Issuu on Google+

Գինը՝ 100 դրամ

| № 5 (245), երեքշաբթի, հունվարի 22, 2013 թ., www.civilnet.am

տ ն տ ե ս ա կ ա ն

Ինչ-որ մի­ջո­ցա­ ռում ­ն ե­րի շարք խմբագրական

էջ 2 ›››

օ ր ա թ ե ր թ

Ընտ­րու­թյուն Հա­յաս­տան­նե­րի միջև

«Յա Գա­րե­գին Նժ­դեհ» Մարատ Յավրումյան, տե­սա­կետ էջ 2 ›››

Հայ­կա­կան Ս­յու­նիք. Նժ­դե­ հի լա­վա­գույն փաս­տար­կը

Սու­րեն Մա­նուկ­յան, Tert.am-ի բլո­գից, տե­սա­կետ էջ 3 ›››

Պայ­քարն է, որ փո­խում է Թուր­քիան Հարցազրույց Ռո­բեր Քոփ­թա­շի հետ էջ 4 ›››

Գոր­ծիքն ար­դա­րաց­րել է ի­րեն Ար­տար­ժու­թա­յին պար­ տա­տոմ­սե­րը հա­ջող են տե­ղա­բաշխ­վել էջ 5 ›››

Անս­պա­սե­լի լա­վա­տե­սը

Ֆոտոլուր

ՄԷԳ-ը 2013թ. նավ­թի գլո­ բալ պա­հան­ջար­կի աճ է ակն­կա­լում էջ 6 ›››

Հաշ­վի առ­նել ռիս­կե­րը Օ­բա­մա­յին խոր­հուրդ է տվել Բ­ժե­զինս­կին էջ 7 ›››

Հուն­վա­րի 21-ին պաշ­տո­նա­պես մեկ­նար­կեց Հա­յաս­տա­ նի Հան­րա­պե­տու­թյան նա­խա­գա­հի փետր­վա­րի 18-ին կա­ յա­նա­լիք ընտ­րու­թյուն­նե­րի քա­րո­զար­շա­վը: Նա­խա­գա­հի պաշ­տո­նին հա­վակ­նում է ութ թեկ­նա­ծու։ Քա­րո­զար­շա­վը կըն­թա­նա մինչև փետր­վա­րի 16-ը: Մր­ցա­պայ­քա­րի դուրս ե­կած նա­խա­գա­հի թեկ­նա­ծու­ներն են. 1. Հ­րանտ Բագ­րատ­յա­նը՝ «Ա­զա­տու­թյուն» կու­սակ­ցու­ թյան նա­խա­գահ, Ազ­գա­յին ժո­ղո­վի «Հայ ազ­գա­ յին կոնգ­րես» խմբակ­ցու­թյան պատ­գա­մա­վոր, 19931996  թթ. ՀՀ վար­չա­պետ: 2. Պա­րույր Հայ­րիկ­յա­նը՝ «Ազ­գա­յին ինք­նո­րո­շում միա­վո­ րում» կու­սակ­ցու­թյան նա­խա­գահ:

3. Ա­րամ Հա­րու­թյուն­յա­նը՝ «Ազ­գա­յին հա­մա­ձայ­նու­թյուն» կու­սակ­ցու­թյան ղե­կա­վար, մա­թե­մա­տի­կոս, Երևա­նի պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի դա­սա­խոս: 4. Րաֆ­ֆի Հով­հան­նիս­յա­նը՝ «Ժա­ռան­գու­թյուն» կու­սակ­ ցու­թյան նա­խա­գահ, ՀՀ ա­ռա­ջին արտ­գործ­նա­խա­րար: 5. Անդ­րիաս Ղու­կաս­յա­նը՝ քա­ղա­քա­գետ, «Ռա­դիո Հայի» տնօ­րեն: 6. Ար­ման Մե­լիք­յա­նը՝ ԼՂՀ նախ­կին արտ­գործ­նա­խա­րար: 7. Սերժ Սարգս­յա­նը՝ ՀՀ գոր­ծող նա­խա­գահ, իշ­խող Հան­րա­պե­տա­կան կու­սակ­ցու­թյան ղե­կա­վար: 8. Վար­դան Սեդ­րակ­յա­նը՝ գոր­ծա­զուրկ, է­պո­սա­գետ։  n

Գա­զը չի տա­քաց­նում Հա­յաս­տա­նում գա­զի սպառ­ման ծա­վալ­նե­րը ան­ ցած տա­ րի թեև ա­ ճել են 4,8%-ով, սա­կայն բնակ­չու­ թյու­նը այն չի օգ­տա­գոր­ ծել ջե­ռուց­ման նպա­տա­ կով։ Արդ­յու­նա­բե­րա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րը, ի­րենց հեր­թին, ան­ցած ե­րեք տա­ րում այդ­ պես էլ չեն վե­ րա­կանգ­նել ճգնա­ժա­ մա­յին 2009թ. սպառ­ման ծա­վալ­նե­րը։ Հա­յաս­տան ներկր­ված բնա­կան գա­զի ծա­վալ­նե­րը 2012թ. ըն­թաց­քում ա­վե­լա­ ցել են 22,3%-ով՝ կազ­մել­ով 1,97  մլրդ խմ։ «Հայ­Ռուս­գա­ զար­դի» կող­մից ի­րաց­վել է 1,6 մլրդ խմ, ա­ճը՝ 4,8%։ Ըն­ կե­րու­թյան հա­ղոր­դագ­րու­ թյան հա­մա­ձայն՝ 2012թ., նա­խոր­դող տար­վա հա­մե­ մատ, 23,7%-ով ա­վե­լա­ցել են է­ներ­գե­տի­կա­յի և 2%ով՝ արդ­յու­նա­բե­րու­թյան ո­լորտ­նե­րի կող­մից սպառ­ վող ծա­վալ­նե­րը՝ կազ­մե­ լով հա­մա­պա­տաս­խա­նա­ բար 231,9  մլն և 254,7  մլն խմ: ԱԳԼՃԿ-նե­րի կող­մից բնա­կան գա­զի սպա­ռումն ա­վե­լա­ցել է 15,4%-ով՝ հաս­ նե­լով 418 մլն խմ-ի։ Է­ներ­գե­տիկ հա­մա­կար­ գի կող­մից գա­զի սպառ­ման ա­ճին նպաս­տել է Ազ­գա­յին ժո­ղո­վում ՀՀԿ խմբակ­ցու­ թյան ղե­կա­վար Գա­լուստ Սա­հակ­յա­նի օ­րենսդ­րա­ կան նա­խա­ձեռ­նու­թյու­նը։ 2012թ. Հա­յաս­տա­նը հրա­ ժար­վեց «ա­մա­ռա­յին ժա­մա­ նա­կից»՝ օ­րա­կան առն­վազն մեկ ժա­մով ա­վե­լաց­նե­լով է­լեկտ­րաէ­ներ­գիա­յի սպա­ ռու­մը։ Է­լեկտ­րաէ­ներ­գիա­ յի պա­հան­ջար­կը բա­վա­րա­ րե­լու հա­մար 2012թ. Հ­րազ­ դա­նի ջէկը (Հ­րազՋԷԿ) ար­

էջ 5 ›››

Կիզակետում

Բջ­ջա­յի­նին պար­տադր­վում է հա­սա­նե­լիու­թյուն Հան­րա­յին ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րը կար­գա­վո­րող հանձ­նա­ժո­ղո­վը (ՀԾԿՀ) բջջա­յին ե­րեք օ­պե­րա­տոր­նե­րին պար­տադ­րե­լու է ընդ­հա­նուր առ­մամբ 18 գյու­ղա­կան հա­մայնք­ ներ ա­պա­հո­վել ձայ­նա­յին և շար­ժա­կան լայ­նա­շերտ ին­տեր­նետ հա­սա­նե­լիու­թյան ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րով. բա­ցի այդ՝ վեր­հա­նել միջ­պե­տա­կան ավ­տո­ճա­նա­պարհ­նե­ րի այն հատ­ված­նե­րը, ո­րոն­ցում ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րը հա­սա­նե­ լի չեն։ Մո­տա­վոր հաշ­վարկ­նե­րով՝ օ­պե­րա­տոր­նե­րը պետք է $0,7-1  մլն­-ի ներդ­րում­ ներ կա­տա­րեն։ Հան­րա­յին ծա­ռա­յու­թյուն­ նե­րը կար­գա­վո­րող հանձ­ նա­ժո­ղո­վը հուն­վա­րի 23ին քննար­կե­լու և ա­մե ­նայն հա­վա­նա­կա­նու­թյամբ հաս­ տա­տե­լու է «Ար­մե ն­Տել», «Ղ-­Տե­լե­կոմ» և «Օ­րանժ Ար­ մե­նիա» ըն­կե­րու­թյուն­նե­րի կող­մից ի­րենց հան­րա­յին շար­ժա­կան բջջա­յին կա­

պի ցան­ցե­րը զար­գաց­նե­լու և ար­դիա­կա­նաց­նե­լու մա­ սին» ո­րոշ­ման նա­խա­գի­ծը։ Փաս­տաթղ­թի ողջ տրա­մա­ բա­նու­թյունն այն է, որ ըն­ կե­րու­թյուն­նե­րն ընդ­լայ­ նեն ծած­կույթ­նե­րը Հա­յաս­ տա­նի ամ­բողջ տա­րած­ քում՝ ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի ու ռա­դիո­հա­ճա­խա­կա­նու­

թյուն­նե­րի տի­րույ­թի արդ­ յու­նա­վետ օգ­տա­գործ­ման նպա­տա­կով։ Ըստ ո­րոշ­ման նա­խագ­ ծի՝ մեկ տար­ վա ըն­ թաց­ քում՝ մինչև 2014թ. հուն­ վա­րի 23-ը, ըն­կե­րու­թյուն­ նե­ րը պետք է զար­ գաց­ նեն և ար­դիա­կա­նաց­նեն ի­րենց շար­ժա­կան կա­պի

ցան­ցե­րը ծած­կույթ չու­նե­ ցող ընդ­հա­նուր առ­մամբ 18 բնա­կա­վայ­րե­րում։ Բա­ ցի այդ՝ մինչև 2013թ. ապ­ րի­լի 1-ը օ­պե­րա­տոր­նե­րը պետք է չա­փում­ն ե­րի մի­ջո­ ցով բա­ցա­հայ­տեն միջ­պե­ տա­կան ավ­տո­ճա­նա­պարհ­ նե­րի այն հատ­ված­նե­րը, ո­րոն­ցում բջջա­յին ծա­ռա­ յու­թյուն­ներն ան­հա­սա­նե­լի են, և դ­րանք կա­պով ա­պա­ հո­վե­լու հա­մար ներ­կա­յաց­ նեն ա­ռա­ջարկ­ներ։ ՀԾԿՀ-ի այս նա­խա­ձեռ­ նու­թյու­նը սպա­սե­լի էր, քա­ նի որ 2012թ. դեկ­տեմ­բե­րի 14-ին ըն­դուն­վել է մի ո­րո­

շում, ըստ ո­րի՝ 2014թ. հուն­ վա­րի 1-ից Հա­յաս­տա­նում պետք է գոր­ծարկ­վի հե­ռա­ խո­սա­հա­մար­նե­րի տե­ղա­ փո­խե­լիու­թյան հա­մա­կար­ գը (MNP)։ Այն բա­ ժա­ նորդ­ նե­րի հնա­րա­վո­րու­թյուն կտա հա­մար­նե­րի պահ­

պան­ման պայ­ման­նե­րում փո­խել օ­պե­րա­տո­րին։ Ո­րո­ շու­մը են­թադ­րում է, որ ծա­ ռա­յու­թյու­նը պետք է հա­ սա­նե­լի լի­նի Հա­յաս­տա­նի բո­լոր բնա­կա­վայ­րե­րի բա­ ժա­նորդ­նե­րի հա­մար։  n Ա.Չ.


| № 5 (245), երեքշաբթի, հունվարի 22, 2013 թ.

2 | Տեսանկյուն Խմբագրական

«Յա Գա­րե­գին Նժ­դեհ»

Ինչ-որ մի­ջո­ցա­ռում ­ն ե­րի շարք 2013թ. նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյուն­նե­րի պաշ­տո­նա­ կան քա­րո­զար­շա­վի մեկ­նար­կը եր­կու օր շուտ տվեց Սերժ Սարգս­յա­նը՝ «Ա­զա­տու­թյուն» ռա­դիո­կա­յա­նի հետ հար­ ցազ­րույ­ցով: Չ­նա­յած իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը ջանք ու ե­ռանդ չեն խնա­յում՝ փոր­ձե­լով ա­պա­ցու­ցել, որ սպաս­վում են մրցակ­ցա­յին և ա­զատ ու ար­դար ընտ­րու­թյուն­ներ, ի­րա­ կա­նու­թյու­նը և հան­րա­յին ըն­կա­լու­մը բո­լո­րո­վին այլ է: Նույ­նիսկ ա­ռանց մաս­նա­գի­տաց­ված սո­ցիո­լո­գիա­կան հե­ տա­զո­տու­թյուն ի­րա­կա­նաց­նե­լու ակն­հայտ է, որ քա­ղա­ քա­ցի­նե­րի սպա­սում­ն ե­րը երկ­րի կարևո­րա­գույն պաշ­տո­ նի ընտ­րու­թյուն­նե­րից մտա­հոգ­վե­լու աս­տի­ճա­նի ցածր են, կամ գրե­թե սպա­սում­ն եր չկան: Ան­տար­բե­րու­թյան ու հիաս­թա­փու­թյան մթնո­լոր­տի պատ­ճա­ռով տպա­վո­րու­ թյուն է, որ Հա­յաս­տա­նում ա­մենևին էլ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թյուն­նե­րի քա­րո­զար­շավ չէ, այլ ինչ-որ մի­ջո­ցա­ ռում­ն ե­րի շարք: Ճիշտ է, նա­խա­գա­հա­կան մրցա­վազ­քին մաս­նակ­ցող քիչ թե շատ ազ­դե­ցիկ գոր­ծիչ­նե­րի մի մա­սը ի­ր հաղ­թա­ նա­կին ան­կեղ­ծո­րեն հա­վա­տա­լով, մյուս մասն էլ կաս­կա­ ծե­լի վար­քագ­ծով փոր­ձում են մրցակ­ցա­յին ընտ­րու­թյուն­ նե­րի մթնո­լորտ ստեղ­ծել, սա­կայն դեռևս հա­սա­րա­կա­կան տրա­մադ­րու­թյուն­նե­րը որևէ դրա­կան փո­փո­խու­թյուն­ ներ չեն կրել, քա­նի որ գո­յու­թյուն ու­նի հիմ­ն ա­վոր­ված և կարծ­րա­ցած կար­ծիք, որ իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը չու­նեն քա­ ղա­քա­կան կամք ա­զատ և ար­դար ընտ­րու­թյուն­ներ անց­ կաց­նե­լու: Իսկ ե­թե ընտ­րու­թյուն­նե­րը չեն ար­տա­հայ­տե­լու ժո­ղովր­դի կամ­քը, ա­պա յու­րա­քանչ­յուր մրցակ­ցու­թյուն պար­զա­պես ի­մի­տա­ցիա է: Պա­տա­հա­կան չէ, որ ո­րոշ թեկ­նա­ծու­ներ ոչ թե ներ­կա­ յաց­նում են ի­րենց նա­խընտ­րա­կան ծրագ­րե­րը, այլ խո­ սում են ընտ­րա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րը օ­րեն­քի շրջա­նակ­ նե­րում անց­կաց­նե­լու մա­սին: Հա­յաս­տա­նը դաս­վում է երկր­նե­րի այն շար­քին, որ­տեղ թեկ­նա­ծո­ւին հա­մակ­րե­լու ա­ռաջ­նա­յին չա­փո­րո­շիչ են հա­մար­վում ոչ թե նրա գա­ղա­ փար­ներն ու ծրագ­րե­րը, այլ այն, թե արդ­յոք նա ի վի­ճա­ կի է մարդ­կա­յին ռե­սուրս­նե­րի հաշ­վին վե­րահս­կել ընտ­ րա­կան գոր­ծըն­թաց­նե­րը և անհ­րա­ժեշ­տու­թյան դեպ­քում՝ ընտ­րու­թյուն­նե­րից հե­տո փո­ղո­ցում հան­րա­յին լայն մո­բի­ լի­զա­ցիա ա­պա­հո­վել: Հաշ­վի առ­նե­լով այս հան­գա­ման­քը՝ Սերժ Սարգս­յա­ նի կող­մից ար­ժա­նի մրցա­կից­ներ ճա­նաչ­ված Րաֆ­ֆի Հով­ հան­նիս­յա­նը, Հ­րանտ Բագ­րատ­յա­նը և Պա­րույր Հայ­րիկ­յա­ նը ա­ռա­ջին հեր­թին պետք է հան­րու­թյա­նը ներ­կա­յաց­նեն, թե ինչ­պես են կան­խե­լու հնա­րա­վոր ընտրա­կեղ­ծիք­նե­րը և արդ­յոք պատ­րաստ­վում են հրա­պա­րա­կա­յին պայ­քա­րել ժո­ղովր­դի կա­մար­տա­հայ­տու­թյան ի­րա­վուն­քի պաշտ­պա­ նու­թյան հա­մար, ե­թե ընտ­րու­թյուն­նե­րը կեղծ­վեն: Հա­մո­զիչ ռազ­մա­վա­րու­թյուն ներ­կա­յաց­նե­լու դեպ­ քում մի­գու­ցե այս ընտ­րու­թյուն­նե­րը դառ­նան մրցակ­ ցա­յին, և իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը ի­րա­կա­նում սկսեն ան­հանգս­տա­նալ իշ­խա­նա­փո­խու­թյան ուր­վա­կա­նից: n

տ ն տ ե ս ա կ ա ն

օ ր ա թ ե ր թ

Լույս է տեսնում 2011թ. սեպտեմբերի 21-ից: Հիմնադիր և հրատարակիչ՝ «Սիվիլիթաս» հիմնադրամ, վկայական` 03Ա080303, տրվ. 20.05.08թ. Հասցե՝ ք. Երևան, Հյուսիսային պողոտայի 1 Հեռ.՝ +37410 500 119, էլ. փոստ՝ info@civilnet.am Գլխավոր խմբագիր՝ Կարեն Հարությունյան Թողարկման պատասխանատու՝ Մարատ Յավրումյան Վաճառք և բաժանորդագրություն՝ +374 10 500119, +374 55 026249 Գովազդ և մարքեթինգ՝ +374 55 441351 Մեջբերումներ անելիս հղումը «Օրակարգ»-ին պարտադիր է: Թերթի հոդվածների մասնակի կամ ամբողջական հեռուս­տա­ռադիո­ընթերցումն առանց «Օրակարգ»-ին հղման արգելվում է: Նյութերը չեն գրախոսվում և հեղինակ��երին չեն վերադարձվում: Գովազդների և R տառով հրապարակվող նյութերի բովանդա­կության համար խմբագրությունը պատասխանատվություն չի կրում: Տառատեսակը՝ Էդիկ Ղաբուզյանի Հրատարակության 3-րդ տարի Ստորագրված է տպագրության՝ 21.01.2013թ. Տպաքանակը՝ 2000

Մարատ Յավրումյան

Գ

ա­րե­գին Նժ­դե­հի մա­սին Հ­րաչ Քե­շիշ­յա­նի ֆիլ­մի տխուր հե­ ռան­կա­րին ա­ռա­ջինն ար­ձա­ գան­քեց «Յա Գա­րե­գին Նժ­դեհ» հո­լո­ վակ­նե­րի շար­քը։ Ֆիլ­մը դեռ չկա։ Ֆիլ­ մի մա­սին չէ խոս­քը, խոս­քը մի­գու­ցե կի­նոքն­նա­դատ­ներն ու պատ­մա­բան­ նե­րը ա­սեն, չնա­յած հա­զիվ թե։ «Հայ ի­գա­կան սե­ռի» մա­սին ՀՀԿ-ա­կան վեր­ջին հրա­պա­րա­կու­մը վկա։ Իսկ խոս­քը «Յա Գա­րե­գին Նժ­դեհ» շար­քի մա­սին է։ Հո­լո­վակ­նե­րից մի քա­նի­սը երևի տե­սած կլի­նեք, ե­թե ոչ, YouTube-ում հաս­տատ կգտնեք։ (Հա­ ջոր­դող շա­րադ­րան­քը տե­ղին է, ե­թե հո­լո­վակ­նե­րից մի քա­նի­սը գո­նե նա­ յել եք, ե­թե ոչ, կար­դալն ա­նի­մաստ է)։ Պարզ էր, որ պի­տի քննար­կում լի­ ներ՝ ֆեյս­բու­քա­հա­յու­թյան (կամ վար­ չա­պե­տի պատ­կե­րաց­րած Հայ­կա­կան աշ­խար­հի) մեջ։ Ի՞նչ տո­նայ­նու­թյամբ,

գու­շա­կում եք երևի— ինչ­պե՞ս, ինչ­պե՞ս կա­րե­լի էր, հայ­րե­նա­սի­րու­թյո՛ւն, ա՛զգ, ե­ռա­միաս­նու­թյո՛ւն, սրբու­թյո՛ւն պղծել։ Ու է­լի շատ բա­ռեր այս շար­քից։ Հա­յաս­տան­յան ի­րա­կա­նու­թյա­նը ի­րա­կա­նում մի եր­կու բան է հու­զում. նրան դան­դաղ ու քնկոտ ու ա­լար­կոտ նիր­հից հա­նում են միայն նա­խա­գա­ հա­կան ընտ­րու­թյուն­նե­րը, ա­ղանդ­նե­ րի ու ար­վա­մոլ­նե­րի մա­սին քննար­ կում­ն ե­րը, մեկ էլ Նժ­դեհ-նժդե­հա­կա­ նու­թյա­նը ծուռ աչ­քով նա­յե­լը։ Մ­նա­ ցա­ ծը՝ ձեռ­ քի հետ, փո­ թո­ րիկ է մեկ քա­ռորդ պա­կա­սից էլ բա­ժակ ջրում։ Իսկ Գա­րե­գին Նժ­դե­հը՝ նա, նրա գոր­ծը, նրա պատ­կե­րա­ցում­ն ե­րը, ի­րա­կա­նում ոչ մի կապ չու­նի այս Նժ­ դեհ-նժդե­հա­կա­նու­թյան հետ։ Բայց թե կարևո­րը դա չէ։ Կարևո­րը նժդե­ հա­կա­նու­թյուն պար­տադ­րելն է։ Ա­րան­քում, ի­հար­կե, տու­ժում է ի­րա­ կան Գա­րե­գին Նժ­դե­հը։ Ու քա­նի որ նա­խա­գա­հա­կան այս ընտ­րու­թյուն­ներն ու ո­րոշ թեկ­նա­ծու­ ներ ցա­վա­լիո­րեն չեն ար­դա­րաց­նում հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան թա­մա­շա­յի հույ­ սե­րը… մնում է այն, ինչ մնում է։ Իսկ «Յա Գա­րե­գին Նժ­դեհ»-ը տե­ղին էր։ Այն այ­սօր շատ ա­վե­լի տե­ղին է, քան մեկ այլ մի­ջոց, գոր­ծիք, խոսք։ Գոր­ծը, ի­ հար­ կե, շատ բան կփո­ խեր, բայց թե ո՞վ է հի­մա իր գոր­ծով զբաղ­ված։ Ինձ այլ բան է զար­մաց­նում (մտա­ հո­գում, հու­զում— սրանք հայ­կա­կան ի­րա­կա­նու­թյու­նից չեն)։ Կու­րու­թյու­նը։

Մի՞­թե չեն ան­ցել ան­հա­տի պաշ­տա­ մուն­քի, կուռ­քե­րի, դոգ­մա­նե­րի, ան­վե­ րա­պահ­նե­րի ժա­մա­նակ­նե­րը (փրկիչ­ ներն ու մար­գա­րե­նե­րը այլ շար­քից են)։ Մի­թե կու­րա­ցել է հու­մոր ու եր­գի­ծանք տես­նե­լու ու­նա­կու­թյու­նը։ Մի­թե կու­ րա­ցել է հետ, անց­յա­լին, պատ­մու­թյա­ նը քննա­կան նա­յե­լու ցան­կու­թյու­նը։ Իսկ «Յա Գա­րե­գին Նժ­դեհ»-ը հենց այդ քննա­կա­նու­թյունն է (ու­զում էի քննա­կա­նու­թյան «սաղմ» կամ «ծիլ» գրել, բայց ան­հույս բա­րո­յալք­ված են այդ բա­ռե­րը)։ «Յա Գա­րե­գին Նժ­դեհ»-ը «Ազ­գա­յին ջո­ջե­րի» ու «Ըն­կեր Բ. Փան­ ջու­նու» այ­սօր­վա թրեյ­լերն (trailer) է կամ մա­քուր հա­յե­րե­նով՝ նա­խա­կա­ րա­պե­տը։ Ու­րիշ ո­չինչ։ Ու­րիշ բան մի փնտրեք։ Ու­ րիշ բա­ նը կամ «ինչ­ պե՞ս, ինչ­պե՞ս կա­րե­լի է, հայ­րե­նա­սի­րու­թյո՛ւն, ա՛զգ, ե­ռա­միաս­նու­թյո՛ւն, սրբու­թյո՛ւն, պղծել»՝ այս ա­մե­նը նժդե­հա­կա­նու­ թյա­նը ուղ­ղեք։ Հեշտ է նրանց տար­բե­ րա­կել՝ ար­ծիվ ու­նեն կրծքնե­րին։ Ա­զա­տու­թյու­նը միայն մա­հի հետ չէ, որ բևե­ռաց­ված երկ­հա­կադր­վում է։ Այն կա­րե­լի է և չ­հա­կադ­րել՝ զգալ, ապ­րել ու եր­բեմն էլ ծի­ծա­ղել։ Ծի­ծա­ ղել ան­լուրջ լրջու­թյան վրա։ Ոչ այն­քան վաղ անց­յա­լում մե­զա­ նից շա­տե­րին ոգևո­րում էր Ավգ­յան ա­խոռ­նե­րը մաք­րե­լու հե­ռան­կա­րը։ Բայց ա­մե­նաի­մաս­տու­նը ժո­ղո­վուրդն է, չնա­ յած նա էլ գնա­ լու է «նա­ խի­ րի մեջ է­շի ճա­կա­տը պա­չե­լու»։ Այն­պես որ՝ «Յա Գա­րե­գին Նժ­դեհ»:  n

Ա­ճեց­նում են վա­րուն­գը

Մ­հեր Ար­շակ­յան

Ու

­րեմն՝ իշ­խա­նու­թյուն­նե­րի պրոբ­լե­մը չէ ընդ­դի­մա­դիր ա­ճեց­նե­լը: Ես ստիպ­ված եմ թվար­ կել այն երկր­նե­րը, որ­տեղ նույն­պես իշ­խա­նու­թյունն այդ­պի­սի պրոբ­լեմ չու­նի՝ Հ­յու­սի­սա­յին Կո­րեա, Թուրք­ մենս­տան, Հա­սա­րա­կա­ծա­յին Գ­վի­ նեա, Բե­ լա­ ռուս: Բայց սա վեր­ ջը չէ: Ե­թե վեր­ջը լի­ներ, ինչ­պես Հա­յաս­տա­ նում է (հի­շո՞ւմ եք՝ «Սա Հա­յաս­տանն է և վերջ»), ու­րեմն ցան­կա­ցած բռնա­ պետ պետք է թա­ գա­ վո­ րեր, մինչև երկ­րի վրա Աստ­ծո թա­գա­վո­րու­թյան հաս­տա­տու­մը: Կենտ­րո­նա­կան Աֆ­րի­կա­յի բռնա­ պետ Ժան Բե­դել Բո­կա­սան ան­ձամբ չէր ա­ճեց­նում ընդ­դի­մա­դիր­նե­րին, բայց ու­տում էր ան­ձամբ: Այս մար­դու խիստ ման­կա­հա­սակ ե­րե­խա­նե­րից մե­ կը մեկ ան­ գամ սխալ­ մամբ սպա­ նում է իր ծա­ռա­յին, նա­խա­գահ հայ­ րը նրան պատ­ժում է մեկ շա­բաթ թե­ յից զրկե­ լով: Մ­ յուս որ­ դին հի­ շում է, որ սպա­նու­թյունն օ­րի­նա­չափ էր, քա­ նի որ Բո­կա­սա­յի թիկ­նա­զո­րից ոչ մե­ կը չէր կա­րո­ղա­նում մեր­ժել ե­րե­խա­ նե­րին, երբ վեր­ջին­ներս ատր­ճա­նակ էին պա­հան­ջում սո­խակ­նե­րի վրա կրա­կե­լու հա­մար: Հաս­կա­նո՞ւմ եք, ոչ

ոք ձեզ չի պար­տա­վո­րեց­նում ընդ­դի­ մա­դիր ա­ճեց­նել: Եվ հա­յե­րե­նը, ո­րով դուք այդ­պի­սի նա­խա­դա­սու­թյուն­ներ եք ա­սում, կրա­կոց է են­թադ­րում ինչոր մե­կի ե­րե­խա­յի ուղ­ղու­թյամբ: Ե­թե աս­վա­ծը ձեզ չա­փա­զան­ցու­թյուն է թվում, ու­րեմն չա­փա­զան­ցու­թյուն է ա­ մե ն Աստ­ ծո օր այս երկ­ րում որևէ մե­կի մա­հը, ո­րով­հետև 2,508 մի­ լիոն ընտ­րող­նե­րից հա­զիվ 2-3-ը ձեր ա­ճեց­րա­ծը լի­նեն, ո­րոնք, ի դեպ, հա­ մա­խոհ­ներ են: Զ­գույշ ե­ղեք, ժո­ղովր­ դա­վա­րա­կան երկր­նե­րում, որ­տեղ ընդ­դի­մու­թյուն չի ա­ճում, ա­ճում են մար­դիկ, ո­րոնք ա­ռանց դատ ու դա­ տաս­տա­նի ոչն­չաց­րե­ցին Ռու­մի ­նիա­յի և Լի­բիա­յի բռնա­պե­տնե­րին: Ն­րանք էլ ընդ­դի­մա­դիր­ներ չէին ա­ճեց­նում: Եվ թույլ չէին տա­լիս, որ ընդ­դի­մու­ թյունն ինքն ի­րեն, ա­ռանց որևէ մե­կի մի­ջամ­տու­թյան ա­ճի: Ու­գան­դա­յի բռնա­պետ Ի­դի Ա­մի նն ընդ­դի­մա­դիր­նե­րին ու­տե­լուց ա­ռաջ գրու­թյուն­ներ էր ու­ղար­կում. «Ես սի­ րում եմ ձեզ»: Եվ դա նրա­նից չէ, որ իշ­խա­նու­թյան էր ե­կել, ա­սենք, պե­ տա­կան հե­ղաշրջ­ման ճա­նա­պար­հով: Այդ մար­դը պար­զա­պես մար­դա­կեր էր… և վերջ: 1996-ից ի վեր ցան­կա­ ցած իշ­խա­նու­թյուն Հա­յաս­տա­նում ղե­կա­վա­րում է պե­տա­կան հե­ղաշր­ ջում ի­րա­կա­նաց­րա­ծի մեն­թա­լի­տե­ տով, ո­րով­հետև իշ­խա­նու­թյունն ամ­ րապն­դում է բա­նա­կի, հա­տուկ ծա­ ռա­յու­թյուն­նե­րի և օ­լի­գար­խիա­յի վրա հեն­վե­լով: Այ­լա­պես դուք ի՞նչ եք հաս­ կա­նում «պե­տա­կան հե­ղաշր­ջում» ա­սե­լով: Հար­ցազ­րույ­ցը, որ երկ­րի փաս­տա­ցի ղե­կա­վա­րը տվել է «Ա­զա­ տու­թյուն» ռա­դիո­կա­յա­նին, և ո­րից հատ­ված է հրա­պա­րակ­վել, պե­տա­ կան մա­կար­դա­կի հեգ­նանք է Հա­յաս­ տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան հաս­ցեին:

Երբ մար­դիկ եր­կու հա­յին բա­ժա­նում են ա­պա­րան­ցու և ղա­րա­բաղ­ցու, այս պե­տա­կան հեգ­նան­քից են ա­ծան­ցում այդ տար­բե­րա­կու­մը: Այս երկ­րի փաս­տա­ցի ղե­կա­վա­ րը, որն ան­կաս­կած դիակ­նե­րի վրա­ յով իշ­խա­նու­թյան ե­կած Հա­յաս­տա­նի ա­ռա­ջին նա­խա­գահն է, գե­րա­զանց գի­տի, որ նույ­նիսկ Նել­սոն Ման­դե­լան ու­ժեղ մրցա­կից չէ: Ո­րով­հետև փակ հե­ռուս­տա­դաշ­տի, վե­րահսկ­վող տե­ ղե­կատ­վա­կան աշ­խար­հի պայ­ման­ նե­րում իս­կա­պես չի կա­րող մրցա­կից ու­նե­նալ: Եվ փաս­տը, որ Տեր-­Պետ­ րոս­յա­նը հրա­ժար­վում է պայ­քա­րից «տա­րի­քի բե­րու­մով», բա­ցատր­վում է հենց այն փաս­տով, որ մար­դը չի ու­ զում «ուտ­վել»: Նա ա­սում է. «Ես հա­ մա­ դամ չեմ, և այս ժո­ ղո­ վուրդն էլ հա­մա­դամ չէ»: Հենց դա նկա­տի ու­նի, երբ ա­սում է, որ ե­թե մի կողմ քաշ­վի, ի­րենք ի­րենց կու­տեն: Եվ երբ իշ­խա­ նու­թյունն ընդ­դի­մու­թյուն չի ա­ճեց­ նում, պետք է հի­շի, որ ա­ճեց­նում են վա­րուն­գը: Իսկ ա­ճեց­ված «ընդ­դի­ մու­թյունն» այլ բան չէ, քան վա­րունգ: Կա­յին, չէ՞, այդ­պի­սի ընդ­դի­մու­թյուն­ ներ՝ Հայկ Բա­բու­խան­յան, Ար­տա­ շես Գե­ղամ­յան: Նախ­կի­նում սրանց վի­րա­վո­րում էիք «հա­ճա­խորդ­ներ» բա­ ռով: Ի դեպ՝ նույն հար­ ցազ­ րույ­ ցում ա­սել է, որ «որևէ մե­կին ինձ հա­ կա­ռա­կորդ չեմ հա­մա­րում»: Ու­րեմն «հա­ճա­խորդ­ներ» կա­րող են լի­նել, իսկ հա­կա­ռա­կորդ՝ ոչ: Այդ դեպ­քում ին­չո՞ւ էիք վի­րա­վո­րում նախ­կին հա­ ճա­խորդ­նե­րին: Կե­րե՞լ եք նրանց: Ոչ, ի­հար­կե: Այ­սօր նրանք նույ­նիսկ որ­ պես վա­րունգ ու­տե­լի չեն, չէ՞: Ո­րով­ հետև ընդ­դի­մու­թյուն չեն ա­ճեց­նում, ա­ճեց­նում են «հա­ճա­խորդ­նե­րին»: Ընդ­դի­մու­թյա­նը միայն կա­րե­լի է ու­ տել: Մար­տի 1-ի զո­հե­րը՝ վկա:  n

Օրաթերթը տպագրվում է «Տիգրան Մեծ» հրատա­րակ­չու­թյան տպարանում, ք.Երևան, Արշակունյաց 2:

Խմ­բագ­րա­կա­նը չի պայ­մա­նա­վո­րում թեր­թի այլ հատ­ված­նե­րում նո­րու­թյուն­նե­րի ընտ­րու­թյունն ու լու­սա­բա­նու­մը: Այս  է­ջում հրա­պա­րակ­վող մյուս կար­ծիք­նե­րը կա­րող են չհա­մընկ­նել խմբագ­րու­թյան դիր­քո­րոշ­մա­նը:


№ 5 (245), երեքշաբթի, հունվարի 22, 2013 թ. |

Տեսանկյուն | 3

Հայ­կա­կան Ս­յու­նիք. Նժ­դե­հի լա­վա­գույն փաս­տար­կը

Սու­րեն Մա­նուկ­յան, Tert.am-ի բլո­գից

Ա

շ­խար­հում պատ­մա­կան ֆիլ­մե­րի բում է: Վ­կա­ յու­թյու­նը՝ վեր­ջին «Ոս­կե գլո­բուսի» մրցա­նա­կա­բաշ­խու­ թյու­նը, որ­տեղ հինգ թեկ­նա­ծու ֆիլ­մե­րից ե­րե­քը պատ­մա­կան էին՝ «Ար­գո» գոր­ծո­ղու­թյու­նը» (Ի­րա­նում իս­լա­մա­կան հե­ղա­փո­ խու­թյու­նից հե­տո տե­ղի ու­նե­ցող դեպ­քե­րի մա­սին), «Թիվ մեկ թի­ րա­խը» (ա­հա­բե­կիչ Ու­սա­մա բեն Լա­դե­նի ոչն­չաց­ման մա­սին) և «Լին­կոլ­նը» (ԱՄՆ-ի նա­խա­գա­հի մա­ սին), իսկ մեկն ու­ ներ պատ­ մա­կան հա­մա­տեքստ՝ «Ա­զա­ տագր­ված Ջան­գոն» (ստր­կա­տի­ րու­թյան շրջա­նի մա­սին­): Բա­ցի նշված ֆիլ­մե­րից՝ ԱՄՆում ան­ցած տա­րի էկ­րան­ներ են բարձրացել՝ «Յոթ օր և յոթ գի­ շեր Մե­րի­լի­նի հետ», «Տա­ճա­

րա­կա­նի գի­շե­րը» և Սա­ռա Փեյ­ լի��նի մա­սին «Խա­ղը փոխ­վել է» ֆիլ­մերը: Ռուս­նե­րը նկա­րե­ցին «Ռ­յու­րի­կը» և «Հոր­դան», բրի­ տա­նա­ցի­նե­րը՝ «Հեն­րիխ 5-րդը», «1066»-ը և «Կոն-տի­ քին», հետ չմնա­ցին նույ­նիսկ մեք­սի­կա­ցի­ նե­րը՝ նկա­րե­լով «Ք­րիս­տիա­ դան»: Ղա­զախ­նե­րը շա­րու­նա­կե­ ցին ազ­գաս­տեղծ­մանն ուղղ­ված ֆիլ­մե­րը՝ թո­ղար­կե­լով «Մին Բա­ լա­յի զոր­քը», իսկ թուր­քե­րը նկա­ րե­ցին ի­րենց պատ­մու­թյան մեջ ա­մե ­նա­թան­կար­ժեք (17-մի­լիո­ նա­ նոց բյու­ ջեով) «Fetih 1453» ֆիլ­մը: Կի­նոն ընդ­հան­րա­պես հայ­ րե­նա­սի­րու­թյան դաս­տիա­րա­ կու­թյան, հա­սա­րա­կու­թյան մեջ պե­տու­թյան և ազ­գի հան­դեպ հպար­տու­թյան զգաց­ման խթան­ ման և սե­փա­կան պատ­մու­թյան նկատ­մամբ քա­ղա­քա­ցի­նե­րի հե­ տաքրք­րու­թյան բարձ­րաց­ման լա­վա­գույն մի­ջոց­նե­րից է: Պա­ տա­ հա­ կան չէ, որ շատ երկր­ նե­ րում պատ­մա­կան նման թե­մա­ նե­րով գե­ղար­վես­տա­կան ֆիլ­մե­ րը նկա­րա­հան­վում են հենց պե­ տա­կան պատ­վե­րի շրջա­նա­կում: Մենք մի տե­ սակ դուրս էինք մնա­ցել այս գոր­ծըն­թա­ցից: Հա­ մա­տա­րած հե­ռուս­տա- և կի­ նոաղ­բի պայ­ման­նե­րում ծնվե­ ցին միայն ա­նո­րակ սե­րիալ­նե­ րը: Ան­կա­խու­թյան քսա­նից ա­վե­ լի տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում մենք չստեղ­ծե­ցինք ոչ մի պատ­մա­կան

ֆիլմ: Չ­ նա­ յած թվում է՝ ա­ մե ն անհ­րա­ժեշտ պայ­ման դրա հա­ մար կա: Հա­րուստ պատ­մա­կան ժա­ ռան­գու­թյու­նը տասն­յակ, ե­թե ոչ հար­յու­րա­վոր ֆիլ­մե­րի պատ­ րաս­տի սյու­ժե­ներ է պա­րու­նա­ կում: Ա­սենք՝ մասշ­տա­բա­յին ճա­կա­տա­մար­տա­յին պատ­կեր­ նե­րով Վար­դա­նան­քը կամ Ա­րա­ ծա­նիի ճա­կա­տա­մար­տը, միջ­նա­ դար­յան շքեղ դրա­մա­ներ, ո­րոնց գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը տե­ղի են ու­նե­նում Կի­լի­կիա­յի կամ Ա­նիի թա­գա­վո­րու­թյան շրջա­նի պատ­ մա­կան ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րի ֆո­նին, Ար­շակ-­Փա­ռան­ձեմ-Գ­նել սի­րա­յին ե­ռանկ­յու­նին, թրի­լե­ րա­յին դի­նա­միկ Նե­մե­սիս գոր­ ծո­ղու­թյու­նը, հե­րո­սա­կան Մու­սա լե­ռը կամ Վա­նի ինք­նա­պաշտ­ պա­նու­թյու­նը, կամ ճա­նա­պար­ հոր­դու­թյուն­նե­րով և միջ­նա­ դար­յան պա­լա­տա­կան կյան­քով լե­ցուն Իս­րա­յել Օ­րիի է­պո­պեան: Ա­սում եմ միայն այն, ինչ մա­կե­ րե­սին է, ա­ռանց խո­րա­նա­լու: Ու­նենք կի­նոա­վան­դույթ­ներ՝ «Հայ­ֆիլմ» կի­նոս­տու­դիա, ո­րի նոր սե­փա­կա­նա­տե­րը 2005թ. խոս­տա­ցավ ներդ­նել 66 մի­լիոն դո­լար տա­սը տար­վա ըն­թաց­ քում, կադ­րեր, մաս­նա­գետ­ներ, հմտու­թյուն­ներ, փորձ, կի­նո սի­ րող հան­դի­սա­տես: Հի­մա նկար­վել է Նժ­դե­հը: Ֆիլ­ մի միայն թրեյ­լեր­ներն են հա­մա­ ցան­ցում և բ­նա­կա­նա­բար չեմ

կա­րող ինչ-որ գնա­հա­տա­կան տալ: Ըն­դա­մե ­նը մտա­վա­խու­ թյուն­ներ ու­նեմ: ա) Հ­րաչ Քե­շիշ­յա­նին ըն­կա­ լում եմ ա­վե­լի շատ որ­պես տե­ սա­հո­լո­վակ­նե­րի ռե­ժի­սո­րի, թեև վեր­ջին տա­րի­նե­րին մի քա­նի ֆիլմ նկա­րել է: Մե­կը՝ լավ, մյու­ սը՝ ոչ այդ­քան: Արդ­յոք կկա­րո­ ղա­նա՞ այս ֆիլ­մի տա­կից դուրս գալ: Իմ անձ­նա­կան կար­ծի­քով՝ հենց նման մե­ծա­մասշ­տաբ ֆիլ­ մե­րով է ո­րոշ­վում ռե­ժի­սո­րի ով լի­նե­լը: Կ­տես­նենք՝ ստաց­վել է, թե ոչ: Իսկ այն մե­ ղադ­ րան­ քին, թե ին­չու է հենց նա նկա­ րում, լուրջ չեմ վե­րա­բեր­վում: Այ­սօր­վա Հա­յաս­տա­նի ի­րա­կա­ նու­թյունն է դա, որ միայն նա է կա­րո­ղա­նում անհ­րա­ժեշտ փող ճա­րել ֆիլ­մեր նկա­րե­լու հա­մար: Լավ է, թե վատ՝ տվյալ պա­րա­ գա­յում ա­նի­մաստ է քննար­կել, դա ի­րո­ղու­թյուն է: բ) Վա­խե­նում եմ դե­րա­սա­նա­ կան խա­ղից: Օ­րի­նակ՝ Նա­զե­ նի Հով­հան­նիս­յա­նի ու Խո­րեն Լևոն­յա­նի կտոր­նե­րը, որ կա­յին թրեյ­լե­րում շատ պա­թո­սով էին լե­ցուն: Ի­հար­կե, նման ֆիլ­մում ա­ռանց պա­թո­սի երևի հնա­րա­ վոր չէ, սա­ կայն կարևո­ րը չա­ փը չանց­նեն: Քն­նա­դա­տում են Ար­տա­շես Ա­լեք­սան­յա­նի նախ­ կի­նում խա­ղա­ցած դե­րե­րը: Հա­ մա­ձայն չեմ, դե­րա­սա­նը հենց դրա հա­ մար է, որ կեր­ պա­ րա­ նա­փոխ­վի: Էն­թո­նի Հոփ­կինսն

էլ մար­դա­կեր էր խա­ղա­ցել, և դ­րա­նից հե­տո միայն նման կեր­ պար­նե՞ր էր մարմ­ն ա­վո­րե­լու: գ) Ա­մե ­նամ­տա­հո­գի­չը նա­ խագ­ծի մասշ­տա­բայ­նու­թյա­նը հա­մա­պա­տաս­խա­նե­լու հարցն է: Երևի, ե­թե ար­դեն ու­նե­նա­յինք մի քա­ նի այլ պատ­ մա­ կան ֆիլ­ մեր, ա­ վե­ լի թեթև կլի­ ներ նաև այս ֆիլ­մի ըն­կա­լու­մը, սա­կայն այդ­պի­սիք չկան, և «Գա­րե­գին Նժ­դե­հը» ա­ռա­ջինն է, և ա­վե­ լի բարձր է նրա նշա­ ձո­ ղը: Իսկ այ­սօր Նժ­դե­հի կեր­պա­րը շատ է քա­ղա­քա­կա­նաց­վել: Սե­փա­կան հա­շիվ ­ն երն ի­շա­խա­նու­թյան հետ մաք­րե­լով՝ շա­տե­րը փոր­ձում են հար­վա­ծել Նժ­դե­հին: Եվ ստաց­ վում է, որ ֆիլ­մի յու­րա­քանչ­յուր ան­հա­ջող դրվագ հար­վա­ծե­լու է ոչ թե դե­րա­սա­նի կամ ռե­ժի­սո­րի, այլ հենց Նժ­դե­հի կեր­պա­րին: Սա­կայն ամ­բողջ խնդիրն այն է, որ սրբաց­նող­նե­րի և քն­նա­դա­ տող­նե­րի 99 տո­կո­սը Նժ­դեհ չի կար­դա­ցել: Տ­պա­վո­րու­թյուն են կազ­մել նրա մա­սին պա­տա­հա­ կան, դի­տա­վո­րու­թյամբ ձևա­ փոխ­ված, կոն­տեքս­տից կտրված ինչ-որ պա­տա­ռիկ­նե­րից: Իսկ նա, ով ցան­ կա­ նում է վի­ ճար­կել Նժ­դե­հի Մե­ծու­թյու­նը՝ գա­ ղա­փա­րա­կան տա­րա­ձայ­նու­թյուն­ նե­րից ել­նե­լով, կա­րող եմ ըն­դա­ մե­նը մեկ պա­տաս­խան տալ: Հայ­ կա­կան Ս­յու­նիք գնա­ցե՛ք: Դ­րա­նից լավ փաս­տարկ իր օգ­տին Նժ­դե­հը չէր կա­րող թող­նել:  n

Հա­կա­թուր­քա­կան ներ­կա­յա­ցում Բուլ­ղա­րիա­յում

Հայկ Խա­նում­յան

Օ

­րերս մա­հա­փորձ տե­ղի ու­նե­ ցավ Ահ­մեդ Դո­ղա­նի՝ Բուլ­ ղա­րիա­յի թուր­քե­րի ա­ռաջ­նոր­ դի նկատ­մամբ: 25-ամ­յա ե­րի­ տա­սարդն ա­րագ չե­զո­քաց­վեց, և թուր­քազ­գի կու­սակ­ցա­պե­ տը չտու­ժեց գա­զա­յին ատր­ճա­ նա­կով և դա­նակ­նե­րով զին­ված ե­րի­տա­սար­դի հար­ձա­կու­մից: Ան­կախ մա­հա­փոր­ձի արդ­յուն­ քից՝ երևույթն ար­ դեն իսկ հե­ տաքր­քրա­կան է, ին­չը կրկին մի­ ջազ­գա­յին մա­մու­լի քննարկ­ման ա­ռար­կա կդարձ­նի թուրք-բուլ­ ղա­րա­կան հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րը կամ ա­վե­լի ճիշտ՝ Բուլ­ղա­րիա­ յում թուրք փոք­րա­մաս­նու­թյան քա­ղա­քա­կան հա­վակ­նու­թյուն­նե­ րի հար­ցը: Եվ­րո­պա­յում հա­կա­թուր­քա­ կան ընդգծ­ված տրա­մադ­րու­ թյուն­ ներ կան՝ չնա­ յած ո­ րոշ լի­ բե­րալ և կա­նաչ կու­սակ­ցու­թյուն­ նե­րի ակն­հայտ թուր­քա­մե­տու­ թյա­նը: Շատ երկր­նե­րում լի­նե­լով փոք­րա­մաս­նու­թյուն­նե­րի ձայ­նե­ րը հա­վա­քող կու­սակ­ցու­թյուն­ ներ՝ սրանք ի­րենց ցու­ցակ­ներն

են մտցնում էթ­ նիկ թուրք թեկ­ նա­ծու­ներ՝ թուրք բնակ­չու­թյան ձայ­նե­րը ստա­նա­լու հա­մար: ԵՄ մտնե­լու շուրջ Թուր­քիա­յի բա­ նակ­ցու­թյուն­նե­րը, այդ բա­նակ­ ցու­թյուն­նե­րում թվաց­յալ ա­ռա­ ջըն­թա­ցի մա­սին լու­րե­րը հա­կա­ թուր­քա­կան ա­լիք են բարձ­րաց­ նում եվ­րո­պա­կան ազ­գայ­նա­կան շրջա­նակ­նե­րի մոտ. այս ա­ռու­ մով ա­ռա­ջա­տա­րը Ավստ­րիան է, որ­տեղ ազ­գայ­նա­կան-պահ­ պա­նո­ղա­կան եր­կու կու­սակ­ցու­ թյուն­ներ հա­կա­թուր­քա­կան հռե­ տո­րա­բա­նու­թյամբ կա­րո­ղա­ նում են բա­վա­կա­նա­չափ ձայ­ներ հա­վա­քել նույ­նիսկ խա­րիզ­մա­ տիկ ա­ռաջ­նորդ, ժա­մա­նա­կին Կա­րին­տիա­յի նա­հան­գա­պետ Յորգ Հայ­դե­րի մահ­վա­նից հե­տո (2008թ.): Ավստ­րա­ցի­նե­րը պատ­ մա­կան ա­ռա­քե­լու­թյուն են հա­ մա­րում Եվ­րո­պան թուր­քա­կան սպառ­նա­լի­քից ա­զա­տու­մը, ինչ­ պես ժա­մա­նա­կին կա­սեց­րել են օս­ման­յան բա­նակ­նե­րի կող­մից Եվ­րո­պա­յի նվա­ճու­մը Վիեն­նա­յի պա­տե­րի տակ: Սա­կայն Բուլ­ղա­րիա­յում ի­րա­ վի­ ճա­ կը մի քիչ այլ է: Բ­ նակ­ չու­ թյան մոտ 9 տո­ կոս կազ­ մող թուրք փոք­րա­մաս­նու­թյու­ նը բա­վա­կանին կազ­մա­կերպ­ ված է և քա­ղա­քա­կան դաշ­տում կա­րո­ղա­նում է կարևոր հաղ­ թա­նակ­ներ գրան­ցել: Թուր­քա­ կան վտան­ գը զգում էին դեռևս Բուլ­ղա­րիա­յի կո­մու­նիստ ա­ռաջ­ նորդ­նե­րը, ո­րոնք 1970-80-ա­ կան թթ. փոր­ ձում էին ոչն­ չաց­ նել թուր­քա­կան ինք­նու­թյու­նը՝ թուր­քե­րին ներ­կա­յաց­նե­լով որ­ պես պո­մակ­ներ՝ մահ­մե­դա­կա­

նաց­ված բուլ­ղա­րա­ցի­ներ: Այ­սօր էլ բուլ­ղա­րա­կան ազ­գայ­նա­կան շատ շրջա­նակ­ներ թուր­քե­րին որ­պես պո­մակ են ներ­կա­յաց­ նում: Կո­մու­նիս­տա­կան Բուլ­ղա­ րիա­յի ա­ռաջ­նորդ Թո­դոր Ժիվ­ կո­վը պար­տադ­րում էր թուր­ քե­րին կա՛մ վերց­նել բուլ­ղա­րա­ կան ա­նուն­ներ, կա՛մ հե­ռա­նալ Թուր­քիա: Այս քա­ղա­քա­կա­նու­ թյու­նը ու­ժե­ղաց­րեց թուրք ազ­ գայ­նա­կա­նու­թյու­նը Բուլ­ղա­րիա­ յում, Ահ­մեդ Դո­ղանն էլ դար­ձավ այդ պայ­քա­րի ա­ռա­ջա­մար­տի­կը՝ ստեղ­ծե­լով թուր­քա­կան ազ­գա­ յին-ա­զա­տագ­րա­կան շար­ժում: Միայն սոց­ճամ­բա­րի փլու­զու­մը թույլ տվեց Դո­ղա­նին իր կյան­քը չմա­շել բուլ­ղա­րա­կան բան­տե­ րում և ար­ դեն 1990թ. ստեղ­ ծել Ի­րա­վունք­նե­րի և ա­զա­տու­թյան հա­մար շար­ժու­մը, կու­սակ­ցու­ թյուն, ո­րը հիմ­ն ադր­ման տա­րի­ նե­րից մինչ այ­սօր ան­պա­կաս է Բուլ­ղա­րիա­յի օ­րենս­դիր մարմ­ նից և տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում զգա­լիո­րեն ա­վե­լաց­րել է պատ­ գա­մա­վոր­նե­րի թի­վը խորհր­դա­ րա­նում՝ 15-ից հասց­նե­լով 38-ի (240 պատ­գա­մա­վո­րից): Դո­ղա­ նի կու­սակ­ցու­թյունն ակ­տի­վո­ րեն մաս­նակ­ցում է նաև Եվ­րա­ խորհր­դա­րա­նի ընտ­րու­թյուն­նե­ րին՝ ԵՄ այս կարևոր մար­ մի ն ու­ղար­կե­լով մինչև չորս պատ­ գա­մա­վոր, ո­րոնք հա­մալ­րում են «Հա­նուն Եվ­րո­պա­յի ա­զա­տա­ կան­նե­րի ու ժո­ղովր­դա­վար­նե­ րի դա­շին­քը», ո­րը, ինչ­պես նշե­ ցի, թուր­քա­մետ քա­ղա­քա­կան ալ­յանս է և ամ­ բողջ Եվ­ րո­ պա­ յում ստա­ նում է էթ­ նիկ թուր­ քե­ րի ձայ­նե­րը:

Դո­ղա­նին հա­ջող­վել է տար­ բեր ընտ­րու­թյուն­նե­րին ստա­ նալ փոք­րա­մաս­նու­թյուն­նե­րի ձայ­նե­րը նաև շնոր­հիվ տար­բեր ներ­կա­յա­ցում­ն ե­րի: Երբ Դո­ղա­ նի նկատ­մամբ մա­հա­փոր­ձի մա­ սին կար­ծիք հարց­րի բուլ­ղա­ րա­ցի ըն­կե­րոջս, պա­տաս­խա­ նեց, որ այս թատ­րո­նը ուղ­ղա­կի

նպա­տակ ու­նի կրկին կոն­սո­լի­ դաց­նել փոք­րա­մաս­նու­թյուն­նե­ րի ձայ­նե­րը. չէ՞ որ մի քա­նի ամ­ սից խորհր­դա­րա­նա­կան ընտ­ րու­թյուն­ներ են: Ա­հա թե ին­չու է ատր­ճա­նա­կով Դո­ղա­նին մո­ տե­ցած ե­րի­տա­սար­դը հեշ­տու­ թյամբ ձա­խող­վում մա­հա­փոր­ձի ժա­մա­նակ:  n

«Սիվիլիթաս» հիմնադրամը հրավիրում է քննարկման

«Թուրքական տեսակետը Ղարաբաղյան հ��կամարտության շուրջ» Քննարկման հյուրերն են Թաթուլ Հակոբյանը լրագրող

Ռագըփ Զարաքօլուն Մարդու իրավունքների պաշտպան-ակտիվիստ, հրատարակիչ

Քննարկումը կվարի «Առավոտ» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր

Արամ Աբրահամյանը Միջոցառումը տեղի կունենա հունվարի 22-ին, ժամը 12:00-ին Անի Պլազա հյուրանոցի Անի սրահում

Մասնակցությունը միայն նախնական գրանցումով՝

010 500 119 Կտրամադրվի համաժամանակյա թարգմանություն: Տեղերը սահմանափակ են


| № 5 (245), երեքշաբթի, հունվարի 22, 2013 թ.

4 | Օրակարգ

Պայ­քարն է, որ փո­խում է Թուր­քիան

— Ռո­բեր, կցան­կա­նա­յի զրույ­ցը սկսել Մեհ­մեդ Ա­լի Բի­րան­դի մահ­վան դեպ­քի հետ կապ­ված, ին­չին Արև­ մուտ­քը ևս շատ անդ­րա­ դառ­նում է։ Թուր­քիա­յում նա ինչ-որ կերպ ա­զա­տա­ կան լրագ­րո­ղու­թյան ռահ­ վի­րան էր: Ինչ­պի­սի՞ն են ար­ձա­գանք­ներն այդ­տեղ: Ինչ­պե՞ս եք գնա­հա­տում Բի­րան­դի դե­րը թուր­քա­ կան լրագ­րու­թյան մեջ: – ­Բի­րան­դը Թուր­քիա­յի ա­մե­նա­ հայտ­նի լրագ­րող­նե­րից էր, և քա­ ռա­սուն տար­վա ըն­թաց­քում հե­ ռուս­տա­տե­սու­թյան մեջ կարևոր դեր խա­ղաց: Երբ կար պե­տա­կան ա­լիք «Թե-­Րե-­Թե»-ն, (TRT), նա մի­ ջազ­գա­յին լու­րե­րի հա­ղոր­դա­վարն էր, Թուր­քիա­յում հե­ռան­կա­րը բա­ ցող ան­ձե­րից մե­կը: 1990-ա­կան թթ. պե­տու­թյու­նը լրագ­րող­նե­րի վրա շատ մեծ ճնշում­ներ էր գոր­ ծադ­րում: Նա ևս թի­րախ էր դար­ ձել: Բի­ րան­ դը կարևոր դեր խա­ ղաց թուր­քա­կան լրագ­րու­թյան մեջ՝ իր ա­զա­տա­կան-ժո­ղովր­դա­ վա­րա­կան հա­յացք­նե­րը թեր­թե­ րում ու հե­ռուս­տա­տե­սու­թյամբ ար­ տա­հայ­տե­լով և բո­լո­րին օ­րի­նակ ծա­ռա­յե­լով: Այս տե­սանկ­յու­նից կարևոր անձ ու սիր­ ված դեմք էր: Ու­շադ­րու­թյան կենտ­րո­նում լի­նելը և նման կյանք ու­ նե­ նա­ լը հեշտ չէ Թուր­քիա­յում, քա­նի որ զա­նա­զան քա­ղա­քա­կան ա­լիք­ներ մարդ­կանց վրա շատ ճնշում­ներ են գոր­ ծադ­ րում: Հու­ղար­կա­վո­րու­թյան ա­րա­ րո­ղու­թյու­նը հուն­վա­րի 19-ին պետք է լի­նի մեզ մո­տ գտնվող մի մզկի­

Սա­սուն Խա­չատր­յա­ն

Հուն­վա­րի 19-ին Պոլ­սի «Ա­կոս» թեր­թի խմբագ­րա­պետ Հ­րանտ Դին­քի սպա­նու­թյան վե­ցե­րորդ տա­րե­լիցն էր: Դին­քի հի­շա­տա­ կին նվիր­ված Ս­տամ­բու­լում կրկին բազ­մա­հա­զա­րա­նոց հան­րա­ հա­վաք­ներ տե­ղի ու­նե­ցան: Սի­վիլ­Նե­թը զրու­ցել է «Ա­կոս» թեր­ թի գլխա­վոր խմբա­գիր Ռո­բեր Քոփ­թա­շի հետ: Քոփ­թա­շը եր­կար տա­րի­ներ աշ­խա­տել է «Ա­րազ» հրա­տա­րակ­չա­տան հետ, և Պոլ­ սի այն ե­րի­տա­սարդ մտա­վո­րա­կան­նե­րից է, ո­րոնք կա­րո­ղա­ցել են հնա­րա­վո­րինս հա­ջող շաղ­կա­պել պոլ­սա­հայ հա­մայն­քի անց­յա­լը, ներ­կան ու բարդ ա­պա­գան: թում: Դ­րա­նից մեկ-եր­կու ժամ անց կսկսվի Հ­րանտ Դին­քի հի­շա­տա­կի ար­շա­վը: —  Այս շա­բաթ Հ­րանտ Դինքի սպա­նու­թյան վե­ ցե­րորդ տա­րե­լիցն է: Ըստ քեզ՝ այս վեց տար­վա հի­ շա­տա­կի ա­րա­րո­ղու­թյուն­ նե­րը ո­րա­կա­կան որևէ փո­ փո­խու­թյուն կրե՞լ են: —  Ի­րա­կա­նում շատ մեծ փո­ փո­խու­թյուն չկա, քա­նի որ մինչև հի­մա ար­դա­րու­թյու­ նը չի հաղ­ թել: Մենք դեռ պա­ հան­ջում ենք այդ ար­դա­րու­ թյու­ նը: Եվ այդ պա­ հան­ ջը ժո­ ղով ­ն ե­րով, զա­նա­զան ծրագ­րե­ րով, խորհր­դա­ժո­ղով ­ն ե­րով մեր ձայ­նը բարձ­րաց­նե­լու մի­ջո­ցով փոր­ձե­րի մեջ ենք տես­նում: Մա­ մու­լը ևս տե­ղե­կաց­ված է այս շա­բաթ: Ա­մե ն ե­րե­կո հայ մտա­ վո­րա­կան­ներն ու ե­րի­տա­սարդ­ նե­րը հե­ռուս­տա­տե­սու­թյամբ ե­ թեր են դուրս գա­ լիս, և ան­ ցած տար­վա­նից շատ տար­բեր չէ վի­ճա­կը: Մենք ար­դա­րու­ թյան պա­հանջն ենք ար­տա­հայ­ տում, և Դին­քի հի­շա­տակն ենք վառ պա­հում՝ նրա գրած­նե­րով, գոր­ծե­րով ու ապ­րած կյան­քով, ցույց տված ու­ղիով: Եվ ե­թե մի օր ար­դա­րու­թյու­նը հաղ­թի, մի­ գու­ցե այդ ժա­մա­նակ Հ­րան­տի գա­ղա­փար­նե­րը հայ-թուր­քա­ կան երկ­խո­սու­թյան, հա­րա­բե­ րու­թյուն­նե­րի մա­սին ա­վե­լի խո­ րու­թյամբ կա­րո­ղա­նաք ար­տա­ հայ­տել, սա­կայն այժմ մեր պա­ հան­ջը ար­դա­րու­թյունն է:

Քոփ­թաշն ա­սում է՝ «Թուր­քիան շատ քաո­սա­յին եր­կիր է, և հեշտ չէ ըմբռ­նել, լավն ու վա­տը կողք կող­քի են»:

— Կար­ծում ես, որ այս վեց տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում մե­ ծա­ցե՞լ է խնդիր­նե­րի մա­ սին բարձ­րա­ձայ­նող­նե­րի թի­վը: Արդ­յոք ա­ռա­ջըն­թաց կա՞ այդ ա­ռու­մով: —  Ըստ իս՝ այդ թի­ վը ա­ ճել և ա­ճում է: Ին­չու, քա­նի որ Հ­րան­ տին ճա­նա­չող­նե­րի թի­վը քիչ չէր, սա­կայն նրան չճա­նա­չող­ նե­ րը շատ էին նրա կեն­ դա­ նու­ թյան օ­րոք, իսկ սպա­նու­թյու­ նից հե­տո շատ մեծ բազ­մու­թյուն հենց այդ պատ­ճա­ռով ի­մա­ցավ այն մա­սին, որ կա հայ մտա­վո­ րա­կան, լրագ­րող, ո­րը «Ա­կոս» ա­նու­նով թերթ ու­նի, աշ­խա­ տում է Թուր­քիա­յում ժո­ղովր­ դա­վա­րու­թյան ու խա­ղա­ղու­թյան հա­մար: Ան­ցած շա­բաթ Իզ­մի­ րի պե­տա­կան հա­մալ­սա­րան­նե­ րից մե­կում ժո­ղո­վի մաս­նակ­ցե­ ցի, որ­տեղ մի ե­րի­տա­սարդ ու­ սա­նո­ղու­հի խո­սեց և պատ­մեց, որ 2007թ., երբ ի­ մա­ ցավ Դին­ քի սպա­նու­թյան մա­սին, 14-15 տա­ րե­ կան էր, և այ­ սօր, կար­ դա­լով նրա աշ­խա­տու­թյուն­ներն ու գրքե­րը, իր հա­մալ­սա­րա­նում հե­տա­զո­տա­կան աշ­խա­տանք և թե­զեր է պատ­րաս­տում այդ ուղ­ ղու­թյամբ: Կա այս­պի­սի նոր սե­ րունդ, և այս տե­սանկ­յու­նից կա­

րող եմ ա­սել, որ Հ­րանտ Դին­քը շա­րու­նա­կում է իր դե­րը կա­տա­ րել, խո­սել թուրք ժո­ղովր­դի մեջ իր գրած­նե­րով, ա­րած­նե­րով: Կար­ծում եմ՝ սա կշա­րու­նակ­վի դեռ տասն­յակ տա­րի­ներ, քա­նի որ նրա գա­ղա­փար­նե­րը կարևոր են Թուր­քիա­յի հա­մար, հատ­ կա­պես Թուր­քիա­յում տե­ղի ու­ նե­ցող փո­փո­խու­թյուն­նե­րի այս փոր­ձե­րի ֆո­նին: Սա է պատ­ճա­ ռը, որ նրան ճա­նա­չող­նե­րի թիվն ա­ճում է: — Վեր­ջին շա­բաթ­նե­ րին Ս­տամ­բու­լում հա­յե­ րի նկատ­մամբ բռնու­թյան դեպ­քեր տե­ղի ու­նե­ցան, ո­րոնց մա­սին գրեց թուր­ քա­կան մա­մու­լը: Կա­րե­ լի՞ է արդ­յոք եզ­րա­կաց­նել, որ դա հա­յատ­յա­ցու­թյան դրսևո­րում ­ն ե­րի աճ է, թե՞ Թուր­քիա­յի ներ­քա­ղա­քա­ կան վի­ճակն է փոխ­վել, և ն­ման դեպ­քե­րը ա­վե­ լի շատ են լու­սա­բան­վում մա­մու­լում: – Ի­րա­կա­նում եր­կուսն էլ կա­ րող ենք ա­ սել: Թուր­ քիան այս տե­սա­կե­տից շատ քաո­սա­յին եր­ կիր է, և հեշտ չէ ըմբռ­նել, լավն ու վա­ տը կողք կող­ քի են: Ըստ

իս՝ կարևո­րը դա է, այ­սինքն՝ 2030 տա­ րի ա­ ռաջ մեկ ձայն կար Թուր­ քիա­ յում և այն էլ՝ ոչ լա­ վը: Իսկ այժմ վա­տի կող­քին կա նաև լա­վը, և ս­րանք պայ­քա­րի մեջ են: Այդ պայ­քարն է, որ փո­ խում է Թուր­քիան, և այդ պայ­ քա­րի շնոր­հիվ է, որ մենք՝ հա­ յերս, կա՛մ ա­զա­տա­միտ մար­դիկ, կա՛մ ընդ­հան­րա­պես Թուր­քիա­ յի քա­ղա­քա­ցի­նե­րը հնա­րա­վո­ րու­թյուն ու­նեն մի փոքր ա­զատ շունչ քա­շել: Ե­թե այդ պայ­քա­րը չլի­ներ, մենք այդ միա­կար­ծու­ թյան մեջ պի­տի տա­ռա­պեինք: Սա­կայն այ­սօր այդ պայ­քա­ րը ժո­ղովր­դա­վա­րու­թյան պայ­ քարն է, եր­բեմն հո­սանք­նե­րը փոխ­ վում են, եր­ բեմն ա­ ճում են խո­չըն­դոտ­նե­րը, եր­բեմն քա­մի ն ա­վե­լի մեղմ է փչում, և մենք մի քայլ ևս­ա­ռաջ ենք գնում: Կար­ ծում եմ՝ կարևո­րը այդ պայ­քա­րի շա­րու­նա­կա­կան լի­նելն է թե՛ մա­ մու­ լում, թե՛ ժո­ ղովր­ դի մեջ: Այդ պայ­քա­րի շնոր­հիվ ենք մարդ­ կանց մեր խոս­ քը լսե­ լի դարձ­ նում և ն­րանց մտա­ծե­լու ա­ռիթ տա­լիս, ե­րի­տա­սարդ­ներն այդ ուղ­ղու­թյամբ աշ­խա­տում են, քննար­կում­ն եր են տե­ղի ու­նե­ նում: Այս­պես է ժո­ղովր­դա­վար մշա­կույ­թը ա­ճում: Ն­ման պայ­ քա­րի բա­ցա­կա­յու­թյան պայ­ման­ նե­րում երկ­րի ներ­սում շատ բան չի փոխ­ վի, բայց ե­ թե հետ նա­ յենք 20-30 տա­րի ա­ռաջ­վա ի­րա­ վի­ճա­կին, փո­փո­խու­թյուն­նե­ րը դրա­ կան են: Ի­ հար­ կե, առ­ կա են դժվա­րու­թյուն­ներ, սա­ կայն Թուր­քիան փոխ­վում է: Չեմ կա­րող ա­սել, որ սա ան­պայ­ման հան­գեց­նե­լու է կա­տար­յալ ի­րա­ վի­ճա­կի, թերևս չեմ կար­ծում, բայց կարևո­րը այդ փո­փո­խու­ թյունն է, և մենք դա մեր մաշ­կի վրա զգում ենք:  n Զ­րու­ցել է Սալ­բի Ղա­զար­յա­նը Հար­ցազ­րույցն ամ­բող­ջու­թյամբ դի­տե՛ք Civilnet.am կայ­քում:

Հ­րան­տի Դին­քի ի­րա­վա­հա­ջորդ­ նե­րի շա­հե­րը ներ­կա­յաց­նող փաս­տա­բան Ֆեթ­հի­յե Չե­թի­նը պնդում է, որ Թուր­քիա­յի ու­ժա­ յին կա­ռույց­նե­րը տե­ղե­կաց­ված են ե­ղել «Ա­կոսի» խմբագ­րի հնա­ րա­վոր սպա­նու­թյան մա­սին, սա­ կայն որևէ քայլ չեն ձեռ­ նար­ կել այդ հան­ցա­գոր­ծու­թյու­նը կան­ խե­ լու հա­ մար։ Այդ մա­ սին Չե­ թինն ա­սել է Zaman օ­րա­թեր­թին տված հար­ցազ­րույ­ցում։ «Դեռ դա­տա­վա­րու­թյան ըն­թաց­ քում մենք պաշ­տո­նա­կան նա­մակ ու­ղար­կե­ցինք Ազ­գա­յին հե­տա­ խու­զա­կան կազ­մա­կեր­պու­թյուն՝ MIT՝ խնդրե­լով տրա­մադ­րել Դին­ քի սպա­նու­թյան գոր­ծով առ­կա ողջ տե­ղե­կատ­վու­թյու­նը։ Ի պա­ տաս­խան այդ նա­մա­կի՝ հա­տուկ ծա­ռա­յու­թյու­նից մեզ հայտ­նե­ցին, որ այն ա­մե ­նը, ինչ ի­րենք գի­տեն Դին­քի սպա­նու­թյան մա­սին, առ­ կա է մա­մու­լի հրա­պա­րա­կում­ն ե­ րում, և որ ի­րենք ա­վե­լաց­նե­լու որևէ բան չու­ նեն։ Այդ պա­ տաս­ խա­նից հե­տո մենք պա­հան­ջե­

public domain

Դին­քի գոր­ծը՝ Թուր­քիա­յում նե­րիշ­խա­նա­կան պայ­քա­րի պատ­ճառ

ցինք հա­ տուկ քննու­ թյուն սկսել Ազ­գա­յին հե­տա­խու­զա­կան կազ­ մա­կեր­պու­թյան դեմ, ո­րով­հետև կա՛մ նրանք ստում են, կա՛մ էլ ի­զուր վատ­նում այն գու­մար­նե­ րը, որ աշ­խա­տա­վար­ձի տես­քով նրանց են տրա­մադ­րում հար­կա­ տու­նե­րը»,– նշել է Չե­թի­նը։ Փաս­տա­բա­նը հա­մոզ­ված է, որ ի­րա­կա­նում թուր­քա­կան հա­տուկ ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի տրա­մադ­րու­ թյան տակ ե­ղած տե­ղե­կատ­վու­

թյու­նը շատ ա­վե­լին է. «Ըստ ա­մե­ նայ­նի, MIT-ը ան­հա­մե­մատ ա­վե­լի լավ է տե­ղե­կաց­ված Դին­քի սպա­ նու­թյան ման­րա­մաս­նե­րին, սա­ կայն չի ցան­կա­նում հան­րու­թյա­նը տրա­մադ­րել այդ տե­ղե­կու­թյու­ նը։ Մաս­նա­վո­րա­բար, մեր տե­ղե­ կու­թյուն­նե­րով, հա­տուկ ծա­ռա­ յու­թյուն­նե­րը մի շարք ա­նա­նուն նա­մակ­ներ են ստա­ցել, որ­տեղ հստակ տե­ղե­կու­թյուն­ներ կա­յին թուր­քա­կան զին­ված ու­ժե­րի կազ­

մում գոր­ծող «Մար­տա­վա­րա­կան զո­րա­հա­վա­քի խումբ» կոչ­վող գաղտ­նի կա­ռույ­ցի գոր­ծու­նեու­ թյան մա­սին։ Այդ նա­մակ­նե­րի հե­ ղի­ նակ­ նե­ րը պնդում են, որ հենց այդ կա­ռույցն է կանգ­նած Դին­քի սպա­նու­թյան, Մա­լա­թիա­յի «Զիր­ վե» հրա­տա­րակ­չա­տան և Ան­կա­ րա­յում Պե­տա­կան խորհր­դի շեն­ քի վրա 2006թ. ի­րա­կա­նաց­ված հար­ձա­կում­ն ե­րի թի­կուն­քում»։ Հի­շեց­նենք, որ թուր­քա­կան զին­ված ու­ժե­րի գլխա­վոր շտա­ բի կազ­ մում գոր­ ծող այս ընդ­ հա­տակ­յա կա­ռույ­ցի գո­յու­թյու­ նը բա­ցա­հայտ­վեց ըն­դա­մե ­նը մի քա­ նի շա­ բաթ ա­ ռաջ, երբ հայտ­ նի դար­ ձավ, որ դեռ 90-ա­ կան­ նե­րի կե­սին ստեղծ­ված՝ գաղտ­ նալ­սում­ն ե­րի կազ­մա­կերպ­մամբ ու գաղտ­նի գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­ րով զբաղ­ վող այս խմբի գո­ յու­ թյան մա­ սին ի­ մա­ ցել են թուր­ քա­կան բա­նա­կի գրե­թե բո­լոր հրա­մա­նա­տար­նե­րը։ Չե­թինն այս տե­ղե­կու­թյու­ նը հա­մա­րում է ի­րա­տե­սա­

կան՝ նշե­լով. «Երբ բա­ցա­հայտ­ վեց «Էր­գե­նե­կոնի» գոր­ծը, ես ա­սում էի՝ «Դին­քի սպա­նու­թյան հետևում կանգ­նած է շատ ա­վե­ լի լուրջ կա­ռույց, քան «Էր­գե­նե­ կոն» ընդ­հա­տակ­յա ցանցն է»։ Այժմ ար­դեն, փաս­տա­բա­ նի խոս­քով, Դին­քի սպա­նու­ թյու­նը լուրջ խնդիր­ներ է ա­ռա­ ջաց­րել թուր­քա­կան իշ­խա­նու­ թյան ներ­ սում։ «Մենք պար­ զե­ ցինք, որ այժմ ներ­ քին կռիվ է գնում տար­բեր պե­տա­կան կա­ ռույց­նե­րի միջև, ո­րոնք փոր­ ձում եմ ի­րար մե­ղադ­րել Դին­քի սպա­նու­թյան հա­մար։ Ե­թե մենք ի­րոք ցան­կա­նում ենք, որ Թուր­ քիան ժո­ղովր­դա­վա­րաց­ման ու­ ղին բռնի, հար­ կա­ վոր է բա­ ցա­ հայ­տել այն դե­րա­կա­տա­րու­թյու­ նը, որ ու­նեն ոս­տի­կա­նու­թյու­նը, ռազ­մա­կան ոս­տի­կա­նու­թյու­նը և քա­ղա­քա­ցիա­կան բյու­րոկ­րատ­ նե­րի դա­սը թուր­քա­կան հա­սա­ րա­կու­թյան ներ­սում»,– ա­սել է Ֆեթ­հի­յե Չե­թի­նը:  n Azatutyun.am


№ 5 (245), երեքշաբթի, հունվարի 22, 2013 թ. |

Փողեր | 5

Գոր­ծիքն ար­դա­րաց­րել է ի­րեն

դոլար/դրամ

415

Հայ­կա­կան եր­կու ըն­կե­րու­ թյուն­նե­րի՝ ան­ցած տա­րե­վեր­ ջին մեկ­նար­կած ար­տար­ժու­ թա­յին պար­տա­տոմ­սե­րի թո­ ղարկ­ման և տե­ղա­բաշխ­ման գոր­ծըն­թա­ցը կար­ծես հա­ջող է ան­ցել։ «ՍԱՍ Գ­րու­պը» մինչև հուն­վա­րի 10-ը տե­ղա­բաշ­խել է պար­տա­տոմ­սե­րի ծրագր­ված ողջ ծա­վա­լը՝ $7  մլն­-ը, «Ար­ցախ ՀԷԿ»-ը՝ մինչև հուն­ վա­ րի 16-ը $6  մլն­-ը։

405 395 385 21.07

541.83

1.06 q 0.20%

530

510

«Օրակարգ»-ի արխիվից

Ար­տար­ժու­թա­յին

տե­ղա­բաշ­խու­մը։ Չ­նա­յած ըն­կե­ րու­թյու­նը պար­տա­տոմ­սե­րի տե­ ղա­բաշխ­ման վերջ­նա­ժամ ­կ ետ էր սահ­մա­նել դեկ­տեմ­բե­րի 18-ը, դեկ­տեմ­բե­րի 17-ին ո­րո­շում է ըն­ դուն­վել այն եր­կա­րաձ­գել մինչև 2013թ. հուն­ վա­ րի 16-ը։ Ժամ ­կե­ տի եր­կա­րա­ցու­մը պայ­մա­նա­վոր­ ված է ե­ղել խո­շոր ներդ­րող­նե­ րի խնդրան­քով, քա­նի որ նրանք խնդիր­ներ են ու­նե­ցել ֆի­նան­ սա­կան հոս­քե­րի կա­ռա­վար­ման հետ։ Թեև եր­կու ըն­կե­րու­թյուն­նե­ րի ի­րաց­ման հիմ­ն ա­կան շու­կան ներ­քինն է, իսկ ար­տար­ժույ­թով մի­ջոց­ներ ներգ­րա­վե­լու ժա­մա­ նակ նրանք կրում են փո­խար­ժե­

քա­յին ռիս­կեր, ար­ժեթղ­թե­րի թո­ ղար­կու­մը շա­րու­նա­կում է ֆի­ նան­սա­կան տե­սա­կե­տից շատ ա­վե­լի շա­հա­վետ մնալ։ Այն թույլ է տա­լիս է­ժան մի­ջոց­ներ գտնել։ Այս­պես, հա­մե­մա­տու­թյան հա­ մար՝ դեկ­տեմ­բե­րին բան­կա­ յին հա­մա­կար­գում մեկ տա­րուց ա­վե­լի մար­ման ժամ ­կ ե­տով ար­ տար­ժու­թա­յին վար­կե­րի մի­ջին տո­կո­սադ­րույ­քը կազ­մել է 12,19%։ Բա­ցի այդ՝ ար­տար­ժու­թա­յին պար­տա­տոմ­սե­րը գրա­վիչ են նաև ներդ­րող­նե­րի հա­մար, քա­ նի որ ան­ցած տա­րե­վեր­ջին բան­ կե­րը մեկ տա­րուց ա­վե­լի ժամ ­կ ե­ տով ար­տար­ժու­թա­յին ա­վանդ­ նե­րը ներգ­րա­վել են 7,64%-ով։

ար­ժեթղ­թե­րի թո­ նա­կում է ֆի­նան­

21.01

21.10

ռուբլի/դրամ

13.43

0.01 q 0.07%

սա­կան տե­սա­կե­ տից շատ ա­վե­լի շա­հա­վետ մնալ

13,20

հայ­կա­կան ըն­կե­ րու­թյուն­նե­րից շա­տե­րի հա­մար։

«Ար­ ցախ ՀԷԿ»-ի կող­ մից 3 տար­վա մար­ման ժամ ­կ ե­տով պար­տա­տոմ­սե­րի տե­ղա­բաշ­ խու­մից ստաց­ված գու­մար­ներն օգ­տա­գործ­վե­լու են պար­տա­վո­ րու­թյուն­նե­րի վե­րա­ֆի­նան­սա­ վոր­ման, շրջա­նա­ռու մի­ջոց­նե­ րի ձեռք­բեր­ման և հա­մալր­ման, ինչ­պես նաև կա­պի­տալ շի­նա­ րա­րա­կան աշ­խա­տանք­նե­րի ֆի­ նան­սա­վոր­ման նպա­տա­կով: Ըն­կե­րու­թյու­նում նա­խա­տե­սում են այս մի­ջոց­նե­րից $1,15  մլն­-ը ուղ­ղել Թր­ղե-3 հէկի կա­ռուց­մա­ նը, $4,79  մլն­-ը՝ օգ­տա­գործ­ված մի­ջոց­նե­րի վե­րա­ֆի­նան­սա­վոր­ մա­նը։  n Ար­մե ­նակ Չա­տին­յան

12,50

11,80 21.07

21.10

եվրո/դոլար

1.331

21.01 0.00 q 0.10%

1,34

1,27

1,20 21.07

21.10

WTI Brent

նավթ

21.01

95.16 0.40 q 0.42% 110.61 0.36 q 0.32%

US$/bbl.

120

95

70 21.07 ոսկի

21.01

21.10

կբ 100 հհ comex

1688.5 12.3 p 0.73% 1688.7 1.7 p 0.10%

US$/t oz.

1800

1700

Գա­զի թան­կա­ ցումն ան­խու­սա­ փե­լիո­րեն հան­ գեց­նե­լու է կա­ պույտ վա­ռե­լի­քի սպառ­ման ծա­վալ­ նե­րի հե­տա­գա կրճատ­ման։

«Օրակարգ»-ի արխիվից

Տա­րե­կան կտրված­քով բնակ­ չու­թյան կող­մից գա­զի սպառ­ ման ծա­վալ­նե­րի նվա­զու­մը ու­ շագ­րավ է, ե­թե հաշ­վի առ­նենք, որ 2012թ. ինն ա­ միս­ նե­ րին գա­ զի սպա­ ռումն ա­ ճել է 11,8%-ով՝ հաս­նե­լով 396,2  մլն խմ-ի։ Չ­նա­ յած չո­րրորդ ե­ռամս­յա­կում մեկ­ նար­կել է ջե­ռուց­ման սե­զո­նը՝ բնակ­չու­թյու­նը 26%-ով կրճա­ տել է գա­զի սպա­ռու­մը (սպա­ռել է ըն­ դա­ մե ­ նը 146 մլն խմ)։ 2012թ. չոր­րորդ ե­ռամս­յա­կի մի­տում­ն ե­ րը թույլ են տա­ լիս են­ թադ­ րել, որ այս տար­վա ա­ռա­ջին ե­ռամս­ յա­կում ևս բ­նակ­չու­թյան կող­մից գա­զի սպառ­ման ծա­վա­լը շա­րու­ նակ­վե­լու է կրճատ­վել, հատ­կա­ պես մար­զե­րում։ Բ­նակ­չու­թյան կող­մից գա­ զի սպառ­ման կրճա­տու­մը մտա­ հո­գիչ է այն ա­ռու­մով, որ­քա­նով թե՛ 2011թ., թե՛ 2012թ. վերջ­ նա­ կան սպա­ռող­նե­րի հա­մար գա­զի գնի փո­փո­խու­թյուն տե­ղի չի ու­ նե­ցել. բնակ­չու­թյու­նը 1 խմ գա­ զի հա­մար շա­րու­նա­կել է վճա­րել ֌132։ Բա­ ցի այդ՝ ան­ ցած տար­ վա ըն­թաց­քում «Հայ­Ռուս­գա­ զարդի» փաս­տա­ցի գա­զաս­պա­ ռող բա­ժա­նորդ­նե­րի թիվն ա­վե­ լա­ ցել է 12,8  հազ-ով՝ դեկ­ տեմ­ բե­րի վեր­ջին կազ­մե­լով 638,55 հազ.։ Ս­տաց­վում է, որ նույ­նիսկ

490 21.07

ղար­կու­մը շա­րու­

Դեռ չթան­կա­ցած՝ բնակ­չու­թյու­նը հրա­ժար­վում է կա­պույտ վա­ռե­լի­քից տադր­վող է­լեկտ­րաէ­ներ­գիա­յի ծա­վալ­ներն ա­վե­լաց­րել է մոտ կի­ սով չափ՝ ա­պա­հո­վե­լով է­ներ­գե­ տիկ կա­ռույց­նե­րի կող­մից գա­զի սպառ­ման ծա­վալ­նե­րի 23,7% աճ։ Թեև ան­ցած տա­րի արդ­յու­ նա­բե­րա­կան ըն­կե­րու­թյուն­նե­րը գա­զի սպա­ռու­մը ա­վե­լաց­րել են 2%-ով, ո­լոր­տում սպառ­ման ծա­ վալ­ նե­ րը ցածր են ե­ ղել ճգնա­ ժա­մա­յին 2009թ. ցու­ցա­նիշ­նե­ րից (սպառ­ վել է 259,7  մլն խմ)։ Ի դեպ՝ ան­ցած ե­րեք տա­րի­նե­ րին արդ­յու­նա­բե­րու­թյան ո­լոր­ տում տա­րե­կան մի­ջի­նը 10% աճ է ար­ձա­նագր­վել։ ԱԳԼՃԿ-նե­րի ի­րաց­ման ծա­ վալ­նե­րի ա­վե­լա­ցու­մը պայ­մա­նա­ վոր­ ված է 2012թ. բեն­ զի­ նի գնե­ րի 11,4% ա­ճով, ին­չը վա­րորդ­նե­ րին ստի­ պել է անց­ նել այ­ լընտ­ րան­քա­յին վա­ռե­լի­քի՝ գա­զի։ Բայց ե­թե ավ­տո­վա­ռե­լի­քի պա­րա­գա­ յում բնակ­չու­թյու­նը նա­խընտ­րել է գա­զը, ա­պա ջե­ռուց­ման դեպ­քում գա­զին է այ­լընտ­րանք փնտրել։ Ան­ցած տա­րի 1,6%-ով նվա­զել են բնակ­ չու­ թյան և 12,1%-ով՝ այլ սպա­ռող­նե­րի կող­մից բնա­կան գա­զի սպառ­ման ծա­վալ­նե­րը՝ կազ­մե­լով հա­մա­պա­տաս­խա­նա­ բար 542 մլն և 162,4 մլն խմ։

21.01

21.10

եվրո/դրամ

Գա­զը չի տա­քաց­նում ‹‹‹ էջ 1

0.30 p 0.07%

425

Ար­տար­ժու­թա­յին պար­տա­տոմ­սե­րը հա­ջող են տե­ղա­բաշխ­վել

Դ­րա­մի ար­ժեզր­կու­մը, պե­տա­ կան պար­տա­տոմ­սե­րի բարձր ե­կամ­տա­բե­րու­թյու­նը ներդ­րող­ նե­րի և հ­նա­րա­վոր թո­ղար­կող­ նե­րի հա­մար ան­հե­տաքր­քիր են դար­ձել ազ­գա­յին ար­ժույ­թով կոր­պո­րա­տիվ պար­տա­տոմ­սե­ րը։ Այս պայ­ման­նե­րում ֆի­նան­ սա­կան շրջա­նակ­նե­րը կոր­պո­ րա­տիվ պար­տա­տոմ­սե­րի շու­կա­ յի զար­գաց­ման նոր ուղ­ղու­թյուն են գտել՝ ար­տար­ժու­թա­յին պար­ տա­տոմ­սե­րի գոր­ծի­քի ներդ­րում։ Ան­ցած տա­րե­վեր­ջին միան­գա­ մից եր­կու ըն­կե­րու­թյուն հայ­տա­ րա­րե­ցին ար­տար­ժու­թա­յին պար­ տա­տոմ­սե­րի թո­ղարկ­ման մա­սին։ Նո­յեմ­բե­րի 20-ին «ՍԱՍ Գ­րու­ պը» հայ­տա­րա­րեց 2012թ. դեկ­ տեմ­ բե­ րի 6-ից մինչև 2013թ. հուն­վա­րի 10-ը $10 ան­վա­նա­կան ար­ժե­քով ար­ժեկտ­րո­նա­յին թվով 700   հազ. պար­տա­տոմ­սե­րի տե­ ղա­բաշխ­ման մա­սին՝ տա­րե­կան 10,1% ե­կամ­տա­բե­րու­թյամբ։ Դեկ­տեմ­բե­րի 5-ին «Ար­ցախ ՀԷԿ»-ը սկսեց $6  մլն ծա­ վա­ լով, $10 հազ ան­վա­նա­կան ար­ժե­ քով և տա­րե­կան 10% ե­կամ­տա­ բե­րու­թյամբ պար­տա­տոմ­սե­րի

406.84

1600 1500 21.07

(LME)

պղինձ

21.10

8081

21.01 24.3 q 0.30%

US$/tonne

8600

այս պայ­ման­նե­րում գա­զը՝ որ­ պես ջե­ռուց­ման աղբ­յուր, մրցու­ նակ չէ։ Բ­նակ­չու­թյան կող­մից գա­զի սպառ­ման ծա­վալ­նե­րի կրճա­տու­ մը պայ­մա­նա­վոր­ված է նաև ար­ տա­գաղ­թով։ Հա­յաս­տա­նը վեր­ ջին ե­րեք տա­րի­նե­րին տա­րե­կան լքել է 42 հազ. մարդ, ին­չը նշա­ նա­կում է նաև սպա­ռո­ղա­կան շու­կա­յի նվա­զում։ 2013թ. նա­խա­գա­հա­կան ընտ­ րու­թյուն­նե­րից հե­տո ներ­քին շու­ կա­յում վերջ­նա­կան սպա­ռող­ նե­րի հա­մար տե­ղի է ու­նե­նա­լու գա­զի թան­կա­ցում, ինչն ան­խու­ սա­փե­լիո­րեն հան­գեց­նե­լու կա­ պույտ վա­ռե­լի­քի սպառ­ման ծա­ վալ­նե­րի հե­տա­գա կրճատ­ման։ Թեև իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը հեր­քում

են գա­զի գնի բարձ­րաց­ման հան­ գա­ման­քը, ան­ցած տա­րի Հա­յաս­ տա­նի ա­ռաք­վող ռու­սա­կան գա­ զը, այ­նո­ւա­մե ­նայ­նիվ, թան­կա­ցել է։ Պե­տա­կան ե­կա­մուտ­նե­րի կո­ մի­տեի տվյալ­նե­րի հա­մա­ձայն՝ 2012թ. հու­լի­սից 1000 խմ ռու­սա­ կան գա­զը ձեռք է բե­րում $244ով։ Հաշ­վի առ­նե­լով սա­կագ­նում միայն գա­զի գոր­ծո­նը՝ վա­ռե­լի­քի $10-ով (1000 խմ­-ի հաշ­վով) թան­ կա­ցու­մը հան­գեց­նում է բնակ­չու­ թյան հա­մար սա­կագ­նի ֌4-ով ա­ճին (1 խմ­-ի հաշ­վով)։ Հիմք ըն­ դու­նե­լով ռու­սա­կան գա­զի ներ­ կա­յիս ի­րա­կան գի­նը (ու միայն գա­զի գոր­ծո­նը)՝ բնակ­չու­թյան հա­մար 1 խմ­-ի սա­կա­գի­նը այ­սօր պետք է լի­նի ֌158։  n Ա.Չ.

7800

7000 21.07 ցորեն

(cbt)

21.10

290.73

21.01 3.68 p 1.28%

US$/tonne

370 330 290 250 210 21.07

21.10

21.01

Տվյալները վերցված են 21.01, Երևան, ժ. 16:00 Աղբյուրը՝ ՀՀ ԿԲ, Bloomberg և Forex


| № 5 (245), երեքշաբթի, հունվարի 22, 2013 թ.

6 | Մեծ փողեր

Անս­պա­սե­լի լա­վա­տե­սը ՄԷԳ-ը 2013թ. նավ­թի գլո­բալ պա­հան­ջար­կի աճ է ակն­կա­լում

ՄԷԳ-ի զե­կույ­ցի հա­մա­ձայն՝ նավ­թի հա­մաշ­խար­հա­յին շու­ կան անս­պա­սե­լիո­րեն ամ­ րապնդ­վել է, ին­չը պայ­մա­նա­ վոր­ված է նավ­թա­վե­րամ­շա­կող հզո­րու­թյուն­նե­րի, են­թա­կա­ռուց­ վածք­նե­րի վրա կա­տա­րող ծախ­ սե­րի, դե­պի Չի­նաս­տան եր­կա­ թու­ղա­յին բեռ­նա­փո­խադ­րում­ն ե­ րի ծա­վա­լի ա­վե­լաց­մամբ, ինչ­ պես նաև է­լեկտ­րաէ­ներ­գիա­յի ու ԱՄՆ-ում և Չի­նաս­տա­նում վա­ ռե­լի­քի նկատ­մամբ մեծ պա­հան­ ջար­կով: ՄԷԳ-ի փոր­ձա­գետ­նե­րի կար­ծի­քով՝ շու­կա­յի աշ­խու­ժաց­ ման գոր­ծոն­նե­րից հան­գու­ցա­յի­ նը, այ­նո­ւա­մե ­նայ­նիվ, չի­նա­կանն է. հենց Չի­նաս­տա­նին է բա­ժին ընկ­նում վեր­ջին չորս տա­րի­նե­ րին նավ­թի ընդ­հա­նուր պա­հան­ ջար­կի եր­կու եր­րոր­դը: ՄԷԳ-ի վե­րա­նայ­ված կան­խա­տես­ման հա­մա­ձայն՝ 2013թ. Չի­նաս­տա­

նում նավ­թի պա­հան­ջար­կը կա­ ճի 4%-ով՝ մինչև 10 մլն բա­րել/օր։ 2012թ. դեկ­տեմ­բե­րին նավ­թի հա­մաշ­խար­հա­յին ա­ռա­ջար­կը ան­ցած տար­վա նվա­զա­գույն ցու­ ցա­նիշն էր ար­ձա­նագ­րել՝ պայ­ մա­նա­վոր­ված Նավթ ար­տա­հա­ նող երկր­նե­րի կազ­մա­կեր­պու­ թյան՝ ՕՊԵԿ-ի մա­տա­կա­րա­րում­ նե­րի կրճատ­մամբ: Արդ­յուն­քում, ըստ գոր­ծա­կա­լու­թյան փոր­ձա­ գետ­նե­րի, ի­րադ­րու­թյու­նը շու­կա­ յում կան­խա­տես­վա­ծից լար­ված է ե­ղել: ՕՊԵԿ-ի երկր­նե­րում նավ­ թի արդ­յու­նա­հա­նու­մը նվա­զել է 265 հազ. բա­ րել/օր-ով՝ մինչև 30,65  մլն բա­րել: Սաուդ­յան Ա­րա­ բիան նավ­թի արդ­յու­նա­հա­նու­ մը կրճա­ տել է 290 հազ./օր-ով՝ մինչև 9,4 մլն բա­րել։ Փոր­ձա­գետ­նե­րը ՄԷԳ-ի կան­ խա­տե­սում­ն ե­րի վե­րա­նա­յու­մը փոքր-ինչ անս­պա­սե­լի են հա­

english.alarabiya.net

Մի­ջազ­գա­յին է­ներ­գե­տիկ գոր­ծա­կա­լու­թյու­նը (ՄԷԳ) նավ­թի գլո­բալ պա­հան­ջար­կի 2013թ. կան­խա­տե­սու­մը բարձ­րաց­րել է 240 հազ. բա­րել/օր-ով՝ մինչև 90,8 մլն բա­րել։

Նավ­թի հա­մաշ­խար­հա­յին շու­կան ամ­րապնդ­վել է՝ պայ­մա­նա­վոր­ված նավ­թա­վե­րամ­ շա­կող հզո­րու­թյուն­նե­րի ա­վե­լաց­մամբ։

մա­րել, հատ­կա­պես երբ Հա­մաշ­ խար­հա­յին բան­կը 2013թ. գլո­ բալ տնտե­սու­թյան ա­ճի իր կան­ խա­տե­սու­մը 3%-ից նվա­զեց­րել է մինչև 2,4%։ Բա­ցի այդ՝ բան­կում ակն­կա­լում են է­ներ­գա­կիր­նե­

րի գնան­շում­ն ե­րի ան­կում՝ գլո­ բալ ա­ճի դան­դաղ­ման պայ­ման­ նե­րում: Այս­պես, ըստ ՀԲ փոր­ձա­ գետ­նե­րի, Brent տե­սա­կի նավ­թը այս տա­րի կէ­ժա­նա­նա 3%-ով՝ մինչև 102 $/բա­րել։

Փոր­ձա­գետ­նե­րի կար­ծի­քով՝ ՄԷԳ-ի կան­խա­տե­սու­մը ազ­ դակ է ՕՊԵԿ-ի հա­ մար՝ կան­ խե­լու կար­տե­լի կող­մից նավ­թի արդ­յու­նա­հան­ման քվո­տա­նե­րի հնա­րա­վոր կրճա­տու­մը: Նավ­թի ան­կախ՝ ՕՊԵԿ-ի ան­դամ չհան­ դի­սա­ցող ար­տադ­րող­նե­րը, ըստ ՄԷԳ-ի, «սև­ ոս­կու» արդ­յու­նա­ հա­նու­մը ըն­թա­ցիկ տա­րում կա­ վե­լաց­նեն 980  հազ. բա­րել/օրով՝ մինչև 54,3  մլն բա­ րել/օր, ին­չը 2010-ից ի վեր ար­ձա­նագր­ ված ա­մե ­նա­բարձր ցու­ցա­նի­շը կլի­նի։ ՄԷԳ-ի փոր­ձա­գետ­նե­րին մտա­հո­գել է հատ­կա­պես հյու­ սի­սաֆ­րիկ­յան տա­րա­ծաշր­ջա­ նը։ 2012թ. դեկ­տեմ­բե­րին Լի­ բիա­յում նավ­թի արդ­յու­նա­հա­ նու­մը նվա­զել է 50 հազ. բա­րել/ օր-ով՝ պայ­մա­նա­վոր­ված ո­լոր­ տի աշ­խա­տա­կից­նե­րի գոր­ծա­ դուլ­նե­րով և են­թա­կա­ռուց­ված­ քա­յին օբ­յեկտ­նե­րի վրա իս­լա­ միստ գրո­հա­յին­նե­րի հար­ձա­ կում­ն ե­րով։  n

Դա­վո­սին ըն­դա­ռաջ

BAA ըն­կե­րու­թյու­նը լոն­դոն­յան Stansted-ը վա­ճա­ռել է Manchester Airports Group-ին՝ 1,5  մլրդ ֆունտ ստեռ­լին­գով։

Stansted-ը փո­խել է սե­փա­կա­նա­տի­րո­ջը Լոն­դոն­յան օ­դա­նա­վա­կա­յա­նը վա­ճառ­վել է 1,5 մլրդ ֆունտ ստեռ­լին­գով Բ­րի­տա­նա­կան Manchester Airports Group-ը 1,5 մլրդ ֆունտ ստեռ­ լին­գով գնել է Լոն­դո­նի մե­ծու­թյամբ եր­րորդ՝ Stansted օ­դա­նա­ վա­կա­յա­նը, նշված է օ­դա­նա­վա­կա­յա­նի սե­փա­կա­նա­տեր Heathrow Airport Holdings-ի մամ­լո հա­ղոր­դագ­րու­թյան մեջ։ Stansted-ը հան­ գու­ցա­յին է Ryanair և easyJet ա­վիաըն­կե­րու­թյուն­նե­րի հա­մար։ Մեծ Բ­րի­տա­նիա­յի հա­կա­մե ­նաշ­ նոր­հա­յին մարմ­ն ի՝ Մր­ցակ­ցու­ թյան պաշտ­պա­նու­թյան հանձ­ նա­ժո­ղո­վի 2009թ. ո­րոշ­ման հա­ մա­ձայն՝ BAA ըն­կե­րու­թյու­նը, ո­րը գտնվում է իս­պա­նա­կան Ferrovial-ի վե­րահս­կո­ղու­թյան ներ­քո և 2012թ. վե­րան­վան­ վել է Heathrow Airport Holdings, պետք է վա­ ճա­ ռեր ի­ րեն պատ­ կա­նող բրի­տա­նա­կան յոթ օ­դա­ նա­վա­կա­յան­նե­րից մե­կը: Դա­ տա­կան մի շարք գոր­ծըն­թաց­նե­ րից հե­տո հա­կա­մե ­նաշ­նոր­հա­ յին մարմ­ն ի ո­րո­շու­մը մնա­ցել է ան­փո­փոխ։ Ա­վե­լի վաղ ա­վարտ­վել է Լոն­ դո­նի Gatwick և Է­դին­բուր­գի օ­դա­նա­վա­կա­յան­նե­րի վա­ճառ­քը:

Ryanair և easyJet ա­ վիաըն­ կե­ րու­թյուն­նե­րի հա­մար հան­գու­ ցա­յին հա­մար­վող Stansted օ­դա­ նա­վա­կա­յա­նի վա­ճառ­քի գոր­ ծար­ քը պետք է փակ­ վի փետր­ վա­րին։ Արդ­յուն­քում Manchester Airports Group-ին կպատ­կա­նեն Մեծ Բ­րի­տա­նիա­յի՝ մե­ծու­թյամբ եր­րորդ և չոր­րորդ օ­դա­նա­վա­ կա­յան­նե­րը՝ Ման­չես­թե­րի օ­դա­ նա­վա­կա­յա­նը և Stansted-ը: Բա­ ցի այդ՝ ըն­կե­րու­թյու­նը վե­րահս­ կում է Բորն­ մու­ տի և Իսթ-­ Միդ­ լեն­սի օդ­նա­վա­կա­յան­նե­րը: Heathrow Airport Holdings-ին կշա­րու­նա­կեն պատ­կա­նել Լոն­դո­ նի «Հիթ­րոու», ինչ­պես նաև Գ­լազ­ գո­յի, Ա­բեր­դի­նի և Սաութ­հեմպ­ տո­նի օ­դա­նա­վա­կա­յան­նե­րը։  n

Գ­լո­բա­լի­զա­ցիան շա­րու­նակ­ վում է, թեև փո­խել է բնույ­թը։ Այն այ­ սօր ոչ միայն մի­ ջազ­ գա­յին առև­տուր և կա­պի­տա­ լի հոս­ քեր է, այլ նաև գա­ ղա­ փար­նե­րի և տեխ­նո­լո­գիա­նե­ րի փո­խա­նա­կում: Այս­պի­սի եզ­րա­կա­ցու­թյուն է պա­րու­նա­ կում մի­ջազ­գա­յին խորհր­դատ­ վա­կան Ernst&Young ըն­կե­րու­ թյան ին­դեք­սը, որ կներ­կա­յաց­ վի հուն­վա­րի 24-ին Դա­վո­սում մեկ­նար­կող Հա­մաշ­խար­հա­յին տնտե­սա­կան ֆո­րու­մի ն։ Ին­ դեք­ սը կազմ­ վում է 1995-ից և ընդգր­ կում է 60 եր­ կիր: Այն նե­ րա­ռում է 5 ցու­ցիչ՝ ապ­րանք­նե­ րի և ծա­ռա­յու­թյուն­նե­րի առև­ տուր, կա­պի­տա­լի շարժ, գա­ղա­ փար­նե­րի և տեխ­նո­լո­գիա­նե­րի մատ­չում, աշ­խա­տու­ժի շար­ժու­ նու­թյուն և մ­շա­կու­թա­յին ին­տեգ­ րում: Միա­վոր­նե­րը սահ­ման­վում են մի­ջազ­գա­յին առևտ­րի ծա­վալ­ նե­րի, ինչ­պես նաև բրի­տա­նա­ կան Economist Intelligence Unit-ի փոր­ձա­գի­տա­կան գնա­հա­տա­ կան­ նե­ րի հի­ ման վրա: Այս տա­ րի ա­ռա­վե­լա­գույն միա­վոր­ներ ստա­ցել է Հոնգ Կոն­գը՝ 7,81, մի­ ջին 4,9-ի պայ­ման­նե­րում։ Գոր­ծա­կա­լու­թյան փոր­ձա­գետ­ նե­րի կար­ծի­քով՝ մինչ 2030թ. ՀՆԱ-ի ա­ճի տեմ­պը աշ­խար­ հում կկազ­ մի մի­ ջի­ նը 2,8%, Տն­ տե­սա­կան հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թյան և զար­գաց­ման կազ­մա­կեր­պու­ թյան երկր­նե­րում՝ մի­ջի­նը 4,1%: BRIC երկր­նե­րում՝ Բ­րա­զի­լիա, Ռու­սաս­տան, Հնդ­կաս­տան և Չի­ նաս­տան, ՀՆԱ-ի ա­ճի տեմ­պե­ րը թեև շատ ա­վե­լի բարձր կլի­ նեն, սա­կայն շատ են նաև գոր­ ծոն­նե­րը, ո­րոնք խո­չըն­դո­տում են գլո­բալ տնտե­սու­թյա­նը նրանց ին­տեգր­մա­նը։ Մր­ցակ­ցու­թյան ա­ճին զու­գա­հեռ՝ այս­տեղ կակ­

Հուն­վա­րի 24-ին Դա­վո­սում մեկ­ նար­կում է Հա­ մաշ­խար­հա­յին տնտե­սա­կան ֆո­ րու­մը։

srf.ch

telegraph.co.uk

Ernst&Young-ը գնա­հա­տել է «գլո­բա­լա­ցող» աշ­խար­հը

տի­վա­նան պրո­տեկ­ցիո­նիս­տա­ կան տրա­մադ­րու­թյուն­նե­րը։ Ernst&Young-ում գտնում են, որ զար­գա­ցած երկր­նե­րը կրկին գրա­ վիչ են դառ­ նում՝ չնա­ յած ՀՆԱ-ի ա­ ճի տեմ­ պե­ րի դան­ դաղ­մանը և դրա­մա­վար­կա­յին խնդիր­նե­րին: Այս երկր­նե­րի հիմ­ նա­կան նե­րու­ժը նո­րա­րարու­ թյուն­ներն են ու տեխ­նո­լո­գիա­նե­ րի փո­խա­նա­կու­մը։ Այս­պես, փոր­ ձա­գետ­նե­րի կար­ծի­քով, մինչև 2020թ. ներ­կա­յում Չի­նաս­տա­ նում ար­տադր­վող արդ­յու­նա­բե­ րա­կան ապ­րանք­նե­րի 10-30%-ը կար­տադր­վի ԱՄՆ-ում՝ այս երկ­ րի ՀՆԱ-ն ա­վե­լաց­նե­լով տա­րե­ կան $20-50  մլրդ­-ով: BRIC երկր­նե­րում, ըն­կե­րու­ թյան փոր­ձա­գետ­նե­րի կար­ծի­քով, ա­րա­գա­նում է գնա­ճի տեմ­պը, ա­ճում աշ­խա­տու­ժի ար­ժե­քը, ան­ կա­յուն է քա­ղա­քա­կան ի­րադ­րու­ թյու­նը, զար­գա­ցած չեն են­թա­կա­

ռուց­վածք­նե­րը, առ­կա են մի շարք բյու­րոկ­րա­տա­կան խնդիր­ներ: Այս ա­մե­նը, ըստ E&Y-ի, ներդ­րող­նե­րի շրջա­նում նվա­զեց­նում է վստա­ հու­թյու­նը BRIC-ի նկատ­մամբ։ Մոտ ա­պա­գա­յում BRIC-ին այ­ լընտ­րանք կա­րող են դառ­նալ ա­րագ զար­գա­ցող տնտե­սու­թյուն­ նե­րը։ Թուր­քիան, Մեք­սի­կան ու Ին­դո­նե­զիան, ըստ ա­ճի տեմ­պե­ րի, քիչ են զի­ջում Չի­նաս­տա­նին ու Հնդ­կաս­տա­նին: E&Y-ի հարց­ մա­նը մաս­նակ­ցած փոր­ձա­գետ­ նե­րը ներդ­րում­ն ե­րի հա­մար բա­ վա­կան գրա­վիչ են հա­մա­րում նաև Պե­րուն, Կո­լում­բիան, Վե­նե­ սո­ւե­լան, Մա­լայ­զիան, Վիետ­նա­ մը և արևա­դար­ձա­յին Աֆ­րի­կա­յի երկր­նե­րը, ո­րոնք շա­րու­նա­կա­կան ջան­քեր են գոր­ծադ­րում բիզ­նես մի­ջա­վայ­րի բա­րե­լավ­ման ուղ­ղու­ թյամբ։  n Էջը պատրաստեց Լիլիթ Միքայելյանը


№ 5 (245), երեքշաբթի, հունվարի 22, 2013 թ. |

Աշխարհ | 7

Հաշ­վի առ­նել ռիս­կե­րը Օ­բա­մա­յին խոր­հուրդ է տվել Բ­ժե­զինս­կին Բա­րաք Օ­բա­մա­յի նա­խա­գա­հու­ թյան երկ­րորդ ժամ ­կ ե­տի պաշ­ տո­նա­կան մեկ­նար­կի կա­պակ­ ցու­թյամբ Euronews-ը բա­ցա­ ռիկ հար­ցազ­րույց է վերց­րել ա­մե­րի­կա­ցի հայտ­նի քա­ղա­ քա­ գետ, ԱՄՆ-ի նախ­ կին նա­ խա­գահ Ջի­մի Քար­տե­րի ազ­ գա­յին անվ­տան­գու­թյան հար­ ցե­րով խորհր­դա­կան Զ­բիգնև Բ­ժե­զինս­կիից՝ նրա օգ­նու­ թյամբ վեր­լու­ծե­լով Ս­պի­տակ տան ղե­կա­վա­րի ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը։

— Կա­րո՞ղ ենք խո­սել «Օ­բա­մա­յի դոկտ­րի­նի» մա­սին։ — Ա­յո՛, գո­յու­թյուն ու­նի Օ­բա­ մա­ յի դոկտ­ րին։ Բայց ես հա­ ճախ կրկնում եմ, թեև ո­րոշ չա­ փով ռիս­կի եմ դի­մում, որ դոկտ­ րին կա, բայց նա­խա­գա­հը չու­նի ռազ­մա­վա­րու­թյուն։ Կար­ծում եմ, որ Քե­րին ու Հեյ­գե­լը կկա­րո­ղա­ նան դոկտ­րի­նում ռազ­մա­վա­րու­ թյուն մտցնել։ — Եվ ինչ­պի­սի՞ն պետք է լի­նի ռազ­մա­վա­րու­թյու­նը։ — Հարկ է սահ­մա­նել ե­լա­կե­ տը։ Խոս­տո­վա­նել, որ հա­մաշ­ խար­հա­յին ա­վան­դա­կան կոնֆ­ լիկտ­նե­րը, որ տե­ղի են ու­նե­ցել

Բա­րաք Օ­բա­ման երդ­վում է հա­վա­ տա­րիմ մնալ wowktv.com

— Պետ­դե­պար­տա­մե նտն ու պաշտ­պա­նու­թյան նա­խա­ րա­րու­թյու­նը ղե­կա­վա­րե­լու հա­մար Օ­բա­ման ա­ռա­ջար­ կել է եր­կու նախ­կին սե­նա­ տոր­ներ Ջոն Քե­րիին և Չակ Հեյ­գե­լին։ Ն­րանք եր­կուսն էլ Վիետ­նա­մա­կան պա­տե­ րազ­մի մաս­նա­կից են։ Սա պա­տա­հա­կա­նու­թյո՞ւն է, թե՞ այս նշա­նա­կում­ն երն ի­րենց ��եջ թաքն­ված մե­սիջ ու­նեն։ — Ե՛վ մե­ կը, և՛ մյու­ սը։ Չեմ կար­ծում, թե նրա ընտ­րու­թյու­նը հիմն­ված է Վիետ­նա­մի պա­տե­ րազ­մի դա­սե­րի վրա։ Մ­յուս կող­ մից՝ այն ԱՄՆ-ի ա­մե ­նա­մեծ ար­ կա­ծախնդ­րու­թյուն­նե­րից մեկն էր հա­մաշ­խար­հա­յին խա­ղա­տախ­ տա­ կի վրա։ Այս ա­ ռու­ մով եր­ կուսն էլ տար­ բեր են, բայց բա­ վա­կա­նա­չափ ի­մաս­տուն՝ ճիշտ եզ­րա­հան­գում­ն եր ա­նե­լու և այդ ի­րա­դար­ձու­թյուն­նե­րից դա­սեր քա­ղե­լու հա­մար։

վեր­ջին 200 տա­րի­նե­րին, չպետք է կրկնվեն ա­պա­գա­յում։ Ն­կա­տի ու­նեմ այն, որ մեկ, ան­գամ ա­մե­ նահ­զոր տե­րու­թյան գլո­բալ գե­ րիշ­խա­նու­թյան հաս­կա­ցու­թյունն անց­յա­լում է։ — ԱՄՆ-ի նա­խա­գա­հի երկ­ րորդ ժամ ­կ ե­տի ա­ռա­ ջին տա­րին միշտ խոս­ տում­ն ա­լից է, քա­նի որ մինչև այդ պա­հը նա­խա­ գահն ու­նի կու­տա­կած ար­ տա­քին քա­ղա­քա­կան մեծ կա­պի­տալ, իսկ առջևում՝ չորս ամ­բող­ջա­կան տա­ րի ու վե­րընտր­վե­լու ոչ մի մտա­հո­գու­թյուն։ Օ­բա­ ման ինչ­պե՞ս պետք է օգ­ տա­գոր­ծի այդ կա­պի­տա­լը։ Ո­րո՞նք պետք է լի­նեն նրա ա­ռաջ­նա­հեր­թու­թյուն­նե­րը։ — Կար­ծում եմ՝ նրա ա­ռաջ­նա­ հեր­թու­թյուն­նե­րը ո­րոշ չա­փով թե­լադր­ված են նրա­նով, ին­չին մենք ար­ դեն բախ­ վում ենք այ­ սօր՝ ա­ճող լար­վա­ծու­թյուն և կոնֆ­լիկտ­ներ Մեր­ձա­վոր Արևել­ քում, ընդ ո­ րում՝ տար­ բեր ճա­ կատ­նե­րում։ Խոս­քը միայն պա­ ղես­տի­նա-իս­րա­յե­լա­կան ա­վան­ դա­կան հա­կա­մար­տու­թյան մա­ սին չէ։ Սի­րիա­կան ճգնա­ժա­մը

տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին լար­վա­ծու­ թյու­նը սրե­լու մեծ պո­տեն­ցիալ ու­նի։ Օ­բա­ման պետք է հաշ­վի առ­նի նաև Ի­րա­նի հետ կապ­ված ռիս­կե­րը։ Ե­թե նա­յեք աշ­խար­հի քար­տե­ զին կամ այս­պես կոչ­ված Եվ­րա­ սիա­յի հա­րա­վա­յին սահ­մա­նին՝ սկսած Հ­յու­սի­սա­յին Կո­րեա­յից, Հնդ­կաս­տա­նով և Չի­նաս­տա­ նով, Աֆ­ղանս­տա­նով և Պա­կիս­ տա­նով, Ի­րա­նով, Ի­րա­քով, Սի­ րիա­յով ընդ­հուպ մինչև Սո­ւե­զի ջրանցք և Ե­ գիպ­ տոս, իսկ այն­ տեղ՝ նաև մինչև Նի­ գեր և Մա­ լի, մենք բախ­վում ենք պայ­թյու­ նավ­տանգ պայ­ման­նե­րի մի ամ­ բողջ գո­տու։ — Ե­կեք խո­սենք Եվ­րո­պա­ յի մա­սին։ Ո­րոշ վեր­լու­ծա­ բան­ներ կար­ծում են, որ Օ­բա­մա­յի օ­րոք Ա­մե­րի­կան վե­րած­վում է եվ­րո­պա­ կան երկ­րի։ Ես դա կա­րող եմ ըն­դու­նել որ­պես հա­ճո­ յա­խո­սու­թյուն, բայց գործ­ նա­կա­նում, ի­հար­կե, սա սար­կազմ է։ Կ­ցան­կա­նա­յի հարց­նել՝ Ա­մե­րի­կան Եվ­րո­ պա­յից սո­վո­րե­լու բան ու­նի՞։ — Ան­կաս­կած, ա­յո՛։ Նա­յե­լով Եվ­րո­պա­յին՝ մենք տես­նում ենք,

որ նրա շատ խնդիր­ ներ գրե­ թե մեր սե­փա­կան­նե­րի արտ­ցո­լումն են՝ ֆի­նան­սա­կան լուրջ խնդիր­ ներ, սո­ցիալ-տնտե­սա­կան կոնֆ­ լիկտ­ներ, խոր ներ­քին բևե­ռա­ ցում, քա­ղա­քա­կան փա­կու­ղի և ա­պա­գա­յի ընդ­հա­նուր ու հա­ մո­զիչ տե­սու­թյան բա­ցա­կա­յու­ թյուն։ Ուս­ տի մենք բո­ լորս կա­ րող ենք մեկս մյու­ սից սո­ վո­ րել։ Ես լա­վա­տե­սու­թյամբ եմ նա­յում եր­ կու կող­ մի ն էլ։ Կար­ ծում եմ՝ մենք կկա­րո­ղա­նանք լու­ծել մեր խնդիր­նե­րը, և որ եվ­րո­պա­ցի­նե­ րը, հատ­կա­պես Եվ­րա­միու­թյու­ նը, կկա­րո­ղա­նան հաղ­թա­հա­րել դժվա­րու­թյուն­նե­րը։ — Նա­յե­լով ԱՄՆ-ի և զար­ գա­ցող գլո­բալ տե­րու­թյուն­ նե­րի՝ Չի­նաս­տա­նի, Հնդ­ կաս­տա­նի, Ռու­սաս­տա­ նի միջև մրցակ­ցու­թյա­նը՝ Ա­մե­րի­կա­յին դեռևս պե՞տք է Եվ­րո­պան։ Գու­ցե այ­ սօր Եվ­րո­պան Ա­մե­րի­կա­յին պետք է, ինչ­պես երբևէ՞։ — Դուք Չի­նաս­տա­նը, Հնդ­ կաս­տա­նը և Ռու­սաս­տանն ան­ վա­նե­ցիք զար­գա­ցող երկր­ներ։ Ե­թե ա­վե­լի ու­շա­դիր նա­յենք, նրան­ցից միայն մեկն է զար­գա­ նում, մյուս եր­ կու­ սը՝ ոչ։ Մե­ կը

Սահ­մա­նադ­րու­ թյանն ու երկ­րին, 20-ը հուն­վա­րի, Ս­պի­տակ տուն։

պայ­քա­րում է անց­յա­լի նկատ­ մամբ կա­րո­տախ­տի դեմ, մյու­ սը մի փոքր չա­փա­զանց­ված կար­ ծիք ու­ նի իր մա­ սին՝ հաշ­ վի առ­նե­լով ընդ­հա­նուր սո­ ցիալ-տնտե­սա­կան ի­րադ­րու­ թյուն­նե­րը մեծ պո­տեն­ցիա­լի և խոս­տում­ն ա­լից հե­ռան­կար­նե­ րի պայ­ման­նե­րում։ Եր­կի­րը, որ զար­գա­նում է, Չի­նաս­տանն է։ Եվ, ի­հար­կե, մենք պետք է նրան ու­շա­դիր հետևենք։ Իսկ Եվ­րո­պան ար­դեն իսկ հսկա­յա­կան նշա­նա­կու­թյուն ու­ նի՝ նա մեր հիմ­ն ա­կան առևտ­րա­ յին գոր­ծըն­կերն է, մեր գլխա­վոր գլո­բալ դաշ­նա­կի­ցը և ու­նի գլո­ բալ զար­գաց­ման մեջ մեծ ներդ­ րում կա­տա­րե­լու պո­տեն­ցիալ ու հնա­րա­վո­րու­թյուն՝ պայ­մա­նով, որ եվ­րո­պա­ցի­նե­րը լուրջ կվե­րա­ բեր­վեն հար­ցին, թե ինչ ա­պա­գա են ի­րենց հա­մար ու­զում։ Եվ­րո­պա­յում այժմ կան ան­ջա­ տո­ղա­կա­նու­թյան ո­րոշ մի­տում­ ներ, հետ շրջե­լու ինչ-որ նոս­տալ­ գիկ ցան­կու­թյուն։ Սա­կայն դա չի լու­ծի Եվ­րո­պա­յի խնդիր­նե­րը։ Այ­ սօր Եվ­րո­պա­յին անհ­րա­ժեշտ են հե­ռա­տես ղե­կա­վար­ներ, ինչ­պի­ սիք ե­ղել են մի քա­նի տաս­նամ­ յակ ա­ռաջ, և ո­րոնց կա­րիքն այ­ սօր այդ­չափ զգաց­վում է։  n

Հար­ցը մեկ կա, մեկ չկա Էր­դո­ղա­նը մեր­ժել է քրդա­կա­նու­թյու­նը Թուր­քիա­յի վար­չա­պետ Ռե­ջեփ Թա­յիփ Էր­դո­ղա­նը Դիար­բե­քի­րում 2005թ. ըն­դու­նեց, որ երկ­րում քրդա­կան հարց գո­յու­թյուն ու­նի: Այդ ժա­մա­նակ սա խի­զախ քայլ հա­մար­վեց: Այ­սօր բո­լո­րո­վին այլ է վար­չա­պե­տի հռե­տո­րա­բա­նու­թյու­նը։ Հուն­վա­րի 19-ին Էր­դո­ղա­նը այ­ցե­ լել է թուրք-սի­րիա­կան սահ­մա­նին ա­պաս­տա­նած սի­րիա­ցի փախս­ տա­կան­նե­րի ճամ­բար։ Թուր­քա­ կան և քր­դա­կան մա­մու­լի ու­շադ­ րու­թյան կենտ­րո­նում, սա­կայն, հայտն­վել են Էր­դո­ղա­նի՝ քրդե­ րի վե­րա­բեր­յալ ար­ած հայ­տա­րա­ րու­թյուն­նե­րը: Ռե­ջեփ Թա­յիփ Էր­

դո­ղա­նը Այն­թա­փի Նի­զի­փի շրջա­ նում հայ­տա­րա­րել է, թե Թուր­քիա­ յում քրդա­կան հարց գո­յու­թյուն չու­նի: «Մեզ հե­տաքրք­րում են մեր քուրդ եղ­բայր­նե­րի խնդիր­նե­րը, ես սի­ րում եմ իմ քուրդ եղ­ բայր­ նե­րին, սա­կայն մեր­ժում եմ քրդա­ կա­նու­թյու­նը։ Քր­դա­կան հարց գո­ յու­թյուն չու­նի»,– ա­սել է Էր­դո­ղա­

Էջը պատրաստեց Սյուզաննա Հովհաննիսյանը

նը՝ դի­մե­լով Նի­զի­փում հա­վաք­ ված բազ­մու­թյա­նը։ Թուր­քիա­յի վար­չա­պե­տի խոս­ քով՝ ի­րենք վե­րաց­րել են քրդե­րի ձուլ­ման, մերժ­ման քա­ղա­քա­կա­ նու­թյու­նը: Ա­վե­լին՝ քրդե­րը կա­ րող են զբա­ղեց­նել պե­տա­կան տար­բեր պաշ­տոն­ներ՝ պատ­գա­ մա­վո­րից մինչև նա­խա­գահ։ Էր­ դո­ ղա­ նը նշել է, որ Թուր­ քիան բո­լո­րինն է՝ քրդի­նը, թուր­քի­նը, լա­զի­նը, չեր­քե­զի­նը, զա­զա­յի­նը, ա­րա­բի­նը: «Թուր­քիան մեկ ազգ է, մեկ դրոշ, մեկ հայ­ րե­ նիք»,  – խոսքն ամ­փո­փել է վար­չա­պե­տը։ Նախ­կի­նում ևս Էր­դո­ղա­նը հայ­

տա­րա­րել է, թե Թուր­քիա­յում չկա քրդա­կան հարց, այլ գո­յու­թյուն ու­նի ա­հա­բեկ­չու­թյան խնդիր, ո­րը կապ­ված է Քրդս­տա­նի աշ­խա­տա­ վո­րա­կան կու­սակ­ցու­թյան (PKK) գոր­ծու­նեու­թյան հետ: Էր­դո­ղա­ նի խոս­ քով՝ ինքն է քրդե­ րի ներ­ կա­յա­ցու­ցի­չը Թուր­քիա­յում։ Մինչև վեր­ջերս նման հայ­տա­րա­րու­ թյուն­նե­րը դժգո­հու­թյան մեծ ա­լիք էին բարձ­րաց­նում քրդա­կան կու­ սակ­ցու­թյուն­նե­րի և քր­դե­րի շրջա­ նում: Սա­կայն այժմ, երբ զի­նա­դա­ դար հաս­տա­տե­լու նպա­տա­կով Օ­ջա­լա­նի հետ բա­նակ­ցու­թյուն­ ներ են ըն­թա­նում, դրու­թյու­նը

փոքր-ինչ փոխ­վել է: Զու­գա­հե­ռա­ բար, Թուր­քիա­յում քրդե­րի շրջա­ նում ա­մե­նա­մեծ հե­ղի­նա­կու­թյուն ու­նե­ցող գոր­ծիչ­նե­րից մե­կը՝ Ահ­ մեդ Թ­յուր­քը, հայ­տա­րա­րել է, թե քրդե­րը ան­կախ պե­տու­թյուն չեն ցան­կա­նում, այլ եղ­բայ­րու­թյուն և հա­մե­րաշ­խու­թյուն: Ահ­մեդ Թ­յուր­ քի այս հայ­տա­րա­րու­թյու­նը շա­ տերն ըն­ դու­ նել են որ­ պես PKK-ի ղե­կա­վար Օ­ջա­լա­նի մե­սիջ, քա­նի որ հենց Թ­յուր­քի ա­նունն է շրջա­ նառ­վում որ­պես միջ­նորդ թուր­քա­ կան պե­տու­թյան և Օ­ջա­լա­նի միջև բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րում։  n Գոռ Ե­րան­յան


| № 5 (245), երեքշաբթի, հունվարի 22, 2013 թ.

8 | Մշակույթ

Ֆորս­մա­ժո­րա­յին բիե­նա­լե Վե­նե­տի­կում ներ­կա­յա­նա­լու հույ­սը դեռ չի մա­րել Անց­յալ տա­րե­վեր­ջին մի խումբ ան­կախ ար­վես­տա­գետ­ներ մշա­ կույ­թի նա­խա­րա­րու­թյա­նը մե­ղադ­րե­ցին Վե­նե­տի­կի 55-րդ բիե­նա­ լեին Հա­յաս­տա­նի մաս­նակ­ցու­թյու­նը տա­պա­լե­լու հա­մար։ Ար­վես­ տի քննա­դատ և ան­կախ հա­մադ­րող Լի­լիթ Սարգս­յա­նը Սի­վիլ­Նե­ թին պատ­մել է դեպ­քե­րի հե­տա­գա զար­գաց­ման մա­սին և տե­ղե­ կաց­րել, որ բիե­նա­լեին մեր մաս­նակ­ցու­թյու­նը դեռ հնա­րա­վոր է: Մաս­նակ­ցու­թյան հար­ցը կպարզ­վի մինչև փետր­վա­րի 1-ը։ կա­տա­րել ո­րո­շա­կի չա­փա­նիշ­նե­ րով, ո­րոնք դեռ մշակ­վում են: Մենք փոր­ ձե­ ցինք կապ հաս­ տա­տել նաև Վե­նե­տի­կի բիե­նա­ լեի հետ և պար­զե­ցինք, որ նրանք պատ­րաստ են Հա­յաս­տա­նի ազ­ գա­յին տա­ղա­վա­րի նա­խա­գիծն ըն­դու­նել մինչև փետր­վա­րի մե­ կը: Դաշ­տում գոր­ծող ար­վես­տա­ գետ­նե­րը պի­տի ի­րենց նա­խագ­ ծե­րը ներ­կա­յաց­նեին մինչև հուն­ վա­րի 20-ը: — Ին­չո՞ւ չհետևե­ցիք Վե­ նե­տիկ­յան բիե­նա­լեի ըն­ դուն­ված ըն­թա­ցա­կար­գին, չնշա­նակ­վեց կու­րա­տոր և կո­մի­սար, ո­րը պի­տի գու­ մար հայ­թայ­թեր նա­խագ­ ծե­րի հա­մար։ — Ո­րով­հետև ըն­թա­ցա­կարգն ի սկզբա­ նե խախտ­ ված էր: Թե՛ այս բիե­ նա­ լեի դեպ­ քում, թե՛ այլ դեպ­քե­րում պատ­ճա­ռը հա­մա­ պա­տաս­խան մաս­նա­գի­տա­կան փոր­ձի բա­ցա­կա­յու­թյունն է կա­ ռա­վա­րու­թյու­նում։ Հար­կա­վոր են ի­րա­զեկ մար­դիկ, ո­րոնք այս ո­լոր­տին տի­րա­պե­տում են և գի­ տեն՝ ինչ­ պի­ սին է կար­ գը: Ան­ կախ փոր­ձա­գի­տա­կան խումբ ստեղ­ծե­լով՝ մենք փոր­ձե­ցինք հենց այդ բա­ ցը լրաց­ նել: Մ­ շա­ կույ­թի նա­խա­րա­րու­թյու­նը չէր նշա­նա­կել կո­մի­սար, հի­մա շատ ուշ է դա ա­ նել: Մենք փոքր-ինչ վե­րախմ­բագ­րե­ցինք այդ ըն­թա­ ցա­կար­գը՝ ել­նե­լով ստեղծ­ված ի­րա­վի­ճա­կից: — Այ­սինքն՝ միաց­յալ ու­ժե­ րով պի­տի փոր­ձեք ա­րա­ գաց­նե՞լ գոր­ծըն­թա­ցը։ — Այս պա­ րա­ գա­ յում մեծ պա­ տաս­խա­նատ­վու­թյուն է ընկ­ նում հա­մադ­րո­ղի ու­սե­րին, ո­րը ոչ միայն ազ­գա­յին տա­ղա­վա­րի կոն­ցեպտն է մշա­կում և ընտ­րում ար­վես­տա­գետ­նե­րին, այլև կազ­ մա­կերպ­ման և գու­մա­րի հայ­ թայթ­ ման խնդրով է զբաղ­ վում, ո­րով­հետև մշա­կույ­թի նա­խա­րա­ րու­թյան կող­մից տրա­մադր­վե­լիք 5  մլն դ­րա­մը բնա­կա­նա­բար բա­ վա­րար չէ:

«Շատ կարևոր է պահ­պա­նել կա­ պը, Վե­նե­տի­կում Հա­յաս­տա­նի ներ­ կա­յու­թյան ա­նընդ­հա­տե­լիու­ թյու­նը». Լի­լիթ Սարգս­յան:

«Օ­րա­կար­գի» ար­խի­վից

— Լի­լիթ, 2012թ. վեր­ ջին Դուք և մի խումբ ար­ վես­տա­գետ­ներ պար­զե­ ցիք, որ մշա­կույ­թի նա­ խա­րա­րու­թյունն ու­շաց­ նում է Վե­նե­տի­կի 55-րդ բիե­նա­լեի շրջա­նակ­նե­ րում ազ­գա­յին տա­ղա­վա­ րի կազ­մա­կերպ­ման աշ­ խա­տանք­նե­րը: Դուք հան­ դի­պում ու­նե­ցաք մշա­կույ­ թի նա­խա­րա­րու­թյու­նում, ի՞նչ արդ­յունք տվե­ցին բա­նակ­ցու­թյուն­նե­րը։ — Մենք պար­ զե­ ցինք, որ ֆորսմա­ժո­րա­յին ի­րա­վի­ճա­կի ստեղծ­ման խնդի­րը երկ­կող­մա­ նի է: Հիմ­նա­ կան խնդի­ րը, ո­ րին մենք պար­բե­րա­բար հան­գում ենք, երբ խոս­քը ժա­մա­նա­կա­կից ար­վես­տին նվիր­ված որևէ մի­ջո­ ցառ­ման կազ­մա­կերպ­մանն է վե­ րա­բե­րում, մեր երկ­րում մշա­կու­ թա­յին քա­ղա­քա­կա­նու­թյան ոչ բա­վա­րար վի­ճակն է: Երկ­րորդ խնդիրն ա­վե­լի մաս­ նա­վոր էր: Վե­նե­տի­կից Հա­յաս­ տան հղված հրա­վեր-նա­մակն ինչ-որ ատ­յա­նում ան­հե­տա­ցել էր, ին­չի պատ­ճա­ռով մշա­կույ­ թի նա­խա­րա­րու­թյու­նը հայտն­ վել էր բա­ վա­ կան բարդ ի­ րադ­ րու­թյան մեջ: Դ­րան հետևել էին կազ­մա­կերպ­չա­կան մի շարք սխալ­ներ և վերջ­նա­ժամ ­կ ետ­նե­ րից ու­շա­նա­լը: Մենք փոր­ձե­ցինք հա­մա­գոր­ ծակ­ցել մշա­կույ­թի նա­խա­րա­ րու­թյան հետ և ժա­մա­նա­կա­ կից ար­վես­տի դաշ­տում գոր­ծող ու նման մի­ջո­ցա­ռում­ն եր կազ­ մա­կեր­պե­լու գոր­ծում փոր­ձա­ ռու ար­վես­տա­գետ­նե­րի մի թի­ մով փոր­ձե­ցինք օգ­նել նա­խա­ րա­րու­թյա­նը, որ­պես­զի գո­նե այս ի­րա­վի­ճա­կից պատ­շաճ կեր­պով դուրս գանք: Նախ՝ մշա­կույ­թի նա­խա­րա­ րու­թյա­նը կից ստեղծ­վեց ան­ կախ փոր­ձա­գի­տա­կան հանձ­նա­ ժո­ղով, ին­չը չա­փա­զանց կարևոր է նաև հե­տա­գա­յի հա­մար: Հանձ­ նա­ժո­ղովն այ­սու­հետև ի­րա­վա­ սու կլի­նի ըն­դու­նել հա­մադ­րող­ նե­րի նա­խագ­ծե­րը, ընտ­րու­թյուն

— Դի­մող­ներ կա՞ն: — Շատ քիչ են: Ի­ րա­ կա­ նու­ թյունն այն­ պի­ սին է, որ հա­ զիվ թե որևէ հա­մադ­րող խի­զա­խի այս պայ­ման­նե­րում ձեռ­նա­մուխ լի­ նել գոր­ ծին: Կա ե­ րեք մտահ­ ղա­ցում: Դժ­վա­րա­գույն խնդի­ րը Վե­նե­տի­կում տա­ղա­վա­րի հա­ մար տա­րածք գտնելն ու գու­մար ա­պա­հո­վելն է։ — Հա­յաս­տա­նում ժա­մա­ նա­կա­կից ար­վես­տը կար­ ծես երկ­րորդ պլա­նում է, կա՞ն ար­վես­տա­գետ­ներ, ո­րոնք կա­րող են Վե­նե­ տի­կի բիե­նա­լեի պես հար­ թա­կում ժա­մա­նա­կին հա­ մըն­թաց գա­ղա­փար­ներ ներ­կա­յաց­նել։ — Այս ա­ռու­մով հա­կա­սու­թյուն կա, քա­նի որ Հա­յաս­տա­նում կա ժա­մա­նա­կա­կից ար­վեստ, և կան շատ հե­տաքր­քիր, ար­դիա­ կան, մի­ջազ­գա­յին աս­պա­րե­ զում ճա­նաչ­ված ար­վես­տա­գետ­ ներ, ո­րոնք հիմ­ն ա­կա­նում ցու­ ցադր­վում և ներ­կա­յա­նում են ար­տերկ­րում: Հա­յաս­տա­նում՝

ա­վե­լի քիչ: Ժա­մա­նա­կա­կից ար­ վեստն առ­հա­սա­րակ հան­րա­յին մեծ ռե­զո­նան­սի չար­ժա­նա­ցող երևույթ է, մեզ մոտ՝ ա­ռա­վել ևս: Բայց դա չի նշա­նա­կում, որ այդ ար­վես­տը չկա: — Կա­րո՞ղ է պա­տա­հել այն­պես, որ Հա­յաս­տանն այս տա­րի պար­զա­պես չհասց­նի մաս­նակ­ցել Վե­ նե­տի­կի բիե­նա­լեին: Արդ­ յոք դա կան­րա­դառ­նա՞ մեր հե­տա­գա մաս­նակ­ցու­թյան վրա: — Կազ­մա­կերպ­չա­կան ա­ռու­ մով դա ի­հար­կե բա­ցա­սա­բար կանդ­րա­դառ­նա: Հա­յաս­տա­նում պե­տու­թյան կող­մից կա­րող են խնդիր­ներ ծա­գել հե­տա­գա ֆի­ նան­սա­վոր­ման հար­ցում, թե­պետ չեմ կար­ծում, որ դրանք ան­լու­ծե­ լի կլի­ նեն: Բայց այս պա­ րա­ գա­ յում շատ կարևոր է պահ­պա­նել կա­պը, Վե­նե­տի­կում Հա­յաս­տա­ նի ներ­կա­յու­թյան ա­նընդ­հա­տե­ լիու­թյու­նը: Կա­րող է պա­տա­հել, որ չհասց­նենք այս տա­րի, բայց, երևա­կա­յեք, այս ի­րա­վի­ճա­կը,

ո­ րին մեզ բե­ րեց հենց այս բի­ նեա­լեին մաս­նակ­ցե­լու ցան­կու­ թյու­նը, կանդ­րա­դառ­նա նաև հե­ տա­գա­յի վրա: Այն­քան սար­սա­փե­լի չէ մեկ ան­գամ Վե­նե­տի­կի բիե­նա­լեին չմաս­նակ­ցե­լը, որ­քան այն, որ երկ­րում չի ձևա­վոր­վում հա­մա­ պա­տաս­խան մթնո­լորտ և հա­մա­ պա­տաս­խան մշա­կու­թա­յին քա­ ղա­քա­կա­նու­թյուն, ո­րը կա­պա­հո­ վեր հե­տա­գա­յում այս խնդրի հա­ մա­կար­գա­յին լու­ծու­մը: Շատ բան կա­ րող է փոխ­ վել՝ սկսած կադ­ րե­րից, վեր­ջաց­րած ֆի­նան­սա­ վո­րու­մով: Սա­կայն կարևոր է ու­ նե­նալ մե­խա­նիզմ­ն եր, գոր­ծի­քա­ կազմ, որ­պես­զի ան­կախ ա­մե ն ին­չից՝ այդ հա­մա­կար­գը պար­բե­ րա­բար գոր­ծի: Այդ ա­ռու­մով այս հանձ­նա­ժո­ ղո­վի աշ­խա­տան­քը շատ կարևոր է: Ընդ ո­րում՝ հանձ­նա­ժո­ղո­վի կազ­մը կա­րող է փո­փոխ­վել, դա չէ կարևո­րը: Ան­կախ փոր­ձա­գի­ տա­կան հանձ­նա­ժո­ղո­վի ինս­տի­ տու­տը պետք է աշ­խա­տի ա­պա­ գա­յի հա­մար։  n Զ­րու­ցել է Մա­րիա Հով­սեփ­յա­նը

Գեր­գիևին գրկա­բաց չեն սպա­սում Մ­յուն­խե­նի ֆիլ­հար­մո­նի­կը գլխա­վո­րե­լու հա­մար նա պետք է թող­նի Լոն­դո­նի սիմ­ֆո­նի­կը Գեր­մա­նիա­յի Մ­յուն­խեն քա­ղա­քի մշա­կույ­թի վար­չու­թյու­նը Վա­ լե­րի Գեր­գիևին դի­տար­կում է որ­պես Մ­յուն­խե­նի ֆիլ­հար­մո­նիկ նվա­գախմ­բի գլխա­վոր դի­րի­ժո­րի թիվ մեկ թեկ­նա­ծու: Գեր­գիևը կա­րող է ստանձ­նել նվա­գախմ­բի ղե­կա­վա­րու­թյու­նը 2015թ.: Ռու­ սաս­տան­ցի դի­րի­ժորն այս պաշ­տո­նում կփո­խա­րի­նի ա­մե­րի­կա­ցի Լո­րին Մաա­զե­լին։ Գեր­գիևի թեկ­նա­ծու­թյու­նը պետք է հաս­տա­տի Մ­յուն­խե­նի քա­ղա­ քա­յին խոր­հուր­դը, թեև քվեար­ կու­թյու­նը զուտ ձևա­կան բնույթ է կրե­ լու։ Ի դեպ՝ հուն­ վար 31ից փետր­վա­րի 1-ը ֆիլ­հար­մո­նի­

կի հա­մերգ­նե­րը կանց­նեն հենց Գեր­գիևի գլխա­վո­րու­թյամբ։ Հա­ մա­ձայ­նու­թյան դեպ­քում Վա­լե­ րի Գեր­ գիևը ստիպ­ ված է լի­ նե­ լու թող­նել Լոն­դո­նի սիմ­ֆո­նիկ նվա­գախմ­բի դի­րի­ժո­րի պաշ­տո­

նը, ո­րը նա զբա­ղեց­նում 2007-ից։ Մա­րիին­յան թատ­րո­նի գե­ ղար­վես­տա­կան ղե­կա­վար Վա­ լե­րի Գեր­գիևը բազ­միցս հան­ դես է ե­կել Մ­յուն­խե­նի ֆիլ­հար­ մո­նիկ նվա­գախմ­բի ղե­կա­վա­րի դե­րում։ 2011-2012  թթ. մա­րիին­ յան ե­րա­ժիշտ­նե­րը Բա­վա­րիա­ յի մայ­րա­քա­ղա­քում կա­տա­րել են Դ­միտ­րի Շոս­տա­կո­վի­չի բո­լոր սիմ­ֆո­նիա­նե­րը։ Նույ­նիսկ այս­պի­սի բա­րե­կա­ մա­կան հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի

ֆո­նին՝ անց­յալ շա­բաթ մա­մու­ լում տա­ րած­ ված լուրն այն մա­ սին, որ Մ­յուն­խե­նի նվա­գախմ­բի ղե­կա­վա­րի պաշ­տո­նի գլխա­վոր թեկ­նա­ծուն Գեր­գիևն է, ռում­բի է­ֆեկտ է ու­նե­ցել ոչ միայն Գեր­ մա­նիա­յում, այլև նրա սահ­ման­ նե­րից դուրս։ Մ­յուն­խեն­յան պար­բե­րա­կան­ նե­րը Գեր­գիևի նշա­նա­կու­մը ո­ րա­ կել են որ­ պես «սխալ մարդ սխալ տե­ղում»։ Բա­վա­րա­կան մա­մուլն իր ֆիլ­հար­մո­նիա­յի նոր

ղե­կա­վա­րին ներ­կա­յաց­րել է նույն պա­հան­ջը, ինչ նա­խորդ­նե­րին։ Մ­յուն­խե­նը չի ցան­կա­նում մշտա­ պես լի­ նել երկ­ րոր­ դը, իսկ Գեր­ գիևի դեպ­քում՝ եր­րոր­դը։ Նոր գլխա­վոր դի­րի­ժո­րը ստիպ­ված է լի­նե­լու հա­մա­տե­ղել աշ­խա­տան­ քը Մա­րիին­յան թատ­րո­նի, Մ­յուն­ խե­նի ֆիլ­հար­մո­նիկ և Լոն­դո­նի սիմ­ֆո­նիկ նվա­գախմ­բե­րում։ Ին­քը՝ Գեր­գիևը, որևէ կերպ չի մեկ­նա­բա­նել իր հնա­րա­վոր նշա­ նակ­ման մա­սին լու­րե­րը։  n


Orakarg Business Daily