


Probably only because of continuous use of these undergrounds they have been preserved until present times. It is quite a phenomenon, particularly in comparison with today’s much younger under- and above-ground mining facilities after which not a trace is left. From an economic point of view, the Main Key Hereditary Adit was not a reasonable venture. Its building was finished almost thirty years after coal mining above the adit level was ceased – and that is why the undertaking seems unjustifiable. The cost to build the tunnel was enormous. This fact would be even more visible if one compared the profitability of two, similar stateowned coal mines: “King” Mine in Chorzów and “Queen Louise” in Zabrze. The latter, as charged of the costs of constructing the tunnel, generated symbolic profit, and in some years – even loss, at that time the situation of the “King” mine was soundly better. But in those days there were more similar, doomed to failure, investments (misguided in our sense), because of inability to assess properly all the implications related to dynamical development of the 19th century industry and technology. Just as the builders of water channels in England had not anticipated the development of railways, which in consequence caused stagnation and marginalization of the slow, inland waterway transport, the builders of the adit had not foreseen the sudden increase of demand for coal – and as a result – exhaustion of shallow coal deposits. Additionally, along with development of steam machines and mining technology, the exploitation of deeper coal seams became much easier and cheaper. Regardless of the economic aspects of the project, from the engineering and technical point of view the Main Key Hereditary Adit was undoubtedly the pinnacle of the 19th century technics and technology. That is why it is so important to restore and make available for tourists the Zabrze (preserved till present times) section of the tunnel. Noteworthy is the fact that probably the most interesting and biggest coal mining skansen (museum) – “Queen Louise” Historical Coal Mine – is located in Zabrze. The museum was built on the basis of original, under- and above-ground structures of one of the oldest and largest Silesian coal mines. The adit – originally an integral part of the mine – will soon become a part of it once again, allowing to merge the two parts of the skansen located 400 m one from another in a natural for the mine way – under the ground. Additional advantage is the localization of the adit mouth in the centre of Zabrze, allowing the creation of attractive complex of underground tourist routes there. It will be a kind of continuation of this centuries-old mine’s tradition, which for over 200 hundred years had provided work places and ensured comprehensive development of Zabrze. To introduce such an ambitious plan, the Marshall of Silesian Voivodeship and President of Zabrze signed on 14.11.2003 cooperation agreement aimed at protecting mining-related cultural and industrial heritage. The work has been carried out with the financial support of external funds, including European Union and national budget, with a total value exceeding 100 million PLN. The following are the key projects, implemented in Zabrze, related to revitalization post-mining sites and their adaptation to new functions.

„European Center of Technical Culture and Industrial Tourism” Project co-financed by European Union (Innovative Economy Operational Program). Zabrze Municipality is the project beneficiary, Historic “Guido” Coal Mine is the project implementer, responsible for its proper realization. The most important element of the project is to clear the part of the Main Key Hereditary Adit and adapt it for tourist purposes.

55


The project implementation includes restoration works in three, above-ground areas as well: • Area between Jagiellońska, Słodczyka and Miarki streets, where the historic adit mouth has been located; tourist centre has been built here and replica of the historic adit mouth; under the building the underground railway station will be localized, allowing tourists to visit the tunnel. • Structures at 410 Wolności Street – in the area of the “Queen Louise” Mine there are several buildings renovated, including the Carnall Shaft building, former switching station and adapted for the cultural and tourism purposes. • Area at Sienkiewicza Street – part of the “Queen Louise” Historical Coal Mine with an entrance to the underground tourist route; reconstruction of the “Guibald” fan-building for cultural and tourist purposes, creation of the 12C outdoor, educational, family park with numerous interactive exhibits relating to widely understood coal as well as of the picnic area have been planned. In order to connect the Main Key Hereditary Adit with excavations at Sienkiewicza Street, also the 200 m long section of the underground gallery in the No. 510 coal seam will be adapted for tourists, leading from Sienkiewicza street to the Wyzwolenie shaft. This gallery, dating back to 1819, is probably the oldest, available excavation cut in coal, that is why it will be one of the key attractions of the planned tourist complex. The planned date of finishing the project: first quarter of 2014.

56

„Revitalisation of post-industrial structures located in Zabrze Municipality for cultural, tourist and educational purposes” The beneficiary of the project, co-financed by European Union (European Regional Operational Program of the Silesian Voivodeship for the years 2007-2013), is Zabrze Municipality, project partner and implementer is the Historic “Guido” Coal Mine. The aim of the project is revitalisation and adaptation of selected Zabrze post-industrial sites for cultural, tourist, educational, as well as economic and social purposes. The range of works includes among other: revitalisation of disused excavations of the levels of 170 and 320 of the Historic “Guido” Coal Mine, their outfit and adaptation for new, cultural, tourist and recreational purposes. This task includes e.g. mounting the underground hanging rail on the level of 320 of the mine, making accessible for tourists historic, cast-iron water dam, arranging the interiors of underground chambers of the “Guido” mine including compressor room, pump hall and mechanical workshop for educational and cultural purposes (exposition hall, cinema or conference room). Moreover the project includes reconstruction of other, post-industrial structures of the for educational, gastronomic and accommodation purposes. The planned completion date of the project: second quarter of 2014.


„Adaptation of sites located at Sienkiewicza Street in Zabrze for the need of development of post-industrial thematic park” The project, co-financed by European Union (European Regional Development Fund within the frameworks of Regional Operational Program of the Silesian Voivodeship for the years 2007-2013), includes renovation and adaptation of postindustrial infrastructure of the “Queen Louise” Historical Coal Mine located at Sienkiewicza Street in Zabrze. The project beneficiary and implementer is the Historic “Guido” Coal Mine. The scope of the project includes adaptation for the tourist needs of the Mine’s underground excavations and the Wyzwolenie shaft building, repair and adaptation of underground exhibitions and their adaptation for educational purposes. As a result, the underground excavations of the “Queen Louise” Historical Coal Mine as well as Wyzwolenie shaft building will serve as new, educational tourist route, called “Underground Knowledge Zones”, dedicated mainly for children and teenagers. Furthermore, in order to provide educational offer also for the youngest, a model of Children Coal Mine will be designed, where children – through plays – will get familiar with the principles of operating a mine. The underground route will be located in close proximity to 12C outdoor educational park. As a result – the part of the “Queen Louise” Mine located at Sienkiewicza Street, apart from tourist or recreational, will also play the role of the educational centre. The planned completion of the project: second quarter of 2014.

„European Center of Technical Culture and Industrial Tourism – “Queen Louise” Historical Coal Mine, phase II – revitalisation of chain bath building” The project includes redevelopment and change of use of the former mine chain bath building located in the area of the “Queen Louise” Historical Coal Mine and its adaptation for museum, cultural, tourist and educational purposes. The project has been implemented within the frameworks of Regional Operational Program of the Silesian Voivodeship for the years 2007-2013. Project beneficiary and implementer is the Coal Mining Museum in Zabrze. The planned redevelopment is aimed at restoration of the interior spaces of the building and enriching it with additional features (gastronomic with kitchen, social facilities, exhibition and tourist centre). The chain bath building will serve as the entrance for all the tourists willing to start visiting Zabrze postindustrial sites with the Main Key Hereditary Adit. Planned date of project complementation: second quarter of 2014.

57


Adaptation of the K8 Chamber of the Historic „Guido” Coal Mine for the cultural purposes The project of adaptation of the K8 Chamber, located on the level of 320 of the Historic “Guido” Coal Mine, has been co-financed by Ministry of Culture and National Heritage. The project beneficiary and implementer is the Historic “Guido” Coal Mine. The adaptation and restoration works, carried out in current years, have enabled the creation of space perfectly adapted for the organization of theatre performances, concerts, exhibitions and other events related to culture or cultural education. Perfect acoustics, functionality of technical solutions, increased comfort of the event participators, along with preserving the nature of underground excavation have allowed to create space for the development and presentation of culture on the unprecedented level.

Zabrze, „Queen Louise” Historical Coal Mine – former 6kV electric switch room building (year 1914) – restoration and conservation of measuring devices of historic control panel. The enterprise, implemented in the current year, has been co-financed by Ministry of Culture and National Heritage. The project beneficiary and implementer is the Historic “Guido” Coal Mine. The main goal of the undertaking has been conservation, facilitation and preservation for the future generations of the historic control panel of the former 6kV electric switch room, located in the area of the “Queen Louise” Historical Coal Mine. The project has contributed to preservation and protection of cultural heritage related to history of technical development of coal mining industry, allowing to familiarize with technical solutions of the then times.

58

Implementation of the above presented projects, is a tremendous opportunity of further, multifaceted development for both the Zabrze city and Silesian voivodeship. Completing the adaptation works in the underground chambers of the “Guido” Mine, clearing and adapting the Main Key Hereditary Adit, surrounding underground and above-ground spaces – including the 12C educational park or the Children Coal Mine in the “Queen Louise” Mine, along with revitalized and adapted post-industrial buildings will allow to prepare cultural, educational and tourist offer based on preserved in Zabrze coal mining heritage incomparable with any other Polish or European regions. The center of industrial culture and tourism that will be established in 2014 will become the indicator of Zabrze brand and determinant of further, sustainable social and economic development of Silesian voivodeship.


59


60


INDUSTRIAL MONUMENTS OF THE CITY – ANALYSIS FOR LEGAL ASPECTS TAKING INTO ACCOUNT SPATIAL DEVELOPMENT PLANNING Magdalena Szczypkowska 1

Basic forms of protection of cultural value sites in Zabrze • management building of the former Donnersmarck steelinclude: works, located at Religi Street, built in 1907, designed by A. Hartmann in modernist style, • Immovable monuments and their surroundings, inscribed in the record of historic monuments • buildings within the former Donnersmarck steelworks complex, along with a retaining wall from the second half of • Immovable monuments, already listed on the immovable the 19th century, monuments list, appointed by the Monuments Conservator of the Silesian Voivodship to be included in the voivodship • building of the former Starost’s District Office (current headmonuments register, that will ultimately become the municiquarter of the Coal Mining Museum), erected between 1874 pal register of monuments, and 1875 in a neo-renaissance style with secession (art nouveau) elements introduced later, • Archeological sites, • complex of buildings of the former “Queen Louise” mine • Sites under protection and conservation protection zones from the second half of the 19th century, including, among by current spatial planning others, the Carnall shaft top and machine room, machine room of the Zabrze I shaft, building of compressors, baths, Zabrze has numerous sites, inscribed in the record of hisair condensation building (workshops), warehouse, guild hall, toric monuments, that are legally protected by the Protection of Monuments and the Guardianship of Monuments • the Carnall shaft with near-shaft excavations and the Main Act. There are also other sites to be found in Zabrze, listed Key Hereditary Adit between the Carnall shaft and an adit in the municipal register of monuments and subjected to mouth at the contemporary Karola Miarki Street, different forms of protection. • Guido Coal Mine at the 3 Maja Street – including the KoleThe most important immovable monuments, inscribed in the jowy shaft with its shaft top, steel hoisting tower and machine record of historic monuments, related to the industrial heritroom, small shaft “Guido” and underground excavations, age and industrial culture of the city are:

1  Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”

61


• complex of the Maciej shaft at Srebrna Street from the beginnings of the 20th century, including shaft top building with a hoisting tower, machine room with a hoist machine and an equipment, as well as the former weights building, • the Donnersmarck housing estate – so called “Zandka” (Sandkolonie), built between 1907 and 1917 for workers of the Donnersmarck steelworks, covering surroundings of the Krakusa, Stalmacha and Siedleckiego streets among others. There is a real constructional and architectonical curiosity to be found in the estate – a so called Steel House, • the Ballestrem housing estate in Zabrze Rokitnica – a patronage colony established between 1906 and 1933 by industrial magnate Franz von Ballestrem for the workers of the Castellengo mine, with a spatial plan in a rural style, • pressure tower within the Clinical Hospital Complex, at 3 Maja Street, from 1904, erected according to the project of A. Hartmann in an eclectic style, with simplified elements of historicism and secession, • the Ludwik coal mine building complex, at Hagera Street, built between 1912 and 1918,

valuable building complex related to the industrial heritage of the city is the Borsigwerk housing estate in ZabrzeBiskupice – one of the oldest patronage estates in Silesia dated 1879-1889, owing its creation to the initiative of the Borsigs family, with a very well preserved and legible spatial plan, characteristic for such complexes. In the municipal register of monuments there is also an underground tourist route of the „Queen Louise” Historical Coal Mine at Sienkiewicza Street, as well as building complex of the former Makoszowy mine. Among the most essential documents concerning spatial planning of Zabrze there is the newest Study of Conditions and Directions of Spatial Development, adopted in July 2011. As far as the protection of cultural values is concerned rules on protection of valuable sites as well as new forms of landscape protection were established in that document. Special attention was paid to sites and areas falling under or seeking to fall under cultural and landscape protection as they represent: • Most important fragments of the history of the Zabrze industry,

• Testimonies on life of past generations, of religious cult and • the New Theatre building, erected in 1900 in an eclectic the meaning of marks in space, style with elements of neo-Romanism, neo-renaissance and secession, • Historical values, • St. Jadwiga’s wooden church, built between 1928 and • Timeless beauty and functional qualities. 1929, drawing attention with its interesting architectonic form and substance used due to the presence of mining Following sites have been designated for protection under damage. new forms of landscape and city cultural values protection: Beside the sites mentioned above a pressure tower from • Conservation protection zone of the Zabrze-Centre urban 1909 located at Zamoyskiego Street is also listed among cultural landscape, in particular urban system, spatial comothers in the municipal register of monuments. The next position assumptions, architecture works comprising –

62


among others – the so called Zandka housing estate (as • Monumental dominants, marking elements, panoramas a complex of high cultural values). Within this zone a landcharacteristic in a particular way for the identity of the city of scape and cultural values protection subzone has been also Zabrze, indicated for the protection of exposition in the local established with regards to the underground run of the Main spatial development plan, including: Key Hereditary Adit and five ventilation shafts. • Pressure tower at Zamoyskiego Street • Complexes and sites applying for falling under legal protection by being inscribed in the record of historic monuments • Tower of the former municipal slaughterhouse at Szczęść (e.g. separate architectural monuments, monumental urban Boże Street systems, monumental architectural and industrial building sites) – these include among others: • Chimney and pressure tower of the Clinical Hospital No 1 at 3 Maja Street • Pressure tower at Zamoyskiego Street as an example from history of the Zabrze industry, • The Konrad shaft at the Hagera Street • Monumental urban systems around the Park Hutniczy, complex of social housing estate for workers of the former Donnersmarck steelworks – so called Zandka (inscribed into the record of historic monuments in June 2012) and the Borsigwerk colony,

• The Kolejowy shaft of the Historic “Guido” Coal Mine at 3 Maja Street • The Carnall shaft in the „Queen Louise” Historical Coal Mine at Wolności Street

• Monumental sites of industrial architecture – including the • Monumental sites of industrial architecture, grouped in the complex of the former colliery “Jadwiga” and “Pstrowski” areas of the closed and operating industrial plants indicated hard coal mine in Zabrze-Biskupice (late 19th and early for restructuring in the local spatial development plans: 20th century), the complex of the Combined Heat and Power Plant (from the early 20th century), the complex • Complex of the Combined Heat and Power Plant Zabrze of the former Rope and Wire Factory “Linodrut” (late 19th with the areas of the former municipal gasworks at Staland early 20th century), the complex of buildings of the macha Street, former municipal slaughterhouse (late 19th and early 20th century), the complex of the part of the Zabrze steelworks • Complex of buildings of the former municipal slaughterhouse, • Monumental urban systems as well as housing complexes and estates, designated for revaluation in the local • Complex of the Makoszowy hard coal mine at Makospatial development plans, e.g. housing estates in Zabrze szowska Street. - Biskupice

63


Basing on the Local Spatial Development Plans following • Within the framework of Local Spatial Development Plan of sites related to the industrial heritage fall presently under the Zabrze Centre – area A – e.g. buildings listed on the hisconservation protection: torical monuments list: Fire Brigade building at Stalmacha Street, management building of the former Donnersmarck • Within the framework of the Local Spatial Development Plan steelworks located at Religi Street, other buildings so called of the Maciejów District in Zabrze: a complex of the coal Zandki listed as buildings of high or local cultural values; the mining buildings at the Srebrna street (the Maciej shaft, shaft plan also includes the run of the Main Key Hereditary Adit top, shaft tower, baths, sorting, machine room and mechanand five ventilation shafts. ical workshop), a complex of the sanitary engineering buildings (the Maciejów sewage treatment plant). • Within the framework of Local Spatial Development Plan of Zabrze Centre – area C – conservatory protection includes • Within the framework of the Local Spatial Development e.g. buildings requested to be included on the monuments Plan amending the master plan of spatial development of list (described as having high cultural value) – e.g. a fragZabrze as far as the arrangements for course and transport ment of the historical Zabrze steelworks complex including solutions of the Diametral Road Route and areas located in pressure tower, retaining wall and surroundings. Zabrze-Zaborze are concerned, following sites have fallen under the protection: buildings and a complex of under- • Within the framework of Local Spatial Development Plan ground excavations of the Guido Mine and a complex of the of Zabrze – northern city area – protected are e.g. industrial narrow-gauge railway former station. buildings of “Pstrowski” Colliery.

64


65


66


THE CULTURAL PARK AND THE DEVELOPMENT OF THE CITY

– Cultural Park – City Brand – City Development

Małgorzata Bombelka1 On the basis of strategic documents and local revitalization plan of the urban areas, Zabrze has been focused on its major goal, that is creating a new image of the city. At the turn of the 19th and 20th c. Zabrze was characterized by a fast industrial development, violent urbanization and fierce environment degradation. In terms of its spatial development, the city landscape has changed: some damage to the landscape was done and simultaneously, new values were added. Nevertheless, the industrial landscape full of factory chimneys, furnaces, slag heaps and degraded areas is taking on a new role. Unfortunately, because of the stereotypes created by people who have not visited the city for a long time, the industrial heritage in Zabrze is still associated with smoke, smog, degraded areas and polluted environment. It is with regret that Zabrze is not a popular city as for example Cracow is. The city authorities, enthusiasts and inhabitants try to change the image of Zabrze. A lot of actions have been taken for which the local authorities were given many awards. The industry, which decides on the city rhythm, architectonic solutions and inhabitants’ lives is taking on new functions. The European Centre of Technical Culture and Industrial Tourism in Zabrze project has been introduced and new, unique tourist attractions have been created in the “Guido” Hard Coal Mine.

Additionally, new objects are being built. The new Ernest Pohl stadium is being built at Roosevelta St., an indoor swimming pool with a glass elevation is being created in the John Paul II’s Park at the Kopernik Housing Estate and a modern biogas installation has been opened on the waste stockpile at Cmentarna St. These changes will consolidate the position of Zabrze and the created places will become the new characteristic objects of the city. The investment and tourism range seem insufficient though. The enthusiasts of Zabrze start to realize that the city has to create its own mark. First of all, the goal and its means need to be defined. What needs to be changed in the image of Zabrze? In what way does Zabrze need to be changed? To what extent does it have to change? What is the target quality of the new city mark? The main goal of Zabrze is a balanced development idea of which was defined in “Our Shared Future” report (Brundtland Report) in 1987 by The Environment and Development World Committee. Thus, a balanced development is a development in which the new needs are addressed but at the same, the future needs are taken into account.

1  MSc of Architecture Engineering, Revitalization Plenipontentiary of the City President

67


The balanced development paradigm, which is part of • The underground excavations of the Main Heritage Adit and the developmental strategy of the European Union, 2020, its connection with the “Wilhelm” Mineshaft; is the determinant of all the actions taken in order to improve the living standards and economic situation in Zabrze. • The Water Tower at Zamoyskiego St.; The biggest challenge will be to resign from an individual approach to the territory development and the social- • The ”Królowa Luiza” Mining Museum with its ground and economic development – environment relation in favor of underground surface area; a cohesive, holistic approach. • The ”Wilhelm” Mineshaft at Sienkiewicza St. with its ground area; It has been noted that one of the opportunities of the city development is to create a cultural park in accordance with • The Historic ”Guido” Coal Mine with its underground area. the district self-government act (Register of Laws, 2001, No. 142 item 1591) and the historic monuments conservation The MONUMENT VARIANT includes : and preservation law (Register of Laws, 2003, No. 162 item 1588). • The Mouth of the Main Key Hereditary Adit; The preparations for the cultural park creation include • The underground excavations of the Main Hereditary Adit, an analysis of the city strengths and weaknesses and the potential risks and losses. During the analysis the emphasis • The ”Królowa Luiza” Mining Museum; has been put on country-unique features of Zabrze. The analysis covered two variants. • The ”Wilhelm” Mineshaft at Sienkiewicza St.; The AREA VARIANT includes: • The ”Maciej” Mineshaft together with the slag heap; • The Ballestrem Housing Estate in Rokitnica; • The Borsigwerk Housing Estate in Biskupice; • The Donnersmarck Housing Estate in Zandka; • The Steel House in Zandka; • The Management Office of the Donnersmarck Smelting Plant; • The Mouth of the Main Key Heritage Adit;

68

• The Historic ”Guido” Coal Mine with its underground area. Each variant requires an in-depth analysis of the potential benefits and risks. Opting for the more time-consuming variant (the area variant) may have positive effects on the space and landscape organization; however, it calls for cohesive actions in the spatial and social-economic aspect. The first variant which is a much bigger enterprise means more expenditure. Then, the enterprise could be divided into phases where the second variant might become part of the first variant. In order to plan the actions, detailed materials on the city image need to be prepared by independent social, research government and self-government organizations. The final


results should be used to consolidate the mark of the city and plan the tourism marketing related to the cultural park. It is also recommended to devise a synthetic spatial development plan in accordance with the spatial, economic and law factors. The audit on the cultural park image should include consultants and representative of the municipal office and council mainly because of the following acts: • the municipal council’s cultural park act with the park plan to be submitted for the voivodeship restorer’s opinion; • the conservation plan discussed with the monuments’ restorer and accepted by the municipal council; • the local spatial development plan for the park which has to be devised up to 3 months after the park has been created. The role of the local self-government is to aim the direction of the spatial development and the cultural park creation at solving the social-economic problems. As a result, the development will address the expectations of the community and the needs of the future generations. The spatial planning should take into consideration the principles of the social ecology where the environment is created on the basis of good social relations. Thanks to such an approach, a “uniform space area” can be created which relates to the public space area and its spatial planning conditions. According to the spatial planning act from 11th July, 2003, a public space area is an area that addresses the inhabitants’ needs and living standards and (due to its location and functional-spatial features defined in the study of spatial planning conditions and directions) helps to establish social relations. The space area is also strictly connected with a spatial order which means that the area forms a harmonious entity and takes the functional, social-economic, environmental, cultural and constructional aspects into account. Moreover, the uniform space is a place of interaction, tradition, entertainment and services; it is an important tourist place and a mark of the city; it has cultural, economic and spiritual values; it helps to take economic decisions and influences the city identity. Moreover, it is beneficial for the space users: it helps the inhabitants identify with the city and gives them a sense of security and it defines a higher life standard. In the process of building the mark of the city on the basis of the cultural park, all the process participants need to consider the target results of the undertaking. It has to be asked whether the actions will increase the city’s recognizability and prestige, emphasize the tourist and cultural places, guarantee a new, professional spatial knowledge, improve the social order and living standards, bring profits from the tourism sector and provide employment. The informative and promotional campaign “Cultural Park – City Brand – City Development” can persuade people to believe that Zabrze should create its image on the basis of the cultural park. Finally, it needs to be said that the spatial planning of the cultural park has to follow the established rules and strive for a balanced development. It is highly important to create the appropriate conditions to increase the prestige of Zabrze. The development of the city cannot be only based on slogans but its relationship with the history, tradition and environment, which will decide on the success of the future development of Zabrze.

69


70


IDENTIFICATION OF THE SOCIAL GROUPS INTERESTED IN CREATING A CULTURAL PARK AND ITS INFLUENCE ON THESE GROUPS Katarzyna Paruzel 1

For the past 20 years there have occurred huge changes covering the changing social and economic reality, internal and external transformations of the country and local environment, political changes, free market and a desire to make up for the lost decades. All these changes pose a serious threat to the landscape, especially the local one and (through the standardization of form, meaning and function) as well as to the cultural heritage. Meanwhile, the surrounding landscape with its tangible manifestations is a shared heritage. Once lost, it cannot be restored. It is now the duty of Zabrze’s inhabitants to preserve the unique heritage the way it is for the next generations. At the same time though, it must be kept in mind that Zabrze will evolve in the future: it will follow its inhabitants’ needs and mobility as well as quality of the living conditions quality and in-town services. Zabrze will have to find a balance between preservation and development, a balance that will prevent the park from becoming a regular museum but rather help it to become a living heritage that will have a positive impact on all the inhabitants’ lives. It has been years since Zabrze has followed a policy of revitalizing and adapting its technical historic monuments to cultural and tourist purposes, especially the ones connected with mining, which in turn calls for further measures aimed at heritage conservation and promotion, part of which is the creation of a cultural park. A cultural park is established in order to protect cultural landscape and preserve landscape-unique areas with fixed historic monuments that are specific for local construction and settlement traditions, which in case of Zabrze are the mining traditions. A cultural park is created by local authorities. However, the creation of a cultural park is justified only if the city dwellers support the idea as they have an impact on the overall image and development of the cultural park and they contribute to its conservation. Thus, the need to protect and use the values of Zabrze’s cultural landscape cannot only be reflected in the district self-government authorities’ actions but also in the inhabitants’ attitude towards the idea. Once a cultural park has been created, a conservation plan for the park needs to be devised and after it has been accepted by the self-government, a further area development plan is required. During the process of creating a park all the development plans and administrative decisions concerning development conditions are being withheld until the plans have been passed.

1 Historic „Guido” Hard Coal Mine

71


On the one hand, the creation of a cultural park has a positive impact on the space organization and its aesthetic structure. On the other hand, it may displease the developers and potential investors. Taking into consideration the fact that different kinds of bans or restrictions apply to the users of an cultural park as it is defined in the 17th article of an act from 2003 on heritage conservation and preservation, which concern: 1 conducting building works and business, agricultural, farm, commercial or service activities; 2 changing the manner of operating fixed historic monuments; 3 placing boards, notices, advertisements and other signs unconnected with the park preservation except for road signs and signs connected with public order and security; 4 managing waste disposal and its storage, and infringement of which causes restrictions in the form of an arrest, custody or fine as defined in the 112th article of the 1st act from 2003, persuading the inhabitants into creating the park in different parts of the city may seem to be a highly difficult task. That is why, it is important to identify the social groups that would be interested in the creation of a cultural park and would support this undertaking. Then, both directly and indirectly (via these groups) it would be possible to make the local communities aware of the importance of supporting the cultural park concept and of taking actions towards the park’s benefits. The units that might be interested in creating a cultural park include communities, social groups, leaders both from Zabrze and from outside, and post-mining heritage conservation enthusiasts and supporters. The communities, social groups and leaders cover: • voivodeship authorities which consider the park creation as a unique tourist attraction which in turn constitutes a chance for the city and region to develop in terms of tourism, • city authorities which thanks to the park could protect the heritage better, have an influence on an balanced city development and increase city’s prestige, • “Guido” Hard Coal Mine and Coal Mining Museum together with “Królowa Luiza”Mining Museum which currently are in charge of the post-mining elements in the city. The creation of the park would elevate the value of the heritage elements and make the first step towards getting enlisted in the UNESCO World Heritage List. It would also make the promotion more effective and make it possible to apply for European Union grants. • DEMEX Mining Enterprise in Zabrze who is the owner of “Maciej” Mineshaft would be interested in making the shaft part of the park as it would help promote the shaft, • foundations devoted to culture, economy, education and heritage conservation, • associations like Gwarki Brotherhood of the Upper-Silesian Union that is emotionally attached to mining; “Pro Futuro” Association for the Restoration and Promotion of “Królowa Luiza” Adit in Zabrze which has promoted coal mining heritage and its history as cultural heritage, • Voivodeship Office of Heritage Conservation in Katowice which should be interested in creating cultural parks within the Silesian Voivodeship, • City Heritage Restorer who is in charge of city heritage conservation, • hotels’, restaurants’ and cafés’ owners for whom making the city more appealing might turn out beneficial because of

72


a development of the tourist-cultural offer, which in turn would contribute to an increasing number of visitors using the accommodation, and service and gastronomic bases; • local leaders and heritage conservation enthusiasts and supporters who constitute an authority for local communities, • both inhabitants of the park area and other inhabitants of Zabrze for whom the park would provide employment in the tourism-related section (e.g. tourist group tours, accommodation extension, gastronomic and service bases extension, development of local craft especially the souvenir industry). The creation of a cultural park would benefit all the interested units and would give the district and region inhabitants a chance of a social-economic growth. The benefits are as follows: • increase of social awareness and education on cultural landscape conservation, • educating the described groups on cultural heritage resources, heritage goals and its conservation principles, • integrating city and region inhabitants, communities and self-government authorities around the idea of using the existing cultural city’s potential, • inhabitants’ identification with their place of residence and its neighborhood, • an enhancement of promoting the city’s values and its prestige growth, • inhabitants’ free expression of their opinion on the city’s growth, • familiarization and understanding of the social groups’ opinions and their interest range as for the pro-culture, pro-landscape and pro-tourist policy realization methods, • long-term guarantee for inhabitants and social groups (owners, users, investors, social associations etc.) as for the form and principles of the park management via appropriate park management and park development documents, • increasing number of tourists, growth of local enterprise and employment opportunities in the tourist-related sector.

In spite of all the restrictions connected with creating a cultural park, the non-creation of the park would have negative effects which in turn could pose a threat to the social-economic development of the city, that is: • low awareness of the area’s cultural landscape value, • increase of the social disintegration processes, • growing anonymity of the units taking action within the city, • insufficient use of the city’s cultural-landscape values in its social, economic and spatial development, • lack of or limited social control over new investments which could threaten the city’s cultural and landscape values, • inhibition or stagnation of the actions undertaken in order to increase inhabitants’ and self-government authorities’ prolandscape knowledge and awareness, • lack of new employment opportunities, • lack of social participation in the process of city’s developmental policy and inhibition of building a civil society. It must be pointed out that inhabitants of Zabrze should get familiarized with the described opportunities and benefits as well as with the risks and possible losses. The cultural park concept should be based on a consensus reached in a dialogue of all the interested sides. First of all, the actions towards the consensus should include a survey which would address the inhabitants’ attitude towards Zabrze and heritage elements conservation. Next, an initiative should be taken goal of which would be to win public opinion’s favor on the park creation. Furthermore, the actions should be aimed at promoting and educating the future park beneficiaries on the benefits which at the same would familiarize them with historic monuments (including the landscape) values and the need to protect them. These actions should also address self-government activists and officials, and they should cover the park concept, law and technical aspects, heritage financial values (especially the value of heritage landscape conservation), study

73


of good practices etc. In the beginning, a crucial role may play a workshop devoted to the verification of the cultural park concept, in which all the interested social groups’, institutions’, organizations’ and self-government authorities’ representatives should take part. The workshop would result in a social and substantial discussion on the benefits and limitations connected with the cultural park creation. Further, there could follow conferences within the identified social groups devoted to the park’s functioning, management, territory and financing. Then, a draft bill of the park creation should be published in local and non-local media (especially in press) and a public discussion for the involved sides (including the inhabitants) should be organized. It seems also essential to get to know inhabitant’s opinion as lack of approval might cause negative social reaction. Thus, winning the community’s approval for the concept and its participation in the creation process would guarantee an improved heritage conservation and what is more, the inhabitants could identify themselves with their city and become the park’s and city’s ambassadors, which in turn would contribute to an increase of the social initiative and capital.

The cultural park can have recreational, holiday and tourist functions for both Zabrze and Silesia inhabitants, and national and international tourists. A park has also an educational function as it forms people’s awareness, attitudes and behaviors towards the cultural heritage value. The park creation would contribute to Zabrze’s economic development which is connected with presenting the park’s values, increasing the number of visitors and extending the tourist and tourist-related offer. Currently there are 24 cultural parks in 12 voivodeships in Poland. The most famous parks are “Jeleniogórska Kotlina” Cultural Park and “Miasto Tkaczy” Cultural Park in Zgierz, which constitutes a model for all parks as it has been the first park in Poland that has had the Cultural Park Conservation Plan devised.

Bibliography: Lipińska I., Turystyka dziedzictwa kulturowego – wybrane aspekty ochrony prawnej parku kulturowego, [w:] Turystyka kulturowa, nr 3/2011, s. 14-27. Myczkowski Z., Park kulturowy jako forma obszarowej ochrony zabytków, [w:] Ochrona zabytków, nr 2/2007, s. 105-116. Ustawa o ochronie zabytków z dn. 23 lipca 2003 r., 2003 [w:] Dziennik Ustaw Nr 162 pozycja 1568 z 17 września 2003. Zasady tworzenia Parku Kulturowego, zarządzania nim oraz sporządzania planu jego ochrony. Materiały instruktażowe dla gminnych samorządów terytorialnych, autorów planów ochrony, wojewódzkich i samorządowych konserwatorów zabytków, Kraków 2005, http://www.nid.pl

74


Existing Cultural Parks (last update on 31st October, 2012) Voivodeship*

I.no. Cultural Park Name

Dolnośląskie

1

Fortress Cultural Park in Srebrna Góra

2002

2

Fortress Cultural Park “Twierdza Kłodzka”

2005

3

“Jeleniogórska Kotlina” Cultural Park

2009

4

Wietrzychowice Cultural Park

2006

5

“Pakoska Kalwaria” Cultural Park

2008

6

“Kościół p.w. Św. Oswalda” Cultural Park in Płonków

2009

Kujawsko-pomorskie

Created in

7

Sarnowo Cultural Park

2010

Lubuskie

8

”Dolina Trzech Młynów” Cultural Park in Bogdaniec

2006

Łudzkie

9

“Miasto Tkaczy” Cultural Park in Zgierz

2003

10

“Wzgórze Zamkowe” Cultural Park in Sieradz

2009

11

“Zakopiańska Kotlina” Cultural Park

2006

12

“Stare Miasto” Cultural Park in Kraków (from 7th Dec 2012)

2010

13

“Ossów Wrota Bitwy Warszawskiej 1920 Roku Cultural Park

2009

14

Wilanowski Cultural Park

2012

Podkarpackie

15

“Zespoł Staromiejski oraz Zespoł OO. Dominikanów” Cultural Park in Jarosławiec

2009

Pomorskie

16

Cultural Park of City Fortifications “Twierdza Gdańsk”

2002

17

“Osiem Błogosławieństw” Cultural Park in Sierakowice

2006

18

“Osada Łowców Fok” Cultural Park in Rzucew

2008

19

“Klasztorne Stawy” Cultural Park

2009

20

“Cmentarz Żydowski” Cultural Park in Żory

2004

21

“Hałda Popłuczkowa” Cultural Park

2006

Świętokrzyskie

22

“Miasta Końskie” Cultural Park

2005

Warmińsko-mazurskie

23

“Warmińska Droga Krajobrazowa Gietrzwałd- Woryty” Cultural Park

2009

Wielkopolskie

24

Mickiewicz Cultural Park

2007

Małopolskie

Mazowieckie

Śląskie

* It is a term used for provinces in Poland. The names here were given in Polish. Source: Conservation Analysis Department, based on Klupsz’s study, http://www.nid.pl/idm,219,idn,458,lista-parkow-kulturowych-stan-na-31-pazdziernika-2012-r.html (last access: 12th Nov 2012)

75


76


SUMMER SCHOOL OF ARCHITECTONIC REORGANIZATION, ZABRZE 2012` Tomasz Taczewski 1

Upper Silesian Conurbation After the political turn in 1989, the cities of the Upper Silesian urban area seemed to be inevitably condemned to a total collapse because of the closure of main industrial plants. However, thanks to a strong identity and distinct features of the local community, the destruction process was slowed down. Nowadays, most of the cities are trying to gain an international position and want to become an urban center of a global meaning - the Silesian Metropolis. The main factor that had hindered the collapse was the strong identity of the Silesian community which can be ascribed to the community’s awareness of a shared past (which differs from the past of other cities in the country) and a language identity of the inhabitants. It was the post-war ethnic persecution, the migration of eastern population (especially inhabitants of Lvov) from the formerly Polish territories to Poland and Silesians’ migration to Germany that contributed to the new local community quality, which is similar to the famous “corinthiaca”. Piotr Kuncewicz explains this legendary term as follows: “when the city had been destroyed and Lucius Mummius had turned it into a log pile, then gold, silver, copper and other metals alloyed in a melting pot giving a unique alloy impossible to imitate or copy. The fiery river mixed with the equally profuse red river.” One of the building blocks of the new Silesian identity has become the architecture, which is part of a ”connective structure” (conecto, Latin for to join, to bond), especially the relics of the region’s industrial past. Theoreticians who study the contemporary problems of industrial cities, such as Beatriz Fernandez Agueda and Marc Crinson, claim that the local identity in cities of such a provenance require that the cultural memory concentrates on the culture related to industry and work, and that the memory of the industrial heritage elements is restored.

1 Technical University Profesor, Tomasz Taczewski, Doctor of Architecture Engineering

77


“The present and the past still present in people’s memories constantly change into a pre-past and the social memory into a cultural memory vivid through the culture products”, claims in his essay Kazimierz Wóycicki2 who refers back to Jan Assman’s3 analytical system, thanks to whom the “memory” category has anew become a part of a scientific circulation. The culture products (which Assman calls explicite4 ) that constitute the memory cover the architectonic items (Martin Heidegger’s term). The tradition creation in Silesia is based on a careful, institutionalized selection and analysis. The industrial tradition has been handed down by self-government, voivodeship5 and city authorities, educational institutions, museums, local radio and TV stations and various publishing companies. The tradition is also formed through cultivating the dialect and literature. As a result, Silesia inhabitants are aware of the industrial past values and are not ashamed of their background. Among the Silesian urban areas a crucial role plays Zabrze which is the fifth city in the Silesian voivodeship in terms of the surface area and which theoritcally speaking, should have collapsed first. Zabrze cannot aspire to become the metropolis capital city or a scientific center (like Gliwice); nevertheless, Zabrze has been the strongest industrial center in the area for many years. Zabrze Zabrze is regarded as an industrial city. Abroad it is mainly famous for “Górnik Zabrze”, the leading Polish football team and for its great achievements in the field of heart surgery identified with Zbigniew Religa. The history of Zabrze is quite short and dates back to 1790 when on the river Czarniawka, on the borderline of villages Zaborze and Pawłów, deposits of coking coal were discovered by Salomon Izaak from Brabant on a commission of Graf Reden, a Prussian Manager of Mining Office in Wrocław. The Prussian government then decided to build industrial plants and coal mines there which contributed to the settlement development. In 1873 by the decision of the Prussian king Wilhelm I the powiat6 district Zabrze was formed, a capital city of which was a village. In 1922 as a result of dividing Silesia between Poland and Germany, Zabrze was finally granted a city charter and migration followed. Zabrze is strictly connected with the book entitled “Cholonek, czyli dobry Pan Bóg z gliny” (“Cholonek: the kind God out of clay”7) which constitutes an essential part of the Silesian literature canon. The theater performance based on the book has been constantly played in “Korez” Theater in Katowice and is still beloved by spectators. The book is set in the German part of Upper Silesia in the interwar period, II World War and post-war period. It depicts the lives of inhabitants of Poremba, one of Zabrze’s districts where the author grew up. The novel shows the inhabitants in a naturalistic way exposing their weaknesses: alcoholism, debauchery and cruelty mixed with sanctimoniousness, fascination with German Nazism, violence and rape (results from the Red Army’s actions in 1945). It also depicts the commu2 [7] 3 Assman’s system refers to a ”collective memory” and ”social memory” created in the 1930s by a French sociologist, Maurice Halbwachs and an art historian, Aby Warburg. 4 ”Rituals are part of a cultural memory because they are used to bequeath essential culture elements. The same goes for some objects like commemorative plaques, gravestones, temples and statues. They do not have any practical purpose but they represent some meanings; they are symbols and icons. They preserve the memory not implicite but explicite; they refer to the past and indicate people’s identity.” [1] 5 The creation of the Silesian Museum and the Silesian Route of Technical Monuments, and the organization of the annual “Industriada” event. 6 Powiat is the second-level unit of local government and administration in Poland (footnote added by the translator). 7 Cholonek oder der liebe Gott aus Lehm – a novel by Horst Eckert (Janosch). The novel was published in 1970 in Germany. The Polish censored edition was published in 1974. The full version was published in 2011 by the publishing company “Znak.”

78


nity’s basic features which have become a local moral norm. “Z niczego nie ma nic!”, says Świętkowa, one of the novel characters, which means that one has to achieve something first in order to be respected and that work is essential if one wants to get good results. However, such a way of thinking may seem tricky as it would mean that e.g. any authority will get testimony just as a matter of its existence or that a wealthy person must be at the same time well-educated and hard-working. When familiarized with this way of thinking, one understands the need to build the Silesian, cultural memory through a re-opening of the Main Key Heritage Drift in Zabrze as a tourist attraction. In the past it used to be a water drift, idea of which was conceived in the 18th century. The drift was built in 1799 and was used to drain the mines in Chorzów and Zabrze. It used to be a huge tunnel that channeled water to Odra river. At its mouth there was the Kłodnicki Channel which went through Zabrze, Gliwice up to Koźle where it merged with Odra8. The drift building process was initiated by Friedrich Reden and John Baildon (of a Scottish origin). In 1868 the drift was 14,2 km long and constituted the biggest construction of its kind in Europe. The Zabrze segment was 2,35 km long and included a coal loading port (near the Carnall drift) where the extracted coal was put into special boxes and loaded onto boats. After a 6 or 7 hour long journey, the coal ended up in another port situated directly at the drift mouth in the city centre. Next, the coal was loaded into river boats in order to channel the load through Kłodnicki Channel to Gliwice. This channel segment had 2 slipways with winches thanks to which the boats were able to cover the levels difference between particular sections of the waterway. It was an unprecedented engineer enterprise on a global scale (apart from few attempts made in England and Hungary). 8 Nowadays the Gliwice – Koźle channel segment is called Gliwice Channel.

Following the Silesian way of thinking, a heritage drift and an entry in the UNESCO List is a great chance for a better future. Workshop The intensive course of architectonic reorganization was an enterptise that has taken the form of a workshop, which was organized by the Architecture Department of the Silesian Technical University and Stavebniego Fakulta TU Ostrava. The initiative was supported by “Ceepus” (the International Fund), the Silesian Marshal Office, “Guido” Historic Mine, the Association for the Restoration and Promotion of “Królowa Luiza” Adit in Zabrze and the Municipal Council of Zabrze. The workshop took place from 16 to 24 June 2012 and was devoted to the architectonic problems related to the cultural park creation. The workshop was a didactic enterprise. “In the globalizing world we need to strive for an international exchange of architecture and urban experiences”, points out a Cracow specialist and architect, Mateusz Gyurkovich.9 The graduates of Polish architectonic universities get frequently involved in international project laboratories both in Poland and abroad. There are many didactic methods which help Polish architecture students to gain new experiences abroad and teach them how to function on the international job market. The most popular method is the Erasmus program that apart from a six-month or twelve-month European school exchange, offers students a three-month’ internship in European planning companies or Intensive Programs. However, not all the students can take part in these programs which deprives them of unique didactic and practical experiences. Thus, the intensive course organized in Zabrze was a didactic opportunity for the young architecture graduates to gain an international experience. The course took the form 9 See the materials of ”The Architect Profession”, the International Scientific Conference Międzynarodowej, Gliwice 2012.

79


of a workshop (uninvolved in the Erasmus program) which was the result from an oral contract between the professors of the Architecture Department of the Technical University and VSB Ostrava.

Each team adopted a different approach and presented different solutions, which are presented below.

The students together with the leading architects created Polish-Czech teams of several members within which they were asked to answer several issues concerning the Cultural Park in Zabrze. The analysis of the given answers, arisen problems and asked questions constituted the tasks for each team, who after 5 days, had to present the results in the form of a computer presentation and poster. The consultants and critics of the presented suggestions were the Polish and Czech lecturers, Josef Kiszka i Tomasz Taczewski.

Team ”a”10 work The members claimed that opening a cultural park in Zabrze would enhance the potential of the city. The park would consist of post-industrial historic monuments from the 19th and 20th c. most important of which are “Guido” Historic Hard Coal Mine at 3go Maja St., mouth of the Main Key Heritage Adit at Karola Miarki St. and “Królowa Luiza” Mining Museum at Wolności St. 408 and 410. The team pointed out that the cultural park would be a step towards the entry in the UNESCO List which would help the city to develop. Nevertheless, simultaneous investments in revitalization and adaptation of the city centre are required.

The students’ projects were complemented with lectures devoted to the basic theory of reorganization processes, Polish examples of industrial area revitalization actions, history of Zabrze’s cultural space and heritage and its basic urban planning documents. The students were also familiarized with the programs and city’s actions related to urban revitalization. They were also presented the results of a student contest on spatial development of the “Queen Louise” Coal Mine and the power station at Wolności Street. The students were divided into the following teams: a. Aleksandra Buś, Wojciech Cendrzak Milan Kotěra, Martina Mlčochová, Katarzyna Słowińska under Katarzyna Fidyk’s management b. Phillipe Jiří Janda, Martin Herzán, Anna Łyszczyk, Anna Glajc, Monika Węglinska under Marcina Jojko’s management c. Natalia Walas, Hana Nováčková, Ondřej Turoň, Marta Grochal, Sandra Krzyk under Martin Náhlovský management d. Patryk Bily, Piotr Gnacek, Pavla Frankova oraz Anna Mikoś under Bartłomiej Nawrocki management

The aim of the park is to go back to the mining roots so that it could be possible to walk around a post-industrial city and admire the language, culture and industrial elements. The project description includes suggestions of changes that should be introduced to achieve this goal. The project has also pointed out the risk of ending up creating a city museum with a fake scenery of an industrial town. Thus, the team’s suggestions aimed at the development of the city take into account all its users: both inhabitants and tourists. An important part of project is to present the history of the city centre development which would help understand the city layout and its weaknesses. However, the aim of the group was to seek solutions and introduce changes one of which is the revitalization of the historic water tower area as the planned sightseeing starting point and city users’ integration place (the creation of an urban area called Social Initiatives Centre was put forward).

10 On the basis of [9 - a]

80


The other planned changes cover: • Creating new meeting places with restaurants and cafés, which would help consolidate the social bonds between inhabitants and tourists. • Introducing the possibility of getting transported by a historic tram e.g. along 3go Maja St. from the mouth of the Main Key Heritage Adit at Karola Miarki St. to “Guido” Mine. The transport would be for free for both tourists and inhabitants. • Introducing ”a-periscopes” (which work in reverse to periscopes) which would give an insight into the underground and educate the visitors on the mining history of the city. • Introducing the ”Bike4sms” hire option which would enable going sightseeing on a bike. The rent points would be located in the most important and most distant elements, that is “Guido” Historic Hard Coal Mine at 3go Maja St., the mouth of the Main Key Heritage Adit at Karola Miarki St. and “Królowa Luiza” Mining Museum at Wolności St. 408, 410. The team has not imposed any specific sightseeing routes. The introduction of alternative sightseeing means would help revitalize the city as they address much more visitors: families, disabled people, international package tour users, scientists, students, sportsmen and last but not least, the inhabitants. Team ”b”11 work Team ”b” has introduced an idea directly referring to Bernard Tschumi’s theory of city development. The Swiss architect put forward a theory of urban generators that work like catalysts for undertakings of any kind. The theory has been tested in a project devoted to an airport in Kansai, complex of bridges in Lausanna and multifunctional centre with a railway station in Kyoto. Following Tschumi’s theory, the cultural park could become a generator for the city improvement and development. In this case the city structure then cannot be based neither on a typical urban theory where in the city hierarchy the city centre is on top nor on a modernism pattern where the city is divided into zones. Team “b” members assume that in accordance with the modern urban conception, the most adequate idea is to create a cultural park that would consist of independent elements located in different parts of the city, which in turn would unite the city structure. The basic condition then is to choose elements that have a great potential. These elements should include not only the “Guido” Mine, the “Królowa Luiza” Mining Museum and the mouth of the Main Key Heritage Adit but also other characteristic places like: • the water tower at Zamoyski St. • the Smelting Park area together with the concert hall and the buildings of the former Donnesmarck smelting plant • the Zandka housing estate (Donnersmarck Smelting Plant Estate) full of houses for workers and officials at Krakusa and Stalmacha St. • St. Joseph Church together with the renovated KS Górnik stadium 11 On the basis of [9 - b]

81


The enlisted elements together with the characteristic places would contribute to the revitalization of Zabrze. Additionally, the team members point out that it is necessary to strengthen these places as for the time being they are too poor to interact with one another and enhance their surrounding areas. This could be done through an appropriate promotion, increase of their tourist attractiveness and extension of its program variety. The “Guido” Mine, on the other hand, should use its location and its good central highway connection with the Silesian conurbation to become a strategic place like the Zollverein complex in Essen. The characteristic features of the suggested park plan are: • lack of necessity of considerable financial outlays on the urban space and new infrastructure (investments only into one place) • openness and susceptibility to changes • local and independent actions of particular places • no need to find a strategic investor • low investment risk Team ”c”12 work The paper written by the leading Czech architect of team ”c” has been entitled “Zabrze as a cultural park”, in which it has been noted that Zabrze that consists of 11 urban units has a great chance for a balanced development through focusing the building development on the centre only. First of all, a development scope in proportion to the unit size should be established. The team members claim that details matter the most and therefore, they suggest making a list of all the empty, neglected and littered places in order to turn them into greeneries and give them new functions. The aim of the cleaning is to reduce big, empty territories, eliminate mono-functional areas, minimize bad effects of road barriers, demolish useless units and transform valuable elements. For Zabrze to be considered as an Art Park, it is essential to clean the city centre of such areas. Only then, the art concepts can be realized. The idea of Zabrze as an Art Park is not an unreal idea; however, it requires a careful, well-planned preparation. Team ”c” members claim that the city cleaning needs an appropriate management system. If there is no urban planning concept yet, the actions within the public space (called “added values”) can be taken only after the cleaning has been introduced. Team ”d”13 work As team ”b” did, team ”d” pointed out that the key places for the potential cultural park in Zabrze are the industrial historic monuments and their surrounding areas. However, the mines and the drift can be admired only underground. The area in-between the monuments, though located in the city centre, requires then changes, revitalization, local politicians’ and 12 On the basis of [9 - c] 13 On the basis of [9 - d]

82


community’s involvement and a capital. Including the area in the park conservation plan mechanically would mean leaving the territory behind in its current state. According to the team, the promoted cultural park area seems artificial and does not fit the other monuments’ locations. The attractions in Zabrze also cover e.g. the St. Joseph Church, the Donnersmarck housing estate (Zandka) and other elements scattered around the city. The team members claim that these monuments should be included in the cultural park as well and they are against the area concept of the park. Team ”d” has put forward their own suggestions related to the monument conservation, sightseeing tours organization and monuments’ network. They claim that the area concept of the cultural park should not be based on a monument network consisting of scattered elements. They suggest that conservation should cover the underground monuments together with the surrounding areas and a spatial development plan for the city centre should be devised. They strongly believe that all the actions connected with tourism organization and monuments’ conservation and revitalization have to be synchronized with the actions undertaken in

the city centre. According to team ”d”, Zabrze is an example of a shrinking city with an unpredictable, development-oriented future. Therefore, the conservation should be based on an open system which in the case of the city development (with new monuments and tourist attractions added) or regress (potential historic monuments’ partial destruction) can be easily modified. The spatial planning should stimulate the development of the key city centre elements. Team “d” points out that the most important streets in Zabrze are Wolności St. and 3go Maja St. Wolności St. is still attended the most as there are located the most important administrative buildings, public communication interchanges, shops and establishments. Moreover, Wolności St. joints the eastern part of the city with the western one. In the southern part of the city there is 3go Maja St. which is more neglected as it gets more distant from the city centre. However, 3go Maja has a strategic function as it connects the Donnersmarck Estate (theatre and concert hall) with the “Gudio” Mine that are located on the opposite sides of the city and it constitutes the centre of the bus-railway interchange. Thus, 3go Maja St. together with the perpendicular streets helps unite all the tourist attractions into a cohesive system. Therefore, 3go Maja should be the key target of the future investments as its development would revitalize other places

83


such as e.g. the crossing with the Monte Casino Heroes St. or the PKP railway station area. The current road traffic plan includes a future congestion relief of 3go Maja St. into two parallel, main streets (in accordance with the written study), which seems to be a good plan (see Fig. 06). In this way it is possible for 3go Maja St. to promote public transport (tram line), walking (green promenade), cycling (bicycle lanes) and road transport (one lane in one direction or one-way streets only). The width of the frontage sections perfectly enables an introduction of the suggested solutions. Conclusion All the described projects present different points of view which are worth a deep analysis by those who are concerned with the concept of the industrial architecture cultural park. Although the projects lack an detailed insight, they give an overall view of the park idea. It as also worth to take the projects into account because they were prepared by architecture students and their team leaders, that is people who have an urban-architectonic experience.

The history of Zabrze has also confirmed what dr Artur Jasiński14 said about similar workshop (which was organized by Cracow Technical University): I think that the biggest advantage of the workshop (…) was the opportunity to work in teams consisting of students coming from different universities and countries (…). Thanks to this, a new multicultural point of view on the analysis of local problems (which seem to be universal) was formed. Each team presented a different revitalization concept both in the ideological and formal aspect. What was interesting was the graphic design of some projects and the opportunity to observe how multinational groups work together, define their goals and choose their leaders. Personally, I was surprised that it was difficult to distinguish the Polish students: all the students were equally interesting and spoke fluent English. They are regular young Europeans.15 The Summer School was also an opportunity to show the foreign countries the Silesian modern concept of the industrial elements. It was an opportunity to show how the past can be used to build the future.

14 Lecturer at the Frycz Modrzewski Academy in Cracow 15 Gyurkovich M. (red.), Future of the City - ECO_REHAB3: Mass Housing Estates or Multifamily Housing Complexes?, Wyd. PK, Kraków 2012

Bibliography: 1. Jan Assman: Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w czasach starożytnych. Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego . Warszawa 2009 2. Jan Assman: Collective Memory and Cultural Identity. Article in: New German Critique, No. 65, Cultural History/Cultural Studies. Cornell University. Spring-Summer, 1995. pp. 125-133 3. M. Christine Boyer: The City of Collective Memory: Its Historical Imagery and Architectural Entertainments. The MIT Press. Cambridge, Ma. 1996 4. Marc Crinson: Urban memory: History and Amnesia in Modern City. Routledge. London and New York 2005 5. Cyceron: O mówcy. Antyk Marek Derewiecki. Kęty 2011 6. Janosch (Horst Eckert): Cholonek, czyli dobry Pan Bóg z gliny. Wydawnictwo „Znak”. Kraków 2011 7. Kevin Lynch: Wasting Away. Sierra Club Books. San Francisco 1991 8. Kazimierz Wóycicki: Zagadnienie historiografii pamięci. Orbis Linguarium. Wrocław 2009 9. Descriptions of the workshop team projects done by: a - Katarzyna Fidyk, b - Marcin Jojko, c - Martin Nahlovsky i d - Bartek Nawrocki

84


85


86


CONCLUSION A city’s balanced development should always be appropriately planned in terms of both the spatial and the social-economic aspect. The most important goal and aspiration of the Upper Silesian cities, which are famous for their numerous industrial culture monuments, is the revitalization of the cities with the use of the best methods and the principles of a balanced development. For the past few years, the self-government authorities, institutions, universities and others involved in the revitalization processes have taken actions in order to reach the described goal. Zabrze is one of the leading Polish cities in which the revitalization processes of the post-industrial elements (especially the post-mining ones) and their adaptation to take on new functions take place on many levels. The main examples of the undertaken actions include adapting the Historic “Guido” Hard Coal Mine as a cultural, tourist and recreational centre, revitalizing buildings of the “Królowa Luiza” Historical Coal Mine among other things for exhibition purposes, creating an educational park on the basis of ground and underground areas of the Coal Mining Museum and revitalizing the excavations of the Main Key Heritage Adit. The gained experienced serves as a perfect example for similar undertakings initiated in different cities in Poland and Europe. The revitalization issue is a matter that has been addressed in many scientific work, expert studies, analyses, case studies, local plans, revitalization programs etc. Still, this field of interest requires further research and consideration. This book, which has been created by experts in architecture, culture, revitalization and management of industrial heritage elements, constitutes a great contribution to this area of study. Taking into consideration Zabrze’s aspirations to receive the title of a cultural and tourist centre of industrial heritage and its plans to create a cultural park and, at some point in the future, its application for being enlisted in the UNESCO World Heritage List, it is very crucial to make efforts to organize and unite the space that is in the middle of the revitalization process. What is more, it is also necessary to increase the inhabitants’ awareness of the industrial heritage values and win their support for the revitalization idea. Provided that the outlined goals are reached with success and the potential of the preserved post-industrial elements is used in a skilful and balanced way, Zabrze will consolidate its position as a industrial culture and tourism centre, at the same time it will increase its tourist and investment attractiveness, ensure its economic growth and improve inhabitants’ social-economic conditions.

Magdalena Szczypkowska Historic “Guido” Coal Mine

87


88


Wieża ciśnień przy ulicy 3 Maja / the pressure tower at 3 Maja Street

89


Budynek dyrekcji Huty Donnersmarcka / the management building of the former Donnersmarck steelworks

90


Osiedle Donnersmarcka – Zandka / the Donnersmarck Housing Estate in Zabrze-Zandka

91


Stalowy Dom na Zandce / the Steel House in Zabrze-Zandka

92


Osiedle Ballestrema w Rokitnicy / the Ballestrem Housing Estate in Zabrze-Rokitnica

93


Osiedle Borsigwerk w Biskupicach / the Borsigwerk Housing Estate in Zabrze-Biskupice

94


Szyb G贸rniczy Maciej / The Maciej Shaft

95


Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido” - część podziemna / the Historic „Guido” Coal Mine – underground area

96


Skansen Górniczy „Królowa Luiza” / the „Queen Louise” Historical Coal Mine

97


Wieża ciśnień przy ulicy Zamoyskiego / the pressure tower at Zamoyskiego Street

98


Podziemne wyrobiska Głównej Sztolni Dziedzicznej / the underground of the Main Key Hereditary Adit

99


Wylot Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej / the Main Key Hereditary Adit – adit mouth

100



prev do sprawdzenia