Issuu on Google+

ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ

ΛΑΪΚΟΣ

ΒΑΣΟΥ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΧΑΝΙΩΤΗ

ΚΑΡΠΑΘΟΣ

ΑΘΗ Ν Α 1963

Scanned: G.V. Giorgakis


Αντί Προλόγου Συνεχίζουμε σήμερα μια προσπάθεια που άρχισε το 1997 με την επανέκδοση της Ιστορίας της Καρπάθου , του αείμνηστου Μ.Μ. Νουάρου και συνεχίστηκε με τα Δημοτικά τραγούδια του ιδίου. Έργα μνημειώδη , πολύτιμα , εξαντλημένα και δυσεύρετα τα οποία ο Σύλλογος Όθους «Εργασία και Χαρά» μέσα από πολλές αντιξοότητες κατάφερε να επανεκδώσει. Η σημερινή επανέκδοση του επίσης πολύτιμου και θα τολμούσαμε να πούμε, ανεπανάληπτου βιβλίου «Κάρπαθος» του αείμνηστου συγχωριανού μας ΒΑΣΟΥ ΧΑΝΙΩΤΗ , νιώθουμε ότι συντελεί στη συμπλήρωση του αρχικού στόχου με τον ιδανικότερο τρόπο. Ο Βάσος Χανιώτης φιλόλογος και δημοσιογράφος, σπούδασε επίσης στη Σχολή Καλών Τεχνών και στη Δραματική Σχολή του Πειραϊκού συνδέσμου. Είχε όλες τις προϋποθέσεις συνδυασμένες με την εξαιρετική φιλοπατρία , το ρομαντισμό και τη λεπτότητα του καλλιτέχνη, για να αφήσει ένα μοναδικής αξίας έργο. Αυτό το έργο παραδίδουμε σήμερα στον φιλόμουσο αναγνώστη, με βάση τη δεύτερη συμπληρωμένη από τον ίδιο έκδοση του 1963 ( πρώτη έκδοση : 1933 ). Ευχαριστούμε τη σύζυγο του αείμνηστου Β. Χανιώτη , φραγκίτσα και την κόρη του Ευδοξία για την βοήθεια τους, τον καθηγητή πληροφορικής κ. Μανδρά φίλιππο για την τεχνική υποστήριξη της έκδοσης καθώς και τον Μιχάλη Χανιώτη για την φιλολογική επιμέλεια. Η προσπάθειά μας θα συνεχιστεί... Για το Δ.Σ. Γ. Κωστέτσος Ζ. Καμπούρη Κ. Χανιώτη Ε. Βασιλειώτη Ν. Χαψή Ε. Σαΐτης Α. Οικονομίδη

Πρόεδρος Α/πρόεδρος Γραμματέας Ταμίας Μέλος Μέλος Μέλος

Scanned: G.V. Giorgakis


ΚΑΡΠΑΘΟΣ

Scanned: G.V. Giorgakis


Στον Αιγαίου την άκρη, ανάμεσα στα δυο μεγάλα 'Ελληνικά νησιά, την Κρήτη και τή Ρόδο, στέκεται και ή Κάρπαθος μέσα στους αιώνες με τον λαμπρό λαϊκό πολιτισμό της. 'Από τους άρχαίους χρόνους οί κάτοικοι της Καρπάθου μάχονται σκληρά μέ τή γή και με τή θάλασσα για μια καλλίτερη ζωή. Μέσα στο πέρασμα του καιρού, πέρασαν πάνω από τό όμορφο νησί τύραννοι κατακτητές, ξένοι άρχοντες άρπαγες και εκβιαστές, αιμοβόροι ληστοπειρατές, που άρπαζαν, γκρέμιζαν και ρήμαζαν, όσα με βάσανα και κόπους ό ειρηνικός και εργατικός λαός αγωνιζόταν νά δημιουργήσει στον τόπο του. Πέρασαν εποχές άνθησης και ευημερίας, εποχές καταστροφής και δυστυχίας' όμως παρά τά φοβερά κτυπήματα και τους αφανισμούς, ό Καρπαθιακός λαός κρατήθηκε πάνω στο νησί του. Στη μαρτυρική ιστορική του πορεία πέρασε μέσα από τά σκοτάδια των απάνθρωπων εποχών και πρόβαλε στο φιλελεύθερο φέγγος των νεώτερων χρόνων. Κάτω από τον ξενικό ζυγό, μέ μόλις ανεκτές συνθήκες ζωής, παρουσιάζεται δημι,ουργός ενός λαμπρού πολιτισμού. Κι όταν οι ξένοι δυνάστες, μέσα στους δυο μεγάλους σύγχρονους πολέμους, τον έριξαν ξανά σε φοβερές δοκιμασίες, πάλαιψε και πάλιν και μπόρεσε νά διαφυλάξει τους θησαυρούς τοϋ πολιτισμού του. "Ολες αυτές τις θαυμαστές δημιουργίες του, στήν οικοδόμηση της κατοικίας του, στη λαϊκή του τέχνη, στα τραγούδια και τους χορούς του και γενικά στήν δλη βιοτεχνία του, παρουσιάζει πάντα μέ περηφάνεια ό Καρπαθιακός λαός, τον συγκινούν ακόμη, τοϋ τονώνουν τήν αγάπη στο νησί του και τον θερμαίνουν τον πόθο για μια ελεύθερη, ειρηνική και πολιτισμένη ζωή.

Scanned: G.V. Giorgakis


τον Αιγαίου την άκρη, ανάμεσα στά δνό μεγάλα 'Ελληνικά νησιά, την Κρήτη και τη Ρόδο, στέκεται και ή Κάρπαθος μέσα στους αιώνες μέ τον λαμπρό λαϊκό πολιτισμό της. 'Από τους αρχαίους χρόνους οι κάτοικοι της Καρπάθου μάχονται σκληρά μέ τη γη και μέ τη θάλασσα για μιά καλλίτερη ζωή. Μέσα στο πέρασμα τον καιροΰ, πέρασαν πάνω από τό όμορφο νησι τύραννοι κατακτητές, ξένοι άρχοντες αρπαγές και εκβιαστές, αιμοβόροι ληστοπειρατές, που άρπαζαν, γκρέμιζαν και ρήμαζαν, όσα μέ βάσανα και κόπους ό ειρηνικός και εργατικός λαός άγωνιζόταν να δημιουργήσει στον τόπο του. Πέρασαν εποχές άνθησης και ευημερίας, εποχές καταστροφής και δυστυχίας' όμως παρά τά φοβερά κτυπήματα και τους αφανισμούς, ο Καρπαθιακός λαός κρατήθηκε πάνω στο νησί του. Στη μαρτυρική ιστορική του πορεία πέρασε μέσα από τά σκοτάδια των απάνθρωπων εποχών και πρόβαλε στο φιλελεύθερο φέγγος τών νεώτερων χρόνων. Κάτω από τον ξενικό ζυγό, μέ μόλις ανεκτές συνθήκες ζωής, παρουσιάζεται δημψυργός ενός λαμπρού πολιτισμού. Κι όταν οι ξένοι δυνάστες, μέσα στους δυο μεγάλους σύγχρονους πολέμους, τον έριξαν ξανά σε φοβερές δοκιμασίες, πάλαιψε και πάλιν και μπόρεσε νά διαφυλάξει τους θησαυρούς τοϋ πολιτισμού του. "Ολες αυτές τις θαυμαστές δημιουργίες τον, στην οικοδόμηση της κατοικίας του, στη λαϊκή του τέχνη, στά τραγούδια και τους χορούς του και γενικά στην όλη βιοτεχνία του, παρουσιάζει πάντα μέ περηφάνεια ό Καρπαθιακός λαός, τον συγκινούν ακόμη, τοϋ τονώνουν την αγάπη στο νησί του και τοϋ θερμαίνουν τον πόθο για μιά ελεύθερη, ειρηνική και πολιτισμένη ζωή.

Scanned: G.V. Giorgakis


Μ έσα στο Καρπάθιο πέλαγος ποί) ενώνει τά νερά του μέ το Ίκάριο καί το Κρητικό άπλώνεται ή Κάρπαθος. Ψηλά καΐ απότομα βουνά, γόνιμες πλαγιές, βλάστηση καΐ νερά. "Ήμερα γελαστά ακρογιάλια και απόκρημνοι άγριωποί κάβοι. Τοπία κοσμογονικά γεμάτα μεγαλοπρέπεια ποί) έξηγοΰν τους θρύλους των αρχαίων πώς τά κατοικούσανε γίγαντες και τιτάνες. Στά βάθη τοϋ περασμένου καιροΰ είχε και ή Κάρπαθος τις ανάλογες επιρροές άπδ τά μεγάλα κέντρα των αρχαίων πολιτισμών πού άνοιγαν τούς κύκλους των ώς τά νησιά τοϋ Αιγαίου. Ή θαλασσοκράτειρα Μινωϊκή Κρήτη μπροστά της ανατολικά απαντούσε την Κάρπαθο. Οι αρχαίοι Κρητικοί έσμιξαν εδώ μέ τούς παλιούς κατοίκους τοϋ νησιοΰ, τους Έτεοκαρπάθιους. Πέρα άπο τήν 'Ανατολή οι Φοίνικες φαίνεται δτι έφθαναν ως εδώ και είχαν κέντρα εμπορικά στά νησιά. ΟΕ 'Αχαιοί μέ τον πολιτισμό τους πού διέδωσαν στή Ρόδο, έφώτισαν καί τή .γειτονική Κάρπαθο. Ταξίδευαν καί περνούσανε τά πέλαγα οι αρχαίοι Καρπάθιοι καί είχαν επαφή μέ τον εξω κόσμο. Πήρανε καί αυτοί μέρος μέ τά καράβια τους στον Τρωϊκο πόλεμο, οπως αναφέρει ό "Ομηρος, πού μαζί μέ τούς άλλους Έλληνες ήταν:

Κι αυτοί πού 'χαν τή Νίσυρο, τήν Κάρπαθο και Κάσο τήν Κώ, πόλη τον Ενρύπυλου και τά νησιά Καλύδνες πού ό Φείδιππος κι ό "Αντιψος ήτανε αρχηγοί τουζ τοϋ βασιληα οι δυο γυιοϊ τοϋ Θεσσαλού 'Ηρακλείδη κι είχαν αράδα τά βαθειά τριάντα τους καράβια. Οι Δωριείς φέρνουν νέον λαμπρό πολιτισμδ στο νησί. 'Ακμάζουν οΕ τέσσαρες άρχαϊες πόλεις της Καρπάθου. Στά νότια ή Άρκέσεια καί το Ποτίδαιον (ή Ποσείδιον) στά βόρεια ή Βρυκοϋς καί ή Νίσνρος στή Σάρο (Σαρία). * Μιλοΰν γι' αυτές οι αρχαίοι συγγραφείς, βεβαιώνουν γιά τήν ΰπαρξή τους τά ερείπια καί οΕ έπιγραφές, τά δνόματα πού αναφέρονται καί σήμερα στούς τόπους της ακμής των καί μαρτυρούν γιά τή ζωή πού πέρασε μαζί μέ τούς αγώνες στο δμορφο νησί τοϋ ΑΕγαίου. * Καί μία άλλη πόλις ήτο πιθανώς είς τδ Πίνι της Βωλάδος (Ίδέ χάρτην). Κάνουμε έδω μια σύντομη περιγραφή της ιστορικής πορείας τοϋ Καρπαθιακοϋ λαοϋ άπδ τούς άρχζίαος χρόνους μέχρι σήμερον, απαραίτητη γιά τή σωστή έκτίμηση της άξίας τοϋ πολιτισμού του.

9

Scanned: G.V. Giorgakis


Άπδ τους αρχαίους χρόνους τα νησιά μέσα στη θαλασσινή τους ερημιά, πάθαιναν μεγάλες καταστροφές από ξένους αιμοβόρους ληστοπειρατές. Οι Πέρσες είχαν υποτάξει τους νησιώτες πριν αρχίσουν τις μάχες στη μεγάλη ελληνική στεριά. Μετά τΙς νίκες των Ελλήνων καΐ την καταστροφή των Περσών οι 'Αθηναίο· ελευθέρωσαν μέ τον ισχυρό τους στόλο και τά νησιά του Αιγαίου. Γίνεται τότε και ή Κάρπαθος μέλος της 'Αθηναϊκής συμμαχίας και πλέκει το ονομά της στή λαμπρή ιστορία τοΰ Ελληνικού πολιτισμού τών χρόνων αυτών. "Οταν ή 'Αθηναϊκή συμμαχία διαλύθηκε ανυπεράσπιστα τά νησιά υποδουλώθηκαν πάλι στους βαρβάρους, τους φοβερούς τυράννους της Καρίας της Μικρας 'Ασίας και πέρασαν μιά περίοδο ανυπόφορης σκλαβιας. Ό Μέγας 'Αλέξανδρος συνενώνει τον Ελληνισμό και επεκτείνει τδ ισχυρό Κράτος τους στήν 'Ανατολή. Ελεύθερα τά νησιά, σύμμαχοι του, ακμάζουν και πάλι. Τδ ναυτικό τών Ροδίων μέ τους νησιώτες ναύτες ξεκαθαρίζει τους φοβερούς πειρατές. Ή Ρόδος αποκτά ολοένα πλούτο και δύναμη και κυριαρχεί εις τδ Αιγαίο. Ή Ρώμη άπδ τά δυτικά αναγκάζεται στήν αρχή νά συμμαχήσει μαζί της αλλά κατόπιν τήν κτυπά και. τήν καταστρέφει (42 π.Χ.). Ή Ρόδος μαζί και ή Κάρπαθος και δλη ή Ελλάδα υποδουλώνεται στους Ρωμαίους. Κάτω άπδ τή Ροψαϊκή κατοχή παρακμάζουν πάλι τά νησιά. Άπδ τά παράλια της Καρπάθου έπιαναν ομαδικά οι Ρωμαίοι και τους περίφημους σκάρους και τους μετέφεραν μέ τά πλοία τους ζωντανούς και τους έριχναν στά δικά τους ακρογιάλια.* "Οταν ή Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία χωρίσθηκε σέ δυδ κράτη, ή Κάρπαθος μαζί μέ τή Ρόδο και τά άλλα νησιά άρχισε μιά νέα ιστορική πορεία μέσα στδ Ελληνικό 'Ανατολικό κράτος του Βυζαντίου.

* Ίδέ Σημειώματα : 01 σκάροι της Καρπάθου.

10 Scanned: G.V. Giorgakis


Ο Χριστιανισμός άπδ τούς πρώτους αιώνες διαδίδεται στά νησιά. Τδ κράτος του Βυζαντίου τά προστατεύει. Οι κάτοικοι της Καρπάθου φαίνεται δτι εφεραν τούς χρόνους αυτούς σέ μεγάλη ακμή τδ νησί τους, δπως μαρτυρεί καί ό περίλαμπρος ναδς της 'Αγίας 'Αναστασίας εις Άρκάσαν μέ τις χαρακτηριστικές επιγραφές του καί τά περίφημα βυζαντινά ψηφιδωτά του.* 'Αλλά οί ειρηνικοί καί εργατικοί νησιώτες δέν μπορούσανε γιά πολύ καιρό νά χαίρονται τούς καρπούς τών κόπων των. Φοβεροί εχθροί πέρα άπδ τήν 'Ανατολή, οί "Αραβες, κτυπούσανε ολοένα τις επαρχίες τοΰ βυζαντινού κράτους. Ό Μωαβίας διοικητής της Συρίας εφθασε μέ τά ληστρικά πλοία του ώς κάτω στήν Κάρπαθο καί τήν έρήμαξε. Νέα κύματα 'Αράβων μέ τδ χαλίφη Σουλεϊμάν κτυπούν τήν ίδια τήν πρωτεύουσα τοΰ Βυζαντινού κράτους" κρατερά μάχονται οί Χριστιανοί" οί Άραβες αναγκάζονται νά αποχωρήσουν μέ τά καράβια τους, πού χάθηκαν τά περισσότερα, δταν σέ φοβερή θεομηνία τά κατάπιε ή θάλασσα τοΰ Αιγαίου. 'Αλλά καί άπδ τά παράλια της Βόρειας 'Αφρικής, οί φοβεροί Σαρακηνοί (Άραβες) πειρατές ξεκινούσανε καί πέφταν πάνω στά νησιά. Μέ τις συχνές επιδρομές μπόρεσαν νά κατακτήσουν οριστικά τήν Κρήτη (826 μ.Χ.) πού τήν κρατούσανε 136 χρόνια καί βασάνιζαν καί τά γειτονικά νησιά, ώς πού φάνηκε νά προβάλλει ελευθερωτής ό βυζαντινδς στρατηγδς Νικηφόρος Φωκάς, πού ειχε γιά βάση τοΰ στόλου του καί τά λιμάνια της Καρπάθου. Ή Κρήτη, ή Κάρπαθος καί τά άλλα νησιά ξαναζοΰν'ε πάλι ελεύθερα κάτω άπδ τήν προστασία τοΰ Βυζαντινοΰ Κράτους. Πέρα άπδ τήν 'Ανατολή καί άλλοι εχθροί τών Χριστιανών, οί Τούρκοι, έκαναν ώς εδώ φοβερές επιδρομές" καί σά νά μήν έφθαναν δλοι αυτοί, νέοι αφέντες πρόβαλαν άπδ τά δυτικά, δχι βάρβαρο! καί άλλόθρησκοι άλλά πολιτισμένοι καί χριστιανοί" οί Φράγκοι, πού άρχίζουν νά πατοΰν πόδι σέ ελληνικά νησιά. Τδ 1204 παίρνουν τήν Κωνσταντινούπολη Οί Βυζαντινοί ύποχωροΰν πιδ ανατολικά στή Νίκαια. Τήν περίοδο αδτή άναφέρεται αυθέντης τών νήσων δ βυζαντινδς άρχων Αέων Γαβαλάς καί μετ' αύτδν 6 αδελφός του 'Ιωάννης.

* Ί8έ Σημειώματα: Τά ψηφιδωτά της Άρκάσας.

11

Scanned: G.V. Giorgakis


Οί Βυζαντινοί υστέρα άπό 57 χρόνια παίρνουν πίσω τήν Κωνσταντινούπολη, άλλα οί Φράγκοι, οι ευγενείς της Δύσης, οι δοϋκες, οι βαρώνοι και οι άλλοι άρχοντες της εποχής, πού ό καθένας άρπαζε γιά λογαριασμό του δποιο κομμάτι τοΰ άρεσε, δεν παρατούσανε εύκολα τά φέουδά τους. Οι πιο δυνατοί απ' αδτούς ήσαν οι Βενετσιάνοι. Γι' αυτό οί Βυζαντινοί βοήθησαν τους Γενοβέζους 'Ανδρέα και Αουδοβΐκο Μορέσκο νά καταλάβουν τήν Κάρπαθο και τήν Ινάσο τό 1282. 'Αλλά ή Βενετία πιο ισχυρή ενισχύει τόν Βενετόν άρχοντα της Κρήτης 'Ανδρέα Κορνάρο τό 1306 νά πάρει τά νησιά από τους Μορέσκο και νά γίνει οριστικώς κυρίαρχος της Καρπάθου και Κάσου τό 1312. Είχε στρατηγική σημασία ή Κάρπαθος γιά τους Βενετσιάνους μέ τό περίφημο απάνεμο λιμάνι της τό Τρίστομο σά βάση επίθεσης και άμυνας μέσα στή Μεσόγειο, κοντά στή Ρόδο, που τήν εξουσίαζαν γιά λογαριασμό τους άπό τά 1310 άλλοι κατακτητές, οί Ιππότες τοϋ 'Αγίου Ιωάννου και κατά τών Τούρκων που πρόβαλλαν φοβεροί άπό τήν 'Ανατολή. Πάνο) άπό 200 χρόνια οί Κορνάροι κρατούσανε τήν Κάρπαθο, άνίκανοι νά παρέχουν ασφάλεια ζωής και τιμής στους δυστυχισμένους κατοίκους της, που ζούσανε μέ τόν τρόμο τών αίμοβόρων κουρσάρων. Έπί 'Ανδρέα Κορνάρουτό 1318 αναφέρεται πώς έ'γινε φοβερή επιδρομή μέ 1500 Τούρκους ληστοπειρατές, που πάτησαν τό νησί, άρπαξαν πολλά αγαθά και πήρανε και σκλάβους μαζί των 300 κατοίκους. Μαρτυρική ζωή περνούσανε οί Καρπάθιοι τους χρόνους αυτούς δουλεύοντας γιά τους αφέντες των Κορνάρους, πού έ'καναν πολυδάπανη ζωή "στά μεγάλα κέντρα της Βενετίας. Μόνον ό Τζοβάνι 1ος γυιός τοΰ 'Ανδρέα Κορνάρου άρχων της Καρπάθου αναφέρεται δτι τό 1347 έστειλε στον άδελφό του στή Βενετία 1000 ύπέρπυρα (χρυσά βυζαντινά νομίσματα) άπό τό μερίδιο του τών εισοδημάτων της Καρπάθου. Έτσι τους κόπους τών Καρπαθίων τους έτρωγαν πάντα οί άρχοντες Κορνάροι ενώ οί αιμοβόροι ληστοπειρατές μέ τις συχνές επιδρομές, σιγά σιγά μέ τόν καιρό, είχαν σχεδόν ερημώσει τόν τόπο και μόνο δύο τρεις εκατοντάδες κάτοικοι αναγκασμένοι νά ζουν σέ καταφύγια βαθειά στή γη και τρομαγμένοι νά κρύβωνται στις σπηλιές και τά δάση, μπόρεσαν νά κρατήσουν τή ζωή επάνω στο νησί και νά δώσουν τή συνέχεια στις γενεές τών Καρπαθίων.

12 Scanned: G.V. Giorgakis


Μ ετά τήν άλωση της Πόλης τό 1453 οί Τούρκοι κατέβαιναν ολοένα προς τις στεριές και τις θάλασσες του Αιγαίου. Ό Σουλεϊμάν ό Μεγαλοπρεπής μέ μεγάλη δύναμη χτυπά τή Ρόδο. 'Απελπισμένη άμυνα προβάλλουν οι Ιππότες, βοηθούν και οί νησιώτες γιά νά μήν πέσουν σέ χειρότερα χέρια, αλλά ή Ρόδος παραδίνεται στή μανία τών Τούρκων τό 1522. Ό Χαϊρεντίν Βαρβαρόσσας, έ'νας πρώην άρχιπειρατής, ναύαρχος τοϋ Τουρκικοΰ στόλου, υποτάσσει δλα τά νησιά μαζί καί τήν Κάρπαθο το 1538, πού τήν εξουσιάζουν πιά όί Τοΰρκοι. Τά δεσμά της Φραγκοκρατίας διαδέχεται τώρα ή βαρειά άλυσσίδα της Τουρκοκρατίας, πού κοντά 400 χρόνια εμελλε νά σέρνει τους σκουριασμένους της κρίκους επάνω στά έλληνικά νησιά τοϋ Αιγαίου. Ή Βενετιά υποχωρεί και οχυρώνεται στήν Κρήτη πού τή νόμιζε άπόρθητο φρούριο μέσα στή Μεσόγειο. Χρόνια άντεχε ο Χάνδακας (Ηράκλειο) στά ίσχυρά κτυπήματα τών Τούρκων. Τό 1666 άγρια επίθεση κάνουν οί Τοΰρκοι μέ 40.000 στρατό μέ τόν Μέγα Βεζύρη 'Αχμέτ Κιουπριλή. Και ή Βενετιά είχε στόλαρχό της τό φοβερό Μοροζίνη, πού ερχότανε ό ίδιος στήν Κάρπαθο τους χρόνους αύτούς (1658—1670) γιατί κράταγε τό Τρίστομο γιά ναύσταθμο του. Υπέφεραν άφάνταστα και τήν έποχήν αυτήν οί Καρπάθιοι καί άπό τούς δυό, πού τους άρπαζαν τά άγαθά τους γιά τόν άνεφοδιασμό τους. Οί γελαστές ελληνικές στεριές καί θάλασσες έμοιαζαν μέ αιματοβαμμένη ζούγκλα, δπου τά δυό μεγαθήρια της εποχής, οί Βενετσιάνοι καί οί Τοΰρκοι, πάλευαν λυσσασμένα ποιος νά πατήσει κυρίαρχο πόδι στά-έλληνικά νησιά. Ό φοβερός αύτός πόλεμος πού κατάστρεψε τόσο τούς νησιώτες βάσταξε 25 χρόνια, δταν πιά τό 1669 παραδόθηκε στούς Τούρκους άπό τούς Βενετούς τό φρούριο της Κρήτης. Ή Τούρκικη κυριαρχία γίνεται πιά όριστική. Ό νέος κατακτητής μέ τήν πολιτική του πονηριά δίνει ορισμένα προνόμια στά ρημαγμένα νησιά. 'Αφήνει ελεύθερους τούς χριστιανούς νά πιστεύουν στή θρησκεία τους φθάνει, σάν ραγιάδες νά σκύβουν τό κεφάλι καί νά τοϋ πληρώνουν τό φόρο. Τήν πολιτική καί στρατιωτική εξουσία τήν είχαν οί Τοΰρκοι, αλλά οί κάτοικοι εκλέγανε μόνοι τους τούς προεστούς καί τούς δημογέροντες καί ένωμένοι στις κοινότητες των διεκδικοΰσαν πάντα τά δίκαια τους σέ μιά αδιάκοπη μάχη γιά τήν Ιθνική τους ίδέα, πού δεν τήν άπαρνήθηκαν ποτέ μέσα στούς αιώνες της σκλαβιάς των. 13

Scanned: G.V. Giorgakis


Πήρανε θάρρος οί υπόδουλοι Έλληνες δταν άρχισαν οί ομόθρησκοι Ρώσοι πόλεμο κατά τών Τούρκων. Οι Ρώσοι καταλαμβάνουν τά νησιά, που τά κράτησαν στήν κατοχή τους 4 χρόνια (1770—1774) άλλά τά παραχιόρησαν καί πάλιν στους Τούρκους άφοΰ τούς άναγνώρισαν μέ συνθήκη τδ δικαίωμα νά προστατεύουν τούς Χριστιανούς πού κατοικούσανε στά εδάφη της Τουρκικής Αυτοκρατορίας. ΟΕ Έ λ ληνες άρχισαν τώρα νά κινούνται πιο ελεύθερα, νά προοδεύουν στδ εμπόριο καί τή ναυτιλία καί νά ελπίζουν γιά τήν εθνική τους αποκατάσταση. Τδ κήρυγμα της Φιλικής Εταιρείας γιά τδ ξεσήκωμα τοϋ σκλαβωμένου Έθνους άντηχοΰσε καί στά ελληνικά νησιά. Έτσι στήν Επανάσταση τοϋ 1821 τδν ί'διο χρόνο μετά τήν Κρήτη καί τήν Κάσο παίρνει μέρος καί ή Κάρπαθος. Βοηθάει οσο μπορεί τδν άγώνα. Δίνει εφόδια καί χρήματα νά κινηθοϋν τά Κασιώτικα καράβια πού φέρναν δλεθρο στούς Τούρκους. Δίνει ναΰτες, ακόμη καί πλοία στδ άγωνιζόμενο Έθνος. Τδ 1824 γίνεται ή καταστροφή της Κάσου άπδ τδν αιμοβόρο Χουσε'ίν Μπέη. Ή Κάρπαθος δέχεται τδν άντίκτυπο άπδ τδ ολοκαύτωμα τοϋ ήρωϊκοϋ νησιοϋ καί ανίσχυρη δποτάσσεται καί αυτή στούς Τούρκους. Μέσα σέ μιά φοβερή άναρχία, υπέφεραν καί πάλιν οί Καρπάθιοι τούς χρόνους αυτούς, άπδ τις επιδρομές τών πειρατών καί άπδ τούς εκβιασμούς κάθε ίσχυροϋ προσώπου. Άλλά τδ μεγάλο κτύπημα γιά τούς κατοίκους της Καρπάθου ήρθε μέ τήν υπογραφή τοΰ πρωτοκόλλου τοΰ Αονδίνου τδ 1830 άπδ τήν 'Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία καί Τουρκία, πού άναγνώριζαν τήν άνεξαρτησία τοΰ Έλληνικοϋ Έθνους, άλλά άφηναν τήν Κρήτη, τή Ρόδο, τήν Κάρπαθο καί τά άλλα νησιά, εξω άπδ τά δρια τοΰ νέου κράτους. Έτσι οί Καρπάθιοι έκλιναν πάλι τήν κεφαλή στούς Τούρκους. Άλλά ή λαϊκή δύναμη φάνηκε καί πάλι άκαταμάχητη. Κάτω άπδ τις νέες συνθήκες, μέ τά προνόμια πού τούς παραχώρησαν, οί Καρπάθιοι σχεδδν αυτοδιοικούνται. Εκλέγουν μόνοι τους τούς προεστούς καί τούς δημογέροντες, τηροΰν τά έθιμα, άποδίδουν τδ δίκαιο. Δουλεύουν σκληρά, φτιάχνουν ξανά τά σπίτια τους καί τά νοικοκυριά τους, κυττάζουν μέ δειλδ χαμόγελο τή ζωή, άποκτοΰν πείρα, μαθαίνουν τεχνική, πάντοτε άκλόνητοι στδ εθνικό τους αίσθημα. Μέ τήν Κρητική επανάσταση (1866— 1869) πολλοί άγωνιστές κυνηγημένοι άπδ τους Τούρκους βρίσκουν μόνιμο καταφύγιο στήν Κάρπαθο, καί δίνουν νέον αΐμα, φέρνουν καινούργια στοιχεία λαϊκοΰ 14 Scanned: G.V. Giorgakis


χ

γ

πολιτισμού στούς κατοίκους τοϋ νησιοΰ. Ή Τουρκική Διοίκηση στά νησιά άρχισε νά γίνεται τώρα πιο αυστηρή καί μάλιστα δταν ήρθαν οί Νεότουρκοι στήν εξουσία. Τδ 1912 οΕ Ιταλοί, πού είχαν πόλεμο μέ τούς Τούρκους, αποβιβάζονται στά Δωδεκάνησα. Ot κάτοικοι τούς δέχτηκαν φιλικά καί πίστεψαν στήν υπόσχεση τους, πώς γρήγορα θά τούς έδιναν τήν ελευθερία τους. 'Αλλά ή 'Ιταλία κατακράτησε τά νησιά καί μετά τόν Α' Παγκόσμιο πόλεμο. Ή Ιταλική διοίκηση γινότανε ολοένα πιο τυραννική στά Δωδεκάνησα δταν ό φασισμός άρχισε νά κυβερνά τήν 'Ιταλία. Στά χρόνια τοϋ δευτέρου μεγάλου πολέμου πέρασε καί ή Κάρπαθος κάτω άπό τή φοβερή τρομοκρατία τών ξένων κατακτητών της, ενώ πολλά παιδιά της ήταν εξορισμένα στά πέρατα τοϋ κόσμου δπου ζητούσανε μιά πιδ ελεύθερη καί πιο ανεκτή ζωή. Μά καί στήν πατρίδα καί στήν ξενητιά τούς δύσκολους αύτούς χρόνους οί Καρπάθιοι, μέ τήν παθητική άντίσταση, μέ τήν ένοπλη δράση πάλαιψαν γιά τήν άπελευθέρωσή τους καί άξιώθηκαν νά δοϋν τήν εκπλήρωση τοϋ προαιώνιου εθνικοΰ πόθου των* τήν ένωση της Δωδεκανήσου μέ τήν μητέρα Ελλάδα πού εγινε πιά επίσημα καί οριστικά τδ 1947. Έτσι ��νοιξαν πάλι οι θαλασσινοί δρόμοι καί ή ζωή καί ή κίνηση ξανάρχισε στδ δμορφο Ιλληνικδ νησί τοϋ Αιγαίου.

15

Scanned: G.V. Giorgakis


Σχ. 1. Σπίτι της Καρπάθου

13

ΤΟ ΚΑΡΓΓΑΘΙΚΟ ΣΠΙΤΙ

Τό «Καρπάθικο σπίτι» είναι ενας από τούς πιο τέλειους τύπους λαϊκής κατοικίας πού συναντούμε στά νησιά τοΰ Αιγαίου. 'Απλό καί αρμονικό στήν εξωτερική του εμφάνιση, πλούσιο καί πρακτικό στήν εσωτερική του διαίρεση καί διακόσμηση. Μέ άριστη τεχνική βγαλμένη από πο?ιύχρονη παράδοση, μέ τήν έ'μφυτη καλαισθησία του καί τό πρακτικό του πνεύμα, δ καρπαθιακός λαός μας δίδει ενα θαυμαστό τύπο νησιοότικου σπιτιού, πού συνδυάζει τό ωφέλιμο καί τό ώραιο καί εξυπηρετεί τόσο τις καθημερινές του ανάγκες όσα καί τήν καλλιτεχνική έκφραση της ζωής του. Τό Καρπάθικο σπίτι αποτελείται από δύο ή τρία τετράγωνα κτίσματα μέ ανάλογη αύλή πού περικλείνεται από χαμηλό αύλότοιχο καί εχει συνήθως ξύλινη εξώπορτα. Ό απλός τύπος τοΰ καρπάθικου σπιτιοΰ σέ σχήμα Γ αποτελείται από ενα μεγάλο ορθογώνιο δωμάτιο πού λέγεται «μεγάλο σπίτι» καί ενα μικρό, τό «κελλί», πού χρησιμεύει κυρίως γιά κουζίνα (σχ. 2). Πιο τέλειος είναι ό τύπος τής διπλόσπιτης κατοικίας μέ τά δύο μεγάλα δωμάτια' τό «μεγάλο σπίτι», τό «μικρό σπίτι» καί τό «κελλί» (σχ. 1 καί 4). Scanned: G.V. Giorgakis


Το μεγάλο σπίτι μέ τήν ωραία ξυλόγλυπτη διακόσμηση καί τόν πλούσιο στολισμό του τό έχουν γιά τις επισκέψεις, τις γιορτές καί τά γλέντια' στο μικρό σπίτι καί στο κελλί μαγειρεύουν, τρώγουν, κοιμούνται καί κάνουν τις καθημερινές δουλειές. ΐ ο σπίτι κτίζεται μέ πέτρες, στέρεα καί τεχνικά. Στά παΣΥ. σπιτιού * \ , / Λ 2. 'Απλός τύπος καρπάθικου r λαια σπίτια η* στέγη είναι επίπεδη καί ονομάζεται <<(δ)ώμα»*. Πρώτα τοποθετείται μιά μεγάλη μεσαία δοκός, ή «μεσά», πού υποβαστάζεται άπό τόν ξύλινο «στνλο» του σπιτιού. Στή μεσά καί στούς τοίχους στηρίζονται κάθετα δυό σειρές «(δ)οκάρια» ή «τρά(β)ες» πού τα άνοίγματά τους σκεπάζονται μέ μικρά ξύλα, τά «σκι(<3)άκια» ή μέ σανίδια. Επάνω τους βάζουν πυκνούς θάμνους ή φύκια της θάλασσας καί μετά λάσπη καί άγριόπηλο, πού πατιέται καλά ή «κνλιντρίζεται» μέ βαρειά κυλινδρική πέτρα, γιά νά μήν τόν περνούν τά νερά της βροχής. Τά (δ)ώματα κρατούν τό σπίτι ζεστό τό χειμώνα καί δροσερό τό καλοκαίρι καί χρησιμεύουν νά απλώνουν γιά νά (ή)λιάζονται διάφορα αγροτικά προϊόντα. Μεγάλο σπίτι

1) Πόρτα,

2) παγκάλλι, 3) παγκαλλάκι, 4) σκαλιά του σουφα,δ) στύλος, 6) κάτω σουφας, 7) πάνω σουφας, 8) πάτος, 9) μουσάντρα.

Μικρό σπίτι

1) Πόρτα,

2) παγκάλλι, 3) παγκαλλάκι, 4) σκαλιά του σουφα,δ) στύλος, 6) κάτω σουφας, 7) πάνω σουφας, 8) πάτος, 9) ζάκι, 10) σταμνοθούκα.

Κελλί 1) Πόρτα, 2) ζάκι, 3) σουφας, 4) σταμνοθούκα.

Σχ. 3. Σχεδιάγραμμα καρπάθικου σπιτιού

* Τά μέσα σέ παρένθεση γράμματα δεν προφέρονται. (Ίδέ Σημειώματα: Τό γλωσσικό ιδίωμα).

14 Scanned: G.V. Giorgakis


Σχ. 4. Νεώτερο καρπάθικο σπίτι 15

Οι τέσσαρες τοίχοι εξέχουν λίγο πάνω από τό (δ)ώμα γιά νά περιορίζουν τά νερά της βροχής και νά χύνονται από τήν ύδρορρόη πού λέγεται «χολέτρα» προς τήν πίσω μεριά του σπιτιού, τό «κοτράφι». Στά νεώτερα σπίτια εχουμε στέγες μέ κεραμίδια καί ταράτσες από μπετόν. Επάνω από τή στέγη προβάλλει πάντα ή χαρακτηριστική «άνεκαπνά». Σέ πολλά σπίτια συναντούμε επάνω από τό κελλί τό «άνω(γ)άκι» μέ κτιστή εξωτερική σκάλα. Στο άνω(γ)άκι μένουν συνήθως οί μουσαφίρηδες άλλά μένει καί ή νοικοκυρά ή ή ελεύθερη κόρη τοΰ σπιτιού πού τήν ημέρα ράβει ή κεντά ενώ τή νύχτα άγρυπνα γιά νά ακούσει τον περαστικό τραγουδιστή : — Πες μου κόρη που κοιμάσαι κι από μένα μη φο(β)άσαι. — Σά μου λες νά μη φο(β)ονμαι στ άνω(γ)άκι μας κοιμούμαι κι ελα (γ)νρισε τό (δ)ώμα κι ελα νά με βρής στο στρώμα κι εχω πέρδικα 'ψημένη και τή μπόσσα γεμοσμένη, Σχ. 5. Πόρτα τοϋ μεγάλου

σπιτιού

Υ* ™ W

™ ™νμε,

γιά νά σφιχταγκαλιαστούμε

! Scanned: G.V. Giorgakis


16

Ή πόρτα του σπιτιού χωρίζεται σέ δυό ίσα μέρη, τήν «απάνω πόρτα» καί τήν «κάτω πόρτα».Έτσι ή απάνω πόρτα μπορεί νά μένει ανοικτή γιά νά δίνει φως καί αέρα στο σπίτι, ενώ ή κάτω πόρτα κλείνεταιγιά νά εμποδίζει τό κρύο καίτήν υγρασία καθώς καί τά διάφορα ζώα νά μπαίνουν μέσα. Οί πόρτες έχουν «κλει(δ)ωνιές» (κλειδαριές) σιδερένιες καί ασφαλίζονται άπό μέσα μέ «μαντάλια» καί μέ μεγάλο σιδερένιο σύρτη τόν Σχ. 6. Σπιτάκι μέ άνω(γ)άκι «περάτη». Οί πόρτες γίνονται συνήθως άπό χοντρά γερά ξύλα «καράς» (καρυδιάς) καί «μαρονάς» (μουργιάς). Ώραια σχέδια άπό ρόμβους, σταυρούς, φύλλα καί λουλούδια διακοσμούν τήν πόρτα του μεγάλου σπιτιού. Ή πόρτα συνδέεται μέ αλησμόνητες στιγμές της ζωής του νησιώτη, μέ ώραια πατροπαράδοτα έ'θιμα. Πόσες φορές δέν έ'χει τραγουδήσει εκεί μπροστά τρυφερά καί συγκινημένα ; Σηκώσον πάνω κι άνοιξε τη{ν) πόρτα τή(ν) καρέν(ί)α μέ τά χεράκια σον τά δνό τά μαργαριταρένια. Κι' είναι ώρες πού τά μάτια στρέφονται ρεμβαστικά στο άνοιγμα της πόρτας : Έχτές, βραδί, βραδοντσικο, πολν βραδί δέν ητο μ' ήτον αντάρα καί βροχή και βαρνχειμωνίσσα μισάνοιξεν ή πόρτα μον κι έσώμπεν ό καλός μον φέρνω σκαμνί κα(θ)ίζω το (ν), ποτήρι και κερνώ το(ν) κι δσα ποτήρια τό(ν) κερνώ τόσα λόγια τον λέω: —Λέεις, θνμάσαι μον κι έμον μιας ωρας καλωσννη μιας νύχτας σφιχταγκάλιασμα καί μιας ανγήζ παιχνί{δ)ι;

Σχ. 7. Πόρτα Scanned: G.V. Giorgakis


Σχ. 8. Σπίτι μέ άνω(γ)άκι

Ή κάτω πόρτα εχει στο επάνω μέρος μια πρόσθετη λωρίδα πού λέγεται «διαζύ(γ)ι» καί ακουμπά στήν απάνω πόρτα γιά νά μή ξεφεύγει μόνη προς τά μέσα. 'Αριστερά καί δεξιά τής πόρτας είναι οί «παράσταφνοι» (παραστάδες) επάνω τό, «πανώφλιο» καί κάτω τό «κατώφλιο». Τά παλαιά σπίτια επάνω από τις πόρτες έχουν φεγγίτες σάν μικρά παραθυράκια καί τό παραθύρι πολύ ψηλά με σιδερένια κάγκελλα γιά περισσότερη ασφάλεια, παλαιά παράδοση από τον φόβο τών πειρατών πού ρήμαζαν τά νησιά (σχ. 1). Ή αύλή στρώνεται συνήθως μέ γκρίζες φυσικές πλάκες ακανόνιστες στο σχήμα βγαλμένες σ'τό νησί, μέ πέτρες ή μέ «χογλάκια» (βότσαλα) τής θάλασσας άσπρα, μαύρα καί καφετιά, δπως βλέπουμε σέ παλαιότερα σπίτια, μέ τεχνική ψηφιδωτού. Σέ πολλά σπίτια, στήν αύλή ρίχνει τον "ίσκιο της «κρε(ββ)ατίνα» (κληματαριά), πορτοκαλλιά ή λεμονιά καί μέσα σέ κτιστές «άλετάνες» ανθίζουν λουλούδια μέ τήν φροντίδα πάντα τής αισθηματικής καρπαθιάς. Έτσι απλά στο εξωτερικό τους «χρισμένα» (βαμμένα) συνήθως άσπρα καί γαλάζια (μέ ασβέστη καί λουλάκι) τά σπίτια τής Καρπάθου εναρμονίζονται μέ τό φυσικό περιβάλλον. Μέ θέα προς τό βουνό, τις όμορφες ακρογιαλιές καί τήν ανοικτή θάλασσα, είναι θαυμάσιες κατοικίες μέ φώς, αέρα καί ήλιο.

17 Scanned: G.V. Giorgakis


Τ Ο Μ Ε ΓΑΛΟ ΔΙΑΙΡΕΣΗ

ΚΑΙ

ΣΠΙΤΙ

ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ

Αντίθετα μέ τό απλό εξωτερικό του, τό Καρπάθικο σπίτι διακρίνεται γιά τήν εσωτερική του πλούσια διαρρύθμιση καί διακόσμηση. Τό «μεγάλο σπίτι», ιδίως, πού τό έχουν γιά τΙς επισκέψεις, τις γιορτές, τά γλέντια καί γενικά γιά τις επίσημες ημέρες στολίζεται μέ θαυμάσια έργα λαϊκής τέχνης. Όλος ό χώρος του σπιτιού διαιρείται σέ πολλά μέρη γιά νά μπορεί νά εξυπηρετεί τις ανάγκες της οικογένειας σύμφωνα καί μέ τά έθιμα του τόπου. Έτσι σχηματίζονται οί «σονφά(δ)ες» καί κάτω τους οί «άποκρίατοι» (ύποκρέββατοι), τά «παγκάλλια», τά ντουλάπια καί τά συρτάρια πού 'είναι τά χαρακτηριστικά γνωρίσματα του καρπάθικου σπιτιού. Τό μεγάλο σπίτι χωρίζεται σέ δυό μέρη σύμφωνα μέ τή γραμμή της μεσάς πού υποβαστάζεται άπό τό στύλο. Όλο τό μέσα μέρος τό πιάνουν οι σουφάδες πού είναι ξύλινα πατάρια εφαρμοστά στούς τοίχους μέ φρακτή πρόσοψη προς τόν «πάτο». Οί σουφάδες είναι συνήθως δυό. Ό κάτω σουφάς προς τό μέρος της πόρτας καί ό πάνω σουφάς (ή πανωσούφαο) πού είναι πιο ψηλός 30 π. περίπου (υπάρχουν σπίτια καί μέ ενα μόνο σουφά). Στούς σουφάδες ανεβαίνουν άπό ξύλινα φρακτά σκαλιά, αφού πιαστούν άπό τούς δυό ξύλινους στύλους, πού λέγονται «όρτοι» καί ενώνονται επάνω μέ ξύλινο στεφανωτό τό «καμαροσάνι(δ)ο» (ή στεφάνι) πού είναι πάντα έργασμένο μέ υπομονή καί τέχνη. Στο καμαροσάνιδο συναντούμε διάφορα ώραια ξυλόγλυπτα σχέδια μέ φύλλα, λουλούδια, σταυρούς, περιστέρια καί λεοντάρια, πολλά μέ βυζαντινή τεχνοτροπία. Έδώ, σύμφωνα μέ παλαιό έ'θιμο του τόπου, κρεμάζουν τήν αρχιχρονιά (1η του Σεπτέμβρη) ρόδια καί βλαστούς άπό σταθόρια γιά νάναι πλούσια καί ευτυχισμένη ή χρονιά. Σχ. 9. Σχεδιάγραμμα του μ,εγάλόυ σπιτιού

22 Scanned: G.V. Giorgakis


Σχ. 10. Εσωτερικό τοΰ μεγάλου σπιτιού

Scanned: G.V. Giorgakis


Οί σουφάδες έχουν στήν μπροστινή τους πλευρά χαμηλά ξυλόγλυπτα καγκελάκια,τά «τραπουζάνια», μέ σχέδια «καλάουρα» (κοχλία). Καί ό πάνω σουφάς σέ πολλά σπίτια χωρίζεται μέ χαμηλά καγκελάκια καί έχει δική του είσοδο μέ ξύλινους στύλους άπό τόν κάτω σουφά. Παράλληλα προς τή μεσά είναι οί ξύλινες κρεμάστρες, πού στολίζουν πάνω Μουσάντρα Σχ u τις μανΐήλες. Έκτος άπό τούς δύο σουφάδες πολλά σπίτια έχουν ακόμη ενα ξύλινο πατάρι τή «μουσάντρα», πού στηρίζεται στήν άκρη τού πάνω σουφά και στόνεξω τοίχο. Ή μουσάντρα είναι σάν ενας εξώστης πού βλέπει προς τό πάτωμα καί είναι υψηλότερη άπό τόν πάνω σουφά. Στούς σουφάδες και στή μουσάντρα πού χρησιμεύουν κυρίως γιά νά κοιμούνται, έ'χουν τά στροόματα καί τά παπλώματα, τα κιλίμια και τά χρέμια, τις φορεσιές, τά μπαούλα καί τις κασέλλες.

Σχ. 12. Τραπουζάνια Σχ. 13. Ξυλόγλυπτο στά σκαλιά του σουφα Scanned: G.V. 25 Giorgakis


Οί σουφάδες καί ή μουσάντρα χρησιμεύουν καί γιά θεωρεία πού κάθονται συνήθως οί γυναίκες καί παρακολουθούν τό γλέντι καί τό χορό πού γίνεται στο σπίτι, στις γιορτές, στούς γάμους, στά βαφτίσια καί σέ κάθε οικογενειακή χαρά καί διασκέδαση. Όπως μπαίνουμε από τήν πόρτα, πού είναι πάντα στήν ��κρη τού σπιτιού, βλέπουμε μπροστά μας κάθετα προς τό σουφά τό «παγκάλλι» (ή πάγκα). Τό παγκάλλι εχει διπλό σκοπό' χρησιμεύει γιά κάθισμα καί γιά αποJl.VVV'li 111*11, & m * m« HIMS θήκη. Είναι ενα είδος ξύλινου ψηλού m ii#«9 -mwm^nmm mmmmmmwWWM^M&Bm zwmmmm vm^mm mm καναπέ φρακτό καί στερεωμένο στον .m ^ «ea mnnmmm mmmmmrn τοίχο καί στή ξύλινη πρόσοψη τού frn'mmmmm SiSil I M S L F mrnmmmM κάτω σουφά. Χωρίζεται σέ δυο μέρη' wmnm** m'mmmmm muMW* στήν δξω πάγκα (προς τήν πόρτα) καί mmmmwm iitai ι suns μmmmmm mm mm® στή μέσα πάγκα (προς τό σουφά). Στήν BMrn-mm m&M&ium έ'ξω άκρη έ'χει ξύλινο χερούλι, τό «κονi iM m m Kg mm, m^ wii w i· :il . ^tii f l M τσονρούνι». Οί πάγκες ανοίγουν από m mm mmrnm y mmmmmm^mut£m nU mm mmmm πάνω μέ τά «παγκόφνλλα». Στις πάγmnmm.MMM®m®mn imm-m»mm κες φυλάσσουν αλεύρι, σιτηρά, όσπρια sit' καί άλλα αγροτικά προϊόντα. Τά παγκόφυλλα κλείνουν καί στρώνεται πάνω Σχ. 14. Ντουλάπι κιλίμι ή χρέμι καί γίνεται τό παγκάλλι ενα ευρύχωρο χαρακτηριστικό κάθισμα τού Καρπάθικου σπιτιού. Μετά τό παγκάλλι κάθετα προς αυτό είναι τό «παγκαλλάκι», πού ανοίγει από πάνω μέ σανιδόφυλλο καί χρησιμεύει καί αυτό γιά κάθισμα καί γιά νά φυλάσσουν διάφορα ρούχα. Τό παγκαλλάκι έχει μέσα καί ιδιαίτερη ξύλινη θήκη τό «παρταλαμί» (παρθαλαμίδι) γιά διάφορα μικροπράγματα. *

«

Σχ. 15. Συρτάρι

21 Scanned: G.V. Giorgakis


Σχ. 16. Τό παγκάλλι καί έπάνω το ντουλάπι μέ τό συρτάρι

22

Επάνω άπό τό παγκάλλι δλος ό τοίχος μέχρι τά ράφια είναι καλυμμένος μέ περαστά ξΰλα μέ σχέδια σκαλιστά καί στή μέση ξεχωρίζει τό περίφημο ξυλόγλυπτο ντουλάπι καί κάτω του τό συρτάρι. Στο ντουλάπι φυλάσσουν τό κρασί, τό ρακί καί τή μαστίχα, τό γλυκό, τά καρύδια καί τ αμύγδαλα πού τάχουν πάντα πρόχειρα γιά νά κεράσουν τούς επισκέπτες. Στήν πρόσοψη τού σουφά, στο μέσα μέρος, είναι άλλο ενα μικρό ντουλαπάκι μέ τό ανάλογο συρτάρι του πού βάζουν καί 'κει διάφορα γλυκίσματα καί ποτά καί στον μέσα τοίχο μιά μεγάλη ντουλάπα γιά τά ποτήρια, γιά σερβίτσια καί γιά ρούχα. Είναι χαρακτηριστικά τού καρπάθικου σπιτιού τά ντουλάπια Scanned: G.V. Giorgakis


23

αυτά, πού έχουν σ'αύτό τήν ίδια θέση καί τό ομορφαίνουν μέ τά ώραια σχέδιά τους. Στά ντουλάπια καί τά συρτάρια, δπως καί στο καμαροσάνι(δ)ο, συναντούμε τά πιο σημαντικά ξυλόγλυπτα της Καρπαθιακής λαϊκής τέχνης. Θαυμάσιοι είναι οί συνδυασμοί μέ τά κομματιαστά ξύλα, άσπρα καί σκούρα, στούς φυσικούς χρωματισμούς.Ώραια σχέδια σέ πολλές παραλλαγές, ανάγλυφα καί σκαλιστά, σχήματα γραμμικά, φυτικά καί ζωϊκά μέ ρόμβους, σταυρούς, περιστέρια, φύλλα καί λουλούδια, δουλεμένα μέ υπομονή καί άγάπη άπό τούς επιδέξιους καρπάθιους τεχνίτες. Όλο τό χώρο κάτω άπό τούς δυό σουφάδες τόν πιάνουν οί δυό άποκρίατοΓ δ δξω άποκρίατος (κάτω άπό τόν κάτω σουφά) καί ό μέσα άποΣχ. 17. Ντουλαπάκι κρίατος (κάτω άπό τόν πάνω σουφά). Καί οί δυό άποκρίατοι έχουν ξύλινες πόρτες προς τόν πάτο πού κλείνουν άπ' έ'ξω μέ μικρά ξύλινα μανταλάκια. Οί άποκρίατοι χρησιμεύουν γιά αποθήκες. Έχουν εκεί μέσα στή σειρά τά πανωπίθια (πιθάρια), μεγάλα καί μικρά, μέ τό κρασί καί τό λάδι τις λα(γ)ήνες καί τούς πιθιακούς (μικρά πήλινα δοχεία) μέ τις ελιές, τό τυρί, τό βούτυρο, τό μέλι' έχουν τις σταφί(δ)ες καί τά άσκάδια (ξερά σύκα), τις μοστοκοφτές (μουσταλευριές). Στούς άποκριάτους βάζουν τις πατάτες, τά κρομμύδια, τούς σκόρδους, τά ξερά γλυκά κολοκύθια, τό ντοματόζουμο (ντοματοπελτέ) καί άλλα είδη διατροφής, προμήθεια γιά τό χειμώνα ή καί γιά δλο τό χρόνο. Σχ. 18. Ό άποκρίατος Scanned: G.V. Giorgakis


Φυλάσσουν επίσης μέσα διάφορα σκεύη του νοικοκυριού των, πού χρησιμοποιούν κάθε τόσο και διάφορα εργαλεία πού χρειάζονται στις καθημερινές δουλειές. Στά παληά χρόνια, τότε πού οι ληστοπειρατές πατούσαν συχνά τά νησιά καί άλλοι εκβιαστές έπίεζαν τούς φιλήσυχους κατοίκους καί τούς έ'περναν τά πράγματά τους, είχαν στο σπίτι μιά άπόκρυφη άποθήκη άνάμεσα στούς δυό άποκριάτους, τό «ώρειό»* πού άνοιγε μέ σανιδόφυλλα άπό τόν πάνω σουφά καί ήταν δύσκολο νά τό ανακαλύψει ενας ξένος πού δέν έγνώριζε καλά τό Καρπάθικο σπίτι. Επάνω του έστρώνετο τό στρώμα καί έκοιμάτο ό νοικοκύρης γιά νά φυλάει τά προϊόντά του άπό τούς κακοποιούς καί τούς κλέφτες. Γενικά στο ώρειό, στούς άποκριάτους καί στά παγκάλλια καί τού μεγά?α>υ καί τού μικρού σπιτιού, άποθηκεύουν δλα τά προϊόντα τους άπό τήν καλλιέργεια πού κάνουν στά άμπέλια (μέ τά κηπευτικά καί τά οπωροφόρα δένδρα), στά κρασάμπελα (άμπέλια μέ κλήματα), στά (έ)λιόφυτα, στούς κάμπους καί στά χωράφια. Σχ. 19. Ντουλάπι Μόνον μέ τήν εντατική δουλειά πού κάνουν στά χωράφια καί στά άμπέλια μπορούν άκόμη καί κρατιούνται επάνω στο νησί πολλές καρπαθιακές οικογένειες, ιδίως στά βορεινά χωριά, πού διατηρούν περισσότερο, άκόμη καί σήμερα, τά παλαιά τοπικά έ'θιμα καί συντηρούν κυρίως τόν λαμπρό λαϊκό πολιτισμό τού νησιού. Σέ μερικά παλαιά σπίτια ό πάτος τού μεγάλου σπιτιού είναι καμωμένος μέ άσπρα, μαύρα καί καφετιά χοχλάκια τού γιαλού τοποθετημένα δρθια (κάθετα) σέ απλά σχέδια καί μέ τεχνική βυζαντινού ψηφιδωτού. Στά νεώτερα σπίτια ό πάτος είναι καμωμένος μέ σανίδια, μέ χρωματιστά πλακάκια ή μέ τσιμέντο. Στον πάτο έχουν άκόμη ενα ή καί δυό τραπέζια καί τις «καί(γ)λες» (καρέκλες) συμπληρωματικά καθίσματα τού σπιτιού.

* Ώρεΐον = σιταποθήκη.

24 Scanned: G.V. Giorgakis


25

—^—\

-

1/ΛΤ—\'

\

\ i

Τά ξύλινα άράφια με τά λεπτά διακοσμητικά σκαλίσματα είναι επίσης χαρακτηριστικά ταυ Καρπάθικου σπιτιού. Τά άράφια γύρω-γύρω είναι συνήθως σέ δυό καί τρεις σειρές στον τοίχο πάνω άπό τό παγκάλλι, στον τοίχο πάνω άπό τούς σουφάδες καί στον μέσα τοίχο δταν τό σπίτι δέν έ'χει μουσάντρα. Στά άράφια «στολίζουν» δρθια στή σειρά ώραια παλαιά πιάτα καί σουπιέρές, «μαστραπάδες» καί λαγήνια, πολλά άπ' αυτά άξιας, φερμένα άπό μακρινές χώρες άπό τούς ναυτικούς καί τούς ξενητεμένους, πού δίνουν μέ τά χρωματιστά πλουμίδια των μιά ιδιαίτερη ομορφιά στο μεγάλο σπίτι. Στά άράφια συνήθως τοποθετούν καί τά εικονίσματα ή σέ ιδιαίτερο γύψινο εικονοστάσι βυζαντινής τεχνοτροπίας. Σχ. 20. Είσοδος στό σουφά μέ τούς Σέ πολλά σπίτια βλέπουμε όρτούς καί τό καμαροσάνι(δ)ο στολισμένα στούς τοίχους ώραια πλεκτά πανέρια μέ χρωματιστά πλουμίδια, τοπικής κατασκευής, πού τά χρησιμοποιούν τις γιορτές καί τις επίσημες ήμέρες. Στά νεώτερα σπίτια παρατηρούμε έκτος άπό τά ξύλινα μεγάλα άράφια καί πρόσθετα γύψινα άραφάκια στούς τοίχους δπου τοποθετούν διάφορα κάδρα, καί καθρέφτες, λάμπες, βάζα καί δίσκους. Σχ. 21. Παλαιά ξυλόγλυπτη κασέλλα.

Scanned: G.V. Giorgakis


Α.

Σχέδια άπό μαντήλα τοΰ στύλου.

Scanned: G.V. Giorgakis


Β. "Ανω: Μέλισσες (άπό κιλίμι). Μέση καί κάτοι: Σχέδια άπό μαντήλες.

Scanned: G.V. Giorgakis


Πολλά είναι τά σπίτια καί σέ δλα σχεδόν τά χωριά τής Καρπάθου πού έχουν στο εσωτερικό τους ωραία ξυλόγλυπτα. "Αν καί τυποποιημένα τά διάφορα σχέδια, σύμφωνα μέ τήν παλαιά παράδοση πού ακολουθούν οί τεχνίτες στήν δλη ξυλόγλυπτη διακόσμηση τού μεγάλου σπιτιού, παρουσιάζουν στή σύνθεσή τους πολλές ωραίες παραλλαγές, θαυμάσια έργα, πού πλουτίζουν τή νησιωτική μας λαϊκή τέχνη. Τά ξυλόγλυπτα αυτά μαζί μέ τό ταιριαστό τους συμπλήρωμα, τά ώραΐα πολύχρωμα υφαντά καί κεντήματα, πού κάνουν στο νησί, συνδυάζονται σέ ενα αρμονικό σύνολο καί δίνουν στο Καρπάθικο σπίτι έ'ντονα τό χαρακτηριστικό τοπικό χρώμα.

Σχ. 22. Καμαροσάνι(δ)ο μέ περιστέρι

Έτσι οί λαϊκοί τεχνίτες τής Καρπάθου έ'χουν επιτύχει νά κάμουν τό μεγάλο σπίτι μιά εξυπηρετική σάλα γιά τήν οικογένεια, μιά ωραία αίθουσα, κατάλληλη καί γιά τά ομαδικά λαϊκά γλέντια, πού τόσο συνηθίζουν οί καλόκαρδοι νησιώτες. Καί είναι, αυτές τις εορτάσιμες ώρες, τις μέρες καί τις νύχτες, τότε πού πρέπει νά τό δει κανείς τό Καρπάθικο σπίτι, δταν δονείται άπό τό λαϊκόν ενθουσιασμό, δταν παίζουν οί λύρες καί τά λα(γ)ούτα καί οί κοπέλλες καί τά παλληκάρια τής Καρπάθου χορεύουν τούς ρυθμικούς χορούς των καί τραγουδούν τά περίφημα νησκότικα τραγούδια.

m m m-

fdgg^I-Y ft

ff j S f

mm o » ' M P ^ "Ji mm μ

Σχ. 23. Ντουλαπάκι μέ τό συρτάρι του

31 Scanned: G.V. Giorgakis


ΤΤΗ

>

-

Σχ. 24. Μεγάλο σπίτι στολισμένο μέ υφαντά καί κεντήματα Καρπαθιακης λαϊκής τέχνης. Επάνω στίς κρεμάστρες είναι άραδιασμένες οί μαντήλες καί στο στϋλο κρέμεται ή μεγάλη μαντίλα τοϋ στύλου. Στά τραπουζάνια (τά κάγκελα τοϋ σουφά) είναι πολύχρωμα χρέμια καί κιλίμια.

32 Scanned: G.V. Giorgakis


ΤΟ ΜΙΚΡΟ ΣΠΙΤΙ ΚΑΙ ΤΟ ΚΕΛΛΙ Τό «μικρό σπίτι» στον τύπο της διπλόσπιτης κατοικίας μέ τό ιδιαίτερο κελλί (σχ. 1, 3, 4, 8) εχει σχεδόν τήν ίδια εσωτερική διαίρεση μέ τό μεγάλο σπίτι αλλά εΐναι πιο άπλό στή διακόσμησή του. Έχει καί τό μικρό σπίτι μονό ή διπλό σουφά γιά νά κοιμούνται, έ'χει άποκρίατο, παγκάλλι καί παγκαλλάκι, ντουλάπια καί συρτάρια γιά νά φυλάσσουν τά διάφορα πράματα. Έχει ράφια μέ πιάτα καί σουπιέρες, τέντζερα καί δίσκους. Τό μικρό σπίτι καί τό κελλί έχουν άκόμη κΰρια χαρακτηριστικά χωρίσματα καί σκεύη πού εξυπηρετούν τις Σχ. 25. «"Αλεσμα» γιά τδ μύλο ανάγκες τής οικογένειας δπως είναι: Τό «ζάκι» γιά τό καθημερινό μαγείρεμα καί τή θέρμανση τούς μήνες τού χειμοονα. Τζάκι εχει καί τό μικρό σπίτι καί τό κελλί. Τό τζάκι εχει μπροστά πέτρινο άραφάκι πού λέγεται «φον(γ)άρο» δπου βάζουν συνήθως τή λάμπα, τή κουταλοθούκα, τήν άλατιέρα, τό κατσαρόλι μέ τό νερό, τό μπουκάλι μέ τό λάδι ή τό λαδικό πού παλαιότερα τό είχαν κρεμασμένο πάνω άπό τό φου(γ)άρο. Στά «κούμιλα» τοποθετείται τό τσουκάλι ή ό ταβάς (τηγάνι) γιά τό μαγείρεμα ή τό τηγάνισμα. Ή «Σταμνοθούκα»* θήκη γιά τά σταμνιά τού νερού. Τετράγωνο άνοιγμα στον τοίχο μέ ξύλινο πλαίσιο μέ μιά ή δυό θέσεις γιά τά σταμνιά, δπου τοποθετούνται πλαγιαστά μέ τό στόμιο λίγο προς τά πάνω. Γιά νά βάλουν νερό γέρνουν τό σταμνί προς τά κάτω. Εμπρός ή σταμνοθούκα εχει ξύλ,ινο άραφάκι, τό «λα(γ)ψοτάβλι», δπου τοποθετούν Σχ. 26. Φούρνος κοντά στο κελλί τό λαγήνι, τό κατσαρόλι ή τό ποτήρι. 33 Scanned: G.V. Giorgakis


Ή «ιρωμαθονκα»' θήκη γιά τά ψωμιά πλεγμένη μέ χόρτο ή μέ σκοινί μέ ξύλινο ή σιδερένιο στεφάνι δμοια σάν μιά μεγάλη απόχη, κρέμεται άπό τά (δ)οκάρια (οροφή) σάν ενας μεγάλος δίσκος ζυγαριάς. Τά ψωμιά ψηλά στή ψωμοθούκα πέρνουν αέρα καί κρατούν καί μιά εβδομάδα χωρίς νά φυκιάζουν (μουχλιάζουν). Κοντά στή ψωμαθούκα κρέμεται καί ό «κάτσοννας» καμωμένος άπό κλάδο δένδρου ή θάμνου μέ τρία ή τέσσερα χαλιά (παρακλάδια). Στον κάτσουνα κρεμάζουν τά κουλλούρια καί Ιδίως τις περίφημες μυροοΣχ. 27. Ψωμαθούκα καί κάτσουνας δάτες κουλλούρες πού διατηρούνται πολλές μέρες. Ή «πιατοθούκα» ή (τσανακοθούκα)' θήκη γιά τά πιάτα καί τά τσανάκια τής καθημερινής Ιδίως χρήσης. Τά «ταλιέρια» (τό ταλιέρι)" στρογγυλά ξύλινα χαμηλά τραπεζάκια πού τρώνε τις καθημερινές καθισμένοι σέ ξύλινα σκαμνιά ή κορμούς. Στά ταλιέρια, πλάθουν καί τή ζύμη γιά τις κουλλούρες, τά κουλλούρια, τά ψιλοκούλλουρα, τις μακαρούνες, τά λαζάνια, τις χυλόπιττες, τούς πακλαβά(δ)ες τά ξεροτή(γ)ανα καί γιά διάφορα άλλα γλυκίσματα. Ό «κανκαλλοζ»' μεγάλο στρογγυλό ξύλινο σκεύος καμωμένο άπό χοντρό κορμό δέντρου. Στον καύκαλλο ζυμώνεται τό αλεύρι γιά τά ψωμιά καί τά κου?ν,λούρια. Ή «πινακωτή»' ξύλινη θήκη μέ τέσσαρες ή πέντε θέσεις δπου βάζουν τά άψητα ψωμιά γιά νά τά πάνε στο φούρνο.* Έχουν ακόμη διάφορα πλεκτά καλάθια, κουφούνια καί σφυριά/πινάκια (μέτρα γιά τά σιτηρά καί τά όσπρια) πού τά κάνουν στο νησί καί γενικά δλα τά απαραίτητα σκεύη ενός καλού νοικοκυριού.

Σχ. 28. Σταμνοθούκα

* Στην Έλυμπο έχουν τό «μουτζονρι,», στρογγυλό σκεύος καμωμένο άπό πεΰκο καί τά «καυκία», τσανάκια ξύλινα πού βάζουν τά ψωμιά γιά τό φούρνο.

34 Scanned: G.V. Giorgakis


Σχ. 29. Κελλί Καρπάθικου σπιτιού. Τό ζάκι, ό μικρός σουφας, ό κάτσουνας καί ή Ψωμοθούκα, τό ντουλάπι, ή σταμνοθούκα* κάτω τό ταλιέρι μέ τά σκαμνιά. , Στήν τέταρτη πλευρά (πού δέν φαίνεται) ή πιατοθούκα.

Πολλές κατοικίες έ'χουν συμπληρωματικά μικρά κτίσματα γιά τις ανάγκες τής οικογένειας. Έχουν φούρνο γιά τά ψωμιά καί τά φαγητά πού εξυπηρετεί καί άλλα σπίτια τής γειτονιάς. Έχουν σταΰλο γιά τήν κατσίκα, ή τήν προβατίνα. Στις εξοχές δπου έχουν τά άμπέλια καί τά χωράφια διατηρούν σταύλους γεωργικούς καί σταύλους (άμπελόσπιτα) δπου μένουν τήν εποχή τής σποράς, τού τρύγου καί τού θερισμού, μέ πατητήρια γιά τά σταφύλια, μέ πανωπίθια γιά τά κρασιά, μέ άλωνες γιά τά σιτηρά καί τά όσπρια καί δλα τά απαραίτητα σκεύη καί εργαλεία γιά τήν παραγωγική τους απασχόληση.

35 Scanned: G.V. Giorgakis


ΤΑ ΥΦΑΝΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΚΕΝΤΗΜΑΤΑ I α υφαντα και τα κεντήματα τής λαϊκής τέχνης τής Καρπάθου είναι σπουδαίο στόλισμα του σπιτιού. Γι' αυτό πολλές Καρπαθιές νοικοκυρές φροντίζουν πάντα νά διατηρούν καί νά παρουσιάζουν τά περίφημα αυτά χειροτεχνήματα. "Αλλοτε οί γυναίκες τής Καρπάθου ύφαιναν στο «αργαστήρι» (άργαλειό) καί κεντούσαν μέ τό χέρι τά παλαιά ώραια σχέδια* και βρίσκουμε μέσα στά δημοτικά μας τραγούδια πού τραγουδιούνται άκόμη καί σήμερα, εικόνες καί περιγραφές γύρω άπ' αύτή τήν καλλιτεχνική των άπασχόληση. Άκόμη καί τις διάφορες Σχ. 30. "Ηλιος (άπό κιλίμι) κλωστές γιά τά υφαντά καί τά κεντήματα τις έκαναν στο νησί. Πολλές Καρπαθιές έτρεφαν τό «καματερό» (μεταξοσκώληκες) καί έβγαζαν κουκούλια άσπρα καί κίτρινα άπ' δπου έκαναν τό μετάξι καί άπό τά μαλλιά τού προβάτου έκλωθαν μέ τό άδράχτι ψηλές ή χοντρές κλωστές πού τις έ'βαφαν μέ διάφορα χρώματα. Σήμερα μέ τή διάδοση τών ειδών τής μηχανής ίδίοος εις τά κάτω χωριά πού έχουν μεγαλύτερη επαφή μέ τόν έξω κόσμο, οί λίγες Καρπαθιές πού καταγίνονται άκόμη μέ τόν άργαλειό λέγονται «άλεφαντονδες» καί υφαίνουν κυρίως χρέμια καί κιλίμια. Οί κοπέλλες γιά τό κέντημα χρησιμοποιούν έ'τοιμες κλωστές άπό μετάξια καί μαλλιά καί άντιγράφουν συνήθως νεώτερα σχέδια. Τήν παληά παράδοση τής λαϊκής Σχ. 31. Δενδράκι (άπό μαντήλα) τέχνης στά ύφαντά καί τά κεντήματα 36 Scanned: G.V. Giorgakis


Γ.

Σχέδια άπό κιλίμια.

Scanned: G.V. Giorgakis


J

Σχ. 32. 'Από πολύχρωμο κιλίμι

κρατούν περισσότερο οί γυναίκες εις τά επάνω χωριά τής Καρπάθου καί μάλιστα οί Έλυμπίτισσες πού φορούν πάντα μέ περηφάνεια καί τήν όμορφη τοπική τους φορεσιά. Στο «αργαστήρι» υφαίνονται τά απλά υφαντά γιά τήν καθημερινή χρήση βαμβακερά καί μάλλινα χρέμια, μπατανίες μέ ρίγες καί απλά πλουμίδια στις άκρες, πανιά γιά πουκάμισα, γιά φορεσιές, γιά τουβρά(δ)ες, τουβρα(δ)άκια καί σάκκες. Άλλά τά πιο χαρακτηριστικά σχέδια τά βλέπουμε στά πολύχρωμα υφαντά καί κεντήματα, στά ωραία χρέμια καί κιλίμια καθώς καί στις διάφορες «μανχηλές». Οί μαντήλες ξεχωρίζουν μέ τή λεπτή τους τέχνη καί έχουν τήν πρώτη θέση στο στολισμό τοΰ σπιτιοΰ. Σχ. 33. Άπό κιλίμι 37 Scanned: G.V. Giorgakis


Ή περίφημη μαντήλα του στύλου, ενα από τά πιο δμορφα καρπαθιακά χειροτεχνήματα, κρεμάζεται στο στύλο στή μέση τού σπιτιού. Οί άλλες μικρότερες μαντήλες τοποθετούνται διπλωτές έ'τσι πού νά φαίνονται τά κεντήματα, στή σειρά πέρα ώς πέρα στις κρεμάστρες τού σουφά. Χαρακτηριστική είναι ή «μαντήλα τον στανρον» καί ή «μαντήλα τον κα(β)ονρον» πού παίρνουν τήν ονομασία τους άπό τό βασικό πλουμίδι πού παρουσιάζουν. Άλλες μαντήλες μεταξωτές χρησιμοποιούνται γιά τά «κανίσκια» μέ τά διάφορα δώρα καί τά γλυκίσματα πού παίρνουν στούς γάμους, στά βαφτίσια καί γενικά στις εορτές. Οί μεταξωτές μαν<χ>ο<χχ<><χχ>ο<>^^ τήλες υφαίνονται μέ κίτρινες καί άσπρες μεΣχ. 34. Μαντήλα του στύλου ταξωτές κλωστές στούς φυσικούς των χρωματισμούς* οί άλλες μαντήλες υφαίνονται μέ βαμβακερές κλωστές. Οί μαντήλες έχουν παράλληλες ρίγες μέ μεταλλικές χρυσές καί άσημένιες κλωστές (άντρέ). Τά πολύχρωμα σχέδια καί τά άλλα πλουμίδια είναι ύφαντά ή πρόσθετα κεντημένα πάνω στο υφαντό μέ χρωματιστά «ρασάκια» (χοντρές μάλλινες κλωστές). 38 Scanned: G.V. Giorgakis


Στις μαντή••••••• λες δπως καί στά πολύχρωμα κιλίμια καί στά χρέμια, παρατηρούμε πολλά σχέδια μέ θαυμαστή διακοσμητική αντίληψη μέ λεπτή αίσθηση τής χρωματικής άρμονί ας καί τής συμμετρίας τών σχημάτων. Τά διάφορα θέματα άναπτύσσονται επαναληπτικά σέ παράλληλες ζώνες μέ κυρίαρχο τό βασικό πλουμίδι πού πλαισιώνεται μέ μικρά παραπληΣχ. 35. Χρέμι μέ άνοικτόχρωμα σχέδια σέ σκούρο φόντο ρωματικά κοσμήματα. Οί γραμμές, τά τρίγωνα, τά τετράγωνα, οί σταυροί, οί ρόμβοι, τά Χ, τά φύλλα, τά δένδρα, τά λουλούδια, ό κάβουρας, οί μέλισσες, οί κοπέλλες πού χορεύουν, δίδουν τά κύρια θέματα στις παράλληλες αυτές ζώνες πού άποτελούν τό δλον χειροτέχνημα. Τά χρώματα είναι ζωηρά καί φωτεινά καί τοποθετούνται τό ένα δίπλα στο άλλο άρμονικά. Προτιμώνται τό κόκκινο, τό μπλέ, τό πράσινο, τό κίτρινο, τό καφέ, τό άσπρο, πού εναλλάσσονται διαδοχικά στά δμοια σχήματα καί συνθέτουν ώραιες διακοσμητικές ποΣχ. 36. 'Υφαντή μπατανία λυχρωμίες. 39 Scanned: G.V. Giorgakis


Τά φυτικά καί ζωικά σχέδια είναι συχνά διατυπωμένα μέ μιά αφαίρεση καί σύμπτυξη, δείγματα πρωτογονισμού καί μοντερνισμού μαζί καί ενώ δέν απεικονίζουν πιστά, ερμηνεύουν θαυμάσια τό κάθε θέμα μέ έντονη εντύπωση καί έ'κφραση. Άπό τά πιο όμορφα θέματα είναι οί κοπέλλες πού χορεύουν' παρουσιάζονται άλλοτε μέ ανοικτά καί άλ,λοτε μέ σταυρωτά τά πόδια, κρατούν τά χέρια ή τά έχουν στή μέση, σέ μιά πρωτόγονη χορευτική άναπαράσταση πού είναι εμπνευσμένη άπό τούς τοπικούς χορούς. Ή μέλισσα μάς δίδει άπόλυτα σέ μιά ελεύθερη ανάλυση τή μορφή τοΰ θαυμαστού εντόμου μέ τήν κεφαλή, τον κορμό, τά φτερά, τις κεραίες, καί τά πόδια.

^

jSLJLMJ^

Σχ. 37. Μαντήλα του σταυροΰ

Ό κάβουρας διατυπώνεται λιτά μέ μιά τέλεια συμμετρία. Τά δένδρα μέ τούς κορμούς, τούς κλάδους καί τά φύλ?ια, αποδίδονται καί αυτά ελεύθερα άπό κάθε φυσική περιγραφή, σέ πολ?\,ές σχηματικές καί χρωματικές παραλλαγές, ενώ τά άλλα γεωμετρικά σχέδια παίζουν τον άνάλογο ρόλο είτε ώς βασικά είτε ώς συμπληρωματικά π/ιουμίδια.

t % % % t W ^ t % )U Ml Σχ. 38. Μαντήλα τοΰ κα(β)ούρου

Έτσι καί στά υφαντά καί τά κεντήματα, ό Καρπαθιακός λαός μας παρουσιάζει τις άξιόλογες καλλιτεχνικές δημιουργίες του, πού χαρακτηρίζουν τήν θαυμαστή άνθηση τοΰ Ελληνικού λαϊκοΰ πολιτισμού στά νησιά τοΰ Αιγαίου.

40 Scanned: G.V. Giorgakis


Δ. "Ανω: "Από μαντήλα τοϋ σταυροΰ. Μέση: Σχέδιο άπό· χρέμι. Κάτω: Άπό μαντήλα τοϋ κα(β)ούρου Scanned: G.V. Giorgakis


01 Τ Ο Π Ι Κ Ε Σ

ΦΟΡΕΣΙΕΣ

Σέ παλαιότερα χρόνια οί κάτοικοι τής Καρπάθου είχαν τις τοπικές τους φορεσιές. Οί άνδρες φορούσανε πουκάμισα βαμβακερά, λινά καί μεταξωτά. Έξω άπό τό πουκάμισο φορούσανε τον «περίκο» (γελέκι), μέ διακοσμητικά σειρήτια καί κουμπιά. Τό «ζιποννι» σταυρωτό σακκάκι μέ μανίκια άπό βαμβακερό έγχο)~ ριο υφαντό σέ «γερανό» (γαλανό) χρώμα. Τήν «σανταμάρκα» μέ κεντήματα καί κουμπιά πού οί νέοι τήν είχαν ριχτή στήν πλάτη μέ αφόρετα τά μανίκια. Φορούσανε τή «βράκα» καί τό «ποτούρι» (βράκα μέ κοντή φουφούλλα) καί στή μέση τό «μίζαρο» (μακρύ ζουνάρι). Γιά τό χειμώνα είχαν τήν «πατατούκα» (χονδρό σακκάκι), τό «μεϊντάνι» ή «καπόττο», τή «γουνέλλα», τσόχινο κεντητό έπανωφόρι, τό «ράσο» μέ τήν κουκκούλλα καί τό «κουντόρασο» καμωμένα άπό χοντρά μάλλινα υφαντά. Στήν κεφαλή φορούσαν φέσια μέ φούντες, σκούφους άπό τσόχα καί μάλλινες πλεκτές κουκκούλλες. Στά πόδια φορούσανε «καλίκια» (παπούτσια), «στιβάνια» (μπότες ψηλές άπό μαλακό ντόπιο τομάρι) καί τά «γιμινιά» (χαμηλά μαλακά παπούτσια). Οί γυναίκες φορούσανε τήν «πουκαμίσα» μακρύ μεταξωτό φόρεμα μέ φαρδειά μανίκια καί ζο')νη πού επαιρνε τήν ονομασία άπό τά κεντήματα πού ειχε επάνω, δπως: μηλάτη, σταφυλάτη. Φορούσανε τή «ζιπουνα» έπανωφόρι χρυσοκέντητο, τό «κοντόχι», τή «βέστα» μακρύ φόρεμα μέ μανίκια καί σφιχτή μέση. Όλες οί παλιές αυτές φορεσιές δέν φοριούνται πιά στο νησί. Σήμερα σχεδόν όλοι οί άνδρες φορούν σύγχρονα κουστούμια καί οί γυναίκες (έκτος άπό τις Έλυμπίτισσες) φορούν φορέματα τής μόδας άπό μηχανοποίητα υφάσματα. Οί πιο συντηρητικές καί οί περασμένες φορούν άπλά φουστάνια, φούστες καί σάκκους. Διατηρούν όμως άκόμη πολλές Καρπαθιές τό «τσεμπέριπού τό φορούν καί μέ σύγχρονα φορέματα. Τό λεπτό αυτό μαντήλι τής κεφαλής είναι μαύρο μέ τυπωτά χρωματιστά πλουμίδια άπό κλαδιά φύλλα καί λουλούδια καί πρόσθετη πλεκτή άνοικτόχρωμη «πιμταλλα* γύρω-γύρω' μέσα άπό τό τσεμπέρι φορούν άσπρα τσεμπέρια «σκονχρο(γ)υρια» μέ χρωματιστά πλουμίδια καί λεπτή πιμπίλλα* Σχ. 39. Παλαιά φορεσιά 40 Scanned: G.V. Giorgakis


Μόνον οί γυναίκες τής Έλύμπου μένουν άκόμη πιστές στήν τοπική τους φορεσιά. Τήν δμορφη καλή τους φορεσιά τήν έχουν γιά τις σκόλες και τά πανηγύρια. Τό μπλε μέ τό άσπρο συνδυάζονται θαυμάσια στή φορεσιά αυτή πού εχει λιτή γραμμή καί είναι μιά άπό τις πιο όμορφες φορεσιές τής Δωδεκανήσου. Άπό μέσα φορούν τήν «πουκαμίσα», άσπρη βαμβακερή υφαντή μέ λεπτά κεντήματα στο λαιμό, στο στήθος καί στά μανίκια καί άπ'έξω φορούν τό «καβά(δ)ί», μακρύ έπανωφόρι βαμβακερό σέ χρώμα «γερανό», μέ φόδρα άσπρη βαμβακερή γαζωτή καί στά μανίκια μεταξωτή. Τό καβά(δ)ι είναι άνοικτό μπροστά, χωρίς κουμπιά μέ ζώνη στή μέση" μέ ύπομονή καί τέχνη ραμμένο καί κεντημένο, είναι τό πιο χαρακτηριστικό κομμάτι τής Έ?.υμπίτικης φορεσιάς. Έξω άπό τό καβά(δ)ι φορούν καί ποδιές, οί νέες μέ κτυπητά χρώματα· Στήν κεφα?α] φορούν άπό μέσα «άντιτσέμπερα» ή «σκουφο(γ)ύρια» καί τό «μαλλίτικο» μέ τυπωτά πολύχρωμα ρόδα καί αλλα πλουμίδια πού δένονται μαζί καί σχηματίζουν επάνω στο πλάϊ κόμπο καί άπ' έξω οί νέες βάζουν τό «καλύμνικο» μέ άστρουλάκια καί άλλα πλουμίδια. Οί περασμένες βάζουν τόν «φοτα» μονόχρωμο μπλέ σκούρο. Σχ. 40. Έλυμπίτισσα μέ τό Στά πόδια φορούν δερμάτινα «στιβάνια» ((καβά(δ)ι». ψηλά ώς τό γόνατο μέ μαλακό ντόπιο τομάρι διακοσμημένα μέ λεπτές χρωματιστές ραφές ή παντόφλες μέ πολύχρωμα πλουμίδια καί πλεκτές χρωματιστές κάλτσες. Συμπλήρωμα τις δμορφης φορεσιάς είναι καί τά χρυσά φλουριά. Σέ παλαιότερα χρόνια φορούσανε πολλά χρυσά στολίδια. Σήμερα οί Έλυμπίτισσες, δπως καί δλες οί Καρπαθιές, φορούν λίρες, τούμπλες, πεντόλιρες, διάφορα φλουριά, βενέτικα καί άγιοκωσταντινάτα. Τό πιο χαρακτηριστικό στολίδι πού φοριέται άκόμη σήμερα εΐναι ή «κολαΐνα» πού κρεμάζεται άπό τό λαιμό στο στήθος μέ πολλές σειρές άπό λίρες καί χρυσά φλουριά.

41 Scanned: G.V. Giorgakis


ΤΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ Ο ι Καρπάθιοι διατηρούν άκόμη πολλά τοπικά έθιμα πού δίδουν ομορφιά καί ποικιλία στή γεμάτη μόχθο καί μοναξιά ζωή ταύ χωριού. Στά λαϊκά θρησκευτικά τους πανηγύρια, στούς γάμους, στά βαφτίσια καί γενικά σέ κάθε οικογενειακή χαρά καί διασκέδαση ευρίσκουν τήν εύκαιρία νά παρουσιάζουν τήν πλούσια λαογραφία τους. Οί ξενικές επιρροές, παρά τις συχνές επαφές πού είχαν μέ τον εξω κόσμο τούς τελευταίους χρόνους, δέν έκ?ιόνισαν ολότελα τήν πίστη τους στά πατροπαράδοτα αύτά έθιμα. Μπόρεσαν ετσι νά γλυτά>σουν άπό τήν αφάνεια καί τή λησμονιά τούς θησαυρούς τής λαϊκής δημιουργίας τού λόγου καί τής τέχνης, τά δημοτικά τραγούδια, τή μουσική καί τούς χορούς των, πού είναι καί σήμερα ακόμη κύρια καλλιτεχνική τους ψυχαγωγία. Τά τραγούδια τού Καρπαθιακού λαού άφηγούνται τήν ιστορία του, εκφράζουν τούς πόθους καί τά όνειρά του, ερμηνεύουν τον χαρακτήρα του καί γενικά εκθέτουν τήν φιλοσοφία του γιά τή ζωή.Ή λατρεία τής ομορφιάς, ό θαυμασμός στή λεβεντιά καίτήνπαλληκαριά ή πίστη στον ορκο τής άγάπης καί στον ιερό δεσμό τού γάμου, ή προσήλωση στή θρησκεία τοΰ Χριστοΰ, ή αγάπη καί ή νοσταλγία γιά τήν πατρίδα, τό μίσος γιά τον κατακτητή, καί ό πόθος γιά τή λευτεριά, εκφράζονται μέ αίσθημα καί τέχνη στά άριστουργήματα αύτά πού έ'χουν πάντα τελικό σκοπό, νά τέρψουν, νά συγκινήσουν καί νά διδάξουν. Οί εορταστές συγκινούνται άκόμη καί σήμερα μέ τά παλαιά έπικολυρικά τραγούδια πού άντιλ,α?\,οΰν τούς άγώνες καί τούς ήρωϊσμούς τών νησιωτών κατά τών τυράννων κατακτητών. Οί ήρωες προβάλλονται άδροί, άκτινοβόλοι, τά αισθήματα έντονα, τά λόγια άποσταγματικά. 'Ανάμεσα στήν "Ανδρο κι5 άπόξω 'πού τή Τζιά,* εύρέθηκεν ό Λάμπρος κι' ό καπετά Πασσιας, κι' ό Λάμπρος ό κα(ϋ)μένος έχάρηκε πολλά, άπού 'βρηκεν ομπρός του Τούρκο νά πολέμα. Τρεις μέρες πολεμούσαν δλο μέ τή φωτιά, πάνω στις τρεις ημέρες εβγάλα τά σπαθιά* 'πού τό πολλύ κανόνι κι' άπού τό ταραμό τοΰ Λάμπρου τό καρά(β)ιν έκάλαρε νερό. — Μάϊνα, σκύλλε Λάμπρο, τις παντιέρες σου νά μή σέ πάρω σκλάβο μέ τούς λεβέντες σου. — (Δ)έ κλαίω τό καρά(β)ι μη(δ)έ τή συρμαγιά 'μέ κλαίω τούς λεβέντες πού 'το καλά παιδιά. * Τραγουδιέται στδ «ζερβό» χορό.

42 Scanned: G.V. Giorgakis


Στούς δρόμους τής ξενητειάς οι νησιώτες έμάχοντο μέ τούς φοβερούς κουρσάρους. Τό μικρό πραματευτόπουλο έχει πεποίθηση στή δύναμη και τήν τέχνη τού σπαθιού του. Μικρό πραματευτόπουλο 'πού τή Σουριάν έβγαίνει λαλεί μουλάρια δώ(δ)εκα λουάρι φορτωμένα κ5 ή μοΰλα πού καλλίκευγε χρουσοχαλινωμένη* 'στή στράταν δπου πή(γ)αινε ήλε(γ)ε μαντινά(δ)ες. — (δ)έν εχει δώ γιανίτσαρους, (δ)έν έχει δώ κρουσάρους νά (δ)είρου τό(ν) πραματευτή, νά πάρου τό λουάρι. Τό λόγο (δ)έν άπόσωσεν, άκόμα κ5 ήλε(γ)έ το, μύριοι κρατου τ' άλό(γ)ατα καί μύριοι ξεφορτώνου. — Καλέ μήν ξεφορτώνετε, βαρειοΰμαι νά φορτώνω. —"Αϊ του σκύλλου τόν υιό, πού 'ρπίζει νά γλυτώσει 'Απου τή μοΰλα του πετά στή ρομανιάν έμπαίνει κι'είς τό(έ)μπα χίλιους ήκοψε, κι'είς τό(έ)βγα δυό χιλιά(δ)ες καί στοΰ σπαθιού τό (γ)ύρισμα μή(δ)' ηύρε, μή(δ)ε επήρε!

Ή ωραία κορμοστασιά, ή λεβεντιά καί ό αίσθηματισμός είναι στολίδια τού παληκαριού πού περιγράφεται μέ θαυμασμό : ~Ητο ψηλός, ήτο λιγνός κι' άνοιχτοκουταλάτος κι' άπό τά νύχια ως τήν κορφή τόν έρωτα γεμάτος. C T T

/

c er

—Q

~

C

3/

Λ

5/C-

f

\

Υμνείται παντα ο ήρωας της δουλείας, ο εμπειρος και αςιος ναύτης και καπετάνιος πού : "Οταν σειστεί καί λυγιστεί καί πιάσει τό τεμόνι, μίλιν ύπάν τά κάτεργα καί δυό πάν τά νερά τους.

Τραγουδιούνται συχνά τά περίφημα θαλασσινά τραγούδια. Μέσα στον αντίλαλο τών γεγονότων τής εποχής εκφράζονται ό μόχθος καί ή άγωνία τών ναυτικών, ή άγάπη γιά τούς δικούς των, ή νοσταλγία γιά τό νησί των. Φωνές καί κλάματ' άκουσα στης Κύπρου τό πουγάζι λέω βουάλλια σφάζουσι λέω Θεριά μερώννου, λέω κι' οί Τούρκοι παιζουσι πόλεμο μέ τούς Φράγκους. Μή(δ)ε βουάλλια σφάζουσι μή(δ)ε Θεριά μερώννου, μή(δ)ε κι' οί Τοΰρκοι παιζουσι πόλεμο μέ τούς Φράγκους. Ναυτόπουλο ψυχομαχεΐ στοΰ καραβιοΰ τή πλώρη" μάννα (δ)έν έχει νά τό κλαί, κύρη νά τό λυπάται, μή(δ) ά(δ)ερφό μή(δ) ά(δ)ερφή νά τό ψυχοπονάται.

43 Scanned: G.V. Giorgakis


Ή πίστη στήν αγάπη καί τον ιερό δεσμό τοΰ γάμου διδάσκεται σέ πολλά δημοτικά τραγούδια. Πέρα στο πέρα κάμπον' άπού 'ναιν οί ελιές, είναι μοναστηράκι πού παν οί κοπελλιές, πά(γ)ω κι* έγώ δ κα(ϋ)μένος γιά νά λειτρηηθώ νά κάμω το σταυρό μου σά κάθε χριστιανός. Θωρώ μιά πάντα κι5 άλλη, θωρώ μιά κοπελλιά, πού κάνει τό σταυρό της καί λάμπ' ή εκκλησιά. Ρωτώ, ξαναρωτώ τη, 'πό που 'σαι κοπελλιά; — Άπό έγιά κοντά 'μαι κι' άπό τή γειτονιά άμμ' έχω (γ)έρον άντρα καί τρ(ι)ά μωρά παιδιά* κι' ολημερίς μέ (δ)έρει καί σκοτώνει με, βαρύ σταμνί μου γίει καί κοντό σκοινί ν* άργήσω να (γ)εμόσω γιά νά μου βρει άφορμή. — Ά(φ)ης αύτό τό γέρο καί πάρε μέ τό νειό νά σέ ταΐζω μέλι νά σέ γλυκοφιλώ. — (Δ)έ τ' άπαρνιοΰμαι γώ τοΰ (γ)έρου τό φιλί μικρή, μικρή μέ πήρε δώ(δ)εκα χρονώ καί συχνοκλά(δ)ευέ με σά τό βασιλικό.

Ή άπιστία καί ή εγκατάλειψη προκαλεί τό παράπονο, τήν κατάρα καί τήν καταδίκη. — Ποΰ πάεις ψεύτη τοΰ φιλιοΰ καί ψεύτη τής άγάπης ; — Σάν ήμουν ψεύτης τοΰ φιλιοΰ καί ψεύτης τής άγάπης μή μοΰ 'δίνες τά χείλη σου νά τά γλυκοφιλήσω. — Κι' ας σου(δ)ωκα τά χείλη μου νά τά γλυκοφιλήσεις νύχτά 'το ποιος μας έ'βλεπε κι' αύγή ποιος μας έθώρει. — Μας εϊ(δ)ε ή νύχτα κι' ή αύγή τ' άστρο καί τό φεγγάρι καί τ' άστρον έχαμήλωσε καί τής θαλάσσου τό 'πε καί κείνη τό 'πε τοΰ κουπιοΰ καί τό κουπί στο ναύτη κι' ό ναύτης τό διαλάλησε σ' οΰλη τήν οικουμένη.

Ή ϊδια ή φύση συγκινείται άπό τό πάτημα τοΰ δρκου τής άγάπης καί τον χωρισμό. Κόκκινα χείλη φίλησα κ' έ(β)άψα τά (δ)εκά μου μέ τό μαντήλι τά 'συρα κι' ή(β)αψε τό μαντήλι καί στο ποτάμι τό 'πλυνα κι' ή(β)αψε τό ποτάμι καί τό ποτάμιν ήτρεχε σέ κόρης περι(β)όλι, ποτίζ' άρίφνητα (δ)εντρά μηλιές καί κυπαρίσια καί μιά μηλιά χρυσομηλιάν έψήθη κ' έμαράθη. — Μηλιά τά μήλα σέ (β)αροΰν γη ό καρπός σέ κλίνει είτε κι' ό νοικοκύρης σου έκακοπότισέ σε ; — Μή(δ)ε τά μήλα μέ (β)αροΰ μή(δ)' ό καρπός μέ κλίνει μή(δ)ε κι' ό νοικοκύρης μου έκακοπότισέ με, μ' άντρό(γ)υνο τριώ μερώ στον ίσκιο μου κοιμήθη καί 'μόσαν εις τούς κλώνους μου νά μή ξεχωριστοΰνε. Τώρα θωρώ χωρίζουται καί κιτρινοφυλλιάζω.

Scanned: G.V. Giorgakis


Τά διηγηματικά δεκαπεντασύλλαβα τραγούδια τά λεγόμενα (Μικρό πραματευτόπουλο,

Φωνές

«σνρμαηκά»

καί κλάματ', σελ. 44, Κόκκινα χείλη σελ, 45),

τραγουδιούνται μέ τόν δικό τους μουσικό σκοπό, τόν «σνρματικό». Τά ώραια δεκατρισύλλαβα τραγούδια (Πέρα στο πέρα κάμπον, σελ. 45, Ή όβρηοπούλλα, σελ. 48), τραγουδιούνται συνήθως στούς χορούς. Έκτος άπό τά τραγούδια στά πανηγύρια καί στά γλέντια χαρακτηριστικό τόνο δίνουν καί οι «μαντινά(δ)ες». ��ά ομοιοκατάληκτα αυτά δίστιχα είναι τό είδος τής λαϊκής ποίησης πού άνθίζει δημιουργικό άκόμη καί σήμερα στο νησί. Πολλοί τραγουδιστές έχουν τήν ευχέρεια νά «συντένουν» ώραίες μαντινάδες πού άναφέρονται στή γιορτή τής ήμέρας, στήν οικογενειακή χαρά, στούς ξενητεμένους, στούς νεοφερμένους, στούς μουσαφίρηδες, στούς φίλους καί στούς συγγενείς. Έτσι μέ τις μαντινάδες τούς επαινούν καί τούς τιμούν, τούς εύχονται τραγουδιστά, γιά τά χρόνια πολλά, γιά τήν καλή υγεία τους, γιά τήν ευτυχία τους, γιά τήν πραγματοποίηση τών πόθων τους. Οί μαντινάδες τραγουδιούνται μέ δικούς των μουσικούς σκοπούς πού είναι γνωστοί μέ διάφορες ονομασίες, όπως: Τό «ζιμπονλι» ? ό «πενκος», τό «γιοσμαράκι»., τό «πάθος» ? ό «άλέντης» καί άλλοι. Οί μουσικοί αύτοί σκοποί παίζονται κάθε τόσο άπό τούς οργανοπαίκτες σύμφωνα μέ τήν επιθυμία τών τραγουδιστών.

45 Scanned: G.V. Giorgakis


Η Μ Ο Υ Σ Ι Κ Η ΚΑΙ Ο Χ Ο Ρ Ο Σ Ι ά τραγούδια καί οί μαντινάδες μόνα τους ή συνδυασμένα μέ τό χορό τραγουδιούνται μέ μουσική πού παίζεται άπό καρπάθιους οργανοπαίκτες μέ τοπικά μουσικά όργανα. Τό κύριο όργανο είναι ή καρπάθικη «Αύρα» πού μοιάζει μέ τήν Κρητική. Ή λύρα είναι ξύλινο μουσικό όργανο μέ τρεις χορδές καί «κουρδίζει» μέ ξύλινα στριφτάρια. Τό δοξάρι της είναι ξύλινο μέ άσπρες τρίχες καί έ'χει επάνω πρόσθετα μικρά μετάλλινα κουδουνάκια πού μέ τήν κίνηση τοΰ χεριού ηχούν ρυθμικά καί ενισχύουν τον ήχο της. Τή λύρα συνοδεύει συχνά τό λα(γ)οΰτο όργανο ξενικής κατασκευής πού κρατεί μέ τον έντονο ήχο του ζωηρά τό ρυθμό. Τή λύρα άναπληρώνει καί τό βιολί πού εκτελεί καί αυτό περίφημα τά τοπικά τραγούδια καί τούς χορούς. Άλλο τοπικό μουσικό όργανο είναι ή «τσαμπούνα» πνευστό όργανο, μέ δυνατό ήχο κατάλληλο πολύ γιά τό ύπαιθρο' συνηθίζεται περισσότερο στά άπάνω χωριά τής Καρπάθου. Ή τσαμπούνα γίνεται μέ τον άσκό προβάτου ή έριφιοΰ. Πολλοί καρπάθιοι «λυριστά(δ)ες», «λαουτιέρη(δ)ες», «τσαμπουνιέρη(δ)ες», συνεχίζουν τήν παλαιά παράδοση τής λαϊκής μουσικής καί παίζουν μέ αίσθημα καί δεξιοτεχνία, πού συγκινούν καί συναρπάζουν τούς εορταστές. Σέ κάθε διασκέδαση μικρή ή μεγάλη τά όργανα παίζουν καί οί εορταστές άρχίζουν πρώτα μέ τραγούδια καί μαντινάδες τό «καθιστό γλέντι». Μετά έρχεται ή σειρά τοΰ χορού. Οί οργανοπαίκτες παίρνουν τότε θέση στή μέση τής αίθουσας καθισμένοι ψηλά επάνω σέ τραπέζι καί οί χορευτές χορεύουν κυκλικά. Στον «κάβο» ό πρώτος χορευτής χορεύει τήν ντάμα του (ή τις ντάμες του μιά, μιά) κρατώντας τό δεξί τγ1ζ χέρι μέ τό άριστερό του ενώ μέ τό δεξί του χέρι παίζει «τσακουμάκια».Οί ά?\,λοι χορευτές, συνήθως καβαλλιέροι μέ ντάμες στή σειρά, κρατούν τά χέρια άλυσσιδωτά (ό καθένας τών παραδιπλανών του) καί ενα, ενα ζευγάρι άπό τήν άκρη τοΰ χορού «κόβει» καί περιμένει λίγο νά πάρει σειρά γιά νά χορέψει στον κάβο. Κάθε χορευτής πού χορεύει στον κάβο «κολλά» στον λυριστή (δίνει χρήματα στον λυριστή) τιμητικά γιά τή ντάμα του. Σχ. 41. Ή λύρα καί το δοξάρι της 46 Scanned: G.V. Giorgakis


47

Ό «πάνω χορός» πού ομοιάζει μέ τόν Κρητικό (τής 'Ανατολικής Κρήτης), είναι ζωηρός καί ρυθμικός. Ό «κάτω χορός» παίζεται μετά τόν απάνω χορό γιά νά τραγουδήσουν οι χορευτές. Ή «σούστα» μέ τις περίφημες δοξαριές εΐναι ρυθμικός καί αρμονικός χορός. Ό «ζερβός» (άριστερός) χορός πολύ ζωηρός. Στο ζερβό χορό τραγουδούν καί τά ώραια δεκατρισύλλαβα τραγούδια. Μιαν άκρι(β)ήν ήμέραν, ήμερα Κυριακή ήβγα νά σιργιανίσω μέσα στήν όβρηακή, βρίσκω μιάν όβρηοπούλλα μόνια καί μοναχή κ' έλούννετον ή σκύλλα κ' έμπροΰρνετο καί μ' άργυρο λα(γ)ήνιν έπολουτρίζετο. Πριχοΰ νά τής μιλήσω, πριχοΰ νά τής τό πω γυρίζει καί μου λέει : καλώς τόν ά(γ)από. — "Α Θέλεις όβρηοπούλλα νά γίνεις.^Χριστιανή', νά λούννεσαι Σαββάτο ν5 άλλάσσεις Κυριακή καί νά μεταλαβαίνεις Πάσχα καί Λαμπρή, τότες κι' εγώ σέ παίρω εύλο(γ)ητική· — Ευθύς σάν έ'ρθει ή μάννα θέ νά τής τό πω* — Μάννα, Ρωμηός μου λέει νά γίνω Χριστιανή, νά λούννομαι Σαββάτο ν' άλλάσσω Κυριακή Καί νά μεταλαβαίνω Πάσχα καί Λαμπρή, καί τότε νά μέ πάρει εύλο(γ)ητική. — Κάλλια σέ φάει κόρη του Τούρκου τό σπαθί παρά νά τ' άσκημίσεις τό λιανό κορμί, κάλλια σέ φάει κόρη του Τούρκου μπαλλοτιά παρά νά τ' άσχημίσεις τά ξαθθά μαλλιά.

Ώραια τραγούδια λένε καί μέ τό «γονατιστό» χορό πού χορεύεται πριν άπό τόν άπάνω χορό. Τόν Άπρίλλι καί τό(ν) Μά(η) πέρδικαν έμέρωννά* κι' δσο τήν έμέρρωνα τόσο κείνη (ά)γριεύγετο καί κακωσυνεύγετο. Καί κακιώννουμου κ' εγώ παίρνω τη στ' άγριόπλαο καί μολέρω την εκεί. Μιά λαμπρή, μιά Κυριακή ξαναπέρασ' (ά)πό κει, τό περδίκι κηλα(δ)εΐ τή(ν) καρδιά μου τή ρα(γ)εΐ. — Πέρδικά μου πλουμισμένη τήν καρδιά μου 'χεις καμένη καί τή νειότη μου θλιμμένη*

Πέρδικά μου μαυρομμάτα τήν καρδιά μούχεις κομμάτια Πέρδικά μου, ρούσσα, ρούσσα μαχραμά μου μέ τά κρούσσια. Πέρδικα πού κακκαρίζεις τί νά τρως καί κοκκινίζεις ; — Τρώω πέτρες καί χογλάκια καί τής γης τά χορταράκια κι' έχω κι' άντρα ταξι(δι)άρη κι' ά(δ)ερφό πρωτοκουρσάρη φέρνει άντρας μου τ' άσπράδια κι' ά(δ)ερφός τά κοκκινάδια.

Scanned: G.V. Giorgakis


Πολλά είναι τά τραγούδια πού τραγουδιούνται στούς τοπικούς χορούς, άλλα παθητικά και συγκινημένα, άλλα εύθυμα καί χαριτωμένα. Οί θαυμάσιοι αυτοί συνδυασμοί χορού καί τραγουδιού είναι μιά πραγματική απόλαυση καί γιά τούς Καρπάθιους καί γιά τούς ξένους, πού τούς κάνουν εξαιρετική εντύπωση. Στά πανηγύρια καί στά γλέντια χορεύουν καί άλλους νησιώτικους χορούς, τον Καλαματιανό μέ ώραια τραγούδια καί Ευρωπαϊκούς χορούς ακόμη, πού παίζονται και μέ τά τοπικά όργανα. Έτσι οί Καρπάθιοι κρατούν άκόμη τήν παλαιά παράδοση μέ τά όμορφα τραγούδια καί τούς ρυθμικούς χορούς των καί κυρίως μέ αύτά ενθουσιάζονται. Τούς συγκινούν στήν πατρίδα καί στήν ξενητιά πού βρίσκονται τούς τρέφουν τήν νοσταλγία γιά τήν επιστροφή τους. Αύτά τά τραγούδια καί οί χοροί δίνουν ομορφιά στή ζωή τοΰ τόπου καί τον πιο λαμπρό χροοματισμό στο λαϊκό πολιτισμό του.

48 Scanned: G.V. Giorgakis


ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑ 01 ΣΚΑΡΟΙ ΤΗΣ ΚΑΡΠΑΘΟΥ Οι σκάροι τής Καρπάθου ήσαν πάντα ονομαστοί καί περιζήτητοι. Οί άρχαΐοι Έλληνες έκτιμούσανε πολύ γιά τή νοστιμιά τους τά περίφημα αυτά πετρόψαρα καί έγνώριζαν καλά νά τά ψαρεύουν. Οί Ρωμαίοι είχαν τούς σκάρους σάν έξαιρετικό έδεσμα στά πλούσια συμπόσιά των. Γι9 αύτο τούς έψάρευαν εις τό Καρπάθιο πέλαγος καί τούς μετέφεραν ζωντανούς μέ τά πλοία τους καί τούς έριχναν στά δικά τους άκρογιάλια, δπως άναφέρει ό Πλίνιος: «Τώρα δ οκάρος εχει τά πρωτεία, που μόνος άπδ τά ψάρια, λέγουν, δτι μηρυκάζει και τρέφεται με χόρτα και δχι με άλλα ψάρια. Εις τό Καρπάΰιον πέλαγος 3 Απδ ευρίσκεται σε μεγάλη αφθονία... εδώ, επι βασιλείας Τιβερίου Κλαυδίου, δ 'Όπτατος Έλιπέρτιος άρχ?/)γός τοϋ στόλου τούς εφερνε και διέταζε νά τους ρίχνουν εις τις άκτες μεταξύ της "Ωστιας και της Καμπανίας. ΈπΙ πέντε χρόνια έφρόντιζαν οί σκάροι που έπιάνοντο νά ξαναρίχνονται στη ϋ-άλασσα' άπό τότε υπάρχουν πολλοί εις τά παράλια της 3Ιταλίας εκεί οπού πριν δεν έπιάνοντο...» · Καί άλλοι άρχαΐοι συγγράφεις έγραψαν πολλά γιά τό σκάρο. Ό Αιλιανός γράφει πώς ό σκάρος είναι πολύ λάγνο ψάρι καί άπό τήν ερωτική του επιθυμία προς τό θηλυκό πιάνεται εΰκολα άπό τούς ψαράδες. «Σκάρος... λαγνίστατος δε άρα Ιχϋ'ύων απάντων ήν' και ηγε προς τδ ϋ'ήλυ ακόρεστος επιθυμία αϋτφ αλώσεως αιτία γίνεται. Ταϋτα ουν αϋτφ συνεγνωκότες οί σοφοί τών αλιέων, έπιτίϋεντας οί τον τρόπον τούτον* δταν ϋ'ήλυ συλλάβωσιν, εδησαν δρμια σπάρτου πεποιημένου λεπτή τοϋ στόματος άκρου και έπισύρουσιν δια της ΰαλάττης τον ιχϋύν ζώντα... Ουκοϋν οί

άρρενες ώσπεροϋν νύμφην έρωτικην νεανίαι Φεασάμενοι, οίστροϋνται τε και μεταϋέουσι και επείγονται φϋάσαι άλλος άλλον και γενέσθαι πλησίον, και παραψαϋσαι, ώσπεροϋν δυσέρωτες άνθρωποι φίλημα η κνίσμα ϋ·ηρώμενοι, ή τι άλλο κλέμμα έρωτικόν.» Μέ τόν 'ίδιο τρόπο πού άναφέρει ό Αιλιανός ψαρεύουν καί σήμερα τούς σκάρους οί νησιώτες ψαράδες. Δένουν δηλαδή ένα θηλυκό σκάρο πού'τόν λένε «δετή» καί τόν τραβούν μέσα στή θάλασσα* τότε οί άλλοι σκάροι πού τόν βλέπουν τρέχουν κοντά του (άπό ερωτική επιθυμία;) καί τόν τσιμπούν καί ό ψαράς, δπως είναι μαζεμένοι, τούς πιάνει εύκολα μέ τήν άπόχη. Οί σκάροι πιάνονται έπίσης μέ άγκίστρια, μέ δίχτυα καί μέ κύρτους, άπό τούς οποίους, δπως γράφουν οί άρχαΐοι, ευρίσκουν τρόπο νά φεύγουν. « Πολλά εγράφησαν καί γιά τή νοστιμιά πού έχει ό σκάρος καί μάλιστα τά εντόσθια καί τά άποκρίματά του πού, δπως λέει ό Επίχαρμος, ουτε οί θεοί δέ τά έπετουσαν. Άπό τούς νεωτέρους ό Belon διάσημος γιά τις περιηγήσεις του στά νησιά, γράφει πώς ό σκάρος βρίσκεται στά παράλια τής Κρήτης καί τής Καρπάθου (Carpenfo) καί είναι τό πιο νόστιμο πετρόψαρο καί πώς μέ τά εντόσθια του κάνεις μιά σάλτσα πιο νόστιμη καί άπό τήν άμβροσία τών Θεών. Καί οί Καρπάθιοι άγαπουν τούς σκάρους καί τρώγουν καί τά έντόσθιά τους, έκτος άπό τή χολή, πού πρέπει νά πετιέται.Τούς προτιμούν δμως πολύ φρέσκους. Ό λαός λέει πώς πρέπει νά κρατάς τό τηγάνι μαζί σου στο γιαλό γιά τό σκάρο, γιατί πρέπει «νάναι ή κεφαλή του στο ταβά καί ή ούρά του στή θάλασσα». Δηλαδή νά τόν τηγανίσης μόλις τόν βγάλεις άπό τό νερό γιά νά καταλάβεις τήν υπέροχη νοστιμιά τους.

51 Scanned: G.V. Giorgakis


ΤΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΤΗΣ ΑΡΚΑΣΑΣ Ό μεγάλος ναδς τής 'Αγίας 'Αναστασίας εις τήν 'Αρκάσαν άπεκαλύφθη άπό 'Ιταλούς άρχαιολόγους μέ τις' άνασκαφές πού έκαμαν κατά τό 1923, εκεί δπου είναι σήμερον τό εκκλησάκι τής Άγιας Σόφιας. Ό ναός αύτός χρονολογείται κατά τό τέλος τοΰ 5ου και τήν αρχήν τοΰ 6ου αιώνος καί εΐναι άφιερ��μένος εις τήν Άγίαν Άναστασίαν ή οποία έμαρτύρησε περί τό τέλος τοΰ 3ου αιώνος μ. Χ. Πολλά ώραΐα ψηφιδωτά καί χαρακτηριστικές έπιγραφές διεσώθησαν καί φαίνονται σήμερον δπως άπεκαλύφθησαν μέ τις άνασκαφές τοΰ 1923. Εις τό κέντρον τοΰ προδόμου υπήρχε ή μεγάλη άναθηματική έπιγραφή, πού τήν μετέφεραν στο Μουσείο τής Ρόδου μέ δυο ελάφια (διασώθηκε μόνον τό ενα) πού βλέπουν προς ένα άγγεΐο γεμάτο νερό.

t Άναοταοίαν ννμφην καίοννζνγον τον Χ(ριστο)ν ηνπερ έξεγόραοεν δια τον Ιδιον αίματος δ αρχηγός της ζωής δόξης περιβεβ)Ιημένην και πεπνκιλμένην δοξάζον τ ες εγώ ό άμαρτολός και ελεεινός Κνρος επίσκοπος οΐ τε ενλαβεϊς και θεοφιλείς κληρικοί το τόπον έκοομηοαμεν εν μ(ηνΐ) Ίοννίψ κ. °Ινδ(ικ)τιώνος Γ f f Κ(νρι)ε μνηοϋετι εν τη βαοιλία οον τών καρποφόρων Ύακίν&ου ένδοξοτάτον κονβικονλαρίον κ(αι) Ίσιδώρον έπιτρ(όπον) δεοποτ(ικον) κ(αϊ) Ίωάννον ελεοπράτον κ(αΐ) Κνριακον Νοταρίον κ(αϊ) Γεοργίον κ(αϊ Κοομά Ψηφοΰέτον f .

Ή μεγάλη αυτή βυζαντινή εκκλησία φανερώνει πόσο ή Κάρπαθος είχε πολλούς κατοίκους καί εύημεροΰσε στούς χρόνους αύτούς.

ΤΑ

ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ

Τά θρησκευτικά πανηγύρια τής Καρπάθου γίνονται άκόμη μέ τά παλαιά έθιμα καί δίδουν ζωή καί κίνηση στο νησί. Σύμφωνα μέ τήν παράδοση, σέ κάθε χωριό γίνεται κάθε χρόνο ενα ή δυο μεγάλα πανηγύρια πού συγκεντρώνουν πολύ κόσμο καί άπό τά άλλα χωριά. Άπό πολύ πρωι ή καί άπό τήν παραμονή τής εορτής" συγκετρώνονται οί προσκυνητές μέ τά ταξίματα καί τούς άρτους. Μετά τή λειτουργία, περίτό μεσημέρι, δλοι κάθονται στήν «τάβλα» γιά τό φαγητό. Τό τραπέζι τό κάνει ή επιτροπή τής εκκλησίας καί κάθε προσκυνητής ρίχνει στο δίσκο, δταν άσπάζεται τήν εικόνα, δσα χρήματα θέλει. Αμέσως μετά τό φαγητό εις τήν τάβλα, ενώ τά κεράσματα συνεχίζονται, τά τοπικά όργανα παίζουν καί οί έορταστές τραγουδοΰν εύχητικές μαντινάδες. "Οταν φάγουν δλοι συγκεντρώνονται πάλι εις τήν αύλή τής εκκλησίας καί συνεχίζουν τή διασκέδαση μέ λαϊκά τραγούδια καί τοπικούς χορούς ώς άργά τή νύχτα. Άπό τά πιο μεγάλα πανηγύρια τής Καρπάθου εϊναι: Τής Άποπαντής ('Υπαπαντής) εις τήν Άρκάσα, 2 Φεβρουαρίου. Τ' Ά(γ)ί Παντελέμονα ( Ά γ . Παντελεήμονος) εις τις Στές Όθους, 27 'Ιουλίου. Τής Παναγίας εις τις Μενετές, 15 Αύγ. Τ' Ά(γ)ί (Γι)αννίου (Αγίου Ιωάννου) εις τή Βρουκούντα τής Έλύμπου, 29 Αυγούστου. Τής Παναγίας (Βρυσιανής) εις τό Μεσοχώρι, 8 Σεπτεμβρίου. Τής Παναγίας (Πλαγίας) εις τήν Βωλάδα, 8 Σεπτεμβρίου. Τοΰ Σταυροΰ στις Πυλές, 14 Σεπτεμ. Τά πανηγύρια αύτά έορτάζονται μέ μεγάλο ενθουσιασμό άπό τούς Καρπαθίους καί συντελοΰν πολύ εις τήν διατήρηση τών ωραίων παλαιών εθίμων τοΰ τόπου καί γενικά τοΰ λαϊκοΰ πολιτισμοΰ του.

52 Scanned: G.V. Giorgakis


01 ΓΑΜΟΙ Οί γάμοι γίνονται άκόμη σήμερα στήν Κάρπαθο μέ τά τοπικά έθιμα. Άπό τις προηγούμενες μέρες «πλάσσουν» τά κουλλούρια, ράβονται τά «νυφφικά», στολίζουν το σπίτι τής νύφφης μέ τά προικιά καί έτοιμάζουν δλα τά χρειαζούμενα γιά τά «φαγιά» τοΰ γάμου. Τήν ή μέρα τοΰ γάμου καί τά δυο σπίτια τής νύφφης καί τοΰ γαμπροΰ εϊναι στολισμένα. Οί καλεσμένοι στδ γάμο πηγαίνουν μέ τά «κανίσκια» τά γλυκίσματα καί τά δώρα, δσοι είναι άπδ τή «γενιά» τής νύφφης, εις τδ σπίτι τής νύφφης καί δσοι είναι άπδ τή γενιά τοΰ γαμπροΰ, στδ σπίτι τοΰ γαμπροΰ. Καί στά δυδ σπίτια παίζουν τά όργανα καί προσφέρονται κεράσματα. Πρώτα ξεκινοΰν άπό τδ σπίτι τής νύφφης μέ «παντιέρες» (σημαίες), μέ τά όργανα πού παίζουν καί μέ τραγούδια καί πάνε νά «γυρέψουν» τον γαμπρό στο σπίτι του* εκεί τούς υποδέχονται οί γονείς καί οί συγγενείς τοΰ γαμπροΰ, μέ κεράσματα ευχές καί τραγούδια. Μετά ξεκινοΰν, πάλι μέ τραγούδια καί παίρνουν τά πράματα τοΰ γαμπροΰ, τά ροΰχα του μέσα σέ πανιέρια, τά στρώματα καί τά παπλώματα, τις βαλίτσες καί τά μπαούλα του γιά τδ σπίτι της νύφφης. Έν τω μεταξύ στολίζουν τή νύφφη στο σπίτι της καί ντύνουν τδ γαμπρό στδ δικό του μέ τραγούδια καί εύχητικές μαντινάδες. Μετά ό γαμπρός καί ή νύφφη μέ τούς συγγενείς των καί τούς άλλους καλεσμένους ξεκινοΰν γιά τήν εκκλησία δπου γίνεται ή στέψις. Οί συγγενείς καί δσοι άλλοι θέλουν φιλοΰν τά στεφάνια καί ρίχνουν στο δίσκο χρήματα. Οί νεόνυμφοι μετά πηγαίνουν στο σπίτι τής νύφφης δπου οί γονείς καί οί συγγενείς της υποδέχονται τον γαμπρό. 'Όταν τά φαγιά τοΰ γάμου, πού άπδ τό πρω'ί μαγειρεύονται σέ μεγάλα καζάνια, είναι έτοιμα στρώνονται οί «τάβλες» δπου δλοι οί καλεσμένοι παίρνουν θέσεις καί περιμένουν τό σερβίρισμα. Στδ τραπέζι κάθονται καίοί νεόνυμφοι τριγυρισμένοι άπό τούς στενούς

συγγενείς τους καί τρώγουν δλοι μαζί. Τά κεράσματα συνεχίζονται καί μετά τό φαγητό. παίζουν πάντα τά όργανα καί τράγουδοΰν εύχητικές ματινάδες εις τούς νεονύμφους. Μετά, συνήθως εις τήν αύλή τής εκκλησίας, χορεύουν τδν «φουμιστδ» μέ τραγούδια. Στά δεξιά τοΰ γαμβροΰ πιάνουν οί συγγενείς του καί στά άριστερά τής νύφφης οί δικοί της. Τό γλέντι συνεχίζεται μετά στδ σπίτι ή σέ άλλη αίθουσα ώς αργά τήν νύκτα καί μέχρι τά ξημερώματα. Τήν δεύτερη ήμερα τοΰ γάμου στδν «άντί(γ)αμο», πηγαίνουν πάλιν οί καλεσμένοι στδ σπίτι τής νύφφης. Ή πόρτα τοΰ σπιτιοΰ άνοίγει επίσημα δταν ερθει ό κουμπάρος μέ τήν παρέα του πού στέκονται άπ5 έξω καί παρακαλοΰν μέ μαντινάδες τδ γαμπρό νά τούς άνοίξει. Ό γαμπρός άπδ μέσα (καί οί άλλοι καλεσμένοι είναι καί αυτοί μέσα στδ σπίτι) ζητά τραγουδιστά άπδ τον κουμπάρο κάποιο «τάξιμο» γιά νά τοΰ άνοίξει, καί δταν> πάντα μέ μαντινάδες, δ κουμπάρος τοΰ υποσχεθεί τάξιμο πού τδν ικανοποιεί, άνοίγει τήν πόρτα καί μπαίνουν δλοι μέσα μέ*εύχές καί τραγούδια. Κάθονται γιά φαγητό καί συνεχίζεται πάλι τό γλέντι μέ μαντινάδες, τραγούδια καί χορούς ώς άργά τή νύκτα. Μιά έβδομάδα μετά τδ γάμο, εις «τις οκτώ», τδ άντρόγυνο πηγαίνει γιά πρώτη φορά ε'ις τήν έκκλησιά. Μετά γυρίζουν στδ σπίτι καί οί στενοί συγγενείς καί άλλοι καλεσμένοι κάθονται μαζί του στδ τραπέζι καί συνεχίζουν μέ τραγούδια καί χορούς. ΕΦΤΑ ΚΑΙ ΒΑΦΤΙΣΙΑ Έφτά μέρες μετά τή γέννηση τοΰ παιδιοΰ πηγαίνουν στο σπίτι οί συγγενείς μέ δώρα γιά τδ μωρό. Στά «έφτά» σερβίρεται ή «άλευρά» μέ τό μέλι καί προσφέρονται κεράσματα. Στά «βαφτίσια» πάλιν οί καλεσμένοι φέρνουν δώρα προσφέρονται κεράσματα, κάθονται γιά φαγητό καί διασκεδάζουν μέ ευχητικές μαντινάδες τραγούδια καί χορούς.

53 Scanned: G.V. Giorgakis


ΤΑ ΧΩΡΙΑ Τ Η Σ ΚΑΡΠΑΘΟΥ

"Ελνμπος. Τό πιο μεγάλο χωριό τής Καρπάθου. 'Έχει μαζί μέ τό Γιαφάνι περί τούς 1.900 κατοίκους, πού άσχολοΰνται εντατικά μέ τήνκαλλιέργεια τής γής καί τή κτηνοτροφία. Μόνον στήν περιοχή τής Αυλώνας έχουν περί τούς 300 γεωργικούς σταύλους. Ή Σαρία καλλιεργείται άπό τούς Έλυμπίτες. Ή Έλυμπος διατηρεί πάντα γνήσια τή λαϊκή παράδοση στά τραγούδια καί τούς χορούς τής Καρπάθου.

Μ ΣΑΡΙΑ/

/7<χλ<χτ«χ fpt

βρΟί/ΚΟΙΛ ΊΑΨΑΝΙ

(Γήαφάνι. Επίνειο τής Έλύμπου μέ μικρό συνοικισμό Έλυμπιτών. Σπόα. Έχει περί τούς 400 κατοίκους, πού άσχολοΰνται μέ τήν γεωργία καί τήν κτηνοτροφία. Μεσοχώρι. "Εχει περί τούς 650 κατοίκους πού άσχολοΰνται μέ τή γεωργία καί τήν κτηνοτροφία. Έχει ώραια τοπία καί δάση άπό πεΰκα καί τή γεωργική περιοχή τοΰ Λευκοΰ δπου καί τό μικρό λιμανάκι. Συνδέεται μέ άμαξητό δρόμο μέ τά κάτω χωριά. Πνλές.Ωραία θέα προς τήν Κάσο. 'Όμορφες παραλιακές περιοχές: Τό 'Ακρωτήρι, τό Προνί καί ή Ά δεια. Κάτοικοι περί τούς 450.

"Οθος. Ώραΐο χωριό. Θέα άπό

τά ψηλά προς τό λιμάνι τής Καρπάθου. Εξοχές μέ άμπέλια καί οπωροφόρα δένδρα : Στές, Έλοθθας. Κάτοικοι περί τούς 600.

ϊβ/7ΥΑ£Σ'' f n r i i ΠΟΤ? ΔλίΟΝ

ΨΡΚΑΖΑ ' kPKZW/L· *><Ι Μ&κρύς gioeXot ΚΑΣΟΖ J*AX κάστελΧοζ

Βωλάδα. 'Όμορφο χωριό. Έχει τή

μεγάλη άγροτική περιοχή τής Λάστου (οροπέδιο). Εξοχές: τό Πίνι, ή Κυρά Παναγιά, Κάτοικοι περί τούς 600.

54 Scanned: G.V. Giorgakis


*Απέρΐ. Χωριό μέ ωραία σπίτια. "Εδρα του Μητροπολίτη Καρπάθου—Κάσου. Έδώ είναι καί τό Γυμνάσιο τής Καρπάθου. 'Ωραία εξοχή ό Μερτώνας. Κάτοικοι περί τούς 650. Κάρπαθος (πρώην Πηγάδια). Τό κεντρικό λιμάνι καί ή πρωτεύουσα τοΰ νησιοΰ. Έχει άρκετή εμπορική καί τουριστική κίνηση. Κάτοικοι περί τούς 1500. Μενετές. Μεγάλο χωριό μέ 1000 περίπου κατοίκους πού είχε σέ παλαιότερα χρόνια σημαντική γεωργική παραγωγή. Έχει δμορφες έξοχές, τό Σταυρί, τό Λακκί καί τή γόνιμη περιοχή τοΰ Άφιάρτη μέ ωραίες άκρογιαλιές. 3Αρκάβα.

'Όμορφο χωριό μέ άφθονα νερά. Σημαντική παραγωγή φρούτων καί λαχανικών. Ωραία εξοχή στούς «Κάτω Γύρους». Κάτοικοι περί τούς 750.

Φοινίκι. Γραφικό λιμανάκι μέ μικρό συνοικισμό ψαράδων.

Εις τά κεντρικά χωριά Πυλές, "Οθος, Βωλάδα, Άπέρι έχουν ελάχιστες διαφορές στήν προφορά τών λέξεων άλλά έχουν εις τό καθένα ιδιότυπο φωνητικό τόνο. Οί Μενεδιάτες καί οί Άρκασιώτες έχουν επίσης ιδιαίτερο φωνητικό χρωματισμό. Κοινό χαρακτηριστικό σέ πολλά χωριά είναι ή μή προφορά πολλών συμφώνων ή ή μετατροπή των εις άλλα, δπως: ώμα (δώμα), ύζάνω (βυζάνω), φοοΰμαι (φοβοΰμαι), γάαρος (γάδαρος), τραούϊ (τραγούδι), άελάα (άγελάδα), κάουρας (κάβουρας), οσκός (βοσκός), ακτυλίϊ ή βακτυλίϊ (δακτυλίδι), άλα ή βάλα (γάλα). Τά δύο λλ προφέρονται ώς λτ στά χωριά Μεσοχώρι, Βωλάδα, Όθος, Άπέρι. Τό κ ενώ στήν Έλυμπο προφέρεται ώς ύπερωϊκόν στά άλλα χωριά προφέρεται ώς τσ (τσιτακισμός) μέ ελαφρό δμως τονισμό. Οί νεώτεροι Καρπάθιοι μέ τήν επίδραση τοΰ σχολείου καί τών μορφωμένων, μέ τήν επαφή μέ τον έξω κόσμο επανορθώνουν σιγά σιγά τις φθορές αύτές καί τις άλλοιώσεις τών λέξεων στή διάλεκτο των.

ΤΟ ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΙΔΙΩΜΑ Ή διάλεκτος τών Καρπαθίων παρουσιάζει άρκετές διαφορές στά χωριά τής Καρπάθου στούς τύπους τών λέξεων, τήν προφορά καί τον φωνητικό χρωματισμό των. Οί πιο χαρακτηριστικές αύτές δ��αφορές είναι: Τό γλωσσικό ιδίωμα τών Έλυμπιτών διακρίνεται άπό πολλές άρχαϊκές λέξεις. Επίσης άπό τούς άσυνίζητους τύπους δπως : μηλέα, λεμονέα, άνεκαπνέα (άνεκαπνά), φωτία. Τό κ προφέρεται ώς ύπερωϊκόν προ δλων τών φωνηέντων. Τό ζ ώς ντζ οπωζ βυντζάνω (βυζαίνω) ντζυάντζω (ζυγιάζω). Οί Μεσοχωρίτες έχουν ιδιότυπο φωνητικό χρωματισμό καί προφέρουν τό χ ώς ύπερωϊκόν, τό ρ ιό ώς ρτζό, δπως χωρτζό (χωριό), τό φια ώς φτσα, δπως χωράφτσα (χωράφια).

Β Ι Β Λ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α Έμ. Μανωλακάκη, Μ. Γ. » » »

Καρπαΰιακά.

Μιχαηλίδου - Νουάρου *Ιοτορία της νήαον Καρπάθου. Λαογραφικά Σύμμεικτα Καρπάϋου. Δημοτικά Τραγούδια Καρπάθου.

Έ. Γ. Πρωτοψάλτη, ύφηγητοΰ Σύντομος eΙοτορία της Γ. Γεωργίου,

Καρπάΰον.

Καρπα&ιακά.

Άναστ. Ν. Φράγκου,

Κάρπαθος.

ΤΥΠΟΙΣ: Ν. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΑΟΥ ΠΟΛΥΧΡΩΜΙΕΣ ΟΦΦΣΕΤ : Φ. ΠΑΠΑΧΡΥΣΑΝΘΟΥ

55 Scanned: G.V. Giorgakis


Ο Βάσος Χανιώτης του Ιωάννη και της Μαρίας γεννήθηκε στο Όθος Καρπάθου το 1902. Τα παιδικά του χρόνια τα πέρασε στην Κάρπαθο και τελειώνοντας το γυμνάσιο εγκαταστάθηκε με τους γονείς του στον Πειραιά. Σπούδασε στη Δραματική Σχολή του Πειραϊκού Συνδέσμου, στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών , καθώς και στη Σχολή Καλών Τεχνών. Εργάστηκε ως δημοσιογράφος στις εφημερίδες ΑΥΓΗ, ΕΘΝΟΣ, ΚΑΡΠΑΘΙΑΚΗ και ΚΑΡΠΑΘΙΑΚΗ ΗΧΩ. Συνέταξε πολλά περιοδικά όπως «ΕΡΓΟΧΕΙΡΟ» του κ. Πανάχου. Παντρεύτηκε τη συμπατριώτισσά του Φραγκίτσα Θεοχαρίδη και απέκτησαν δύο κόρες. Λάτρης και ερευνητής της Καρπαθιακής παράδοσης, για την οποία έγραψε το βιβλίο «Κάρπαθος». Όλες οι εικόνες του βιβλίου είναι ζωγραφισμένες από τον ίδιο. Άλλα έργα : «Το βιβλίο της Αγάπης» , «Πόλεμος» , «Σφουγγαράδες» , «Θαλασσινές Εικόνες» , «Σονέτα του Σαίξπηρ» (μεταφράσεις σε έμμετρο). Απεβίωσε σε ηλικία 83 ετών το 1985.

Scanned: G.V. Giorgakis


ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ TOY Β. ΧΑΝΙΩΤΗ, «ΚΑΡΠΑΘΟΣ» ΕΠΑΝΕΚΔΟΘΗΚΕ ΣΕ ΨΗΦΙΑΚΗ OFFSET ΣΤΟ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΠΑΧΟΥΛΗ (ΠΗΓΑΔΙΑ - ΚΑΡΠΑΘΟΣ Τ.Κ. 85700 , ΤΗΛ. 2245023015) ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΤΟΥ Φ. ΜΑΝΔΡΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΤΟΥ Μ. ΧΑΝΙΩΤΗ ΤΟΝ ΙΟΥΛΙΟ ΤΟΥ 2007 ΣΕ 1000 ΑΝΤΙΤΥΠΑ ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ «ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑ».

Scanned: G.V. Giorgakis


KARPATHOS - ΚΑΡΠΑΘΟΣ (1963)