Page 1

oasi communications

Il-Óajja sabi˙a... il-Milied it-Tajjeb!

Lulju - Diçembru 2012

PREVENZJONI, INTERVENT IMMEDJAT, KURA u RIJABILITAZZJONI


Id-Direzzjoni tal-Fondazzjoni OASI tawgura Milied Óieni u Qaddis u Sena Ìdida ta’ Risq u Sliem lill-Pubbliku Malti u G˙awdxi u tirringrazzja b’mod speçjali lill-Benefatturi, Sponsors, Awturi, Edituri, Stampaturi, Qarrejja tal-Oasi.com, Staff, Voluntiera u Klijenti tal-Fondazzjoni, lill-Awtoritajiet Çivili u tal-Knisja Lokali


Kontenut

oasi.com Il-Fondazzjoni OASI hija organizzazzjoni mhux governattiva, li twaqqfet f’G˙awdex nhar is-26 ta’ Ìunju 1991 biex twettaq ˙idma alternattiva ta’ edukazzjoni preventiva mill-abbuΩ ta’ sustanzi tossiçi, li ssostni ˙ajja dejjem aktar f’sa˙˙ita, servizz ta’ intervent immedjat ma’ dawk li jitolbu g˙ajnuna f’waqtha u programm ta’ kura u rijabilitazzjoni g˙al persuni bi problemi ta’ dipendenza fuq droga u/jew alko˙ol. L-oasi.com huwa l-perjodiku uffiççjali tal-Fondazzjoni OASI, u ilu jo˙ro© sa mill-1992, bil-g˙an li jag˙ti tag˙rif fuq il-˙idma tal-Fondazzjoni OASI u fuq is-servizzi varji tag˙ha. G˙andu l-g˙an ukoll li jxerred dejjem aktar kitbiet edukattivi fuq su©©etti li jsa˙˙u il-˙iliet lejn ˙ajja isba˙ u a˙jar. Hu sforz preventiv li jg˙in lill-qarrejja jevitaw dawk l-istili ta’ ˙ajja stressanti jew problematika li jistg˙u jwassluhom biex jesperimentaw sustanzi nkella m©ibiet perikoluΩi g˙al sa˙˙ithom.

Editur: Andrea Saliba Indirizz Postali: Çentru OASI 5, Triq Wied Sara, Rabat VCT2963, G˙awdex, Malta Tel: 2156 3333 Email: admin@oasi.org.mt Taqsima Prevenzjoni tal-OASI Email: info@oasi.org.mt Taqsima Intervent Immedjat Email: dmc@oasi.org.mt Taqsima Kura u Rijabilitazzjoni mid-Droga/Alko˙ol Email: nxerri@oasi.org.mt

Noti: 1. L-Opinjonijiet fil-kitbiet li jidhru f’dan il-fuljett ma jirriflettux neçessarjament l-opinjoni tal-Bord Editorjali tal-oasi.com jew inkella l-“policies” tal-Bord tad-Diretturi tal-Fondazzjoni OASI. 2. Individwi, inkella çentri u g˙aqdiet li jixtiequ jakkwistaw numru ta’ kopji, biex jitqassmu lill-membri tag˙hom, g˙andhom jiktbu lill-Editur oasi.com fejn flimkien ma’ l-isem u l-indirizz jindikaw l-g˙add ta’ kopji mixtieqa. 3. Kitbiet u reklami biex jidhru f’dan il-fuljett g˙andhom jaslu lill-Editur akkompanjati b’ittra iffirmata li tkun tinkludi l-isem u l-kunjom, l-indirizz u numru ta’ telefon tal-awtur inkella uffiççjal responsabbli. 4. G˙alkemm dan il-fuljett jitqassam ming˙ajr ˙las, offerti ta’ donazzjonijiet jintlaqg˙u b’ringrazzjament minn qabel u g˙aldaqstant id-donazzjonijiet g˙andhom jintbag˙tu lid-Direttur Ìenerali fl-indirizz taç-Çentru OASI kif jidher hawn fuq inkella b’depositu f’xi wie˙ed mill-kontijiet bankarji li l-Fondazzjoni OASI g˙andha mal-banek HSBC, APS, BOV u LOMBARD.

Design & Printing: A&M Printing Ltd. - Qala, Gozo

Tel: 2155 3217 :: www.amprintmalta.com

2 3 4 8

Editorjal

Il-Kelma tad-Direttur

Perspettiva Legali

It-Tibdil f’Óajjitna

11

L-Esperjenza Tieg˙i b˙ala Ûag˙Ωug˙a tas-Sena

14

Edizzjoni o˙ra ta’ Suççess

15

Tg˙allimt fuqi nnifsi

16

Rokna Informattiva

18

A˙barijiet


Andrea Saliba

Editorjal

juΩaw l-internet g˙ar-riçerka fl-istudju tag˙hom, jew biex fil-˙in liberu jilag˙bu xi log˙ba jew jitkellmu ma’ ˙biebhom, allura jkun hemm aktar ser˙an-il mo˙˙. Imma meta t-tfal jit˙allew jimir˙u bla direzzjoni u sorveljanza u jit˙allew jid˙lu fuq siti fl-internett li mhumiex adattati g˙alihom, allura l-inkwiet ikun da˙al ©o darek. Insemmu r-riskju li t-tfal jid˙lu jiççattjaw ma’ nies li ma jafuhomx, u li jista’ jkun xi ˙add ferm akbar minnhom jew fl-innoçenza tag˙hom jitfg˙u jew jirçievu ritratti li ma jkunux adattati g˙alleta’ tag˙hom. Dawn huma çirkustanzi li jistg˙u jqallbu l-˙ajja tat-tfal ta’ ta˙t fuq. G˙alhekk, il-©enituri jridu l-ewwelnet ikunu huma stess dixxipplinati fl-uΩu tal-internet fid-dar, u t-tieni g˙andhom jieqfu u ja˙sbu u jitg˙allmu kif jag˙mlu sorveljanza prudenti imma kontinwa fuq x’ikunu jag˙mlu wliedhom fuq l-internet u ma’ min ikunu jitkellmu. Huma g˙andhom jedukawhom, anzi jkunu mag˙hom u jsegwu x’ikunu jag˙mlu u jaraw uliedhom kull darba li jid˙lu fuq l-internet. B’hekk ikunu evitati sorpriΩi u xokkijiet g˙all-g˙arrieda!

FiΩ-Ωminijiet tal-lum sar diffiçli diffiçl ˙afna tid˙ol f’dar li ma ssibx kompjuter u internet fiha. Sa ftit snin ilu kompjuter id-dar kien xi ˙a©a eççezzjonali u ta’ lussu u l-façilità tal-internet iktar u iktar. Illum-il ©urnata l-kompjuter sar parti mill-g˙amara ta’ kull dar. Illum saret xi ˙a©a komuni li nkunu kapaçi nuΩaw dan il-mezz ta’ komunikazzjoni wiesg˙a u ta’ tag˙rif utli u bla tarf. Però ssib min jistaqsi: “Din il-façilità hi ta’ ©id jew ta’ detriment?” L-avvanz fit-teknolo©ija normalment huwa ta’ ©id g˙alina l-bnedmin u g˙as-soçjeta’ kollha. Imma b’daqshekk ma jfissirx li dejjem jiswa ta’ ©id. B˙al kull ˙a©a o˙ra li hawn fid-dinja, ilkompjuter u l-internet, g˙ad li huma hemm g˙all-uΩu utli tal-bniedem, jistg˙u jag˙mlu l-˙sara wkoll lil min jag˙mel uΩu minnhom. Imma l-˙sara mhix fl-o©©ett fih innifsu. Hija l-intenzjoni, g˙aqlija jew le, tajba jew ˙aΩina ta’ min juΩa dawn il-façilitajiet li tag˙ti valur lill-kompjuter u l-internet. Jekk it-tfal ikunu mg˙allma u dixxiplinati sa minn eta’ Ωg˙ira biex

2


Fr Emmanuel Cordina Direttur Ìenerali OASI

Il-Kelma tad-Direttur Meta l-membri kollha fissoçjeta’ tag˙na jag˙rfu dan iddmir u jirriflettu sewwa fuqu b’responsabbilta’, allura nkunu nistg˙u ng˙idu li s-soçjeta’ tag˙na hija verament çivili g˙ax tkun tirrifletti tassew l-g˙erf, il-kobor u d-dinjita’ tal-bnedmin li jiffurmawha. Din ir-riflessjoni tieg˙i hija frott l-osservazzjonijijet tieg˙i fuq dak li nara ji©ri madwarna fid-dinja, imma fuq kollox f’pajjiΩna fejn in-nuqqas ta’ rispett lejn l-o˙rajn u n-nuqqas ta’ ©ustizzja soçjali qed iwasslu g˙al nuqqas ta’ stabilita’ li kull ma jmur qed ittellef isserenita tal-poplu tag˙na li fl-img˙oddi mhux imbieg˙ed kien g˙adu mag˙ruf sew g˙at-tjubija u s-serenita’ tieg˙u. G˙al darb’o˙ra minn din ilpa©na qed nuri l-preokkupazzjoni tieg˙i g˙an-nuqqas ta’ sens çivili u rispett uman li kull ma jmur qed idardru u j˙amm©u lis-soçjeta’ Maltija b’konsegwenza wkoll fuq kull awtorita’ çivili, politika u reli©juΩa. Nie˙u l-okkaΩjoni biex nawgura mill-qalb lill-poplu Malti u G˙awdxi biex matul iΩ-Ωmien tal-festi li ©ejjin igawdu Milied tassew Qaddis u Seren u bidu ta’ Sena Ìdida ta’ Risq, Barka u Sliem fil-Mulej Ìesu’!

Kull çivilta’ dehen tal-kultura tag˙ha nfisha tintag˙Ωel og˙la jew ibxax minn kultura o˙ra mil-livell tal-valuri li hija t˙addan. L-istess is-soçjeta’ jew il-komunita’ li fiha ng˙ixu, hija soçjeta’ jew komunita’ mag˙luqa jew miftu˙a, ©usta u in©usta minn kemm hija t˙addan u t˙ares il-©id, is-sa˙˙a, il-˙ajja u l-©ie˙ taç-çittadini u l-membri tag˙ha, l-aktar dawk innoçenti, vulnerabbli jew dg˙ajfa. Ilkoll kemm a˙na nammettu li biex nimxu ‘l quddiem, kemm b˙ala individwi kif ukoll b˙ala poplu, je˙ti©ilna n˙arsu lura biex nirriflettu fuq l-img˙oddi tag˙na. Dan nag˙mluh biex mill-esperjenzi varji tag˙na nag˙rblu l-g˙emejjel tag˙na u l-effett tal-konsegwenzi tag˙hom, nitg˙allmu mill-iΩbalji tag˙na, nag˙rfu liema g˙emejjel g˙andna nwarrbu u liema huma dawk li g˙andna nΩommu biex b’hekk no˙olqu fina attitudni ©dida ta’ aktar umilta’ u tjubija. Dan kollu jfisser li kull bniedem huwa fid-dmir li jissokta jitg˙allem biex jikber u jimmatura u jsir aktar g˙aqli kemm fil-˙ajja personali tieg˙u kif ukoll fil-˙ajja soçjali u komunitarja li fiha jg˙ix.

3


Minn Deborah Grech

L-EWWEL PARTI

Il-Qag˙da Internazzjonali

PajjiΩi differenti minn dejjem kellhom modi diversi kif i˙arsu lejn u kif jittrattaw persuni li juΩaw iddrogi. Mg˙ejjunin minn riçerka ta’ esperti fl-oqsma tal-politika, il©ustizzja, il-mediçina u l-psikolo©ija, l-awtoritajiet responsabbli madwar id-dinja, maΩ-Ωmien biddlu l-ideat u Ωviluppaw aktar komprensjoni dwar kif u g˙aliex çerti nies isibu ru˙hom mi©budin lejn ˙ajja ta’ uΩu mid-drogi u sustanzi o˙ra perikoluΩi g˙as-sa˙˙a tag˙hom stess.

PERSPETTIV FUQ L-UÛU TA

Dan l-artiklu li se nippubblikaw f’din il-˙ar©a se nesploraw il-perspettivi u bidliet legali li se˙˙ ikollhom fuq il-˙ajjiet ta’ dawk li juΩaw

Ûew© Metodi Ûew© Perspettivi

ta˙lita ta’ metodi mi©budin miΩ-Ωew© perspettivi fil-proçess ta’ ©udizzju tag˙hom fuq din ilproblematika soçjali.

Insibu Ωew© metodi jew perspettivi komuni li jitrattaw dan is-su©©ett. Minn na˙a hemm il-perspettiva purament legali u ©udizzjarja, fejn il-persuna li nqabdet tabbuΩa hija kkunsidrata kriminali u b’hekk ˙aqqha ti©i kkastigata, u fuq in-na˙a l-opposta hemm il-perspettiva li tara l-uΩu tad-droga b˙ala kwistjoni ta’ sa˙˙a fiΩika u anke mentali, u li g˙alhekk aktar te˙tie© soluzzjoni ta’ kura terapewtika milli l-kastig. Illum, ˙afna pajjiΩi jutilizzaw

Il-Perspettiva Punittiva

Din il-perspettiva hi dik li t˙addmet mill-ma©©oranza ta’ pajjiΩi Ewropej g˙all-parti l-kbira tal-a˙˙ar seklu. Óafna tkellmu fuq “gwerra kontra d-droga”, u tul iΩ-Ωmien kien hemm sforzi kbar biex ji©u introdotti li©ijiet b’pieni iebsin g˙al dawk li jinqabdu juΩaw jew jittraffikaw. Dan kollu bl-intenzjoni li min jinstab ˙ati ta’

4


g˙andha taqbad triq alternattiva u tajba. Kritika o˙ra qawwija kienet ibbaΩata fuq il-fattur ekonomiku. Il-“gwerra kontra d-droga” tiswa ˙afna flus u ener©ija lill-istat, bejn investigaturi, uΩu ta’ apparat speçjalizzat, u spejjeΩ tal-qorti u l-˙abs. G˙al din ir-ra©uni, kien hemm min issu©©erixxa li m’ g˙andux ikun hemm pieni g˙al min jinqabad bid-droga g˙all-uΩu personali tieg˙u, u li minflok, dawk ir-riΩorsi g˙andhom ji©u ffokati fuq it-traffikanti l-kbar, u hekk wie˙ed jelimina s-sorsi tad-droga fil-pajjiΩ. Kien hemm esperti o˙ra li bdew jirra©unaw li s-sistema punittiva ma tistax ta˙dem g˙al min ikollu problema ta’ dipendenza, u li çerti pieni minnhom infushom kienu qed jaggravaw is-sitwazzjoni. Óafna j©ibu eΩempju bil-˙absijiet, li minkejja miΩuri ta’ sigurtà intenzjonati biex iwaqqfu d-droga milli tid˙ol, xorta qed jirriΩulta li f’˙afna ˙absijiet huwa relattivament façli g˙all-pri©unieri li jakkwistawha. B’riΩultat, dawk misjubin ˙atja, flok jirçievu l-g˙ajnuna biex jeg˙lbu d-dipendenza tag˙hom, kienu qed ikomplu bl-uΩu tag˙hom fil-˙abs.

IVA LEGALI TAD-DROGA

˙ar©a u ˙ar©iet o˙ra li jmiss ta’ din ir-rivista, se˙˙ew dawn l-a˙˙ar snin u l-effett li llum qed uΩaw id-droga f’diversi pajjiΩi Ewropej. reati relatati mal-uΩu jew traffikar, ji©i kkastigat ta’ g˙emilu. B’hekk dan it-trattament iservi ta’ deterrent g˙al persuni o˙ra li forsi jkunu m˙ajrin li jmissu mad-droga. Is-sistema punittiva affaççjat ammont sostanzjali ta’ kritika. Óafna qalu li kastig ming˙ajr rijabilitazzjoni ma jistax ikun mistenni minnu li j˙alli effett fit-tul, speçjalment meta hemm id-dipendenza li se tkun kontinwament qieg˙da ti©bed ilpersuna lura lejn id-droga. B’hekk persuna li tiΩbalja se tibqa’ fl-istess triq jekk xi ˙add ma jurihiex kif

Il-Perspettiva Terapewtika

Ir-riçerka li saret dawn l-a˙˙ar snin mill-oqsma xjentifiçi, mediçi u psikolo©içi wriet biç-çar li d-dipendenza fuq id-droga mhix xi vizzju li jirriΩulta min-nuqqas ta’ morali, ji©ifieri li persuna malajr tista’ to˙ro© minnu sempliçement g˙ax tinduna u tindem milli tkun g˙amlet.

5


G˙all-kuntrarju, id-dipendenza hija marda b’fatturi ©enetiçi, fiΩjolo©içi u psikolo©içi li jag˙mluha diffiçli ˙afna, jekk mhux anki impossibli, li persuna to˙ro© minnha ming˙ajr l-g˙ajnuna. Dan kollu g˙en biex ilperçezzjoni tas-soçjetà fuq persuni bi problemi tad-droga bdiet tinbidel. Mill-perspettiva terapewtika, dawk li juΩaw id-droga ma’ jitqisux b˙ala kriminali li ˙aqqhom ji©u kkastigati, iΩda nies li g˙andhom bΩonn l-g˙ajnuna u kura.

kaΩijiet fejn persuni akkuΩati b’reati konnessi mad-droga bdew jing˙ataw l-g˙aΩla li jag˙mlu programmi terapewtiçi biex jiggwidawhom flirkupru tag˙hom flok iservu sentenza tal-˙abs. Insibu sitwazzjonijiet o˙ra fejn çerti tipi ta’ drogi ©ew dekriminalizzati jew legalizzati f’isem il-libertà personali u anke soluzzjoni biex jit˙affef il-proçess ©udizzjarju. Illum ˙afna huma tal-opinjoni li g˙andu jitwaqqaf l-uΩu ta’ miΩuri punittivi fit-trattament ta’ dawk bi problema ta’ dipendenza. Persuni li jinqabdu bid-droga g˙all-uΩu personali tag˙hom, g˙andhom jing˙ataw l-opportunita` li jirçievu g˙ajnuna fil-forma ta’ terapija li tista’ tg˙inhom jo˙or©u mill-˙ajja tal-uΩu u jsiru membri produttivi tas-soçjetà.

It-Tfittxija g˙all-Kompromess

L-istudji kollha dwar kif ta˙dem il-marda tad-dipendenza, wasslu biex ˙afna pajjiΩi jibdew jibdlu l-li©ijiet biex jirriflettu din ir-realtà ©dida. Ìara li b’hekk kien hemm

TMIEM L-EWWEL PARTI

6


Matul Jannar 2013 kollu se jkun hemm

BAÛAAR Fi Pjazza San Fran©isk Rabat, G˙awdex b’risq

Issibu ˙afna affarijiet g˙all-bejg˙ b˙al Ornamenti ta’ kull daqs, kwadri u pittura, tazzi, platti, u puΩati, o©©etti taç-Çeramika, u ˙afna affarijiet o˙ra g˙ad-dar In˙e©©ukom biex ti©u ΩΩuruna u tixtru xi ˙a©a utli g˙ad-dar tag˙kom u fl-istess waqt tg˙inu lill-Fondazzjoni lillFondazzjoni OASI. 7


“Ftit tal-©img˙at ilu, bdejt kors flUniversità ta’ Malta. Ir-rutina tal-˙ajja nbidlet ... qabel kont immur id-dar u nsib kollox lest u issa rrid nibda nsajjar u nqassam kollox jiena, peress li minn G˙awdex fejn kont ng˙ix mal-familja tieg˙i mort ng˙ix ma’ s˙abi Malta.” “Waslet l-ewwel tarbija .... fer˙ kbir wara daqshekk stennieja. Ir-rutina kellha tinbidel ... kul˙add ried jag˙ti sehmu sabiex tkompli l-˙ajja familjari ... g˙alkemm b’differenza. Fejn qabel konna norqdu lejl s˙i˙, insejna meta l-a˙˙ar li rqadna raqda twila sabiex nilqg˙u g˙allbΩonnijiet ta’ uliedna.” “G˙addew xag˙rejn minn meta biddilt l-impjieg. Çirkustanzi ©odda ... nies differenti ... xog˙ol differenti ... ˙inijiet differenti ... impenji differenti. Wara 6 snin fl-istess xog˙ol, g˙adni qeg˙da nipprova nidra din ir-rutina.” “Kelli inçident tat-traffiku ... g˙alkemm kont ˙aΩin u anke kien hemm Ωmien fejn kont bejn ˙ajja u mewt, kollox g˙adda. It-terapija hija diffiçli g˙aliex kelli ner©a’ nitg˙allem kif nimxi peress li saret ˙sara fil-legamenti. Il-˙ajja hija diffiçli g˙aliex fejn qabel kont indipendenti issa ©ejt inserra˙ ˙afna fuq l-o˙rajn.” Dawn kollha huma sitwazzjonijiet differenti, però lkoll fihom fattur komuni li jg˙aqqadhom: “it-tibdil”. F’˙ajtu l-bniedem jg˙addi minn ˙afna tibdil fid-diversi oqsma ta’ ˙ajtu, b˙al fis-sa˙˙a, fir-relazzjonijiet, finanzjarjament, fir-residenza, fil-karriera u fil-prinçipji morali u etiçi fost l-o˙rajn. Dan it-tibdil jg˙in u jikkontribwixxi sabiex l-individwu jibda u jag˙laq diversi kapitli matul ˙ajtu. Meta l-individwu jifli bir-reqqa kull kapitlu li jkun ©arrab fil-passat, jirrealizza u jifhem kif çertu affarijiet u sitwazzjonijiet waslu g˙all-qag˙da tieg˙u fil-preΩent.

It-tibdil . . . a n t i j j a h ’ f

Daniela Gauci

8


Il-˙ajja hija mag˙mula minn tibdil kontinwu, taqlib li huwa vitali sabiex ilbniedem jifforma l-g˙arfien tar-realta’ u l-maturità tal-g˙erf tieg˙u. Tog˙©bokx din id-dinamika umana jew le ... jekk tistax tkampa mag˙ha jew le, it-tibdil xorta qieg˙ed hemm u jrid ise˙˙. Qatt ma tista’ tg˙id daqshekk g˙at-tibdil, peress li huwa proçess kontinwu sa’ l-a˙˙ar ©urnata ta’ ˙ajjitna. L-ironija hija li l-ma©©urparti tan-nies jiffukaw fuq çerti destinazzjonijiet ideali b˙al per eΩempju Ωwie© fer˙an, sigurtà finanzjarja, karriera sodisfaçenti, li tkun fiΩikament u mentalment b’sa˙˙tek, però dawn kollha huma punt ta’ tluq g˙all-kapitli o˙ra ©odda. It-tibdil huwa ta’ ©id g˙all-bniedem u g˙alhekk iktar jaqbillek li t˙addnu milli ti©©iliedlu sabiex ma jse˙˙x. F’çertu sitwazzjonijiet huma me˙tie© li jkun il-bniedem stess li jikkawΩa t-tibdil, sabiex b’hekk huwa jidderie©i çertu çirkustanzi g˙all-a˙jar tieg˙u stess. Jekk ikun hemm xi tra©edja familjari fejn ma jista’ jsir xejn aktar, b˙alma hija l-mewt, hija ˙a©a normali li g˙allbidu jaqa’ fi stress u dwejjaq kbar, però l-˙ajja ma g˙andhiex tieqaf hemm. F’sitwazzjoni b˙al din, il-bniedem irid ja˙dem fuqu nnifsu u jipprova jqum fuq saqajh sabiex ikompli jg˙ix ˙ajja serena. G˙alkemm hawn min jaraha kiefra, jew ma jifhimx kif tista’ ter©a’ tqum fuq tieg˙ek u ter©a’ tibni r-rutina, je˙tie© li jkun hemm apertura lejn çertu tibdil sabiex il-˙ajja tkompli g˙addejja u ter©a’ xxettel sens mill-©did. Aktar mal-proçess jie˙u fit-tul tista’ tkun aktar diffiçli biex tirkupra mit-trawma, peress li n-negattività tista’ tid˙ol fil-fond wisq. Min na˙a l-o˙ra hemm dawk issitwazzjonijiet b˙al per eΩempju tmiem ta’ relazzjoni, tifrik ta’ Ωwie©, problemi

finanzjarji u çerti problemi ta’ sa˙˙a fost o˙rajn, li ma ji©ux millum g˙al g˙ada. Minn qabel il-maltemp ikun ilu jberraq u jkun hemm diversi sinjali li xi darba jew o˙ra ser jitfaçça nkwiet serju. G˙alhekk jiswa lilna stess li nitg˙allmu nag˙rfu s-sinjali u nag˙mlu xi ˙a©a dwarhom sabiex l-affarijiet jittran©aw qabel ma jkun tard wisq. L-g˙a©©la mhux dejjem hija mod g˙aqli, effettiv u assiguranti u f’çertu çirkustanzi lanqas ikun opportun li t-tibdil isir f’daqqa u issa. Kollox g˙andu jsir b’passi Ωg˙ar, ma˙suba sewwa u riveduti perjodikament sabiex jiggarantixxu u jippromettu progress assigurat. Apparti minn hekk meta xi ˙a©a ti©i mag˙©una tajjeb u bil-mod allura tinderha u ssir rutina ©dida li fiha l-persuna tag˙mel inqas sforz u t˙oss lilha nfisha aktar konxja u kuntenta biha nfisha. Skond John Kehoe, studjuΩ u kittieb famuΩ, fil-ktieb tieg˙u ”Il-Qawwa talMo˙˙ fis-Seklu 21” isemmi li hemm 7 kunçetti li jg˙inu sabiex il-bniedem jo˙loq it-tibdil me˙tie© g˙all-˙olqien ta’ sitwazzjoni a˙jar. 1. Aççetta t-tibdil b˙ala neçessarju u ilqg˙u b’mod poΩittiv. Çertu tibdil jista’ jkun drammatiku u anke kawΩa ta’ xi dispjaçir, però b˙al kull ˙a©a o˙ra rridu nitg˙allmu naffrontaw is-sitwazzjoni li nkunu fiha b’mod assertiv u b’kura©© biex l-affarijiet imorru g˙all-a˙jar. G˙alhekk huwa importanti li timxi pass pass u bil-kalma biex tkun tista’ tirrifletti u tevalwa bir-reqqa dak li jkun qieg˙ed ji©ri madwarek u fik stess. 2. Segwi is-sej˙a. Importanti li ma tarax l-istint u x-xewqat interni tieg˙ek b˙ala xi

9


affarijiet li g˙andek tibΩa’ minnhom. L-istint u x-xewqat huma parti millpersonalità tal-bniedem. Trid titg˙allem tag˙Ωel l-a˙jar triq g˙alik u tkompli fuqha. Meta taqbad ir-rotta t-tajba, imbag˙ad tibda t˙ossok a˙jar u tag˙mel kura©© lilek innifsek sabiex tkompli timxi fuqha. 3. UΩa l-frustrazzjoni b˙ala sej˙a g˙at-tibdil. Fid-dinja moderna l-frustrazzjoni sfortunatament huwa fattur komuni, min˙abba l-˙ajja mg˙a©©la li qeg˙din ng˙ixu fiha. B’mod poΩittiv nistg˙u nuΩaw din l-emozzjoni ta’ frustrazzjoni b˙ala motivazzjoni sabiex aktar nit˙e©©u biex nag˙mlu l-bidla me˙tie©a. G˙alhekk importanti li tiftakar li hemm diversi modi kif taffaççja l-istess sitwazzjoni. G˙andek tqis dak kollu li ji©rilek b˙ala sfida tajba sabiex tibqa’ ti©©ieled sabiex teg˙leb it-toqol tal-˙ajja. Ûomm dejjem l-miri li trid til˙aq quddiem g˙ajnejk biex tissokta fit-triq it-tajba. 4. Qawwi l-potenzjal tieg˙ek. Kull bidla tori©ina minn idea baΩika, u din tiΩviluppa bil-mod il-mod g˙ax trid iΩΩmien sakemm jo˙ro© ir-riΩultat mixtieq. Fil-proçess tal-bidla trid kontinwament tevalwa dak li ©ralek, kif qeg˙da fil-present u kif ta˙seb li tista’ tkun a˙jar fil-futur. 5. Kun konxju. Li t˙ossok komplut u realizzat jg˙inek sabiex tag˙raf liema tibdil hu neçessarju f’˙ajtek f’dak il-mument u aktar ‘il quddiem. Per eΩempju jekk l-g˙an tieg˙ek hu li tgawdi mill-˙ajja kemm jista’ jkun, allura kull sfida jew ostaklu li taffaçcja jistg˙u jkunu g˙alik opportunità sabiex tiΩviluppa u til˙aq

l-g˙anijiet u x-xewqat sbie˙ tieg˙ek. 6. Kun kap tat-tibdil. Trid tkun kapaçi tibqa’ kalm waqt it-tibdil li jkun qieg˙ed ji©ri fik jew madwarek. Tajjeb li tkun inti stess li tinbotta ‘l quddiem il-proçess ta’ bidla li tkun bdejt. In-nuqqas ta’ stabilità, min˙abba kapitli f’˙ajtek li je˙tie© li jing˙alqu u o˙rajn li jridu jinfet˙u u jinbnew, jista’ jikkawΩa ansjeta’ mhux mixtieqa u xi kultant anke mhux mistennija. 7. Óu azzjoni immedjata. Tg˙allem isma’ lilek innifsek. Óu Ω-Ωmien tieg˙ek biex tag˙raf u taççetta x’hemm bΩonn li jrid jinbidel. X’˙in tkun çert minn dak li jrid isir ˙u azzjoni malewwel. Jekk t˙alli Ω-Ωmien jg˙addi tista’ tinqabad fix-xibka tar-rutina tal-biΩa’ u l-qtieg˙ il-qalb u ter©a’ lura middeçiΩjoni. Mela, tg˙allem ag˙raf jekk l-ostakli li qeg˙din i˙alluk lura milli tie˙u azzjoni humiex realistiçi jew illuΩjoni. Biex ng˙alqu tajjeb ng˙idu li, it-tibdil huwa parti mill-˙ajja tal-bniedem u tag˙mel x’tag˙mel qatt ma tista’ twaqqaf dan il-proçess, g˙aliex dan huwa fin-natura tal-affarijiet ˙ajjin, forza li kontinwament tibdel, tkabbar u timmatura. Allura min dan nitg˙allmu li min jopponi jew jo˙noq it-tibdil f’˙ajtu jkun hu stess il-ka©un ta’ aktar problemi f’˙ajtu... g˙aliex ji©i Ωmien li jsib ru˙u lura u antikwat, wa˙du u mwarrab milliΩviluppi u n-nies ta’ madwaru. Meta titg˙allem taççetta li t-tibdil huwa xi ˙a©a tajba u parti mill-proçess ta’ ˙ajtek, tibda t˙ossok aktar fil-paçi mieg˙ek innifsek u tnaqqas jew twarrab ˙afna stress negattiv u tensjoni anke ma’ ˙addie˙or.

10


IΩ-Ωag˙Ωug˙a tas-sena 2011 - esperjenza li sal-lum, sena wara, g˙adni n˙ares lejha u nitbissem – esperjenza li kompliet torbotni bis-s˙i˙ mal-volontarjat u anke dak kollu li g˙amilni Ω-Ûag˙Ωug˙a tasSena. Niftakar u nirrealizza kemm hi esperjenza ˙elwa, interessanti, u anke unika, f’diversi aspetti. Il-˙idma li g˙aliha ©ejt nominata, g˙alkemm minnha nnifisha setg˙et involviet tbatija u sagrifiççji, huwa xog˙ol illi tassew nag˙mlu b’ener©ija poΩittiva! Dan il-premju huwa tassew uniku g˙aliex, g˙alkemm minnu nnifsu huwa premju, aktar g˙andu jitqies b˙ala rikonoxximent tal-˙idma li jiena g˙amilt altruwistikament - qatt ma kien hemm preparazzjoni, kompetizzjoni jew sforz sabiex ji©i akkwistat dan irrikonoxximent perse. Il-premju ©ie mog˙ti meta kont qed intemm sena sabi˙a ta’ ˙idma volontarja – sena li fiha nnifisha kienet di©a’ premju – sena

illi premjatni b’iktar u iktar entuΩjaΩmu g˙all-volontarjat. Is-sena 2011 kellha tkun ukoll issena Ewropea ddedikata lill-volontarjat - kienet g˙alhekk g˙alija sena fejn komplejt napprezza iktar u iktar dan ilvalur permezz ta’ din l-esperjenza.

Il-˙idma li g˙aliha kont nominata

Il-grupp S.T.A.N.D. (Striving Towards Ability Not Disability), innominani g˙al dal-premju wara li kont involvejt ru˙i f’˙idma ma’ l-istess grupp. Il-grupp S.T.A.N.D. g˙andu l-irwol illi jag˙ti ˙biberija lil persuni b’diΩabbilità fil-komunita, filwaqt li jippreparahom g˙ad-dinja tal-interess tal-individwu. Sirt mid˙la tal-grupp permezz tal‘part-time job’ fid-‘Dar tal-Providenza’. Regolarment kont nakkumpanja grupp ta’ residenti biex jattendi dal-grupp. Peress li dan il-club jattendi g˙alih

11


grupp partikulari ta’ residenti, u klijenti o˙ra fissi minn diversi djar, mag˙hom stajt tassew nibni relazzjoni li swietli biex tajt sehmi fil-grupp mill-a˙jar li stajt. G˙alkemm primarjament d˙alt fil-grupp b˙ala ˙addiema, ‘il quddiem komplejt nag˙mel xog˙ol fil-grupp b’mod volontarju. Il-premju nvolva wkoll ix-xog˙ol volontarju li kont nag˙mel fl-A©enzija Appo©©, parti mill-pro©ett P.U.D. (Programm Ulied Darna). Ix-xog˙ol tieg˙i jinvolvi illi na˙dem ma’ familja li g˙aliha jiena assenjata, sabiex na˙dmu flimkien lejn dak li hu l-a˙jar g˙all-istess familja. Fl-istess sena, u g˙ar-raba’ sena konsekuttiva, organizzajt u pparteçipajt f’esperjenza mas-sorijiet ta’ Mother Teresa – Viva s–Sajf tat-Tfal. G˙al dawn l-a˙˙ar g˙axar snin, grupp ta’ Ωg˙aΩag˙ ˙adu sehem f’volontarjat mas-sorijiet ta’ Madre TereΩa f’Malta g˙al ˙ames ©img˙at fis-sajf. Din l-esperjenza tinvolvi summer school g˙al tfal Maltin (madwar 80) li ©ejjin minn familji li ja˙dmu mag˙hom is-sorijiet ta’ Madre TereΩa. Konna niltaqg˙u kuljum mat-tfal, ˙lief nhar ta’ Óamis, meta s-sorijiet jag˙mlu xog˙ol privat. Kull filg˙odu, il-grupp ta’ Ωg˙aΩag˙ voluntiera jmur mat-tfal l-iskola u jqatta’ sat-tlieta ta’ filg˙axija b’attivitajiet kontinwi flimkien ma’ kant allegru li lkoll saru jafu blamment! Mat-tfal nag˙mlu crafts, ˙ru© sal-ba˙ar, u diversi postijiet o˙ra. It-tfal jinqasmu f’teams differenti skond l-eta’ tag˙hom. Kull team jie˙du ˙siebu grupp Ωg˙ir ta’ Ωg˙aΩag˙ (helpers) li jie˙u ˙sieb dak kollu li g˙andu jsir biex it-tfal jie˙du gost. L-g˙an tal-esperjenza m’huwiex sempliçiment l-avventura g˙at-tfal

imma li t-tfal jikbru spiritwalment u jikbru wkoll bl-eΩempju li nag˙tuhom a˙na Ω-Ωg˙aΩag˙. Meta t-tfal imorru lura fi djarhom, iΩ-Ωg˙aΩag˙ imorru f’dar tas-sorijiet li jg˙ixu fiha g˙al-˙ames ©img˙at tal-esperjenza. Il-programm huwa wie˙ed mimli li jinkludi laqg˙a g˙al esperjenza tajba, laqg˙at bejn il-helpers tat-teams, sharing f’˙inijiet ta’ talb, ˙inijiet ta’ rikreazzjoni, u ning˙aqdu g˙all-quddiesa u l-adorazzjoni massorijiet. Hi esperjenza fejn kull ˙idma sse˙˙ id f’id mas-sorijiet. Erba’ snin ilu d˙alt g˙al din l-esperjenza b’kurΩità, iΩda l-esperjenza kienet wa˙da mill-iktar poΩittiva li mmotivatni ˙afna biex nag˙milha sena wara o˙ra. Fis-snin ta’ wara d˙alt g˙all-esperjenza b˙ala leader - flimkien ma’ tlieta o˙ra organizzajna is-summer school g˙at-tfal, kif ukoll ilkomunità g˙all-helpers. Dan jibda minn preparazzjonijiet g˙al-laqg˙at ta’ bini tal-komunità minn ˙ames xhur qabel, organizzazzjoni ta’ ˙ru© g˙at-tfal bi ftehim ma’ sponsors, organizzazzjoni ta’ numru ta’ fundraisings g˙all-esperjenza u fuq kollox koordinazzjoni tat-tfal mal-helpers tag˙hom. L-esperjenza kompliet kabbret fija ˙afna s-sens ta’ responsabbilta’ filvolontarjat. It-teΩi g˙al kors tal-psikolo©ija g˙amiltha fuq il-motivazzjoni li wie˙ed jesperjenza biex jag˙mel din l-esperjenza partikulari. Din it-teΩi kompliet tatni g˙arfien dwar il-volontarjat – u g˙alhekk komplejt nifhem iktar u nutilizzah g˙al ˙idmiet o˙ra.

Is-sena b˙ala Ω-Ûag˙Ωug˙a tas-Sena

Novembru tas-sena 2011 ©abtni iktar konxja tal-˙idma li jiena nag˙mel ma’ Ωg˙aΩag˙ o˙ra, u tal-˙afna xog˙ol

12


ie˙or li jsir f’pajjiΩna u barra minn hawn. Bqajt personalment ng˙oΩΩ ilvalur kbir li jiena nara fil-volontarjat. B˙ala Ωag˙Ωug˙a tas-sena ˙assejt l-obbligu li n©orr fuqi dan it-titlu b’responsabbilta’ kbira, hekk kif ˙adt ˙sieb illi l-a©ir tieg˙i ikompli jag˙ti eΩempju lil Ωg˙aΩag˙ o˙ra. Madanakollu, mill-bidu nett qatt ma emmint illi dan ir-rikonoxximent g˙andu jkun kompletament tieg˙i. Huwa premju ta’ rikonoxximent illi jag˙ti mertu lil ˙afna xog˙ol li diversi nies jag˙mlu. Minn quddiem ng˙id illi jiena qatt m’g˙amilt esperjenza ta’ volontarjat wa˙di – dejjem kien hemm mieg˙i jew warajja sehem ta’ nies o˙ra. G˙alhekk dan il-premju huwa ukoll ta’ ˙afna nies o˙ra li g˙alkemm ma ˙ar©ux fid-deher, ukoll ˙admu minn qalbhom g˙all-©id ta’ ˙afna o˙rajn. Ûgur li ma jonqosx illi dan il-premju g˙andu fl-a˙˙ar mill-a˙˙ar jirrikonoxxi g˙aqdiet u organizzazzjonijiet li jag˙tu ˙afna g˙all-individwu. L-organizzazzjonijiet u l-g˙aqdiet imsemmija huma dawk li kabbruni u sawruni biex illum jiena wkoll qed nag˙ti daqqa t’id fejn hu possibbli. Huma dawk li kontinwament, u g˙al hafna snin, ja˙dmu g˙all-interess ta’ ˙afna! F’din l-a˙˙ar sena stajt inkompli napprezza l-prezz li a˙na l-voluntiera g˙andna n˙allsu lil dawn l-organizzazzjonijiet u l-g˙aqdiet sabiex nuru l-gratitudni li g˙andna lejhom! Huwa g˙alhekk li anke f’din l-a˙˙ar sena jiena komplejt na˙dem fl-istess ambjenti, u anki Ωidt l-impenn tieg˙i meta kien neçessarju. Is-sehem fi STAND u PUD baqg˙u parti millimpenn tieg˙i. Filwaqt li komplejna na˙dmu g˙al organizzazzjoni o˙ra ta’ summer school dan is-Sajf, qed

na˙sbu li nift˙u ferg˙a importanti o˙ra fejn jid˙ol xog˙ol mas-sorijiet ta’ Madre Teresa. Qed nag˙ti sehmi f’NGO illi taqbeΩ g˙ad-drittijiet talminoranza – GetUpStandUp . Ninvolvi ru˙i wkoll f’organizzazzjoni tal-istudenti Universitarji tas-Social Work – SHS. G˙adni wkoll kif ©ejt avviçinata biex nipparteçipa fl-laqg˙at ta’ diskussjoni f’kunsill tal-KDZ – Kummissjoni Djoçesani Ûg˙aΩag˙. U hawn nixtieq ner©a’ nikteb illi dan ix-xog˙ol possibbli g˙ax qed isir b’˙idma ma’ diversi individwi o˙ra, ilkoll b’g˙an illi nikbru a˙na, u dawk li qed na˙dmu mag˙hom u g˙alihom. Kif g˙idt fiç-çerimonja tal-Premju “IΩ-Ûa©˙Ωug˙/a tas-Sena 2011, nixtieq intenni li l-volontarjat huwa opportunità li tag˙ti ˙afna lil min jag˙mlu. Sfortunatament mhux kul˙add mess ma’ dan il-valur. Huwa min imiss mieg˙u dak li jista’ japprezza s-sabi˙ tieg˙u. Ilvolontarjat jaqbdek f’nassa poΩittiva li mhux la kemm tin˙eles minna! L-istess esperjenza hija l-motivazzjoni biex ter©a’ tag˙mel esperjenza o˙ra ta’ volontarjat! Madanakollu, nemmen bi s˙i˙ li kull xog˙ol ta’ volontarjat g˙andu jkun blikbar serjeta’ sabiex jil˙aq l-interess ta’ lejn min hu immirat, iktar milli l-interess tal-voluntier innifsu! L-individwu tajjeb li ji©i edukat f’dan l-aspett hekk delikat u integrali. G˙addiet sena u g˙adni tant napprezza dan ir-rikonoxximent li ng˙atajt. Nixtieq tassew nirrikomanda din il-˙idma fil-volontarjat lil ˙afna Ωg˙aΩag˙ o˙ra sabiex huma wkoll ikunu jistg˙u jesperjenzaw il-fer˙ u s-sodisfazzjoni li l-volontarjat i©ib mieg˙u. B’hekk, flimkien inkomplu na˙dmu g˙all-©id tan-nies u d-dinja ta’ madwarna. •

13


EDIZZJONI OÓRA TA’ SUÇÇESS Nhar is-Sibt 11 t’Awwissu 2012 saret l-21 edizzjoni tal-kunçert annwali Riflessi Sajfin imtella’ mit-Taqsima tal-Prevenzjoni Primarja tal-Fondazzjoni OASI. Dan l-avveniment ittella’ fil-Menqa ta’ Marsalforn, G˙awdex. Din is-sena l-kunçert li ©ibed g˙alih mijiet ta’ spettaturi, kien ippreΩentat minn Christabelle Borg u Deborah C. Matul il-kunçert kien hemm g˙add ©mielu ta’ parteçipanti ta’ etajiet varji li taw wirja stupenda tat-talenti ta’ kant u Ωfin tag˙hom, fuq palk li b˙as-snin ta’ qabel kien attrezzat bl-aqwa apparat ta’ dwal u ˙oss. Il-kunçert g˙al darba o˙ra kellu udjenza numeruΩa u akkoljenti, li segwiet il-˙in kollu lill-artisti fuq il-palk blapplawΩi ta’ approvazzjoni. L-attendenza u l-entuΩjaΩmu ta’ tant nies wie˙ed jista’ jsarrafhom ukoll f’sapport lillFondazzjoni OASI, sapport li qatt ma naqas fis-snin kollha li fihom ilu jittella’ dan l-ispettaklu artistiku u kulturali. Dan kollu ma setax ise˙˙ jekk mhux bil-g˙ajnuna ta ˙afna nies qabel, waqt u sa˙ansitra wara l-eΩekuzzjoni tal-kunçert. G˙alhekk huwa dmir tal-kumitat organizzattiv li l-ewwel u qabel kollox jirringrazzja lill-isponsor ewlieni tal-edizzjoni ta’ Riflessi Sajfin 2012, il-Lombard Bank Ltd li aççettaw g˙al darb’o˙ra li jg˙inuna fil-kunçert u nawgurawlhom kull suççess filqasam bankarju tag˙hom. Grazzi ukoll lil sponsors o˙ra b˙al: General Soft Drinks bil-prodott Kristal Water, Farsons Foundation, Central Academy of Dance, Pet & Agri Shop, Naupaca Dance Factory, Island Tech, Frankie Ion Magro Photography, Smugglers Cave, Odyssey Restaurant, MICHO, PROSTAGE Sound, SMC DESIGNS u d-Dipartiment tal-Kultura fil-Ministeru g˙al G˙awdex.

14


Tg˙allimt li f’mument wie˙ed nista’ nag˙mel xi ˙a©a li ©©ibli u©ig˙ f’qalbi g˙al ˙ajti kollha.

Tg˙allimt li jrid jg˙addi ˙afna Ωmien sakemm insir dik ilpersuna li rrid nil˙aq – u rrid naççetta din il-˙a©a.

Tg˙allimt li jien responsabbli g˙ad-dmirijiet tieg˙i minkejja dak kollu li qed in˙oss.

Tg˙allimt li rrid nikkontrolla l-attitudni tieg˙i - inkella tibda tikkontrollani hi.

Tg˙allimt li g˙andi dritt inkun irrabjat xi kultant imma b’daqshekk m’g˙andi l-ebda dritt inkun kattiv.

Tg˙allimt li mhux biΩΩejjed li ja˙frulek l-o˙rajn imma trid titg˙allem ta˙fer lilek innifsek.

Tg˙allimt li maqsuma kemm hi maqsuma qalbi, id-dinja mhix se tieqaf min˙abba n-niket tieg˙i.

Tg˙allimt li ç-çirkostanzi u t-trobbija tieg˙i nfluwenzaw jien min jien, imma jien xorta responsabbli g˙al persuna li g˙ad irrid insir.

15


ROKNA INFORMATTIVA

X’inhu t-tabakk u x’ikun fih eΩatt?

It-tabakk huwa sustanza kimika li meta tintuΩa taffettwalek immedjatament ilburdata u g˙alhekk tfisser li taffettwa kif ja˙dem il-mo˙˙ u konsegwentament kif ja˙dem il-©isem tieg˙ek. L-istess tifsira taleffetti tat-tabakk ting˙ata wkoll dwar kull “droga tat-triq” o˙ra u anke mediçinali o˙ra. L-unika differenza hi li t-tabakk, ta˙t forma ta’ sigaretti, sigarri u niskata, b˙alma huma l-mediçinali kollha, huma legali g˙al min g˙andu tmintax-il-sena u fuqhom. Din hi l-anomalija stramba li tmur kontra kull rispett u kull promozzjoni ta’ prevenzjoni primarja tas-sa˙˙a. Is-sustanza addittiva li hemm fittabakk tissejja˙ “nikotina” u hi klassifikata kemm b˙ala stimulant kif ukoll dipressant, ji©ifieri sustanza li filwaqt li tistimola partijiet mill-mo˙˙, traqqad ukoll l-inibizzjonijiet u tnaqqas l-effett tal-istess stress li t-tipjip stess jakka©una. Barra minn hekk, billi t-tabakk ©eneralment jitpejjep u allura jintefa’ fil-pulmuni, il-proçess ta’ stimulazzjoni u t-traqqid tal-mo˙˙ u l-funzjonijiet tal©isem ja˙dem b’ritmu iktar mg˙a©©el. Fil-fatt 7.5 sekondi wara li tkun ˙adt nifs ta’ sigarett, in-nikotina tkun di©a bdiet ta˙dem fuq il-mo˙˙. Din hija wa˙da mir-ra©unijiet g˙aliex in-nikotina hija daqshekk addittiva – aktar ma tuΩaha aktar tkun tridha. Infatti n-nikotina hija diffiçli ˙afna biex taqtag˙ha g˙aliex l-effetti tag˙ha huma doppji: effett fiΩiku u effett psikolo©iku. Fuq kollox, it-tabakk fih diversi sustanzi velenuΩi ©o fih. Sigarett wie˙ed issiblu ‘l fuq minn 4000 sustanza differenti b˙all-qatran, il-karbonju monossidu, ammonja u sustanzi o˙ra. X’inhuma l-effetti immedjati tattipjip? - Il-qalb tibda t˙abbat b’rata mg˙a©©la

16


-

-

u tiΩdied il-pressjoni fid-demm g˙al mument temporanju, Il-mo˙˙ jibda ja˙dem b’mod iktar mg˙a©©el u tiΩdied il-konçentrazzjoni, però imbag˙ad kif jg˙addi l-effett tattabakk, ir-rata li biha ja˙dem il-mo˙˙ tonqos ˙afna, Tnaqqas l-aptit, u biΩ-Ωmien ittellef ittog˙ma u x-xamm tal-ikel, Il-fwied imexxi inqas awrina, JikkawΩa l-açtu fl-istonku, Jo˙loq ri˙a tinten fil-˙alq u fil-˙wejje© ta’ dak li jkun, T©ieg˙el lill-g˙ajnejn idemmg˙u sikwit, I©ib il-mejt u d-dardir.

X’inhuma l-effetti fit-tul tat-tipjip? - L-ewwel nett, issir dipendenti fuq ittipjip f’qasir Ωmien, - MaΩ-Ωmien id-demm jibda je˙xien allura ç-çirkulazzjoni ssir aktar diffiçli, u b’hekk tispiçça b’riskju akbar li jaqbdek puplesija, - Il-vini u l-arterji jidjiequ, b’hekk tog˙la l-pressjoni u allura tkun f’riskju akbar li jaqbdek attakk tal-qalb, - Il-passa©©i tan-nifs fil-pulmun jimblukkaw b’riΩultat li jibda jkollok qtug˙ tan-nifs, flimkien ma tqa˙qi˙ u sog˙la kontinwa, - is-swaba u l-©ilda jiks˙u malajr u timrad aktar ta’ sikwit u aktar fit-tul bl-influwenza u mard ie˙or, - Tkun f’riskju akbar ta’ mard tal-qalb, ulçeri fl-istonku u ta’ mard li jolqot ilgerΩuma u l-pulmun, - Is-subg˙ajn u s-snien jisfaru, - Ikollok probabbilta’ ikbar ta’ kançer fil-pulmun, fil-fwied, fil-kliewi, fil-frixa, fil-˙alq, fil-griΩmejn u fil-buΩΩieqa talawrina, - Il-©ilda titkemmex u tixxotta u tixjie˙ kmieni speçjalment dik tal-wiçç.

G˙aliex ˙afna nies isibuha diffiçli biex jaqtg˙u s-sigaretti? Óafna nies li jippruvaw jaqtg˙u s-sigaretti jistg˙u jesperjenzaw il-‘withdrawal symptoms’ li ©©ag˙alhom jaqtg˙u qalbhom. Fost dawn insibu: - Ûieda fin-nervi, ansjeta’ u tensjoni - Tbatija biex torqod - Irritazzjoni fl-istonku u l-imsaren - Diffikulta’ biex tikkonçentra - Bdil fit-tog˙ma - Bug˙awwie©i - U©ig˙ ta’ ras - Sog˙la - Ûieda fl-aptit tal-ikel - Xewqa kbira g˙as-sigaretti - Dipressjoni u burdati ˙Ωiena G˙alkemm dawn is-sintomi jg˙addu wara ftit ©img˙at hawn ˙afna nies li j©ibu l-iskuΩi ta’ dawn l-effetti biex ma jag˙mlux l-ewwel pass biex jaqtu t-tipjip. Fir-realta’ dawn is-sintomi huma Ωg˙ar g˙alfejn l-effetti negattivi ta’ sa˙˙a li j˙alli t-tipjip u kull uΩu ta’ tabakk ie˙or. X’inhu t-tipjip passiv? It-tipjip passiv jew kif insibuh bl-ingliΩ ‘Passive’ jew ‘second-hand smoking’ huma termini li jfissru dak l-effett li d-du˙˙an g˙andu fuq nies li ma jpejpux iΩda jkunu fil-qrib jew fl-istess kamra ma’ nies o˙ra li jpejpu u b’hekk jibilg˙u d-du˙˙an li dawn qed ida˙˙nu ‘l barra fl-arja ta’ madwarhom. Dan id-du˙˙an jista’ jkun iktar velenuΩ u konçentrat mid-du˙˙an dirett li jibilg˙u dawk stess li jpejpu, g˙ax m’hu qed jg˙addi mill-ebda filtru. Skond studji li saru, it-tipjip passiv jista’ jikkawΩa ˙afna mard relatat ma’ min ipejjep is-sigaretti. G˙alhekk ftit snin ilu kienet ˙ar©et li©i fejn sar illegali li tpejjep ©o postijiet pubbliçi, biex hekk ikun evitat dan il-mard min-nies li ma jpejpux.

17


t e i j i r a b Ah TAGÓRIF ÌENERALI

• J U M L - O A S I : Fis-26 ta’ Ìunju l-Fondazzjoni OASI tiççelebra l-©urnata meta twaqqfet tag˙ha. Dis-sena b˙ala parti miç-çelebrazzjonijiet saret ‘Open Day’ tal-bini tal-OASI li saret il-Óadd 24 ta’ Ìunju. F’din l-open day kien saru diversi attivitajiet b˙al eΩempju baΩar b’˙afna affarijiet g˙al bejg˙, bouncy castle u face painting g˙at-tfal, juice frisk tal-frott, kien hemm nies juru snajjiet Maltin u anke kien hemm nies li g˙amlu l-programm ta’ kura u rijabilitazzjoni l-OASI li taw l-esperjenza tag˙hom lin-nies preΩenti. Kien hemm attendenza numeruΩa g˙al l-ewwel ‘Open Day’ tal-OASI u minn hawn nixtiequ nirringrazjaw lil kull min g˙en biex din l-attività setg˙et tkun possibbli. • ‘FIRE DRILL’: Fis-6 ta’ Lulju, ilKumitat tas-Sa˙˙a u s-Sigurta fi ˙dan il-Fondazzjoni OASI organizza ‘fire & safety training’ g˙al ˙addiema kollha

tal-OASI biex jitg˙allmu s-sigurta filpost. Nixtiequ nirringrazjaw ˙afna lil ˙addiema tat-Tifi tan-Nar g˙as-servizz tag˙hom. • EUROPEAN YOUTHS REGION: Matul ix-xhar ta’ Settembru, grupp ta’ 25 membri mill-European Youths Region g˙amlu ©img˙a G˙awdex fejn kellhom diversi laqg˙at u attivitajiet organizzati mill-Kunsill tar-Rabat. Fid-19 ta’ Settembru l-Fondazzjoni OASI kienet mistiedna biex filg˙odu tkun presenti g˙al laqg˙a li t˙ejjiet fejn dawn iΩΩg˙aΩag˙ ing˙ataw informazzjoni dwar l-OASI. Iktar tard matul il©urnata imbag˙ad dan il-grupp kien mistieden iΩur il-bini tal-OASI fejn iktar informazzjni setg˙et ting˙ata lilhom fuq il-post.

TAQSIMA KURA U RIJABILITAZZJONI

• T i b d i l f l - i s t a f f – Allison Said ˙addiema fid-Dipartiment tal-Kura u Rijabilitazzjoni temmet l-impjieg tag˙ha mal-Fondazzjoni OASI biex tkompli blistudju tag˙ha flimkien ma’ eks kollega tag˙ha Tania Farrugia li ntag˙Ωlu minn 4 studenti g˙al Masters fil-Clinical Psychology. Nixtiequ ng˙idulhom prosit u nawgurawlhom kull suççess fl-istudji tag˙hom. • Óar©iet Kulturali - Ir-residenti tatTaqsima Kura u Rijabilitazzjoni darba fil-©img˙a qed ikellhom ˙ar©a kulturali g˙al postijiet ta’ interess f’G˙awdex. Dan qed isir biex titjieb l-konoxxenza,

18


l-istima tag˙hom permezz tal-kultura u biex ikollhom ˙ar©iet alternattivi missoltu.

TAQSIMA PREVENZJONI PRIMARJA

SKEJJEL POST-SEKONDARJI • Attività Ekstra-Kurrikurali – B˙ala parti mill-attivitajiet ekstra-kurrikulari tasSixth Form, il-Fondazzjoni OASI kienet mistiedna tag˙mel Ωew© laqg˙at lillistudenti. Il-laqg˙at li saru kienu dawn: - Fid-19 ta’ Ottubru s-su©©ett trattat kien ‘X’inhu l-Vizzju’, tema li offriet diskussjoni miftu˙a dwar x’tip ta’ vizzji jeΩistu u liema huma l-problemi lil-vizzji jistg˙u iwassluk g˙alihom. - Fit-13 ta’ Novembru saret laqg˙a fiç-Çentru tal-OASI fejn Dun Manuel Cordina id-Direttur Ìenerali, spjega lill-istudenti l-Fondazzjoni OASI u s-servizzi tag˙ha.

SKEJJEL SEKONDARJI: • Studjo 5: Fix-xahar ta’ Ottubru beda l-programm Studio 5 ma’ l-istudenti kollha tal-˙ames sena fl-iskejjel sekondarji f’G˙awdex. Dan il-programm jikkonsisti f’diskussjoni dwar “Id-Drogi

u l-Effetti Tag˙hom”. Permezz ta’ powerpoint presentation mimli stampi u anke videos l-istudenti setg˙u jifhmu iktar dak li jintqal u ©ie diskuss. • Studjo 4: Fix-xahar ta’ Novembru saru laqg˙at mal-istudenti tal-Form 4. Kull skola kellha su©©ett ta’ diskussjoni partikolari. Ma’ l-iskola Agius de Soldanis klijent li g˙amel programm ta’ Kura u Rijabilitazzjoni ©ewwa l-Fondazzjoni OASI, qasam l-esperjenza tieg˙u maddroga u l-alko˙ol ma’ l-istudenti. Huwa seta’ jispjega b’eΩempji konkreti l-˙sara li dawn is-sustanzi jistg˙u jag˙mlu. Wara kien hemm ˙in g˙all-istudenti biex setg˙u jag˙mlu xi mistoqsijiet li kellhom. Ma’ l-istudenti ta’ Ninu Cremona u s-Seminarju Minuri s-su©©etti diskussi kienu ‘Peer Pressure u l-Vizzju’ fejn ©ie diskuss ma l-istudenti kif ilpressjoni mill-˙bieb tista’ twassal biex persuna tibda tabbuΩa minn xi vizzju u kif persuna g˙andha tevita din ilpressjoni. Ing˙ata ukoll tag˙rif dwar Vizzji differenti li persuna tista’ taqa’ fihom.

Mal-istudenti tal-Konservatorju tal-Isqof it-tema diskussa kienet ‘Self Esteem u l-Vizzju’. F’din il-laqg˙a n˙olqot diskussjoni mal-istudenti

19


preΩenti dwar kif persuna li ma temminx fiha nnifisa tista’ twassal biex tabbuΩa minn xi sustanzi biex ming˙aliha t˙ossha a˙jar. F’dawn id-diskussjonijiet l-istudenti pparteçipaw ferm u ˙olqu diskussjonjiet interessanti. SKEJJEL PRIMARJI • Kif ng˙ix mistrie˙: Bejn ix-xhur ta’ Ottubru u Novembru bdew l-ewwel laqg˙at mal-istudenti tal-primarja fliskejjel G˙awdxin. L-ewwel programmi kienu g˙al l-istudenti tas-Sitt Sena bilprogramm “Kif nistg˙u ng˙elbu l-istress fil-Óajja Tag˙na”. F’dan il-programm jing˙ata su©©erimenti effettivi kif jeg˙lbu stress Ωejjed fil-˙ajja tag˙hom ˙alli dan ma jtellifhomx millpjaçir tal-istudju. • Staqsi!: F’Ottubru beda wkoll l-programm mal-istudenti tal-Óames Sena fl-Iskejjel Primarji li bit-tema ‘Staqsi’. Dan il-programm jikkonsisti f‘tag˙rif baΩiku fuq il-˙sarat li jag˙mlu d-drogi legali u llegali fuq il-©isem, il-mo˙˙ u lill-o˙rajn ta’ madwarna. L-istudenti kellhom ukoll l-opportunita li jag˙mlu mistoqsijiet.

FIL-KOMUNITÀ

• LEGION OF MARY: Fis-26 ta’ Ìunju, id-Direttur Ìenerali tal-Fondazzjoni OASI, Dun Manuel Cordina kellu laqg˙a mal-©enituri li jattendu il‘Legion of Mary’ taΩ-Ûebbu©. F’din il-laqg˙a li attendew g˙aliha 19 il©enitur, Dun Manuel tkellem dwar id-Droga u l-Ìenituri, kif il-©enituri

jistg˙u jindunaw li t-tfal tag˙hom bdew jesperimentaw bid-droga.

FUQ IL-MEDJA

• Radju Le˙en il-Belt Victoria: Matul ix-xahar ta’ Ìunju, l-istaff tal-Prevenzjoni Primarja kienu mistiedna biex g˙al darb’o˙ra jag˙mlu sensiela ta’ ta˙didiet fuq il-programm ‘Bieb Miftu˙’ ta’ Josephine Formosa fuq Radju Le˙en ilBelt Victoria. Matul dawn it-ta˙didiet kienu diskussi affarjiet differenti u relatati mal-Fondazzjoni OASI. Fix-xahar ta’ Settembu mbag˙ad re©g˙et bdiet skeda o˙ra ta’ ta˙didiet simili fl-istess stazzjon tar-Radju LBV. • Radju Lauretana: Fid-21 ta’ Mejju, Ωew© rappreΩentanti tal-OASI kienu mistiedna minn Mary Scicluna biex jitkellmu fuq il-programm tag˙ha ta’ Radju Lauretana fejn ©ie diskuss ‘Stress u Stress Management’. Imbg˙ad fid-7 t’Awwissu, idDipartiment tal-Prevenzjoni Primarja re©a’ kien mistieden fuq programm differenti ta’ Sylvana Agius fuq l-istess stazzjon. F’dan il-programm id-diskussjoni kienet fuq l-Alko˙ol, u l-Konsegwenzi li j˙alli fil-˙ajja tal-persuna li titlef il-kontroll fuq il-konsum tieg˙u. • Radju Le˙en il-Qala: Fix-xahar ta’ Lulju, b˙ala parti mit-t˙ejjija talfesta tal-parroçça, id-Dipartiment talPrevenzjoni Primarja kien mistieden minn Patricia Butti©ie© biex itella’ numbru ta’ programmi fuq Radju Le˙en il-Qala kollha b’temi differenti konnessi mal-Fondazzjoni OASI.

20

jul_dec_12  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you