Issuu on Google+

CULTUUR HISTORISCH MAGAZINE DORDRECHT REGIO

#14 APRIL 2010 E 5,95

✽ Van zwaaiplaatsen tot IJsselsteentjes

✽ Selamat Datang ✽ Gerard Reve in Dordrecht ✽ Cosmisch geluid Dordtse band Cosmic Dealer beleeft wederopstanding!

En verder • To pee or not not pee, that is the question

• Geheimzinnige borden • Historische kalender: jubileum van de prins Hendrikbrug


inhoud colofon

12

#14 2

22

30

32

Inhoudsopgave

3

Redactioneel

4-7

Van zwaaiplaatsen tot IJsselsteentjes

8-10

Selamat datang

11

Actueel

12-13

Uit de collectie van… archief

14-15

'Het ware geloof. Reformatie als cultuurclash.'

16-17

Geheimzinnige borden

18

Hofkwartier

19

Rampzalig voor de literatuur...? - Gerard Reve in Dordrecht

20-21

Centerfold uit het schetsboek van Kennedy

22-23

Een schilderachtige ruïne - Het Huis te Merwede in de kunst

24-25

Beeldessay To pee or not to pee, that is the question

26

Historische Kalender: Jubileum van de Prins Hendrikbrug

27-28

Nieuwe Haven: al 600 jaar baken voor scheepvaart

29

Varia regio

30-31

Achter de gevel van… Singel 192: de Christelijk Gereformeerde Kerk

32-33

17

Cosmisch geluid - Dordtse band Cosmic Dealer beleeft wederopstanding!

34

Van een leien dakje...

35-36

Top Tien Typisch Kennedy

37-38

Boeken

39

Ingezonden

Eerder verschenen DiEP uitgaven

Colofon Nummer 14 (april 2010) Redactie Sander van Bladel, Ron de Bruijn, Linda de Jongh, Iris Knapen, Deborah Paalman, Helen Stroosma, Lisa Traarbach. Hoofdredactie Conny van Nes. Eindredactie Els Kamsteeg. Verder met bijdragen van Jan Alleblas, Pieter Breman, Wil de Graaf, Henk ’t Jong, Jeanine Katsman, Ineke Middag, Machiel Mol, Jeroen Nipius, Sander Paarlberg, Annemieke Schors, Wouter van der Spoel. Fotografie en afbeeldingen o.a. Erfgoedcentrum DiEP, Stadsontwikkeling Dordrecht Ontwerp Opera Graphic Design, Breda Drukwerk Thieme MediaCenter, Rotterdam Uitgave Erfgoedcentrum DiEP / gemeente Dordrecht ISSN: 1871-6040 Distributie / abonnementen Donkervoort + Partners Redactiesecretariaat DiEP Erfgoedcentrum DiEP T 078-6492399 / monarch@dordrecht.nl. www.erfgoedcentrumdiep.nl www.dordrecht.nl/stadsarchief www.dordrecht.nl/monumentenzorg www.dordrecht.nl/archeologie Verkoopprijs losse nummers € 5,95 Abonnementsprijs 3 nummers € 15,Opgave abonnementen 078-6396402 / monarch@dordrecht.nl of via e-loket www.dordrecht.nl

Cover Meeuwen in vlucht, geschetst door Reinier Kennedy CULTUUR HISTORISCH MAGAZINE DORDRECHT REGIO

#11

CULTUUR HISTORISCH MAGAZINE DORDRECHT REGIO

#12

CULTUUR HISTORISCH MAGAZINE DORDRECHT REGIO

#13

april 2009 • E 3,50 ApRIL 2009 E 3,50

✽ Dordrecht en Calvijn: een moeizame relatie

✽ Kleurensporen van oorlogstijd in Dordrecht

✽ De ondergang van een bloeiende gemeenschap

✽ Geen acuut probleem voor Dordtse kerken

✽ Wolbrandskerke teruggevonden?

SEpTEMbER 2009 E 3,50

✽ Van Spuihaven tot Spuiboulevard

✽ Van buitengebied tot stadswijk

✽ Dordtse Paupers in een Drents archief

✽ Dordrecht op de kaart ✽ ‘Nieuwe Dordtse Biesbosch mag wel iets minder nat worden’

DECEMBER 2009 E 3,50

✽ Door het oog van de naald

✽ De 'mensch Kennedy' ✽ Middeleeuwse beschilderde grafkelders opnieuw onderzocht

✽ Het is de toon die de muziek maakt

✽ Dijkverzwaring in historisch perspectief

En verder • Bij dit DiEP magazine de CD dordt hits back! met o.a. de volgende bands: THE ZIPPS / SNOWFLAKE

EN vERDER • Erfgoedcentrum DiEP goes digital • Waar broeken spreken…. • Pelgrimsinsignes

EN vERDER • Erfgoedcentrum DiEP in 2012 naar het Hof en de Statenschool

• Herkent u deze man/vrouw? • De Sint gaat op chique

2 DiEP #14 / 2010

LIVING KICK FORMATION COSMIC DEALER / INCA BULLET JOE


redactioneel

Ineke Middag, directeur Erfgoedcentrum DiEP

‘Trots’ Met trots schrijf ik mijn eerste redactioneel van DiEP Magazine. Eind november ben ik begonnen als directeur Erfgoedcentrum DiEP en sindsdien word ik met de dag trotser. Om te beginnen ben ik trots want dit nummer barst weer van de mooie verhalen. Wat een speurzin, wat een afwisseling en… wat een schrijftalent hebben we in huis! Dat over urinoirs wordt geklaagd ligt voor de hand, maar dat geldt niet voor de klacht dat ze te ruimhartig werden doorgespoeld. Zoeken naar de betekenis van Malewitsch-achtige borden in de stad, leest als een spannende samenzwering. Het achterhalen van de geografische herkomst van middeleeuwse bouwmaterialen brengt ons overal in Europa. Theater als vorm om bedrijvengeschiedenis te presenteren mag gerust vernieuwend heten. En we verrijken in dit magazine ook onze spraak met woorden als stabboem en zwaaiplaats. Allemaal redenen tot trots. In de zorg voor historisch erfgoed is herbouw regelmatig omstreden, maar zie wat de Vereniging Binnenwaard er mee bereikte, een breed gedragen multifunctioneel centrum, iets waar je rond 1600 in Nieuwpoort nog boete voor moest betalen. De sixties-popband Cosmic Dealer ‘herbouwde’ zichzelf recent in het verbouwde Dolhuis. En ik heb nog veel meer redenen om trots te zijn. Dat de nieuwe prijs voor beste Erfgoedgemeente de allereerste keer naar Dordrecht ging. Het versterkt ons motto: het begint in Dordrecht. Dordrecht als de bakermat van Gerard Reve’s Avonden, mij verbaast het niet meer. Dordrecht het begin van revolte en reformatie. Dat laten we de komende jaren uitgebreid zien, ondermeer dankzij de collectie van het Museum Catharijneconvent in Utrecht. Deze zomer tonen we in het Hof de kracht van het reformatorische woord versus de katholieke bling-bling. Daaraan vooraf gaat de kracht van overlever Reinier Kennedy in de tentoonstelling VOGELVRIJ, ook in het Hof. How DiEP is your love? Neem deel aan ons levendige erfgoed en leer en geniet van dit magazine en Dordrecht.

#14 / 2010 DiEP 3


Van zwaaiplaatsen tot IJsselsteentjes Op bezoek bij de Historische Vereniging Binnenwaard Ineke Middag

Erfgoedcentrum DiEP beheert niet alleen het archief van de gemeente Dordrecht maar ook dat van een aantal gemeenten in de regio.1 Bewaren en toegankelijk maken voor de ‘recht- en bewijszoekende burger’ is de wettelijke plicht. Maar deze archieven vertellen ook de geschiedenis van de bewoners van al deze gemeenten. DiEP stelt zich ten doel dat verhaal te vertellen, in samenwerking met de partners in de regio, de historische verenigingen. Ineke Middag, directeur Erfgoedcentrum DiEP brengt verslag uit van haar kennismakingsrondje ‘langs de velden’.

‘Zwaaiplaats’

schapsactiviteiten, van kinderopvang,

Zappend door de levendige en infor-

ijsclub, Oranjevereniging en dagbesteding

matieve website van de Historische

voor mensen met een handicap tot de

Vereniging Binnenwaard was mij het

Baptistengemeente die er 's zondags

woord ‘zwaaiplaats’ opgevallen, maar

kerkt. Het voorhuis is het kloppende hart

hoe ik ook mijn best deed, ik kwam

van de Historische Vereniging Binnen-

er niet achter wat het precies was.

waard. Het oogstrelende interieur is ook

Ik vermoedde wel dat het minder

nog officiële trouwlocatie.

met uitzwaaien en meer met kerende

De boerderij voordat deze in Brandwijk werd gesloopt.

schepen te maken had. Dat laatste

Huzarenstukje

bleek juist, werd mij uitgelegd in de

Met recht is voorzitter Jan Boele trots op

b en w van Graafstroom aan tafel en

enthousiaste woordenstroom van de

dit huzarenstukje. De in 1983 opgerichte

werd wederzijds de intentie uitgesproken

zeer betrokken voorzitter Jan Boele.

vereniging telt 850 leden en ontgroeide

het pand te behouden en te herplaatsen

Hij ontving mij en collega Monique

haar behuizing in Wijngaarden, een van

op een geschikte locatie elders.

van Es voor een kennismakingsbezoek

de zeven kernen van de gemeente

De gemeente schonk ter onderstreping

in het splinternieuwe onderkomen

Graafstroom, waar ook Bleskensgraaf

van die wens de grond van de nieuwe

van de vereniging: Historisch Museum

en Brandwijk toe behoren. Meer leden,

locatie om niet. Binnenwaard werd

Het Voorhuis in boerderij Gijbeland in

meer deelnemers aan activiteiten en een

uitgenodigd, om niet te zeggen uitge-

Bleskensgraaf.

groeiende collectie, deden het bestuur

daagd, een passende exploitatie voor het

omkijken naar een ruimere locatie. Op

geheel te ontwikkelen.

Historisch Museum het Voorhuis

21 december 2003 bleek onverwacht dat

Wie in Bleskensgraaf de rivier De

hoeve Gijbeland in Brandwijk gesloopt

55.000 IJsselsteentjes

Alblas oversteekt in noordelijke

zou worden; de eigenaar had de wens

Die handschoen werd opgenomen:

richting en een naoorlogse woonwijk

een moderne comfortabele woning op

er werd een nieuwe stichting voor de

doorkruist, treft aan de rand van het

dezelfde plek te bouwen. Direct beseften

exploitatie opgericht en binnen de

dorp een stralend nieuwe boerderij

de Binnenwaardleden dat een prachtig

kortste keren had men niet alleen een

aan. Dat wil zeggen, een in zorgelijke

monument verloren dreigde te gaan en

nieuwe locatie gevonden, maar ook

staat verkerend hallenhuis uit 1650,

alarmeerden de gemeente. Op dat

voldoende enthousiaste deelnemende

steen voor steen afgebroken in Brand-

moment toonde zich de kracht van een

partijen en ruime steun van private

wijk, perfect gerestaureerd en weer

kleine verbonden gemeenschap van

fondsen en subsidieverstrekkers om het

opgebouwd in Bleskensgraaf. Thans

betrokken bewoners met korte onder-

wilde plan haalbaar te maken. En zo

huisvest de boerderij niet langer één

linge lijnen. Drie dagen later, 24 december,

begon met behulp van vele partners en

familie maar een keur aan gemeen-

zat het bestuur van De Binnenwaard met

talloze vrijwilligers de zorgvuldig

4 DiEP #14 / 2010


Boerderij Gijbeland waarin het Historisch Museum Het Voorhuis is gevestigd.

geregisseerde én geregistreerde sloop

Hoeve: huis en thuis

van het oude pand, 55.000 IJssel-

Primair doel van De Binnenwaard was

steentjes van de buitenmuur vormen

om een historische boerenhoeve voor

daarvan het symbool. Hoogtepunt was

een breed publiek toegankelijk te maken

de dag eind 2004 waarop alle bruikbare

in een permanente expositie en zo de

materiaal in één keer werd getranspor-

geschiedenis van het dagelijkse leven

teerd van Brandwijk naar Bleskensgraaf,

in de streek aanschouwelijk te maken.

een vijf kilometer lange colonne waar-

Tweede doel was een huis en thuis te

mee het verleden definitief toekomst

bieden aan de activiteiten van de

werd.

vereniging: genealogisch onderzoek,

Schoolklas bezoekt Het Voorhuis.

studie naar historische kaarten en het In Bleskensgraaf verrees een boerderij

organiseren van lezingen, excursies en

melken - met de paplepel ingegoten;

die aan alle moderne eisen van de

wisselexposities. Een van de middelen

ze leren dat sla en boontjes in een moes-

tijd voldoet qua klimaat, beveiliging,

om dat financieel mogelijk te maken was

tuin groeien, die door deelnemers van

brandveiligheid etc., maar ondanks

het bieden van huisvesting aan verschil-

de dagopvang voor gehandicapten wordt

de moderniteit ook met recht een

lende andere partijen. De uiteenlopende

verzorgd; vrijwilligers van de sportclubs

monument genoemd mag worden.

behoeften bleken prima te combineren

verrichten regulier onderhoudswerk.

Voor de reconstructie werd het jaar

en brachten zelfs meerwaarde doordat

1950 als referentiepunt genomen.

alle functies op hun beurt een levendige

In de voorgaande eeuwen was er veel

sociale context werd geboden. Kinderen

1

gewijzigd aan exterieur en interieur

van de aanpalende crèche en naschoolse

Hardinxveld-Giessendam, Hendrik-Ido-Ambacht, Korendijk,

en daarvan was maar weinig gedocu-

opvang krijgen het vroegere boeren-

Liesveld, Nieuw-Lekkerland, Papendrecht, Sliedrecht, Strijen,

menteerd.

leven - wecken, kaasmaken, koeien

Zwijndrecht

Alblasserdam, Binnenmaas, Cromstrijen, Graafstroom,

#14 / 2010 DiEP 5


Het historische Dieselgemaal Polder Sliedrecht. Het gemaal is eigendom van de Regionale Gemalenstichting Alblasserwaard en Vijfheerenlanden.

Alle leden van de deelnemende gemeen-

Nieuw elan

monitoren van kleinschalig toerisme:

schap vormen inmiddels een hechte

Wie denkt dat Jan Boele nu tevreden

wandelen, kanoĂŤn, bed & breakfast.

groep met grote onderlinge samenhang

achterover leunt, heeft het mis.

De gemeente ziet de Historische

en saamhorigheid. De nieuwe huisvesting

Natuurlijk is Gijbeland voorlopig wel

Vereniging Binnenwaard daarbij als

is tot een sterk bindend element uitge-

even af, maar het is ook de aanjager

partner. Vanwege het draagvlak, de

groeid.

voor nieuwe ontwikkelingen en nieuw

vereniging rekent eenderde van alle

Dit verhaal wordt door Jan Boele ineen

elan. De erkenning en kristallisatie van

gezinnen van Graafstroom tot lid, maar

enthousiaste monoloog verteld en hij

aandacht voor historie en tradities van

ook vanwege de kennis en het improvi-

laat niet na te benadrukken hoe belang-

de streek heeft een grote aantrekkings-

satievermogen.

rijk de onderlinge band en samen-

kracht op jonge mensen van tussen de

werking was voor het welslagen.

20 en 30 jaar. De vereniging lift mee

Jan Boele geeft voorbeelden van

Ontzettend veel is geĂŻnvesteerd in

op de actuele belangstelling voor het

inventarisatieprojecten, die dankzij de

relaties met allerlei partijen, politici,

cultuurhistorische gebied Alblasser-

medewerking van zijn leden in zeer korte

kennisspecialisten, vakmensen,

waard en Vijfheerenlanden, een uniek

tijd en zorgvuldig konden worden

maatschappelijke organisaties, en

landschap dat in alle opzichten de oer-

afgerond. De Binnenwaard is daarnaast

niet te vergeten de scholen. Alle

oude Hollandse kenmerken van water-

een actieve partner van de gemeente in

basisschoolkinderen van Graafstroom

management in zich heeft. VVV en de

het beschrijven van historische panden.

nemen deel aan het educatieve

gemeenten hebben die kwaliteiten

De vereniging publiceert op haar website

programma van Het Voorhuis; hun trots

benoemd en slaan de handen ineen

de lange lijst van rijks- en gemeente-

en enthousiasme willen ze delen en zo

om die te bewaken en uit te dragen.

monumenten en beeldbepalende

brengen ze op hun beurt hun ouders

Dat laatste niet door massatoerisme

panden. Deze database wordt geleidelijk

en grootouders weer mee.

maar juist door het faciliteren en

gevuld met bouwkundige kenmerken en

6 DiEP #14/ #13 /2010 2009


bewoningsgeschiedenis en aangevuld

van zwaar beton, dat toen ze in onbruik

trekt waardoor ze nog minder aandacht

met foto’s, verhalen en documenten.

raakten, in de Alblas, Graafstroom en

kregen. Toen duidelijk werd dat de

Nog een treffend voorbeeld is de wens

Goudriaan verdween, op enkele schuin

stoepen voorlopig van niemand prio-

van het waterschap om de straat Abbekes-

gezakte exemplaren na.

riteit zouden krijgen, heeft De Binnen-

doel op te knappen. De Binnenwaard

Er zijn meer voorbeelden van kleine

waard een plan ontwikkeld om ze te

werd om advies gevraagd zodat er een

monumenten zoals stookhokken om

behouden en waar mogelijk terug te

historisch verantwoord straatprofiel kon

water in te verwarmen of zandhokken

brengen in het landschap.

worden ontwikkeld. Zo legde men een

voor gladheidsbestrijding. In de loop

De Binnenwaard zoekt steeds naar een

hedendaagse veilige weg aan die echter

der tijd is het beheer van de bewoners

combinatie van educatie, toerisme en

ook bijdraagt aan de cultuurhistorische

aan de waterkant overgegaan naar het

cultureelhistorisch erfgoed, door ze

kwaliteit van de omgeving door historische

hoogheemraadschap. Sinds enkele

bijvoorbeeld als picknick plek op te

landschappelijke elementen te integreren.

jaren is het Hoogheemraadschap tot het

nemen in kano-, schaats- en fiets-

Waterschap Rivierenland gaan behoren.

routes. Tekstbordjes geven ter plekke

Historische gemalen

Modern milieuvriendelijk beheer leidde

informatie over het oorspronkelijke

De aanwezigheid van het water in de

tot uitbundige begroeiing, die de kleine

gebruik van de stoepen.

omgeving maakt de aandacht voor alles

monumenten vaak aan het gezicht ont-

wat daarmee te maken heeft onvermijdelijk. Zo is Jan Boele ook betrokken bij de Regionale Gemalenstichting Alblasserwaard en Vijfheerenlanden die zich beijvert voor het behoud van het gemaal van Bleskensgraaf met een dieselmotor uit 1923. Oorspronkelijk werd de waterhuishouding geregeld via natuurlijk verloop van smart aangelegde polders en waterwegen, daarna werd het waterpeil innovatief beheerst met gemalen op windenergie. Pas relatief recent, in de late negentiende eeuw, werden die vervangen door gemalen met stoommotoren, op hun beurt na korte tijd weer gemoderniseerd met diesel- en elektrische motoren. Inmiddels worden gemalen erkend als belangrijk erfgoed, waarvoor gelukkig ook aandacht is.

Stoepen De Binnenwaard neemt haar eigen verantwoordelijkheid in het Project

Boenstoepje

Restauratie Kleine Monumenten Binnenwaard. De charme van deze monumenten is dat ze onlosmakelijk

Wordt vervolgd

met de cultuur van de omgeving zijn

We raken aan het einde van het gesprek en dan pas krijg ik antwoord op mijn

verbonden. Vrijwel alle verplaatsingen

beginvraag. Een zwaaiplaats is een keerplaats voor schepen, iets wat ik deels

van personen en goederen vonden via

al vermoedde. Ook die plekken vormen een belangrijke schakel in het begrijpen

de waterwegen plaats. Dat leidde niet

van de vroegere logistiek in de polders, zijn aangemerkt als klein monument,

alleen tot een unieke verkaveling en

en verdienen het dus bewaard te blijven. Aan Jan Boele zal het niet liggen.

bebouwing, maar ook langs die waterwegen tot voorzieningen voor allerhan-

Deel van mijn missie was om te inventariseren wat DiEP zou kunnen betekenen

de functies, de zogeheten stoepen.

voor de regio. Die vraag is eigenlijk nauwelijks aan de orde geweest. Mijn vraag

Ze werden gebruikt voor laden en

na mijn bezoek aan Binnenwaard is eerder: wat kan de regio betekenen voor

lossen, schoonmaken van vaatwerk en

DiEP? Veel denk ik. De Binnenwaard is voor mij een inspiratiebron voor hoe een

melkgerei. Oorspronkelijke van hout en

erfgoedcentrum in de gemeenschap zijn plaats kan veroveren. Wordt vervolgd.

wit geschuurd, werden ze later gemaakt

#14 / 2010 DiEP 7


1

2

3


1 Uit De Dordtenaar van 23 juli 1959.

Foto's van een vrolijk kinderfeest dat die dag werd

gevierd op de Singel.

2 Een cartoon uit De Dordtenaar van 3 maart 1951. 3 De Silver Strings in De Dordtenaar van 6 april 1957.

Selamat datang!* De komst van de Indische Nederlanders naar Dordrecht Linda de Jongh

Geschiedenisstudent Wouter van der Spoel onderzocht de afgelopen maanden in Erfgoedcentrum DiEP de ontvangst van Indische Nederlanders in Dordrecht. Daarbij stuitte hij op een zeer opmerkelijke ambtelijke notitie… Dordtenaar Wouter van der Spoel was voor zijn studie Geschiedenis, Media en Communicatie aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam de afgelopen maanden regelmatig te vinden in de studiezaal van Erfgoedcentrum DiEP in Dordrecht. Ruim 100 uur pluisde hij artikelen na uit dagblad De Dordtenaar, voor zijn onderzoek naar de beeldvorming in Dordrecht rond de komst van Indische Nederlanders in de periode van de repatriëring (19451965). Hij wil weten hoe men destijds aankeek tegen deze nieuwkomers. Hoe werden Indische Nederlanders ontvangen en werd hen een plek gegund in het Dordrecht van na de oorlog? Op 17 augustus 1945 riep Soekarno de onafhankelijkheid uit van Indonesië. Nederland deed er alles aan om haar kolonie niet te verliezen maar kon onder politieke druk van het buitenland niet anders dan de onafhankelijkheid accepteren en op 27 december 1949 was de soevereiniteitsoverdracht een feit. In de kolonie woonden in die tijd veel zogeheten Indische Nederlanders, mensen

van ‘gemengde komaf’ met een Nederlandse en Indonesische (voor)ouder. De onafhankelijkheid van Indonesië plaatste veel van deze Indische Nederlanders voor een dilemma. Zij moesten kiezen tussen het Indonesische of Nederlandse staatsburgerschap. De keuze voor een Nederlands paspoort impliceerde een verhuizing naar Nederland, het koloniale moederland, dat de meesten nog nooit eerder hadden gezien. Van een vrije keuze was echter geen sprake, want Indische Nederlanders waren in het nieuwe Indonesië hun leven niet zeker. Elke loyaliteit met Nederland riep in die tijd woede op bij de nieuwe zelfbewuste Indonesische bevolking. Deze woede leidde er uiteindelijk toe dat ruim 300.000 Indische Nederlanders tussen 1945 en 1965 naar Nederland kwamen. Men sprak destijds bewust over repatrianten omdat het, gevoelsmatig, ging om Nederlanders die ‘terugkeerden’ naar het moederland, ook als ze er nooit eerder waren geweest.

Opmerkelijke notitie Ook Dordrecht kreeg te maken met de

komst van Indische Nederlanders. Op 21 mei 1946 stonden er zo’n 500 in Dordrecht ingeschreven. Van der Spoel: "In een tijd dat Nederland in opbouw was en er een groot tekort was aan woningen, kreeg ook Dordrecht te maken met de komst van Indische Nederlanders. Zij werden onder meer gehuisvest in pensions zoals het Oranje Hotel aan de Johan de Wittstraat en pension Wolwever aan de Wolwevershaven. In 1954 werd besloten om voor de Indische Nederlanders een aantal woningen te bouwen aan de Diepenbrockweg in de wijk Krispijn." Dat over de keuze voor deze locatie ‘zorgvuldig’ was nagedacht blijkt uit een notitie waarop Van der Spoel stuitte. In een advies aan burgemeester en wethouders schreef de directeur van Openbare Werken en Volkshuisvesting op 6 februari 1954: 'De ondervinding heeft geleerd, dat de gerepatrieerden er veelal andere woonzeden op na houden dan hier te lande gebruikelijk is, uit welkenhoofde het aanbeveling verdient zo mogelijk de daarvoor bestemde woningen enigszins afgezonderd te houden aan de rand van b.v. bestaande bebouwingen'.

#14 / 2010 DiEP 9


Gevoelige kwestie De beeldvorming rond de Indische Nederlanders in die periode blijkt echter niet in één notitie te vangen. Van der Spoel: ,,Toen eind december 1949 de tweede groep Indische Nederlanders naar Nederland kwam, liet dat de Dordtse bevolking niet onberoerd. Zij hield van 5 tot en met 10 maart 1951 een grote inzamelingsactie om geld in te zamelen voor de nieuwkomers1. Werden die eerste groepen nieuwkomers nog gezien als landgenoten, voor de latere groepen was dat minder vanzelfsprekend. Hun positie moest steeds sterker worden verdedigd, zo blijkt uit de ingezonden brievenrubriek van dagblad De Dordtenaar. Zo benadrukte een lezer: ‘Het gaat hier om eigen mensen’.2 Een Nederlandse vrouw, getrouwd met een Indische man, schrijft: ‘Men weet niet dat het hier landgenoten betreft. Men vraagt deze Indische Nederlanders regelmatig: Bent u Ambonees, bent u Indonesiër, bent u neger?’3 Dat de kwestie gevoelig lag, blijkt ook uit een interview in

De Dordtenaar met de vijf muzikanten van The Silver Strings, die in pension Wolwever woonden. De journalist noteert: ‘Pas op. Zeg de jongens vooral niet, dat zij Indonesiërs zijn. Hun blik spant zich gelijk een boog en lijkt te bevriezen. Wij zijn Indische Nederlanders!4’ Hoewel Van der Spoel zijn onderzoek nog niet helemaal heeft afgerond,durft hij al wel een constatering aan: ,,De komst van Indische Nederlanders wordt vaak als voorbeeld gezien van moeiteloze integratie. Uit mijn onderzoek blijkt dat die niet altijd vlekkeloos is verlopen. Patriottische verbondenheid met de Indische Nederlanders werd niet door iedereen even vanzelfsprekend gevoeld. Dit had mijns inziens onder meer te maken met de lange tijdsperiode waarin de nieuwkomers naar Nederland kwamen. Hoe het ook zij, de repatrianten van destijds hebben hun plek in het moederland gevonden en de huidige generatie Indische Nederlands voelt zich trots op haar afkomst.”

1

De Dordtenaar, 17 februari 1951.

2

De Dordtenaar, 26 februari 1954.

3

De Dordtenaar, 9 maart 1956.

4

De Dordtenaar, 6 april 1957.

*Welkom!

Dordrecht, 1956. Bewoners van het Oranje Hotel, een contractpension voor repatrianten aan de Johan de Wittbrug in Dordrecht, op het trapje bij de ingang. Uit de collectie van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam.

10 DiEP #14 / 2010


actueel Aula Essenhof in oude luister hersteld De oude aula op begraafplaats de Essenhof aan de Nassauweg is op 18 februari, na meer dan 20 jaar leegstand, feestelijk heropend. De

Dordrecht Beste Erfgoedgemeente van Nederland

aula werd in 2001 al aangewezen

Dordrecht is dit jaar door een deskundige

als rijksmonument, als onderdeel

jury uitgeroepen tot 'Beste Erfgoed-

van het negentiende eeuwse com-

gemeente 2010'. Op 23 februari werd

plex (1828) van de begraafplaats.

deze prijs voor de eerste keer uitgereikt.

Ook het toegangshek, de heulbrug

De prijs is bedoeld voor gemeenten die

en de dienstwoning aan de

hun cultureel erfgoed zorgvuldig beheren

Dubbeldamseweg zijn beschermd.

en daaruit een opvallend economisch en

Bij de restauratie is het interieur

cultureel rendement weten te halen.

van de aula aangepast aan de Bezoekers en personeel bewonderen de gerestaureerde aula.

huidige gebruikerseisen. Zo is de

Ad 's Gravesande, voorzitter van Kunsten

ruimte nu, na de uitvaartplechtig-

'92, reikte de prijs uit aan de Dordtse

heid, in een handomdraai te

wethouder Jan Lagendijk die de prijs een

gebruiken als koffieruimte. Alle comfort, zoals verwarming, ventilatie, audio,

waardering voor de hele stad noemde.

video, keuken en toiletten, zijn (opnieuw) in het gebouw aan-gebracht, terwijl de

,,Ik ben ontzettend trots dat Dordrecht

oude details en stijlkenmerken behouden zijn gebleven. De opvallendste wijziging is

zich als eerste Beste Erfgoedgemeente

het terugbrengen van de glas-in-loodramen in de oostgevel, die in 1957 moesten

van het jaar mag noemen. En ik niet

wijken voor een stalen dubbele deur.

alleen, ik denk dat ik namens heel veel

De aula is in 1938 gebouwd naar ontwerp van architect A. J. Argelo, die zijn inspi-

Dordtenaren mag spreken. Creatieve

ratie bij Sybold van Ravesteyn haalde. De neobarokke bouwstijl van de aula heeft

ondernemers, enthousiaste inwoners,

daarom veel overeenkomsten met schouwburg Kunstmin. Het restauratieplan is

bevlogen particulieren en een stads-

gemaakt door de Dordtse architect Yvonne van der Pluijm van Spring Architecten

bestuur dat zijn nek durft uit te steken,

en uit-gevoerd door Zwaluwe Bouw.

zorgen er samen voor dat ons erfgoed publiek toegankelijk blijft of juist weer

De art deco van Ella Riemersma

wordt. De persoonlijke betrokkenheid van al die partijen maakte het bijvoorbeeld mogelijk dat wij het ‘Gezicht op

Van auteur Peter van Dam is vorige maand een fraai boek verschenen over Ella

Dordrecht’ straks weer in het vernieuwde

Riemersma (Dordrecht 1903 - Wenen 1993). Zij is een nu vrijwel vergeten illustratrice

Dordrechts Museum hebben hangen,

en boekbandontwerpster die in de jaren twintig actief was. Haar werk kenmerkt

dat een oude watertoren werd omge-

zich door een elegante stijl die omschreven kan worden als art deco met een

toverd tot het prachtige hotel/restaurant

Nederlandse inslag. Zij maakte naam met kinderboekenillustraties en werd

Villa Augustus, dat we straks van een

regelmatig in één adem genoemd met tijdgenoten als Rie Cramer, Anton Pieck

oude energiecentrale een Energiehuis

en Cornelis Jetses. Haar boekbandontwerpen werden beïnvloed door een verblijf

voor de podiumkunsten maken en dat

in Parijs en zijn van een opmerkelijk niveau. Meer info; www.zooproducties.nl

huis Rodenburch binnenkort weer de

(€ 22,- / ISBN 978-90-74009-68-3).

allure van vroeger terug heeft,’’ aldus Jan Lagendijk. Het juryrapport en andere bijzonderheden zijn te lezen op de website van het Platform Erfgoed-organisaties.

Omslag fraaie boek Peter van Dam.

Drie kleine kleutertjes.

De heer 's-Gravenzande overhandigt de prijs aan wethouder Lagendijk.

#14 / 2010 DiEP 11


uit de collectie van ... archief

‘Verboden de was te drogen op het kerkhof ’ Wil de Graaf - Valk, publiceerde eerder in 'Ons Voorgeslacht' en 'Gens Nostra' en is bezig met een bewoningsonderzoek in Nieuwpoort.

In 1602 is vanuit het oosten de kerk van Nieuwpoort zo te zien. Tussen de poort en de kerk lag het kerkhof, om het koor van de kerk. In 1591 had het gerecht besloten ten zuiden van de kerk (links) een nieuw schoolgebouw te timmeren. De toenmalige toren met luidklok is in 1741 afgebroken vanwege zijn bouwvalligheid.

Tegenwoordig beschouwt niemand in een stad of dorp het plaatselijke kerkhof als een multifunctionele ruimte. De inwoners van het stadje Nieuwpoort aan de zuidzijde van de Lek dachten daar rond 1600 anders over. Tot ergernis van schout, schepenen en kerkmeesters kwamen er rond de kerk tal van ‘ongeregeldheden’ voor, begaan door jong en oud, vrouwen en mannen. Hier moest een einde aan komen en daarom verscheen er aan het stadhuis de volgende officiële aankondiging: Tegenwoordig heeft de kerk een kleine klok, zonder toren en is het kerkhof beplant met struiken. Een pad tussen de kerkhofmuurtjes leidt naar het westen, naar de Binnenhaven. In het plaveisel voor de kerk, aan de westzijde, is de vorm van de oude toren nog te herkennen.

12 DiEP #14 / 2010


Poserende kinderen achter de kerk, op het vroegere kerkhof. Uit fotoarchief Historische Kring van Nieuwpoort.

Het is voor iedereen verboden op het

• met roeren, bogen, spuiten of met enig

35 stuivers voor iedere persoon die zich

kerkhof

ander instrument te schieten of te spuiten.

aan een of meerdere punten schuldig

• doeken of kleren neer te leggen om te

• met ladders tegen de kerk te klimmen

maakt, hetzij overdag hetzij ‘s nachts.

drogen of te bleken.

om nesten van duiven, spreeuwen,

De ouders zijn verantwoordelijk voor hun

• paarden, koeien, kalveren, varkens,

mussen en andere vogels uit te halen of kinderen en moeten daarom hun boetes

schapen of ander vee te laten lopen.

te verstoren, uitgezonderd de koster; hij

betalen. Zo verordonneerde het stads-

• te gooien naar zwaluwen of andere

is daartoe bevoegd.

bestuur van Nieuwpoort op 17 juli 1598.

vogelnesten aan of op de kerk, ten-

m.m.v. Historische Kring Nieuwpoort

einde de kerkramen ongebroken te laten.

Als iemand van de schoolgaande kinderen

• of in de kerk te kaatsen, kolven, kloot-

in overtreding is, moet hij aan de school-

Het archief van Nieuwpoort is ondergebracht bij Erfgoedcentrum

schieten of een ander spel te spelen.

meester de boete betalen. De boete is

DiEP. De verboden zijn vertaald naar hedendaags taalgebruik.

DiEP, archief 794, inv.nr.300, register van smalrenten.

#14 / 2010 DiEP 13


dordrecht reformatiestad

'Het ware geloof ? Reformatie als cultuurclash'

Annemieke Schors Tentoonstellingproducties, projectleider tentoonstelling 'Het ware geloof'

Anonieme Schilder, De waag van het ware geloof, Noordelijke Nederlanden, eerste helft 17e eeuw, olieverf op doek, 101 x 155 cm, Museum Catharijneconvent, Utrecht foto: Ruben de Heer.

EĂŠn - nul voor de hervormingsgezinden.

weegschaal scheidt de beide groepen en

wordt vastgehouden door de hand van God.

Onomwonden lijkt dit schilderij die bood-

maakt de balans op: welk geloof weegt het

Het woord van God wint van het uiterlijk

schap uit te dragen. Deze zomer speelt dit

zwaarst? De katholieken gooien alles in de

vertoon. De zomertentoonstelling in het Hof

schilderij de glansrijke hoofdrol in een nieuwe

strijd, van loodzwaar liturgisch vaatwerk tot

vergroot en verdiept dit contrast en

tentoonstelling in het Hof in Dordrecht. Te

een monnik die de weegschaal een handje

zal het in alle dramatiek voelbaar weten te

bewonderen vanaf 12 juni om precies te

helpt. Alle kunstgrepen ten spijt is de pro-

maken. Niet zozeer door verhalen te vertel-

zijn, een dag na de start van het WK voet-

testantse bijbelversie - de Statenvertaling

len, maar door een vertaling naar universele

bal. Toeval of niet?

- het enige redmiddel dat deze weegschaal

en hedendaagse thematiek. De bezoeker

kan doen doorslaan. Nu is deze weegschaal

kan zich in de historische zalen van het Hof

De kracht van de hervormers gaat in dit

geen op zichzelf staande balans. De finale

vergapen aan blinkend liturgisch vaatwerk

schilderij wel wat verder dan het maken van

klap aan katholieke zijde wordt uitgedeeld

of tot inkeer komen bij de kracht van het

een doelpunt. De schilder heeft alles uit de

buiten het aardse om. De nauwkeurige

Woord. DiEP stelt deze zomer de volgende

kast gehaald om de tegenstelling tussen

kijker heeft het al gezien: de weegschaal

vraag: welk gewicht legt u in de schaal?

katholiek en protestant kracht bij te zetten. Links staat de rooms-katholieke geestelijk-

'Het Ware Geloof. Reformatie als cultuurclash'

heid. De paus in vol ornaat op de voorgrond,

Zondag 13 juni tot en met zondag 26 september.

gevolgd door prelaten, monniken, broeders

Openingstijden: di t/m za 11 - 17 uur; zo 13 - 17 uur. Maandag gesloten.

en een non. De pracht en praal bij de hoge geestelijken staat in schril contrast met het

Op zaterdagmiddag 4 september geeft Henk van Os een lezing rondom het thema

stemmige zwart van de reformatoren, met

Reformatie. Plaats: Augustijnenkerk. Voor meer informatie: www.erfgoedcentrumdiep.nl

Luther en Calvijn voorop. Een enorme

14 DiEP #14/ 2010


Museum Catharijneconvent te gast in Dordrecht Iris Knapen

Dordrecht was in de middeleeuwen net als andere Hollandse steden een katholieke stad. Maar in de eeuwen erna vierde het protestantisme hier hoogtij, een ontwikkeling die is ingezet in de tijd van de Reformatie. In 1572 werd tijdens de Eerste Vrije Statenvergadering in de Statenzaal van het Hof in Dordrecht gekozen voor de zijde van Willem van Oranje. Dit betekende, naast de beslissing een leger op gang te brengen, tevens een religieuze keuze. Namelijk voor het protestantisme van Willem van Oranje en tegen de katholieke Spaanse koning. Dit leidde tot roerige tijden en er ontstond een felle strijd tussen katho-lieken en protestanten. Maar niet alleen tussen katholieken en protestanten waren twisten aan de orde van de dag, ook binnen de gereformeerde kerk ontstonden tegenstellingen tussen orthodoxe gelovigen (de preciezen) en degenen die minder streng waren in de leer (de rekkelijken). Daarom riep prins Maurits in 1618 een nationale synode bijeen die via een bindende uitspraak een einde moest maken aan de conflicten. Ook voor deze bijeenkomst werd Dordrecht als vergaderplaats gekozen. Na bijna zeven maanden was men er pas uit: de rekkelijken werden in het ongelijk gesteld. Hun opvattingen werden in een vijftal artikelen - de Dordtse leerregels - veroordeeld.

Daarnaast maakte de synode naam met het besluit de bijbel vanuit de grondtalen in het Nederlands te vertalen. Deze Statenbijbel, die in 1637 verscheen, heeft sindsdien grote invloed gehad op onze taal, literatuur en cultuur. Dordrecht kan daarom met recht de bakermat van staat en religie worden genoemd. Museum Catharijneconvent in Utrecht bezit een grote collectie voorwerpen die te maken hebben met dit deel van de religiegeschiedenis. De komende jaren werkt Erfgoedcentrum DiEP intensief samen met het museum om delen uit zijn collectie in Dordrecht te tonen. In de eerste presentatie komende zomer staat het spotschilderij ‘De Waag van het ware geloof’ centraal.

Monstrans uit Jutfaas, 15e-eeuws, goud en koper, ca. 55 cm hoog, Museum Catharijneconvent, Utrecht.

#14 / 2010 DiEP 15


Geheimzinnige borden Pieter Breman

Op foto’s van stadsgezichten uit de eerste helft van de 19e eeuw zijn vaak gevels te zien waarop een merkteken of waarschuwingsbord is aangebracht. Wat zijn dit voor tekens en borden en waarom hangen ze meestal aan hoekhuizen? Het bord bestaat uit een liggende rechthoek met een zwarte (of donkergekleurde: het gaat om zwart-wit foto’s) rand om een wit (of lichtgekleurd) veld met in het midden daarvan een dikke, zwarte (donkere) stip. De rechthoek is zo’n 30 à 35 cm breed, 10 cm hoog en zit vrij hoog op de gevel: 2 meter of meer. Meestal zijn ze aangebracht op de gevels van hoekhuizen, soms op beide zijden. In één geval hangt het bord niet aan een gevel, maar staat op een paal op het Blauwpoortsplein naast de Engelenburgerbrug langs de kade van de uitgang van de Nieuwe Haven. Op een prentbriefkaart, gemaakt naar een foto van en uitgegeven door J. van de Weg, uit ca. 1932 is de paal met bord goed te zien. Als je goede ogen hebt, kun je in het verlengde van dat bord er nog één zien op de gevel van het hoekhuis Houttuinen/Lange Geldersekade.

Wat is het gevaar? Als deze borden de functie van waarschuwingsbord hadden, wat was dan het gevaar? Let op, zijstraat! Mogelijk verkeer uit zijstraat! Let op, water! Maar waarom dan niet hele

Gezicht over de Engelenburgerbrug naar de Houttuinen, omstreeks 1933.

reeksen van die borden langs de kades? En wie moest er gewaarschuwd worden? Voetgangers? Waarom dan niet borden op ooghoogte? Bestuurders van fietsen of auto’s? Maar de gebruikelijke waarschuwingsborden

Het Kringhuis van de N.S.B op de hoek van de Boomstraat en de Palingstraat, omstreeks 1940.

16 DiEP #14 / 2010

voldoen toch? Of zijn de borden misschien een oude versie van de locatieborden voor hydranten: de bordjes op muren die de plaats van en de afstand tot brandkranen (en gasen elektraleidingen) markeren?


Gezicht vanuit de Grotekerksbuurt op de hoek Groenmarkt/

De Riedijk, gezien naar het Melkpoortje, omstreeks 1925.

Hoekpand Voorstraat/Grote Appelsteiger, omstreeks 1925.

Gezicht door de Vleeshouwersstraat naar de Houttuinen en de

De Vriesestraat met links de Lenghenstraat, omstreeks 1925.

Visbrug, omstreeks 1925.

Hoekpand Vlak/Nieuwe Haven, omstreeks 1925.

Lange IJzeren Brug, omstreeks 1925.

Verduistering? Een foto van de Groothoofdspoort kan wat meer verduidelijken. Links is het Kringhuis van de N.S.B. te zien dat sinds 1940 gevestigd was in de twee huizen op de kop van de Wijnstraat. Op het hoekhuis met de Palingstraat staat inderdaad weer zo’n vreemd bord. Zou de waarschuwing misschien iets van doen kunnen hebben met de verduistering tijdens de Duitse bezetting? De stad mocht ’s nachts vanuit de lucht niet zichtbaar zijn voor vijandelijke (geallieerde) vliegtuigen. Licht in etalages moest uit, straatverlichting geminimaliseerd, ramen afgeplakt, verlichting van auto’s en fietsen getemperd door een spleetvormig kapje voor de lamp. Daardoor was het na zonsondergang bij bewolkte huizen, in het water lopen of rijden en

struikelen. De dienst Luchtbescherming die belast was met de bescherming van de bevolking tegen gevaar uit de lucht, zorgde ook voor de bescherming tegen de gevolgen van de verduistering. Op bepaalde plekken in de stad werden extra straatlantaarns en gevelarmaturen aangebracht van een speciale vorm die de uitstraling van het licht naar boven en opzij moest voorkomen. De lijst ervan laat zien dat veel hoekhuizen van zo’n lichtarmatuur moesten worden voorzien. En dat, gevoegd bij het feit dat de merktekens ook voorkomen op foto’s van voor de bezetting, maakt die functie hier niet aannemelijk. Op de gevel van opticien Gunther op de Visbrug, tegenover het standbeeld van de gebroeders De Witt, was ook zo’n merkteken te zien. In dit geval meters van de hoek met de Groenmarkt.

Zou het dan toch niets met de hoek te maken hebben? En op de hoek van de Riedijk en het Melkpoortje zat er ook één. Het Melkpoortje wordt in tweeën gedeeld door een trap over de waterkering. Hier verwacht je dus in elk geval geen rijdend verkeer. Verder waren er merktekens te zien op de noordelijke hoek van de Voorstraat en de Grote Appelsteiger (spekslager Kubbinga), waar je dus ook geen druk verkeer verwacht. Zo blijft de functie van deze bordjes raadselachtig. Weet u wel waar deze bordjes voor dienden? We zien uit naar oplossingen en suggesties van de lezers van het DiEP Magazine. U kunt een mailtje sturen naar erfgoedcentrumdiep@dordrecht.nl.

#14 / 2010 DiEP 17


HET HOFKWARTIER

Voortgang Hofkwartier: oplevering VO augustus 2010 Zoals bekend zijn er grote plannen voor het Hofkwartier. Behalve de grootscheepse verbouwing van het Dordrechts Museum wordt er ook gewerkt aan de huisvesting van Erfgoedcentrum DiEP. Op dit moment wordt gekeken of DiEP in de toekomst kan worden gehuisvest in de panden Statenschool, Hof 5 t/m 9 (inclusief Steegoversloot 19-21), Hof 10 t/m 13 en Hofstraat 3. In december 2009 heeft de gemeenteraad hierover een positief besluit genomen en zijn er financiĂŤle middelen ter beschikking gesteld om half september 2010 een voorlopig ontwerp te kunnen presenteren, voor de huisvesting van het Erfgoedcentrum dat nu nog aan het Stek zit.

How DiEP is your love? Onder deze prikkelende titel organiseert Erfgoedcentrum DiEP dit jaar zes bijzondere cultuurhistorische evenementen. Ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan van het Dordtse archief biedt DiEP de mogelijkheid om op ludieke wijze in het verleden te duiken. Bent u zo iemand die geschiedenis vooral associeert met saaie jaartallen en muffe boeken? Dan wil DiEP u graag verleiden om eens op heel andere manier met het verleden kennis te maken.

Zes cultuurhistorische verleidingen DiEP heeft dit jaar de volgende

3. De DiEPte in met Huis Roden-

historische gerechten bereiden in

activiteiten voor u in petto:

burch: laatste-kans-rondleiding

de - doorgaans gesloten - loge

1. DiEPzinnig: de mens Reinier

door dit prachtige monumentale

van de Vrijmetselarij en natuurlijk

Kennedy; deskundige handschrift-

historische woonhuis voordat het

gezamenlijk smullen.

analyse van brieven van kunste-

wordt gesloten en onder het

6. DiEP in het glaasje: lezing over de

naar Reinier Kennedy en daarna

genot van een high tea luisteren

historie van wijnstad Dordrecht

van uw eigen handschrift.

naar verhalen over de voormalige

gevolgd door een wijnproeverij

2. Stille wateren DiEPe gronden:

bewoners.

met toepasselijke en verrassende

wijnen.

spannend familie-uitje waarbij u

4. DiEP in love: onderhoudend boot-

kennis maakt met enkele knekels

uit ons archief en in de ban van

ter plekke relaxen bij een roman-

Een verleidelijk programma?

een verhalenverteller onder de

tische picknick.

Meer informatie vindt u op

stad doorvaart.

5. Van DiEPe borden: workshop

18 DiEP #14 / 2010

tochtje naar Huis te Merwede en

www.erfgoedcentrumdiep.nl


Rampzalig voor de literatuur…? Gerard Reve in Dordrecht Kunstbroeder Carmiggelt zag mij eens, jaren geleden, vrolijk op straat, met vrienden schertsend en lachend, vlakbij een cinema, en dacht: ‘Het lijkt waarachtig wel of hij gelukkig is. Wat fijn, wat heerlijk voor die jongen, Maar wat rampzalig voor de literatuur.’ 1

Sander van Bladel

(..) straks ga ik naar mevrouw van Zegge-

doordat er nu minder antennes zijn…’

len over pension praten”. Later schrijft

Wellicht heeft zijn korte Dordtse periode

Er verschijnen nog met enige regelmaat

Reve in het verhaal ‘Drie broden’: ‘Niet

toch louterend gewerkt; eind 1946 begon

boeken over de in 2006 overleden

ver van de drukkerij kwam ik in de kost

Reve met het schrijven van ‘De Avonden’,

schrijver Gerard Reve. Hieruit blijkt dat

bij vriendelijke mensen, die achter de dijk

het boek waar hij in 1947 in één klap

Reve ook korte tijd in Dordrecht heeft

woonden’. De hier genoemde drukkerij is

landelijk bekend mee werd. Vanaf eind

gewerkt. Tussen november 1945 en april

de firma Koppelaar in Papendrecht.

jaren ‘50 zou Reve ook nog enige con-

2

tacten onderhouden met C. Buddingh’

1946 deed Gerard Reve dienst als ‘speciale verslaggever’ voor de Dordtse

Kritisch

die toen redacteur was van het tijdschrift

editie van Het Parool. In deze periode

Reve was erg kritisch over Dordrecht.

Podium. Het honorarium voor gepubli-

heeft hij waarschijnlijk Simon Carmiggelt

Het redactiekantoor was gelegen ‘op

ceerd materiaal liet in 1957 enige tijd op

leren kennen.

een mistroostig pleintje’ en de stad was

zich wachten, waarop Reve aan Buddingh’

‘vol mensen met eigenaardige hoofden,

schreef dat zijn werk wel door een onder-

Als communisten waren de ouders van

scheef en onvolmaakt zonder misvormd

aardse geest werd gedicteerd, maar deze

Reve actief in het verzet. In de maanden

te zijn en met wantrouwende ogen’.

leverde geen ‘victualiën’ of betalings-

tussen ‘Dolle Dinsdag’ (september 1944)

Heel lang is Gerard Reve niet in Dordrecht

middelen bij de tekst. Van een vriend-

en de bevrijding in mei 1945 hadden zij

gebleven, en het aantal pennenvruchten

schappelijke en warme collegiale band

een vriendin uit Dordrecht te gast in

is ook niet groot. Onmiskenbaar is zijn stijl

zoals die tussen Reve en Carmiggelt

Amsterdam, H.P. Ponsen. Zij woonde aan

echter wel te herkennen in bijvoorbeeld een

bestond is er tussen Reve en Buddingh’

de Sophiastraat (Nieuw Krispijn). Na de

verslag van de landing van Sint Nicolaas

dus niet bepaald sprake geweest.

oorlog werd zij echter ontmaskerd als lid

per vliegtuig op het Emma-terrein aan de

van de NSB en heeft zij gevangen geze-

Reeweg.4 ‘Na vijf jaar oorlog en narigheid

1

ten. Helaas is niet met zekerheid te zeg-

zou het dan gebeuren, dat Sint Nicolaas in

van Gerard Reve.

gen waar Reve eind 1945, begin 1946

hoogst eigen persoon het feest van zijn

2

gewoond heeft, maar bij ‘Tante Nel’ zal

verjaardag in Dordrecht met zijn aanwezig

een schuldig leven’ (Nop Maas), in 2010 verschijnen de delen

het niet geweest zijn. Een andere aan-

heid zou opluisteren.’ Ook weet de ver-

2 en 3. Er is een publicatie in voorbereiding over zijn periode als

wijzing voor zijn verblijfadres zou de brief

slaggever (Reve) de Sint nog de uitspraak

Parool-journalist.

kunnen zijn die Gerard op 28 januari 1946

te ontlokken: ‘de Duitschers hebben het

3

Erfgoedcentrum DiEP, Collectie van handschriften (150), inv.nr. 3310.

schreef aan zijn moeder: “Lieve moeder,

mij heel wat gemakkelijker gemaakt,

4

Het Parool (voor Dordrecht en omstreken) van 30 november 1945.

3

Het gedicht ‘Loos Alarm’ (1973) uit de Verzamelde Gedichten

In 2009 verscheen het eerste deel van de biografie ‘Kroniek van

#14 / 2010 DiEP 19


20 DiEP #14 / 2010


#14 / 2010 DiEP 21

Rupsen uit schetsboek 44 van Reinier Kennedy.


Aelbert Cuyp, IJsgezicht met het Huis te Merwede, ca. 1655, paneel, 64 x 89 cm, Engeland, collectie Earl of Yarborough.

Een schilderachtige ruïne Het Huis te Merwede in de kunst Sander Paarlberg, conservator oude kunst van Dordrechts Museum

De ruïne van het Huis te Merwede heeft eeuwenlang vele kunstenaars geïnspireerd. Zoals het gebouw voor schippers een baken was, zo voegden vele schilders de ruïne als herkenningspunt aan hun riviergezichten toe. Aelbert Cuyp (1620-1691) en Aert Schouman (1710-1792), de belangrijkste Dordtse kunstenaars in de 17e- en 18e eeuw, verhieven het monumentale bouwwerk tot hoofdmotief in enkele van hun mooiste werken. De vroegste uitbeeldingen van het Huis te Merwede zijn te vinden op de Sint Elisabethsvloed-panelen in het Rijksmuseum en het schilderij met het opbreken van het beleg van Dordrecht door hertog Jan van Brabant in het stadhuis van Dordrecht. Beide werken zijn echter geruime tijd na het beleg in 1418 en de vloed van 1421 vervaardigd. Een accurate weergave van vóór en tijdens

22 DiEP #14 / 2010

het verval van het oude slot geven ze allerminst. De anonieme kunstenaars moesten het met beschrijvingen en hun fantasie doen. In een poging tot reconstructie tekende Johannes Boshamer (1800-1852) de wat merkwaardige bouwwerken op uitbeeldingen van het beleg en de Sint Elisabethsvloed na. In 1841 werden ze zelfs gepubliceerd in de Beschrijving

der Stad Dordrecht van Smits en Schotel. In de 17e eeuw trokken tal van kunstenaars eropuit om steden en landschappen vast te leggen in schetsboeken. Jan van Goyen (1596-1656) en Roelant Roghman (16271692) behoren tot de vroegste kunstenaars die naar Dordrecht reisden en de ruïne van het Huis te Merwede tekenden. Van Goyen werkte zijn vlotte schetsen in zijn atelier uit


Aert Schouman, Ruïne van ’t Huys te Merwede. de W. Zyde, 1746, pen in zwart, grijs gewassen, 124 x 208 mm, Dordrecht, Erfgoedcentrum DiEP.

Jan van Goyen, IJsgezicht met het Huis te Merwede, 1638, paneel, 37,5 x 61 cm, Leiden, Stedelijk Museum De Lakenhal.

Roelant Roghman, Het huis te Merwede, 1647, zwart krijt, grijs gewassen, 356 x 507 mm, Amsterdam, Amsterdams Historisch Museum.

tot talloze geschilderde rivier- en ijsgezichten waarop de ruïne meestal klein aan de horizon opdoemt. Een mooi voorbeeld is het ijsgezicht uit 1638. De ruïne vormt in het centrum van het schilderij het verdwijnpunt waar het oog - dwalend langs de tientallen vaak minuscuul aangegeven figuren - steeds weer naar toe wordt geleid. Roghman is de eerste die de ware monumentaliteit van de ruïne weet te vangen in een prachtige tekening uit 1647, onderdeel van een reeks topografische afbeeldingen van kastelen en historische gebouwen in Holland, Utrecht en Gelderland (afb. 2). De nauwkeurige tekening, die de ruïne vanuit het zuiden laat zien met Dordrecht in het verschiet, is van grote invloed geweest op latere tekenaars en prentmakers. In de collectie van Erfgoedcentrum DiEP bevinden zich verschillende 18e-eeuwse kopieën.

Cuyp De meest beroemde uitbeelding van de ruïne is door een Dordtenaar gemaakt.

Ongeveer tien jaar na het ontstaan van Roghmans fraaie tekening schilderde Aelbert Cuyp een verbluffend mooi ijsgezicht met het Huis te Merwede van dichtbij. Het wordt algemeen beschouwd als een van zijn beste schilderijen. Cuyps karakteristieke gouden licht wordt door het ijs prachtig weerkaatst. Het witte paard op de voorgrond wordt zelfs van onder belicht. De levendigheid van schaatsende figuren en een koek-en-zopiekraam verlenen de hoog oprijzende ruïne tegelijkertijd een intiem en monumentaal karakter. Op de tekening van Cuyp die eraan voorafging (British Museum), ontbreekt net als bij Roghman elke menselijke referentie en is het water niet bevroren. Van Cuyps ijsgezicht met de ruïne bestaan verschillende, veelal latere versies. Net als Roghmans tekening had het veel invloed op latere kunstenaars. Ook zou Cuyp de ruïne, zoals Van Goyen dat eerder deed, als herkenningspunt op de achtergrond van vele riviergezichten weergeven. Soms zelfs in landschappen die met de

omgeving van Dordrecht niets te maken hebben. Van de 18e-eeuwse kunstenaars die de ruïne hebben uitgebeeld is Aert Schouman de meest interessante. Hij greep niet terug op eerdere uitbeeldingen, maar maakte rond 1746 verschillende raak geobserveerde aquarellen, waarbij hij de ruïne van alle kanten bestudeerde. De mooiste is wellicht het aanzicht vanuit het westen. De kracht van de tekening zit vooral in de eenvoud. Als tegenwicht van de massieve torenruïne fungeert het luchtige, anekdotische motief van de eendenjagers in het bootje op de voorgrond. Ze worden gescheiden door een bijna schematisch aangegeven rietkraag. De lijst van kunstenaars die de ruïne schilderden, tekenden of in prent brachten is veel langer dan in dit korte stukje geschetst kan worden. Van Goyen, Roghman, Cuyp en Schouman maakten ongetwijfeld enkele van de mooiste uitbeeldingen. Ze getuigen van de roem en de schilderachtige schoonheid van de ruïne, zoals deze nog steeds aan het water te vinden is.

#14 / 2010 DiEP 23


To pee or not to pee, that is the question. Ze zijn uit het straatbeeld verdwenen: de urinoirs, maar er was een tijd dat ze onderwerp waren van veel geklaag. Men klaagde omdat ze er waren, men klaagde omdat er niet genoeg waren en men klaagde over het feit dat er alleen plasgelegenheden voor heren waren. Helen Stroosma

Idyllisch urinoir in Wielwijk

In een officiële brief aan de gemeente

Comité uit 1947. Het comité spoort de

gebrek aan urinoirs. De urinoirs stinken

Dordrecht dringt de directeur van de

gemeente aan om meer openbare toilet-

en vanaf de bovenverdiepingen kan

landelijke VVV in 1956 aan op uitbrei-

ten te plaatsen. Volgens haar heeft dat

men in het urinoir kijken. Zodra een

ding van het aantal openbare toiletten.

twee voordelen: niemand wordt tegen

gerucht de kop opsteekt dat er plannen

Een onderzoek onder toeristen toonde

zijn zin in een café ‘gedreven’ en men is

zijn om een urinoir te plaatsen, klimmen

aan dat het in Nederland bar en boos is

er goedkoper geholpen dan in een café.

buurtbewoners in de pen om te probe-

met publieke plasplekken. Een Engelse

Omdat het college de bouw te kostbaar

ren het dreigende gevaar af te wenden.

toerist wordt geciteerd:

acht in tijden waarin men zuinig aan

Een urinoir prima, maar niet in onze

‘I wish you would draw attention of your

moet doen stellen ze een beslissing

straat, is de strekking.

government and municipal authorities

hierover nog een tijdje uit. En af, blijkt.

Sterker nog: waar er eentje staat moet die weg. Op 10 juli 1939, na het zoveel-

to the disgraceful lack of public lavatories; in England, we are used to a much

Dordrecht was dan misschien niet

ste verzoek om een urinoir te verwijderen,

higher standard, and for women folk, it

scheutig met het aantal openbare

schrijft de directeur van gemeente-

was most inconvenient. People are not

toiletten, maar compenseerde dit ruim-

werken met de nodige mensenkennis:

used to walking into cafés in order to

schoots door de urinoirs die er waren

‘Het doet mij voorkomen dat door het

use a cloakroom.’

ruim met water door te spoelen. De

verwijderen van het urinoir de toestand

Gasfabriek en Hoogdrukwaterleiding der

niet zal verbeteren; integendeel, men zal

De gemeente Dordrecht is niet onder de

gemeente Dordrecht tikt de directeur

de vrijkomende ruimte als urinoir blijven

indruk en reageert kort en bondig op de

van Gemeentewerken op de vingers

gebruiken.’

brief van de VVV. Te duur en bovendien

omdat Dordrecht vergeleken bij andere

zijn er in de eigen stad geen klachten

steden een groter waterverbruik in de

In de jaren tachtig verdwenen de urinoirs

ontvangen over gebrek aan openbare

urinoirs heeft. Het advies? Plaats een

langzamerhand uit het straatbeeld.

toiletten dus ziet men geen noodzaak

koperen plaatje met een gat van zes mil-

Het beleid van de gemeente was om ze

het aantal uit te breiden.

limeter doorsnee achter de afsluitkraan

langzaam te laten uitsterven.

en de gemeente zou een aanzienlijke

Wanneer zij in een slechte staat verkeer-

besparing in het waterverbruik zien.

den werden ze verwijderd en niet meer

Kennelijk hebben de ambtenaren van

vervangen. In de wijken Sterrenburg en

de gemeente hun eigen dossier over dit onderwerp niet gelezen want daarin

Maar veelvuldig spoelen ten spijt klaagt

Stadspolders werden nooit urinoirs

treft men in ieder geval één klacht aan,

de burger vaker over de aanwezigheid

geplaatst. Het urinoir was geschiedenis;

namelijk van het Centraal Drankweer

van een urinoir, en zelden over het

wildplassen de toekomst.

24 DiEP #14 / 2010


Ru誰ne van urinoir

Urinoir Nieuwe Haven

Urinoir bij overweg

Urinoir Groothoofd

Urinoir Merwekade

Urinoir Bomkade

Urinoir bij Langeloods

Urinoir Varkenmarkt #14 / 2010 DiEP 25


Nieuwe Haven: al 600 jaar baken voor scheepvaart Henk ‘t Jong In de stadsgeschiedenissen van Dordrecht

pakhuisachtige gebouwen gestaan te

De Merwede stroomde aanvankelijk voor

wordt al vanaf 1677 vermeld dat de Nieuwe

hebben. Daar was ook de Lakenhal,

Dordrecht met een bocht naar het noorden,

Haven aan de noordwestkant van de oude

later de Waag, van ca 1240 bij.4 Zelfs

waardoor zandbanken voor Papendrecht

stad rond 1410 werd gegraven.1 Uit een in

kastelen werden toen nog maar zelden

ontstonden. Na 1170 kwam er een bocht

augustus van dat jaar verstuurde brief van

van baksteen gebouwd. Juist deze kant

naar het zuiden bij, de Oude Maas, waar-

de stadsregering kan inderdaad opgemaakt

van de stad was gunstig gelegen voor

door er zandplaten voor de Dordtse

worden dat kooplieden de Oude Haven (nu

schepen uit het rijke Vlaanderen.

stabboem opkwamen. Het zijn die platen

Voorstraatshaven) in de jaren ervoor had-

Die konden binnendoor, via Zeeland,

die de basis vormden voor wat later het

den gemeden vanwege storm- en ijsgevaar.

rechtstreeks naar Dordrecht varen. Naast

Nieuwe Werck en het eiland ten noord-

Dat scheelde de stad natuurlijk inkomsten.

de handel op Engeland en Duitsland, was

westen van het Maartensgat werden.

Burgemeesters, schepenen, raad, achten

dit de oorzaak van de bloei van de stad.

De jaren 1398-99, 1399-1400, 1401,

en dekens verzekerden de handelaren dat

Sarfatij noemde die kaden en steigers van

1404-06 staan bekend om hun strenge

ze voortaan veilig zouden liggen in een net

de Poortzijde een waterfront. Dordrecht

winters. Een zeer strenge en lange was

gemaakte haven.2

was niet de enige stad in Europa met

die van 1407-08.6

Pas een vijf maanden later, op 22 januari

zo’n type haven. Ook Londen, Riga,

1411, werd de haven pas echt de ‘nyewer’

Keulen, Antwerpen, Deventer, Kampen,

De naar het noorden open Oude Haven

haven genoemd en dat is tot nu toe zo

Amsterdam en Rotterdam lagen langs

kon in zo’n situatie geen bescherming

gebleven.3 Toch kon je op die plek al ver

rivieren en bezaten aanlegplaatsen langs

meer bieden tegen ijs dat de haven in-

voor die tijd je handelswaar aan land

het water. Hier werd dit waterfront een

kruide of tegen noorderstromen. Er werd

brengen. Dr. H. Sarfatij heeft in het boek

stabboem of statboem genoemd; een nu

omgekeken naar een veiliger plek voor de

Archeologie van een Deltastad aangetoond

tamelijk onbekend woord dat ‘houten

hierdoor gedupeerde kooplieden. Met een

dat hier al voor 1200 steigers en kaden

wallekant, beschoeiing, steiger of aanleg-

eenvoudige ingreep op de plaats van de

bestonden. Uit opgravingen in dit gebied

plaats’ betekent. Het woord is niet uniek

Aardappelmarkt, het aanleggen van een

is gebleken dat stad door aanplemping

voor Dordrecht want het komt ook in

dam tussen de kade en de eerstvolgende

steeds een stukje opschoof het water van

andere Nederlandse steden, waaronder

zandbank, werd de open stabboem een

de Oude Maas in. De laatste uitbreiding

Rotterdam, voor.5 Daar was een vergelijk-

beschermde haven. Schepen konden nu

voor 1410, waarschijnlijk tussen ca. 1340

bare situatie met een lang waterfront

alleen maar vanuit het zuiden, langs de

en 1380, was een doorlopende kade ter

langs de Maas waar steigers langs een

Grote Kerk, de haven invaren. De dam is

plekke van de Houttuinen-Varkenmarkt die

door zandplaten beschermde gantel

nog duidelijk te zien op de kaarten van

vanaf de Grote Kerk tot aan wat nu de

lagen. Zoiets moet er in Dordrecht ook

Dordrecht door Jacob van Deventer.7

Aardappelmarkt heet liep.

aan de hand zijn geweest. In elke rivier

5

die een bocht maakt ontstaan aan de Dit terrein was al vroeg een belangrijk

binnenkant of lijzijde van zo’n bocht zand-

handelsgebied, want er bleken diverse

banken afgewisseld met buitendijksloten,

dertiende-eeuwse lange, bakstenen,

gantels en diepjes.

1

Matthijs Balen Janszoon, Beschryvinge der stad Dordrecht…

3

SAD Grafelijke tijd, Inv. nr. 13, Aktenboek 1403-1425, fol. 90v,

1970-1971; Loek van Asperen en Ronald Grootveld, De ambachtsrekeningen van Zegwaart, 1449–1592,

2 delen (Dordrecht 1677) I, 63; J.L. van Dalen, Geschiedenis

nr. 1192a, dd. 22.1.1410/1411.

van Dordrecht 2 delen (Dordrecht 1933) 47; J. van Herwaarden,

4

e.a., eds., Geschiedenis van Dordrecht tot 1572 (Hilversum

binnenstad van Dordrecht (Utrecht 2007) 42-93, 186-228, met

6

1996) 184, 194.

name 199-200 en 221-228, en noot 14, 356.

Landen, deel 2 1300-1450 (Franeker 1996) 340-402.

2

SAD Grafelijke tijd, Inv. nr. 13, Aktenboek 1403-1425,

fol. 84v, nr. 1120, dd. 10.8.1410.

26 DiEP #14 / 2010

H. Sarfatij, Archeologie van een deltastad. Opgravingen in de

5

Ibidem 76 e.v. en noot 7, 347, noot 5, 355; E. Verwijs en J.

Verdam, Middelnederlandsch woordenboek 7 ('s-Gravenhage 1912)

en van Zoetermeer, 1542-1600 (Zoetermeer 2004).

7

J. Buisman, Duizend jaar weer, wind en water in de Lage

SAD GPV G 689, 1545, kopie uit 1674, en Collectie Bibliotheca

National, Madrid, MS RES 207, nr 16, fol. 21v-22r, 1558.


De Nieuwe Haven zoals die er rond 1410 uitzag, met de plaats van de dam. Uitsnede uit kopie naar de kaart van Jacob van Deventer, 1545. Digitale opname van kaart 14 uit de reeks Kopperprenten.

Overigens betekende de afsluiting met de dam dat er nu geen doorstroming meer in de haven plaatsvond. Het bij vloed meegevoerde zand bleef bij de dam achter en moest regelmatig uitgebaggerd worden. Die situatie werd pas weer beter toen de dam werd doorgraven om de verbinding met de Wolwevers-Kuipershaven tot stand te brengen. Op die plaats werd de Roobrug gebouwd. Dat was in 1609, dus met de herdenking van dat feit zijn we inmiddels te laat.

Sfeerbeeld anno 1772: zicht (in spiegelbeeld) op de Nieuwe Haven en Knolhaven vanaf de Aardappelmarkt. Collectie Erfgoedcentrum DiEP, D.I. 551-35042

De Nieuwe Haven op de kaart van Dordrecht door Braun en Hogenberg, uit ca 1572, (afgedrukt in Theatrum Urbium Celebriorum totius Beldii sive Germaniae Inferioris, Amsterdam 1657). Digitale opname van kaart 16 uit de reeks Kopperprenten.

#14 / 2010 DiEP 27


dordrecht historische kalender Brugwachtershuisje bij Prins Hendrikbrug, Foto Thymen Stolk.

Jubileum van de Prins Hendrikbrug Femke Bruinsma, stagiaire Erfgoedcentrum DiEP

Onder het motto ‘Dordrecht schrijft zelf de geschiedenis’ werd op 16 januari de Dordtse Historische Kalender gelanceerd, een uniek middel om Dordtenaren bij de geschiedenis van de stad te betrekken. De kalender werkt twee kanten op. Enerzijds kan men er onderwerpen nomineren voor een plek op de kalender en anderzijds kan men er op zien welke jubilea er te vieren zijn in de stad.

Nieuwe Prins Hendrikbrug uit de collectie van Erfgoedcentrum DiEP, 1950-1955.

28 DiEP #14 / 2010

Het eerste jubileum wat dankzij de kalender

ontwikkeling van de stad van groot histo-

in de schijnwerpers kwam te staan was

risch belang. De huidige brug uit 1952 is

het honderdjarig bestaan van de Prins

een veel bredere versie dan het origineel

Hendrikbrug op 12 februari 2010.

uit 1910.

De echtgenoot van koningin Wilhelmina

Via www.dordtsehistorischekalender kunt

kwam destijds naar Dordrecht om deze

ook u een historisch feit nomineren voor

brug naar de Staart te openen. Dordrecht

een plek op de kalender en meebepalen

telde in die tijd ruim 46.000 inwoners en

welke historische gebeurtenissen belang-

de opening van de brug was voor de

rijk zijn en niet vergeten mogen worden.

Prins Hendrik brug nu, Foto Thymen Stolk.


varia regio Theatervoorstelling over het roemruchte Fokker trekt volle zalen

Vliegers Van

Uitnodiging

Linda de Jongh

Een groot succes. Zo valt de theatervoorstelling Vliegers van Fokker wel te omschrijven. Op 20 februari werd het stuk gepresenteerd door Erfgoedcentrum DiEP. De voorstelling is die dag drie maal opgevoerd en trok steeds volle zalen. Het theaterstuk geeft met korte, wisselende, sketches een mooi beeld van het bedrijf Fokker door de jaren heen.

Wanneer

zaterdag 20 februari 13.30 uur, 16.30 uur en 20.00 uur

Waar

Fokker en Stork, Industrieweg 4, Papendrecht De locatie is een half uur voor aanvang van de voorstelling geopend

Fokker wordt in 1996 na een dramatische

DiEP in de Drechtsteden

De voorstellingen zijn vastgelegd op

strijd failliet verklaard. Delen van het

De voorstelling ‘Vliegers van Fokker’

dvd en sinds kort, voor € 10,- per stuk

bedrijf, waaronder Fokker Aerostructures

maakt deel uit van het project DiEP in

te koop bij Erfgoedcentrum DiEP.

in Papendrecht, worden daarna door

de Drechtsteden met als doel om

Informatie over de dvd’s kunt u

Stork overgenomen. Nu is Fokker

persoonlijke verhalen over en herinne-

opvragen bij Erfgoedcentrum DiEP,

Aerostructures nog altijd sterk verankerd

ringen aan de naoorlogse industrialisering

telefoonnummer 078-6492311.

in de Papendrechtse samenleving. Veel

in de regio vast te leggen. Eerder werden

oud-werknemers hebben dierbare her-

er al, in het kader van dit project, theater-

U kunt ook een e-mail sturen:

inneringen aan het bedrijf. Op basis van

stukken opgevoerd over de Dordtse

activiteitendiep@dordrecht.nl

hun persoonlijke verhalen maakte theater-

Sloten- en randkastenfabriek Lips, de

De voorstelling over Fokker is nog niet

gezelschap Gort en de Liefde een boeien-

Nederlandse Kabelfabriek Alblasserdam,

uitgebracht op dvd en verschijnt pas in

de voorstelling die door de aanwezige

de voormalige scheepswerf van ‘Jonker

een later stadium.

bezoekers onder wie veel oud-mede-

en Stans’ in Hendrik-Ido-Ambacht en Van

werkers, enthousiast werd ontvangen.

Leeuwen Buizen uit Zwijndrecht.

ECHO

Al zit er bijna dertig jaar tussen het ver-

Machiel Mol, publieksmedewerker Dordtse musea

vaardigen - Drie appeltjes op een tinnen

Het museum is geopend op dinsdag

schotel is in 1958 geschilderd en Provo-

tot en met zondag van 11.00 tot

In het Dordrechts Museum aan de Haven

catie van Gerritsen in 1987 - het is duide-

17.00 uur. De toegang is gratis.

en in Kunsthandel de Kool is vanaf 15

lijk dat beide kunstenaars zich hebben

Daarnaast is vanaf 15 mei tot en

mei 2010 de tentoonstelling Echo te zien:

gebogen over het vraagstuk van de ver-

met 1 augustus de presentatie te

een associatieve wisselwerking met kunst

eenvoudiging van vorm en de contourlijn.

zien in Kunsthandel de Kool,

van beide organisaties. De tentoon-

Nooit eerder zijn deze werken met elkaar

Steegoversloot 44 te Dordrecht.

stelling is een echo op elkaars collectie.

in verband gebracht. Het is spannend en

De kunsthandel is geopend op

De verzameling van Kunsthandel De Kool

maakt nieuwsgierig. Echo bestaat uit

donderdag en vrijdag van 14.30 tot

is toegespitst op schilderkunst en grafiek

twee presentaties. Vanaf 15 mei 2010 tot

17.30 uur, op zaterdag van 11.00 tot

vanaf 1950 tot nu. Er zijn Nederlandse,

en met 12 september 2010 is de tentoon-

17.00 uur en iedere eerste zondag

maar ook buitenlandse kunstenaars

stelling te bezichtigen in het Dordrechts

van de maand van 12.00 tot 17.00 uur.

vertegenwoordigd in de collectie van de

Museum aan de Haven, Nieuwe Haven

kunsthandel, zoals Joseph Beuys, Alex

26 te Dordrecht.

Katz (VS) , Pablo Picasso en Antoni Tapiès. Het Dordrechts Museum put voor deze tentoonstelling voornamelijk uit zijn 20ste eeuwse collectie. Werken van o.a. Rik van Bentum, Ad Gerritsen en Lucebert zullen ‘gemengd’ worden met de werken van De Kool. Zo worden schilderijen van Corneille en Lucebert naast elkaar gezet en is er een combinatie gemaakt met het stilleven van Hendrik Valk (1897-1986) en het portret van Ad Gerritsen (1940).

Rik van Bentum, Pintura inutile 1961, Dordrechts Museum.

Corneille, La Baigneuse 1964, Kunsthandel de Kool.

#14 / 2010 DiEP 29


achter de gevel van Singel 192:

Kerkzaal richting ingang

Henk Kooiman is al vijftien jaar koster van deze kerk. Daarnaast is hij restaurator van houten meubelen. Helaas is daar op dit moment te weinig werk in. Met zijn gezin woont hij in de kosterswoning boven de consistorie. Vroeger met vijf kinderen, maar twee zijn inmiddels getrouwd, alhoewel ze vaak op bezoek komen met de kleinkinderen. De woning is niet al te ruim, met name de slaapkamers zijn krap, maar het is wel bijzonder om in zo’n gebouw te kunnen wonen, vindt de familie Kooiman. Henk heeft de zorg voor de kerk en consistorie en hij schenkt koffie en thee op zondag bij de diensten en op andere dagen bij vergaderingen. Soms is er wel vijf avonden wat te doen. De kerk heeft een groot aantal verenigingen, onder meer voor de jeugd en er is ook een commissie voor het onderhoud en beheer van het kerkgebouw. Ook in het nabijgelegen moderne gebouw, aan de Krooswijkhof, zijn bijeenkomsten. Het kerkgebouw ademt een sobere, klassieke rust uit. Trots wijst Henk op de monumentale houten spantconstructies die in de kruising onder het koepeldak samenkomen: ,,Dit is het hart van het oude kerkgebouw�. De koster Henk Kooiman

30 DiEP #14 / 2010


de Christelijk Gereformeerde Kerk

De toren

Singel 192

Houten spantconstructie

De historisch ingerichte keuken

Toen hij 15 jaar geleden als koster begon, was de kerk er slecht aan toe. ,,De prachtige houtconstructies waren verdwenen achter hardboard en het kerkinterieur had een donkere, sombere kleur,’’ vertelt Henk. Inmiddels is vrijwel het gehele interieur gerestaureerd en geschilderd. Voor de consistorie en keuken is gekozen voor een historische inrichting met meubilair in een antieke stijl. Ook de trapopgangen met balusters en leuningen zijn hersteld. Alle houtwerk is in houtkleur geschilderd. Er rest nog één groot project: de vervanging van het orgel uit 1953, zodat het weer past in de gestuukte boog van de orgelgalerij, waar ooit het oorspronkelijke orgel stond. Het gebouw is behalve voor de kerkdiensten, altijd open op Open Monumentendag, die dit jaar op 11 september valt.

Iris van Knapen Conny Nes

De consistorie

De kerk met kosterswoning dateert uit 1921 en is gebouwd naar ontwerp van de Dordtse architecten B. van Bilderbeek en H.A. Reus. Het gebouw is opgetrokken in een sobere baksteenstijl, gerelateerd aan het Rationalisme en heeft een ingehouden, subtiele ornamentiek. Dit komt terug in het interieur. De hoge hoektoren bevat geen klok en heeft vooral een functie als stedenbouwkundig accent op de hoek van de Singel en de Dubbeldamseweg Noord.

De banken op de galerij met de originele verwarming

De collectezakken

#14 / 2010 DiEP 31


Cosmisch geluid DORDTSE BAND COSMIC DEALER BELEEFT WEDEROPSTANDING! Ron de Bruijn

Na een afwezigheid van bijna veertig jaar stond eind januari 2010 de Dordtse band Cosmic Dealer weer op het toneel. Dit optreden was een try-out in Biggelmee in Alblasserdam. De Dordtse band, wiens lp Crystallization uit 1971 vandaag de dag een waar collector’s item is voor verzamelaars over de hele wereld, klinkt als vanouds. Achter elkaar knallen de bekende nummers uit de speakers: The Scene, Daybreak, Winterwind en noem ze maar op… Muzikaal staat het als een huis en Frans zingt (als vanouds) de longen uit zijn lijf. De groep is weer helemaal terug!

Cosmic Dealer anno 2010: vlnr. Jan Reijnders, Angelo Santoro, Kees de Blois, Ad Vos en Frans Poots.

Cosmic Dealer stopte in 1971 met optreden, maar de bandleden staan anno 2010 weer stevig in het gareel. De Dealer zal, zeer tot het genoegen van alle fans, waarschijnlijk nog dit jaar een live cd uitbrengen. Wie spelen er in deze band en waarom kwam het in 1971 tot een abrupt einde?

The Floating Fudge Inc. the Cosmic Dealer

Het album Crystallization uit 1971 is nog steeds wereldwijd een collector’s item.

32 DiEP #14 / 2010

Cosmic Dealer werd in juni 1968 opgericht als the Floating Fudge Inc. the Cosmic Dealer met zanger/fluitist Frans Poots, drummer Ad Vos, basgitaar Bas van der Pol, gitaar Jan Reynders. Manager Eddy Waldo weet de groep al gauw te omringen met veel publiciteit en regelt behalve in Nederland ook optredens in België en Duitsland. Ze maken experimentele muziek en omringen hun shows met veel rook en gasmaskers. Na een wisseling in de bezetting, Van der Pol gaat gitaar spelen en Angelo Noce Santoro neemt de bas over, evolueert de muziek na een paar maanden van experimenteel tot meer strakke swingende muziek met vlagen psychedelica. De naam wordt verkort tot Cosmic Dealer. Twee professionele managers, Aart Roffel en Henk van der Weyden, gaan de zaken behartigen en vanaf dan gaat het voor Cosmic Dealer

louter bergopwaarts. Hun regionale roem verplaatst zich naar landelijke bekendheid.

Paradiso De vernieuwende muziek en dynamische shows zorgen ervoor dat ze optredens krijgen in clubs door heel Nederland, zoals het Tswin in Zwijndrecht, de Eland in Delft en zelfs Paradiso in Amsterdam. Door de snel groeiende populariteit komt ook het repertoire in een stroomversnelling, continu vernieuwend. Aan het einde van 1970, staan ze op de rand van een nationale doorbraak. De fans zijn dolenthousiast! Ook platenmaatschappij Negram ziet potentie in de Cosmic Dealer en contracteert ze. Samen met producer Eddy Ouwens gaat de band in januari 1971 De Soundpush studio in Blaricum in om haar eerste plaatje op te nemen. De single The Scene (met Child of the Golden Sun op de B-kant) verschijnt in februari ’71. De kwaliteit van de muziek en opname is ongeëvenaard voor die tijd. Bij de toenmalige (zee) radiozenders als Veronica en Noordzee is Cosmic Dealer regelmatig te horen.

Crystallization Onder leiding van Eddy Ouwens wordt daarna een groot aantal nummers


Cosmic Dealer tijdens hun optreden voor VPRO televisie.

Aan optredens had de Cosmic Dealer geen gebrek…

Cosmic Dealer op de planken in 1970.

opgenomen voor een album. Crystallization komt 3 juni 1971 uit en wordt groots gepresenteerd in het Dolhuys. Ook verschijnt die dag hun tweede single Head in the Clouds. ‘Een zo gevarieerd album is nieuw,’ schrijft De Dordtenaar. ‘Een plaat die iedere Dordtse jongere in huis moet hebben,’ noteert weekblad Merwesteyn. De plaat verkoopt goed in heel Nederland en haalt hoge noteringen in diverse hitlijsten. Waarom Crystallization vandaag de dag nog een geliefd collector’s item is in binnen- en buitenland komt omdat het album als geen ander de tijdgeest van de jaren zeventig heeft weten te vangen: een gevarieerd progressief album met aanstekelijke up-tempo nummers als Daybreak afgewisseld met ingetogen nummers als Flying In The Winter. Door het gebruik van een dwarsfluit vertoont het album overeenkomsten met de succesvolle Engelse band Jethro Tull.

Hoogtepunt Een moment uit de filmopname van Hans Veen die Cosmic Dealer op zaterdagmiddag 10 juli 1971 met zijn filmcamera vastlegde.

Merwesteyn fotograaf Han Elzerman maakte deze foto in mei 1971 in poffertjessalon Visser.

In de maanden na het uitkomen van Crystallization komt de carrière van Cosmic Dealer in een noodlottige stroomversnelling. Hun populariteit leidt wekelijkse tot volle zalen door het hele land. Onderling gaat het de band minder voorspoedig. Interne meningsverschillen leiden tot het vertrek van de componist van de band Bas van der Pol. Een tijdelijke vervanger in de persoon van Leen Leendertse (Snowflake) kan de ondergang niet tegenhouden. Het hoogtepunt in de carrière komt op donderdagavond 29 juli 1971. De Cosmic Dealer is live te bewonderen op de nationale televisie. Een optreden in Middelburg wordt live uitgezonden tijdens het VPRO programma Campus. Heel Nederland zit aan de buis gekluisterd. In 2008 brengt de VPRO een gedeelte van dit optreden uit op cd. Onenigheid tussen de beide managers en een slecht financieel management leiden tot stilstand en aan het einde van 1971 is het definitief over. In 1973

beleeft Cosmic Dealer nog een herstart met een nieuwe zanger, maar tot het niveau van vroeger komt het nooit meer.

Bootlegs Het album Crystallization uit 1971 blijkt vanaf het eind van de jaren zeventig een geliefd verzamelobject voor liefhebbers van dit genre. In 1988 verschijnt zelfs een Italiaanse bootleg van Cosmic Dealer op vinyl. In de jaren negentig komt een verzamel-cd uit met de Negram-tapes aangevuld met onuitgebracht materiaal. De originele langspeelplaat uit 1971 brengt tegenwoordig op Ebay minstens 300 euro op.

Dolhuis Op zaterdag 13 maart kwam Cosmic Dealer weer bijeen voor een optreden in het oude (nu vernieuwde) Dolhuis. Erfgoedcentrum DiEP vertoonde een unieke kleurenfilm met het laatste officiële optreden van Cosmic Dealer in de originele bezetting in het Wantijpark op 10 juli 1971. Op Dordt hits back!, een verzamel-cd met nummers van legendarische Dordtse bands, eind vorig jaar uitgebracht door Erfgoedcentrum DiEP, staan twee nieuwe opnames van oude singles. Weer een legendarische Dordtse band die opnieuw tot leven is gewekt.

#14 / 2010 DiEP 33


In DIEP-Magazine nummer 8 verscheen een artikel over het gedeeltelijke kerkdak dat in 2007 tijdens archeologisch onderzoek op het Gezondheidspark werd gevonden. Inmiddels is er nader onderzoek verricht naar de leistenen die hierop bevestigd zaten.

Reconstructietekening van het gevonden dakfragment, met daarop de bevestigingswijze van de dakbedekking, bestaande uit leien (tekening J. Nipius).

Van een leien dakje… Jeroen Nipius, medewerker archeologie

De leien dakbedekking is een unieke vondst. Er bestaat geen enkel middeleeuws leien dak meer in Nederland, waarschijnlijk zelfs niet in Europa, ook al is het onderliggende houten dak wel uit die periode. Op het eerste gezicht lijkt dit verrassend, gezien de grote hoeveelheid leien die we vandaag de dag om ons heen nog op oude daken kunnen zien, maar die zijn allemaal vrij recent. Dat komt omdat een dakbedekking van leistenen nogal breekbaar is. Na verloop van tijd wordt het materiaal zelfs bros. Na enkele decennia op een dak te hebben gelegen zijn ze aan vervanging toe: langer dan een eeuw houden ze het zelden uit. De leien uit de opgraving zijn dus een bijzondere vondst, die ons veel over de bouwwereld en de internationale handelsbetrekkingen in de Late Middeleeuwen kan vertellen. De leeftijd van de leien is bepaald aan de hand van het houten dak waar ze op zaten. Door middel van jaarringenonderzoek is de kapdatum van het hout vastgesteld op circa 1345. Zeer waarschijnlijk is het dak in 1421, als gevolg van de Sint-Elisabethsvloed, in z’n geheel in de bodem terechtgekomen. Het lijkt erop dat de leien nooit zijn vervangen en dus eveneens uit het midden van de veertiende eeuw stammen.

wordt geen leisteen gewonnen, dus moet het materiaal naar deze streek zijn geïmporteerd uit een van de ons omringende landen. Om dit te weten te komen zijn de stenen naar de RCE1 in Amersfoort gebracht, waar ze door middel van de XRF-methode2 zijn geanalyseerd. De techniek werkt met een draagbare scanner die op het te onderzoeken voorwerp wordt gehouden. Vervolgens vuurt het apparaat röntgenstralen af waar het voorwerp op reageert. De terugkomende straling wordt door het apparaat gemeten en geeft binnen een paar minuten een beeld van de minerale samenstelling van het materiaal. Het geheel heeft wel wat weg van een scanner die bij een kassa wordt gebruikt. Op basis van die samenstelling kunnen de oude leien worden vergeleken met de samenstelling van leien in een referentiecollectie, waarvan de herkomst bekend is. De resultaten van dit onderzoek wijzen in de richting van het Noord-Franse Fumay (Franse Ardennen), hoewel het plaatsje Penrhyn in Noordwest Wales ook niet helemaal uitgesloten kon worden. In Fumay werd sinds de 12e eeuw leisteen gewonnen, tot de jaren ’30 van de 20e eeuw.3

De XRF-methode.

1

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

2

X-Ray Fluorensce methode.

3

Voor wie meer wil lezen (in het Frans) of zien over de groeves

van Fumay, zie: http://pagesperso-orange.fr/pause-patrimoine/ ardoise/ardoise.html

34 DiEP #14/ #14 /2010 2010

Tegenwoordig halen we met het grootste gemak natuursteen uit China: denk maar aan de lichtmasten op het Statenplein. Maar tot waar gingen de handelsbetrekkingen in de middeleeuwen? En waar was het beste of mooiste materiaal te vinden? De laatgotische voorgevel van het pand ’t Zeepaert is bijvoorbeeld gemaakt van Namense hardsteen en ook de bekleding van de middeleeuwse kademuur die in 1995 op de kop van de Wijnstraat werd gevonden komt uit België, uit Gobertange. Maar waar komen de leistenen van het dak van de kerk van het verdronken dorpje vandaan? In Nederland

Fumay: leisteengroeve.

Al eerder bleek dat het hout van het kerkdak uit Polen en Denemarken afkomstig was. Een bonte verzameling van bouwmaterialen dus, die na lange reizen uiteindelijk zijn samengekomen op het dak van een bescheiden kerkje in een klein dorp, een paar kilometer onder Dordrecht…


top 10

Lisa Traarbach

Typisch Kennedy Reinier Willem Kennedy (1881-1960) was in de jaren twintig van de vorige eeuw hard op weg om een gevestigd kunstenaar te worden in Dordrecht. Bij velen oogstte hij roem voor zijn wandschilderingen in het Stadhuis en hij had in binnen- en buitenland tentoonstellingen. Het mocht er echter niet van komen. In 1928 nam zijn leven een tragische wending. Hij werd opgenomen in een krankzinnigengesticht en zou er tot zijn dood in 1960 verblijven. De tentoonstelling Vogelvrij van Erfgoedcentrum DiEP gaat over deze illustere man. Maar wie was hij eigenlijk? In deze top 10 het leven van Kennedy in tien schetsen.

1 Schrijfvaardig

3 Familiemens

Kennedy schreef duizenden brieven aan familieleden en kennissen tijdens zijn verblijf in het gesticht. Van elke brief maakte hij netjes een kopie voor zijn eigen administratie. De toon van zijn brieven was dikwijls streng en dwingend, wat waarschijnlijk de reden is geweest dat hij meer brieven verstuurde dan dat hij ontving.

2 oog voor detail

Ook al blijkt het niet altijd uit de toon van zijn brieven, voor Kennedy waren zijn broer en zussen belangrijk. Na de dood van zijn ouders werd hij de patriarch van de familie. Van zijn zussen maakte hij diverse portretten en schilderijen. Tijdens zijn verblijf in het gesticht onderhield hij vooral met zijn broer Jan en zus Lena een frequente briefwisseling.

4 Portrettekenaar Kennedy was opgeleid als decoratieschilder, maar ontpopte zich in het gesticht tot natuur-, landschapsen portrettekenaar. Behalve patiĂŤnten tekende hij op verzoek van het personeel ook andere personen. De dierenstudies van Kennedy tonen een liefde voor de natuur. Van een vogel kon hij diverse tekeningen maken, allemaal in een andere stand. Ook de kleinste diertjes, vlinders en rupsen, ontkwamen niet aan zijn nauwlettend kunstenaarsoog.

#14 / 2010 DiEP 35


top 10 reinier kennedy 5 Dagboeken

8 BUITENMENS Omdat Kennedy in het gesticht niet hoefde te werken kon hij de hele dag - als het weer dat toeliet buiten tekenen en schilderen. Vooral bloemen en planten, plattelandstaferelen, boerderijdieren en luchten waren geliefde onderwerpen.

9 Discussies In de eerste jaren van zijn verblijf schreef Kennedy dagboeknotities in zijn schetsboeken. Aan het eind van de jaren der-

Kennedy was niet op zijn mondje gevallen. Zijn onvrijwillige

tig tot aan zijn dood schreef hij in dagboekjes. Zo is nauw-

verblijf in het gesticht leidde dikwijls tot verhitte discussies

keurig te reconstrueren hoe zijn dagen gevuld waren.

met de dokters. Hij probeerde hen keer op keer over te halen hem verlof te geven, waar ze nooit aan toe hebben gegeven.

6 Eigenaardig Kennedy kon van hetzelfde onderwerp steeds weer dezelfde tekeningen maken. Een opgezette kip fungeerde verschillende malen als onderwerp van zijn schetsen en schilderijen, steeds weer van-

10 Wandschilderingen

uit een andere hoek getekend.

Kennedy is de man van de wandschilderingen in het Stadhuis.

7 Gentleman

Daar kennen de meeste mensen hem van. De statige schilderingen met taferelen van de Sint Elisabethsvloed, de Gouden Eeuw en de Industrialisatie zijn echter maar een onderdeel van zijn oeuvre. In zijn werkzame leven tekende hij tientallen schetsboeken vol en schilderde honderden werken.

Zijn uiterlijk was belangrijk. Tijdens een opname droeg Kennedy dan ook geen kleding van het gesticht zelf, maar liet kostuums vervaardigen door kleermakers. Zijn baard

Nieuwsgierig geworden naar Kennedy? De Tentoonstelling

werd altijd netjes bijgeknipt.

Vogelvrij is tot 30 mei te bezichtigen in het Hof.

36 DiEP #14 / 2010


boekennieuws

Jan Alleblas

Jan Alleblas, bibliothecaris van Erfgoedcentrum DiEP, signaleert nieuw verschenen boeken over de geschiedenis van Dordrecht en de regio. Dordrecht heeft in de loop der

Vrijwel onopgemerkt voor buitenstaanders verscheen vorig jaar

eeuwen honderden burgemeesters

het jubileumboek van de Dubbeldamse Maranathakerk.

gekend. Tot 1674 waren er steeds twee

Het idee hiervoor ontstond in 2006 bij het 40-jarig bestaan van

in functie, daarna liefst vier tot dat het

de kerk. Peter Dillingh, die eerder gewaardeerde herdenkings-

ambt in 1824 een baan werd voor één

boeken over o.a. de Wilhelminakerk en de Petruskapel schreef,

man (vrouwelijke burgemeesters heeft

werd als auteur aangetrokken. Hij ontdekte al snel dat de

de stad tot op heden niet gehad).

geschiedenis van gereformeerd Dubbeldam teruggaat tot aan

Aanvankelijk beheerden ze de financiën;

de negentiende-eeuwse Afscheiding en Doleantie. Vanaf 1893

pas later kregen ze bestuurlijke taken.

beschikten de Dubbeldamse gereformeerden over een

Ter gelegenheid van het afscheid van Ronald Bandell en het

gebouwtje voor het evangelisatiewerk. Maar pas in 1961 ging

aantreden van Arno Brok verscheen in de serie Verhalen van

men een zelfstandige gereformeerde kerk vormen. Uitstekend

Dordrecht onlangs Burgemeesters van Dordrecht; eerste bur-

gedocumenteerd verhaalt Dillingh over het begin van het ker-

gers van 1200 tot heden. Auteur Harco Bakker behandelt hierin

kelijk leven rond de gebouwen aan de

achtereenvolgens ontstaan en evolutie van het ambt en de bur-

Oudendijk, de evangelisatie, de verhou-

gemeesters ten tijde van de Republiek, het koninkrijk der

ding met de hervormden, de verzelfstan-

Nederlanden, in oorlogstijd en de naoorlogse eerste burgers.

diging, de bouw van de Maranathakerk,

Conform de opzet van de serie kan dat niet anders dan in

de uitbreiding in Sterrenbrug, de samen-

hoofdlijnen. Maar ook nu weer is een aantrekkelijk geheel ont-

voeging met gereformeerd Dordrecht en

staan dat de aanschafprijs van € 2,95 alleszins rechtvaardigt.

het Samen op Weg-proces van gerefor-

Verwarrend is wel het jaartal in de ondertitel, want het burge-

meerden en hervormden. Het tweede,

meestersambt bestaat pas sinds 1285. En helaas is bij de foto

thematische, deel gaat over doop,

op pagina 19 een verkeerd onderschrift geplaatst.

avondmaal en trouwen, de orgels, de

Burgemeesters van Dordrecht is te koop in de boekhandel en

jeugd en de diaconie. Lijsten van ambts-

bij Erfgoedcentrum DiEP.

dragers besluiten deze publicatie, waarvan het eerste exemplaar op 1 november werd overhandigd aan Jeanne Lokers-in ’t Veld, die met haar speurwerk een grote bijdrage aan de tot-

Om stemming en wijding aan den

standkoming leverde. Gereformeerd Dubbeldam van vóór 1900

dienst te geven is de titel van het boekje

tot na 2000 (ISBN 978-90-9024811-0) werd uitgegeven door de

dat de Dordtse musicoloog Bart van

Gereformeerde Kerk te Dordrecht, wijk 5 Dubbeldam.

Buitenen in oktober 2009 presenteerde. De ondertitel maakt duidelijk waarom deze publicatie verscheen: Maarschal-

Na eerdere boekjes over de

kerweerd-orgel Remonstrantse Kerk

Ringdijk en de Langeweg

Dordrecht 1909-2009. Op 25 april 1909

verscheen vorig jaar een

werd in de Remonstrantse Kerk aan de

boekje over de bebouwing

Cornelis de Wittstraat, gebouwd in 1901 naar ontwerp van H.

tussen Ringdijk, spoorbaan,

A. Reus, een orgel ingewijd van de beroemde Utrechtse orgel-

Koninginneweg en Rotterdamse-

maker Michael Maarschalkerweerd. En ondanks het feit dat in

weg waarmee samensteller

1926 een elektromotor voor windtoevoer in het orgel ging

Arie Slobbe de serie over de bebouwing van het vooroorlogse

zorgen en de functie van orgeltrapper dus verviel, in 1966

Zwijndrecht voltooide. Centraal in dit gebied werd in 1917 de

een restauratie en elektrificatie plaatsvond en in 1999 een

Burgemeester de Bruïnelaan aangelegd, waaraan particuliere

restauratie en uitbreiding, kan toch worden gesteld dat dit

woningen en winkels verrezen met daarnaast een rooms-katho-

orgel een van de weinig relatief compleet bewaard gebleven

lieke kerk en lagere school, een christelijk gereformeerde kerk,

instrumenten is van Maarschalkerweerd, die zo’n 175 orgels

een protestants-christelijke school, het Julia-internaat voor

bouwde. Van Buitenen geeft de geschiedenis van het orgel

schipperskinderen en natuurlijk het gemeentehuis. De ruimte

uitermate nauwkeurig gedocumenteerd weer en uiteraard

tussen de Bruïnelaan en Onderdijkserijweg werd met inmiddels

ontbreken in zijn prima leesbare boekje ook essentiële bijla-

door nieuwbouw vervangen woningwetwoningen gevuld en in

gen niet. Herman A. van Duinen en drukkerij RAD zorgden

de andere staten van het zogenoemde Juliana-dorp verrezen na

ervoor dat het boekje een lust voor het oog is.

1930 particuliere woningen. In De Burgemeester de Bruïnelaan,

De Remonstrantse Gemeente is de uitgever van deze publi-

Zwijndrecht tussen de Ringdijk en de Koninginneweg staan op

catie, die te koop is voor tien euro bij muziekhandel Spiering

272 bladzijden meer dan 350 afbeeldingen. De vaak prachtige

op de Voorstraat.

foto’s uit het sinds kort bij Erfgoedcentrum DiEP onder-

#14 / 2010 DiEP 37


boekennieuws gebrachte fotoarchief van de gemeente Zwijndrecht zijn daarom

woord een beknopte geschiedenis van het dorp is uitgegeven

wel erg klein gereproduceerd. Uitvoerige aandacht besteedt de

door V+W collective te Hoogeveen en in de boekhandel te koop

auteur aan het bestuurlijk centrum van Zwijndrecht en aan het

voor € 19,95.

veilingwezen. Het fotoboek is te koop bij boekhandel De Salon aan het Veerplein voor € 22,50. In Een stijgende stand met een zinkend land; waterbeheersingsystemen in ‘Werken is leven schreef de 21-

polder Nieuw-Reyerwaard 1441-1880

jarige Piet van Leeuwen Junior in

beschrijft Bertus Wouda de waterbeheer-

schoonschrift op het titelblad van

singsystemen in de polder Nieuw-

het eerste orderboek van zijn gloed-

Reijerwaard op het eiland IJsselmonde

nieuwe bedrijf P. van Leeuwen Jr’s

zoals die in 1442 (bedijking, spui- en

IJzer- en Metaal-handel. Hij begon

molenbemaling), 1590 (molen- en

zijn bedrijf in 1924 in zijn geboorte-

boezempolder), 1741 (samengevoegde

dorp Zwijndrecht met een bescheiden

boezempolder) en 1880 (boezempolder met stoombemaling)

handel in gebruikt ijzer en metaal.’

werden gerealiseerd. Per hoofdstuk worden de nieuwe syste-

Zo beginnen Jan Bruggeman en

men behandeld, waarbij eerst de fysisch-geografische omstan-

Matthijs Dicke hun boek over een van de bekendste Zwijn-

digheden voorafgaand aan de realisatie worden besproken.

drechtse ondernemingen. In Buizen in bedrijf; de wereld van

Vervolgens komen de sociaal-economische achtergronden aan

Van Leeuwen Buizen, 1924-2009 beschrijven ze in een vlotte

de orde. Veelal onbekende kaarten, speciaal voor dit boek ont-

stijl en uitstekend gedocumenteerd achtereenvolgens de indu-

worpen reconstructiekaarten en andere afbeeldingen verduide-

strialisatie van Zwijndrecht, de oprichting van de buizenhandel

lijken het verhaal. Centraal bij dit alles staat de relatie tussen de

door ‘Piet de Pijp’, de voorspoedige ontwikkeling totdat de

polderbestuurders uit Dordrecht, de stad die onder meer de

economische crisis roet in het eten gooide, de onstuimige groei

Hoeksche Waard en IJsselmonde als haar ommelanden

van na de Tweede Wereldoorlog, de wereldwijde expansie in

beschouwde, en de agrarische ingelanden rondom Ridderkerk.

de jaren zeventig, geografische spreiding en spreiding van de

Tijtafels van de geschiedenis van de polder en bedijkingen op

afzet over verschillende afnemerscategorieën in de jaren

IJsselmonde en een glossarium sluiten dit ook voor de Dordtse

negentig en de afslanking in 2001. Mede door de vele foto’s en

geschiedenis interessante, door Uitgeverij Verloren uitgegeven,

de fraaie vormgeving van Opera Graphic Design is dit boek

boek af. Het is te koop in de boekhandel voor vijftien euro.

over het familiebedrijf een must voor geïnteresseerden in bedrijfsgeschiedenis en de geschiedenis van Zwijndrecht. Het jubileumboek is verspreid onder relaties van de Van Leeuwen

Ter gelegenheid van het honderd-

Buizen Groep. Het ISBN-nummer is 978-90-814725-1-7.

jarig bestaan van de Alblasserdamse IJsclub verscheen in 1985 Honderd jaar IJsplezier. Op 9 februari 2010

Hendrik-Ido-Ambacht van

werd een nieuwe mijlpaal bereikt:

boven bekeken bestaat uit 26

het 125-jarig bestaan. En weer kwam

prachtige, op groot formaat

er een boek: Alblasserdamse IJsclub;

gereproduceerde, luchtfoto’s

125 jaar ijs en weder dienende. Auteur Ad Korpel besteedt in

van de foto-technische dienst

dit jubileumboek uiteraard aandacht aan de oprichting (als

van de KLM (later KLM

eliteclub voor mensen die de tijd hadden om overdag met de

Aerocarto, tegenwoordig AVIODROME luchtfotografie) en

arrenslee over het ijs te rijden), de besturen en bestuurders

evenveel uitvoerige en deskundige bijschriften, deels geba-

(waaronder de legendarische voorzitter Jaap van Driel), de

seerd op mondelinge informatie van mensen die nog weet

verschillende banen en onderkomens van de AYC, de activiteiten

hadden van de oude geschiedenis van het dorp, van de hand

tijdens vorstperiodes en de vele vrijwilligers van de ijsclub.

van Kees van der Leer en Alexandre van den Berg. De oudste

Daarnaast beschrijft hij ook de geschiedenis van het schaatsen,

van 1922 laat de scheepssloperij van Frank Rijsdijk aan de

de oprichting van andere ijsclubs in de Alblasserwaard, het

Rietbaan zien. De jongste, uit 2009, Vinex-wijk De Volgerlanden

Alblasserdam van rond 1885 en de rol van de Nederlandse

in volle ontwikkeling. Vrijwel alle foto’s daartussen tonen een

Kabel Fabriek als leverancier van onderdelen voor de Viking-

door scheepssloperijen en scheepswerven gedomineerd maar

schaats. Ten slotte is er aandacht voor de Molentochten, de

verder agrarisch dorp aan de rivier, dat in de tweede helft van

Elfstedentochten en de meest barre winters van de vorige

de negentiende eeuw in rap tempo van karakter veranderde.

eeuw, die van 1890 en 1929 en natuurlijk 1963. Het boek is

Karakteristieke dijkbebouwing moest wijken voor dijkverhoging

een aanrader voor schaatsliefhebbers ondanks de vormgeving

en weilanden, boomgaarden, tuinderijen en boerderijen maak-

(met veel rode zwart-wit foto’s en een lelijke hoofdstuk-

ten plaats voor nieuwe woonwijken en industrieterreinen. Dit

nummering). Te koop voor € 17,50 bij de Alblasserdamse

fraaie luchtfotoboek over Hendrik-Ido-Ambacht met in het voor-

rijwielhandel Philip de Koning.

38 DiEP #14 / 2010


ingezonden

Collectie Bouwvergunningen Erfgoedcentrum DiEP.

Hoe lang zal Dordrecht nog verstoken blijven van een echte grote bioscoop? In de eerste helft van de twintigste eeuw was dat wel anders, toen zaten er midden in de stad op nog geen honderd meter van elkaar twee bioscopen, Luxor aan de Visstraat en Astoria aan de Voorstraat. In 1910 werd aan de Visstraat een schoolgebouw verbouwd tot bioscooptheater Luxor. De bioscoop trok veel bezoekers. De gevel die op deze bouw-

tekening uit 1911 staat afgebeeld werd in 1919 alweer vervangen door de huidige gevel. Ook de entree werd in 1919 uitgebreid om de stroom bezoekers aan te kunnen. Ondanks het aangetreden televisietijdperk blijft filmbezoek populair. Dit mocht echter niet baten voor de bioscoop aan de Visstraat, sinds enkele jaren is er in het voormalige bioscoopgebouw een kledingzaak gevestigd.

Bijschrift Backcover De eerste namen die geschreven staan in het familieregister van deze Statenbijbel van 1864 zijn Jacob Edelschaap en Maria Kooij uit Dubbeldam. Het is haar tweede huwelijk geweest. Haar eerste kind heette Wouter van Leeuwen. Nooit geweten, na al mijn verhuizingen, dat ĂŠĂŠn van mijn recente woonplaatsen, Dubbeldam, ook voor mijn voorouders al belangrijk was. En verder vind ik het een Bijbels beeld: die leeuwen en schapen. Marieke (Maria Elizabeth) van Leeuwen, stadsdichter Dordrecht backcover Familiebijbel Marieke van Leeuwen, Foto Huib Kooyker.

#14 / 2010 DiEP 39


Van Gewicht

ooit besloten hoogmogende

in de huiskamer bij mijn oma

Marieke van Leeuwen, maart 2010

statige heren tot vertaling

lag zacht op een wollen onzinkleed

en bogen theologanten

het gewichtig niet te tillen boek

zich over de Biblia Sacra

ik hoorde de woorden niet

het boek der boeken

wel de warmte in haar stem ik had haar naam gekregen

het woord bereikbaar

Maria

einde van, maar ook begin van twijfelen scherpslijpen

het boek ligt nu op tafel

van libertijnen slijkgeuzen

ontveld, het leer vergaan

van spraakverwarring over

de gouden letters Biblia

wat waar moet wezen

verbleekt maar nog te lezen

voorbeschikt of niet of wel

en voorin staan zij zwierig

en wat en hoe dan

de voorouders die vaak

Van Gewicht het jaar niet haalden

mijn naam is een echo ia abeth eeuwen

40 DiEP #14 / 2010


DiEP magazine #14