Page 1

Ακροβατώντας προς το μέλλον

Ο κόσμος και η Ελλάδα από την πολιτική ως την τέχνη

Γιάννης Δραγασάκης • Ντόρα Μπακογιάννη • Σταύρος Θεοδωράκης • Νικόλαος Καραμούζης • Αλέξανδρος Αγγελόπουλος Εμμανουήλ Κακαράς • Δημήτρης Χριστόπουλος • Διονύσης Σιμόπουλος • Αντώνης Λιάκος • Βαγγέλης Καραμανωλάκης Αθανάσιος Χ. Παπανδρόπουλος • Χάρης Μακρυνιώτης • Αθηνά - Πολίνα Ντόβα • Ηλίας Βαρθολομαίος Bill Clinton • Madeleine Albright • Dalai Lama • Vincente Fox Quesada • Justin Yifu Lin • Roger Cohen • Ben Affleck Hari Kunzru • Laurence Tubiana • Bill Nye • Zhang Yimou • Orhan Pamuk • Carolina Herrera


ܴÍÎࡒߏܴËࠕࢀ߼‫ࠅܴࠅބބ‬ ܴ߮Êࢀࡒ‫ࠕ߮ࠕ࠵ބ‬Í߼ࠕ Í ࡒࠕࠅ߮ÊܴÈࠕࡒÐࠅ ‫ބ‬Ì‫ࠅބ‬ÈࢀÍ‫ބ‬Ðࠅĺ ܴÍܴÌࠕÈ‫ߏބ‬Ëࠕࢀ߼‫ބ‬ ࠕࡒߏ߼Ìࠕ࠵ࠕࢀ߼‫ބ‬ĺ ܴäहਯÞड़æÝÖåड़Þहढ़ãÝड़åëÞéâØÝÑåड़ड़Ûहड़Þड़ÝÛहગÞåढ़ãड़ áड़Ûह੫Üड़ढ़ãड़हÑÛÑæåढ़äãåड़Þड़áड़੫ड़×ड़ંÝÖĺ ܴäÙ੉ãड़æÝÖåÛäØÙÛह੉äÑß੫Öäãåड़Öá੫हÖÞåâड़ढ़ÜëÞ ढ़ãëÞहਯÞड़æÝÖĺ ܴäÙ੉åड़æÝÖáਯÞåड़åÖåÛäÑÞਯÔहÖäåëÞÖáÖÞÕæåગÞáਯÞë Ñáढ़åÛäÕÛह੉äÝÑäĺ ܴäÕગãड़æÝÖáâÑÔÝÑåÛह੒Ñß੫ÑãåÛäÑÝड़ÛÒ੉äáड़æÜÑÝÒਯÞड़æÝÖ ÔÛÑåØÞáÑâड़é੒ÖáÖÞÕæåÛहગÞæáØâÖãÛગÞĺ ܴäÕØÝÛड़æâÔ੒ãड़æÝÖÞ੉ÖäÙ੉ãÖÛäÖâÔÑã੫ÑäķÑäéå੫ãड़æÝÖ Ô੉çæâÖäķÑäÖßÑãçÑÜ੫ãड़æÝÖåØÞÖæØÝÖâ੫Ñĺ ܴäÑÞÑÜਯÒड़æÝÖåØÞÖæÙંÞØáड़æÝÑäÑÞÑÜड़ÔÖ੫ĺ ܴäßÖहÛÞ੒ãड़æÝÖã੒ÝÖâÑĺܴäÑáड़ÕÖ੫ßड़æÝÖढ़åÛÝáड़âड़ંÝÖĺ  ËÖहÛÞ੒ãåÖãåड़1=-vo1b;|‹ĺou]ņ_;ѴѴ;mb1

© 2018 CFA Institute. All rights reserved.


Παράθυρο στο 2018 Κάθε χρόνο προσπαθούμε να εντοπίσουμε τα σημεία καμπής του έτους που πέρασε και του έτους που έρχεται, τα κρίσιμα γεγονότα που βάζουν εμάς και τον κόσμο μας σε μια νέα, και συχνά μοιραία, πορεία. Συνήθως η επιλογή δεν είναι εύκολη. Όμως, ήταν για το 2017. Το σημείο καμπής του έτους ήταν, φυσικά, ο Ντόναλντ Τραμπ. Η άνοδος του μεγιστάνα του real estate και αστέρα των reality shows, που ξαφνικά ανυψώθηκε στο σημαντικότερο αξίωμα του κόσμου, είχε κατακλυσμιαίες επιπτώσεις στα πάντα, από το παγκόσμιο εμπόριο μέχρι τη μάχη για την κλιματική αλλαγή. Άνθρωποι από κάθε γωνιά του κόσμου προσπάθησαν να καταλάβουν πώς και γιατί τους χτύπησε αυτό το φαινόμενο και πού θα μπορούσε να οδηγήσει. Οι αυταρχικοί και οι εθνικιστές ηγέτες ανά τον κόσμο καλωσόρισαν έναν νέο σύμμαχο, ενώ οι παλαιοί σύμμαχοι ένωσαν τη φωνή τους με Serge Schmemann την καγκελάριο της Γερμανίας, Άνγκελα Μέρκελ, συμπεραίνοντας πως «η Μέλος της Συντακτικής Επιτροπής «The New York Times» εποχή κατά την οποία μπορούσαμε να βασιστούμε πλήρως σε άλλους, έχει μέχρις ενός βαθμού τελειώσει». Αυτό το «μέχρις ενός βαθμού» μπορεί να ανατρέπει κάπως την πρόταση της κ. Μέρκελ, όμως προσφέρει ένα παράθυρο στο 2018. Οι άνθρωποι είμαστε αξιοσημείωτα ανθεκτικοί και εφευρετικοί -και με κάποιον τρόπο έχουμε καταφέρει τα λάθη μας να μην προκαλέσουν αυτό που οι παλαιοντολόγοι ονομάζουν «γεγονός μαζικού αφανισμού». Ο κόσμος συνεχίζει, λοιπόν… Έτσι, όλα αυτά που κληροδότησε το 2017 στον διάδοχό του –τη Βόρεια Κορέα που έχει γίνει… πύραυλος, τη διάδοση των fake news, την άνοδο του κινήματος #MeToo, τον καιρό που έχει τρελαθεί, τις ανεξέλεγκτες παρακολουθήσεις, την ανελέητη καταπάτηση των δημοκρατικών δικαιωμάτων– έχουν φέρει μια εξαιρετικά ταραγμένη και απρόβλεπτη χρονιά, όμως ας ελπίσουμε μόνο «μέχρις ενός βαθμού». Το 2018 θα έχει τα δικά του σημεία καμπής και ορισμένα από αυτά, όπως το ότι οι γυναίκες της Σαουδικής Αραβίας επιτέλους θα αποκτήσουν το δικαίωμα να οδηγούν, θα μας οδηγήσουν σε έναν πιο σταθερό δρόμο.


Contents 06 Το πλάνο για την Ελλάδα του 2030

40 Μια ισχυρή παρακαταθήκη

Γιάννης Δραγασάκης

10

Ένα νέο σχέδιο για τις σχέσεις με Τουρκία

Φωτογραφικό αφιέρωμα

46 Μια κακή κληρονομιά

Ντόρα Μπακογιάννη

14 16

Χρειάζονται ριζικές τομές και ρήξεις στη δημόσια διοίκηση

50 Η Δύση οπισθοχωρεί, η Κίνα ανέρχεται

Σταύρος Θεοδωράκης

52

26 Το ενεργειακό στοίχημα της Ελλάδας Δρ Εμμανουήλ Κακαράς

28 Ο δεκάλογος του νέου μοντέλου ανάπτυξης Χάρης Μακρυνιώτης

30 Ο χαρακτηρισμός «startup» δεν είναι αρκετός Αθηνά - Πολίνα Ντόβα, Ηλίας Βαρθολομαίος

32

54 Β. Κορέα: τι διδάσκει το παρελθόν Madeleine Albright

56 Το Κονγκό μπορεί να ελπίζει

Το πέρασμα στην «οικονομία της φιλοξενίας» Αλέξανδρος Αγγελόπουλος

Ben Affleck

58 Τα σύνορα δεν μπορούν να μας προστατεύσουν Vincente Fox Quesada

60 Όταν χάνουμε τον έλεγχο των σκέψεών μας Hari Kunzru

62 Τεχνητή νοημοσύνη και ηθική Ανοιχτή συζήτηση

64 Πώς θα νικηθεί η απελπισία

Επινοώντας ένα νέο εκπαιδευτικό σύστημα Αντώνης Λιάκος

34 Η επιστήμη του σήμερα είναι η λύση του αύριο Διονύσης Π. Σιμόπουλος

36 Οι λάθος αναγνώσεις του παρελθόντος Βαγγέλης Καραμανωλάκης

38 Ένα μήνυμα από τον Σωκράτη Αθανάσιος Χ. Παπανδρόπουλος

Πρέπει να ανακτήσουμε το κοινό μας όραμα Bill Clinton

Οι 4 προκλήσεις για τις τράπεζες Νικόλαος Β. Καραμούζης

22

Justin Yifu Lin

Η Ευρώπη έχει πάψει να εμπνέει Δημήτρης Χριστόπουλος

18

Roger Cohen

Dalai Lama

66 Οι πολίτες φρουρούν τον πλανήτη Laurence Tubiana

68 Δημιουργώντας οικοσυστήματα Συλλογικό κείμενο

74

Το συμπάν καλεί. Τι απαντάμε; Bill Nye

76

Ο κινέζικος κινηματογράφος επιστρέφει στο σπίτι του Zhang Yimou

78 Carolina Herrera: Το μέλλον της μόδας είναι η συνέπεια Alexandra Polkinghorn

80 Γιατί χρειαζόμαστε την πολυπολιτισμικότητα Ειδική ετήσια έκδοση του

Orhan Pamuk

Εκδότης: Media2day Εκδοτική Α.Ε. Διευθυντής Euro2day.gr: Γιώργος Παπανικολάου Διευθυντής σύνταξης Euro2day.gr: Παντελής Αρσένης Υπεύθυνος έκδοσης: Χρήστος Ζαρίφης Μετάφραση: Δημήτρης Γλύστρας, Άννα Φαλτάιτς Επιμέλεια κειμένων - διόρθωση: Νίκη Σταθιά Δημιουργικό: Τάσος Λοβέρδος Εμπορικό τμήμα: Νίκος Μαυροβίτης, Μεταξία Δεληγιώργη, Νίνα Κονταξή Διεύθυνση οικονομικών υπηρεσιών: Ελίνα Νεοφωτίστου

Media2day Εκδοτική Α.Ε. Παπανικολή 50, 152 32, Χαλάνδρι - Αθήνα Απαγορεύεται η αναδημοσίευση, ολική, μερική ή περιληπτική ή κατά παράφραση ή διασκευή απόδοση του περιεχομένου της έκδοσης με οποιονδήποτε τρόπο χωρίς τη γραπτή άδεια του εκδότη


Η Ελλάδα που… ακροβατεί! Έπειτα από σχεδόν εννιά χρόνια κρίσης και μνημονίων, η χώρα μας ετοιμάζεται να γυρίσει σελίδα. Παρά τις αλλαγές που μεσολάβησαν, πολλές εξ αυτών κοινωνικά οδυνηρές, κοινή εκτίμηση είναι ότι ακόμη περισσότερα θα πρέπει να γίνουν, για να περάσουμε σε μια περίοδο βιώσιμης και κοινωνικά δίκαιης ανάπτυξης, χωρίς ωστόσο ακόμη να υπάρχει ένα κοινά αποδεκτό «σχέδιο». Πρόσθετη πρόκληση είναι το γεγονός ότι ο κόσμος, το διεθνές περιβάλλον, δεν μοιάζει πολύ με εκείνο της προηγούμενης δεκαετίας. Οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις, τα κύματα της παγκοσμιοποίησης, η επάνοδος του εθνικισμού και του λαϊκισμού λόγω της αυξανόμενης ανισότητας στις κοινωνίες της Δύσης, η επιστροφή της γεωπολιτικής σε παλαιότερες ταραγμένες εποχές, συνθέτουν ένα νέο τοπίο στο οποίο οι επιστημονικές κατακτήσεις, είτε πρόκειται για την κβαντική μηχανική και τη γενετική είτε για την Γιώργος Παπανικολάου εργαστηριακή αντιγραφή του… κρέατος με φυτικές πρώτες ύλες, συμβαδίΔιευθυντής Euro2day.gr ζουν με μια τάση πολιτικής και κοινωνικής επιστροφής στο παρελθόν! Αποκορύφωμα οι εκλογικές αναμετρήσεις που ανέδειξαν, πέρα από κάθε αμφιβολία, την αυξανόμενη ισχύ του εθνικισμού και του λαϊκισμού, ακόμη και στις ΗΠΑ, σηματοδοτώντας μια κρίση του ίδιου του «συστήματος», αλλά και η ολοένα αυξανόμενη ένταση στις διεθνείς σχέσεις, είτε πρόκειται για την παραδοσιακά ευαίσθητη περιοχή της Μέσης Ανατολής, είτε για την Κορέα και τις παρυφές της Ευρώπης, είτε και για τις σχέσεις της χώρας μας με την Τουρκία. Αυτόν ακριβώς τον «δυϊσμό» επιχειρεί να καταγράψει η ελληνική έκδοση του «Turning Points» με την αρθρογραφία υψηλού κύρους προσωπικοτήτων, Ελλήνων και ξένων, από την πολιτική και την οικονομία ως την επιστήμη και την τέχνη, σε ένα ειδικό αφιέρωμα-συνεργασία του Euro2day.gr με τους «New York Times». Η Ελλάδα ακροβατεί σήμερα ανάμεσα στο «παλαιό», που δίνει μάχες οπισθοφυλακών, και στο «καινούργιο», που σε πολλές περιπτώσεις δεν έχει ακόμη σχηματοποιηθεί, δίνοντας μια πολυεπίπεδη μάχη για την αναζήτηση νέου σημείου ισορροπίας, σε κοινωνικό, οικονομικό, πολιτιστικό, αλλά -ίσως το κυριότερο- και σε θεσμικό επίπεδο. Η μάχη αυτή νομοτελειακά θα καταλήξει στην επικράτηση του νέου, αν μη τι άλλο διότι επιστροφή στην εποχή της «επίπλαστης ευμάρειας» δεν μπορεί να υπάρξει. Το ελληνικό κράτος θα χρειαστεί πολλά χρόνια για να αποπληρώσει τα χρέη του, γεγονός που καθιστά απίθανη την επιστροφή στον αλόγιστο δανεισμό του πρόσφατου παρελθόντος. Το ερώτημα είναι απλώς πόσος χρόνος θα μεσολαβήσει για να γίνει ευρέως αποδεκτό το αναπόφευκτο του μέλλοντος και να σχεδιαστεί -επιτέλους- η επιθυμητή πορεία προς αυτό. Μια πορεία που, όμως, δεν μπορεί να συντελεστεί «εν κενώ», αλλά στο πλαίσιο που θέτει το πολυσύνθετο και αβέβαιο διεθνές περιβάλλον. Τα άρθρα που φιλοξενεί το αφιέρωμα αυτό δίνουν το στίγμα του δημόσιου διαλόγου που ήδη έχει ξεκινήσει για κομβικά θέματα που, εν ολίγοις, θα καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό, άμεσα ή έμμεσα, το μέλλον και της Ελλάδας.


ΤΟ ΠΛΑΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ 2030 Η μεταμνημονιακή εποχή απαιτεί ευρύτερο στρατηγικό σχέδιο, στο πρότυπο των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ

Σ

ε λίγους μήνες, τον Αύγουστο του 2018, η Ελλάδα γυρίζει σελίδα, αλλάζει εποχή. Όμως, αν και έχουμε μπει στην τελική ευθεία, το νήμα δεν έχει ακόμη κοπεί. Χρειάζεται, λοιπόν, αυξημένη εγρήγορση μέχρι την τελευταία στιγμή. Αλλά εξίσου αναγκαία είναι η έγκαιρη συνειδητοποίηση των νέων μεταμνημονιακών συνθηκών, των δυνατοτήτων, αλλά και των νέων απαιτήσεων. Δεν πρόκειται για μια τυπική χωρίς σημασία αλλαγή, όπως αμήχανα υποστηρίζει η αντιπολίτευση. Ασφαλώς, το τέλος των μνημονίων δεν είναι το τέλος όλων των διαστάσεων της κρίσης. Είναι όμως μια δυνατότητα και μια ευκαιρία να αντιμετωπίσουμε τις πληγές της κρίσης, αλλά και τις παθογένειες του παρελθόντος από καλύτερες θέσεις. Διότι η Ελλάδα παύει να αποτελεί εξαίρεση και ο στόχος είναι οι όποιες μεταμνημονιακές υποχρεώσεις να είναι αντίστοιχες με εκείνες των άλλων χωρών. Η ελληνική οικονομία απελευθερώνεται από τα δεσμευτικά πλαίσια των μνημονίων της σκληρής λιτότητας και της ασφυκτικής κηδεμονίας. Η Ελλάδα ανακτά τον έλεγχο επί της πολιτικής της. Ανακτά τη δυνατότητα, αλλά και την πλήρη ευθύνη, να σχεδιάζει το μέλλον της και να συμμετέχει ισότιμα στις ευρωπαϊκές εξελίξεις. Για να συνειδητοποιήσουμε τα νέα δεδομένα, είναι αναγκαία η γενικευμένη στροφή της κοινωνίας προς το μέλλον. Να διαμορφώσουμε ένα νέο τρόπο σκέψης προσανατολισμένο στο «αύριο», μια νέα ιεράρχηση των στόχων με 6

Γιάννης Δραγασάκης Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης, Υπουργός Οικονομίας & Ανάπτυξης και Βουλευτής Επικρατείας με τον ΣΥΡΙΖΑ

βάση τα καθήκοντα της επόμενης μέρας, καθώς και μια νέα ατζέντα αντιπαραθέσεων, αλλά και συναινέσεων, με βάση τα ερωτήματα και τα διλήμματα της μετάβασης στη νέα μεταμνημονιακή εποχή. Η Ελλάδα της κρίσης και των μνημονίων είναι μια Ελλάδα με πληγές και τραύματα, που θα χρειαστεί χρόνος και προσπάθειες για να επουλωθούν. Είναι ακόμη μια Ελλάδα με παθογένειες και αρνητικές κληρονομιές, η έκταση και το βάθος των οποίων δεν έχει ακόμα πλήρως συνειδητοποιηθεί. Θα χρειαστούν όχι απλώς μεταρρυθμίσεις, αλλά ρήξεις και τομές για να ανατραπούν «συστήματα» που για δεκαετίες δρούσαν σε όλη την κλίμακα της κοινωνίας ως μηχανισμοί γιγάντωσης και διευρυμένης αναπαραγωγής φαινομένων διαφθοράς, διαπλοκής και σπατάλης. Όμως, η Ελλάδα δεν είναι μόνο αυτά. Και σίγουρα δεν είναι ένας «σωρός ερειπίων», όπως εκπρόσωποι του παλαιού καθεστώτος επιδιώκουν να εμφανίσουν. Είμαστε και μια χώρα πολλαπλών δυνατοτήτων. Η Ελλάδα είναι σήμερα ένας πόλος πολιτικής και γεωπολιτικής σταθερότητας στην ευρύτερη περιοχή. Στη θέση της δημοσιονομικής ασωτίας έχει μπει η -σκληρά κατακτημένη, με θυσίες του ελληνικού λαού- δημοσιονομική βιωσιμότητα. Το χρέος θα παραμείνει υψηλό ως ποσοστό του ΑΕΠ, όμως οι δαπάνες εξυπηρέτησής του θα είναι υπό έλεγχο και οι συζητήσεις για την περαιτέρω ελάφρυνσή του βρίσκονται σε εξέλιξη. Η δημιουργία ταμειακών αποθεμάτων και η θεσμοθέτηση της


αυτό έχουμε σημαντικές αναξιοποίητες δυνατότητες. Παρότι, λοιπόν, η κληρονομιά του παρελθόντος είναι βαριά, οι αρνητικές τάσεις όχι μόνο είναι αναστρέψιμες, αλλά η αντίστροφη κίνηση έχει ήδη αρχίσει. Η πολιτική των τελευταίων τριών ετών δημιούργησε συνθήκες σταθεροποίησης και ανάκαμψης, που αρχίζει να γενικεύεται. Η απασχόληση, οι επενδύσεις, η βιομηχανική παραγωγή, ο τουρισμός και οι εξαγωγές έχουν μπει σε ανοδική τροχιά. Η ανεργία, αν και

Διαδηλωτές μπροστά στον Λευκό Πύργο της Θεσσαλονίκης τον Μάιο του 2015. Οι τότε διαμαρτυρίες κατά της οικονομικής κρίσης ζητούν πλέον απάντηση με ένα πειστικό σχέδιο για ουσιαστική ανάπτυξη της χώρας.

είναι ακόμη σε υψηλά επίπεδα, σημειώνει σημαντική μείωση. Ορισμένοι χαρακτηρίζουν την ανάκαμψη αυτή «αναιμική». Πρόκειται για επιφανειακή θεώρηση. Το σημαντικό είναι ότι ο κύκλος της ύφεσης έκλεισε και τη θέση του έδωσε σ’ έναν κύκλο ανάκαμψης, που όλοι οι διεθνείς οργανισμοί προβλέπουν ότι θα επιταχυνθεί, θα διαμορφωθεί σε επίπεδα μεγαλύτερα του 2% και θα έχει διάρκεια. Άλλο είναι το πραγματικό διακύβευμα. Και αυτό συνίσταται στο γεγονός ότι αυτή η ανάκαμψη γίShutterstock / mavkate

ρήτρας ανάπτυξης στην εξυπηρέτηση του χρέους θα αποτελούν μηχανισμούς θωράκισης για το μέλλον. Η χώρα διαθέτει σημαντικές παραγωγικές δυνατότητες που καλύπτουν οριζόντια όλο το φάσμα της οικονομίας, τον τουρισμό, την ενέργεια, τη διαμετακόμιση, τη ναυτιλία, τη μεταποίηση, την αγροτική παραγωγή. Όμως στην εποχή μας οι παραγωγικές δυνατότητες μιας χώρας βρίσκονται πρωτίστως στο ανθρώπινο δυναμικό της και στο πεδίο

7


8

Shutterstock / PitK

νεται σε μεγάλο βαθμό ακόμη στις παλιές βάσεις. Είναι αποσπασματική και άνιση. Και οι πολίτες δεν συμμετέχουν ισότιμα στα οφέλη. Το τρένο της οικονομίας κινείται ακόμη στις παλιές γραμμές. Κι αυτό επιχειρούμε ν’ αλλάξουμε. Η νέα μεταμνημονιακή φάση χαρακτηρίζεται, λοιπόν, από μια εγγενή αντίφαση. Από τη μια πλευρά, η οικονομία θα ανακάμπτει και, αν το διεθνές περιβάλλον είναι ευνοϊκό, η ανάκαμψη θα αποκτά ισχύ και διάρκεια. Από την άλλη, όμως, τα συσσωρευμένα προβλήματα, οι παθογένειες του παρελθόντος και οι προκλήσεις του μέλλοντος θα εξαντλούν τον δυναμισμό αυτής της ανάκαμψης, αν δεν αντιμετωπίζονται. Διότι οι λεγόμενες «παθογένειες του παρελθόντος» δεν αφορούν κάποια σποραδικά λάθη πολιτικής, αλλά βαθιά ταυτοτικά χαρακτηριστικά του κρατικοδίαιτου ελληνικού καπιταλισμού και του πελατειακού και γραφειοκρατικού κράτους. Αποτελούν, δηλαδή, από κοινού το «βαθύ σύστημα», τον πυρήνα των αιτιών της κρίσης και της χρεοκοπίας. Από την άλλη, είναι η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση, η ψηφιακή και ρομποτική πρόκληση για την εργασία και τα δικαιώματα, η κλιματική αλλαγή, η δημογραφική επιδείνωση, το μεταναστευτικό, οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις, δυνατότητες και κίνδυνοι μαζί, που στο έδαφός τους κρίνονται σήμερα οι εθνικοί και οι ταξικοί ανταγωνισμοί. Γι’ αυτό και η ανάκαμψη, ακόμη κι αν γίνει ισχυρή, από μόνη της δεν αρκεί, αν δεν μειώνει τις περιφερειακές και κοινωνικές ανισότητες, αν δεν απαντά στις σύγχρονες ανάγκες, αν δεν υπηρετεί τελικά ένα ευρύτερο στρατηγικό σχέδιο που θα επανακαθορίζει το κοινωνικό και παραγωγικό υπόδειγμα, τον διεθνή ρόλο της χώρας και την αναβαθμισμένη θέση της στον διεθνή καταμερισμό της εργασίας. Αυτή είναι η μεγάλη πρόκληση της μεταμνημονιακής περιόδου. Διότι, αν δεν αποκτήσουμε συνείδηση των βαθύτερων αιτιών της χρεοκοπίας, οικονομικών, πολιτικών, ακόμη και πολιτισμικών, καθώς και των αιτιακών σχέσεων, δεν θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε

Εσωτερική άποψη από τη νέα Εθνική Βιβλιοθήκη και Κέντρο για την Επιστημονική Έρευνα στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Η παιδεία και η έρευνα πρέπει να βρίσκονται στο επίκεντρο της νέας αναπτυξιακής πορείας της Ελλάδας.

μέχρι τέλους και χωρίς πισωγυρίσματα στη ρήξη με τις παθογένειες που την προκάλεσαν. Χρειαζόμαστε, λοιπόν, ένα στρατηγικό σχέδιο ευρύτερο και όχι στενά οικονομικό, σε χρονικό ορίζοντα αντίστοιχο μ’ εκείνο των στόχων βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ, με συμβολικό ενδιάμεσο σταθμό τα 200 χρόνια από την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Το σχέδιο αυτό, για την Ελλάδα του 2030, πρέπει και μπορεί να αποτελέσει βάση κοινωνικού και πολιτικού διαλόγου, πεδίο διαμόρφωσης των νέων μεταμνημονιακών διαχωριστικών γραμμών, αλλά και προοδευτικών αναδιατάξεων και ανασυνθέσεων του πολιτικού συστήματος. Στην κατεύθυνση αυτή η κυβέρνηση, έπειτα από έναν ευρύ κύκλο διαλόγου στο πλαίσιο των Περιφερειακών Αναπτυξιακών Συνεδρίων, προχωρεί στη σύνταξη της νέας Αναπτυξιακής Στρατηγικής με τη μορφή ενός προγράμματος «ειδικού σκοπού», το οποίο θέτει τις κατευθύνσεις της ανάπτυξης, απαντά στη βάση αυτών στα προβλήματα της κοινωνίας και ταυτόχρονα αποτελεί τη βάση επί της οποίας θα συμφωνηθεί η έξοδος από τα μνημόνια. Η νέα Αναπτυξιακή Στρατηγική δεν περιορίζεται, όμως, στο πεδίο των κατευθύνσεων, αλλά προσδιορίζει βασικές δράσεις και μηχανισμούς ελέγχου υλοποίησής τους. Όμως, οι μεταρρυθμίσεις της μεταμνημονιακής εποχής, όπως άλλωστε και η συνταγματική αναθεώρηση και άλλες θεσμικές αλλαγές, πρέπει να υπηρετούν τον

μετασχηματισμό του κράτους και της οικονομίας στην κατεύθυνση της βιώσιμης, δίκαιης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης, την απελευθέρωση της κοινωνίας από τα δεσμά και τις παθογένειες του παρελθόντος, την προετοιμασία της ώστε να είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις νέες προκλήσεις. Η έξοδος από τα μνημόνια γίνεται σε μια περίοδο γεωπολιτικών εντάσεων και συγκρούσεων στην περιοχή μας. Τα ζητήματα, λοιπόν, της ειρήνης, της ασφάλειας και της περιφερειακής συνεργασίας αποκτούν νέα επικαιρότητα και σημασία. Η ανασυγκρότηση της οικονομίας, η ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και αλληλεγγύης, η αποκατάσταση της αξιοπιστίας των δημοκρατικών θεσμών και η ενίσχυση της δημοκρατίας γενικότερα αποτελούν ένα μέρος της απάντησης σε αυτά τα προβλήματα. Ένα άλλο μέρος της απάντησης, όμως, βρίσκεται στην ενίσχυση και στον επαναπροσδιορισμό του διεθνούς ρόλου της χώρας. Ο ρόλος μιας περίκλειστης Ελλάδας, που διαιωνίζει τις εκκρεμότητες και γίνεται μέρος των προβλημάτων της περιοχής, δεν είναι μόνο αντιπαραγωγικός, αλλά και επικίνδυνος για τα ευρύτερα εθνικά μας συμφέροντα. Αντίθετα, η ενεργή στρατηγική πολυδιάστατων συμμαχιών, ειρήνης, συνεργασίας και συνανάπτυξης στην περιοχή, με δραστήρια συμμετοχή στην επίλυση των προβλημάτων της, μπορεί να συμβάλει τόσο στην εδραίωση της ειρήνης και της ασφάλειας όσο και στην αναβάθμιση του διεθνούς ρόλου της χώρας.


›¾ÍªÄËԌÂÎÏÅÊ ÉɪÁ¾ ÂǪÄËԌÂλÉËÏËÊȻΌË!

840 ÂÍľջŒÂÊËÆ

194,5ÂÈ.

ÑɹÎÂÆÒ*

500+

22 ÂÈ.

E#*®%A*

ÂɪÏÂÒ

2017

2017

¥º¾¾»ÏÆÒÈËÍÔþºÂÒ ÂϾÆͺÂÒÎÏËÊÈ»ÎŒË  ÎÏÆÒ¿ÆˌÅÓ¾ÊÆÈ¸Ò Œ¾Ï¾ÍºÂÒ¸ÉÇÅÒ ÎÏÆÒŒ¾Ï¾ÍºÂÒ ÍËÅȸÊÅÒÏÂÓÊËÉËĺ¾Ò ¾Ò ÎÏÅÁƾÊˌ¹ ÏÑÊȾϾʾÉÑÏÆÈÌÊ Œ¾Ï¾ÍÆÌÊToshiba

œÏËÆÓº¾¬ŒºÉËÔ4VOMJHIU

91% 100+

ÂǾÄÑĸÒ

ÓÌÍÂÒ


ΕΝΑ ΝΕΟ ΣΧΕΔΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕ ΤΟΥΡΚΙΑ Η Ελλάδα δεν μπορεί να μείνει απαθής όσο η «γείτων χώρα» εξάγει τα στρατηγικά της αδιέξοδα και την αστάθειά της

Η

κατάσταση στην Τουρκία παραμένει ασταθής. Η χώρα πορεύεται χωρίς πυξίδα. Παρά το ευνοϊκό για τον Erdogan αποτέλεσμα στο συνταγματικό δημοψήφισμα που τον κατέστησε πανίσχυρο πρόεδρο, η Τουρκία εξελίσσεται σε μια καχεκτική δημοκρατική πολιτεία. Η χώρα παραμένει σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης εδώ και δύο σχεδόν χρόνια, πράγμα που σημαίνει ότι το κράτος δικαίου βρίσκεται ουσιαστικά σε αναστολή, ενώ η οικονομία παρουσιάζει δομικές αδυναμίες, με την τουρκική λίρα να έχει χάσει 9% της αξίας της στο α’ τρίμηνο του 2018, σταθερά διψήφιο πληθωρισμό και ένα δραματικά διευρυνόμενο 10

Ντόρα Μπακογιάννη Βουλευτής Α’ Αθηνών και Τομεάρχης Οικονομίας και Ανάπτυξης της Ν.Δ. Διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών (2006-2009) και Δήμαρχος Αθηναίων (2003-2006).

αρνητικό εμπορικό ισοζύγιο. Σε μια τέτοια συγκυρία, σε Αιγαίο και Κύπρο η ένταση βρίσκεται σταθερά σε επίπεδα που προκαλούν ανησυχία. Γιατί συμβαίνει αυτό; Η απάντηση αποκαλύπτει αδιέξοδα πολιτικά, διπλωματικά και πολιτισμικά. Πρώτον, η Τουρκία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια σειρά σημαντικών προβλημάτων ασφαλείας, που έχουν καταστήσει το «εγγύς εξωτερικό της» ένα στρατηγικό ναρκοπέδιο. Στην ουσία, δεν έχει αποκομίσει κέρδη από κανένα μέτωπο, όπου κι αν έχει εμπλακεί. Στη Μέση Ανατολή κατόρθωσε να καταλάβει το Αφρίν έπειτα από σκληρή προσπάθεια και μεγάλες απώλειες σε ανθρώπινο και οικονομικό κεφάλαιο. Όμως, η στρατιωτική

εμπλοκή της Τουρκίας σύντομα θα καταστεί αδιέξοδη. Στα ενεργειακά παρακολουθεί ως θεατής τις εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο και την αναβάθμιση του ρόλου του διπόλου Κύπρου - Ισραήλ. Το bullying στην κυπριακή ΑΟΖ μπορεί βραχυπρόθεσμα να δυσχεραίνει την ενεργειακή πολιτική της Κυπριακής Δημοκρατίας, όμως το όφελος για την Άγκυρα είναι μηδενικό, αν η Ελλάδα και η Κύπρος αντιδράσουν όπως πρέπει. Στο μεταξύ, βρίσκεται ανάμεσα σε ισχυρά αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα. Μεταπήδησε με ευκολία στο πλευρό του Άσαντ και της Ρωσίας, με την οποία έχουν διαμετρικά αντίθετα συμφέροντα στην περιοχή. Οι σχέσεις με τις ΗΠΑ βρίσκονται σε οριακό ση-


Shutterstock / deepspace

μείο μετά τη σχεδόν αρθρωμένη καταγγελία της Άγκυρας ότι πίσω από το πραξικόπημα βρίσκονταν Αμερικανοί. Τέλος, οι σχέσεις με την Ευρώπη διακατέχονται από αμοιβαία καχυποψία, καθώς ο Erdogan εκβιάζει συχνά τους Ευρωπαίους μέσω της συμφωνίας για το προσφυγικό, εφαρμόζοντας λογική ανατολίτικου παζαριού. Στην πράξη, θυσιάζει την ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας του, με ορίζοντα τουλάχιστον τις επόμενες προεδρικές εκλογές. Επομένως, η πρόκληση έντασης στο Αιγαίο και στην κυπριακή ΑΟΖ αποτελεί ευκολότερη επιλογή για να πετύχει τον στόχο του: εθνική ανάταση και προσέλκυση περισσότερων ψηφοφόρων. Στην περίπτωσή μας, ο Erdogan ελέγχει τον ρυθμό της έντασης ως τον βαθμό που ικανοποιεί το εσωτερικό εκλογικό του ακροατήριο, ιδίως τώρα που έχει προσεταιριστεί τους Γκρίζους Λύκους.

Δεύτερον, ο Erdogan δεν έχει κατορθώσει να διευθετήσει το κουρδικό ζήτημα και επομένως να κερδίσει μεγαλύτερη λαϊκή υποστήριξη, παρά τις προσπάθειες που κατέβαλλε για χρόνια. Ενώ στα πρώτα χρόνια από την εκλογή του ακολούθησε φιλελεύθερη πολιτική στο Κουρδικό, κερδίζοντας την υποστήριξη πολλών Κούρδων που για χρόνια ένιωθαν περιθωριοποιημένοι, μετά το 2015 σταδιακά υιοθέτησε σκληρή γραμμή. Μοναδικός στόχος του ήταν να λεηλατήσει πολιτικά την εθνικιστική ακροδεξιά. Αυτή η επιλογή επισφραγίστηκε φέτος, με την επίσημη πολιτική συνεργασία των Κομμάτων Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης και Εθνικιστικής Δράσης. Και, τρίτον, ο Erdogan αναμετράται με την ιστορία και την κεμαλική παρακαταθήκη της σύγχρονης Τουρκίας. Έτσι, καλλιεργεί συνειδητά τις θεωρίες αναθεωρητισμού και οικοδομεί συστηματικά ένα νεο-οθωμανικό εθνικισμό, ασκώντας εξωτερική πολιτική για εσωτερική κατανάλωση. Θέλει να καταστεί ο νέος «πατέρας των Τούρκων». Επιθυμεί να αντικαταστήσει τον κεμαλισμό με τον «ερντογανισμό», μια νέα πολιτική θρησκεία. Για να το πετύχει, από το 2015 αντιγράφει συστηματικά τον Ατατούρκ του 1919: υπογραμμίζει τον αγώνα επιβίωσης ενός αγνού και λαμπρού έθνους, το οποίο επιβουλεύονται κακόβουλοι εχθροί. Σ’ αυτούς τους εχθρούς, συγκαταλέγεται και η Δύση, με την Ελλάδα να αποτελεί την αιχμή του δόρατος. Οι παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου και θαλάσσιου χώρου αποτελούν συνειδητή κίνηση αμφισβήτησης των κυριαρχικών δικαιωμάτων της χώρας μας. Ακόμα, η διαχείριση του ζητήματος των δύο Ελλήνων αξιωματικών που συνελήφθησαν στον Έβρο παύει να καθιστά το συμβάν απλά μεθοριακό και το εντάσσει στη γενικότερη κλιμάκωση της τουρκικής προκλητικότητας. Ταυτόχρονα, οι προκλήσεις εναντίον Ελλάδας και Κύπρου συνδέονται και με τις εξελίξεις στο συριακό μέτωπο.

Στις 20 Ιουλίου 2016 η απόπειρα στρατιωτικού πραξικοπήματος στην Τουρκία συνάντησε την έντονη λαϊκή αντίδραση, σε μια μακρά νύχτα βίας και μηχανορραφιών. Η ημερομηνία θεωρείται κομβική καθώς έκτοτε η πολιτική Erdogan έχει γίνει επιθετική τόσο στα εσωτερικά όσο και στα εξωτερικά μέτωπα της χώρας.

Ασκώντας πίεση στην Αθήνα, η Άγκυρα υπενθυμίζει στη Δύση -κυρίως στο ΝΑΤΟ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση- ότι διεκδικεί ηγεμονική παρουσία στην ευρύτερη περιφέρεια της Ανατολικής Μεσογείου που εκτείνεται από τη Ρόδο ως τα παράλια της Μέσης Ανατολής. Σε αυτό το κλίμα, το ερώτημα είναι ξεκάθαρο: ποια στρατηγική πρέπει να ακολουθήσει η Ελλάδα; Κατά κύριο λόγο, η χώρα μας οφείλει να αντιμετωπίσει την αυξανόμενη ένταση στο Αιγαίο με ψυχραιμία και αυτοπεποίθηση. Διαθέτουμε συμμαχίες σφυρηλατημένες στον χρόνο, το πολιτιστικό μας κεφάλαιο είναι αστείρευτο και παραδοσιακά το «brand name» της χώρας μας είναι ισχυρό. Επομένως, δεν υπάρχει λόγος μεμψιμοιρίας και ηττοπάθειας. Η Ελλάδα, ως σοβαρή ευρωπαϊκή χώρα, οφείλει να εργάζεται συστηματικά και χωρίς φανφάρες για την αποκλιμάκωση της έντασης. Η δήθεν οικειότητα του «good diplomacy» δεν αποτελεί διπλωματική στρατηγική, ούτε βοηθά η κυβερνητική διγλωσσία, όταν πρόκειται για εθνικά θέματα. Η σημερινή κυβέρνηση θυμίζει φεουδαρχικό σύστημα με τους υπουργούς ανεξέλεγκτους, καθώς άλλα δηλώνει ο υπουργός Εξωτερικών και άλλα ο υπουργός Άμυνας. Στις εξάρσεις της Άγκυρας, οι πάσης φύσεως απαντήσεις πρέπει να είναι συντονισμένες και χωρίς προσωπικές επιθέσεις στην ηγεσία της άλλης πλευράς. Αυτή η τακτική είναι αντιπαραγωγική για δύο τουλάχιστον λόγους: αφενός, αυξάνει τον εθνικισμό της άλλης πλευράς και στην ουσία παίζει το παιχνίδι τρίτων που θέλουν την αστάθεια στην περιοχή, αφετέρου, καθιστά το κανάλι της προσωπικής επικοινωνίας και επαφής εξαιρετικά δύσβατο. Ένα κανάλι που καθίσταται κρίσιμο στην απευκταία περίπτωση κλιμάκωσης. Παράλληλα, η Ελλάδα οφείλει να αναλάβει μια δυναμική πρωτοβουλία ουσιαστικού διαλόγου και να αποκαταστήσει την επαφή με την Τουρκία. Το 11


12

Shutterstock / Alexandros Michailidis

2006, μετά το τραγικό επεισόδιο που οδήγησε στον θάνατο του πιλότου Ηλιάκη, συνομίλησα με τον τότε υπουργό Εξωτερικών, Αμπντουλάχ Γκιουλ, και επισκέφθηκα την Τουρκία για να κάνουμε ουσιαστικό διάλογο. Αρκετοί κοντόφθαλμοι στην Ελλάδα ενοχλήθηκαν από εκείνη την τολμηρή πολιτική απόφαση, όμως τελικώς η ιστορία τη δικαίωσε. Χρειαζόμαστε ένα νέο σχεδιασμό για τις σχέσεις της Ελλάδας με την Τουρκία. Είναι αλήθεια ότι κατά την τελευταία δεκαετία δεν σημειώθηκε καμία αξιοσημείωτη πρόοδος στις διαφορές μας με τη γείτονα, οι οποίες ήταν και παραμένουν φύσει στρατηγικές. Στο παρελθόν, είχαμε χαράξει μια αποτελεσματική πολιτική που βασιζόταν στο δόγμα της «έξυπνης δύναμης»: ανοίξαμε πολλά κεφάλαια στις διμερείς μας σχέσεις και εργαστήκαμε για την προσέγγιση με την άλλη πλευρά, χωρίς να παραβλέπουμε τη διατήρηση του αξιόμαχου των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων και την αποτρεπτική τους ικανότητα. Εκείνη η πολιτική ανέδειξε τα κοινά συμφέροντα που υπάρχουν στις δύο πλευρές του Αιγαίου και δημιούργησε κεκτημένο στις εμπορικές και οικονομικές σχέσεις. Δυστυχώς, σήμερα αυτό το θετικό προηγούμενο δεν έχει ακόμα εξαργυρωθεί σε πολιτικό επίπεδο. Γι’ αυτό είναι αναγκαίο να εστιάσουμε στα σημεία σύγκλισης των συμφερόντων μας. Να οικοδομήσουμε μια νέα βάση συνεννόησης με την Άγκυρα, χωρίς όμως να ξεχνάμε τα δίκαιά μας στο Αιγαίο και το πρόβλημα εισβολής και κατοχής στην Κύπρο. Ειδικά για την τελευταία, οφείλουμε να υπενθυμίσουμε προς κάθε κατεύθυνση την ανάγκη σεβασμού της εθνικής κυριαρχίας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Εξάλλου, δεν νοείται ειλικρινής διάλογος χωρίς τον σεβασμό των διεθνών συνθηκών και την εφαρμογή των κανόνων καλής γειτονίας. Τέλος, η Ελλάδα οφείλει να πρωταγωνιστήσει στη διαμόρφωση των σχέσεων Τουρκίας και Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το χαμηλό βαρομετρικό που επικρατεί

Ο πρόεδρος της Τουρκίας Recep Tayyip Erdogan (αριστερά) με τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Donald Tusk, σε συνάντησή τους στις Βρυξέλλες, στις 25 Μαΐου 2017. Η Τουρκία πιέζει συχνά-πυκνά την Ε.Ε. μέσω της συμφωνίας για το προσφυγικό, θυσιάζοντας όμως επί της ουσίας την ευρωπαϊκή προοπτική της.

μεταξύ Άγκυρας και Βρυξελλών δείχνει ότι αρχίζει η συζήτηση για μια ειδική σχέση με την Τουρκία, που απλώς θα αποτελεί μετεξέλιξη της τελωνειακής σύνδεσης. Αν και η ευρωπαϊκή προοπτική της γείτονος έχει αδυνατίσει σημαντικά τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα πρέπει να επιμείνει στη δυνατότητα πλήρους ένταξης της Τουρκίας στην Ε.Ε., εφόσον βέβαια υπάρξει πλήρης συμμόρφωση με τα κριτήρια εισόδου. Η Αθήνα πρέπει να ξεκαθαρίσει τον στόχο της στα ελληνοτουρκικά. Μια δυτική, ευρωπαϊκή και δημοκρατική Τουρκία θα ήταν προς το συμφέρον και της Ελλάδας και ολόκληρης της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Σήμερα, όσο απομακρυσμένος κι αν είναι αυτός ο στόχος, πρέπει να παραμείνει στο οπτικό πεδίο της εθνικής στρατηγικής μας. Αποτε-

λεί εξαιρετικά κοντόφθαλμη και επικίνδυνη λογική να θεωρούμε θετική εξέλιξη τη γιγάντωση των προβλημάτων της γείτονος. Μια αποσταθεροποιημένη Τουρκία δεν είναι καλό σενάριο για τη συνύπαρξη των δύο χωρών. Ταυτόχρονα, πρέπει να αντιληφθούμε ότι έχουμε κάθε λόγο να διαθέτουμε εθνική αυτοπεποίθηση και υγιή πατριωτισμό. Η Ελλάδα είναι μια χώρα με υψηλή αποτρεπτική ισχύ ακόμη και έπειτα από τόσα χρόνια δημοσιονομικής ασφυξίας, με ισχυρές συμμαχίες, είναι μέλος του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε., με κομβική γεωστρατηγική θέση. Και εγκαταστάσεις όπως η Σούδα μόνο την αναβαθμίζουν και την ενισχύουν στα μάτια όλων, φίλων και ανταγωνιστών. Οφείλουμε, λοιπόν, να αντιμετωπίζουμε τις εξελίξεις με σοβαρότητα, ψυχραιμία και αυτοπεποίθηση.


ΧΡΕΙΑΖΟΝΤΑΙ ΡΙΖΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΚΑΙ ΡΗΞΕΙΣ ΣΤΗ ΔΗΜΟΣΙΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗ Οι 7 μεταρρυθμίσεις που θα πλήξουν καίρια το πελατειακό κράτος και θα δημιουργήσουν ένα Δημόσιο αδιαπέραστο από συμφέροντα και συντεχνίες

Η

κυβέρνηση μιλά για το τρένο της ανάπτυξης, αλλά ακόμα δεν έχει φτιάξει τις ράγες. Αυτές έχουν όνομα. Λέγονται καλή διακυβέρνηση. Ένα καλύτερο και αποτελεσματικότερο κράτος. Οι χώρες κερδίζουν από τη μείωση της γραφειοκρατίας. Στην Εσθονία έχουν υπολογίσει ότι κερδίζουν κάθε χρόνο 2% του ΑΕΠ και απελευθέρωσαν αντίστοιχους πόρους για όσους έχουν πραγματική ανάγκη. Από το 2010 και το πρώτο Μνημόνιο προβάλλεται συνεχώς η αναγκαιότητα των μεγάλων μεταρρυθμίσεων στο κράτος, όμως γίνονται μόνο αποσπασματικές παρεμβάσεις. Συνήθως αποτυχημένες. Όπως η περιλάλητη «αποκομματικοποίηση του κράτους», για την οποία είχε δεσμευθεί η κυβέρνηση. Και παρότι οι απαιτούμενες παρεμβάσεις ήταν μικρές -και σε καμία περίπτωση δεν θα έθιγαν τα θεμέλια του πελατειακού κράτους- ούτε αυτές κατάφεραν να τις ολοκληρώσουν. Δίνω τρία παραδείγματα: • H αξιολόγηση των δημόσιων υπαλλήλων ανεκόπη καθότι δεν κατάφεραν να πείσουν τους δημόσιους υπαλλήλους να συμμετέχουν -παρά τα παρακάλια στην αρχή και τις απειλές στο τέλος. • Το αντικειμενικό σύστημα επιλογής προϊσταμένων (Γενικών Διευθυντών) και Γραμματέων Υπουργείων αλλοιώθηκε με τις προδιαγραφές που έθετε ο κάθε υπουργός, προδιαγραφές που φωτογράφιζαν για άλλη μια φορά 14

Σταύρος Θεοδωράκης Δημοσιογράφος και πολιτικός. Τον Φεβρουάριο του 2014 συνίδρυσε το κίνημα Το Ποτάμι και τον Νοέμβριο του 2017 το Κίνημα Αλλαγής.

Μαθητές στην πρώτη μέρα της σχολικής περιόδου. Η εκπαίδευση θα πρέπει να ασκείται από την τοπική αυτοδιοίκηση, αποφορτίζοντας τα βάρη και τη δομή της κεντρικής διοίκησης.

κομματικούς φίλους. • Οι προσλήψεις συμβασιούχων που βρίσκονται εκτός του πλαφόν των επιτρεπόμενων προσλήψεων αυξάνονται συνεχώς, με αποτέλεσμα οι μισθοδοτούμενοι από το δημόσιο ταμείο να πληθαίνουν. Πλέον οι πάσης φύσεως υπάλληλοι ανέρχονται σήμερα στους 726.131. Τα λάθη που μας οδήγησαν στην πτώχευση συνεχίζονται. Η γραφειοκρατία και τα διοικητικά βάρη που επωμίζεται όποιος συναλλάσσεται με το Δημόσιο πολλαπλασιάζονται αντί να μειώνονται. Είναι χαρακτηριστικό ότι από το 2000 ως το 2016 ψηφίστηκαν 37 φορολογικά νομοσχέδια με επιπλέον 382 φορολογικές ρυθμίσεις σε άλλα άσχετα νομοσχέδια. Δύο νο-

μοσχέδια τον χρόνο και δύο ρυθμίσεις κάθε μήνα. Η μνημονιακή επιταγή της «αποκομματικοποίησης» δεν φτάνει. Η Ελλάδα χρειάζεται ένα πρόγραμμα ριζικών τομών και ρήξεων στη δημόσια διοίκηση. Χωρίς αυτές κανένα πρόγραμμα ανάπτυξης δεν θα τελεσφορήσει και η οικονομία θα λιμνάζει μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας. Η κοινωνία θα ιδρώνει για να επιτευχθούν τα ιλιγγιώδη πρωτογενή πλεονάσματα και οι υπουργοί θα σπαταλούν το μισό ΑΕΠ σε δημόσιες δαπάνες. Οι τομές και οι ρήξεις πρέπει να εντάσσονται σε ένα συνολικό και ιεραρχημένο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων του κεντρικού κράτους και της αυτοδιοίκησης. Λειτουργίες, δομές, προϋπολογισμοί, ανθρώ-


Credit: Shutterstock / Ververidis Vasilis

Shutterstock / Ververidis Vasilis

πινο δυναμικό, πρέπει να οργανωθούν από την αρχή. Η νέα δημόσια διοίκηση πρέπει να είναι αδιαπέραστη από τα συμφέροντα και τις συντεχνίες. Μεταρρυθμίσεις που θα πλήξουν καίρια το πελατειακό κράτος είναι: 1. Αντικατάσταση του απαρχαιωμένου συστήματος αρμοδιοτήτων με ολοκληρωμένα πεδία πολιτικής. Σήμερα οι μισοί δημόσιοι υπάλληλοι απασχολούνται με τη γραφειοκρατική λειτουργία του κράτους και όχι με τον πολίτη. Οι μισές από τις 23.000 αρμοδιότητες που ασκούν τα υπουργεία έχουν υποστηρικτικό χαρακτήρα (γραμματειακή υποστήριξη, καθαριότητα…). 2. Υγεία, πρόνοια, παιδεία πρέπει να ασκούνται από την τοπική αυτοδιοίκηση. 3. Κανένας νόμος και καμία τροπολογία δεν θα πρέπει να ψηφίζεται χωρίς κοστολόγηση των επιπτώσεών τους στην οικονομία και την απασχόληση. 4. Κατάργηση και συγχώνευση διοικητικών δομών που επικαλύπτονται. Μείωση των ρετιρέ του Δημοσίου, των μετακλητών υπαλλήλων και του παχυλού στρώματος γενικών, ειδικών και λοιπών γραμματέων. 5. Δημιουργία Ανεξάρτητης Αρχής (ένα διευρυμένο ΑΣΕΠ) για τη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού της δημόσιας διοίκησης. Μόνη αυτή θα είναι αρμόδια για τις προσλήψεις, τα περιγράμματα θέσεων, την αξιολόγηση και την κινητικότητα των υπαλλήλων. 6. Μετάβαση του κρατικού προϋπολογισμού σε προϋπολογισμό προγραμμάτων. Δηλαδή να συνδεθεί η κρατική χρηματοδότηση με συγκεκριμένα αποτελέσματα. 7. Δέσμευση ότι σε 5 χρόνια το κράτος δεν θα χρησιμοποιεί έγγραφα. Όλες οι συναλλαγές στο Δημόσιο και με το Δημόσιο θα γίνονται ηλεκτρονικά. Οι Γάλλοι θα το κάνουν μέχρι το 2022. Αν εφαρμοστούν όλα αυτά, οι έρευνες -και οι διεθνείς πρακτικέςδείχνουν ότι θα βελτιωθεί η θέση μας στον δείκτη αποτελεσματικότητας του Δημοσίου (να πάψουμε να είμαστε στο τέλος της ευρωπαϊκής κατάταξης μαζί με τη Σλοβακία και την Ουγγαρία).

Από το 2000 ως το 2016 ψηφίστηκαν από την ελληνική Βουλή 37 φορολογικά νομοσχέδια και 382 φορολογικές ρυθμίσεις σε άλλα άσχετα νομοσχέδια. Η γραφειοκρατία και τα διοικητικά βάρη που προκύπτουν διαρκώς σε κάθε επίπεδο της δημόσιας διοίκησης είναι προφανή.

Μέσα σε μια τριετία θα πετύχουμε μείωση των δημόσιων δαπανών κατά 5% του ΑΕΠ και θα απαλλάξουμε την οικονομία από το 40% του γραφειοκρατικού βάρους, το οποίο σήμερα υπολογίζεται σε 7% του ΑΕΠ. Η χώρα μας φέτος κατρακύλησε έξι θέσεις στον δείκτη ευκολίας του επιχειρείν -Doing Businessτης Παγκόσμιας Τράπεζας και βρέθηκε στην 67η θέση, κάτω από την Κύπρο, αλλά και από την Αλβανία. Οι επενδύσεις 155 δισ. ευρώ που χρειαζόμαστε επιπλέον ως το 2022 (σύμφωνα με την έκθεση της PwC) δεν θα έρθουν, αν δεν δημιουργήσουμε τη μεγαλύτερη αναπτυξιακή υποδομή: μια δημόσια διοίκηση που θα λειτουργεί σωστά και αποτελεσματικά. 15


Η ΕΥΡΩΠΗ ΕΧΕΙ ΠΑΨΕΙ ΝΑ ΕΜΠΝΕΕΙ Εγκλωβισμένη στην ιστορία, στις οικονομικές σκοπιμότητες και στις εθνικές προτεραιότητες, η Ε.Ε. δεν παρέχει κοινό όραμα για το μέλλον

Ω

ς το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου τα πράγματα στον πλανήτη έμοιαζαν με ευρωπαϊκό μονόπρακτο. Η Ευρώπη ήταν ο σχεδόν αποκλειστικός πρωταγωνιστής της παγκόσμιας πολιτικής. Πολλά μεσολάβησαν έκτοτε και ο κάποτε πρωταγωνιστής θα πρέπει να περιμένει το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και το θαυμαστό έτος 1989 για να ανασάνει ξανά με αισιοδοξία μετά τον «σύντομο» 20ό αιώνα: annus mirabilis! Όμως μετά, ani miserabili: πόλεμος στη Γιουγκοσλαβία, στρατιωτικές επεμβάσεις νότια της Βιέννης και βόρεια της Αθήνας: νέες αστάθειες, που οι ευρωπαϊκές ηγεσίες δεν μπορούν να διαχειριστούν μόνες τους λόγω των ιστορικών τους αμαρτιών και προτιμήσεων. Η ευρωπαϊκή ενοποίηση, την ίδια στιγμή που πολιτικά τα έχει χαμένα, πατάει ανεπίγνωστα γκάζι εστιάζοντας στο οικονομικό, το νομισματικό και το δημοσιονομικό πεδίο. Το 1992, χρονιά κατά την οποία ξεκινά ο εμφύλιος στη Βοσνία, η Ε.Ε., μερικά χιλιόμετρα βορειότερα, υπογράφει τη Συνθήκη του Μάαστριχτ... Στο όνομα αυτής της μεταρρυθμιστικής αύρας, η κοινωνική απορρύθμιση δοκιμάζεται με εμμονή. Το πιο εύφορο έδαφος να ξεκινήσει κανείς αυτές τις εκπτώσεις υπήρξε η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, οι «νέες» χώρες όπου το «κοινωνικό κεκτημένο» είχε καταστεί συνώνυμο του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού. Κάποιες χώρες δεν τα καταφέρνουν στη στροφή και εκτροχιάζονται, εδραιώνοντας την «κρίση» τους ως κανονικό16

Δημήτρης Χριστόπουλος Καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Πρόεδρος της Διεθνούς Ομοσπονδίας Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

τητα. Άλλες πάλι, με σιδερένια πειθαρχία και σοβαρό κοινωνικό κόστος, ανταποκρίνονται στη «θεραπεία». Η άλλοτε «ισχυρή Ελλάδα», η καπιταλιστική μητρόπολη των μεταψυχροπολεμικών Βαλκανίων, εκτροχιάστηκε. Μπήκε αμέριμνα στη δύσκολη στροφή της ιστορίας και πετάχτηκε. Από την «κρίση» θα βγει πλέον διαφορετική. Η χώρα έχει μια ειδική βαρύτητα για μια σειρά από ιστορικούς και γεωπολιτικούς λόγους, κάτι που μάλλον εξασφαλίζει ότι δεν θα καταλήξει κράτος-παρίας μιας εξαρθρωμένης κοινωνίας και μιας μίζερης δημοκρατίας. Έχει δύσκολα σύνορα, με απρόβλεπτους γείτονες, και παρά τα μύρια όσα προβλήματά της και τις ιδεολογικές της εμμονές, όπως το Μακεδονικό, καταφέρνει και είναι μια σταθερή χώρα σε ένα γεωπολιτικά ασταθές περιβάλλον. Δεν είναι και λίγο αυτό. Αυτό είναι το καλό σενάριο. Μετρίως καλό, για να μην πούμε μέτριο. Αλλά έτσι είναι. Η κυβέρνηση του Αλέξη Τσίπρα είχε άλλες προσδοκίες, αλλά χωρίς επίγνωση των συσχετισμών οι προσδοκίες μένουν τέτοιες, οπότε αναγκαστικά πλέον κι αυτή δουλεύει πεισματικά για την περίφημη «αναπροσαρμογή». Σε αντίθεση με τη Δεξιά, διαθέτει μια σημαντικά μεγαλύτερη δεξαμενή κοινωνικών συναινέσεων και αυτό εξηγεί την ανθεκτικότητά της σε σχέση με τους προκάτοχούς της, ενώ η σωρευμένη κόπωση του ελληνικού λαού τον έχει καταστήσει πλέον βολικό ασθενή, σε αντίθεση με την εικόνα που έδινε το 2011-2013 με τα βίαια ξεσπάσματά του. Πλέον, ο «ασθε-

νής» καθηλώθηκε και στωικά αντιμετωπίζει τη «θεραπεία». Όμως, τα πράγματα είναι εύθραυστα. Η ραγδαία πολιτική απονομιμοποίηση των πολιτικών ελίτ στην Ελλάδα -από τα δεξιά στα αριστερά- αφήνει διάπλατο χώρο σε ένα εγχείρημα τύπου Τραμπ, «να κάνουμε την Ελλάδα μεγάλη πάλι», όπου η οικονομική ολιγαρχία θα κυβερνά χωρίς τη μεσολάβηση πολιτικής και θεσμών. Φαίνεται -πώς να το πω;ιστορικά αλλόκοτο η χώρα που σε λίγο θα έχει περάσει τα δέκα πιο σκληρά χρόνια «δημοσιονομικής αναπροσαρμογής» να τη βγάλει καθαρή με κυβερνήσεις σαν κι αυτές που είχε ως σήμερα, ενώ ο ακροδεξιός λαϊκισμός εδραιώνεται σε όλα τα σημεία του διεθνούς ορίζοντα. Τα αποτελέσματα των ιταλικών εκλογών απλώς διέλυσαν την επίφαση τεχνητής αισιοδοξίας στην ΕΕ. Για τον λόγο αυτό έχουμε αιτίες ανησυχίας. Το να είναι κανείς σκεπτικός με το πού πάει η Ευρώπη σήμερα δεν είναι ευρωσκεπτικισμός, δηλαδή άρνησή της. Τουναντίον, είναι ευρωπαϊκή σωφροσύνη. Κι όμως, το επιχείρημα της «αναπροσαρμογής» -«σε όλες τις εκδοχές του, καθώς και στην κυρίαρχη, τη νεοφιλελεύθερηείναι πραγματικά ευρωπαϊκό επιχείρημα. Είναι αυτό που επιχειρεί ειλικρινώς να σώσει την Ένωση από τις έξαλλες φωνές των «λαϊκιστών». Έτσι νομίζει. Έχει ευρωπαϊκό πρόσημο χτισμένο πάνω στις γερμανικές τύψεις για τον 20ό αιώνα, αλλά και στο λαβωμένο γερμανικό εθνικό αίσθημα, που δεν μπορεί να εκφραστεί με άλλον τρόπο παρά


λειτουργεί... Η Ευρώπη, στα χρόνια της πρωτοκαθεδρίας της, υπήρξε ικανή για το καλύτερο και για το χειρότερο. Ενίοτε το χειρότερο συνέβαινε συχνά για να υπηρετήσει το καλύτερο. Ο αγώνας για την αυτοδιάθεση των εθνών, αγώνας δημοκρατικού αυτοπροσδιορισμού, έγινε συχνά προάγγελος εθνοκαθάρσεων. Ο αγώνας για κοινωνική δικαιοσύνη και σοσιαλισμό οδήγησε σε εδραίωση του ολοκληρωτισμού. Ο αγώνας για οικονομική ανάπτυξη έγινε αβίαστος ιμπεριαλισμός και αποικιοκρατική βία. Και ο κατάλογος δεν τελειώνει εδώ. Η Ευρώπη υπήρξε Ιανός. Η βίαιη Ευρώπη: φάρος της Νεωτερικότητας (Σ.τ.Ε: ιστορική περίοδος από την εποχή του Διαφωτισμού ως το τέλος του 20ού αιώνα, με χαρακτηριστικά στοιχεία τη χρήση μηχανών, την ανάπτυξη της επιστήμης, την ανάπτυξη αστικών κέντρων και την ανάδυση πολυεθνικών επιχειρήσεων). Πλέον, όμως, η Ευρώπη έχει χάσει προ πολλού την προσδοκία του καλού. Από την άλλη -ας μην ξεχνάμε- έχει υπάρξει και πολύ χειρότερη. Σήμερα, είναι απλώς μέτρια. Ο ευρωπαϊκός «ρεαλισμός» είναι απλώς η παραδοχή της μετριότητάς της. Γι’ αυτό ο «ρεαλισμός» της δεν εμπνέει, όσο κι αν παλεύει να μας σώσει από τα χειρότερα. Τα ευρωπαϊκά έθνη είναι ιστορικά και γεωγραφικά καταδικασμένα στη συγκατοίκηση και για τον λόγο αυτό ζητούμενο είναι να συνυπάρχουν χωρίς να σκοτώνονται. Γι’ αυτό αξίζει η «ευρωπαϊκή ιδέα», αυτοτελώς και ανεξάρτητα από αυτούς που την εκπροσωπούν κατά καιρούς. Ο άλλος δρόμος απέναντι σε αυτήν την ιδέα -ο πιο δοκιμασμένος δρόμος όπου ξέρει να βαδίζει η ευρωπαϊκή ιστορία- στις στιγμές της ματαίωσης αλλά και αυτές του πιο αχαλίνωτου εγωισμού των λαών της, είναι αυτός των εθνικισμών της. Γι’ αυτό η «ενωμένη Ευρώπη» δεν είναι κάποιο a priori φετίχ. Είναι, όμως, η ασφαλέστερη λύση. Αυτό σκέφτηκαν οι founding fathers της και το πάλεψαν στα αποκαΐδια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Για τις

Μια πρόσφυγας με το παιδί της, σε κέντρο υποδοχής στην Ελλάδα. Το μεταναστευτικό ζήτημα εκφράζει χαρακτηριστικά τις «μισές λύσεις» που τείνει να υιοθετεί η Ε.Ε. και κυρίως η Γερμανία: ενώ η ίδια δέχτηκε μεγάλο αριθμό μεταναστών στο έδαφός της, αδυνατεί ή δεν επιδιώκει (υπό την πίεση της Άκρας Δεξιάς) να δώσει ώθηση σε μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική που να το αντιμετωπίζει συνολικά.

σοφές επιλογές τους, ο άνθρακας κι ο χάλυβας ήταν μέσα για την ειρήνη. Στα τέλη του αιώνα, η νομισματική ένωση έγινε αυτοσκοπός που εξάρθρωσε, με την ακαμψία της, την πολιτική ένωση. Σήμερα, η μέτρια Ευρώπη δεν είναι ικανή για το χειρότερο, όπως παλιά, ούτε όμως εμπνέει για κάτι καλύτερο. Δεν πείθει. Αυτό είναι το πρόβλημα. Και όταν το σχέδιο μιας κοινής πολιτικής κοινότητας δεν ελκύει, τότε παραμονεύει το χειρότερο ιστορικά.

Shutterstock/Giannis Papanikos

αυτόν του αυστηρού προτεστάντη δασκάλου. Ό,τι και να του προσάψει κανείς -και δεν είναι λίγα αυτά- το σίγουρο είναι ότι το εγχείρημα θέλει πράγματι να «σώσει» την Ευρώπη. Είναι η ίδια η γερμανική κυβέρνηση η οποία, αφού επωμίστηκε υπευθύνως το μεγαλύτερο μέρος του προσφυγικού πληθυσμού στην επικράτειά της, έκλεισε την πόρτα σπρωγμένη από τον φόβο της Άκρας Δεξιάς, χωρίς να τολμήσει στοιχειωδώς να επιβάλει έναν ισότιμο καταμερισμό της ευθύνης στην περιφέρειά της. Είναι η ίδια κυβέρνηση η οποία, αφού με άτεγκτη αποφασιστικότητα επέβαλε τα Μνημόνια «δημοσιονομικής αναπροσαρμογής» στον ευρωπαϊκό Νότο, λίγα χρόνια αργότερα διστάζει να επιβάλει ένα προσφυγικό «μνημόνιο» στην πάλαι ποτέ Mitteleuropa των χωρών του Βίσενγκραντ. Την ίδια στιγμή που η Γερμανία επωμίζεται ούτως ή άλλως το μείζον τμήμα του προσφυγικού πληθυσμού στο έδαφός της, δεν δείχνει την ίδια αποφασιστικότητα ώστε να πιεστούν οι Κεντροευρωπαίοι γείτονες να δεχθούν πρόσφυγες. Η Κεντρική Ευρώπη έχει κομβική σημασία για τον νέο εθνικισμό της γερμανικής ηγεμονίας. Το να στοιβάζονται πρόσφυγες στην Τουρκία και στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου είναι «ρεαλιστικό» και ανεκτό. Το να πιεστούν να δεχθούν κόσμο οι αντιδραστικοί δορυφόροι της γερμανικής μητρόπολης αποδεικνύεται δυσκολότερο. Το παράδειγμα της Συμφωνίας Ε.Ε.-Τουρκίας το γενικεύουμε. Στο Παρίσι, στα τέλη του καλοκαιριού του 2017, είχαμε σύνοδο κορυφής ανάμεσα στη Γαλλία, την Ιταλία, το Τσαντ, τον Νίγηρα και τη Λιβύη για το πώς θα συγκρατούν οι αφρικανικές αυτές χώρες τον κόσμο που θέλει να διέλθει τη Μεσόγειο. Στη Λιβύη ξεκίνησε πάλι η δουλεία. Κι όμως, όλα αυτά είναι πλέον κοινότοπες παραδοχές ενός κακού που κάποτε ξορκίζαμε. Ευρωπαϊκές αξίες είπαμε; Ανθρώπινα δικαιώματα; Τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι σαν το ασανσέρ: όταν πραγματικά το έχεις ανάγκη στην πυρκαγιά, δεν

17


shutterstock / Vasilis Ververidis

ΟΙ 4 ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΡΑΠΕΖΕΣ Οι νέες προτεραιότητες για τον κλάδο και οι 6 προϋποθέσεις για «καθαρή έξοδο» από το πρόγραμμα στήριξης

Ο

ι ελληνικές τράπεζες και οι μέτοχοί τους κατέγραψαν σημαντικές απώλειες την τελευταία δεκαετία της κρίσης και το τραπεζικό σύστημα υπέστη έναν αναγκαίο βαθύ δομικό μετασχηματισμό, αρκετά βίαιο και με βαρύτατες και σύνθετες συνέπειες, αλλά έχει κατορθώσει σήμερα να αποκαταστήσει τη χρηματοοικονομική του υγεία. Συγκεκριμένα, με την ολοκλήρωση του τρίτου προγράμματος στήριξης προ των πυλών και το βελτιούμενο κλίμα στην οικονομία και στις διεθνείς και εγχώριες αγορές, στοιχειοθετείται μια πιο αισιόδοξη εικόνα, καθώς οι ελληνικές τράπεζες διαθέτουν: • Ισχυρή προ-προβλέψεων κερδοφορία (3,8 δισ. ευρώ το 2017). 18

Νικόλαος Β. Καραμούζης Πρόεδρος της Eurobank-Ergasias, Πρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης Τραπεζών (ΕΕΤ), ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς

• Επάρκεια εποπτικών κεφαλαίων, από τις υψηλότερες στην ευρωζώνη (δείκτης CET 1 στο 16,3% - CRD IV fully loaded). • Βελτιούμενες συνθήκες ρευστότητας, με αυξανόμενη πρόσβαση στις αγορές, αύξηση των καταθέσεων του ιδιωτικού τομέα κατά 5,5 δισ. ευρώ το 2017 και μείωση της εξάρτησης ρευστότητας από το ευρωσύστημα σε επίπεδα κάτω από 27 δισ. ευρώ τον Φεβρουάριο του 2018, έναντι 127 δισ. ευρώ το καλοκαίρι του 2015. • Αποκλιμάκωση των εγχώριων μη εξυπηρετούμενων ανοιγμάτων (NPEs) στα 94 δισ. ευρώ στο τέλος του 2017 από 107 δισ. ευρώ τον Ιούνιο του 2016, και με σχέδιο και δέσμευση των τραπεζών να τα μειώσουν στα 64 δισ. ευρώ στο τέλος του 2019.

Στη βελτίωση των επιδόσεων των τραπεζών σημαντική συμβολή είχε και η αντίστοιχη βελτίωση του μακροοικονομικού και χρηματοοικονομικού περιβάλλοντος. Συγκεκριμένα: • Επανήλθαν οι θετικοί ρυθμοί ανάπτυξης του ΑΕΠ το 2017, έπειτα από 10 χρόνια διαρκούς ύφεσης, με το μικρό διάλειμμα της ασθενούς ανάκαμψης του 2014, ενώ η ανεργία αποκλιμακώνεται και εκτιμάται ότι θα υποχωρήσει ίσως και εντός του 2018 κάτω του 20%. • Το επενδυτικό ενδιαφέρον των διεθνών αγορών για την ελληνική οικονομία βελτιώνεται και το ασφάλιστρο κινδύνου των κρατικών ομολόγων αποκλιμακώνεται σταδιακά. • Οι απαιτητικοί δημοσιονομικοί


στόχοι υπερκαλύπτονται με τη δημιουργία υψηλών πρωτογενών πλεονασμάτων τα τελευταία χρόνια, οι μεταρρυθμίσεις υλοποιούνται έστω και με καθυστερήσεις (όπως στους τομείς των ιδιωτικοποιήσεων και της δημόσιας διοίκησης), το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών έχει ισορροπήσει και το έλλειμμα είναι σχεδόν μηδενικό. Επιπλέον, οι εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών αυξάνονται σταθερά σε πραγματικούς όρους (βελτιωμένες κατά 26% σε σχέση με το 2009), η βιομηχανική παραγωγή, η μεταποίηση και η οικονομική και καταναλωτική εμπιστοσύνη βρίσκονται σε ανοδική πορεία και οι ξένες επενδύσεις προσέγγισαν τα 3,7 δισ. ευρώ το 2017, το υψηλότερο ποσό των τελευταίων ετών. Ωστόσο, ακόμα και σήμερα, δανειζόμαστε σημαντικά ακριβότερα σε σχετικούς όρους, π.χ. το Δημόσιο πληρώνει ασφάλιστρο κινδύνου 2,4% πάνω από την Πορτογαλία. Ως εκ τούτου, και καθώς το τρίτο πρόγραμμα στήριξης βαίνει προς την ολοκλήρωσή του το καλοκαίρι του 2018, ο στόχος της απεμπλοκής της χώρας μας από τα μνημόνια με μία «καθαρή», αλλά με ισχυρή επιτήρηση έξοδο προϋποθέτει την ικανοποίηση πρώτα 6 βασικών όρων: 1. Εθνικό σχέδιο ανάπτυξης και επενδύσεων: Απαιτείται η διαμόρφωση ενός εθνικού σχεδίου επίτευξης υψηλών ρυθμών ανάπτυξης και υλοποίησης των μεταρρυθμίσεων, κυρίως φιλικού προς την επιχειρηματικότητα, τις ιδιωτικές επενδύσεις και την προσέλκυση ξένων κεφαλαίων. Στόχοι, μεταξύ άλλων, η επίτευξη σημαντικής και σταθερής ανάκαμψης των ιδιωτικών επενδύσεων, που κατέρρευσαν στη διάρκεια της κρίσης, ο ανασχεδιασμός της δημόσιας διοίκησης ώστε να βελτιωθεί η οικονομική και κοινωνική αποτελεσματικότητά της, η αναμόρφωση του φορολογικού συστήματος που αποτελεί σήμερα αναπτυξιακό βαρίδι, καθώς και ο περαιτέρω στρατηγικός προσανατολισμός της οικονομίας προς την εξωστρέφεια, την καινοτομία, τη διαμόρφωση σύγχρονων υποδομών. Παράλληλα, απαιτείται η πειστική ανάληψη της ιδιοκτη-

σίας των μεταρρυθμίσεων από το πολιτικό σύστημα, με στόχο την περαιτέρω ανάκαμψη της αξιοπιστίας των εθνικών πολιτικών και της εμπιστοσύνης των αγορών. 2. Ισχυρές τράπεζες: Η διαδικασία των stress tests, η εφαρμογή των διεθνών λογιστικών προτύπων IFRS 9 και μιας σειράς άλλων σημαντικών εποπτικών οδηγιών πρέπει να πιστοποιήσει τη διαχρονική χρηματοοικονομική υγεία και ισχύ των ελληνικών τραπεζών. Η σταθερή αναπτυξιακή τροχιά δεν μπορεί να επιτευχθεί με τις τράπεζες σε διαρκή αμφισβήτηση από τις αγορές για την ικανότητά τους να χρηματοδοτήσουν την ανάπτυξη και να διαχειριστούν το σημαντικό ύψος των NPEs. 3. Βιώσιμη αναδιάρθρωση του δημόσιου χρέους: Απαιτείται μια βιώσιμη συμφωνία αναδιάρθρωσης του δημόσιου χρέους που θα πείσει τις αγορές, με το ετήσιο ύψος εξυπηρέτησής του να διαμορφώνεται σε διατηρήσιμα επίπεδα υπό εύλογες μακροοικονομικές υποθέσεις. Αυτό αποτελεί άλλωστε και δέσμευση των επίσημων δανειστών της χώρας. Επιστροφή της χώρας στην κανονικότητα των αγορών χωρίς επίλυση του προβλήματος του δημόσιου χρέους, καθίσταται δύσκολο να επιτευχθεί. 4. Θετική στάση του ΔΝΤ για τις εξελίξεις: Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) πρέπει να παραμείνει ενεργά εμπλεκόμενο στο πρόγραμμα και να συμφωνήσει τόσο για τη βιωσιμότητα της αναδιάρθρωσης του δημόσιου χρέους όσο και για την κεφαλαιακή επάρκεια του τραπεζικού συστήματος μετά τα stress tests. Το αντίθετο θα ναρκοθετούσε την «καθαρή» έξοδο της χώρας από τα μνημόνια. 5. Πολιτική δέσμευση για δημοσιονομική πειθαρχία και μεταρρυθμίσεις: Το πολιτικό σύστημα (κυβέρνηση και αντιπολίτευση) πρέπει να επιβεβαιώσει τη δέσμευσή του στους δημοσιονομικούς στόχους που έχουν τεθεί μέχρι το 2022 και στην υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων, συμπεριλαμβανομένης της έγκαιρης ολοκλήρωσης της τέταρτης αξιολόγησης. Τα πρωτογενή πλεονάσματα είναι, ceteris paribus, πράγματι υφεσιακά, αλλά υπό τις

Κόσμος συνωστίζεται σε ΑΤΜ τράπεζας στις πρώτες μέρες εφαρμογής των capital controls στην Ελλάδα (Ιούλιος 2015). Η ολική άρση των περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων θα ενισχύσει την εμπιστοσύνη, τόσο των πολιτών όσο και των αγορών, στις προοπτικές της χώρας, ενώ κατά πάσα πιθανότητα θα οδηγούσε και σε βελτίωση της διεθνούς πιστοληπτικής της διαβάθμισης.

παρούσες συνθήκες, η ενίσχυση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας της χώρας, που συνεπάγεται η δημοσιονομική συνέπεια, επιταχύνει την πλήρη πρόσβαση της χώρας στις αγορές με ανταγωνιστικότερους όρους και είναι σημαντικότερη από το υφεσιακό κόστος που πιθανά δημιουργεί. 6. Capital controls: Η Ελλάδα οφείλει να ανακοινώσει σύντομα ένα ταχύρρυθμο χρονοδιάγραμμα ολικής άρσης των περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων. Κάτι τέτοιο θα ενίσχυε την εμπιστοσύνη, τόσο των πολιτών όσο και των αγορών, στις προοπτικές της χώρας, ενώ κατά πάσα πιθανότητα θα οδηγούσε και σε βελτίωση της διεθνούς πιστοληπτικής της διαβάθμισης, που ακόμα υστερεί σημαντικά, έναντι π.χ. της Πορτογαλίας, και κυμαίνεται σήμερα πέντε βαθμίδες χαμηλότερα. Χωρίς την ικανοποίηση των παραπάνω προϋποθέσεων, ούτε η δημιουργία σημαντικού ταμειακού αποθέματος από το Δημόσιο ούτε η σύναψη συμφωνίας για προληπτική πιστωτική γραμμή που συνεπάγεται νέο Μνημόνιο είναι ικανές πρωτοβουλίες να διασφαλίσουν τη χωρίς αναταράξεις έξοδο από τα Μνημόνια και την κρίση. Στο πλαίσιο αυτό, οι ελληνικές τράπεζες αντιμετωπίζουν σήμερα τέσσερις βασικές προκλήσεις. Η πρώτη είναι η ανάγκη σταδιακής, αλλά ταχύτερης μείωσης των NPEs σε επίπεδα συγκριτικά με τους ευρωπαϊκούς μέσους όρους. Πέρα από τη μείωση των NPEs που έχει ήδη επιτευχθεί το 2017, προβλέπεται βάσει προγράμματος η περαιτέρω αποκλιμάκωσή τους, της τάξης των 30 δισ. ευρώ, μέχρι το τέλος του 2019. Όμως, ακόμα κι αν επιτευχθεί αυτός ο απαιτητικός στόχος, θα μεταφράζεται σε λόγο NPEs προς το σύνολο των δανείων περίπου στο 35% στο τέλος του 2019. Ένας δείκτης χαμηλότερος από το 49% του τέλους του 2017, αλλά σημαντικά υψηλότερος από το 5,5% του μέσου όρου σήμερα της Ευρωζώνης. Είναι βέβαιο ότι θα ενταθούν οι πιέσεις από τους Ευρωπαίους εταίρους μας και τις εποπτικές αρχές για ταχύτερη και πιο ριζική αντιμετώπιση του σοβαρού ζητήματος των NPEs όσο πλησιάζουμε 19


20

shutterstock / Gundam_Ai

το 2019, ιδιαίτερα ενόψει και του στόχου της ολοκλήρωσης της τραπεζικής ένωσης στην Ευρώπη. Ωριμάζουν οι συνθήκες να εξεταστούν από όλους τους εμπλεκόμενους σε συνεργασία με τις τράπεζες εναλλακτικές λύσεις που θα οδηγήσουν σε σύντομο χρονικό διάστημα στη διαμόρφωση πλαισίου για τη μετά το 2019 εποχή, με στόχο την ταχύτερη εξυγίανση των τραπεζικών ισολογισμών. Η δεύτερη πρόκληση είναι η επιτυχής ενσωμάτωση ενός μεγάλου φάσματος νέων ρυθμιστικών και εποπτικών αλλαγών που μετασχηματίζουν το ευρωπαϊκό χρηματοοικονομικό τοπίο. Ενδεικτικά αναφέρω ότι αυτές οι ρυθμίσεις περιλαμβάνουν το IFRS 9, τα stress tests, τις χρονολογικές προβλέψεις τόσο από την ΕΚΤ και τον SSM (addendum) όσο και με το νέο σχέδιο δράσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το TRIM, το PSD2, το MiFiD2 και σε μελλοντικό χρόνο το MREL, καθώς και τις οδηγίες Βασιλεία IV. Η εφαρμογή του IFRS 9 εκτιμάται από τις τράπεζες ότι θα έχει μια επίπτωση στα εποπτικά τους κεφάλαια CET 1 της τάξης των 5,7 δισ. ευρώ (pro-forma 2017, fully loaded basis), η οποία όμως θα επέλθει σταδιακά στην επόμενη πενταετία. Όσον αφορά τα αποτελέσματα των stress tests, αξίζει να σημειωθεί ότι οι τελευταίες αυξήσεις κεφαλαίου για τον κλάδο στο τέλος του 2015 βασίστηκαν στο δυσμενές σενάριο του αντίστοιχου stress test, οι παραδοχές του οποίου δεν επαληθεύθηκαν. Αντιθέτως, οι συνθήκες βελτιώθηκαν σημαντικά σε όλους τους δείκτες της ελληνικής οικονομίας και των ελληνικών τραπεζών τα τελευταία δύο χρόνια, εξέλιξη που δημιουργεί σχετική αισιοδοξία για το αποτέλεσμα. Σε κάθε περίπτωση, το εποπτικό και ρυθμιστικό κόστος συμμόρφωσης αυξάνεται σημαντικά για τις τράπεζες, ενώ γίνεται αυστηρότερη η πολιτική προβλέψεων για επισφαλείς απαιτήσεις σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, αλλαγές καθοριστικές για το μέλλον και τη μορφολογία του τραπεζικού συστήματος. Η τρίτη πρόκληση πηγάζει από

Η πλήρης και ταχύτατη ψηφιοποίηση των υπηρεσιών της είναι ίσως η σημαντικότερη πρόκληση για κάθε τράπεζα. Οι ελληνικές τράπεζες προγραμματίζουν επενδύσεις στην τεχνολογία, ύψους περίπου 1 δισ. ευρώ την επόμενη τριετία.

τον συνδυασμό της επανάστασης του FinTech και της ψηφιοποίησης, της αυξανόμενης έντασης του ανταγωνισμού από τις αγορές και μη τραπεζικούς οργανισμούς και τις αλλαγές στα συναλλακτικά μέσα των πελατών, που οδηγούν τις τράπεζες σε ανάγκη ριζικού λειτουργικού μετασχηματισμού. Ενδεικτικά αναφέρω για την Ελλάδα ότι, με βάση ανεπίσημα στοιχεία, το 2017 μόνο το 26% των εγχρήματων συναλλαγών έγιναν μέσω καταστημάτων των ελληνικών τραπεζών σε σχέση με το 38% το 2014. Οι υπόλοιπες έγιναν μέσω εναλλακτικών μέσων (κυρίως internet, mobile, ATM). Οι τράπεζες στη χώρα μας, παρά το «βαρίδι» των NPEs και τις αβεβαιότητες που αντιμετωπίζουν, ανταποκρίνονται σε αξιοσημείωτο βαθμό σε αυτή την πρόκληση και προγραμματίζουν π.χ. επενδύσεις στην τεχνολογία, ύψους περίπου 1 δισ. ευρώ την επόμενη τριετία, ενώ παράλληλα μετασχηματίζουν το επιχειρησιακό και λειτουργικό πρότυπο της «καλής και σύγχρονης τράπεζας». Η τέταρτη πρόκληση είναι η «κόπωση» των καθαρών εσόδων από τις τραπεζικές δραστηριότητες, που αποτελεί και ευρωπαϊκό φαινόμενο. Αυτό είναι άμεσα συνυφασμένο με την ένταση στις συνθήκες ανταγωνισμού, αλλά και με το

οικονομικό κλίμα που επικρατεί, καθώς π.χ. η επίτευξη ισχυρής διατηρήσιμης ανάπτυξης στην Ελλάδα θα έχει ευνοϊκή επίδραση στις τραπεζικές εργασίες και φυσικά στη μείωση του κόστους πιστωτικού κινδύνου, που επιβάρυνε την προ-φόρων κερδοφορία των ελληνικών τραπεζών με περίπου 4,5 δισ. ευρώ το 2017. Η αντιμετώπιση των σημαντικών προκλήσεων που περιγράφονται παραπάνω οδηγεί μοιραία τις τράπεζες σε δραστικές αλλαγές των προτεραιοτήτων τους, καθιστώντας αναγκαία μια ολιστική προσέγγιση ώστε να είναι συμβατές με τη νέα τεχνολογική εποχή και τις ραγδαίες αλλαγές που συντελούνται στο περιβάλλον γύρω μας. Με σχέδιο, αποφασιστικότητα, γνώση της νέας πραγματικότητας, σύγχρονη εταιρική διακυβέρνηση, ισχυρή κεφαλαιακή βάση και ρευστότητα και με ισχυρούς ιδιώτες μετόχους, χωρίς κρατικές παρεμβάσεις και ενισχύσεις, οι ελληνικές τράπεζες οφείλουν να επανασχεδιάσουν το μέλλον και να διαχειριστούν αποτελεσματικά το παρελθόν, να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη του προσωπικού, των πελατών και των αγορών, να χρηματοδοτήσουν την οικονομία και να προσφέρουν σύγχρονες υπηρεσίες και προϊόντα στην πελατεία.


ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΤΗΝ «ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΞΕΝΙΑΣ» Απαιτείται η δημιουργία ενός επιχειρηματικού οικοσυστήματος που δίνει προοπτική και λύση σε όλους. Οι 7 προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν.

Θ

α ξεκινήσω με τέσσερις παραδοχές: 1. Η Ελλάδα βασίζεται στην οικονομία υπηρεσιών. Αυτό είναι το μοντέλο ανάπτυξης που οφείλει να υπηρετήσει, προσανατολίζοντας προς αυτή την κατεύθυνση τις δυνάμεις της, κοινωνικές, οικονομικές, αλλά και πολιτιστικές. 2. Χωρίς κανένα προφανή λόγο, η Ελλάδα επιδεικνύει μια εσωστρέφεια που έχει σαν συνέπεια να επιφέρει πολύ μεγάλο κόστος στους κατοίκους της και να σαμποτάρει την προοπτική της. 3. Η Ελλάδα δεν έχει «παιδεία». Δεν αναφέρομαι στην παιδεία που έχει να κάνει με την ιστορία, τον πολιτισμό της ή τις γενικές γνώσεις των κατοίκων της. Αλλά στην έλλειψη παιδείας που δεν της επιτρέπει να αποδεχτεί τα βασικά της μεγέθη, την ικανότητά της να διαπραγματεύεται τον ρόλο που καλείται να παίξει στην Ευρώπη, αλλά και στη λεκάνη της Μεσογείου, το μέλλον των παιδιών της και την προοπτική ανάπτυξής της. 4. Η Ελλάδα, τέλος, λόγω της γεωπολιτικής της θέσης βρίσκεται μόνιμα σε «λάθος» συζητήσεις. Αντί να χρησιμοποιεί αυτή τη θέση ως διαπραγματευτικό εργαλείο, βρίσκεται μονίμως σε θέση άμυνας και, κυρίως, σε θέση απολογητική. Ξεκινάω με αυτές τις παραδοχές για τον απλούστατο λόγο ότι στη βάση αυτών έχουν γίνει τα μεγαλύτερα λάθη της τελευταίας δεκαετίας. 22

Αλέξανδρος Αγγελόπουλος Διευθύνων Σύμβουλος του Ομίλου Αldemar Resorts

Οργανωμένη παραλία σε περιοχή της Ελλάδας. Οι περισσότεροι επιμένουν να παραβλέπουν ότι πίσω από την οικονομία της φιλοξενίας βρίσκονται όλες εκείνες οι οικονομικές δραστηριότητες που συνθέτουν το σημερινό μοντέλο φιλοξενίας, όχι μόνο κατά τη διάρκεια της παροχής της υπηρεσίας, αλλά και κατά την περίοδο που συντίθεται αυτό το προϊόν από επαγγελματίες κλάδων που δεν συνδέονται άμεσα με αυτή.

Θα αποφύγω να πάρω θέση για όλα τα παραπάνω, αφού είναι γνωστό ότι για κάποια από αυτά απαιτείται ηγεσία ενός ικανού μεγέθους και κυρίως ιστορικές αναδρομές που στεναχωρούν, χωρίς απαραίτητα να μπορεί να απαντηθεί το γιατί. Σήμερα η οικονομία μας βασίζεται κυρίως στην παροχή υπηρεσιών. Στην κορυφή βρίσκεται ο τουρισμός, γι’ αυτό και στο εξής θα αναφέρομαι σε αυτόν ως οικονομία της φιλοξενίας. Όλα τα χρόνια που αναφερόμαστε στη φιλοξενία με τον όρο «τουρισμός», την υποβαθμίζουμε σε μια οικονομική δραστηριότητα λίγων, αλλά και σε ένα οικονομικό αποτέλεσμα πολύ περιορισμένο. Στην πράξη, η οικονομία της φιλοξενίας είναι το μεγαλύτερο επιχειρηματικό οικοσύστημα στην Ελλάδα, που σε περιοχές όπως λ.χ. το Νότιο Αιγαίο, αποτελεί και το 85% της συνολικής οικονομίας. Θα ρωτήσετε: «Τι μαθηματικά απαιτούνται για να καταλήξει κανείς σε αυτό το συμπέρασμα;» Μα, τα απλούστερα! Πίσω από την οικονομία της φιλοξενίας βρίσκονται όλες εκείνες οι οικονομικές δραστηριότητες που συνθέτουν το σημερινό μοντέλο φιλοξενίας, όχι μόνο κατά τη διάρκεια της παροχής της υπηρεσίας, αλλά και κατά την περίοδο που συντίθεται αυτό το προϊόν από επαγγελματίες κλάδων που δεν συνδέονται άμεσα με αυτή. Κατασκευές, μεταποιήσεις, μεταφορές, δημόσιες υπηρεσίες παντός είδους, λιμά-

νια, αεροδρόμια, ταβέρνες, ταξί, πολυκαταστήματα, εμπορικά καταστήματα, κηποτεχνίες, ελαιοχρωματισμοί, είναι λίγα μόνο από τα επαγγέλματα που ζουν από την οικονομία της φιλοξενίας, αλλά και τροφοδοτούν το τουριστικό πακέτο με προϊόντα και υπηρεσίες υπεραξίας. Με τα παραπάνω, εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς πώς απειλείται η ελληνική οικονομία και η ανταγωνιστικότητα του ελληνικού τουριστικού πακέτου, εν συγκρίσει με αυτό που προσφέρεται στην ευρύτερη λεκάνη της Μεσογείου. Κυρίως, μάλιστα, όταν αποδομήσουμε το όνειρο της φιλόξενης Ελλάδας και το προφίλ του φιλόξενου Έλληνα. Συχνά γίνεται το λάθος να συγκρίνεται η Ελλάδα με χώρες της Ευρωζώνης, όπως είναι η Ιταλία, η Ισπανία και η Γαλλία. Οι κύριοι ανταγωνιστές της Ελλάδας, όμως, είναι η Τουρκία, η Αίγυπτος, η Τυνησία, η Κροατία, η Βουλγαρία και άλλες χώρες με όμοια χαρακτηριστικά. Παρότι θέλουμε να θεωρούμαστε Ευρωπαίοι, σε πολλά θέματα είμαστε Βαλκάνιοι ή Μεσογειακοί. Ακόμα κι αν αυτό δεν μας βολεύει ή δεν μας αρέσει. Είναι -και θα συνεχίζει να είναιμεγάλη πρόκληση η τοποθέτηση της Ελλάδας ακριβώς στη θέση όπου πρέπει να βρίσκεται. Έξω από πολιτικές και ρητορικές. Να πούμε ανοιχτά ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα της Μεσογείου, με συγκεκριμένα οικονομικά, πολιτιστικά, κοινωνικά, περιβαλλο-


shutterstock / Calin Stan

ντικά και, βέβαια, αναπτυξιακά χαρακτηριστικά. Θα έχουμε αρκετές ευκαιρίες εφεξής αφενός να αποδεχτούμε ποιοι είμαστε, αφετέρου να μάθουμε να ζούμε και να λειτουργούμε με τον τρόπο αυτό. H οικονομία της φιλοξενίας είναι το παρόν και το μέλλον μας όχι ως μονοκαλλιέργεια, αλλά ως ένα επιχειρηματικό οικοσύστημα που δίνει προοπτική σε πολλούς και λύσεις σε όλους. Για να κλείσουμε σχεδόν όπως ανοίξαμε, έχουμε να αντιμετωπίσουμε σημαντικές προκλήσεις για να «επιβάλουμε» τη χώρα μας ως τόπο φιλοξενίας, ώστε να διαφοροποιήσουμε στη συνείδηση του μέσου Ευρωπαίου την οικονομία μας από τις οικονομίες του Βορρά, αλλά και για να μπορέσουμε να βρούμε ο καθένας τον ρόλο που θέλει να έχει μέσα σε αυτή την οικονομία. Επιτρέψτε μου να αναφέρω εφτά από αυτές τις προκλήσεις, οι οποίες και θα αποτελέσουν αντικείμενο συζήτησης για αυτή τη γενιά, αλλά και για τις επόμενες. 1. Η γεωπολιτική μας θέση αποτελεί πάλι λόγο για πολλή αναταραχή, που ναι μεν δεν στοχεύει ευθέως σε μας, αλλά δυστυχώς μας εμπλέκει σε περιπέτειες. 2. Η αυξημένη ανεργία στην Ελλάδα συνδέεται τόσο με την έλλειψη παιδείας όσο και με την έλλειψη κατεύθυνσης στο ανώτατο επίπεδο. Οφείλουμε, σήμερα κιόλας, να εμπλουτίσουμε τα όνειρα των νέων με ρεαλισμό, αλλά και πληροφορίες για τον ρόλο που καλούνται να παίξουν στις οικονομίες του μέλλοντος. Εντυπωσιάζει αρνητικά πώς μετατρέπονται τα όνειρα των νέων σε θυμό, αφού δεν βρίσκουν έκφραση στην πραγματική οικονομία. 3. Οι νέες τεχνολογίες, με αιχμή του δόρατος την τεχνητή νοημοσύνη, έρχονται να αντικαταστήσουν την ανθρώπινη εργασία σε πολλά από τα παραδοσιακά επαγγέλματα. Την ίδια ώρα, όποιος δεν είναι αρκετά ενήμερος για τις δυνατότητες της νέας τεχνολογίας, είτε αρέσκεται στην κινδυνολογία είτε κοιμάται τον ύπνο του δικαίου, απολαμβάνοντας υπηρεσίες που δεν έχουν 23


Τουρίστες μπροστά σε ξύλινο μοντέλο του παλατιού της Κνωσσού, στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου Κρήτης. Μια ολοκληρωμένη στρατηγική για τον τουρισμό στην Ελλάδα θα πρέπει να συνυπολογίσει ότι το μέσο εισόδημα των Ευρωπαίων τα επόμενα χρόνια θα βαίνει μειούμενο, μεταβάλλοντας ανάλογα τα μοντέλα φιλοξενίας όπως τα γνωρίζουμε σήμερα.

και η εφαρμογή του Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων, γνωστού ως GDPR, που στοχεύει στην προστασία των προσωπικών δεδομένων στη σύγχρονη εποχή. Αποτελεί, μάλιστα, ένα ιδιότυπο πισωγύρισμα στην αξιοποίηση και χρήση των δεδομένων από κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και δημόσιες υπηρεσίες. Προσωπικά με βρίσκει απόλυτα σύμφωνο, από την άλλη, όμως, θα κληθούμε να βρούμε απαντήσεις για το πώς επικοινωνούμε και συναλλασσόμαστε. 6. Ειδικά για την Ελλάδα, πρέπει άμεσα να γίνει εθνική υπόθεση η οικονομία της φιλοξενίας και να πάψει να αναφέρεται, αλλά και να στοχοποιείται ως οικονομική δραστηριότητα μόνο των επιχειρήσεων τουρισμού. Είναι αφελές, επικίνδυνο, αλλά και καταδεικνύει την παντελή έλλειψη όλων των προεκτάσεων της οικονομικής δραστηριότητας που συνδέονται με το μοντέλο της οικονομίας της φιλοξενίας. Περισσότερο από ποτέ σήμερα, που ψάχνουμε να βρούμε λύσεις για να ορθοποδήσει η χώρα μας και να επέλθει η πολυπόθητη ανάπτυξη, ήρθε η ώρα να συνδέσουμε τις επιμέρους

οικονομικές δραστηριότητες με τα επιχειρηματικά οικοσυστήματα. Αντιλαμβάνομαι ότι με την πολυδιάσπαση των υπουργείων και με τη δυσκολία απόδοσης ευθυνών, κάτι τέτοιο δεν θα είναι ιδιαίτερα εύκολο. Το παράδειγμα πάντως γειτονικών χωρών όπου η οικονομία της φιλοξενίας είναι στο χαρτοφυλάκιο του πρωθυπουργού ή του προέδρου της χώρας, θα έπρεπε να είναι αρκετό για να προβούμε σε αντίστοιχες κινήσεις που θα μας οδηγήσουν στην ανάπτυξη. 7. Η μεγαλύτερη πρόκληση, τέλος, είναι να αντιληφθούμε ποιοι είμαστε και όχι ποιοι νομίζουμε ότι είμαστε, τόσο ως μονάδες όσο και ως χώρα. Έχουμε πράγματι υψηλό νοητικό επίπεδο, εξειδίκευση, αλλά και δυνατότητες που άλλοι δεν έχουν. Για να τα αξιοποιήσουμε όλα αυτά, χρειαζόμαστε κατεύθυνση. αλλά και κάτι ακόμα σημαντικότερο. Χρειαζόμαστε παιδεία. Χρειαζόμαστε κάποιον να μας εμπνεύσει. Οι προκλήσεις της Ελλάδας είναι πολλές, αλλά κύρια πρόκληση είναι να πάψουμε να βρίσκουμε δικαιολογίες και να αρχίσουμε να εξετάζουμε λύσεις και να τις εφαρμόζουμε.

shutterstock / Goran Vrhovac

κανένα παραγωγικό αποτέλεσμα και το μόνο που κάνουν είναι να ανακυκλώνουν συναίσθημα και εικόνα. Η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση και απαιτείται ρεαλισμός, αλλά και καλύτερη επί της ουσίας ενημέρωση για το τι συνεπάγεται η νέα τεχνολογία για το μέλλον των νέων, για την εργασία, για την παραγωγή. 4. Τα εισοδήματα στην Ευρώπη βαίνουν μειούμενα, γεγονός που αργά ή γρήγορα θα απειλήσει το μοντέλο φιλοξενίας όπως το γνωρίζουμε σήμερα. Ήδη με την ανάπτυξη της Airbnb και άλλων υπηρεσιών διαμοιρασμού στον κλάδο της φιλοξενίας, που δεν εντάσσονται στο παραδοσιακό μοντέλο, βλέπει κανείς μια στροφή σε ένα περισσότερο ελεύθερο και σαφέστατα λιγότερο ρυθμισμένο -regulated- μοντέλο φιλοξενίας, το οποίο απειλεί νόμους, φορολογική πολιτική, αλλά και οικονομικά μοντέλα ανάπτυξης. Ενώ θα ήταν ουτοπικό να σταματήσουμε την όποια εξέλιξη, θα ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο να παραγνωρίσουμε το πώς αυτό επηρεάζει την καθημερινότητά μας και, πολύ περισσότερο, το μέλλον μας. 5. Στις τάσεις που πρέπει να καταγράψει κάποιος είναι

24


ΤΟ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟ ΣΤΟΙΧΗΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Οι ευρωπαϊκοί στόχοι αλλάζουν τα δεδομένα στο μίγμα παραγωγής, στην αποθήκευση και τη διανομή ενέργειας

Η

Ευρώπη σήμερα βρίσκεται στη διεθνή πρωτοπορία έχοντας υιοθετήσει τους πλέον φιλόδοξους στόχους για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, που ως γνωστόν σημαντικό τμήμα τους προέρχεται από τον ενεργειακό τομέα. Ταυτόχρονα, η Ευρώπη καλείται να καλύψει τις ενεργειακές ανάγκες της με όρους ανταγωνιστικού κόστους, που πρέπει να χαρακτηρίζεται από σταθερότητα και προβλεψιμότητα σε βάθος χρόνου και να εξασφαλίζει κατά μέγιστο την ενεργειακή ανεξαρτησία της απέναντι στις διαταραχές που παρατηρούνται ανά τακτές χρονικές περιόδους στον ενεργειακό εφοδιασμό της. Οι στόχοι της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής για το 2020 είναι πλέον γνωστοί σε όλους: α) μείωση κατά 20% των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, β) 20% διείσδυση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), γ) 20% αύξηση της ενεργειακής απόδοσης. Οι μέχρι σήμερα ενδείξεις είναι ότι θα επιτευχθούν οι στόχοι σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η συζήτηση σήμερα εστιάζεται στην υιοθέτηση νέων περισσότερο φιλόδοξων στόχων για το 2030, όπως αυτοί περιγράφονται στην πρόταση της Ε.Ε., δηλαδή: α) μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 40%, β) παραγωγή τουλάχιστον του 27% της ενέργειας στην Ε.Ε. από ΑΠΕ, γ) αύξηση της ενεργειακής απόδοσης κατά 27%-30%, 26

Δρ Εμμανουήλ Κακαράς Καθηγητής στη Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Διευθυντής του Ινστιτούτου Χημικών Διεργασιών και Ενεργειακών Πόρων του Εθνικού Κέντρου Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ/ΙΔΕΠ)

και δ) διασύνδεση της ηλεκτρικής ενέργειας σε ποσοστό 15% (δηλαδή το 15% της ενέργειας που παράγεται στην Ε.Ε. πρέπει να μπορεί να μεταφέρεται και προς άλλες χώρες της Ε.Ε.). Να σημειωθεί ότι πολλά κράτη-μέλη επιμένουν για ακόμη υψηλότερη συμμετοχή των ΑΠΕ στο ενεργειακό μείγμα το 2030, η οποία μπορεί να φθάσει το 35%. Επιπροσθέτως, για το 2050 προβλέπεται η μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 80%-95% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990. Παρά τη διαφαινόμενη επίτευξη των στόχων του 2020, για να προχωρήσουμε στα επόμενα βήματα των 2030 και 2050, θα πρέπει να ληφθούν επιπλέον μέτρα σε ό,τι αφορά τη μείωση του ανθρακικού αποτυπώματος του παρόντος ενεργειακού μείγματος. Ως τέτοια αναγνωρίζονται διεθνώς: 1. Η χρήση ωριαίων ή ακόμα και εποχικών συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας με μεγάλο εύρος ικανότητας αποθήκευσης ενέργειας που παράγεται από ΑΠΕ [π.χ. μπαταρίες, αντλησιοταμίευση, εξηλεκτρισμός των τομέων μεταφορών (π.χ. ηλεκτροκίνηση), θέρμανσης/ψύξης και παραγωγής καυσίμων]. 2. Η ανάπτυξη και εφαρμογή νέων, πιο έξυπνων συστημάτων διαχείρισης για τη ζήτηση και την προσφορά. 3. Ως ένα βαθμό, η περαιτέρω αναζήτηση λύσεων παραγωγής ενέργειας από πιο φιλικά προς

το περιβάλλον νέα εναλλακτικά καύσιμα (π.χ. υδρογόνο, βιομάζα). Ως τέτοια αναγνωρίζονται διεθνώς η ενίσχυση της χρήσης αερίων καυσίμων (φυσικό αέριο) αντί στερεών καυσίμων και ο συνδυασμός τους με τεχνολογίες δέσμευσης, αποθήκευσης ή επαναχρησιμοποίησης διοξειδίου του άνθρακα (CO2). Δεδομένων ιδιαιτέρως των πλεονεκτημάτων της γεωστρατηγικής θέσης της Ελλάδας, η συνεισφορά της χώρας μας ως προς την επίτευξη των προαναφερθέντων στόχων αποτελεί όχι μόνο υποχρέωση, αλλά και ευκαιρία. Στην Ελλάδα, λοιπόν, η παρούσα δυναμικότητα των ΑΠΕ έχει σημαντικό μερίδιο στο σύστημα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ οι προβλέψεις αναφέρουν ότι το μερίδιό τους θα διπλασιαστεί την επόμενη δεκαετία, κυρίως με τη χρήση ανεμογεννητριών και φωτοβολταϊκών στοιχείων. Αυτή η εκτιμώμενη τάση θέτει νέες δυνατότητες και απαιτήσεις για τα συστήματα κάλυψης της ζήτησης, ενώ, σύμφωνα με τελευταίες μελέτες, προβλέπεται ότι η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από λιγνίτη στην Ελλάδα θα περιοριστεί σημαντικά μετά το 2025. Το μερίδιο παραγωγής λιγνίτη θα είναι τάξης μεγέθους 36% το 2020, θα μειωθεί στο 21% το 2030, ενώ θα απουσιάζει από το μείγμα ενέργειας το 2050. Η συνολική καθαρή δυναμικότητα με καύση λιγνίτη αναμένεται να μειωθεί κατά περίπου 1,1 GW το


παράδειγμα που αφορά στην εν δυνάμει διάθεση αποθηκευμένης πλεονάζουσας ενέργειας από ΑΠΕ, σε σύγκριση με αντίστοιχη παραγόμενη υψηλού κόστους ενέργεια από τοπικά χρησιμοποιούμενα ορυκτά ρυπογόνα καύσιμα. Η σχεδιαζόμενη διασύνδεση της Κρήτης με την ηπειρωτική Ελλάδα δεν θα εξασφαλίσει μόνο την ενεργειακή επάρκεια του νησιού με χαμηλότερο κόστος, αλλά θα επιτρέψει και την απορρόφηση πλεονάζουσας ενέργειας που παράγεται από ΑΠΕ, συνεισφέροντας με αυτό τον τρόπο στη βελτιστοποίηση του ενεργειακού μείγματος της χώρας. Είναι λοιπόν φανερό, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο, ότι η εφαρμογή συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας προς υποστήριξη της συνεχούς διείσδυσης των ΑΠΕ στο ενεργειακό μείγμα, είναι απαραίτητη, όταν αυτά συνοδεύονται ταυτόχρονα και από έξυπνα συστήματα διανομής ενέργειας και διαχείρισης της ενεργειακής ζήτησης. Σε κάθε περίπτωση, το εκτιμώμενο ενεργειακό δυναμικό για την αποθήκευση ενέργειας στην Ελλάδα είναι περίπου 1GWe. Καθώς η εισαγωγή ΑΠΕ στη χώρα μας θα προχωρά με ταχύτερους ρυθμούς και με συνεχώς μειούμενο κόστος παραγωγής ενέργειας, η σημασία των θερμικών μονάδων παραγωγής ενέργειας θα περιοριστεί στη διασφάλιση της απαραίτητης εφεδρείας για τη σταθερότητα του ενεργειακού συστήματος και οι μονάδες φυσικού αερίου (ΦΑ) θα κληθούν να αναλάβουν σύντομα ένα τέτοιο ρόλο στη χώρα μας.

Τα οράματα για μια πλήρη απανθρακοποίηση της παραγωγής ενέργειας, τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς, απαιτούν τη μαζική εξάπλωση της παραγωγής καυσίμων χωρίς εκπομπές CO2 και την ενίσχυση της αποθήκευσης ενέργειας σε συνδυασμό με τη διαχείριση της ενεργειακής ζήτησης. Για όλα τα παραπάνω, θα απαιτηθούν νέες επενδύσεις για το ενεργειακό σύστημα της χώρας, τόσο στην παραγωγή όσο και στη διανομή της ηλεκτρικής κυρίως ενέργειας. Οι επενδύσεις αυτές προϋποθέτουν μακροχρόνια σταθερό κανονιστικό περιβάλλον, συνεπικουρούμενο από ενεργειακή αγορά χωρίς στρεβλώσεις και προκαταλήψεις, αλλά και εξωστρέφεια προς νέες καινοτόμες λύσεις.

Οι προβλέψεις αναφέρουν ότι το μερίδιο των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας στην ελληνική αγορά ενέργειας θα διπλασιαστεί την επόμενη δεκαετία, κυρίως με τη χρήση ανεμογεννητριών και φωτοβολταϊκών στοιχείων. Αυτή η εκτιμώμενη τάση θέτει νέες δυνατότητες και απαιτήσεις για τα συστήματα κάλυψης της ζήτησης.

Shutterstock / WDG Photo

2030 και κατά 3,1 GW το 2050 σε σύγκριση με την παρούσα ισχύ. Σε αντιστοιχία, η διείσδυση των ΑΠΕ αναμένεται να φτάσει το 45% έως 65% αντίστοιχα, ενώ το μερίδιο αυτό αφορά κατά 90% αιολικούς και ηλιακούς σταθμούς. Από την άποψη αυτή, η ανάγκη αποθήκευσης τόσο παραγόμενης ηλεκτρικής όσο και εν δυνάμει θερμικής ενέργειας είναι απαραίτητη, ενώ έχουν μελετηθεί διάφορα πιθανά ποσοστά συνολικής αποθήκευσης, που κυμαίνονται μεταξύ 40% (ως ελάχιστο) μέχρι 80% (ως μέγιστο). Σύμφωνα με τέτοιες μελέτες, στην πρώτη περίπτωση, το ποσό ενέργειας από ΑΠΕ που μπορεί να αποφευχθεί να περικοπεί, εκτιμάται ότι είναι περίπου 4.500 GWhe, ενώ στη δεύτερη περίπτωση περίπου 13.500 GWhe. Στην ελληνική επικράτεια, η περικοπή της ενέργειας που παράγεται από ΑΠΕ είναι ήδη γεγονός σε μη διασυνδεδεμένα νησιά με υψηλή διείσδυση των ΑΠΕ. Ως παράδειγμα στην ελληνική επικράτεια, στην Κρήτη εκτιμάται ότι 44 GWh αιολικής ενέργειας περικόπηκαν από τη διανομή το 2013 λόγω των περιορισμών σταθερότητας που ορίζονταν με βάση το τότε ισχύον νομοθετικό πλαίσιο και κατά το οποίο η μέγιστη παραγωγή αιολικής ενέργειας οριζόταν στο 35% του συνολικού απαιτητού φορτίου. Καθώς η παραγωγική ικανότητα αποτελείται κυρίως από μονάδες βαρέος πετρελαίου και ντίζελ με πολύ υψηλό οριακό κόστος (έως 300 ευρώ/MWh), η Κρήτη αποτελεί ένα πολύ καλό

27


Ο ΔΕΚΑΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Η μεγέθυνση, η συνεργασία και η εξωστρέφεια είναι μονόδρομος για τις ελληνικές επιχειρήσεις

Π

shutterstock / trabantos

αρά την ύφεση και την κατακόρυφη μείωση των εισοδημάτων και της κατανάλωσης την τελευταία δεκαετία, το παραγωγικό μοντέλο της ελληνικής οικονομίας δεν έχει ακόμη επιτύχει τον επιθυμητό μετασχηματισμό προς την εξωστρέφεια και την καινοτομία. Η πρωτοφανής μείωση της οικονομικής δραστηριότητας στην πλειονότητα των κλάδων της οικονομίας δεν μετέβαλε σημαντικά το μίγμα και τον προσανατολισμό των νέων επιχειρηματικών προσπαθειών. Ο ετήσιος αριθμός νέων επιχειρήσεων μειώθηκε μεν κατά περίπου 50%, ωστόσο την πρωτοκαθεδρία εξακολουθούν να έχουν εσωστρεφείς κλάδοι, όπως η εστίαση και το λιανικό εμπόριο. Συγκεκριμένες εξαιρέσεις εντοπίζονται σε μεμονωμένους κλάδους, και κυρίως σε εκείνον του τουρισμού, ο οποίος φαίνεται να αποκτά μια θετική δυναμική, σχεδόν ανεξάρτητη από τους

28

Χάρης Μακρυνιώτης Διευθύνων Σύμβουλος της Endeavor Greece. Κάτοχος MSc in Economics and Finance από το London School of Economics.

υπόλοιπους τομείς της ελληνικής οικονομίας. Θετικό ισοζύγιο παρατηρείται επίσης και στους κλάδους της τεχνολογίας και του ευρύτερου διατροφικού τομέα. Ταυτόχρονα, το μέσο μέγεθος της ελληνικής επιχείρησης εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά μικρό, με τη συντριπτική πλειονότητα των επιχειρήσεων να απασχολεί λιγότερους από 9 εργαζόμενους. Ουσιαστικά, λοιπόν, παρότι η Ελλάδα βρίσκεται κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο σε ό,τι αφορά τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις συνολικά (<250 εργαζόμενοι), υπάρχει υπερεκπροσώπηση των πολύ μικρών (micro) επιχειρήσεων. Δομικά, αυτές οι πολύ μικρές επιχειρήσεις, ακόμη κι αν δραστηριοποιούνται σε παραγωγικούς ή εξωστρεφείς κλάδους και είναι εστιασμένες στην παραγωγή εξαιρετικής ποιότητας προϊόντων, δεν έχουν εκ των πραγμάτων τα κεφάλαια, την τεχνογνωσία, την παραγωγική δυναμικότητα, αλλά

και τα επίπεδα ανταγωνιστικότητας που απαιτούν οι διεθνείς αγορές. Οι λόγοι επικράτησης και διατήρησης, ακόμη και σήμερα, αυτού του μοντέλου επιχειρηματικότητας είναι πολλοί. Η μέχρι πριν από την κρίση ισχυρή εγχώρια ζήτηση δεν καθιστούσε επιτακτικό τον διεθνή προσανατολισμό ούτε και τη συνεργασία για πολλές ελληνικές επιχειρήσεις, ενώ η πρόσβαση σε χαμηλού κόστους δανεισμό και σε χωρίς έλεγχο ευρωπαϊκά κεφάλαια δεν δημιουργούσε πίεση για ανταγωνιστικότητα κόστους και για καινοτομία. Σε πολλές περιπτώσεις, η επιχειρηματικότητα αποτελούσε ανάγκη και όχι επιλογή, καθώς πολλοί ικανοί νέοι συνήθως στρέφονταν στη μισθωτή εργασία. Οι στρεβλές συνθήκες ανταγωνισμού και η φορολογική πίεση ευνοούσαν -και συνεχίζουν να ευνοούν- επιχειρήσεις που διαθέτουν το μέγεθος και την ευελιξία να κινούνται στα όρια της παραοικονομίας. Τα


ισχυρά γραφειοκρατικά εμπόδια και οι αγκυλώσεις του θεσμών δυσχεραίνουν την προσπάθεια μεγέθυνσης και επιβραδύνουν τον ρυθμό υλοποίησης των όποιων επενδύσεων. Κατά την τελευταία δεκαετία, η αστάθεια και η μεταβλητότητα (φορολογική, πολιτική, ασφαλιστική κ.λπ.), η προβληματική πρόσβαση σε κεφάλαια και οι δυσλειτουργίες του τραπεζικού συστήματος λειτούργησαν υπέρ βραχυπρόθεσμων προσπαθειών μικρής κλίμακας και αποθάρρυναν τις μακροχρόνιες επενδύσεις, οι οποίες απαιτούν σταθερότητα, προβλεψιμότητα και προγραμματισμό. Πλέον, έχει γίνει κατανοητό από την πλειονότητα των ελληνικών επιχειρήσεων ότι η μεγέθυνση, η συνεργασία και η εξωστρέφεια αποτελούν μονόδρομο επιβίωσης. Ωστόσο, ο μετασχηματισμός της ελληνικής οικονομίας, αλλά και της κάθε επιχείρησης χωριστά είναι μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο. Όμως, υπάρχουν ήδη οι πρώτες θετικές ενδείξεις: ο αριθμός των νέων επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε κλάδους με εξαγωγικό προσανατολισμό αυξήθηκε κατά 30% περίπου μεταξύ 2012-2017. Δηλαδή, αν και με σχετικά αργούς ρυθμούς, υλοποιείται η στροφή σε κλάδους που απευθύνονται στη διεθνή αγορά. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η επιχειρηματικότητα είναι πλέον κορυφαία επιλογή για τους νέους απόφοιτους των ελληνικών πανεπιστημίων και ίσως η μοναδική διέξοδος παραμονής στη χώρα. Η ύπαρξη ισχυρής κοινότητας Ελλήνων στο εξωτερικό δημιουργεί μια πολύτιμη δεξαμενή ταλέντου, αλλά και επαφών, που μπορούν να βοηθήσουν στη διεθνή επέκταση. Έχουν δημιουργηθεί πλατφόρμες συνεργασίας ελληνικών επιχειρήσεων με σκοπό την αλληλοϋποστήριξη σε θέματα εξαγωγών, ενώ αρχίζουν να εδραιώνονται συνεργατικά ομαδικά σχήματα σε κατ’ εξοχήν εξωστρεφείς τομείς όπως η αγροτική παραγωγή. Αρχίζει να δημιουργείται τεχνογνωσία και να αυξάνεται η προσφορά στελεχών σε θέματα εξαγωγών και διεθνών πωλήσεων, ενώ έπειτα από χρόνια αδράνειας

το τραπεζικό σύστημα αρχίζει να προσεγγίζει ξανά τις εξωστρεφείς και επιτυχημένες ελληνικές επιχειρήσεις. Η δημιουργία ενός τεχνολογικού οικοσυστήματος, σε αρχική έστω μορφή, δημιουργεί θετική διέξοδο για τους νέους απόφοιτους, αλλά και για τα στελέχη του ιδιωτικού τομέα. Για την υποστήριξη νέων επιχειρηματικών προσπαθειών, πολλαπλασιάζονται τα διαθέσιμα επενδυτικά κεφάλαια μέσω σχημάτων όπως το Equifund, ενώ, γενικότερα, σημαντικοί διεθνείς θεσμικοί επενδυτές έχουν στο στόχαστρό τους επενδυτικές ευκαιρίες στην Ελλάδα. Προφανώς, οι παραπάνω θετικές ενδείξεις δεν είναι αρκετές για τον μετασχηματισμό της οικονομίας και μάλιστα με τον ρυθμό που απαιτείται για να επιτευχθούν ισχυροί ρυθμοί ανάπτυξης και για να αποκλιμακωθεί σημαντικά η ανεργία. Στο σύνολό τους σχεδόν, οι όποιες πρωτοβουλίες είναι συχνά μεμονωμένες και εξακολουθούν να σκοντάφτουν σε ένα κράτος που παραμένει εχθρικό στην επιχειρηματικότητα και ακόμη περισσότερο στην επιχειρηματικότητα μεσαίας και μεγάλης κλίμακας. Η ενίσχυση της εξωστρέφειας και η ενθάρρυνση της μεγέθυνσης απαιτούν: 1. Ταχεία αναδιοργάνωση του τραπεζικού τομέα, με επιτάχυνση των διαδικασιών συγχωνεύσεων σε στρατηγικούς κλάδους, αλλά και περισσότερη έμφαση στη χρηματοδότηση των επενδυτικών σχεδίων των υγιών ελληνικών επιχειρήσεων. 2. Επιθετική αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής στο επίπεδο της μικρής και πολύ μικρής επιχείρησης, καθώς το φαινόμενο στρεβλώνει τις συνθήκες ανταγωνισμού. 3. Ενίσχυση και επέκταση των θεσμικών εργαλείων που ενθαρρύνουν τη μεγέθυνση μέσω συνεργασιών (π.χ. ομάδες παραγωγών στον αγροτικό τομέα). 4. Αξιοποίηση των μη τραπεζικών επενδυτικών κεφαλαίων, τα οποία εκ των πραγμάτων προσανατολίζονται σε εξωστρεφείς επιχειρήσεις και απαιτούν ταχεία μεγέθυνση - επέκτασή τους και σε τομείς πλην της τεχνολογίας.

Το Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Τα ακαδημαϊκά - ερευνητικά ιδρύματα αντιμετωπίζουν τη διαρκή πρόκληση να συνδεθούν πιο αποτελεσματικά με τον κόσμο της πραγματικής οικονομίας.

5. Εξορθολογισμός των φορολογικών επιβαρύνσεων, με μείωση της αβεβαιότητας - μεταβλητότητας. 6. Επιτάχυνση των μεγάλων επενδύσεων και ιδιωτικοποιήσεων, που εκ των πραγμάτων θα δημιουργήσουν την ανάγκη για συνεργασίες με ελληνικές επιχειρήσεις. 7. Διευκόλυνση της εγκατάστασης διεθνών επιχειρήσεων στην Ελλάδα, οι οποίες αποτελούν φυτώριο στελεχών για τις ελληνικές επιχειρήσεις. 8. Ενίσχυση της επιχειρηματικής εκπαίδευσης και αποτελεσματικότερη σύνδεση επιχειρήσεων και ακαδημαϊκών - ερευνητικών ιδρυμάτων. 9. Έμφαση στην καινοτομία και την τεχνολογία, ως μέσων για τον μετασχηματισμό στρατηγικών κλάδων της ελληνικής οικονομίας. 10. Αξιοποίηση της νέας γενιάς Ελλήνων του εξωτερικού και της τεχνογνωσίας που αποκτούν. Είναι δεδομένο ότι η ελληνική οικονομία δεν μπορεί (και μάλλον δεν πρέπει) να επιστρέψει στο προ κρίσης μοντέλο ανάπτυξης. Τομείς όπως οι κατασκευές και το λιανεμπόριο δεν θα μπορέσουν για τις επόμενες δεκαετίες να αποτελέσουν την ατμομηχανή της οικονομίας. Υπάρχουν ωστόσο τα συστατικά για να ξεκινήσει ένας ενάρετος κύκλος ανάπτυξης, που θα στηρίζεται σε ένα εξαιρετικής ποιότητας ανθρώπινο δυναμικό, τη συνεργασία, την έμφαση στην ποιότητα προϊόντων και υπηρεσιών, αλλά και σε μια ορθολογική ροή χρηματοδότησης, η οποία θα αναγνωρίζει και θα ενθαρρύνει τις υγιείς επιχειρηματικές προσπάθειες. Σε αυτό το πλαίσιο, δεν αναμένει πλέον σχεδόν κανείς από το κράτος να προσφέρει κατάλληλα και αποτελεσματικά κίνητρα. Είναι, όμως, αναγκαίο τουλάχιστον να μη θέτει εμπόδια. Ο ρόλος του πρέπει να είναι προφανώς ρυθμιστικός και να εξασφαλίζει -μέσα από κανόνες και θεσμούς που λειτουργούν- ένα κατά το δυνατόν δίκαιο ή κατ’ ελάχιστον προβλέψιμο στίβο για όλους όσους επιθυμούν να δραστηριοποιηθούν επιχειρηματικά. 29


Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ «STARTUP» ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΑΡΚΕΤΟΣ Η επιτυχία της Owiwi και τα διδάγματα για τις εταιρείες καινοτομίας και τεχνολογίας στην Ελλάδα

Η

Owiwi είναι μια ελληνική startup εταιρεία, η οποία προσφέρει ένα πλήρως αυτοματοποιημένο ψυχομετρικό εργαλείο τελευταίας τεχνολογίας υπό τη μορφή ηλεκτρονικού παιχνιδιού. Το παιχνίδι που έχει αναπτύξει εξ ολοκλήρου η εταιρεία εντάσσεται στην ευρύτερη κατηγορία των «σοβαρών παιχνιδιών» (serious games), που είναι σχεδιασμένα έτσι ώστε να αξιοποιούν τη χρήση των τεχνολογιών ηλεκτρονικών παιχνιδιών και μεθοδολογιών για την αντιμετώπιση προβλημάτων στον πραγματικό κόσμο. Έχει υψηλά ποσοστά εγκυρότητας και αξιοπιστίας, ενώ η μεθοδολογία στην οποία στηρίζεται είναι το Situational Judgement Tests. Ο στόχος του παιχνιδιού είναι να «αξιολογήσει» τον υποψήφιο βάσει των επιλογών και του τρόπου παιχνιδιού όσον αφορά στα αποκαλούμενα «soft skills» του. Το εργαλείο χρησιμοποιείται από εταιρείες για επιλογή και αξιολόγηση ανθρώπινου δυναμικού. Η Owiwi, έχοντας ξεκινήσει το 2014 με έδρα την Ελλάδα, πλέον έχει διεθνή παρουσία, αποτελείται από μια ομάδα 12 ατόμων, έχει στο πελατολόγιό της αρκετά μεγάλα ονόματα. ενώ έχει αποσπάσει πολλά βραβεία και διακρίσεις. Τέλος, έχει στο ιστορικό της ήδη δύο γύρους χρηματοδότησης από ιδιώτες επενδυτές, που στόχο είχαν την 30

Αθηνά - Πολίνα Ντόβα Co-Founder & COO της startup εταιρείας Owiwi, υπεύθυνη για όλη την επιχειρησιακή στρατηγική

Ηλίας Βαρθολομαίος Co-Founder & CEO της startup εταιρείας Owiwi, υπεύθυνος για τον στρατηγικό σχεδιασμό της οργανωτικής δομής

ανάπτυξη του προϊόντος και την περαιτέρω προώθησή του. Όμως, για να φτάσει σ’ αυτό το σημείο η εταιρεία, χρειάστηκε να περάσουν χρόνια και οι ιδρυτές να έρθουν αντιμέτωποι με πολλά εμπόδια και προκλήσεις. Στις μέρες μας, το να ξεκινήσει κάποιος μια καινοτόμο επιχείρηση δεν έχει τον βαθμό δυσκολίας που είχε παλιότερα. Αυτό συμβαίνει διότι πλέον υπάρχουν περισσότερες δομές για την υποστήριξη τεχνολογίας και καινοτομίας, καθώς και πολλά διαθέσιμα εργαλεία με τα οποία μπορεί κάποιος να δημιουργήσει ένα πρωτότυπο δείγμα δουλειάς, τόσο σε επίπεδο τεχνολογίας όσο και σε επίπεδο μικροχρηματοδότησης, δικτύωσης και καθοδήγησης. Η δυσκολία έγκειται στο στάδιο κατά το οποίο η εταιρεία έχει πλέον αποκτήσει τους πρώτους της πελάτες, έχει δείγματα γραφής στην αγορά, αλλά πρέπει να δραστηριοποιηθεί σε μεγαλύτερη κλίμακα και πλέον εκτός των γεωγραφικών της συνόρων, με σκοπό την ανάπτυξη. Εκεί απαιτείται σοβαρό επενδυτικό κεφάλαιο, άρτια ομάδα, ανταγωνιστικό και ευέλικτο προϊόν ή υπηρεσία, δίκτυο συνεργατών στις χώρες ενδιαφέροντος και δομημένο πλάνο ανάπτυξης και προώθησης. Τα εμπόδια που αντιμετώπισε η Owiwi αρχικά είχαν να κάνουν με δύο πράγματα: Αφενός, το γεγονός πως η εσωτερική αγορά στην Ελλάδα δεν ήταν ακόμα ώριμη σε συνεργασίες με startup

εταιρείες, οπότε έπρεπε να «ενημερώσουμε και να εκπαιδεύσουμε» το κοινό μας, που ήταν διστακτικό και δύσπιστο. Αφετέρου, λόγω των capital controls, η αντιμετώπιση από επενδυτές διεθνούς εμβέλειας δεν ήταν η καλύτερη δυνατή. Όντας απομακρυσμένοι από μεγάλες αγορές, έπρεπε να καταβάλουμε διπλάσια προσπάθεια για να αποδεικνύουμε σε δυνητικούς πελάτες το επίπεδο της δουλειάς μας και την αρτιότητα της λύσης που παρείχαμε. Αυτό που μας έμαθε αυτή η διαδικασία είναι πως τελικά, σε αυτό το στάδιο της εταιρείας, αυτό που πραγματικά μπορεί να κάνει τη διαφορά είναι η ευελιξία, η προσαρμοστικότητα και η άριστη εξυπηρέτηση του πελάτη από την αρχή έως το τέλος, με έμφαση στη λεπτομέρεια και στο αποτέλεσμα. Η ευελιξία μας ήταν αυτή που μας έκανε να κερδίσουμε αρκετούς πελάτες στο στάδιο κατά το οποίο αναπτύσσαμε την εταιρεία και το προϊόν. Οι εταιρείες τεχνολογίας, αλλά και καινοτομίας -καθώς η καινοτομία δεν είναι συνώνυμο της τεχνολογίας απαραίτητα- καλώς ή κακώς έχουν τους δικούς τους κανόνες λειτουργίας και τα δικά τους πλαίσια. Δεν αναιρεί κανείς πως είναι και αυτές εταιρείες με την τυπική έννοια του όρου, αλλά έχουν πολλές διαφοροποιήσεις στην ουσία τους, καθώς συνήθως υπάρχει μεγάλη εστίαση στο τεχνολογικό - καινοτομικό σκέλος, αλλά δεν


shutterstock / Tomasz Bidermann

έχουν σταθερό επιχειρηματικό μοντέλο. Αυτό δεν σημαίνει ούτε πως λειτουργούν ανοργάνωτα ή επισφαλώς ούτε πως δεν ήρθαν για να μείνουν. Έχουν απλώς ένα sui generis καθεστώς. Αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να κατανοηθεί σε βάθος, τόσο κοινωνικά όσο και θεσμικά. Για να βελτιωθεί το πλαίσιο δράσης και για να είναι πιο εύρυθμη η λειτουργία των καινοτόμων εταιρειών, θα πρέπει να κατανοήσουμε τη φύση τους και τον σκοπό τους. Εφόσον γίνει αυτό, οι όποιες αλλαγές, νομοθετικές ή άλλες, θα είναι απλώς το επισφράγισμα. Σίγουρα θα πρέπει να υπάρχουν φορολογικά κίνητρα για όσο χρονικό διάστημα οι εταιρείες αυτές δοκιμάζουν και τελειοποιούν το επιχειρηματικό τους μοντέλο και σίγουρα, από πλευράς διοίκησης, η αυτοματοποίηση των διαδικασιών είναι κάτι που θα έκανε ταχύτερα και αποτελεσματικότερα τα πράγματα. Ας μη στεκόμαστε μόνο στο γραφειοκρατικό κομμάτι. Η σύνδεση των πανεπιστημιακών και ερευνητικών ιδρυμάτων με τις επιχειρήσεις και την αγορά είναι κάτι που επίσης κρίνεται απαραίτητο. Είναι κρίμα οι επιχειρήσεις, που αναζητούν λύσεις στις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν, να μην έρχονται σε επαφή με τους φορείς στους οποίους ανθεί η έρευνα και η καινοτομία. Η συνεργασία μας με πανεπιστημιακά ιδρύματα ήταν κάτι που βοήθησε πολύ την Owiwi στη

δημιουργία του επιστημονικού υπόβαθρου του προϊόντος της. Επίσης, τα πανεπιστήμια είναι ο χώρος όπου μπορεί να καλλιεργηθεί από νωρίς η ορθή επιχειρηματική συνείδηση, οι αρχές του επιχειρείν και η αξία της καινοτομίας στην κοινωνία, με τρόπο τέτοιο που οι νέοι επιστήμονες να βρίσκουν λόγο να μένουν στη χώρα τους και να προσφέρουν τεχνογνωσία και υπηρεσίες αξίας. Σημασία σε αυτό έχει και το να κατανοηθεί πως η βιωσιμότητα μιας εταιρείας συνδέεται άρρηκτα και με την παρεχόμενη αξία στους πελάτες, τους χρήστες και τους επενδυτές. Δεν έχει νόημα να δημιουργείς ένα προϊόν ή μια υπηρεσία, αν αυτή δεν πρόκειται να παράγει προστιθέμενη αξία ή να έχει αντίκτυπο. Ένα εξίσου σημαντικό σημείο που θα πρέπει να τονιστεί, είναι πως δεν μπορούμε πλέον να κλείνουμε τα μάτια σε αυτό που ορίζεται ως «brain drain». Ενώ μιλάμε για υψηλά ποσοστά ανεργίας, την ίδια στιγμή μιλάμε για μια τεράστια έλλειψη εξειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού. Τα αίτια του brain drain έχουν αναλυθεί και συζητηθεί πολλάκις, όμως πλέον το πρόβλημα είναι λειτουργικό, με χαρακτηριστικότερο όλων το παράδειγμα των προγραμματιστών, που είναι δυσεύρετοι στην αγορά. Είναι εμφανές πως το πρόβλημα είναι διττό και δεν μπορεί να λυθεί με πρόσκαιρες λύσεις, όπως επιδοτούμενες πρακτικές ή

Φοιτητές κατά τη διάρκεια μαθήματος. Τα πανεπιστήμια είναι ο κατ’ εξοχήν χώρος όπου μπορεί να καλλιεργηθεί από νωρίς η ορθή επιχειρηματική συνείδηση, οι αρχές του επιχειρείν και η αξία της καινοτομίας.

λύσεις μερικής απασχόλησης. Η αύξηση της απασχόλησης και η μείωση της ανεργίας χρειάζονται εθνικό πλάνο και στρατηγικό σχεδιασμό καταγραφής και αξιοποίησης του εργατικού δυναμικού της χώρας. Η Ελλάδα πραγματικά έχει όλες τις προδιαγραφές να εξελιχθεί σε τεχνολογική κοιτίδα, ειδικά ενόψει της χρηματοδότησης από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Επενδύσεων (European Investment Fund) για τη συμμετοχή στο ταμείο των ταμείων (fund of funds), που αναμένεται ότι θα δώσει σημαντική ώθηση στη νεοφυή επιχειρηματικότητα στη χώρα μας. Σχεδόν 260 εκατ. ευρώ θα τοποθετήσουν το ΕΤαΕ (60 εκατ. ευρώ) και το ΕΣΠΑ (200 εκατ. ευρώ), ενώ ιδιώτες επενδυτές θα κληθούν να επενδύσουν επιπλέον 150-200 εκατ. ευρώ. Συνολικά, 400-450 εκατ. ευρώ αναμένεται να διοχετευθούν την περίοδο 2018-2023 σε επενδύσεις υψηλού ρίσκου (venture capital) γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο. Με όλα αυτά τα κεφάλαια στη συγκεκριμένη αγορά, αν η χώρα δουλέψει στρατηγικά, με στόχους την αξιοποίηση του υφιστάμενου ταλέντου, τον επαναπατρισμό, αλλά και την προσέλκυση εξειδικευμένων επιστημόνων από το εξωτερικό και, τέλος, τη βελτιστοποίηση των διαδικασιών για μείωση της γραφειοκρατίας και αύξηση της αποδοτικότητας, τότε σίγουρα μπορούμε να ελπίζουμε σε αλλαγή του επιχειρηματικού και τεχνολογικού σκηνικού. 31


ΕΠΙΝΟΩΝΤΑΣ ΕΝΑ ΝΕΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Χρειαζόμαστε μια διαδικασία ωρίμανσης και συμμετοχής, τολμηρού πειραματισμού μέσα στη σχολική κοινότητα την ίδια, καθώς και στις σχέσεις της με τις επιστήμες, την τεχνολογία και την τέχνη

Π

οιος είναι ο σημερινός ρόλος της εκπαίδευσης; Στις συζητήσεις για τις μεγάλες αλλαγές στην εποχή μας, η εκπαίδευση έχει κεντρική θέση. Συνήθως συνδέεται με τις μεγάλες καινοτομικές αλλαγές στην τεχνολογία και την επιστήμη. Αλλά μια κοινωνία, κάθε κοινωνία, αποτελείται από ένα σύνολο τεχνοεπιστημονικών στοιχείων, παλιών και καινούργιων, και από ένα σύνολο κοινωνικών σχέσεων. Επομένως, η προσέγγιση της εκπαίδευσης χρειάζεται μια συνολική ματιά και ταυτόχρονα συγκεκριμενοποίηση στον χώρο και στον χρόνο. Και μιλώντας για την Ελλάδα, δεν μπορείς να παρακάμψεις την κρίση. Στον βραχύ χρόνο, η παιδεία, μαζί με την υγεία, υπήρξαν τα μεγάλα θύματα της κρίσης. Στον ευρύτερο χρόνο, όμως, και αν θεωρηθεί η κρίση ως ένας ιστορικός σπασμός της βίαιης και αναγκαστικής προσαρμογής μιας κοινωνίας στις μείζονες ιστορικές μεταβολές που την περιβάλλουν -πολιτικές, οικονομικές, μεταβολές ισχύος- η εκπαίδευση, και ευρύτερα η παιδεία, δεν βρίσκεται εκτός του κύκλου των αιτιών και των αποτελεσμάτων. Οι νέες τεχνοεπιστημονικές αλλαγές, η αποδέσμευση των αγορών από τα όρια των εθνικών κρατών και η παγκοσμιοποίηση, με τις πολλαπλές αλυσιδωτές τους συνέπειες, διέλυσαν τη μεταπολεμική κοινωνική σύμβαση που εγκαθίδρυσε το κράτος πρόνοιας, αλλά και τον παλιό κόσμο των δυαδικών αντιθέσεων και ταξινομήσεων. Στον κόσμο εκείνο η εκπαίδευση ήταν 32

Αντώνης Λιάκος Ιστορικός, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρόεδρος του Εθνικού και Κοινωνικού Διαλόγου για την Παιδεία, 2015-16. Το κείμενο συνοψίζει συμπεράσματα του Διαλόγου.

διαχωρισμένη από την κοινωνία, αφορούσε ορισμένες ηλικιακές βαθμίδες, η νεότητα ήταν μια διακριτή κατηγορία, καθετί είχε τη θέση του, και υπήρχε μια θέση για τον καθένα. Σήμερα όλα αυτά έχουν αλλάξει και αλλάζουν αναπάντεχα, καθώς συνεχώς νέα προβλήματα και κρίσεις ανατρέπουν την επιδίωξη ισορροπιών και κανονικοτήτων. Επομένως, οι μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση βρίσκονται στην τομή δύο νοητών αξόνων. Ο πρώτος άξονας αφορά τις μεγάλες αλλαγές της εποχής, που περιγράφονται ευσύνοπτα με τους όρους «κοινωνία της γνώσης» και «ψηφιακή εποχή». Ο δεύτερος άξονας αφορά τις επιπτώσεις τους στη χώρα τη συγκεκριμένη στιγμή. Το έργο μιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης μπορεί να περιγραφεί ως η χάραξη μιας καμπύλης ανάμεσα σε αυτούς τους δύο άξονες. Να πλησιάσει τον πρώτο άξονα σημαίνει να δημιουργήσει εκείνες τις συνθήκες που θα επιτρέψουν στην εκπαίδευση να «ατενίζει» τον ορίζοντα των αλλαγών και να λειτουργεί ως διαρκής προετοιμασία και ετοιμότητα γι’ αυτές. Να πλησιάσει τον δεύτερο άξονα σημαίνει να δημιουργήσει τους όρους ανθεκτικότητας απέναντι σε απροσδόκητες εξελίξεις και κινδύνους. Η εκπαίδευση, το πνεύμα της και οι βαθιές νοοτροπίες που τη διέπουν έως τώρα αναπτύχθηκαν σε μια προηγούμενη εποχή, ήταν προσαρμοσμένες περισσότερο στις ανάγκες του κράτους παρά της εκπαιδευτικής κοινότητας, ήταν μέσα στο σχολείο, δασκαλοκεντρι-

κές, προσαρμοσμένες στις ανάγκες των εκπαιδευτών παρά των εκπαιδευομένων, υπαγορεύτηκαν από τη λογική του διαχωρισμού της εκπαίδευσης από την κοινωνία, από τη λογική του εργοστασίου που βγάζει πανομοιότυπα προϊόντα, μετρήσιμα μόνο σε μία κλίμακα -την αριθμητική. Αναμενόμενο ότι το υπαρκτό ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα δύσκολα αντιλαμβάνεται αυτές τις μεγάλες αλλαγές, την κοινωνία στο νέο περιβάλλον, τα παιδιά και τους νέους στην προοπτική των δεκαετιών που έρχονται Όταν μιλάμε για την εκπαίδευση, συνήθως αναφερόμαστε στον αναπαραγωγικό της χαρακτήρα. Η εκπαίδευση αναπαράγει κοινωνικές σχέσεις. Αυτή είναι μια θέση ευρύτατα αποδεκτή και γι’ αυτό γύρω από το περιεχόμενο της εκπαίδευσης αρθρώνονται μεγάλες ιδεολογικές και πολιτικές διαφορές. Αναπαραγωγή κοινωνικών σχέσεων σημαίνει αναπαραγωγή κοινωνικών ιεραρχιών. Η κριτική οδήγησε στην επόμενη φάση, στην οποία έκδηλος ήταν ο αναδιανεμητικός της χαρακτήρας, δηλαδή η εξασφάλιση πρόσβασης στους φτωχότερους και σε όσους υφίσταντο κάθε είδους διακρίσεις εις βάρος τους. Αυτή ήταν η εκπαίδευση του κράτους πρόνοιας. Και η Ελλάδα, πριν από την κρίση, περίπου στη φάση αυτή βρισκόταν, με τον τρόπο της. Σήμερα όμως δεν είναι τόσο, ή μόνο, το περιεχόμενο της εκπαίδευσης που βρίσκεται σε αμφισβήτηση. Βρίσκεται ο ίδιος ο αναπαραγωγικός, αλλά και ο αναδιανεμητικός ρόλος της. Μπορεί η εκπαίδευση να αναπαράγει πλέον την κοινωνία και τις κοινωνικές


shutterstock / Ververidis Vasilis

σχέσεις; Μήπως η κοινωνία και οι νέες σχέσεις και ιεραρχίες αναπαράγονται ερήμην της εκπαίδευσης; Εξασφαλίζει πλέον η εκπαίδευση την κοινωνική κινητικότητα; Κάποτε η εκπαίδευση ήταν κεντρομόλα. Τώρα είναι κεντρόφυγη. Ήταν κεντρομόλα σήμαινε κρατική και συγκεντρωτική, ότι απορροφούσε εκπαιδευτικές πρακτικές. Κεντρόφυγη σημαίνει εκπαίδευση σε πολλά κέντρα που τείνουν να διαφύγουν από το κράτος, που αναπτύσσονται μακριά από αυτό, γι’ αυτό λ.χ. και η έμφαση στον ιδιωτικό ρόλο, στο unschooling, στα κουπόνια εκπαίδευσης κ.λπ., γύρω από τα οποία αρθρώνονται και τα νεοφιλελεύθερα αιτήματα. Πρόκειται για την υποχώρηση του κράτους στην αναπαραγωγή της κοινωνίας. Αλλά πρόκειται επίσης και για μια αναπαραγωγή διαφορετικών ιεραρχιών και κοινωνικών σχέσεων. Ωστόσο, δεν πρέπει να παγιδευτούμε και να δούμε όλες αυτές τις μεταβολές μόνο ως επιλογές που εκφράζουν μια αντίπαλη ιδεολογία και πολιτική. Πρέπει να δούμε πώς εγγράφονται στο πλαίσιο ευρύτερων ιστορικών μεταβολών, και βέβαια σύνθετων και πολυσχιδών μεταβολών, μέρος των οποίων είναι και οι ιδεολογίες αυτές. Γιατί, όμως, χρειάζεται να επιμένουμε στη δημόσια εκπαίδευση; Διότι οι ευρύτερες μεταβολές τείνουν σε μια μεγέθυνση των κοινωνικών διαφοροποιήσεων και ανισοτήτων, ενώ εμείς θέλουμε μείωση των ανισοτήτων, σεβασμό των διαφοροποιήσεων, αλλά και κάτι άλλο: υπάρχει ο κίνδυνος, αν οι πολιτισμικές διαφοροποιήσεις

ζευγαρώσουν με τις κοινωνικές ανισότητες, να διαρρηχθεί και η στοιχειώδης ενότητα της κοινωνίας. Υποστηρίζουμε, λοιπόν, τη δημόσια εκπαίδευση ως αντίδοτο, ως αντισταθμιστικό μηχανισμό. Στο διάστημα της κρίσης είναι εμφανές ότι η εκπαίδευση δεν μπορούσε να αναπαράγει τις κοινωνικές σχέσεις. Η περίφημη διάζευξη της σχέσης εκπαίδευση - αγορά, τι άλλο δείχνει; Οι μεν λένε ότι η εκπαίδευση δεν παράγει τους κατάλληλους για την αγορά, οι δε απαντούν ότι αυτούς τους εξειδικευμένους που βγάζει δεν μπορεί να τους απορροφήσει η αγορά. Η εκπαίδευση έχει πάψει να τροφοδοτεί την κοινωνία με πολιτισμικό και συμβολικό κεφάλαιο. Αν τα προηγούμενα χρόνια προβαλλόταν η θέση ότι «ξοδεύαμε περισσότερα από όσα μπορούσαμε να παράγουμε», τώρα διατυπώνεται η θέση ότι «εκπαιδευόμαστε περισσότερο από ό,τι πραγματικά χρειάζεται στην κοινωνία μας» ή ότι «ξοδεύουμε για την εκπαίδευσή μας περισσότερα από όσα η ίδια συμβάλλει για να παράγουμε». Για τον λόγο αυτό η απομείωση της χρηματοδότησης της παιδείας δεν είναι συγκυριακό φαινόμενο, αλλά ιστορικό φαινόμενο. Τι άλλο δείχνει το αίτημα από τα πανεπιστήμια για ταχύρρυθμες και φθηνότερες σπουδές; Αν όμως η δημόσια εκπαίδευση δεν έχει αναπαραγωγικό ρόλο, τότε μειώνεται ο ρόλος της και το βάρος της στις σύγχρονες κοινωνίες. Αν η εκπαίδευση δεν έχει αναπαραγωγικό ρόλο ούτε και αναδιανεμητικό, τότε δεν έχει και δημόσιο ρόλο. Αυτό περιγράφει

Μαθητές σχολής χορού στη Θεσσαλονίκη κατά τη διάρκεια παράστασής τους. Ο ρόλος της εκπαίδευσης και ο στόχος της παραμένει φλέγον ζήτημα για την Ελλάδα και καταλαμβάνει κεντρική θέση στον δημόσιο διάλογο.

με ακρίβεια εκείνο που συμβαίνει στην ιστορική περίοδο που διερχόμαστε; Επομένως, το ζωτικό ερώτημα είναι ποιος ο ρόλος για την εκπαίδευση; Αν ο ρόλος της εκπαίδευσης δεν μπορεί να είναι ούτε αναπαραγωγικός ούτε αναδιανεμητικός, τότε πρέπει να γίνει επινοητικός. Αυτό είναι και το επιχείρημα που πρέπει να διερευνήσουμε: Τι σημαίνει επινοητικός ρόλος; Ο αναπαραγωγικός ρόλος αναπαρήγαγε δομές, κατένειμε το συμβολικό και πολιτισμικό κεφάλαιο σε ιεραρχίες, επιχειρούσε καθολικές λύσεις. Ο αναδιανεμητικός μοίραζε αυτό το κεφάλαιο. Ο επινοητικός ρόλος δεν έχει να μοιράσει, αλλά να παράγει. Πρέπει να μετατρέψει τις εκπαιδευτικές κοινότητες σε αυτόνομες παραγωγικές κοινότητες. Στη θέση της ομοιότητας και των ενιαίων ρυθμίσεων πρέπει να μπει ο πειραματισμός, στη θέση των βεβαιοτήτων η εξερεύνηση μέσα από αποκλίνοντες δρόμους, στη θέση των ενιαίων ομογενοποιημένων χώρων, η συναρμογή διαφορετικοτήτων και η διατήρηση της βιοποικιλότητας, η δικτύωση παρά η ιεραρχία, η πρωτοβουλία παρά η πειθαρχία. Αν το συνταιριάξουμε αυτό με την κοινωνία, θα δούμε ότι μια πολιτική μείωσης των ανισοτήτων δεν είναι η υιοθέτηση ισοπεδωτικών πολιτικών, αλλά μια πολιτική ενδυνάμωσης των αδυνάμων, μια λειτουργία που παράγει πρόσθετη αξία. Η εφαρμογή των αλλαγών στην εκπαίδευση δεν μπορεί να είναι απλώς μια γραφειοκρατική διαδικασία, αλλά, αντίθετα, μια διαδικασία ωρίμανσης και συμμετοχής, τολμηρού πειραματισμού μέσα στη σχολική κοινότητα την ίδια, καθώς και στις σχέσεις της με τις επιστήμες, την τεχνολογία και την τέχνη, μια διαδικασία δημοκρατικών πρακτικών και μεθόδων πάνω απ’ όλα. Μια επινοητική εκπαίδευση είναι κατά τη γνώμη μου η μόνη που μπορεί να δείξει τον συνεκτικό ορίζοντα για τους πολίτες του αύριο, συνθέτοντας και συναρμόζοντας όλες αυτές τις πολύ διαφορετικές δυνατότητες και ταχύτητες που σήμερα συγκρούονται και ανταγωνίζονται καταστροφικά ακινητοποιώντας και τελματώνοντας το εκπαιδευτικό σύστημα. 33


NASA

Η Γη περιβάλλεται από μια γιγαντιαία μαγνητική φούσκα, που ονομάζεται μαγνητόσφαιρα. Πέντε διαστημικά σκάφη από την αποστολή Themis χρειάστηκαν περισσότερα από έξι χρόνια για να χαρτογραφήσουν αυτήν την περιοχή και να βελτιωθεί η ικανότητά μας να προβλέπουμε δυναμικά διαστημικά καιρικά φαινόμενα, τα οποία στη χειρότερη περίπτωση μπορούν να επηρεάσουν τους δορυφόρους στο διάστημα.

Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΕΙΝΑΙ Η ΛΥΣΗ ΤΟΥ ΑΥΡΙΟ Όσα σήμερα μελετώνται και παρουσιάζονται ως εξελίξεις, στο μέλλον θα αποτελούν κοινό τόπο και απαντήσεις σε μεγάλα ερωτήματα

Τ

ο όνομα του ακαδημαϊκού Σταμάτη Κριμιζή είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τα πιο σημαντικά διαστημικά προγράμματα της NASA αφού επί πέντε σχεδόν δεκαετίες, ως διευθυντής του Εργαστηρίου Εφαρμοσμένης Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, διηύθυνε τις δραστηριότητες 600 επιστημόνων, μηχανικών και υποστηρικτικού προσωπικού για τον σχεδιασμό, την κατασκευή, τις δοκιμές, την εκτόξευση και την παρακολούθηση 63 διαστημικών αποστολών και 175 επιστημονικών οργάνων που έκαναν μετρήσεις διαπλανητικών αποστολών της NASA. Πρόκειται για τον μοναδικό επιστήμονα 34

Διονύσης Π. Σιμόπουλος Αστροφυσικός, Επίτιμος Διευθυντής Ευγενιδείου Πλανηταρίου. Θεωρείται ο «θεμελιωτής της εκλαΐκευσης του επιστημονικού λόγου στην Ελλάδα».

στον κόσμο που επισκέφθηκε όλους τους πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος. Γι’ αυτό δεν είναι καθόλου παράξενο που επελέγη ως ο πρώτος πρόεδρος του νεοσύστατου Ελληνικού Διαστημικού Οργανισμού, με απόφαση να καταστήσει την υπηρεσία αυτή πρότυπο οργανισμού, που θα βασίζεται στις αρχές της «αξιοκρατίας, της διαφάνειας, της αξιολόγησης, της αποτελεσματικότητας και του ήθους». Εκτός, όμως, των επιστημονικών του δραστηριοτήτων, σημαντική είναι επίσης και η προσπάθεια του κ. Κριμιζή να διαδώσει στο ευρύτερο κοινό της χώρας μας την ανάγκη κατανόησης των τρόπων με τους οποίους η σύγχρονη επιστήμη εξερευνά τη φύση.

Κι αυτό γιατί στην εποχή μας, που οι πολίτες αντιμετωπίζουν κρίσιμες επιλογές σε θέματα που έχουν επιστημονική και τεχνολογική βάση, είναι απαραίτητο η επιστημονική μεθοδολογία να γίνει κατανοητή ευρύτερα. Η εξάρτηση, άλλωστε, της ανθρωπότητας από την υπεύθυνη χρήση της επιστήμης και της τεχνολογίας αυξάνεται καθημερινά, ενώ η ανάγκη για μια πλατύτερη διάχυση της γνώσης θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο στο άμεσο μέλλον. Ως άτομα και ως συνειδητοποιημένοι πολίτες είναι απαραίτητο να εξοικειωθούμε με την επιστήμη και την τεχνολογία και τις συνέπειές τους στην καθημερινή μας ζωή. Άλλωστε, από την εποχή που α-


την υποχρέωση να μεταδώσει αυτά που ξέρει στο ευρύ κοινό, με απλό και κατανοητό τρόπο και σε καθημερινή βάση, αφού, έτσι κι αλλιώς, τα περισσότερα άτομα κάθε ηλικίας γοητεύονται από τη φύση και θα ήθελαν πράγματι να την κατανοήσουν καλύτερα. Είναι, άλλωστε, στη φύση του ανθρώπου να θέλει να μάθει ή, όπως έγραφε ο Αριστοτέλης, «Φύσει του ειδέναι ορέγεται ο άνθρωπος». Απ’ όλα τα όντα πάνω στη Γη, μόνο εμείς διερωτόμαστε τι κάνει τον Ήλιο να λάμπει, γιατί το ουράνιο τόξο ακολουθεί την καταιγίδα, με ποιον τρόπο τα πουλιά πετάνε. Μόνο εμείς διερωτόμαστε τι κρύβεται πίσω από τον επόμενο λόφο ή πέρα από την απέραντη θάλασσα. Κι έχουμε πάντα αναρριχηθεί στον λόφο, κι έχουμε πάντα διασχίσει τον ωκεανό. Ίσως κάτι βαθιά χαραγμένο στη γενετική μας δομή να είναι αυτό που μας ωθεί να μάθουμε τι είμαστε και από πού προήλθαμε. Που μας ωθεί στην περιπέτεια της εξερεύνησης. Είναι αυτό που μας ωθεί να θέτουμε τις ερωτήσεις, που μας κάνει κυνηγούς της γνώσης, πειραματιστές και εξερευνητές. Γιατί είμαστε προικισμένοι με την ικανότητα να σκεφτόμαστε, να αισθανόμαστε και να διερωτόμαστε. Είναι η μοίρα μας, και ίσως ο σκοπός μας, να αναπτυσσόμαστε και να προοδεύουμε καθώς επιδιώκουμε να μάθουμε και να δώσουμε έννοια και σημασία στο Σύμπαν στο οποίο ανήκουμε, σε μια ατέρμονη ίσως προσπάθεια ερευνών. Αυτό το συναίσθημα της περιέργειας και της τάσης για εξερεύνηση είναι στην πραγματικότητα και η βάση της επιστήμης. Κι όμως, πολλοί από εμάς, απασχολημένοι από τις δραστηριότητες της καθημερινότητάς μας, δεν είμαστε σε θέση να προβλέψουμε το μέλλον των σύγχρονων ανακαλύψεων. Αυτό, άλλωστε, συνέβαινε ανέκαθεν. Γι’ αυτό θεωρώ ότι σ’ ένα μεγάλο ποσοστό η δουλειά των επιστημόνων θα ‘πρεπε να περιλαμβάνει και την εξοικείωση του κοινού με την πραγματική φύση της επιστήμης και τη συνειδητοποίηση ότι αυτά που κάνουν οι «επαγγελματίες»

Οι οδηγοί πλοήγησης (navigators) θεωρούνται πλέον κάτι δεδομένο στην καθημερινή μας ζωή. Ο βαθμός ενσωμάτωσης τεχνολογικών καινοτομιών στη ζωή μας εκτιμάται ότι θα επιταχυνθεί με εκρηκτικούς ρυθμούς, καθιστώντας ακόμα πιο αναγκαία την εξοικείωσή μας με τις επιστήμες και τα επιτεύγματά τους.

επιστήμονες δεν είναι παρά μια πιο σύνθετη πλευρά αυτού που κάθε άνθρωπος έχει τη φυσική τάση να κάνει: να διερευνά το άγνωστο. Γι’ αυτό δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ όσα μας δίδαξε η ιστορία της επιστήμης. Γιατί δεν είμαστε σε θέση να προβλέψουμε τις συνέπειες μιας επιστημονικής ανακάλυψης, αφού κάθε πρόσθετο κομμάτι γνώσης, οσοδήποτε περίεργο, άσχετο ή αφηρημένο κι αν φαίνεται στην αρχή, καταλήγει άμεσα ή έμμεσα, αργά ή γρήγορα, σε κάποια πρακτική εφαρμογή. Αν δεν συνεχίσουμε την ανάπτυξη της επιστήμης και τον εμπλουτισμό των γνώσεών μας, άσχετα με την άμεση χρησιμότητά τους, γρήγορα θα ταφούμε κάτω από το βάρος των προβλημάτων μας, γιατί η επιστήμη του σήμερα είναι η λύση του αύριο.

shutterstock / CC7

νακαλύφθηκε η φωτιά και η χρήση εργαλείων, ο άνθρωπος έγινε μάρτυρας μιας συνεχώς αυξανόμενης τεχνολογικής ανάπτυξης. Η μεταμόρφωση της επιστημονικής γνώσης σε πρακτικά εργαλεία και μεθόδους υπολογίζεται ότι θα τριπλασιαστεί μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια και μαζί μ’ αυτά θα επηρεαστεί αναμφίβολα και ο ίδιος ο άνθρωπος. Πάρτε για παράδειγμα τους περίπου 3.000 δορυφόρους που βρίσκονται σήμερα σε τροχιά γύρω από τη Γη. Όλες ανεξαιρέτως οι ανθρώπινες δραστηριότητες στις τηλεπικοινωνίες, στη γεωργία, στην αρχαιολογία, στη μετεωρολογία, στην κλιματολογία, ακόμα και στην αρχιτεκτονική και στην ιατρική, έχουν ωφεληθεί τα μέγιστα από τη διαστημική έρευνα και την τεχνολογία, ενώ και όλα όσα δημιουργήθηκαν για το διαστημικό πρόγραμμα έχουν πρόσθετες εφαρμογές στην καθημερινή μας ζωή. Ήδη καθένας από εμάς χρησιμοποιεί καθημερινά 50-60 διαφορετικά αντικείμενα που δημιουργήθηκαν χάρη στις διαστημικές μας δραστηριότητες. Κι όμως, οι περισσότεροι άνθρωποι γύρω μας δεν διαθέτουν την απαιτούμενη βάση για μια ευρύτερη κατανόηση των αλλαγών αυτών, αφού ο τρόπος της εκπαίδευσής τους είναι συνήθως πολύ αόριστος για να τους επιτρέψει να τις παρακολουθήσουν, με αποτέλεσμα πολλοί απ’ αυτούς να παραιτούνται από οποιαδήποτε περαιτέρω προσπάθεια κατανόησης, αφού θεωρούν ότι πολλά πράγματα στον κόσμο είναι πλέον πάνω και πέρα από τις ικανότητές τους. Είναι φανερό ότι μια τέτοια κατάσταση δεν βοηθά στη δημιουργία ενός πολίτη με αυτοπεποίθηση και αυτοσεβασμό, ούτε και στη δημιουργική και υπεύθυνη συμπεριφορά του στο πλαίσιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Και να σκεφτεί κανείς ότι στο άμεσο μέλλον θα αντιμετωπίσουμε εκρηκτική αύξηση του αριθμού των νέων γνώσεων, γεγονός που συνεπάγεται και ανάλογη αύξηση της επίδρασής τους στην καθημερινή μας ζωή. Σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο, λοιπόν, θεωρώ ότι κάθε επιστήμονας έχει

35


shutterstock / Mike Liu

Οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004 ήταν αφορμή για ένα εκτεταμένο πρόγραμμα δημόσιων έργων και η επιτυχής διοργάνωσή τους θεωρήθηκε η κορωνίδα της περιόδου της Μεταπολίτευσης. Λίγα χρόνια μετά, η διοργάνωση, όπως και συνολικά η Μεταπολίτευση, έχουν ριχθεί στο πυρ το εξώτερον ως αιτία όλων των δεινών.

ΟΙ ΛΑΘΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ Ποιους κινδύνους κρύβει ο χαρακτηρισμός της Μεταπολίτευσης ως αποδιοπομπαίου τράγου για την τρέχουσα κρίση

Π

ώς διαβάζει κανείς το παρελθόν την ώρα της κρίσης; Πώς ξαναγυρίζει στο χθες, την ώρα που οι βεβαιότητες διαλύονται και το μέλλον αποκτά τα χαρακτηριστικά δυστοπίας; Τι σημαίνει η σημερινή οικονομική κρίση ως ορόσημο για να αναφερθούμε στο παρελθόν, μακρινό και κοντινό, να το ανακαλέσουμε; Καμιά ανάκληση του παρελθόντος δεν είναι μια αυτονόητη διαδικασία. Αντίθετα, συνιστά ένα πολιτικό και ιστορικό διακύβευμα. Ποιοι είναι αυτοί που κάθε φορά επιστρέφουν σε ένα παρελθόν και τι είναι αυτό που επιδιώκουν με την ανάκλησή του; Πόσο ανταγωνιστικές είναι οι ερμηνείες του; Η ανάκληση και η ερμηνεία του παρελθόντος είναι ένα πεδίο σύγκρουσης διαφορετικών νοημάτων συνδεδεμένων με το σήμερα. Άλλωστε, 36

Βαγγέλης Καραμανωλάκης Επίκουρος καθηγητής Ιστορίας, Πρόεδρος του ιστορικού Αρχείου Πανεπιστημίου Αθηνών

κάθε συζήτηση για το παρελθόν είναι στενά συνδεδεμένη με το εκάστοτε παρόν και αποτυπώνει τις σκέψεις και τις οπτικές της συγχρονίας. Από την άλλη πλευρά, οι όποιες αναγνώσεις του παρελθόντος προς χάριν του παρόντος δεν είναι απλώς επινοήσεις, κατασκευασμένες εικόνες. Στηρίζονται σε αληθινά γεγονότα. Αποτελεί αυτό προϋπόθεση, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν τελεσφόρα για πολιτικούς και κοινωνικούς λόγους. Εάν το παρόν επιλέγει από το παρελθόν τα στοιχεία εκείνα που μπορεί να αξιοποιήσει, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τον σχεδιασμό του μέλλοντος, τα στοιχεία αυτά ακουμπούν, κάθε φορά, στη βιωμένη εμπειρία των ανθρώπων. Σε αυτή την κατεύθυνση, η παρατεταμένη οικονομική κρίση συνιστά μια κρίσιμη τομή, γεννά

την ανασημασιοδότηση εννοιών και πρακτικών, αναδιατάσσει δυνάμεις, θέτει ερωτήματα, οδηγεί εκ των πραγμάτων στον αναστοχασμό. Κάθε κρίση είναι εξ ορισμού μια αφορμή για την ανασύνταξη του τρόπου με τον οποίο διαβάζουμε το παρόν, άρα και το παρελθόν και το μέλλον, δημιουργεί νέα ερωτήματα, που δεν αφορούν μόνο τη θεματολογία, αλλά και τα εργαλεία που διαθέτουμε για την κατανόησή της. Παράλληλα, γεννά εκ των πραγμάτων μια ανασύνταξη των γενεαλογιών, θέτει το ζήτημα «πώς φτάσαμε ως εδώ». Το ίδιο ερώτημα επανέρχεται κάθε φορά μετά ή κατά τη διάρκεια μιας κρίσης, λ.χ. μετά τους παγκόσμιους πολέμους ή μετά την επάνοδο στη δημοκρατία το 1974. Ας δούμε την ολοένα και πιο συχνή παρουσία της περιόδου της Μεταπολίτευσης στον δημόσιο διάλογο, παρουσία με έντονα


κύριο λόγο από τον Εμφύλιο και κατέληγε στην απροκάλυπτη πλέον παρέμβαση του στρατού στα πολιτικά πράγματα. Η δικτατορία οδήγησε στην κορύφωση και εν τέλει στη γελοιοποίηση μιας σειράς χαρακτηριστικών της μετεμφυλιακής περιόδου: αντικομμουνισμός, ελληνοχριστιανισμός, εθνικοφροσύνη. Στη σημερινή συζήτηση, το βάρος δίνεται στο δεύτερο δίπολο. Η Μεταπολίτευση ενίσχυσε και διεύρυνε τις αρνητικές κληρονομιές της δικτατορίας, αποτελώντας, προφανώς με άλλους όρους και πραγματικότητες, μια οιονεί συνέχειά της που οδήγησε στην κρίση. Στην αρχή του κειμένου αναφέρθηκε ότι ένας λόγος για το παρελθόν δεν μπορεί παρά να ακουμπά, για να είναι πιστευτός, στη βιωμένη εμπειρία των ανθρώπων. Σε αυτή την κατεύθυνση είναι γεγονός ότι υπάρχουν συνέχειες, κληρονομιές που διατηρήθηκαν όχι μόνο από τη δικτατορία, αλλά και από τα μετεμφυλιακά χρόνια, και φτάνουν ως σήμερα. Αυτό,

Η οδός Ερμού στην Αθήνα για χρόνια ήταν ένας από τους ακριβότερους εμπορικούς δρόμους στην Ευρώπη. Παρότι διατηρεί αρκετή από τη λάμψη της, από πολλούς θεωρείται σύμβολο του υπερκαταναλωτισμού των Ελλήνων, ο οποίος οδήγησε τη χώρα στη χρεοκοπία.

όμως, δεν μπορεί να αναιρέσει την τομή, ούτε δικαιολογεί μια απλουστευτική γενικευτική λογική που ρίχνει όλα τα κακά στη Μεταπολίτευση, και μετρά τα όσα έχουν συμβεί με βάση το πόσο οδήγησαν ή απέτρεψαν την κρίση. Έτσι λ.χ. οι αναδιανεμητικές πολιτικές, η οικοδόμηση κράτους πρόνοιας, η διεύρυνση των μεσαίων στρωμάτων, η άνοδος του βιοτικού επιπέδου, στοιχεία που δίκαια θεωρήθηκαν στοιχεία ανάπτυξης της ελληνικής μεταπολιτευτικής κοινωνίας, διαβάζονται, επιλεκτικά, ως τα άφρονα βήματα που οδήγησαν στη σημερινή κατάρρευση. Ο κίνδυνος αυτών των αναγνώσεων του παρελθόντος, που εδράζονται στο σήμερα, είναι ορατός: μια α-ιστορική ματιά που θα μελετά τα πράγματα εκτός της εποχής και του συγκεκριμένου πολιτικού και κοινωνικού πλαισίου στο οποίο συνέβησαν, ένας λόγος ο οποίος θα κυριαρχείται από ισχυρά ηθικά και όχι ιστορικά προτάγματα. Το ποιος ωφελείται από αυτό τον λόγο, είναι μια άλλη συζήτηση.

shutterstock / Nataliia Sokolovska

συγκρουσιακά χαρακτηριστικά. Τι σηματοδοτεί η κρίση για αυτή την παρουσία; Κατ’ αρχάς τη μετέτρεψε σε οριστικό παρελθόν. Έως και την κρίση, η Μεταπολίτευση ήταν ένα διαρκές παρόν: ενώ ήταν σαφής η αρχή της, η 24η Ιουλίου 1974, το τέλος της αποτελούσε ένα ερώτημα κάθε φορά, τοποθετούνταν σε μια συγκεκριμένη στιγμή, για να αμφισβητηθεί στη συνέχεια. Σημειώνω, ενδεικτικά, προηγούμενα ορόσημα: η άνοδος του ΠΑΣΟΚ το 1981, η πτώση του και το σκάνδαλο Κοσκωτά, η είσοδος στην ΟΝΕ, οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004. Στην πραγματικότητα, η Μεταπολίτευση αναδείχθηκε σε έναν, κατά Μπαχτίν χρονοτόπο, σε έναν συνεχή ενιαίο χρόνο και τόπο, όπου οι άνθρωποι εναπόθεσαν τις ελπίδες, τις προσδοκίες και τους φόβους τους, σε μια περίοδο που συνδέθηκε με ατομικές και συλλογικές επιδιώξεις, αιτήματα και στρατηγικές. Η κρίση έβαλε πλέον τέρμα σε αυτό, αποτέλεσε την ταφόπλακα της Μεταπολίτευσης. Ποιος μπορεί σήμερα να μιλήσει για τη συνέχειά της; Οι συζητήσεις αφορούν πλέον τις κληρονομιές της. Η κρίση αποτέλεσε μια τομή εξαιρετικά ισχυρή, καταλυτική, θα έλεγα, εξαιτίας της οποίας τα παλαιότερα ορόσημα που έχουν προταθεί χάνουν τη συμβολική τους σημασία ή γίνονται σταθμοί μιας πορείας που οδηγεί στον τελικό προορισμό. Εάν στη δεκαετία του 2000 οι επιτυχίες του εκσυγχρονισμού και η επιτυχία της ΟΝΕ δημιουργούσαν ένα αφήγημα επιτυχίας, δίνοντας ένα θετικό πρόσημο στην πρόσφατη ιστορική διαδρομή, τα όσα ζούμε σήμερα δίνουν αναδρομικά μια αρνητική διάσταση στα όσα έχουν συμβεί. Όλη η Μεταπολίτευση εννοιοδοτήθηκε ως συμπαγές παρελθόν, όπου οι εσωτερικές διαφοροποιήσεις του έχουν πολύ μικρή σημασία. Στο τρίπτυχο «μετεμφυλιακά χρόνια - δικτατορία - Μεταπολίτευση», το κέντρο βάρους στις προηγούμενες δεκαετίες δόθηκε στο πρώτο δίπολο. Η χούντα αποτέλεσε το τέλος μιας περιόδου που εκκινούσε κατά

37


ΕΝΑ ΜΗΝΥΜΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΩΚΡΑΤΗ Η ιστορική και πνευματική παράδοση του ελληνισμού μπορεί να δώσει τις απαντήσεις στις σύγχρονες επιχειρηματικές προκλήσεις

Η

ταν αρχές 2000, οι πρώτοι μήνες του 21ου αιώνα. Ένας καλός φίλος, που τότε συνεργαζόταν στην Καλιφόρνια με τον οίκο παραγωγής κρασιών Mondavi, με είχε προσκαλέσει στην περίφημη Napa Valley για μια διεξοδική επίσκεψη. Είχα επίμονα ζητήσει, όμως, να δω έστω και για λίγο στο Claremont, 45 χλμ. από το Λος Άντζελες, τον διάσημο γκουρού του μάνατζμεντ Πίτερ Ντράκερ (1909-2005) που τότε ήταν 91 ετών, αλλά διατηρούσε απίστευτη πνευματική διαύγεια. Τελικά ο στόχος μου επετεύχθη. «Υπήρξα και εγώ δημοσιογράφος», μου είπε ο Ντράκερ χαμογελώντας πλατιά. «Και το 1929 υπήρξα ίσως ο μοναδικός στον κόσμο που πήρα συνέντευξη από τον Χίτλερ, για λογαριασμό μιας αυστριακής εφημερίδας. Είμαι αριστοτελικός και θεωρώ ότι από την αρχαία Αθήνα ξεκινά η ιδέα του επιχειρείν», προσέθεσε. «Πώς αυτό, κύριε καθηγητά;». 38

Αθανάσιος Χ. Παπανδρόπουλος Δημοσιογράφος. Διετέλεσε πρόεδρος της Ένωσης Ευρωπαίων Δημοσιογράφων (1993-1998) και πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Περιοδικού Τύπου (1997-2003).

«Α, είναι μεγάλη ιστορία για να σας την παραθέσω. Αναζητήστε την απάντηση στην πλούσια ιστορία σας. Υπάρχει…», μου απάντησε. Όντως, αναζητήσεις έκανα πολλές. Και σήμερα για ένα πράγμα είμαι βέβαιος. Στο φιλοσοφικό και ηθικό επίπεδο, ελληνισμός, ελευθερία και επιχειρείν συνδέονται. Με ισχυρούς δεσμούς. Ασχέτως αν στη χώρα μας το επιχειρείν βάλλεται και διαβάλλεται -συνήθως από αμαθείς, αλλά και ανεπίδεκτους μαθήσεως, γιατί η μάθηση ξεστραβώνει. Γιατί όμως ο ελληνισμός θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία παραδείγματος στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και της ανάπτυξης του ψηφιακού ωκεανού; Όπως έγραφε πριν από αρκετά χρόνια ο Παναγιώτης Τζαμαλίκος σε ένα εντυπωσιακό βιβλίο του, το «Ελληνισμός και αλλοτρίωση» (εκδόσεις Γνώση), ο ελληνισμός είναι το γεγονός της ιστορικής και πνευματικής υπάρξεως των Ελλήνων, κατά έναν τρόπο ορισμέ-

νο «εν χώρω και χρόνω». Χώρος είναι το λεκανοπέδιο της Αττικής και χρόνος ο γνωστός Χρυσός Αιώνας και οι ιστορικές περίοδοι που εκατέρωθεν εφάπτονται σε αυτόν. Ένα σύνολο περίπου 200 ετών. Ιστορική και πνευματική προϋπόθεση δε για την ανάπτυξη του ελληνισμού υπήρξε η προσωκρατική φιλοσοφική περίοδος, στη διάρκεια της οποίας ο άνθρωπος προσπάθησε να ξεφύγει από τον μύθο μέσω του ορθού λόγου. Έφερε έτσι στο προσκήνιο τη γνώση και την ελευθερία ως δυνατότητα αποκτήσεώς της. Η ελευθερία είναι συνεπώς το υπόβαθρο του ελληνισμού, με την περίοδο των προσωκρατικών φιλοσόφων να συνιστά μια απελευθέρωση. Με την τελευταία να λειτουργεί ως ψυχική και πνευματική αφετηρία για την κατοπινή, κορυφαία και ολοκληρωμένη έκφανση του ελληνισμού. Κύριο στοιχείο αυτής της αφετηρίας: η διαύγεια. Η διαύγεια κατέστη δυνατή και καθόρισε το κλίμα του ελληνισμού χάρη στην


shutterstock / Sven Hansche

απελευθέρωση που άρχισε με τους προσωκρατικούς. Ποιο είναι, όμως, το νόημα της απελευθέρωσης αυτής; Είναι τούτο: ο άνθρωπος επεμβαίνει αποφασιστικά στον κόσμο δια του ορθού λόγου, ο οποίος παρατίθεται στον μύθο. Είναι γνωστό ότι μέχρι τότε ο μύθος δέσποζε παγκοσμίως, σε όλον τον τότε γνωστό κόσμο. Αλλά ο λόγος δεν αντιπαρατάσσεται στον μύθο -πολύ περισσότερο, δεν τον καταργεί. Ο λόγος, για πρώτη φορά, αναδύεται ως κάτι το αυθύπαρκτο. Κάτι που διαθέτει δική του εσωτερική δυναμική και δεν στηρίζεται στα δημώδη ή επίσημα μυθολογήματα. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η ελευθερία δεν αποτέλεσε απλώς μια τάση του πνεύματος, αλλά μετουσιώθηκε και σε πράξη και σε κοινωνική δυναμική. Σε αυτή τη διαύγεια του αττικού περιβάλλοντος, το ανθρώπινο πρόσωπο φωτίζεται και αποκτά δική του, εντελώς ιδιαίτερη, ταυτότητα. Τούτο είναι περίπου επόμενο, διότι ο ελληνισμός, ως διανοίγων απειρία προοπτικών, μεγιστοποιεί την ευθύνη του προσώπου. Η δε ευθύνη αποτελεί μία από τις κορυφαίες

υπαρξιακές καταστάσεις του ανθρώπου, διότι δι’ αυτής κατακτά τη μοναδικότητά του. Η αίσθηση της ελευθερίας, όμως, ως υπαρξιακό «φόντο» του ελληνικού τρόπου υπάρξεως, πέραν του ότι εκδηλώθηκε με μεγαλουργήματα σε όλες τις εκφάνσεις του ελληνικού βίου, έφερε στο προσκήνιο και την πανίσχυρη δύναμη της δημιουργίας. Αυτήν ακριβώς που αποτελεί και προϋπόθεση του επιχειρείν. Όχι μόνο με παραγωγικούς και οικονομικούς όρους, αλλά και με υπερβατικούς υπαρξιακούς. Εκπληκτική, από την άποψη αυτή, είναι η τάση για ελευθερία μέσα από την ελληνική τέχνη. Αυτή την τέχνη που δεν επεδίωξε απλώς την απεικόνιση των εγκοσμίων, αλλά πήγε πολύ μακρύτερα: έδωσε όχι μόνο το ωραίο, αλλά και το αιώνιο. Η ελληνική τέχνη προσπάθησε έτσι να υπερβεί τη χρονικότητα του ανθρώπου, προσφέροντάς του τα ψυχικά μέσα για να κατισχύσει σε ό,τι αναιρεί ή αρνείται την ελευθερία του. Όταν ο Φρανσουά Μπροντέλ υποστηρίζει ότι το ελληνικό πνεύμα και η εξάπλωσή του στη Μεσόγειο (δηλαδή ένα χώρο στον οποίο η διαύγεια του τοπίου, η λάμψη του ήλιου και η θάλασσα βοηθούσαν την άνοδο του πνεύματος σε δυσθεώρητα ύψη) συνέβαλαν σε ύψιστες συλλήψεις, μας φέρνει κοντά σε μια κορυφαία πραγματικότητα: αυτή της σχέσης του επιχειρείν με την ανθρώπινη φύση. Κατά τον 90χρονο σήμερα καθηγητή της φιλοσοφία του μάνατζμεντ, Peter Koestenbaum, ο ελληνισμός, στην προσωκρατική εκδοχή του, αλλά και στην αριστοτελική του διάσταση, υπήρξε το θεμέλιο στο οποίο στηρίχθηκε η ανάπτυξη της νοημοσύνης. Υπό αυτή την έννοια, ο Σωκράτης υπήρξε ο πρώτος άνθρωπος που τόλμησε, στους κόλπους μίας πολιτικοποιημένης και αλλοτριωμένης πολιτείας, να αναπτύξει μια αυτόνομη, ίδια σκέψη. Γι’ αυτό και θανατώθηκε. Πλην, όμως, εδώ και 2.500 χρόνια το μοντέλο του παραμένει. Είναι αυτό της ανάδειξης σε μια κοινωνία «καινών δαιμονίων», ικανών να οδηγήσουν στην ευρύτητα του

Στη σκιά της Ακρόπολης των Αθηνών πριν από 2.500 χρόνια γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν οι μεγαλύτερες αξίες του δυτικού κόσμου. Η εποχή μας, που χαρακτηρίζεται από μεγάλες αλλαγές, αλλά και από πνευματική κρίση, μπορεί να βρει απαντήσεις σ’ αυτές.

πνεύματος. Αν μπορούσε, λοιπόν, να φέρει κανείς τον Σωκράτη στον σημερινό κόσμο και να τον ρωτήσει τι είναι γι’ αυτόν το επιχειρείν, η απάντηση του μεγάλου φιλοσόφου θα ήταν σχετικά απλή. Θα έλεγε ότι, υπό την ευρεία έννοιά του, το επιχειρείν είναι η ηγεσία ως πνευματική κατάσταση. Και θα έθετε ένα σοβαρό φιλοσοφικό ερώτημα: πώς η φιλοσοφία και αυτά που προσκομίζει στη μελέτη της ανθρώπινης εμπειρίας μπορεί να συμβάλλει στη γνώση του τι είναι η ηγεσία και στον εμπλουτισμό της; Όλα αυτά σημαίνουν ότι οι επιχειρηματίες -και όχι μόνον αυτοί- για να προσεγγίσουν ανώτατα επίπεδα ηγεσίας, πρέπει να αποκτήσουν μια νέα νοητική αντίληψη, ικανή να οδηγήσει στην ευρύτητα του πνεύματος. Απαιτείται, όμως, και νέα θεώρηση της υπάρξεως, μια νέα εμβάθυνση, ώστε το ηγετικό πνεύμα να φθάσει σε πολύ υψηλά επίπεδα ηθικής, αλλά και επιδόσεων. Αυτό είναι απαραίτητο διότι η σημερινή εποχή αλλαγών είναι, πέρα από τις οικονομικές της παραμέτρους, και περίοδος πνευματικής κρίσης. Υπό αυτή την έννοια, αυτό που η φιλοσοφία του Σωκράτη μπορεί να προσφέρει στον επιχειρηματικό κόσμο δεν είναι η άνεση, αλλά η πρόκληση. Σήμερα αυτή είναι ιστορική πρόκληση για τις επιχειρήσεις. Είναι ανάγκη να φέρουν στο εσωτερικό τους τον Σωκράτη για να προσδιορίσουν ποιες είναι οι ευφυΐες που μπορούν να οδηγήσουν στο να γίνει η επιχείρηση παραγωγός κέρδους με ηθικό περιεχόμενο. Το επιχειρείν είναι σήμερα ο ομφαλός των κοινωνιών μας. Συνεπώς, είναι καιρός να τύχει και αυτό φιλοσοφικών προσεγγίσεων, για να έλθει ως πράξη πιο κοντά στον άνθρωπο. Διότι, τελικά, αυτός είναι που πραγματοποιεί τις αλλαγές, γράφοντας συγχρόνως και την Ιστορία. Αν ζούσε ο Σωκράτης, ίσως να έλεγε ότι πραγματικός επιχειρηματίας και ηγέτης είναι αυτός που έχει όραμα, χαρακτήρα, πίστη και την απαραίτητη θέληση για να μετατρέψει τις αρετές του σε πραγματικότητα. 39


Dan Balilty/The New York Times

1

2

Damon Winter/The New York Times

Federico Rios Escobar/The New York Times

3

ΜΙΑ ΙΣΧΥΡΗ Το 2017 άφησε έντονο το αποτύπωμά του στις εξελίξεις που ήδη συντελούνται -αυτό το φωτογραφικό αφιέρωμα το αποδεικνύει.

40

Στις 21 Ιανουαρίου εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο, από την Ιαπωνία έως τη Ζιμπάμπουε, συμμετείχαν την επομένη της ορκωμοσίας του Donald Trump σε μια πορεία που οι ανταποκριτές των «The New York Times» χαρακτήρισαν «αντι-τελετή». Πολλοί διαδηλωτές είχαν ελπίσει να πανηγυρίσουν την εκλογή της πρώτης γυναίκας προέδρου στις ΗΠΑ, αλλά αντί γι’ αυτό διαδήλωσαν για διάφορους σκοπούς, από το περιβάλλον έως τις μεταρρυθμίσεις για το μεταναστευτικό. Τα ροζ καπέλα που φορούσαν πολλοί, έγιναν σύμβολο της διαμαρτυρίας.

Μια γυναίκα και το παιδί της σε μπαλκόνι στη Ma’ale Adumin, έναν εβραϊκό οικισμό στη Δυτική Όχθη, στις 29 Ιανουαρίου. Λίγες μέρες μετά την ορκωμοσία του Donald Trump ως προέδρου των ΗΠΑ, οι ισραηλινές αρχές ανακοίνωσαν την κατασκευή χιλιάδων νέων κατοικιών στην περιοχή. Ενισχυμένοι από την κυβέρνηση Trump, η οποία είναι πιο φιλική προς το Ισραήλ απ’ ό,τι η κυβέρνηση Obama, πολλοί σκληροπυρηνικοί ελπίζουν να προσαρτήσουν τη Ma’ale Adumin, με πληθυσμό 41.000 κατοίκων, ως προάστιο της Ιερουσαλήμ. Ο οικισμός επίσης περιλαμβάνει τη ζώνη Ε1, μια περιοχή έκτασης περίπου 4,6 τετραγωνικών μιλίων, που είναι τόπος κατοικίας 8.000 Παλαιστινίων.

Τον Νοέμβριο του 2016 υπογράφηκε μια νέα συμφωνία ειρήνης ανάμεσα στην κυβέρνηση της Κολομβίας και την πιο ισχυρή αντάρτικη ομάδα, τις Ένοπλες Επαναστατικές Δυνάμεις της Κολομβίας (FARC). Από τότε, οι επαναστάτες του FARC παρέδωσαν τα όπλα τους στον ΟΗΕ για να λιώσουν το μέταλλο και να φτιαχτούν μνημεία ειρήνης. Αυτή η συμφωνία ήρθε έπειτα από 52 χρόνια συγκρούσεων και σηματοδότησε το τέλος του πιο μακροχρόνιου πολέμου στην αμερικανική ήπειρο. Πλέον εγκληματικές και παραστρατιωτικές οργανώσεις μετακινούνται προς τις περιοχές του FARC για να πάρουν τον έλεγχο των φυτειών κόκας - ακτιβιστές, πολιτικοί και άλλοι τοπικοί ηγέτες δολοφονούνται συστηματικά.

1

2

3


Ivor Prickett/The New York Times

5

7

Sergey Ponomarev/The New York Times

6

Chung Sung-Jun/Agence France-Presse - Getty Images

4

ΠΑΡΑΚΑΤΑΘΗΚΗ Στο Λάνκαστερ της Πενσιλβάνια, μια πόλη γνωστή για τη θερμή υποδοχή που επιφυλάσσει στους μετανάστες, ένας άνδρας προετοιμάστηκε για να δώσει εξετάσεις για δίπλωμα οδήγησης τον Φεβρουάριο. Μια εβδομάδα μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ο Trump υπέγραψε διάταγμα που απαγόρευε την είσοδο προσφύγων και περισσότερων μεταναστών από επτά μουσουλμανικές χώρες. Έως τον Απρίλιο του 2017, ο αριθμός των προσφύγων που έγιναν δεκτοί στη χώρα υποχώρησε στις 3.316 από 9.945 τον Οκτώβριο του 2016. Η μείωση συνεχίστηκε και τους επόμενους μήνες, σημαίνοντας συναγερμό σε όσους υποστηρίζουν την είσοδο μεταναστών και αναγκάζοντας ορισμένες μη κυβερνητικές οργανώσεις στην Πενσιλβάνια και αλλού να απολύσουν υπαλλήλους και να περικόψουν τους προϋπολογισμούς τους. Ο Trump επισήμως ήρε την απαγόρευση εισόδου των μεταναστών τον Οκτώβριο του 2017, αλλά προανήγγειλε νέες και πιο αυστηρές διαδικασίες ελέγχου.

4

Η πρώην πρόεδρος της Νότιας Κορέας, Park Geun-hye, μεταφέρθηκε σε κέντρο κράτησης μετά τη σύλληψή της στις 31 Μαρτίου. Η Park, που παύθηκε από το αξίωμά της στις 10 Μαρτίου, αντιμετωπίζει 18 κατηγορίες για κακούργημα καθώς φέρεται να συμμετείχε σε σκάνδαλο δωροδοκιών 52 εκατ. δολ. από εταιρείες όπως η κορεατική Samsung. Η πρώτη γυναίκα πρόεδρος της Νότιας Κορέας είναι τώρα και η πρώτη ηγέτιδα της χώρας εδώ και 20 χρόνια, που αντιμετωπίζει, αν κριθεί ένοχη, μέχρι και ισόβια κάθειρξη.

Μια μητέρα στη Μοσούλη του Ιράκ θρηνεί τον γιο της, ο οποίος τραυματίστηκε θανάσιμα μπροστά στο σπίτι της. Στις 17 Μαρτίου μια σειρά από αεροπορικά πλήγματα στην πόλη από τον στρατιωτικό συνασπισμό υπό την ηγεσία των ΗΠΑ κατά θέσεων του Ισλαμικού Κράτους, προκάλεσαν βαριές απώλειες στον άμαχο πληθυσμό. Έρευνα του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τουλάχιστον 105 πολίτες σκοτώθηκαν όταν οι βομβαρδισμοί πυροδότησαν εκρηκτικά με τα οποία οι μαχητές του Ισλαμικού Κράτους είχαν παγιδεύσει κτίρια στη Μοσούλη, το τελευταίο οχυρό του Ισλαμικού Κράτους στο Ιράκ. Τον Ιούλιο, η ιρακινή κυβέρνηση κήρυξε τη νίκη της στη μάχη για τον έλεγχο της πόλης.

Μια σκηνή σε δρόμο του Λονδίνου, μια από τις πιο κοσμοπολίτικες πόλεις του κόσμου, εν όψει των πρόωρων εκλογών που η Βρετανίδα πρωθυπουργός Theresa Mae προκήρυξε στις 18 Απριλίου, ελπίζοντας να βελτιώσει τη θέση της στις διαπραγματεύσεις για το Brexit. Το στοίχημά της ότι η αντιπολίτευση θα συντασσόταν με την πλειοψηφία, χάθηκε. Την ημέρα των εκλογών, στις 8 Ιουνίου, οι Συντηρητικοί έχασαν έδρες και, για να ανακτήσει τον έλεγχο, η κ. May έπρεπε να συμμαχήσει με το Δημοκρατικό Ενωτικό Κόμμα της Βορείου Ιρλανδίας. Συμφώνησε να χρηματοδοτήσει την περιοχή με 1,4 δισ. δολάρια, με χρήματα φορολογουμένων, παίρνοντας ως αντάλλαγμα την πολιτική στήριξη του κόμματός της.

5

6

7 41


Andrew Testa/The New York Times

10

Φοιτητές στην πρωτεύουσα της Νότιας Κορέας εκπαιδεύονται να χρησιμοποιούν αντιασφυξιογόνες μάσκες. Σε απάντηση στις αυξανόμενες πυρηνικές δυνατότητες και στην επιθετικότητα της Βόρειας Κορέας, η Νότια Κορέα ανακοίνωσε στις 26 Απριλίου την εγκατάσταση αμερικανικού πυραυλικού συστήματος άμυνας, το οποίο έχει σχεδιαστεί για να καταστρέφει εχθρικούς πυραύλους εν πτήσει. Ο Νοτιοκορεάτης πρόεδρος Moon Jae εξελέγη τον Μάιο υποσχόμενος ειρήνη με τους Βόρειους, αλλά μια σειρά από πυραυλικές δοκιμές της Βόρειας Κορέας τους επόμενους μήνες κράτησε τη χώρα σε κατάσταση συναγερμού.

Στις 7 Μαΐου, το 66% των Γάλλων ψηφοφόρων επέλεξαν τον κεντρώο ηγέτη Emmanuel Macron για την προεδρία, δίνοντας τέλος στις ελπίδες της Marine Le Pen και του ακροδεξιού της κόμματος, οι οποίοι είχαν ωφεληθεί από την άνοδο του αντιμεταναστευτικού ρεύματος. Η επιλογή του κ. Macron, ο οποίος στα 39 του έγινε ο νεότερος ηγέτης της χώρας από την εποχή του Ναπολέοντα, θεωρήθηκε ευρέως ως η γαλλική αποδοκιμασία του βρετανικού λαϊκισμού, που φάνηκε στην απόφαση για το Brexit, και της εκλογής Trump στην προεδρία των ΗΠΑ. Επίσης, θεωρήθηκε αποδοκιμασία του γαλλικού πολιτικού κατεστημένου, ειδικά του Σοσιαλιστικού Κόμματος του πρώην προέδρου Hollande.

8

9

42

Alain Jocard/Pool via The New York Times

9

11

Omid Vahabzadeh/Agence France-Presse - Getty Images

Lam Yik Fei/The New York Times

8

Αστυνομικοί σε ετοιμότητα καθώς άνθρωποι περιμένουν στην ουρά για να αφήσουν λουλούδια και μηνύματα σε μια αυθόρμητο τελετή λίγες ημέρες μετά τον θάνατο 22 ανθρώπων και τον τραυματισμό δεκάδων ακόμη στη Manchester Arena, κατά τη διάρκεια συναυλίας της Ariana Grande. Την ευθύνη για την επίθεση της 22ας Μαΐου ανέλαβε το Ισλαμικό Κράτος. Αν και η αστυνομία πιστεύει ότι ο 22χρονος βομβιστής Salman Abedi, κάτοικος Manchester με λιβυκή καταγωγή, έδρασε σε μεγάλο βαθμό μόνος του, η Βρετανίδα πρωθυπουργός Theresa Mae αύξησε το επίπεδο επιφυλακής για τρομοκρατική επίθεση σε «κρίσιμο». Ήταν η πρώτη φορά έπειτα από μια δεκαετία που τα επίπεδα επιφυλακής έφτασαν στην υψηλότερη θέση της κλίμακας αξιολόγησης.

10

Η αστυνομία απομακρύνει ένα παιδί από το κτίριο του ιρανικού κοινοβουλίου στην Τεχεράνη. Ένοπλοι και βομβιστές αυτοκτονίας χτύπησαν ταυτόχρονα εκεί και στον τάφο του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Ayatollah Khomeini, στις 7 Ιουνίου. Οι επιθέσεις άφησαν πίσω τους 17 νεκρούς και 50 τραυματίες. Οι έξι δράστες σκοτώθηκαν. Η οργάνωση Ισλαμικό Κράτος ανέλαβε την ευθύνη για την επίθεση, η πρώτη των Σουνιτών εξτρεμιστών σε μια χώρα όπου πλειοψηφούν οι Σιίτες. Δώδεκα μέρες αργότερα το Ιράν προχώρησε σε αντίποινα και έπληξε με πυραύλους στόχους της οργάνωσης.

11


Dado Galdieri/The New York Times

13

Ο Τούρκος πρόεδρος Recep Tayyip Erdogan ανάμεσα σε μέλη του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης στην Άγκυρα, την 1η Ιουλίου. Η Τουρκία προφυλάκισε δέκα ακτιβιστές των ανθρώπινων δικαιωμάτων στις 5 Ιουλίου, ενώ λίγο πριν, τον Ιούνιο, είχε φυλακιστεί ο επικεφαλής της Διεθνούς Αμνηστίας στην Τουρκία. Τουλάχιστον ένας από την ομάδα των φυλακισμένων, ο Γερμανός πολίτης Peter Steudtner, αντιμετωπίζει κατηγορίες για τρομοκρατία. Ακόμη και υπό την απειλή ενός εμπάργκο εκ μέρους της Γερμανίας, ζωτικής σημασίας εταίρου της Τουρκίας, ο κ. Erdogan προσέλκυσε ακόμη περισσότερα πυρά δηλώνοντας ότι η Γερμανία βοηθά τρομοκράτες, συμπεριλαμβανομένων και υποστηρικτών του Fethullah Gulen, του ιμάμη τον οποίο κατηγόρησε για το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016. Με την ολοκλήρωση της ακροαματικής διαδικασίας σίας τον Οκτώβριο, όλοι οι προφυλακισμένοι, σμένοι, πλην ενός, αφέθηκαν ελεύθεροι, οι, αν και η υπόθεση συνεχίζεται.

12

Η πάλαι ποτέ ακμάζουσα ναυπηγική βιομηχανία της Βραζιλίας αναζήτησε τα τελευταία χρόνια την αναζωογόνηση, αφότου ο πρώην πρόεδρος Lula de La Silva χάραξε μια βιομηχανική πολιτική που εστίαζε στην εγχώρια ανάπτυξη. Η Petrobas, η υπό κρατική διοίκηση πετρελαϊκή εταιρεία, ξεκίνησε να επεκτείνεται μετά την εκλογή Da Silva το 2003, σκοπεύοντας να δαπανήσει 221 δισ. δολάρια και να δημιουργήσει δεκάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας. Έκτοτε το σχέδιο κατέρρευσε και τον Ιούλιο ο κ. Da Silva καταδικάστηκε σε περίπου 10 χρόνια φυλάκιση για διαφθορά και ξέπλυμα χρήματος. Ο Denis Souza, παρατηρεί το ναυπηγείο Maua στο Ρίο, στο οποίο κάποτε δούλευε. Παλιότερα το ναυπηγείο απασχολούσε 7.000 υπαλλήλους -τώρα εργάζονται μόλις 400.

13

Edu Bayer/The New York Times

14

15

Todd Heisler/The New York Times

Presidency Press Service via The New York Times

12

Ένας άνδρας υψώνει το χέρι του σε ναζιστικό χαιρετισμό κατά τη διάρκεια συγκέντρωσης λευκών εθνικιστών στο Σάρλοτβιλ της Βιρτζίνια, στις 11 Αυγούστου. Στη διαδήλωση «Unite the Right» εκατοντάδες έκαναν πορεία κρατώντας δαυλούς και φωνάζοντας ρατσιστικά συνθήματα για να διαμαρτυρηθούν κατά των σχεδίων των αρχών της πόλης για την απομάκρυνση του αγάλματος του στρατηγού των Νοτίων στον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο, Robert E. Lee. Την επομένη, σημειώθηκαν εκτεταμένες συγκρούσεις μεταξύ μιας δεύτερης διαδήλωσης «υπέρ των λευκών» και μιας αντιδιαδήλωσης. Ένας οδηγός παρέσυρε με το αυτοκίνητό του αντιδιαδηλωτές, με αποτέλεσμα μια γυναίκα 32 ετών να σκοτωθεί και τουλάχιστον άλλα 19 άτομα να τραυματιστούν. Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ επικρίθηκε έντονα διότι απέδωσε τις ευθύνες για τα βίαια επεισόδια σε «πολλές πλευρές».

14

Η έκλειψη ηλίου το απόγευμα της 21ης Αυγούστου έκρυψε το φως από ακτή σε ακτή στις ΗΠΑ. Αν και κάποιες φάσεις της έκλειψης ήταν ορατές βόρεια και νότια της γραμμής από το Νουναβούτ του Καναδά μέχρι τη Βραζιλία, εκατομμύρια τουρίστες έσπευσαν στην πλάτους 70 μιλίων περιοχή που εκτείνεται από το Όρεγκον μέχρι τη Νότια Καρολίνα, για να παρατηρήσουν το φυσικό φαινόμενο στην πλήρη του έκφραση. Ήταν η πρώτη ολική έκλειψη ηλίου από το 1979 που ήταν ορατή στις ηπειρωτικές ΗΠΑ.

15 43


Eric Thayer/The New York Times

18

Adriana Zehbrauskas/The New York Times

17

19

Greg Baker/Agence France-Presse - Getty Images

Victor J. Blue/The New York Times

16

Ο José A. Rivera, αγρότης από τη Yabucoa, στη νοτιοανατολική ακτή του Πόρτο Ρίκο, είδε τη φυτεία του από 14.000 ζαχαροκάλαμα να καταστρέφεται ολοσχερώς από τον τυφώνα «Μαρία» που σάρωσε το νησί στις 20 Οκτωβρίου. Ο τυφώνας προκάλεσε ζημιές ύψους 2 δισ. δολαρίων στον αγροτικό τομέα του Πόρτο Ρίκο, σύμφωνα με το υπουργείο Γεωργίας της χώρας. Η μετανάστευση από το Πόρτο Ρίκο προς τις ΗΠΑ αναμένεται να αυξηθεί δραματικά. Ο τυφώνας «Μαρία», ο δεύτερος τυφώνας κατηγορίας 5 (δηλαδή της υψηλότερης κλίμακας) της ιδιαίτερα σφοδρής περιόδου των τυφώνων στον Ατλαντικό το 2017, σάρωσε και άλλες περιοχές της Καραϊβικής, με ανάλογα καταστροφικά αποτελέσματα.

Στην Πόλη του Μεξικού, διασώστες απομακρύνουν συντρίμμια από κτίριο που κατέρρευσε στον σεισμό της 19ης Σεπτεμβρίου -τον δεύτερο ισχυρό σεισμό που έπληξε τη χώρα μέσα σε δύο εβδομάδες. Τουλάχιστον 369 άνθρωποι σκοτώθηκαν από την κατάρρευση κτιρίων σε όλη την πόλη, όπως το σχολείο Enrique Rebsamen, όπου σκοτώθηκαν 19 παιδιά και 7 ενήλικες. Αν και το Μεξικό έχει από τους πιο αυστηρούς κανονισμούς δόμησης στον κόσμο, η επιβολή τους είναι χαλαρή και επιλεκτική, εν μέρει διότι οι έλεγχοι γίνονται από ιδιώτες μηχανικούς που προσλαμβάνονται από τους ίδιους τους κατασκευαστές.

Μέσα από τα σπασμένα τζάμια φαίνεται η κρυψώνα του ελεύθερου σκοπευτή που πυροβόλησε αδιακρίτως σε φεστιβάλ στο Λας Βέγκας την 1η Οκτωβρίου, σκοτώνοντας 58 ανθρώπους και τραυματίζοντας εκατοντάδες άλλους, στο μεγαλύτερο μακελειό της σύγχρονης ιστορίας των ΗΠΑ. Ο Stephen Paddock, ένας 64χρονος, κατά δήλωσή του «εκατομμυριούχος», πυροβόλησε κατά του πλήθους που ήταν συγκεντρωμένο κοντά στο ξενοδοχείο «Mandalay Bay Resort and Casino» και στη συνέχεια αυτοκτόνησε. Δεν ανακαλύφθηκε κάποιο κίνητρο για την πράξη του. Στο δωμάτιό του, η αστυνομία βρήκε 23 όπλα και ένα σφυρί, το οποίο χρησιμοποίησε για να σπάσει τα παράθυρα του δωματίου.

16

17

18

44

Στο συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας τον Οκτώβριο, οι σύνεδροι ψήφισαν για τροποποίηση του καταστατικού του Κόμματος ώστε να περιλαμβάνει τη «Σκέψη Xi Jinping», που σημαίνει πως η αμφισβήτησή του θεωρείται πλέον «αιρετική». Επίσης, δεν ορίστηκε διάδοχος του κ. Xi, κάτι που έδειξε την πρόθεσή του να παραμείνει στο ύπατο αξίωμα της χώρας και μετά την πενταετή θητεία του - όπως και έγινε λίγους μήνες αργότερα. Αρκετοί προειδοποίησαν πως ο κ. Xi έσφιξε τον κλοιό του στην εξουσία και πως αυτό θα εκφραστεί με περισσότερες πρωτοβουλίες για να αυξηθεί η επιρροή της Κίνας στο εξωτερικό. Στον πάγκο ενός καταστήματος σε ένα χωριό της επαρχίας Henan στην Κίνα, ένα πιάτο με το πορτρέτο του κ. Xi πωλείται δίπλα σε αγάλματα του Mao Zedong.

19


Jekesai Njikizana Agence France-Presse - Getty Images

21

Τουλάχιστον 58 άνθρωποι σκοτώθηκαν και χιλιάδες τραυματίστηκαν από τον σεισμό μεγέθους 7,3 Ρίχτερ που συντάραξε το Ιράκ και το Ιράν στις 12 Νοεμβρίου. Ήταν ο πιο θανατηφόρος σεισμός του 2017. Αν και το επίκεντρό του ήταν στα σύνορα Ιράκ - Ιράν, τα περισσότερα θύματα καταγράφηκαν στο Ιράν, γεγονός που οι εξοργισμένοι Ιρανοί απέδωσαν στη διαφθορά των κυβερνητικών υπηρεσιών που έχουν την ευθύνη για την επίβλεψη των κατασκευών. Επιζώντες στο χωριό Qare Bolagh του Ιράν συγκεντρωμένοι γύρω από μια φωτιά.

Όταν ο Robert Mugabe, ο οποίος κυβερνούσε τη Ζιμπάμπουε από το 1980 οπότε κέρδισε την ανεξαρτησία της, εκδιώχθηκε από την εξουσία τον Νοέμβριο, ένα άλλο μέλος του κόμματός του, ο Emmerson Mnangagwa, ανέλαβε την ηγεσία της χώρας. Οι παρατηρητές φοβούνται πως ο κ. Mnangagwa, που έπαιξε ρόλο στην ανατροπή του κ. Mugabe, θα υιοθετήσει ένα απολυταρχικό μοντέλο διακυβέρνησης ανάλογο με του προκατόχου του. Ο 93 ετών κ. Mugabe θεωρείται πως τάχθηκε κατά των δυτικών δυνάμεων και, παρά τις κατηγορίες που του αποδόθηκαν, οι στρατιωτικές αρχές έδωσαν σε αυτόν και στη σύζυγό του ασυλία από τη δίωξη.

20

21

© 2017 The New York Times

Adam Dean/The New York Times

22

23

Johan Ordonez/Agence France-Presse - Getty Images

Arash Khamooshi/The New York Times

20

Πρόσφυγες της φυλής Ροχίνγκια στο Μπαγκλαντές ετοιμάζουν το δείπνο τους. Περισσότεροι από 620.000 Ροχίνγκια έχουν εγκαταλείψει τη Μιανμάρ και έχουν μετακινηθεί στο Μπαγκλαντές, μετά τις επιχειρήσεις καταστολής των δυνάμεων ασφαλείας της Μιανμάρ στα τέλη Αυγούστου. Τον Δεκέμβριο, ο Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ δήλωσε πως οι δολοφονίες, οι βιασμοί και η συστηματική καταστροφή των οικισμών των Ροχίνγκια μπορούν να χαρακτηριστούν γενοκτονία. Αν και η Μιανμάρ και το Μπαγκλαντές σύναψαν τον Νοέμβριο μια κατ’ αρχήν συμφωνία, που μπορεί να οδηγήσει στον επαναπατρισμό των Ροχίνγκια, οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για την ασφάλεια των προσφύγων εάν επαναπροωθηθούν.

22

Αιματηρές διαδηλώσεις ξέσπασαν στην Ονδούρα μετά τον δεύτερο γύρο των αμφισβητούμενων προεδρικών εκλογών μεταξύ του νυν προέδρου, Juan Orlando Hernandez, και του ηγέτη της αντιπολίτευσης, Salvador Nasralla. Τουλάχιστον δώδεκα πολίτες τραυματίστηκαν και μια γυναίκα σκοτώθηκε στις βίαιες συγκρούσεις που σημειώθηκαν στην πρωτεύουσα Τεγουσιγάλπα, μετά την ψηφοφορία της 26ης Νοεμβρίου, στην οποία επανεξελέγη ο κ. Hernandez, παρά τις καταγγελίες της αντιπολίτευσης για νοθεία και το αίτημά της για νέα καταμέτρηση των ψήφων. Η κυβέρνηση κήρυξε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης και επέβαλε πανεθνική απαγόρευση κυκλοφορίας. Ο κ. Hernandez ανέλαβε την προεδρία έπειτα από ένα στρατιωτικό πραξικόπημα, που οδήγησε στην εκδίωξη του πρώην προέδρου Manuel Zelaya το 2009.

23 45


ΜΙΑ ΚΑΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ Το 2018, η ειρήνη μοιάζει εύθραυστη, η αλήθεια θολώνει και αυτό που κυριαρχεί είναι το θέαμα

Ε

χει περάσει ένας αιώνας από τότε που ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, Woodrow Wilson, στο διάγγελμα των 14 σημείων του, τον Ιανουάριο του 1918, παρουσίασε το αμερικανικό σχέδιο για τον κόσμο. Ζήτησε την απομάκρυνση των οικονομικών εμποδίων στο εμπόριο, μια προσαρμογή των αποικιοκρατικών απαιτήσεων ώστε να γίνονται σεβαστά «τα συμφέροντα των γηγενών πληθυσμών», και τη δημιουργία μιας Κοινωνίας των Εθνών, η οποία θα εγγυάται την «πολιτική ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα των μεγάλων και μικρών χωρών». Ήταν ένα πρόγραμμα που ανακοίνωνε τις προθέσεις της Αμερικής για την παγκόσμια τάξη και υποτίθεται 46

Roger Cohen Αρθρογράφος των The New York Times

πως θα έβαζε τέλος στον πόλεμο. Ο Wilson απέτυχε: η ειρήνη στην Ευρώπη θα διαρκούσε μόλις μια γενιά μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Εν τούτοις, σπάζοντας τον απομονωτισμό τους και μπαίνοντας στο παγκόσμιο παιχνίδι, οι ΗΠΑ, ισχυρότερες από ποτέ μέχρι το 1945, δεν θα το εγκατέλειπαν -μέχρι το 2017. Εκατό χρόνια είναι καλό σερί. Αμέτρητοι άνθρωποι ανά την υφήλιο έχουν κερδίσει ή διατηρήσει την ελευθερία τους μέσω της αμερικανικής ισχύος. Τα λάθη ήταν εμφανή. Τα έθνη κάνουν σφάλματα, όπως άλλωστε και τα άτομα που τα αποτελούν. Ωστόσο, συνολικά, η ελευθερία, η δημοκρατία και η βασισμένη στους κανόνες τάξη, υπό την προστασία των αμερικανικών όπλων,

εξαπλώθηκαν και ευημέρησαν. Η Pax Americana δεν ήταν απάτη. Είχε αποτέλεσμα. Όμως, όλα κάποια στιγμή τελειώνουν. Το γεγονός πως ο κόσμος ήταν ώριμος για μια ανατροπή ήταν η μοναδική στιγμή διορατικότητας που είχε ο Ντόναλντ Τραμπ και είναι το μοναδικό του στοίχημα. Είναι ένας άνθρωπος από τον κλάδο των ακινήτων, που μεγάλωσε στη Νέα Υόρκη, που είναι μαθημένος στο τζογάρισμα και στον χωρίς αξίες κόσμο των συναλλαγών. Πιστεύει πως οι ΗΠΑ πρέπει να λειτουργήσουν όπως λειτουργούσε κάποτε η δική του επιχείρηση. Νιώθει άνετα με τους αυταρχικούς κακοποιούς: αναγνωρίζει τον τύπο τους. Η προσήλωσή του στις συνθήκες, στις εμπορικές συμφωνίες, στους


Doug Mills/The New York Times

πολυμερείς οργανισμούς και στις συμμαχίες που προώθησαν τα αμερικανικά συμφέροντα σε συνδυασμό με τα συμφέροντα των φίλων της Αμερικής, ήταν στην καλύτερη περίπτωση επιδερμική. Νομίζει πως όλα αυτά είναι σαχλαμάρες. Μάλιστα, δεν πιστεύει καν ότι χρειάζεται κάτι περισσότερο από τα στοιχειώδη ενός υπουργείου Εξωτερικών. Η αμερικανική εξωτερική πολιτική έχει παγώσει. «Αυτός που έχει σημασία είμαι εγώ», λέει στο Fox News. «Εγώ είμαι ο μόνος που έχει σημασία, διότι στο τέλος αυτή θα είναι η πολιτική». Πείτε το «εγωισμό». Και έτσι, με τη λογική της «καμένης γης», που καθοδηγείται από το ένστικτο, ο Τραμπ έχει ήδη φέρει μια νέα τάξη πραγμάτων. Ή, μάλλον, έχει δημιουργηθεί ένα «ξέφραγο αμπέλι», που δεν διαμορφώνεται πλέον από την αμερικανική αντίληψη και που δεν έχει πυξίδα ηθικών αρχών. Σε ό,τι αφορά τις αξίες των φιλελεύθερων κοινωνιών, η Γαλλία, η Γερμανία και ο Καναδάς θα πρέπει να πάρουν τη σκυτάλη (η Βρετανία δεν παίζει ρόλο μετά το Brexit). Οι κίνδυνοι του νέου

κενού αντισταθμίζονται κυρίως (αν και συχνά ενισχύονται) από τα κοινωνικά δίκτυα του 21ου αιώνα, που συνδέουν διασυνοριακά τις κοινωνίες, και από την αρχιτεκτονική της μεταπολεμικής τάξης, που διαβρώνεται αλλά δεν έχει ακόμα αχρηστευθεί. Ο Τραμπ, μέχρι στιγμής, δεν έχει ρίξει τον κόσμο στον γκρεμό. Σίγουρα, η Ρωσία και το Ιράν κερδίζουν στη Συρία. Σίγουρα, κάποιος μπορεί να αγοράσει μοτοσικλέτα στην Τεχεράνη και να οδηγήσει μέσα από εδάφη που βρίσκονται κυρίως υπό τον έλεγχο ή υπό την επιρροή του Ιράν μέχρι τη Βηρυτό. Σίγουρα, η Σαουδική Αραβία, την οποία έχει αγκαλιάσει ριψοκίνδυνα ο Τραμπ, βρίσκεται κάπου μεταξύ επανάστασης και έκρηξης υπό τον προοδευτικό (άρα προκλητικό) διάδοχο πρίγκιπα Mohammed bin Salman. Σίγουρα, η εχθρότητα Σαουδικής Αραβίας - Ιράν θα μπορούσε να καταλήξει σε πόλεμο (ήδη συμβαίνει αυτό στην Υεμένη). Σίγουρα, η απόσυρση των ΗΠΑ από τη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου TPP και από τη συμφωνία του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή, σηματοδοτούν την εγκατάλειψη της υπευθυνότητας -όπως η πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος» της Κίνας, που δεσμεύει τις χώρες στους φιλόδοξους στόχους της, σηματοδοτεί την εμπιστοσύνη και τη δέσμευση. Σίγουρα, ο Τραμπ έχει ακονίσει την ακροσφαλή πυρηνική διπλωματία με τη Βόρεια Κορέα. Σίγουρα, ούτε που ξέρει και ούτε που τον νοιάζει πού είναι η Ουκρανία ή τι μπορεί να κάνει εκεί ο Πούτιν. Το θέμα είναι πως ο Τραμπ ακμάζει με όλη αυτήν την αναταραχή. Και πιστεύει πως το ίδιο κάνει και ο κόσμος, εντός ορίων. Όπως προανέφερα, είναι άνθρωπος του κλάδου των ακινήτων, που μεγάλωσε στη Νέα Υόρκη. Το real estate είναι μια συντηρητική επιχειρηματική δραστηριότητα. Αυτό το έχει μέσα του και ο Τραμπ: βαδίζει στα όρια, αλλά δεν τα ξεπερνά. Δεν θα ήθελε οι τιμές ανά τετραγωνικό να καταρρεύσουν. Οι αγορές, όπως διαρκώς επισημαίνει, έχουν εκτιναχθεί από τότε που ανέλαβε τα καθήκοντά του. Η Wall Street

Μετά τη 12ήμερη περιοδεία του στην Ασία, ο Τραμπ ισχυρίστηκε πως «η Αμερική επέστρεψε» ως παγκόσμιος ηγέτης. Εδώ ο Ντόναλντ Τραμπ με τον πρόεδρο του Βιετνάμ Tran Dai Quang στο Προεδρικό Παλάτι στο Ανόι στις 12 Νοεμβρίου.

αγαπά τις κυβερνήσεις που φροντίζουν για τους πλούσιους (ειδικά αν μπορούν να προσποιηθούν πως η πραγματική έγνοια τους είναι ο Αμερικανός εργάτης). Ο κόσμος του 21ου αιώνα είναι μια πυραμίδα. Δεν είναι τόσο ότι η διασύνδεση των πάντων έδωσε στους πάντες δύναμη, όσο ότι συνέδεσε τις ελίτ, αυτούς που είχαν άποψη για τα πάντα και διέθεταν τα μέσα για να μετατρέψουν ό,τι έβλεπαν σε πακτωλό χρημάτων. Καθώς ήταν απασχολημένοι με όλα αυτά, σίγουροι για τον εαυτό τους, λειτουργώντας σε παγκόσμιο επίπεδο και επωφελούμενοι από τα φθηνά εργατικά χέρια και τη φορολογική ασυλία, μετά βίας κατάλαβαν πως δεν είχαν πλέον μεγάλη σχέση με τις μάζες που βρίσκονταν από κάτω τους, οι απόψεις των οποίων εξακολουθούσαν να είναι εθνικές, η κουλτούρα των οποίων εξακολουθούσε να είναι τοπική και οι οποίοι υφίσταντο αμυδρά, με αυξανόμενη οργή, τις συνέπειες από τον μετασχηματισμό που έφερε η παγκοσμιοποίηση. Ο Τραμπ είδε πως θα μπορούσε να αποτελέσει το όχημα έκφρασης του θυμού αυτού. Κατάλαβε πως ο εθνικισμός, ο τοπικισμός και η ξενοφοβία θα ξανάρχονταν στο προσκήνιο. Η «κυριαρχία» είναι η λέξη της ημέρας, ακόμα και αν -ή πιθανότερα διότι- όλο και περισσότερο ο κόσμος περνά τη ζωή του σε μια εικονική πραγματικότητα, όπου η έννοια «έθνος» έχει πάψει να λειτουργεί. Το άσχημο αντιδραστικό κύμα δεν έχει ακόμα κάνει τον κύκλο του. Ο Τραμπ θα το απομυζήσει πολιτικά το 2018 αλλά και μετά. Το ίδιο θα κάνουν και τα δεξιά κινήματα της Ευρώπης, που εξακολουθούν να έχουν δύναμη στην ήπειρο παρά τη νίκη του Μακρόν στη Γαλλία. Οι νεοφασίστες στην Πολωνία και στην Ουγγαρία επελαύνουν, ο αντισημιτισμός τους δεν έχει ακόμα εξαντληθεί. Σε κάθε δυτική δημοκρατία, ο Τραμπ έχει βοηθήσει να απελευθερωθούν τα πιο απαίσια στοιχεία της ανθρώπινης φύσης. Είναι η τελική αντίσταση των λευκών -αλλά αυτός δεν είναι ο αιώνας τους. Οι δημογραφικές αλλαγές είναι αμείλικτες, όπως και τα κινήματα στο μυαλό των 47


48

Melissa Lyttle for The New York Times

ανθρώπων. Ο Wilson μπορούσε να μιλά ακόμα για την αποικιοκρατία σαν κάτι που έπρεπε να τροποποιηθεί, αντί να αναφέρεται σε αυτήν ως την απαίσια εκμετάλλευση των μη λευκών ανθρώπων από τους λευκούς, όπως ήταν στην πραγματικότητα. Οι γυναίκες, την εποχή εκείνη, ήταν απλές προσθήκες των ανδρών. Ο κόσμος προχωρά, αλλά σε ζιγκ-ζαγκ, δεν προχωρά σε ευθεία γραμμή. Οι πρώτες γραμμές του αγώνα δεν βρίσκονται πλέον στη βρετανική Ινδία. Βρίσκονται στον δρόμο ή στις σιδηροδρομικές γραμμές εντός των δυτικών κοινωνιών. Ο ευρωκεντρισμός τελείωσε. Το φύλο και η σεξουαλικότητα είναι το πεδίο μάχης για τη διάλυση του παλαιού τρόπου σκέψης. Ωστόσο, ο παλαιός τρόπος σκέψης, ιδιαίτερα υπό την ανδρική σοβινιστική μορφή, ποτέ δεν φεύγει ήσυχα. Αντιστέκεται και πολεμά. Φυσικά, η αντιδραστική πολιτική του Τραμπ δεν κάνει και πολλά για τους λευκούς ψηφοφόρους του από την εργατική τάξη. Αυτό που προσφέρει είναι θέαμα. Αυτή είναι η ισχυρή βάση του κινήματός του: η παράσταση της δράσης. Η πολιτική ικανότητα είναι τόσο γραφική έκφραση, ακριβώς διότι την έχει αντικαταστήσει το θέαμα. Η φορολογική πολιτική του Τραμπ σχεδιάστηκε για τους πλούσιους. Για ποιους άλλους; Εν τω μεταξύ, οι μετανάστες στη Νέα Υόρκη και σε όλη τη χώρα ζουν σε έναν τρομακτικό μεσαίωνα. Οι μετανάστες που εργάζονται σε αγροκτήματα είναι συχνά πολύ φοβισμένοι για να φύγουν από εκεί. Οι συλλήψεις μεταναστών χωρίς άδεια από την Υπηρεσία Μετανάστευσης και Τελωνείων έχουν αυξηθεί κατά 43% τον τελευταίο χρόνο, στο διάστημα μεταξύ της ορκωμοσίας του Τραμπ και των αρχών Σεπτεμβρίου 2017. Σε όλες τις ΗΠΑ, μητέρες και πατέρες χωρίζονται βίαια από τα παιδιά τους. Οι νεαροί μετανάστες που νόμιζαν πως θα μπορούσαν να πετύχουν το αμερικανικό όνειρο, ξυπνούν απότομα. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει ξεκινήσει μια κατά μέτωπον επίθεση στους φτωχούς, είτε αυτοί παίρνουν κουπόνια για τρόφιμα είτε χρησιμοποιούν

Ο πρόεδρος Τραμπ έχει καταστήσει κορυφαία προτεραιότητά του την πάταξη της παράνομης μετανάστευσης. Ένα μέλος της Υπηρεσίας Μετανάστευσης και Τελωνειακής Επιβολής των ΗΠΑ διαβάζει σημειώσεις για τους στόχους της ομάδας του.

τις υπηρεσίες του Medicaid είτε καλύπτονται από οποιοδήποτε ομοσπονδιακό μέτρο προστασίας των χαμηλών εισοδημάτων και των φτωχών. Στη δική του Ουάσινγκτον, η ανικανότητα έχει θεοποιηθεί. Δεν είναι μόνο το Στέιτ Ντιπάρτμεντ που έχει απογυμνωθεί. Το υπουργείο Γεωργίας και η Υπηρεσία Περιβαλλοντικής Προστασίας δεν πάνε πίσω. Η «Κλιματική Αλλαγή» είναι πλέον μια φράση που δεν μπορεί κανείς να πει στους επίσημους κύκλους. Μέσα σε όλο αυτό τον θόρυβο του Τραμπ, η ασχήμια και η βαρβαρότητα έχουν εξαπλωθεί σε μια ραγισμένη Αμερική, την οποία κυβερνά ένας άνθρωπος που ευημερεί χάρη στον διχασμό. Οι καταιγίδες έρχονται. Ο καιρός ο ίδιος είναι παράξενος και βίαιος. Ο φόβος εξαπλώνεται. Η ειρήνη μοιάζει πιο εύθραυστη. Η τεχνολογία είναι ένας σπουδαίος συνδετικός κρίκος, αλλά και ένας μεγάλος παράγοντας απομόνωσης. Ο ατομικισμός κινείται προς τον ναρκισσισμό. Οι διαχωριστικές γραμμές μεταξύ της αλήθειας και του ψεύδους θολώνουν. Η βλακεία και η χυδαιότητα επελαύνουν.

Ένας Αμερικανός πρόεδρος τουιτάρει να ανακληθεί η άδεια του NBC διότι το ειδησεογραφικό του τμήμα δεν είναι αρκετά πατριωτικό. Αυτές είναι πρακτικές των Πούτιν - Ερντογάν - Ντουτέρτε. Ο κόσμος αρχίζει να αδιαφορεί. Κάποιοι χαίρονται. Αυτή είναι η νέα πραγματικότητα. Γράφει ο Τραμπ στο Twitter: «Γιατί να με προσβάλλει ο Κιμ Γιονγκ-ουν αποκαλώντας με “γέρο” όταν εγώ ΠΟΤΕ δεν θα τον αποκαλούσα “κοντό και χοντρό”; Προσπαθώ τόσο σκληρά να είμαι φίλος του και κάποια στιγμή αυτό θα γίνει!». Ο κόσμος θα πρέπει να τα βγάλει πέρα χωρίς την Αμερική -η οποία τώρα συμπεριφέρεται σαν αλλοπρόσαλλος έφηβος- ή και ακόμα χωρίς την ιδέα της Αμερικής. Καλή του τύχη. Οι συνθήκες είχαν ωριμάσει: η Pax Americana ήταν παιδί του 20ού αιώνα. Το χάος διεγείρει, ακόμα και αναζωογονεί. Τιμωρεί την τεμπέλικη σκέψη. Προκύπτει όταν κάτι τελειώνει. Αυτό πρέπει αναπόφευκτα να είναι η αρχή για κάτι άλλο. Φυσικά, το χάος μπορεί επίσης να φέρει ένα κακό τέλος -πριν αποφέρει τους άγνωστους καρπούς του.

© 2017 Roger Cohen. Distributed by The New York Times Syndicate.


Andy Wong/Agence France-Presse - Getty Images

Η ΔΥΣΗ ΟΠΙΣΘΟΧΩΡΕΙ, Η ΚΙΝΑ ΑΝΕΡΧΕΤΑΙ Η «Χώρα του Δράκου» ενστερνίστηκε την παγκοσμιοποίηση και έχει γίνει παράδειγμα για τις αναδυόμενες οικονομίες

Τ

ο 2018 σηματοδοτεί την 40ή επέτειο της μετάβασης της Κίνας από μια ελεγχόμενη οικονομία σε μια οικονομία της αγοράς. Η επέτειος αυτή έρχεται σε μια μοναδική ιστορική συγκυρία: η διαφαινόμενη οπισθοχώρηση των ΗΠΑ από την παγκοσμιοποίηση προσφέρει μια ξεχωριστή ευκαιρία για την Κίνα να επιταχύνει την άνοδό της ως θεματοφύλακα του παγκόσμιου εμπορικού συστήματος. Εν τω μεταξύ, η ανάδυση της Κίνας από ένα φτωχό έθνος σε παγκόσμια δύναμη τις τελευταίες δεκαετίες, μπορεί να δίνει πολύτιμα μαθήματα για άλλες αναπτυσσόμενες χώρες, ιδιαίτερα καθώς η κυβέρνηση Τραμπ συνεχίζει να υιοθετεί πολιτικές κατά της παγκοσμιοποίησης. Το 1978, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Κίνας ήταν 154 δολάρια, λιγότερο από το ένα τρίτο αυτού των κρατών της Υποσαχάριας Αφρικής. Η Κίνα ήταν μια εσωστρεφής χώρα, με τον λόγο εμπορίου προς 50

Justin Yifu Lin Διευθυντής του Center for New Structural Economics, κοσμήτορας του Institute of SouthSouth Cooperation and Development και επίτιμος πρόεδρος του National School of Development του Peking University. Έχει διατελέσει πρώτος αντιπρόεδρος και επικεφαλής οικονομολόγος της Παγκόσμιας Τράπεζας.

το ΑΕΠ να διαμορφώνεται σε μόλις 9,7% -έναντι του 32,7% που είναι σήμερα. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, η οικονομική ανάπτυξη υπήρξε πρωτοφανής. Το 2009 η Κίνα ξεπέρασε την Ιαπωνία και αναδείχθηκε ως η δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου, προσπέρασε τη Γερμανία ως ο μεγαλύτερος εξαγωγέας εμπορευμάτων του κόσμου το 2010, έγινε η μεγαλύτερη εμπορική χώρα του κόσμου το 2013 και ξεπέρασε τις ΗΠΑ το 2014 ως η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου σε όρους αγοραστικής δύναμης. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, περισσότεροι από 700 εκατομμύρια Κινέζοι πέρασαν πάνω από το όριο της φτώχειας. Η Κίνα είναι η μόνη αναδυόμενη οικονομία που δεν αντιμετώπισε εγχώρια οικονομική κρίση τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες. Σήμερα, η Κίνα είναι μια χώρα ανώτερου-μεσαίου εισοδήματος, όπου το κατά κεφαλήν ΑΕΠ βρίσκεται κοντά στα 9.000 δολάρια

ετησίως και πιθανόν να περάσει το όριο των 12.700 δολαρίων, το ορόσημο μιας χώρας υψηλού εισοδήματος, περί το 2025. Η Κίνα είναι επίσης η μεγαλύτερη παγκοσμίως χώρα παραγωγής αγαθών και μια από τις πιο ανταγωνιστικές χώρες του κόσμου. Και η Κίνα ενστερνίζεται την παγκοσμιοποίηση. Η χώρα έχει προωθήσει τη φιλόδοξη πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος», που σκοπό έχει να τη συνδέσει με αγορές στην Ασία, την Ευρώπη και την Αφρική μέσω της ανάπτυξης υποδομών. Παρά την ανοιχτή αντίθεση των ΗΠΑ στην ίδρυσή της, η Ασιατική Επενδυτική Τράπεζα Υποδομών, που προτάθηκε από την Κίνα ως ένα όχημα για τη συγκεκριμένη πρωτοβουλία, έχει σήμερα 77 κράτη-μέλη, που την καθιστούν ένα από τα μεγαλύτερα πολυμερή αναπτυξιακά ιδρύματα του κόσμου. Το 2015 το renminbi έγινε ένα από τα πέντε νομίσματα στο καλάθι των ειδικών τραβηκτικών


βοήθεια του συμμάχου του Wang Qishan, προχώρησε σε σαρωτικές κινήσεις κατά της διαφθοράς, πρότεινε να επιτραπεί στην αγορά να παίξει αποφασιστικό ρόλο στην ανακατανομή των πόρων, εξαλείφοντας τις στρεβλώσεις της διπλής μεταρρύθμισης, και τάχθηκε υπέρ αυστηρότερων περιβαλλοντικών κανονισμών, που θα εξισορροπούσαν την υψηλή ανάπτυξη με την «πράσινη» ανάπτυξη. Καθώς αυξάνεται η οικονομική βαρύτητα της Κίνας, έτσι θα αυξηθεί και η επιρροή της στην παγκόσμια διακυβέρνηση. Στο 18ο Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας τον Οκτώβριο του 2017, ο Xi κέρδισε μια δεύτερη πενταετή θητεία και αναδύθηκε ως ο ανώτατος ηγέτης της χώρας. Τώρα έχει επιφορτιστεί με την ολοκλήρωση της μετάβασης της Κίνας σε μια αποδοτική ανοιχτή οικονομία, με την ανάλογη συμβολή σε μια

Ο Πρόεδρος της Κίνας Xi Jinping σε τελετή στο Πεκίνο. Τον Οκτώβριο του 2017, την έναρξη της δεύτερης θητείας του στο ύπατο αξίωμα της χώρας σηματοδότησε η ψήφος στο συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος για τη συνταγματική κατοχύρωση της «Σκέψης Xi Jinping», που κατά τους παρατηρητές βοήθησε να εδραιωθεί η εξουσία του.

Καθώς η κινεζική οικονομία επεκτάθηκε τις τελευταίες δεκαετίες, περισσότεροι από 700 εκατομμύρια άνθρωποι ξέφυγαν από τη φτώχεια. Εργάτες κοντά στη Γέφυρα Chishi στη Hunan.

νέα τάξη διεθνούς ειρήνης και ανάπτυξης. Το κράτος θα συνεχίσει να υλοποιεί προγράμματα κατά της φτώχειας και της πείνας όχι μόνο εντός των δικών του συνόρων, αλλά ανά τον κόσμο. Αντί να ακολουθήσει τη δυτική πρακτική της επιβολής των αξιών και ιδεολογιών της σε άλλες αναπτυσσόμενες χώρες ως προϋπόθεση, για την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας, η Κίνα θα συνεχίσει να προσφέρει βοήθεια, εμπορικές και επενδυτικές ευκαιρίες σε αναπτυσσόμενες χώρες τηρώντας παράλληλα την αρχή της μη παρέμβασης. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, η Κίνα κατάφερε να επιτύχει μια δυναμική ανάπτυξη μέσω ενός συνδυασμού ισχυρής ηγεσίας και πραγματισμού. Με διαρκή προνοητικότητα και ανοιχτό πνεύμα, η Κίνα είναι σε θέση να αναλάβει τον ιστορικό της ρόλο ως ηγετικής δύναμης στον κόσμο.

Lam Yik Fei for The New York Times

δικαιωμάτων (SDR) του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, μαζί με το αμερικανικό δολάριο, το ιαπωνικό γεν, το ευρώ και τη βρετανική στερλίνα. Αυτό έφερε το renminbi ένα βήμα πιο κοντά στο να γίνει ένα διεθνές αποθετικό νόμισμα. Αξίζει να σημειωθεί πως, ενώ η πρώην Σοβιετική Ένωση και η Ανατολική Ευρώπη υπέστησαν οικονομική κατάρρευση όταν ξεκίνησαν τις δικές τους οικονομικές μεταβάσεις, η Κίνα είχε πολύ μεγαλύτερη επιτυχία. Ο πρωταρχικός λόγος ήταν ο διαφορετικός τρόπος προσέγγισης. Τα πρώτα χρόνια της μετάβασης, στην Κίνα υπήρχε ένας μεγάλος αριθμός μη βιώσιμων κρατικών επιχειρήσεων σε βιομηχανίες εντάσεως κεφαλαίου, όπως η κατασκευή μηχανολογικού εξοπλισμού και η χαλυβουργία. Στην ανοικτή και ανταγωνιστική αγορά, τέτοιες βιομηχανίες δεν θα μπορούσαν να είχαν επιβιώσει χωρίς προστασία και επιδοτήσεις. Ως εκ τούτου, η κινεζική κυβέρνηση επιδότησε τις επιχειρήσεις αυτές, όμως άνοιξε τις επενδύσεις στις βιομηχανίες εντάσεως εργασίας στις οποίες η Κίνα είχε συγκριτικά πλεονεκτήματα. Αυτή η διπλή προσέγγιση επέτρεψε στην Κίνα να διατηρήσει τη σταθερότητα και να επιτύχει ταχεία ανάπτυξη. Μια ανάλογη στρατηγική εφαρμόστηκε στο άνοιγμα της ευρύτερης οικονομίας της Κίνας. Η Κίνα περιόρισε την εισροή ξένου κεφαλαίου στις βιομηχανίες εντάσεως κεφαλαίου, που περιλάμβαναν κυρίως τις κρατικές επιχειρήσεις. Από την άλλη πλευρά, οι βιομηχανίες εντάσεως εργασίας άνοιξαν για να προσελκύσουν ξένες επενδύσεις. Όμως, η διπλή μετάβαση είχε κόστος. Οι παρεμβάσεις στην αγορά και η στρέβλωση οδήγησαν στην αύξηση της διαφθοράς και της άνισης κατανομής του εισοδήματος. Η μόλυνση του περιβάλλοντος επιδεινώθηκε με την ταχεία ανάπτυξη της μεταποίησης. Για να αντιμετωπίσει τα ζητήματα αυτά, κατά την πρώτη πενταετή θητεία του στο ύπατο αξίωμα της χώρας το 2012-2017, ο πρόεδρος Xi Jinping, με τη

© 2017 Justin Yifu Lin. Distributed by The New York Times Syndicate.

51


Edu Bayer, για τους New York Times

ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΚΤΗΣΟΥΜΕ ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΜΑΣ ΟΡΑΜΑ Ο διαχωρισμός με βάση τη φυλή, τη θρησκεία, τη σεξουαλική ταυτότητα και τον τόπο γέννησης έχει υποκαταστήσει τον πατριωτισμό χωρίς αποκλεισμούς

Η

Αμερική έχει πολλά υπέρ της. Είμαστε σε διαρκή οικονομική ανάπτυξη για όλες τις ομάδες εισοδηματιών. Το εργατικό μας δυναμικό είναι σχετικά νέο, εργάζεται σκληρά και είναι παραγωγικό. Τα πανεπιστήμιά μας και άλλα ερευνητικά ιδρύματα είναι ισχυρά σε τομείς όπως η τεχνολογία υλικών, η ανάπτυξη λογισμικού, η νανοτεχνολογία, η βιοτεχνολογία, η έρευνα των γονιδίων και άλλα πεδία, που είναι σημαντικά για τη μελλοντική οικονομική μας ανάπτυξη και την απασχόληση. Συνεχίζουμε να κινούμαστε προς την ενεργειακή αυτάρκεια και την καθαρότερη ενέργεια, προοδεύ52

Bill Clinton Ο 42ος Πρόεδρος των ΗΠΑ (1993-2001)

οντας στα μέσα αποθήκευσης για ηλιακή και αιολική ενέργεια και έχοντας σημαντικές, αναξιοποίητες ακόμα, δυνατότητες για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και από τις δύο πηγές. Αντιμετωπίζουμε, όμως, και σοβαρές οικονομικές προκλήσεις: σοβαρές ανισότητες σε εισοδήματα και πλούτο, χαμηλή συμμετοχή εργατικού δυναμικού από ενήλικες μη απόφοιτους κολεγίου (ειδικά λευκούς), δραματικές διαφορές στην ανάπτυξη ανάμεσα σε εύπορες αστικές και προαστιακές περιοχές αφενός και κομητείες γεμάτες από μικρές πόλεις και αγροτικές περιοχές αφετέρου, μεγάλα κενά στις εθνικές μας υποδομές, από ανεπαρκή αριθμό

δρόμων και γεφυρών έως σκουριασμένους και επικίνδυνους αγωγούς νερού και ηλεκτρικό δίκτυο ανεπαρκές για να μεταφέρει αποτελεσματικά την καθαρότερη και φθηνότερη ενέργεια από εκεί όπου μπορεί να παραχθεί έως εκεί όπου χρειάζεται. Ακόμα, υπάρχει απουσία ευρυζωνικών δικτύων σε περιοχές που απεγνωσμένα ζητούν να ενταχθούν στην εθνική μας οικονομία. Υπάρχουν και προκλήσεις που σχετίζονται με τους ανθρώπινους πόρους. Το σύστημα πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσής μας περιλαμβάνει ορισμένα από τα καλύτερα σχολεία του κόσμου, αλλά αυτή η αριστεία είναι δύσκολο να μεταλαμπαδευ-


θεί σε πολλές άλλες περιοχές και πολιτείες, στις οποίες οι συνθήκες είναι ουσιωδώς χειρότερες. Το ανώτατο εκπαιδευτικό μας σύστημα παραμένει το καλύτερο του κόσμου, αλλά το κόστος του και τα χρέη των φοιτητών είναι μεγάλα προβλήματα. Η μεταρρύθμιση του συστήματος υγείας έφερε σε εκατομμύρια ανθρώπους προσιτή και ποιοτική ιατρική ασφάλιση για πρώτη φορά, αλλά σπαταλήσαμε υπερβολικά πολύ χρόνο για να ανακαλέσουμε αυτή την πρόοδο, ενώ θα έπρεπε να επιδιορθώνουμε τα προβλήματα που παραμένουν και να προετοιμαζόμαστε για τη γήρανση του πληθυσμού μας. Το μέλλον των μη καταγεγραμμένων μεταναστών - συμπεριλαμβανομένων και των «Ονειροπόλων» και εκατομμυρίων ανθρώπων που δουλεύουν σκληρά και πληρώνουν φόρουςείναι αβέβαιο σε μια εποχή που η εργατική μας δύναμη τους χρειάζεται για να αναπτυχθεί. Ο ρυθμός των γεννήσεων για τους γηγενείς Αμερικανούς μετά βίας αρκεί για να αναπληρώνει τους θανάτους. Από το Charleston έως το Charlottesville διάφορα γεγονότα μάς υπενθυμίζουν ότι ο φυλετικός διαχωρισμός παραμένει κατάρα που θα μπορούσε να αναζωπυρωθεί με καταστρεπτικές επιπτώσεις. Η ραγδαία εξάπλωση της χρήσης των ναρκωτικών και των σύγχρονων απογόνων τους σκοτώνουν και αχρηστεύουν Αμερικανούς με εντυπωσιακό ρυθμό. Για αρκετά χρόνια ξέραμε ότι είναι μια τεράστια πρόκληση για τη δημόσια υγεία, παρ’ όλα αυτά σχεδόν πουθενά δεν διαθέτουμε τους πόρους και την οργάνωση που απαιτούνται για να αντιστρέψουμε την πορεία των πραγμάτων. Τέλος, αντιμετωπίζουμε μια σοβαρή δέσμη από προκλήσεις που αφορούν την ασφάλεια, από την αύξηση των πυρηνικών μέχρι την τρομοκρατία, την κλιματική αλλαγή και την κυβερνοασφάλεια -η τελευταία μάλιστα μπορεί να αποδειχθεί η πλέον σημαντική, καθώς τίθενται σε κίνδυνο όλα τα συστήματα που χρειαζόμαστε για να αντιμετωπίσουμε τα άλλα προβλήματα, αλλά και την ίδια τη δημοκρατία μας.

Παρά τη συνολική οικονομική πρόοδο που σημειώσαμε από την κρίση του 2008, όλες αυτές οι προκλήσεις έχουν προκαλέσει την κάμψη της οικονομικής κινητικότητας, την αύξηση της πολιτικής και κοινωνικής απομόνωσης και τη μεγαλύτερη αίσθηση προσωπικής ανασφάλειας σε εκατομμύρια συμπολίτες μας. Όλα αυτά ενέτειναν τις διαιρέσεις μας και κατέστησαν ακόμη δυσκολότερη την ανάκτηση της αίσθησης ενός κοινού σκοπού. Τα καλά νέα είναι ότι μια επιθετική προσπάθεια να επιλύσουμε τα προβλήματά μας, με γνωστές και πρακτικές απαντήσεις, θα τονώσει τη δύναμη της οικονομίας μας και των κοινοτήτων μας, μέσω υψηλότερων εισοδημάτων, περισσότερης κοινωνικής κινητικότητας και μεγαλύτερης ασφάλειας. Πολλές πόλεις και αρκετές πολιτείες το αποδεικνύουν κάθε μέρα. Αλλά ως έθνος είμαστε σε πολύ διαφορετικό μονοπάτι. Πάρα πολύ συχνά ο διαχωρισμός με βάση τη φυλή, τη θρησκεία, τη σεξουαλική ταυτότητα και τον τόπο γέννησης έχει αντικαταστήσει τον πατριωτισμό χωρίς αποκλεισμούς, χάρη στον οποίο μπορείς να είσαι υπερήφανος για τη φυλή σου και την ίδια στιγμή να αγκαλιάζεις τη μεγαλύτερη κοινότητα που λέγεται Αμερική. Και πολύ συχνά η πίκρα επικρατεί της λογικής, ο θυμός μάς τυφλώνει και δεν βλέπουμε τις απαντήσεις, ενώ η υποκρισία περνά για ειλικρίνεια. Αυτές οι τάσεις ενισχύονται από τον κόσμο του Snapchat, του Twitter και του Facebook, στον οποίο οι ειδήσεις έχουν την προσοχή του κόσμου μόνο για λίγα δευτερόλεπτα και η ίδια η επιβίωση των εφημερίδων εξαρτάται από τα retweets των τίτλων τους μέσω των online εκδόσεών τους. Οι υπερβολικά πολλές σελίδες social media βοηθούν να πολλαπλασιάζεται και να εξαπλώνεται σαν ελονοσία η φημολογία για ξένους και εγχώριους εξτρεμιστές εχθρούς. Τέτοιες απηνείς προσπάθειες για να καταργηθεί η γραμμή ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία, τα ψέματα και τις αλήθειες, μπορεί να επισκιάσει

© 2017 Bill Clinton. Distributed by The New York Times Syndicate.

Τον Αύγουστο, Αμερικανοί λευκοί εθνικιστές που ζητούσαν την απομάκρυνση του αγάλματος του Robert E. Lee στο Charlottesville, συγκρούστηκαν με αντιδιαδηλωτές. Η βία είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο μιας γυναίκας και φώτισε τις βαθιές διαιρέσεις της Αμερικής.

όλα τα οφέλη που προκύπτουν από τη διαδραστικότητά μας. Όταν εκλείπει η εμπιστοσύνη και η γνώση απαξιώνεται ως κατεστημένη προστασία του status quo, κάθε παρεκτροπή είναι δυνατή. Ήδη βλέπουμε πολίτες που τα εκατομμύρια άλλων τους στέρησαν τα πολιτικά δικαιώματα να στοχοποιούνται με βάση τη φυλή, την εθνικότητα και την ηλικία. Όχι γιατί δεν πληρούν τις προϋποθέσεις να ψηφίσουν, αλλά γιατί προτιμούν την ανοιχτή σε όλους αγάπη για την πατρίδα έναντι του εθνικισμού. Ποιος επικρατεί σε αυτού του είδους το περιβάλλον; Αυτοί που το δημιούργησαν -και θα κάνουν ακόμη περισσότερα για να το συντηρήσουν. Τα λιγότερο υπεύθυνα MME, που θα βγάλουν κέρδος καλύπτοντας κάθε νέα αντιπαράθεση και κάθε ξέσπασμα. Και οι εχθροί της δημοκρατίας, που τρέφουν τη διαμάχη και ελπίζουν ότι οι Αμερικανοί τελικά θα παραδεχθούν πως η αυτοδιαχείριση και αυτοδιοίκηση ενημερωμένων πολιτών δεν είναι πια λειτουργική και ότι πιθανόν να μην είναι πλέον εφικτή στον σύγχρονο κόσμο. Είκοσι πέντε χρόνια πριν, όταν εκλέχθηκα πρόεδρος, είπα ότι κάθε Αμερικανός πρέπει να ακολουθήσει την εντολή του συνταγματικού μας πλαισίου και να φτιάξει μια πιο πλήρη ένωση, να πηγαίνει συνεχώς μακρύτερα την έννοια του «εμείς» και να περιορίσει το «αυτοί». Ακόμη το πιστεύω αυτό. Και επειδή το πιστεύω, επιλέγω τις πολιτικές εκείνες που προάγουν τη συνεργασία αντί για τη σύγκρουση και χτίζουν μία οικονομία για όλους, μία κοινωνία για όλους, και πολιτικές πρόσθεσης και όχι αφαίρεσης. Δυστυχώς, υπερβολικά πολλοί άνθρωποι σε θέσεις εξουσίας σε όλο τον κόσμο φαίνονται αποφασισμένοι να κάνουν το αντίστροφο. Αν το κάνουμε αυτό εδώ, θα χάσουμε την ευκαιρία να χτίσουμε τις πιο λαμπρές μας μέρες. Γι’ αυτό η πιο μεγάλη πρόκληση είναι να αποφασίσουμε ποιοι είμαστε εμείς οι Αμερικανοί, ως πολίτες, ως κοινότητες, ως έθνος. Από αυτό εξαρτώνται όλα. 53


Agence France-Presse - Getty Images

Β. ΚΟΡΕΑ: ΤΙ ΔΙΔΑΣΚΕΙ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ Το παζλ είναι επικίνδυνο και περίπλοκο, αλλά είναι απολύτως απαραίτητη μια συνετή στρατηγική για την πυρηνική ασφάλεια του πλανήτη

Ο

ταν συναντήθηκαν οι δυο τους στο Οβάλ Γραφείο μετά τις εκλογές του 2016, ο Barrack Obama λέγεται ότι είπε στον Donald Trump ότι η Βόρεια Κορέα θα είναι η πιο σοβαρή πρόκληση, σε επίπεδο εθνικής ασφάλειας, που θα αντιμετωπίσει κατά τη διάρκεια της θητείας του. Έπειτα από ένα χρόνο προκλητικών πυραυλικών δοκιμών, πύρινης ρητορικής και ριψοκίνδυνης διπλωματίας, η προειδοποίηση του Obama αποδείχθηκε προφητική. Το 2017 η νευρικότητα έφτασε κοντά στα επίπεδα του πανικού, καθώς τα προγράμματα πυρη54

Madeleine Albright Πρέσβειρα του ΟΗΕ από το 1993 έως το 1997 και υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ από το 1997 έως το 2001

νικών όπλων και βαλλιστικών πυραύλων της Βόρειας Κορέας προχώρησαν πολύ γρηγορότερα απ’ ό,τι περίμεναν οι ειδικοί. Σημειώνοντας ραγδαία πρόοδο η Πιονγιάνγκ προχώρησε στη δοκιμή ενός διηπειρωτικού βαλλιστικού πυραύλου ικανού να πλήξει όχι μόνο την αμερικανική στρατιωτική βάση στο νησί Γκουάμ και τη Χαβάη, αλλά και τις ηπειρωτικές ΗΠΑ. Επίσης, η Βόρεια Κορέα δοκίμασε με επιτυχία την πιο ισχυρή πυρηνική κεφαλή της μέχρι τώρα, την οποία το καθεστώς ισχυρίστηκε ότι θα μπορούσε να τοποθετήσει σε έναν από τους βαλλιστικούς διηπειρωτικούς πυραύλους που

διαθέτει. Αντί να ακολουθήσει μια ξεκάθαρη στρατηγική, ο πρόεδρος Trump μεταπηδούσε από τη μια προσέγγιση στην άλλη, μετά βίας επιτρέποντας στους παρατηρητές -συμπεριλαμβανομένων και συμμάχων-κλειδιά, όπως η Νότια Κορέα και η Ιαπωνία- να κατανοήσουν και να ακολουθήσουν την πολιτική του. Στράφηκε στην Κίνα για να χαλιναγωγήσει τη Βόρεια Κορέα, μια τετριμμένη στρατηγική, η οποία, όπως είχαν προβλέψει οι περισσότεροι, δεν πέτυχε. Εξέφρασε ενδιαφέρον να διαπραγματευθεί απευθείας με τον ηγέτη της Βόρειας Κορέας, Kim Jong-un,


λέγοντας ότι θα ήταν «τιμή» να τον συναντήσει. Μετά αποφάσισε ότι ο διάλογος «δεν ήταν η λύση» παρότι κορυφαία στελέχη του περιβάλλοντός του δήλωναν διατεθειμένα να δεχθούν κάποια διπλωματική πρωτοβουλία. Στη συνέχεια κατηγόρησε τους ηγέτες της Νότιας Κορέας για πολιτική κατευνασμού και έκανε λόγο για υπαναχώρηση, με αφορμή αυτό, από τη συμφωνία ελεύθερων συναλλαγών μεταξύ των ΗΠΑ και της Ν. Κορέας. Πρακτικά, σε ό,τι αφορά τη στρατηγική του Trump έναντι της Βόρειας Κορέας, δεν υπάρχει καμία συνέχεια και συνέπεια, εκτός από τις ευθύνες που επανειλημμένα καταλογίζει στους προκατόχους του για το δικό του αδιέξοδο. Και ενώ ασκεί κριτική στον George W. Bush και τον Obama για το ότι δεν έκαναν περισσότερα, αρκετό από το μένος του διοχετεύεται και κατά των διπλωματικών προσπαθειών της κυβέρνησης Clinton, στις οποίες μετείχα ως πρέσβειρα στα Ηνωμένα Έθνη και ως υπουργός Εξωτερικών. Όπως και ο Trump, έτσι και ο Clinton ήρθε αντιμέτωπος από νωρίς με τη βορειοκορεατική επιθετικότητα. Το 1993 η Βόρεια Κορέα απείλησε να αποσυρθεί από τη Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων και να χρησιμοποιήσει το εμπλουτισμένο πλουτώνιο από τον πυρηνικό της αντιδραστήρα για να καταστήσει ενεργές μισή ντουζίνα πυρηνικές κεφαλές. Αυτό ενέτεινε την κρίση ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Πιονγιάνκ. Η στρατηγική μας ήταν επικεντρωμένη στο να μην μπορεί η Βόρεια Κορέα να αναπτύξει πυρηνικά όπλα, οπότε ασκήσαμε πίεση στα Ηνωμένα Έθνη, ενώ εξετάζαμε και τις άλλες εναλλακτικές μας, οι οποίες έφτασαν να περιλαμβάνουν και στρατιωτικά πλήγματα στον πυρηνικό αντιδραστήρα της Βόρειας Κορέας. Ευτυχώς, μέσω της διπλωματικής οδού, αποφεύχθηκε η στρατιωτική επέμβαση. Σε στενή συνεργασία με τους συμμάχους μας διαπραγματευθήκαμε σθεναρά με τη Βόρεια Κορέα για

να καταλήξουμε σε μια συμφωνία - πλαίσιο. Η συμφωνία αυτή απαιτούσε από τη Βόρεια Κορέα να κλείσει τον αντιδραστήρα της, να σφραγίσει 8.000 ράβδους, οι οποίες περιείχαν εμπλουτισμένο πλουτώνιο, και υπό την επίβλεψη της Διεθνούς Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας να εκκενώσει τις εγκαταστάσεις της παραγωγής πλουτωνίου. Σε αντάλλαγμα, οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους συμφώνησαν να βοηθήσουν τη Βόρεια Κορέα να καλύψει τις άμεσες ενεργειακές της ελλείψεις και να τη χρηματοδοτήσουν για την κατασκευή δύο πυρηνικών, μη στρατιωτικών εργοστασίων παραγωγής ενέργειας. Η συμφωνία-πλαίσιο δεν ήταν τέλεια και καμία από τις δύο πλευρές δεν την εφάρμοσε πλήρως. Ωστόσο, τερμάτισε την κρίση και εμπόδισε τους Βορειοκορεάτες να συνειδητοποιήσουν τη δυνατότητά τους να αναπτύξουν πυρηνικές βόμβες. Αν δεν είχε συναφθεί η συμφωνία, οι ειδικοί είχαν εκτιμήσει ότι η χώρα θα διέθετε 500-1.000 πυρηνικές κεφαλές έως τη χρονιά που ανέλαβε η κυβέρνηση Bush. Αντί γι’ αυτό, σύμφωνα με τα όσα γνωρίζαμε, τότε δεν είχε καμία. Μέχρι σήμερα, παραμένω ο πλέον υψηλόβαθμος Αμερικανός επίσημος που έχει ποτέ ταξιδέψει στη Βόρεια Κορέα. Ο Kim Jong-il, πατέρας του σημερινού ηγέτη, και εγώ είχαμε δύο ημέρες εντατικών συνομιλιών, κατά τις οποίες εμφανίστηκε πρόθυμος να δεχθεί πιο σημαντικούς περιορισμούς στο πυραυλικό πρόγραμμα της χώρας του απ’ ό,τι περιμέναμε. Όταν ανέλαβε η κυβέρνηση Bush, αρνήθηκε να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις και επεδίωξε μια περισσότερο επιθετική στρατηγική. Έως το 2003 η συμφωνία-πλαίσιο είχε καταρρεύσει. Έως το 2006 η Βόρεια Κορέα είχε πραγματοποιήσει δοκιμή του πρώτου της πυρηνικού μηχανισμού. Αφήνοντας τα καθήκοντά μου, ένιωθα ότι υπήρχαν πολλοί πιθανοί τρόποι με τους οποίους θα μπορούσαν να εξελιχθούν τα πράγματα στην κορεατική

© 2017 Madeleine Albright. Distributed by The New York Times Syndicate.

Ο ηγέτης της Βόρειας Κορέας Kim Jong-un παρακολουθεί την εκτόξευση ενός βαλλιστικού πυραύλου Hwasong-12. Καθώς το πυρηνικό οπλοστάσιο του Kim ισχυροποιείται και εξελίσσεται, ο κόσμος ανησυχεί όλο και περισσότερο.

χερσόνησο. Δυστυχώς, έπειτα από αλλεπάλληλους ελιγμούς, επέστρεψαν στο σημείο απ’ όπου ξεκίνησαν. Η κυβέρνηση Trump αντιμετωπίζει τώρα την απειλή που φοβόταν ο Clinton: μια Βόρεια Κορέα οπλισμένη με αρκετά πυρηνικά όπλα για να απειλεί τους γείτονές της -και τις ΗΠΑκαι να αποτρέπει τις επιθέσεις προς αυτήν. Προφανώς, αν αυτό το δίλημμα ήταν εύκολο να απαντηθεί, θα είχε απαντηθεί πριν από πολύ καιρό. Το θεμελιώδες πρόβλημα είναι ότι οι ηγέτες της Βόρειας Κορέας είναι πεπεισμένοι πως χρειάζονται πυρηνικά όπλα ως εγγύηση για την επιβίωσή τους. Για να ενισχύσουν τη βεβαιότητά τους αυτή, δεν έχουν παρά να συλλογιστούν την τύχη του Saddam Hussein και του Muammar al-Qaddafi. Ωστόσο, ο πιο υποσχόμενος τρόπος για να σταθεροποιηθεί η κατάσταση δεν διαφέρει τόσο πολύ από την προσέγγιση της κυβέρνησης Clinton. Η πολιτική των ΗΠΑ προς τη Βόρεια Κορέα θα πρέπει να περιλαμβάνει διπλωματική πίεση, αυξημένη βαρύτητα στην αποτροπή με στρατιωτικά μέσα, στενή συνεργασία με τη Νότια Κορέα και την Ιαπωνία και τη βούληση να εισέλθουν σε απευθείας συνομιλίες, όχι ως ανταμοιβή προς την Πιονγιάνγκ, αλλά ως τρόπος να γίνει ό,τι είναι απαραίτητο για να προστατευθεί η δική μας ασφάλεια. Για πάρα πολύ μεγάλο διάστημα η αμερικανική πολιτική αναζήτησε μάταια μια επιδέξια, απλή λύση για τις πυρηνικές φιλοδοξίες της Βόρειας Κορέας. Η ελπίδα ήταν ότι το καθεστώς της Πιονγιάνγκ θα άλλαζε ή ότι η Κίνα θα το εξανάγκαζε να υποχωρήσει. Το αποτέλεσμα ήταν μια προς τα πίσω ολίσθηση, εγκαταλείποντας προηγούμενα οφέλη, χωρίς να αντικαθίστανται από οποιοδήποτε νέο. Είναι καιρός για μια πιο σοβαρή και ρεαλιστική προσέγγιση, μια προσέγγιση που να εξαντλεί τις δυνατότητες της διπλωματικής οδού, να προστατεύει τους πολίτες μας και να μη βυθίσει τον κόσμο σε έναν αχρείαστο πόλεμο. 55


Prashant Panjiar

Η πολιτική αβεβαιότητα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό είναι μεγάλη, καθώς ο πρόεδρος Joseph Kabila αρνείται να αποχωρήσει, αν και το Σύνταγμα της χώρας απαγορεύει στον πρόεδρο περισσότερες από δύο θητείες.

ΤΟ ΚΟΝΓΚΟ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΕΛΠΙΖΕΙ Παρά τις εσωτερικές συγκρούσεις και την πολιτική αστάθεια, η αρόσιμη γη που διαθέτει η χώρα και η παγκόσμια ζήτηση για μοναδικές ποικιλίες καφέ δημιουργούν ευκαιρίες

Ο

ταν επισκέφθηκα για πρώτη φορά το Ανατολικό Κονγκό το 2006, ήταν δύσκολο να κατανοήσω πώς θα μπορούσε οποιοσδήποτε να είναι αισιόδοξος για το μέλλον της περιοχής. Οι Κονγκολέζοι είχαν μόλις αναδυθεί από μια δεκαετία βίας, από τις χειρότερες που είχε γνωρίσει ο κόσμος μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο: σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, περισσότεροι από 3,5 εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν ως αποτέλεσμα των συγκρούσεων. Η γενοκτονία στη γειτονική Ρουάντα πλημμύρισε την περιοχή με περισσότερους από 1 εκατομμύριο πρόσφυγες, μεταξύ των οποίων και ένοπλοι μαχητές που προσπαθούσαν να ξεφύγουν από τους εχθρούς τους. Η σύσταση και εμφάνιση πολιτοφυλακών και η ουσιαστική κατάρρευση του οργανωμέ56

Ben Affleck Ηθοποιός, κινηματογραφιστής και ιδρυτής του East Congo Initiative

νου κράτους στην περιοχή είχαν ως αποτέλεσμα μια παρατεταμένη σύγκρουση. Οι πολίτες βρέθηκαν σε διασταυρούμενα πυρά, τα οποία προκάλεσαν πολλές τραγωδίες και ώθησαν πολλούς σε μετανάστευση. Σύντομα, όμως, παρατήρησα μια έντονη αισιοδοξία σε όλους σχεδόν όσους γνώρισα. Υπήρχαν αξιόλογοι παράγοντες του ιδιωτικού τομέα και της κοινωνίας που εργάζονταν για να παράσχουν παιδεία, υπηρεσίες υγείας, νομικές υπηρεσίες κ.ά. Γυναίκες και άνδρες από το Κονγκό που ξαναέχτιζαν τη χώρα τους εν μέσω τεράστιας αβεβαιότητας. Το 2009, η επιχειρηματίας Whitney Williams κι εγώ ιδρύσαμε το East Congo Initiative για να στηρίξουμε τοπικούς ηγέτες και να προβάλουμε τα δικαιώματα και τις ανάγκες των Κονγκο-

λέζων. Μεταξύ των πρώτων αποδεκτών των χορηγιών μας ήταν ο οργανισμός AFEM της Chouchou Namegabe, ο πρώτος ραδιοφωνικός σταθμός στο Ανατολικό Κονγκό που ανήκει σε γυναίκες, οι οποίες και τον διαχειρίζονται. Συνεταιριστήκαμε με τον Dr Denis Mikwege, ο οποίος το περασμένο έτος ήταν (πάλι) υποψήφιος για το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης, για την πραγματική ηρωική εργασία του όσον αφορά τη φροντίδα χιλιάδων θυμάτων βιασμού. Το νοσοκομείο του, το Panzi Hospital, παρέχει επίσης νομική βοήθεια σε γυναίκες για να απονεμηθεί δικαιοσύνη κατά αυτών που διέπραξαν εγκλήματα εναντίον τους. Το Children’s Voice, ένας οργανισμός που ιδρύθηκε από την Christine Musaidizi και εδρεύει στην πρωτεύουσα της περιφέρειας Γκόμα, έχει προσφέρει σε χιλιά-


© 2017 Ben Affleck. Distributed by The New York Times Syndicate.

Εκτιμάται πως στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό 3,5 εκατομμύρια παιδιά, περίπου το 27% του συνόλου, δεν πηγαίνουν στο δημοτικό σχολείο. Πρόκειται για ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στον κόσμο.

αρκετών μελών του Κογκρέσου, τόσο Ρεπουμπλικάνων όσο και Δημοκρατικών. Το Κονγκό εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τεράστιες προκλήσεις. Όμως, με σκληρή δουλειά, οι Κονγκολέζοι αγωνίζονται να κλείσουν το χάσμα μεταξύ φτώχειας και ευημερίας, χάους και σταθερότητας. Είναι ένα ταξίδι προς την πρόοδο, το οποίο μόλις τώρα αρχίζει. Gerry Kahashy

ωργικές προοπτικές του Κονγκό. Σήμερα, σχεδόν κάθε μπάρα σοκολάτας της Theo Chocolate του Σιάτλ περιέχει κακάο από το Κονγκό. Τα κονγκολέζικα προϊόντα βρίσκονται στα μεγαλύτερα καταστήματα του κόσμου. Εξακολουθεί να υπάρχει πολλή δουλειά που πρέπει να γίνει. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, ανείπωτοι αριθμοί γυναικών και νεαρών κοριτσιών έπεσαν θύματα σεξουαλικής βίας και κακοποίησης και ως αποτέλεσμα συχνά είναι στιγματισμένες και υπόκεινται σε περαιτέρω κακοποίηση. Όταν τα δικά μου παιδιά κάθονται μαζί μου την ώρα που προετοιμάζομαι γι’ αυτά τα ταξίδια, γνωρίζω πως, αν ήμασταν μια κονγκολέζικη οικογένεια, θα ήταν θέμα τύχης το ένα από τα τρία παιδιά να φτάσει να γιορτάσει τα πέμπτα του γενέθλια. Είναι δύσκολο να φανταστεί κάποιος έναν γονέα να μη χάνει την ελπίδα του. Για να διατηρήσουν τη δυναμική τους, οι Κονγκολέζοι χρειάζονται την προσοχή και τη στήριξή μας. Στον ιδιωτικό τομέα, οι Κονγκολέζοι αγρότες καφέ και κακάο χρειάζονται μεγαλύτερη πρόσβαση σε οικονομική στήριξη και βοήθεια στην οργάνωση και τις ενέργειες υπεράσπισής τους. Σε πολιτικό επίπεδο, διαγράφεται κρίση. Οι εκλογές που είχαν αρχικά προγραμματιστεί για τα τέλη του 2016, αναβλήθηκαν μέχρι το 2018 και οι παρατηρητές λένε πως ο νυν πρόεδρος, Joseph Kabila, φαίνεται πως σκοπεύει να παραμείνει στην εξουσία. Διεθνείς οργανισμοί χρειάζεται να διασφαλίσουν πως οι εθνικές εκλογές θα διενεργηθούν όσο το δυνατόν συντομότερα και πως θα υπάρξει μια ειρηνική μετάβαση της προεδρικής εξουσίας. Η ασφάλεια των απλών πολιτών, ιδιαίτερα των γυναικών και των παιδιών, εξαρτάται από αυτό. Μετά το πρόσφατο ταξίδι που έκανε στην περιοχή η πρέσβης Nikki Haley, η Μόνιμη Αντιπρόσωπος των ΗΠΑ στον ΟΗΕ, η αμερικανική κυβέρνηση έχει μια ευκαιρία να βοηθήσει ώστε να καθοδηγηθεί η δημοκρατική διαδικασία προς ένα καλύτερο, πιο ειρηνικό αποτέλεσμα. Γι’ αυτό είμαστε ευγνώμονες για την ισχυρή στήριξη

Clay Enos

δες πρόθυμα παιδιά την ευκαιρία να διδαχθούν και να παίξουν σε ένα ασφαλές περιβάλλον. Εν τούτοις, αυτή η πρόοδος από μόνη της δεν θα ήταν αρκετή για να βοηθήσει ένα έθνος σχεδόν 80 εκατομμυρίων ανθρώπων να ανακάμψει από δυο δεκαετίες συγκρούσεων. Τι θα γίνει με τις θέσεις εργασίας; Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν πως το Κονγκό ήταν κάποτε μία από τις μεγαλύτερες χώρες παραγωγής καφέ στον κόσμο, προτού ο πόλεμος και οι ασθένειες εξαλείψουν σχεδόν το 90% της παραγωγής. Τη δεκαετία του 1970, το Κονγκό άκμαζε γεωργικά. Φανταστείτε τι θα συνέβαινε αν η Ισπανία έχανε το 90% της παραγωγής ελαιολάδου της ή αν η Φλόριντα έχανε το 90% της παραγωγής κίτρων της. Η πολυετής βία και αστάθεια, σε συνδυασμό με την κακή διαχείριση της γης και την εκδήλωση ενός εκφυλιστικού μύκητα στις καλλιέργειες, συνέβαλαν στον αποδεκατισμό των κλάδων καφέ και κακάο, που κάποτε γνώριζαν μοναδική ανάπτυξη. Οι Κονγκολέζοι είναι αισιόδοξοι διότι η χώρα τους, η οποία έχει περίπου το μέγεθος της Δυτικής Ευρώπης, έχει αρκετή αρόσιμη γη για να θρέψει τον αυξανόμενο πληθυσμό της. Αν και οι περισσότεροι κάτοικοι αγροτικών περιοχών ζουν στη φτώχεια, τα βασικά υπάρχουν: έδαφος, άφθονη βροχόπτωση και, το σημαντικότερο, κοινότητες αγροτών που κάνουν ό,τι μπορούν για να συντηρήσουν τις οικογένειές τους. Ακόμα καλύτερα, η παγκόσμια ζήτηση για μοναδικές ποικιλίες καφέ αυξάνεται ταχύτατα. Οι Κονγκολέζοι καλλιεργητές καφέ είναι σε θέση να εκμεταλλευθούν αυτήν την αναδυόμενη αγορά, η οποία στις ΗΠΑ μόνο εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 30 δισ. δολάρια. Τον Μάιο του 2017, σε ταξίδι μου στην Γκόμα, ήμουν στο Starbucks στο αεροδρόμιο του Λος Άντζελες, όταν μια μικρή ταμπέλα που έγραφε «Κονγκό» μου τράβηξε την προσοχή. Ήταν για τον καφέ Kawa Kabuya, έναν καφέ από το Κονγκό στη συλλογή Reserve της Starbucks. Η Starbucks δεν είναι η μόνη εταιρεία που έχει προσέξει τις γε-

Η παραγωγή καφέ της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό κάποτε άκμαζε, με τις εξαγωγές να συνεισφέρουν ετησίως δεκάδες εκατομμύρια δολάρια στο ΑΕΠ της χώρας. Είναι δυνατόν να υπάρξει ανάκαμψη με ξένες επενδύσεις.

57


ΤΑ ΣΥΝΟΡΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΜΑΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΣΟΥΝ Οραματιζόμαστε μια νέα παγκόσμια ταυτότητα, στην οποία ο όρος μειονότητα θα είναι αναχρονιστικός

Ο

Guillermo Arias/Agence France-Presse - Getty Images

Σεπτέμβριος του 2017 έφερε μεγάλη στενοχώρια, αναστάτωση και θυμό. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump, ζήτησε από το Κογκρέσο να καταργηθεί σταδιακά η DACA (Deferred Action for Childhood Arrivals - Αναβολή Ανάληψης Δράσης για Αφίξεις Παιδιών), ένα πρόγραμμα που διασφάλιζε το μέλλον περίπου 800.000 παιδιών από ολόκληρο τον κόσμο που ζουν στις ΗΠΑ, προστατεύοντάς τα από την απέλαση. Σχεδόν το 80% του προγράμματος αφορά Μεξικανούς -είναι αυτοί που θα επηρεαστούν δυσανάλογα από την κατάργηση του προγράμματος. Οι ισπανόφωνοι, ιδιαίτερα οι Μεξικανοί, έχουν αποτελέσει τους βασικούς στόχους των επίμονων ρατσιστικών επιθέσεων του προέδρου Trump. Σύμφωνα με τον Trump, είμαστε ένοχοι

58

Vincente Fox Quesada Πρόεδρος του Μεξικού την περίοδο 2000-2006

για όλων των ειδών τις εγκληματικές πράξεις. Έχουμε αποκληθεί βιαστές και διακινητές ναρκωτικών και κλέφτες που παίρνουν δουλειές από τους Αμερικανούς. Ο ίδιος ζήτησε να πληρώσουμε για να χτιστεί τείχος ανάμεσα στα δύο κράτη, που θα μας εμποδίζει να μπαίνουμε στις ΗΠΑ. Αρκετοί απ’ όσους αφορά η DACA έφτασαν μωρά ή νήπια και δεν γνωρίζουν άλλη πατρίδα, αν και αναγνωρίζουν το μέρος γέννησής τους και λατρεύουν τη μητρική τους χώρα, διαμορφώνοντας με υπερηφάνεια υβριδικές ταυτότητες. Κάθε χώρα έχει τους δικούς της «Ονειροπόλους», όπως είναι γνωστοί αυτοί οι νεαροί μετανάστες. Καθώς μεγαλώνουν, σπουδάζουν, φτιάχνουν επιχειρήσεις και ανταλλάσσουν ιδέες, βοηθούν να ενδυναμωθεί ένας παγκοσμιοποιημένος κόσμος στον οποίο οι κουλτούρες αναμιγνύονται.

Οι κάτοικοι αυτής της μοντέρνας παγκόσμιας τάξης προωθούν ένα νέο είδος ιθαγένειας και δημοκρατίας. Δεν έχουν δικαίωμα ψήφου, αλλά είναι έτοιμοι να διαμαρτυρηθούν όταν πιστεύουν ότι τους φέρονται άδικα. Πασχίζουν για αυτοσυντηρούμενη οικονομική ανάπτυξη, ανησυχούν με την κλιματική αλλαγή. Αυτοί οι πολίτες του κόσμου γνωρίζουν την αξία τους. Άσχετα από το χρώμα του δέρματος, την ανατροφή ή την εθνικότητα, είναι ικανοί να πετύχουν σε διάφορα περιβάλλοντα. Βλέπουμε κάθε μέρα παραδείγματα αυτών των εξελιγμένων ανθρώπων, οι οποίοι παλεύουν να δώσουν τέλος στον ρατσισμό και να πετύχουν την ισότητα, την ένταξή τους και την αντιπροσώπευσή τους στις κυβερνήσεις των χωρών όπου ζουν. Το θέμα της μετανάστευσης είναι πολυδιάστατο και περίπλοκο και


δεν υπάρχει απλή απάντηση στο πώς οι κυβερνήσεις θα πρέπει να αντιμετωπίσουν θέματα διεθνούς ασφάλειας. Οποιοσδήποτε έχει κυβερνήσει μια χώρα, του εαυτού μου συμπεριλαμβανομένου, καταλαβαίνει την προτεραιότητα που έχει η ασφάλεια των πολιτών. Η απάντηση, ωστόσο, δεν είναι να τιμωρήσουμε τους άνδρες και τις γυναίκες που ο θαυμασμός και η αφοσίωσή τους σε μια χώρα λειτούργησε ως καταλύτης για τη σκληρή δουλειά και την επιτυχία τους. Έχουμε ακούσει πολλές ιστορίες νέων ανθρώπων που φθάνουν στην Αμερική με τους γονείς τους, των οποίων τα όνειρα για να έχουν τα παιδιά τους την καλύτερη δυνατή ζωή τούς έδωσαν κουράγιο για να ριψοκινδυνεύσουν ένα επικίνδυνο πέρασμα συνόρων σε μια άγνωστη περιοχή. Αυτοί οι νεαροί άνθρωποι προχώρησαν και απέκτησαν μόρφωση, καριέρες και κοινότητες. Βοήθησαν τους γονείς τους να συμπληρώσουν στα αγγλικά αιτήσεις εργασίας και αιτήσεις ιατρικής κάλυψης. Και έστειλαν βοήθεια και συμβουλές πίσω στις γενέτειρές τους. Δεν προσπαθούν να βλάψουν τη χώρα προορισμού τους -το αντίθετο. Απλώς ζητούν να αναγνωριστούν. Η Αμερική είναι τόσο θαυμαστή για όσα φαίνεται να αντιπροσωπεύει: ισότητα, ευκαιρία και ετερογένεια. Η εγκατάλειψη της DACA θα ήταν ένα τεράστιο βήμα προς τα πίσω για το έθνος που πάντα υπερηφανευόταν για την ανεκτικότητά του. Η πιθανή ζημιά σε εκατοντάδες χιλιάδες

ζωών δεν μπορεί να αποδοθεί ποσοτικά και πλεονεκτήματα δεν υπάρχουν. Αυτή η αλλαγή θα τιμωρήσει τον κόσμο που ήθελε τόσο πολύ να ζήσει σε μια χώρα ώστε να διακινδυνεύσει ό,τι είχε για να βρεθεί εκεί. Αν το μέλλον φέρνει την έννοια της παγκόσμιας ταυτότητας και χώρες δίχως σύνορα, παραμένει επιτακτικό να δώσουμε προτεραιότητα στη διατήρηση και την εξύμνηση των πολιτισμικών μας παραδόσεων. Τα έθιμά μας μας εφοδιάζουν με ένα συναρπαστικό μίγμα ιδεών, εμπειριών και ιστοριών για να συνεισφέρουμε. Τιμώντας καθετί που ο καθένας φέρνει στο παγκόσμιο τραπέζι με το υπόβαθρό του, ο όρος μειονότητα θα καταστεί αναχρονιστικός. Κάθε άνθρωπος έχει μια μοναδική ιστορία και ικανότητες, κάτι που καθιστά όλους μας ισότιμους σε ό,τι αφορά την πιθανή συνεισφορά μας προς την κοινωνία. Τα συντηρητικά πολιτικά κινή-

© 2017 Vincente Fox Quesada. Distributed by The New York Times Syndicate.

Η διάταξη DACA (Deferred Action for Childhood Arrivals - Αναβολή Ανάληψης Δράσης για Αφίξεις Παιδιών) έχει προστατεύσει από την απέλαση περίπου 800.000 άνδρες και γυναίκες που σήμερα ζουν στις ΗΠΑ, εκ των οποίων περίπου το 80% είναι Μεξικανοί. Στην πόλη Τεκάτε του Μεξικού, μια εικαστική εγκατάσταση του Γάλλου καλλιτέχνη και φωτογράφου JR δείχνει ένα μικρό παιδί να κοιτάζει πάνω από το υπάρχον συνοριακό τείχος. Μπορεί να φανεί ολόκληρο μόνο από την αμερικανική πλευρά.

ματα έχουν στραφεί κατά αυτής της πολιτισμικής μίξης -όχι μόνο στην Αμερική, αλλά και σε όλο τον κόσμο, από τις προσπάθειες για το Brexit στο Ηνωμένο Βασίλειο έως την παρουσία του ακροδεξιού IfD στις τελευταίες γερμανικές εκλογές. Η ταχεία αλλαγή και οι ανακατατάξεις έφεραν αστάθεια και ανησυχία. Ως απάντηση, οι συντηρητικοί ηγέτες υπόσχονται ηρεμία και ασφάλεια μέσω του προστατευτισμού και του εθνικισμού. Δεν μπορούμε να προστρέξουμε για νέα ζητήματα σε παλιές απαντήσεις. Δεν είναι πια εφικτό να κλείσουμε τις πόρτες μας σε έναν κόσμο που είναι πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά και πολιτισμικά άρρηκτα συνδεδεμένος. Το να απαγορεύεται σε άνδρες και γυναίκες να μπουν σε μια χώρα λόγω της θρησκείας τους είναι πράξη μίσους και μισαλλοδοξίας. Το να αρνείται κάποιος σε πρόσφυγες και σε αυτούς που ζητούν άσυλο τις ευκαιρίες που πολλές από τις χώρες μας έχουν τα εφόδια να προσφέρουν, είναι κάτι αχρείαστα σκληρό και, όπως στην περίπτωση της DACA, το μόνο που κάνει είναι να πληγώνει τους πιο ευάλωτους συνανθρώπους μας.

59


ΟΤΑΝ ΧΑΝΟΥΜΕ ΤΟΝ ΕΛΕΓΧΟ ΤΩΝ ΣΚΕΨΕΩΝ ΜΑΣ Οι πιο ιδιωτικές στιγμές μας όχι απλώς καταγράφονται, αλλά αναλύονται για να προβλεφθεί το μέλλον

Τ

ο 1885 η ποιήτρια (και γνωστή «ερημήτρια») Emily Dickinson έστειλε ένα ποίημα στη νύφη της*:

Υπάρχει μοναξιά του χώρου και μοναξιά των θαλασσών και μοναξιά θανάτου, κι όλες

Hari Kunzru

μοιάζουν εσμοί πρωτευουσών

Συγγραφέας των βιβλίων «The Impressionist», «Gods without men» και «White Tears»

μπροστά στο πολικό τοπίο -μια περατή απεραντότηςεκεί που η ψυχή ανοίγει και δέχεται τον εαυτό της.

Ενάμιση αιώνα αργότερα, ζούμε σ’ έναν κόσμο όπου τα δύο πρώτα είδη μοναξιάς -αυτό του χώρου και αυτό της θάλασσας- είναι κοντά στην εξαφάνιση. Ακόμη κι αν ταξιδέψουμε στην έρημο ή στα ανοιχτά του ωκεανού, πρέπει να συμβιβαστούμε με την ιδέα ότι κάποιος θα μπορούσε να μας παρακολουθεί μέσω δορυφόρου ή drone. Κι αυτό γιατί μεγάλο μέρος των ζωών μας βρίσκεται υπό παρακολούθηση, ενώ καταπιανόμαστε με τις δουλειές μας σε μοντέρνες πόλεις που οι χώροι τους παρακολουθούνται έντονα, κουβαλώντας μηχανές εντοπισμού με αποπλανητικό περιτύλιγμα, τις οποίες περιέργως εξακολουθούμε να αποκαλούμε «κινητά μας τηλέφωνα». Τι είναι ιδιωτικότητα; Δεν είναι 60

απλώς μια ευκαιριακή προτίμηση στη μοναξιά. Είναι η δυνατότητα να μη φανερώνεις πράγματα: μέρη του σώματός σου, πτυχές της ζωής σου. Η ιδιωτικότητα είναι κάτι παραπάνω από τη μοναξιά -δεν είναι απλά οπτικό θέμα. Σαρώνουμε τον κόσμο αφήνοντας σύννεφα μεταδεδομένων (meta-data), ενώ με νέα και φθηνά εργαλεία αποθήκευσης και επεξεργασίας λαμβάνονται φωτογραφίες των ιδιωτικών μας στιγμών που όχι μόνο περιγράφουν, αλλά προβλέπουν με βάση συγκεκριμένες πληροφορίες και πώς θα συμπεριφερθούμε μελλοντικά. Μέσα στα επόμενα λίγα χρόνια, η ένταση της παρακολούθησης θα αυξηθεί σχεδόν πέρα από κάθε μέτρο. Πρόσφατα ερευνητές στο Πανεπιστήμιο της Στουτγάρδης μίλησαν για μια τεχνολογία συλλογής πληροφορίας με το παρατσούκλι «έξυπνη σκόνη», η οποία χρησιμοποιώντας φακούς στο μέγεθος κόκκου αλατιού μπορεί να φωτογραφίσει τα πάντα με ακρίβεια, ενώ μπορεί να κατασκευαστεί εύκολα και φθηνά με τη χρήση των 3D εκτυπωτών που διατίθενται στο εμπόριο. Φανταστείτε μικροσκοπικές κάμερες που θα μπορούσαν να εισαχθούν στον εγκέφαλο για να ανιχνεύσουν όγκους! Υπέροχα! Τώρα φανταστείτε το σχεδόν αόρατο δίκτυο παρακολούθησης όλης της κοινωνικής και πολιτικής ζωής με τη χρήση εργαλείων τόσο φθηνών που θα μπορούσαν να κατασκευαστούν σε αδιανόητα

μεγάλες ποσότητες και θα σκορπίζονται από πράκτορες και μυστικούς αστυνομικούς σε όλο τον κόσμο, όπως οι αγρότες σκορπίζουν τους σπόρους. Σε αυτό το σημείο, η προσδοκία μας για ιδιωτικότητα θα πέσει στο μηδέν και μαζί της ακόμη περισσότερο η δυνατότητά μας να αντιστεκόμαστε στην εξουσία, όποια κι αν είναι η πολιτική της φύση. Αυτή είναι η εποχή της αναγνώρισης προτύπων και οι συνήθειές μας, οι προτιμήσεις μας, οι επιθυμίες που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά μας είναι ευάλωτες όσο ποτέ στην ποσοτικοποίηση, την πρόγνωση και τον έλεγχο. Έχουμε συνηθίσει πλέον να θαυμάζουμε το μεγάλο κατάστημα που ξέρει ότι κάποια είναι ίσως έγκυος πριν το μάθει ο σύντροφός της. Δεν έχουμε συνειδητοποιήσει και πολύ τη λειτουργία του ereader, το οποίο συγκεντρώνει πληροφορίες για το ποιες σελίδες πηδάμε και σε ποιες λέξεις κολλάμε. Μόλις αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε την πολιτική δύναμη της αρχιτεκτονικής του διαδικτύου, των χώρων αποθήκευσης περιορισμένης πληροφορίας, οι οποίοι σε αυτούς που κατοικούν εκεί μοιάζουν να είναι ολόκληρος ο κόσμος, και της πολιτικής διαφήμισης, η οποία πλέον διαμορφώνεται ακριβώς στα μέτρα των ιδιαίτερων φόβων μας. Ας πούμε ότι έχω αγοράσει ένα όπλο. Ζω σε περιοχή υψηλής εγκληματικότητας. Πρόσφατα έβαλα εξωτερικό φωτισμό στο σπίτι μου. Ασφαλώς φοβάμαι μήπως


εαυτούς τους να ζουν περισσότερο βουβές και οροθετημένες ζωές. Αν η αίσθησή μας για τον εαυτό μας φαίνεται πιθανό να μεταμορφωθεί λόγω της διάβρωσης της ιδιωτικότητας, είναι επίσης υπό πίεση από τη διάβρωση του κοινωνικού κόσμου της εργασίας και των ανθρώπινων ταυτοτήτων που τον συνοδεύουν. Ο αυτοματισμός είναι έτοιμος να καταστρέψει τον βιοπορισμό πολλών ειδών εργαζόμενων, από οδηγούς ταξί έως στελέχη της επενδυτικής τραπεζικής. Εισβάλλει σε πολλές από τις κατηγορίες του «ανθρώπινου», της εξειδίκευσης, της χειροτεχνίας, ακόμη και της τέχνης και της γεύσης. Χαμηλά μεροκάματα σημαίνουν μεγαλύτερα κέρδη και οι εταιρείες δεν έχουν καμιά υποχρέωση να εξασφαλίσουν πλήρη συμμετοχή στην αγορά εργασίας. Η έλευση αυτής της πολλάκις εξαγγελθείσας κατάστασης, της Κοινωνίας της Ψυχαγωγίας, μοιάζει λιγότερο με ένα μεγάλο πάρτι και περισσότερο με μια μεγάλης κλίμακας ανθρώπινη αποθήκευση. Προσδιορίζουμε τους εαυτούς μας μέσα από τους κοινωνικούς μας ρόλους. Κοινωνικοποιούμαστε για να είμαστε χρήσιμοι, για να συμμετέχουμε, να διατηρούμε μια κατάσταση υψηλής παραγωγικότητας. Οι πολιτικοί μας, πρόθυμοι να μειώσουν το κόστος της κοινωνικής ασφάλισης, σκορπίζουν μέσα μας την ιδέα ότι η απραξία είναι μεγάλη αμαρτία. Αλλά για πολλούς η απραξία θα γίνει μεγαλύτερη και μαζί της θα γίνει μεγαλύτερη η ντροπή να σε βλέπουν και να σου φέρονται σαν να είσαι αμαρτωλός. Γιατί, καθώς οι πολίτες εξαιρούνται από την οικονομική ζωή, όσοι είναι ανενεργοί είναι οι πιο ανήσυχοι και ιστορικά υπόκεινται πάντα στην πιο εντατική επιτήρηση. Η μετα-ανθρωπότητα είναι μια πολύ πομπώδης έννοια για όσα φαίνονται στον ορίζοντα. Έχει να κάνει με την εξουσία και με μια οικονομική αναδιοργάνωση που οδηγεί τον πλούτο προς τα πάνω, όχι με είδη που εξελίσσονται προς κάποιας μορφής δίκτυο που μοιάζει με κυβερνοοργανισμό. Μια νοσταλγική λαχτάρα για τις

© 2017 Hari Kunzru. Distributed by The New York Times Syndicate.

Η αντανάκλαση ενός επιβάτη σε έναν σαρωτή ίριδας, μέρος ενός νέου βιομετρικού συστήματος ταυτότητας που χρησιμοποιείται στο αεροδρόμιο LaGuardia στη Νέα Υόρκη. Οι ειδικοί ασφαλείας προβλέπουν ότι οι άνθρωποι τελικά θα αποδεικνύουν την ταυτότητά τους με το σώμα τους -με σκανάρισμα ίριδας, δακτυλικών αποτυπωμάτων και προσώπου- και όχι με δελτία ταυτότητας.

αλκυονίδες μέρες της ανθρωπότητας μπορεί να μας επιτρέψει να μελαγχολήσουμε, αλλά λίγο θα ωφελήσει στο να σταματήσουν οι μεγάλες διαδικασίες που οδηγούν αυτές τις εξελίξεις. Αντί γι’ αυτό, θα πρέπει να φανταστούμε ένα είδος πολιτικής που θα δίνει ακόμη αξία στην ιδιωτική ζωή και νέες μορφές του ανήκειν, οι οποίες δεν περιστρέφονται γύρω από την εργασία. *Η μετάφραση του ποιήματος της Emily Dickinson είναι από το βιβλίο «Το Μέγα Ύδωρ» (μετάφραση-πρόλογος Διονύσης Καψάλης, εκδόσεις «Άγρα», Αθήνα 2004)

Annie Tritt / New York Times

εισβάλει κάποιος. Η διαφήμιση που μου εμφανίζεται δείχνει μια φιγούρα στη σκιά και ένα φακό να σαρώνει τα πρόσωπα παιδιών που κοιμούνται. Η διαφήμιση του γείτονά μου είναι εντελώς διαφορετική. Όταν σε παρακολουθούν πάντα -τουλάχιστον δυνητικά- κάθε μορφή αυτοέκφρασης είναι ένα είδος καταδότη, κάποιος που μαρτυρά το φύλλο σου στους άλλους παίκτες. Με πανταχού παρούσα την οπτική παρακολούθηση, θα στραφούμε σίγουρα στον εαυτό μας, στον κόσμο του ανεκδήλωτου, στον χώρο της ιδιωτικότητας, «εκεί που η ψυχή ανοίγει και δέχεται τον εαυτό της», όπως λέει η Emily Dickinson. Ενώ η γλώσσα της ποιήτριας είναι θρησκευτική, περιγράφει μια κατάσταση που αναγνωρίζουν εξίσου και οι λιγότερο πιστοί. Έχουμε την προσδοκία ότι, πριν κάνουμε βήματα προς την κοινωνία, μπορούμε να αποσυρθούμε σε έναν ιδιωτικό χώρο για πειραματισμό και περισυλλογή, σε έναν χώρο ελεύθερο από την κρίση των άλλων. Αυτός ο εσώτερος χώρος είναι από τη φύση του ουτοπικός και υπερβατικός. Σε αυτόν αναπαύονται οι ιδέες μας για ελευθερία, επιλογή και ηθική ευθύνη. Για περίπου μία γενιά φαντασιωνόμασταν την πιθανότητα να γίνουμε μετα-άνθρωποι. Πώς θα έμοιαζε η δική μας εξέλιξη; Τι είναι αυτό στο οποίο εξελισσόμαστε; Όταν σκεφτόμαστε τους διαδόχους μας, με μεγάλη ευκολία φανταζόμαστε υπέροχα άτομα που, με κάποιον τρόπο, είναι πιο δυνατά από μας και έχουν πιο έντονα και πιο αβίαστα την αίσθηση του εαυτού τους. Ο υπεράνθρωπος, η ιδιοφυΐα της «εξτροπίας» (σ.σ. το αντίθετο της εντροπίας, της έννοιας μέσω της οποίας μετράται η αταξία σε ένα σύστημα), το επόμενο κύμα. Αλλά φτιάχνουμε έναν κόσμο όπου μια τέτοια πιθανότητα φαίνεται όλο και πιο μακρινή, τουλάχιστον για την πλειονότητα. Ίσως μια μικρή ελίτ ανθρώπων, που θα μπορούν να πληρώσουν για ιδιωτικότητα, να αποκτήσει αυξημένες δυνάμεις και να αναπτύξει μια εξωστρεφή εσωτερικότητα. Όμως, οι περισσότεροι άνθρωποι θα δουν τους

61


ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ Μια συζήτηση για το πώς η εξέλιξη της τεχνολογίας μπορεί να οδηγήσει στην πρόοδο

Ο

σο εξελίσσεται η τεχνολογία, οι άνθρωποι γίνονται πιο έξυπνοι και ζουν περισσότερο. Οι «αυτοεκπαιδευόμενες» μηχανές, η τεχνητή νοημοσύνη και η εικονική πραγματικότητα γίνονται μέρος του παγκόσμιου λεξιλογίου. Ο Ray Kurzweil, μελλοντολόγος και διευθυντής μηχανικής στην Google, ο οποίος διευθύνει μια ομάδα που ερευνά τη μηχανική νοημοσύνη και την κατανόηση της φυσικής γλώσσας (ΣτΕ: σε σύγκριση με την τεχνητή γλώσσα των υπολογιστών), συζήτησε με τον αρθρογράφο των «New York Times», Andrew Ross Sorkin, στο Global Leaders’ Collective, που διοργανώθηκε από τους «Times» τον Νοέμβριο του 2016 στην Ουάσιγκτον. Συζήτησαν για την τεχνητή νοημοσύνη και την κριτική που της ασκείται, την αειφόρο ανάπτυξη και το πώς θα μπορούμε σύντομα να είμαστε σε θέση να συνδέουμε τον εγκέφαλό μας με το υπολογιστικό νέφος (cloud). Ακολουθεί ένα απόσπασμα από τη συζήτησή τους.

Andrew Ross Sorkin: Μιλάτε για την ιδέα της φυσικής αθανασίας και υποστηρίζετε ότι αυτό θα είναι εφικτό να επιτευχθεί μέχρι το 2045. Μπορείτε να μας το εξηγήσετε; Ray Kurzweil: Δεν θα μπορέσω ποτέ να πω το «για πάντα» γιατί ποτέ δεν θα είναι «για πάντα», αλλά θα αναφερθώ σε τρεις γέφυρες μέσω των οποίων θα φτάσουμε στην ουσιαστική επέκταση της διάρκειας της ζωής μας. Η πρώτη γέφυρα είναι αυτά που μπορείς να κάνεις τώρα με τον παραδοσιακό τρόπο για να είσαι υγιής. Αυτά μας επιτρέπουν να φτάσουμε στη δεύτερη γέφυρα. Η βασική ιδέα εδώ είναι ότι η τεχνολογία της πληροφορίας προοδεύει εκθετικά. Για παράδειγμα, μπορούμε τώρα να επισκευάσουμε μια ραγισμένη καρδιά -όχι ακόμη αν έχει ραγίσει για αισθηματικούς λόγους, αυτό θα χρειαστεί κάποια πρόοδο στην εικονική πραγματικότητα. Μπορούμε τώρα να επισκευάσουμε τις καρδιές όσων επιζούν από καρδιακές προσβολές χρησιμοποιώντας εμβρυϊκά βλαστοκύτταρα.

Mike Cohen για τους «New York Times»

Ο Ray Kurzweil, μελλοντολόγος και διευθυντής μηχανικής στην Google, συζητά το μέλλον της ανθρώπινης νοημοσύνης με τον Andrew Ross Sorkin, τον αρθρογράφο των «New York Times» στο Global Leaders’ Collective.

62

Αναπτύσσουμε νέα όργανα, τα οποία «καλλιεργούμε» με το DNA του ασθενή σε ζώα, και σύντομα θα μπορούμε να το κάνουμε αυτό και σε ανθρώπους. Αυτό που τώρα είναι ρυάκι, θα γίνει πιθανότατα πλημμύρα σε 10 χρόνια. Αυτή είναι η δεύτερη γέφυρα. Αυτό μας οδηγεί στην τρίτη γέφυρα, όπου θα έχουμε ιατρικά νανορομπότ -μικρά ρομπότ, στο μέγεθος αιμοκυττάρων- για να ολοκληρώνουν βασικά τη δουλειά του ανοσοποιητικού μας συστήματος. Έχουμε τα αιμοκύτταρα και τα Τ-λεμφοκύτταρα, που μας διατηρούν υγιείς. Ωστόσο, αυτά εξελίχθηκαν όταν το ανθρώπινο είδος δεν είχε τις βιολογικές προδιαγραφές για να ζει πολύ. Για παράδειγμα, δεν αναγνωρίζουν τον καρκίνο, γιατί αυτός εμφανίζεται πιο αργά στη ζωή μας. Με αυτά τα ιατρικά νανορομπότ μπορούμε να ολοκληρώσουμε τη δουλειά των Τ-λεμφοκυττάρων. Υπάρχουν λεπτομερή σχέδια για το πώς θα καταπολεμήσουμε κάθε ασθένεια από τη στιγμή που θα έχουμε στη διάθεσή μας αυτές τις συσκευές. Αυτό είναι ένα σενάριο για το 2030. ARS: Η «μοναδικότητα». Μέρος του μέλλοντος, στο μυαλό σας τουλάχιστον, είναι κάτι που είναι γνωστό ως μοναδικότητα. RK: Ξεκινάμε με την ιδέα την επέκτασης της διανοητικής μας ικανότητας με τεχνητή νοημοσύνη. Οι περισσότεροι άνθρωποι, αν ξεχάσουν το κινητό τους τηλέφωνο, νιώθουν μισοί. Δεν είναι ακόμη μέσα στα σώματα και το μυαλό μας -αν και υπάρχουν κατηγορίες ανθρώπων που έχουν υπολογιστές στο μυαλό τους, όπως όσοι πάσχουν από τη Νόσο του Πάρκινσον- αλλά όλα αυτά θα είναι ρουτίνα το 2030. Μια άλλη εφαρμογή αυτών των νανορομπότ θα είναι να συνδέουν τον νεοφλοιό μας -το εξωτερικό περίβλημα του εγκεφάλου, στο οποίο συντελείται η διαδικασία της σκέψης- με το υπολογιστικό νέφος (cloud). Θα συνδέουμε τον νεοφλοιό μας ασύρματα στο cloud, όπως συνδέεται και το κινητό μας τηλέφωνο. Θα είμαστε ένα υβρίδιο βιολογικής και μη βιολογικής σκέψης, κάτι το οποίο πιστεύω ότι έχει ήδη ξεκινήσει με τις συσκευές αυτές που βρίσκονται έξω από το


Ερώτηση από το κοινό: Καθώς εξελίσσονται αυτές οι άλλες παράμετροι του κόσμου, πώς μπορεί να εξελιχθεί και η συναισθηματική μας νοημοσύνη; RK: Έχουμε ακόμη αυτόν τον… παλιό εγκέφαλο, που εξυπηρετεί τις βασικές μας λειτουργίες. Ο νεοφλοιός, ο οποίος βρίσκεται γύρω από τον εγκέφαλο, είναι στην πραγματικότητα αυτός που μετουσιώνει τα πράγματα. Εγώ μπορεί να εμφορούμαι από τα αρχέγονα κίνητρα της επιθετικότητας και της κατάκτησης. Ο νεοφλοιός μου θα μετουσιώσει, θα «εξαγνίσει» τα δεδομένα αυτά σε ένα βιβλίο για το μέλλον ή σε μια ομιλία σε κάποιο συνέδριο για στελέχη επιχειρήσεων. Κανένα άλλο βιολογικό είδος δεν χαρακτηρίζεται από αντίστοιχη διεργασία. Ο νεοφλοιός είναι οργανωμένος ιεραρχικά. Χρησιμοποιώντας τη βάση του μπορώ να αναγνωρίσω μια ευθεία γραμμή, ενώ χάρη στο υψηλότερο σημείο του μπορώ να πω ότι κάτι είναι αστείο ή ειρωνικό ή ότι κάποιος είναι όμορφος. Θα προσθέσουμε επιπλέον επίπεδα σε αυτήν την ιεραρχία όταν μπορέσουμε να επεκτείνουμε τον νεοφλοιό συνδέοντάς τον με έναν τεχνητό νεοφλοιό στο cloud. Θα γίνουμε © 2017 The New York Times

πιο αστείοι, θα είμαστε καλύτεροι στο να εκφράζουμε αισθήματα αγάπης. Αυτοί οι τύποι συναισθημάτων, αυτά που θεωρούμε ως τα υψηλότερα και καλύτερα δείγματα της ανθρώπινης ποιότητας, βρίσκονται στην κορυφή της ιεραρχίας του νεοφλοιού. Και θα τα ενισχύουμε όσο διευρύνουμε την πνευματική «χωρητικότητα» του εγκεφάλου μας.

Η θεωρία της μοναδικότητας εκτιμά ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος τελικά θα συγχωνευθεί με την τεχνολογία, καταλήγοντας σε ένα είδος υπερευφυΐας, η οποία θα ξεπεράσει κάθε ιστορικό προηγούμενο.

Ερώτηση από το κοινό: Η ιδέα της ουσιαστικής επιμήκυνσης της ζωής είναι συναρπαστική, αλλά πώς θα λύσουμε θέματα όπως η επάρκεια των φυσικών πόρων και η αειφορία, που θα προκύψουν λόγω του αυξανόμενου πληθυσμού; RK: Έχουμε πολύ περισσότερους πόρους απ’ όσους χρειαζόμαστε. Για παράδειγμα, η χρήση ηλιακής ενέργειας αναπτύσσεται γεωμετρικά. Όταν καταφέρουμε να καλύπτουμε όλες τις ενεργειακές μας ανάγκες από τον ήλιο, θα χρησιμοποιούμε μόλις το 1:10.000 από το ηλιακό φως. Είναι η ίδια ιστορία με τη γεωθερμική, την παλιρροιακή, την αιολική ενέργεια και ούτω καθ’ εξής. Έχουμε χιλιάδες φορές περισσότερη ενέργεια απ’ όση χρειαζόμαστε. Η καθετοποιημένη γεωργική παραγωγή θα παράγει τρόφιμα σε πολύ χαμηλό κόστος για ολόκληρο τον πληθυσμό. Τελικά, με εξελιγμένες και ελεγχόμενες μέσω τεχνητής νοημοσύνης τεχνολογίες, το 2020 θα είμαστε ικανοί να τυπώσουμε (ΣτΕ: εννοεί 3D εκτυπωτές) τα άλλα αντικείμενα που χρειαζόμαστε, ώστε να καλυφθούν οι υλικές ανάγκες των ανθρώπων.

Isaac Lawrence/AFP/Getty Images

σώμα μας. Θα γίνουμε εξυπνότεροι. Έως το 2045 θα επεκτείνουμε την ευφυΐα μας κατά ένα εκατομμύριο φορές. Είναι μια τόσο προφανής μεταμόρφωση, που δανειζόμαστε τη μεταφορά αυτή από τη φυσική και την ονομάζουμε «μοναδική αλλαγή» στην ανθρώπινη ιστορία. ARS: Επιτρέψτε μου να αναφέρω δύο άλλους εξίσου ευφυείς ανθρώπους, που έχουν μια λιγότερο ρόδινη άποψη για την τεχνητή νοημοσύνη. Εννοώ τους φίλους σας, Elon Musk και Bill Gates, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί τη «μεγαλύτερη υπαρξιακή απειλή» για τους ανθρώπους. RK: Στο βιβλίο μου «The Age of Spiritual Machines», που εκδόθηκε το 1999, έγραψα για το πόσο διασυνδεδεμένα είναι τα όσα υπόσχονται η τεχνητή νοημοσύνη, η νανοτεχνολογία και η βιοτεχνολογία με τους κινδύνους που αυτές συνεπάγονται. Αναφέρομαι σε τρεις φάσεις, τις οποίες οι άνθρωποι εξετάζουν όταν εκτιμούν σοβαρά τις δυνατότητες αυτών των νεών τεχνολογιών. Η πρώτη είναι η ιδέα ότι αυτές οι τεχνολογίες έχουν τη δυνατότητα να ξεπεράσουν χρόνια προβλήματα, όπως η φτώχεια, οι ασθένειες και το μικρό προσδόκιμο επιβίωσης. Η δεύτερη φάση περιλαμβάνει τον φόβο για τους πιθανούς κινδύνους που πηγάζουν από αυτές τις τεχνολογίες, και η τρίτη είναι μια ισορροπημένη τελικά άποψη, σύμφωνα με την οποία αυτοί οι υπαρξιακοί κίνδυνοι υπάρχουν, αλλά έχουμε τα μέσα να τους ξεπεράσουμε.

63


DALAI LAMA: ΠΩΣ ΘΑ ΝΙΚΗΘΕΙ Η ΑΠΕΛΠΙΣΙΑ Agence France-Presse - Getty Images

Πώς τα βγάζεις πέρα σε έναν κόσμο που τρελάθηκε; Με το να θυμάσαι ότι όλοι είμαστε το ίδιο άνθρωποι

Εναέρια άποψη της παγονησίδας Larsen C στην Ανταρκτική, όπου ένα παγόβουνο ενός τρισεκατομμυρίου τόνων αποκολλήθηκε τον Ιούλιο του 2017, σημαίνοντας συναγερμό στους επιστήμονες και τους ειδικούς επί της κλιματικής αλλαγής ανά τον κόσμο.

64


M

ια ρωγμή σε μια παγονησίδα στην Ανταρκτική εξελίχθηκε τελικά σε ρήγμα και ένα τεράστιο παγόβουνο γεννήθηκε και άρχισε να πλέει στις θάλασσες. Αυτή είναι μια εικόνα που ταιριάζει σε έναν κόσμο που νιώθει υπό πίεση και στον οποίο πρακτικά τα πάντα είναι έτοιμα να αποκολληθούν και να κινηθούν αυτόνομα. Το παγκόσμιο πολιτικό θερμόμετρο ανεβαίνει, το μέλλον της αλήθειας είναι υπό συζήτηση και η απειλή του πυρηνικού πολέμου πλανάται. Οι New York Times ζήτησαν από την Αγιότητά του, τον Dalai Lama, τις σκέψεις του για το πώς θα τα καταφέρουμε. Αντιμετωπίζουμε μια εποχή μεγάλης αβεβαιότητας και αναστάτωσης σε πολλές γωνιές του πλανήτη μας. Όταν το ζητούμενο είναι να κάνουμε τον κόσμο ένα καλύτερο μέρος, χρειάζεται επίσης η έγνοια για τους άλλους. Το μέλλον μας βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στα χέρια μας. Μέσα σε καθέναν από εμάς υπάρχει η δυνατότητα να συνεισφέρουμε θετικά στην κοινωνία. Αν και ένα άτομο μέσα στα τόσα σε αυτόν τον πλανήτη μπορεί να φαίνεται ότι έχει ασήμαντη επίδραση στην πορεία της ανθρωπότητας, είναι οι δικές μας προσωπικές προσπάθειες που θα καθορίσουν την πορεία της κοινωνίας μας. Όπου και αν πηγαίνω, σκέφτομαι τον εαυτό μου σαν έναν από τα επτά δισεκατομμύρια ανθρώπων που ζουν σήμερα. Μοιραζόμαστε μια βασική ευχή: θέλουμε όλοι να ζήσουμε μια ευτυχισμένη ζωή και αυτό είναι δικαίωμά μας από τη στιγμή που γεννιόμαστε. Δεν υπάρχει κάποιο τυπικό μοντέλο όταν γεννιόμαστε, ούτε όταν πεθαίνουμε. Στο ενδιάμεσο, πρέπει να φερόμαστε ο ένας στον άλλο όπως σε αδέλφια, γιατί μοιραζόμαστε αυτή την κοινή επιθυμία: την επιθυμία για ειρήνη και ικανοποίηση. Δυστυχώς αντιμετωπίζουμε όλων των ειδών τα προβλήματα, πολλά από τα οποία δημιουργούμε εμείς οι ίδιοι. Γιατί; Γιατί είμαστε επηρεασμένοι από αισθήματα όπως ο εγωισμός, ο θυμός και ο φόβος. Μια από τις

πιο αποτελεσματικές θεραπείες για την αντιμετώπιση τέτοιων καταστρεπτικών τρόπων σκέψης είναι να καλλιεργήσουμε την αγάπη και την καλοσύνη, σκεπτόμενοι τη μοναδικότητα καθενός από τα επτά δισεκατομμύρια ανθρώπων. Αν σκεφτούμε τους τρόπους με τους οποίους όλοι μοιάζουμε, τα όρια ανάμεσά μας θα λιγοστέψουν. Η συμπόνοια ενδυναμώνει την ηρεμία και την αυτοπεποίθησή μας, επιτρέποντας στην υπέροχη ανθρώπινη νοημοσύνη μας να λειτουργήσει ανεμπόδιστα. Η κατανόηση είναι έμφυτη στα γονίδιά μας -έρευνες έχουν δείξει ότι ακόμη και μωρά τεσσάρων μηνών τη νιώθουν. Οι έρευνες έχουν δείξει ξανά και ξανά ότι η συμπόνοια οδηγεί σε μια επιτυχημένη ζωή και μια ζωή που σε γεμίζει. Γιατί τότε δεν εστιάζουμε πιο πολύ στο να την καλλιεργήσουμε ακόμη περισσότερο στην ενήλικη ζωή; Όταν είμαστε θυμωμένοι, η κρίση μας είναι μονοδιάστατη, καθώς δεν είμαστε σε θέση να λάβουμε υπόψη όλες τις παραμέτρους της κατάστασης. Με ήρεμο μυαλό, μπορούμε να έχουμε μια πιο πλήρη άποψη οποιωνδήποτε περιστάσεων αντιμετωπίζουμε. Η ανθρωπότητα πλουτίζει από τη διαφορετικότητα που γεννιέται φυσικά μέσα από τη μεγέθυνση του κόσμου μας, από την ποικιλία των γλωσσών και των τρόπων γραφής έως τις διαφορετικές κοινωνικές νόρμες και τα έθιμα. Ωστόσο, όταν δίνουμε υπερβολική έμφαση στη φυλή, την εθνικότητα, την πίστη ή το επίπεδο του εισοδήματος και της μόρφωσης, ξεχνάμε τις πολλές ομοιότητές μας. Θέλουμε μια σκεπή πάνω από το κεφάλι μας και φαγητό στις κοιλιές μας. Θέλουμε να νιώθουμε ασφαλείς και σίγουροι και τα παιδιά μας να μεγαλώσουν και να είναι γερά. Καθώς επιζητούμε να διατηρήσουμε την ίδια μας την κουλτούρα και ταυτότητα, πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι είμαστε ίδιοι, ένα όσον αφορά την ανθρώπινη φύση μας και να πράττουμε για να διατηρούμε στην καρδιά μας τη θέρμη προς όλους.

© 2017 Dalai Lama. Distributed by The New York Times Syndicate.

Dalai Lama Ο 14ος Dalai Lama, Tenzin Gyatso, είναι ο θρησκευτικός ηγέτης του Θιβέτ και έχει τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ Ειρήνης. Από το 1959 ζει εξόριστος στη Dharamsala, στη βόρεια Ινδία.

Τον τελευταίο αιώνα, η τάση για επίλυση των προβλημάτων με τη χρήση της ισχύος υπήρξε μόνο καταστροφική και διαιώνισε τις διαιρέσεις. Αν θέλουμε να κάνουμε τον αιώνα μας ειρηνικό, πρέπει να λύσουμε τα προβλήματα με τον διάλογο και τη διπλωματία. Αφού οι ζωές μας είναι τόσο συνυφασμένες, τα συμφέροντα των άλλων είναι επίσης και δικά μας. Πιστεύω ότι η υιοθέτηση διχαστικών συμπεριφορών κινείται αντίθετα σε αυτά τα συμφέροντα. Η αλληλεξάρτησή μας έρχεται με πλεονεκτήματα και παγίδες. Αν και ωφελούμαστε από την παγκόσμια οικονομία και την ικανότητα να επικοινωνούμε και να γνωρίζουμε τι συμβαίνει στον κόσμο σε πραγματικό χρόνο, αντιμετωπίζουμε επίσης προβλήματα που μας απειλούν όλους. Ειδικά η κλιματική αλλαγή είναι μια πρόκληση που μας καλεί περισσότερο από ποτέ να καταβάλουμε κοινή προσπάθεια ώστε να προστατεύσουμε το κοινό καλό. Για όσους νιώθουν αβοήθητοι μπροστά στον ανυπέρβλητο πόνο, είμαστε ακόμη στα πρώτα χρόνια του 21ου αιώνα. Υπάρχει χρόνος για να δημιουργήσουμε έναν καλύτερο, πιο ευτυχισμένο κόσμο, αλλά δεν γίνεται να καθίσουμε και να περιμένουμε ένα θαύμα. Υπάρχουν πράξεις που πρέπει να κάνει ο καθένας, ζώντας τη ζωή του με νόημα, υπηρετώντας τους συνανθρώπους του, βοηθώντας τους άλλους όποτε μπορεί και καταβάλλοντας κάθε προσπάθεια να μην τους βλάπτει. Το να εμποδίζει κανείς τα καταστρεπτικά συναισθήματα και να εξασκεί την αγάπη και την καλοσύνη δεν έχει σχέση με κάτι που θα πρέπει να κάνουμε στην επόμενη ζωή, έχοντας στο μυαλό μας τον Παράδεισο ή τη Νιρβάνα, αλλά με το πώς θα πρέπει να ζήσουμε εδώ και τώρα. Είμαι πεπεισμένος ότι μπορούμε να γίνουμε πιο ευτυχισμένα άτομα, πιο ευτυχισμένες κοινότητες και πιο ευτυχισμένη ανθρωπότητα, με το να καλλιεργήσουμε μια ζεστή καρδιά, αφήνοντας τον καλύτερο εαυτό μας να επικρατήσει. 65


ΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΦΡΟΥΡΟΥΝ ΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ Όταν ο Αμερικανός πρόεδρος απέτυχε να δείξει τον δρόμο, ο αμερικανικός λαός βγήκε μπροστά

Η

δήλωση του προέδρου Trump τον Ιούνιο του 2017 ότι αποσύρει τις ΗΠΑ από τη Συμφωνία του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή, στον σχεδιασμό της οποίας βοήθησα, πλαισιώθηκε με μια εθνικιστική επίκληση: «Εκλέχθηκα για να εκπροσωπώ τους κατοίκους του Πίτσμπουργκ, όχι του Παρισιού». Αλλά το 75% των κατοίκων του Πίτσμπουργκ ψήφισαν τη Hilary Clinton, η οποία ήταν υπέρ της Συμφωνίας. Από τότε, μάλιστα, οι δήμαρχοι του Παρισιού και του Πίτσμπουργκ έχουν προσυπογράψει από κοινού τη Συμφωνία του Παρισιού, με κοινό σκοπό έναν πιο καθαρό και πιο ασφαλή κόσμο. Καθώς οι κυβερνήσεις πολλών χωρών βλέπουν πώς συνδέεται η κλιματική αλλαγή με την ποιότητα ζωής των πολιτών, αναλαμβάνουν συγκεκριμένες δράσεις, όπως το να θέτουν αυστηρά κριτήρια για την ποιότητα του αέρα, να περιορίζουν με κανονισμούς τη χρήση πετρελαιοκίνητων αυτοκινήτων ή των μηχανών εσωτερικής καύσης και να υλοποιούν προγράμματα για την ενίσχυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Αυτό φάνηκε λίγες μόνο μέρες μετά την αναγγελία εκ μέρους του κ. Trump, όταν στις ΗΠΑ περισσότεροι κυβερνήτες και δήμαρχοι, περισσότερες επιχειρήσεις, περισσότερα πανεπιστήμια και άλλοι φορείς δήλωσαν «εμείς εξακολουθούμε να είμαστε μέσα» και υποσχέθηκαν να ανταποκριθούν στους στόχους της Συμφωνίας του Παρισιού. Οι δεσμεύσεις περισσότερων 66

Laurence Tubiana Διευθύνουσα σύμβουλος του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για το Κλίμα και καθηγήτρια στη Sciences Po στο Παρίσι. Πρέσβης της Γαλλίας στο Συνέδριο COP21 για την Κλιματική Αλλαγή του 2015 (το 21ο συνέδριο των χωρών που είχαν υπογράψει ως το 1992 το Πλαίσιο του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή)

από 2.500 τέτοιων ηγετών επισημοποιήθηκαν στην προσπάθεια υπό τον τίτλο «Δέσμευση της Αμερικής». Ήδη εργάζονται στη βάση αυτών των υποσχέσεων. Είναι μια εξαιρετική, καινοτόμος κίνηση: οι πολίτες εφαρμόζουν μια παγκόσμια συμφωνία, μια κυβερνητική υποχρέωση, ως υπεύθυνα μέλη της παγκόσμιας κοινότητας. Ο ιδιωτικός κλάδος μπορεί να δει ότι αυτό είναι το μέλλον και οι εταιρείες επενδύουν ανάλογα: οι αυτοκινητοβιομηχανίες επιδίδονται μεταξύ τους σε τρελό ανταγωνισμό, στη βιασύνη τους να μεταβούν στην παραγωγή ηλεκτρικών οχημάτων, ενώ οι ιδιώτες επενδυτές είναι απρόθυμοι να επενδύσουν σε νέα εργοστάσια ηλεκτροπαραγωγής από άνθρακα. Η μάχη για την κλιματική αλλαγή στην τελευταία συνάντηση του G20 κατέδειξε την ολοένα και μεγαλύτερη απομόνωση του Trump. Οι ΗΠΑ προσπάθησαν χωρίς επιτυχία να δημιουργήσουν μέτωπο υπέρ των ορυκτών καυσίμων. Στην προσπάθειά τους αυτή περιέλαβαν μια προ του G20 επίσκεψη στην Πολωνία και ένα κάλεσμα μέσω των κοινωνικών δικτύων και του ακροδεξιού τύπου προς τους πολέμιους της περιβαλλοντικής δράσης. Εκεί προσπάθησαν να εξισώσουν την κλιματική δράση με μια σύγκρουση ανάμεσα στις παγκόσμιες ελίτ και τους συνηθισμένους ανθρώπους. Παρά την προσπάθεια, όλες οι άλλες 19 χώρες επιβεβαίωσαν εκ νέου τη δέσμευσή τους στη Συμφωνία του Παρισιού αφήνοντας τις ΗΠΑ στα κρύα του λουτρού.

Ο ισχυρισμός του κ. Trump ότι η κίνησή του μπορεί να βοηθήσει την αμερικανική οικονομία δεν ευσταθεί. Μόνο στον ταχέως μεταβαλλόμενο κλάδο της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, ο αριθμός των Αμερικανών που εργάζονται στις ηλιακές τεχνολογίες είναι διπλάσιος από εκείνον που εργάζονται στην εξόρυξη καυσίμων, ενώ η περικοπή των ομοσπονδιακών κονδυλίων για την έρευνα θα πλήξει την ανταγωνιστικότητα της χώρας. Είμαστε άλλωστε σε εποχή κατά την οποία τα ακραία φαινόμενα γίνονται όλο και πιο συχνά, όλο και πιο κοστοβόρα. Κάθε χρόνο έχουμε μια καταιγίδα τύπου «μια φορά στα 500 χρόνια» και κάθε χρονιά καταγράφονται ρεκόρ υψηλών θερμοκρασιών. Ο τυφώνας Harvey, που έφτασε στο ηπειρωτικό νοτιοανατολικό Τέξας, θα αποδειχθεί η πλέον «ακριβή» φυσική καταστροφή στην ιστορία των ΗΠΑ: το κόστος για τις ζημιές που προκάλεσε εκτιμάται στα 190 δισ. δολ. και θα ξεπεράσει ίσως το άθροισμα του κόστους των τυφώνων Κατρίνα του 2005 και Sandy το 2012. Η κλιματική αλλαγή είναι αυτό που λένε «πολλαπλασιαστική απειλή», αφενός επειδή προκαλεί αστάθεια, αφετέρου επειδή επιδεινώνει τις επιπτώσεις. Η ξηρασία και η ερημοποίηση οδηγούν σε λιμό και συγκρούσεις για το νερό, πυροδοτούν περιφερειακές διαμάχες και πολιτική αναταραχή και αυξάνουν τη μετανάστευση. Η ένταση της ξηρασίας στη Συρία στο διάστημα 2007-2010 προκλήθηκε από την κλιματική αλλαγή. Σύμφωνα με έρευνες, αυτή η ξηρασία αποτέλεσε σημα-


Brendan Smialowski/ Agence France-Presse- Getty Images

ντικό παράγοντα για τον εμφύλιο πόλεμο, ο οποίος είναι η μεγαλύτερη ανθρωπιστική καταστροφή σήμερα. Συνολικά, εκτιμάται πως περίπου 203 εκατομμύρια άνθρωποι εκτοπίστηκαν από φυσικές καταστροφές στο διάστημα 2008-2015. Αν και ο κ. Trump επιλέγει να αγνοήσει την πραγματικότητα σε ομοσπονδιακό επίπεδο, βλέπουμε πρωτοφανή δράση από τους ηγέτες σε υποεθνικό και τοπικό επίπεδο μαζί με τους ηγέτες των επιχειρήσεων και την κοινωνία των πολιτών. Η περαιτέρω συζήτηση σχετικά με την απόσυρση των ΗΠΑ θα μπορούσε να αποτελέσει έναν θανάσιμο και κοστοβόρο περισπασμό από τη δουλειά που έχουμε μπροστά μας. Δεν μπορούμε να αφήσουμε κάτι τέτοιο να συμβεί. Υπάρχει ξεκάθαρη ανάγκη για καθοδήγηση ώστε να υποστηριχθεί ο συνασπισμός γύρω από τη Συμφωνία του Παρισιού, η οποία παραμένει σταθερή. Ας εστιάσουμε στο να πάμε πολύ πιο γρήγορα και πιο μακριά, με το να επιτύχουμε τους στόχους για τις εκπομπές καυσίμων έως το 2020 και για μηδενικές εκπομπές καυσίμων έως το τέλος του αιώνα. Πολλές περιοχές εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν πιεστικά θέματα σχετικά με την απεξάρτηση της παραγωγής ενέργειας και της βιομηχανίας από τον άνθρακα. Η Ευρώπη πρέπει να τα πάει καλύτερα και, υπό την καθοδήγηση της Γαλλίας και της Γερμανίας, να συνεχίσει να εμπλέκει την Κίνα και την Ινδία, ενθαρρύνοντάς τες να επιτύχουν πιο φιλόδοξους στόχους. Η παγκόσμια κίνηση που δημιουργήθηκε στη βάση των δηλώσεων στη Συμφωνία του Παρισιού αφορά τους λαούς, τις ανησυχίες των πολιτών, τις οικονομικές προσδοκίες και την τεχνολογική ανάπτυξη. Δεν είναι ένα τεχνοκρατικό, νομικό κείμενο, ούτε το θέμα του είναι η εγκατάλειψη της εθνικής κυριαρχίας. Εργαζόμαστε για ένα κοινό όραμα, για ένα κοινό μέλλον, με στόχο να προστατεύσουμε τον πλανήτη για όλους.

© 2017 Laurence Tubiana. Distributed by The New York Times Syndicate.

Στις 25 Αυγούστου 2017, ο τυφώνας Harvey βρυχήθηκε κατά μήκος του Κόλπου του Μεξικού και χτύπησε το νοτιοανατολικό Τέξας, φέρνοντας ρεκόρ βροχόπτωσης τις επόμενες ημέρες και αφήνοντας περισσότερους από ένα εκατομμύριο ανθρώπους άστεγους και εκτοπισμένους. Στη φωτό, ένας άνδρας αποφεύγει ένα κύμα στο Χιούστον του Τέξας.

67


ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝΤΑΣ Έξι ιδέες για την προσαρμογή του πλανήτη στην κλιματική αλλαγή

Γυρνώντας πίσω τον χρόνο στη στέπα της Σιβηρίας

Καθώς αλλάζει το κλίμα στον πλανήτη, η ανθρώπινη δημιουργικότητα στρέφεται σε λύσεις για προβλήματα που κυμαίνονται από την αποκατάσταση του υδροφόρου ορίζοντα μέχρι την αναδόμηση των οικοσυστημάτων που καταρρέουν. Έξι επιστήμονες μιλούν εν συντομία για τις προσπάθειές τους να επιβραδύνουν ή ακόμα και να αντιστρέψουν τις αλλαγές που φέρνει η υπερθέρμανση του πλανήτη. 68

Ο Nikita Zimov και ο πατέρας του, Sergei, δυο επιστήμονες του Northeast Science Station στο Chersky της Ρωσίας, προσπαθούν να αναβιώσουν στη σημερινή σιβηρική Αρκτική το οικοσύστημα της στέπας της Εποχής των Παγετώνων. Αντιμετωπίζοντας σκληρές περιβαλλοντικές συνθήκες και κάνοντας μακρινά ταξίδια για να φέρουν ζώα και φυτά στο «Πάρκο του Πλειστόκαινου» που έχουν ιδρύσει, ελπίζουν πως θα προσφέρουν στον πλανήτη ένα βιώσιμο πρότυπο ώστε να αμβλυνθεί η κλιματική αλλαγή. Ο Nikita Zimov, διευθυντής του Πλειστόκαινου Πάρκου, μοιράζεται τα φιλόδοξα σχέδιά του: «Κατά τη διάρκεια της Πλειστόκαινου περιόδου, η σιβηρική Αρκτική ήταν ένα εξαιρετικά παραγωγικό οικοσύστημα, με υψηλή πυκνότητα πανίδας. Η ανθρώπινη παρέμβαση το επηρέασε κυρίως αρνητικά. Η αναβίωση του οικοσυστήματος της στέπας θα μπορούσε να βοηθήσει ώστε να μειωθούν οι παγκόσμιες θερμοκρασίες, αποτρέποντας το λιώσιμο των μόνιμα παγωμένων εδαφών. Αν λιώσουν, τα μικρόβια στο έδαφος θα αρχίσουν να παράγουν υψηλά επίπεδα αερίων του θερμοκηπίου. Το οικοσύστημά μας θα μπορούσε να βοηθήσει ώστε να επιβραδυνθεί η διαδικασία αυτή, αφού ένας μεγάλος αριθμός ζώων μπορεί να ποδοπατήσει το χιόνι, κάνοντας το κρύο να κινηθεί προς τα κάτω και διατηρώντας κρύα τα βαθιά στρώματα του μόνιμα παγωμένου εδάφους. Το ανανεωμένο περιβάλλον θα μπορούσε επίσης να αυξήσει το φαινόμενο της λευκαύγειας, να μειώσει την παραγωγή μεθανίου και να αυξήσει τις δυνατότητες δέσμευσης άνθρακα του εδάφους. Αυτήν τη στιγμή, η προσοχή μας επικεντρώνεται κυρίως στην αύξηση της πυκνότητας του ζωικού πληθυσμού στο πάρκο. Ελπίζουμε να φέρουμε σύντομα περισσότερους βίσωνες και μοσχοφόρα βόδια. Στη συνέχεια θα θέλαμε να φέρουμε θηρευτές. Θα αποδειχθεί πολύ δύσκολο. Το πάρκο βρίσκεται πολύ μακριά και δεν έχουμε καμία κρατική στή-


ριξη και περιορισμένους οικονομικούς πόρους. Το “Πάρκο του Πλειστόκαινου” είναι ένα εναρκτήριο σημείο. Αν θέλεις να δημιουργήσεις ένα οικοσύστημα αρκετά μεγάλο ώστε να έχει επίδραση στο κλίμα, χρειάζεται οι άνθρωποι να καταλάβουν πως έχουν να διαδραματίσουν κάποιο ρόλο».

Οι νέοι παγετώνες του Λαντάκ Στην ορεινή περιοχή της ερήμου του Λαντάκ, το νερό από τους παγετώνες είναι απαραίτητο για να ποτιστούν τα χωράφια κριθαριού και τα οπωροφόρα δέντρα που συντηρούν τις τοπικές κοινότητες. Όμως, τα χωριά στα ινδικά Ιμαλάια βλέπουν τους παγετώνες να εξαφανίζονται σταδιακά λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη, εντείνοντας έτσι τις εποχικές ελλείψεις νερού. Το Ice Stupa, ένα εγχείρημα το οποίο δημιούργησε και του οποίου ηγείται από το 2014 ο μηχανικός Sonam Wangchuk, προσφέρει μια λύση, χρησιμοποιώντας τεχνητούς παγετώνες που αποθηκεύουν νερό σε μορφή πάγου. Ο Suryanarayanan Balasubramanian, project manager και ερευνητής του Ice Stupa, μιλά για την πηγή έμπνευσης του εγχειρήματος, που είναι μια μακραίωνη πρακτική εκμετάλλευσης των παγετώνων: «Οι άνθρωποι του Λαντάκ από παλιά αποθήκευαν το νερό τους με τη μορφή πάγου ψηλά στα βουνά. Με τη μέθοδο αυτή, ο πάγος σχηματιζόταν οριζόντια και οι βουνοκορφές προσέφεραν την απαιτούμενη σκίαση από τον ήλιο. Εμείς θέλουμε να βελτιώσουμε τον σχεδιασμό αυτό ώστε οι τεχνητοί παγετώνες να κρατάνε μέχρι τους θερινούς μήνες και να δημιουργούνται σε χαμηλότερα υψόμετρα, εκεί όπου θα μπορούν να έχουν ευκολότερη πρόσβαση στο αποθηκευμένο νερό οι αγρότες. Στόχος μας ήταν να δημιουργήσουμε μια μηχανική δομή που θα είναι ανθεκτική στον ήλιο και να δώσουμε στους ανθρώπους ένα μο-

Subel Bhandari/Agence France-Presse - Getty Images

ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Ο παγετώνας Khumbu στο Νεπάλ. Εκατομμύρια άνθρωποι στην περιοχή των Ιμαλαΐων εξαρτώνται από τον πάγο και το χιόνι που λιώνει από τους παγετώνες για τις προμήθειες νερού.

69


XL Catlin Seaview Survey/Agence France-Presse - Getty Images

Ένας δύτης παρατηρεί τα κοράλλια στο Heron Island στον Μεγάλο Κοραλλιογενή Ύφαλο της Αυστραλίας μετά το περιστατικό της μαζικής λεύκανσής τους το 2016.

ντέλο δημιουργίας των δικών τους τεχνητών παγετώνων. Η δημιουργία ενός τεχνητού παγετώνα που θα κρατούσε μέχρι τον Μάιο έμοιαζε με τρελή ιδέα. Ο Sonam ξεκίνησε να σχεδιάζει έναν τεχνητό παγετώνα βασισμένο στον κάθετο σχηματισμό πάγου. Στη συνέχεια πειραματιστήκαμε δημιουργώντας ένα σύστημα αγωγών που στέλνει το νερό από τις λίμνες των παγετώνων προς το σημείο όπου βρίσκεται η δομή. Στο σημείο αυτό, ο αγωγός είναι στραμμένος προς τα πάνω και το νερό εκτοξεύεται από αυτόν, ερχόμενο σε επαφή με τον παγωμένο αέρα. Ο πάγος δημιουργείται προς τα πάνω, σχηματίζοντας μια κωνική δομή πάγου. Κάνουμε πειράματα με κωνικές δομές πάγου στα Ιμαλάια και τώρα και στις Άλπεις και τις Άνδεις. Ο κόσμος θεωρεί τις λίμνες των παγετώνων επικίνδυνες, εμείς θεωρούμε πως είναι ευκαιρία. Οι τεχνητοί παγετώνες δεν είναι μια μόνιμη λύση, αλλά μια στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Οι κωνικές δομές πάγου μπορούν να κάνουν τη ζωή λίγο ευκολότερη».

«Δεν έχω καμία αμφιβολία πως η κλιματική αλλαγή οδήγησε στην καταστροφή που είδαμε τα τελευταία χρόνια στον Μεγάλο Κοραλλιογενή Ύφαλο. Στο Australian Institute of Marine Science επεξεργαζόμαστε τρόπους για να βοηθήσουμε το οικοσύστημα του υφάλου να γίνει πιο ανθεκτικό στην υπερθέρμανση του πλανήτη. Είμαι ιδιαίτερα ενθουσιασμένος για την υποβοηθούμενη γονιδιακή ροή, που θα μετέφερε τα κοράλλια που έχουν προσαρμοστεί στο θερμότερο βόρειο κλίμα της Αυστραλίας στα ψυχρότερα νότια ύδατα, βοηθώντας τους υφάλους εκεί να έχουν μειωμένο κίνδυνο λεύκανσης. Μια άλλη παρέμβαση που δοκιμάζουμε είναι η υποβοηθούμενη εξέλιξη, με την οποία επιταχύνουμε την εξελικτική διαδικασία, διασταυρώνοντας τα πιο ανθεκτικά κοράλλια που επιβίωσαν από προηγούμενα περιστατικά λεύκανσης. Αυτό περιλαμβάνει την τεχνητή επιλογή, η οποία εφαρμόζεται εδώ και αιώνες στη γεωργία, και ενέχει μικρότερους κινδύνους απ’ ό,τι η γενετική τροποποίηση. Οι κοραλλιογενείς ύφαλοι είναι τα τροπικά δάση της θάλασσας, έχουν μια τεράστια συγκέντρωση ποικιλίας. Έχουμε την ευθύνη να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να τους σώσουμε».

Βοηθώντας τον Μεγάλο Κοραλλιογενή Ύφαλο να σωθεί Τα βάθη των ωκεανών γίνονται πιο σκοτεινά Τον Μάρτιο του 2017, οι επιστήμονες ανακοίνωσαν πως μεγάλα τμήματα του Μεγάλου Κοραλλιογενούς Υφάλου πέθαιναν λόγω της αυξανόμενης θερμοκρασίας του νερού. Αυτή η ανακοίνωση ακολούθησε την αποκάλυψη της κυβέρνησης της Αυστραλίας πως ο Μεγάλος Ύφαλος υπέστη τεράστια λεύκανση τόσο το 2016 όσο και το 2017 -πρόκειται για την πρώτη φορά που κατεγράφη σε συνεχόμενες χρονιές αυτό το καταστροφικό οικολογικό γεγονός. Οι ερευνητές του Australian Institute of Marine Science επιδίδονται τώρα σε αγώνα ταχύτητας για να δοκιμάσουν φυσικές λύσεις ώστε να βοηθήσουν το μεγαλύτερο σύστημα υφάλων του κόσμου να αποκατασταθεί και να προστατευθεί. Ο Ken Anthony, επιστήμονας του Australian Institute of Marine Science, συζητά τις νέες παρεμβάσεις για τις οποίες είναι πιο αισιόδοξος: 70

Καθώς αυξάνονται οι θερμοκρασίες των ωκεανών, το νερό συγκρατεί λιγότερο οξυγόνο, προκαλώντας επί της ουσίας ασφυξία στη θαλάσσια ζωή που βρίσκεται μίλια κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Το 2017, μια ομάδα του Georgia Institute of Technology δημοσιοποίησε τα αποτελέσματα ανάλυσης παγκόσμιων δεδομένων για τα επίπεδα οξυγόνου στους ωκεανούς από το 1958 μέχρι το 2015, στην οποία ανακάλυψαν μια συνεχιζόμενη πτώση, που, όπως υποστηρίζουν, επιδεινώθηκε από την υπερθέρμανση του πλανήτη. Τα επίπεδα οξυγόνου μειώνονται δύο με τρεις φορές ταχύτερα από το προβλεπόμενο και το θαλάσσιο οικοσύστημα βρίσκεται σε κίνδυνο, όπως συμπέρανε η ομάδα. Ο Takamitsu Ito, αναπληρωτής καθηγητής του Georgia Institute of


Karim Sahib/Agence France-Presse - Getty Images

Drones πάνω από ένα τεχνητό αρχιπέλαγος που έχει κατασκευαστεί στην ακτογραμμή του Ντουμπάι στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Ανησυχώντας για τη μείωση των αποθεμάτων του υδροφόρου ορίζοντα, τα ΗΑΕ επενδύουν στην έρευνα της τροποποίησης καιρού.

71


Technology, μίλησε εκ μέρους της ομάδας: «Ο ωκεανός είναι το σημείο στο οποίο συναντιούνται η βιολογία με τη χημεία και τη φυσική. Οι ωκεανοί απορροφούν από την ατμόσφαιρα το οξυγόνο, που είναι ζωτικής σημασίας για τη θαλάσσια ζωή. Τα ρεύματα του νερού στη συνέχεια το μεταφέρουν βαθύτερα στον ωκεανό. Καθώς αυξάνονται οι θερμοκρασίες παγκοσμίως, ο ωκεανός θερμαίνεται και τα θερμότερα νερά συγκρατούν λιγότερο οξυγόνο. Τα θερμότερα επιφανειακά ύδατα είναι επίσης λιγότερο πυκνά, εμποδίζοντας την καθοδική κυκλοφορία του οξυγόνου. Υπήρξαν, για παράδειγμα, υποξικά γεγονότα που συνέβησαν με φυσικό τρόπο στις ακτές του Όρεγκον -αυτή η περιοχή ήταν ιδιαίτερα επιρρεπής στην αποξυγόνωση. Εκτοπίζει είδη, τα σκοτώνει αν δεν καταφέρουν να απομακρυνθούν. Η κατάσταση μπορεί να επιδεινωθεί από τη χρήση χημικών λιπασμάτων στη στεριά, τα οποία τελικά καταλήγουν στο νερό, προκαλώντας απώλεια οξυγόνου. Σύμφωνα με το μοντέλο μας, θα είμαστε μάρτυρες μιας ευρείας αποξυγόνωσης μέχρι το 2030 ή το 2040. Οι συνθήκες στους ωκεανούς θα είναι σκληρές, δυσκολεύοντας τα ψάρια, τα οστρακοειδή, τα θαλάσσια σαλιγκάρια κ.ο.κ. να ζήσουν. Αυτό είναι ήδη εμφανές στον Νότιο Ινδικό Ωκεανό και σε ορισμένα μέρη του Ανατολικού και Τροπικού Ειρηνικού Ωκεανού, όμως το περιμένουμε ιδιαίτερα στον Βόρειο Ειρηνικό. Δυστυχώς δεν υπάρχει κάποια απλή λύση για την υπερθέρμανση του πλανήτη ή τη ρύπανση. Μειώστε το αποτύπωμα άνθρακα και να τρώτε οργανικά τρόφιμα αν μπορείτε».

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ενστερνίζονται την τεχνητή βροχή Καθώς η ασφάλεια των υδάτινων πόρων γίνεται εθνική προτεραιότητα εν μέσω της κλιματικής αλλαγής, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ) έχουν στραφεί σε λύσεις για να αυξήσουν τις βροχοπτώσεις, ελπίζοντας ότι θα αναπληρώσουν τα αποθέματα του υδροφόρου ορί72

Angel Franco/The New York Times

Μπαρακούντα στον Ινδικό Ωκεανό. Οι ερευνητές προβλέπουν πως η υπερθέρμανση του κλίματος και η απόληξη χημικών λιπασμάτων στη θάλασσα θα μειώσει τα επίπεδα οξυγόνου στον ωκεανό, κάτι που θα διαταράξει, θα σκοτώσει και θα εκτοπίσει πολλά θαλάσσια είδη.

ζοντα, ο οποίος εξαντλείται. Το 2016, το Ερευνητικό Πρόγραμμα για την Επιστήμη της Ενίσχυσης της Βροχής, που ξεκίνησε με πρωτοβουλία της κυβέρνησης των ΗΑΕ, άρχισε να επιχορηγεί επιστήμονες που ερευνούν την τροποποίηση του καιρού στην περιοχή. Η καθηγήτρια Linda Zou ήταν μεταξύ των πρώτων αποδεκτών, για το ενδιαφέρον της για τη διασπορά τεχνητών πυρήνων στα σύννεφα για την πρόκληση βροχοπτώσεων. Η Linda Zou, καθηγήτρια αστικής και περιβαλλοντικής μηχανικής στο Masdar Institute, τμήμα του Khalifa University of Science and Technology, μιλά για το πώς τα πειράματά της μιμούνται και ενισχύουν αυτό που συμβαίνει με φυσικό τρόπο στα σύννεφα βροχής: «Τα σύννεφα χρειάζονται πυρήνες που δημιουργούνται φυσικά, όπως η σκόνη ή η γύρη, για να συμπυκνώσουν τους υδρατμούς και να τους μετατρέψουν σε σταγονίδια, που σταδιακά αυξάνονται τόσο ώστε να πέσουν ως βροχή. Σε μια χώρα με ξηρό κλίμα όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τα υλικά τεχνητού εμπλουτισμού των νεφών, που ενεργούν ως πυρήνες, θα μπορούσαν να βοηθήσουν. Εγώ δημιουργώ υλικά τεχνητού εμπλουτισμού νεφών επικαλύπτοντας κρυστάλλους αλάτων -ένα συμβατικό υλικό εμπλουτισμού νεφών- με ένα κέλυφος διοξειδίου του τιτανίου πάχους νανομέτρων. Το κέλυφος κάνει την επιφάνεια των κρυστάλλων υδρόφιλη, επιτρέποντας στο εμπλουτισμένο νέφος να απορροφά καλύτερα τους υδρατμούς και να τους συμπυκνώνει ώστε να σχηματίζεται η βροχή. Η κλιματική αλλαγή είναι σαν ένα τρένο που δεν μπορείς να σταματήσεις, όμως πρέπει να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να ζήσουμε καλά. Στα ΗΑΕ, ο εμπλουτισμός νεφών είναι ένα μόνο μέτρο, όμως μπορεί να αναπτυχθεί και να γίνει λύση. Εν τω μεταξύ, ακόμα και μια στάλα βροχής είναι καλοδεχούμενη».

Νέα εποχή στο κρέας: δεν χρειάζονται ζώα Η επίδραση των αερίων του θερμοκηπίου στην αύξηση της θερμοκρασίας εκτινάχθηκε κατά 40% από το 1990 μέχρι το 2016, σύμφωνα με


το U.S. National Oceanic and Atmospheric Administration. Οι επιστήμονες από καιρό προειδοποιούν πως τα ζώα, ιδιαίτερα οι αγελάδες, είναι σημαντική πηγή αυτών των εκπομπών -και ανά τον κόσμο οι άνθρωποι τρώνε όλο και περισσότερο κρέας. Για να συμβάλουν στη μείωση του αυξανόμενου περιβαλλοντικού μας αποτυπώματος, ορισμένοι επιχειρηματίες πειραματίζονται με νέες εναλλακτικές, που βασίζονται στα φυτά και που μοιάζουν με το κρέας στην υφή και τη γεύση. Ο Ethan Brown, ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της Beyond Meat, συζητά τις προσπάθειες της εταιρείας του, που εδρεύει στην Καλιφόρνια, για εργαστηριακή αντιγραφή του κρέατος: «Ξεκίνησα αυτή την επιχείρηση με στόχο να δημιουργήσω ένα τέλειο κομμάτι κρέατος, τόσο γευστικά όσο και εμφανισιακά, χρησιμοποιώντας μόνο φυτά. Αυτό ήταν εφικτό διότι όλα τα στοιχεία του κρέατος -τα

© 2017 The New York Times

Angel Franco/The New York Times

Ένα μπέργκερ της Beyond Meat, ένα φυτικό υποκατάστατο κρέατος που στάζει λίπη και τρέχει χυμό παντζαριού την ώρα που ψήνεται.

αμινοξέα, τα λιπίδια, τα μέταλλα και το νερό- μπορούν να βρεθούν και από άλλες πηγές εκτός των ζώων. Γνωρίζουμε τη σύνθεση του κρέατος και έτσι βελτιστοποιήσαμε μια μέθοδο που θερμαίνει, ψύχει και ασκεί πίεση στις πρωτεΐνες των φυτών, δημιουργώντας την ινώδη υφή των μυών. Για να ταιριάξουμε τη γεύση και τη μυρωδιά του κρέατος, απομονώσαμε μόρια που συμβάλλουν σε αυτά τα χαρακτηριστικά. Στη συνέχεια προσπαθούμε να βρούμε τα ίδια σε φυτά. Κάθε χρόνο κάνουμε πρόοδο προς τη δημιουργία του ακριβούς αντιγράφου. Το Beyond Burger, που παρουσιάσαμε το 2016, είναι ό,τι πιο κοντινό έχουμε πετύχει μέχρι τώρα. Μοιάζει, τσιτσιρίζει, ακόμα… τρέχει αίμα όπως ο κιμάς. Αυτό που βάζεις στο πιάτο σου έχει τη δύναμη να μετριάσει την κλιματική αλλαγή. Θέλω να δώσω στον κόσμο περισσότερες επιλογές, για να διευκολύνω αυτή την απόφαση».

73


NASA/NASA via Getty Images

ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ ΚΑΛΕΙ. ΤΙ ΑΠΑΝΤΑΜΕ;

Ο εξωπλανήτης Trappist-1f έχει στο ένα ημισφαίριό του μονίμως φως. Μια ψηφιακή απεικόνιση της NASA δίνει την καλλιτεχνική προσέγγιση της περιοχής που χωρίζει τις περιοχές νύχτας και ημέρας στον εξωπλανήτη. Αν η πλευρά της ημέρας έχει αρκετό αστρικό φως, μπορεί να διαθέτει νερό σε υγρή μορφή, το οποίο θεωρείται προϋπόθεση για την ύπαρξη ζωής.

Αν εντοπίσουμε εξωγήινη ζωή σε άλλον πλανήτη, μπορούμε να ζήσουμε όσο χρειάζεται για να τη συναντήσουμε;

Ο

σο κοιτάζουμε στο σύμπαν, τόσο περισσότερο υποπτευόμαστε ότι κάποιος μπορεί να κοιτάζει και μας. Η πιθανότητα αυτή εξήψε ακόμη περισσότερο το ενδιαφέρον λίγους μήνες πριν, όταν μια διεθνής ομάδα αστρονόμων ανακάλυψε τουλάχιστον τρεις πλανήτες στο κοντινό αστρικό σύστημα Trappist-1, που ίσως μπορεί να φιλοξενούν ζωή. Η ανακάλυψη ζωής σε έναν άλλο κόσμο θα μπορούσε να αλλάξει τον δικό μας. Θα άλλαζε θεμελιωδώς τον τρόπο με τον οποίο καθένας από μας νιώθει πώς είναι να είσαι ένα ζωντανό ον στο σύμπαν. Και, όπως φαίνεται ότι συμβαίνει πάντα με τις ανακαλύψεις στην αστρονομία, θα μας αφύπνιζε. Πιθανώς θα γνωρίζετε κάποια φημισμένα παραδείγματα. Ο Κοπέρνικος έδειξε ότι η Γη και οι άλλοι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος κινούνται γύρω από τον Ήλιο και όχι ο Ήλιος γύρω από τη Γη. Ο Γαλιλαίος παρατήρησε ότι η Σελήνη είναι καλυμμένη με απότομες κορυφές και βραχώδεις πεδιάδες, ενώ αστρονόμοι από όλο τον κόσμο απέδειξαν ότι ο Ήλιος μας, το ζωογόνο άστρο μας, δεν είναι και τίποτα σπουδαίο -είναι απλώς ένα άστρο ανάμεσα 74

Bill Nye Διευθύνων σύμβουλος του Planetary Society, ενός μη κερδοσκοπικού οργανισμού αφιερωμένου στην εξερεύνηση του ηλιακού συστήματος

σε δισεκατομμύρια άλλα. Ακόμη και ο Γαλαξίας μας δεν είναι κάτι ασυνήθιστο -υπάρχουν δισεκατομμύρια τέτοιοι. Φανταστείτε μόνο να βρεθεί ένας πλανήτης με ιδανική θερμοκρασία επιφανείας και με ατμόσφαιρα με σημαντικές ποσότητες όχι μόνο υδρατμών, αλλά και μεθανίου, του βασικού συστατικού του φυσικού αερίου. Αν και υπάρχουν πολλοί τρόποι για να παραχθεί, ο βασικός τρόπος με τον οποίο παίρνουμε νέο φυσικό αέριο και οργανικά μόρια είναι με τις φυσικές λειτουργίες των οργανισμών. Μιλάμε για μικρόβια -είτε γι’ αυτά που διαβιούν σε θάλασσες και βάλτους είτε για εκείνα που διαβιούν σε πλάσματα όπως εμείς. Άρα πού ερευνούμε αν θέλουμε να βρούμε μικρόβια; Ή, ακόμη καλύτερα, πώς ψάχνουμε; Το να βρούμε έναν πλανήτη όχι και πολύ διαφορετικό από τον δικό μας θα ήταν ένα λογικό μέρος για να αρχίσουμε. Αυτό που ξεχωρίζει τη Γη από τους άλλους πλανήτες που γνωρίζουμε καλά -την Αφροδίτη, τον Άρη, τον Δία, τον Κρόνο, τον Ουρανό, τον Ποσειδώνα και τον Ερμή- είναι η απόστασή της από τον Ήλιο, που της επιτρέπει να έχει νερό σε υγρή μορφή. Έχει κατάλληλη ατμοσφαιρική πίεση

και θερμοκρασίες επιφανείας ανάμεσα σε εκείνες που το νερό παγώνει ή βράζει, τους 0 και τους 100 βαθμούς Κελσίου. Οι επιστήμονες που εντόπισαν το σύστημα Trappist-1 έψαχναν ακριβώς γι’ αυτό και βρήκαν όχι έναν, αλλά επτά εξωπλανήτες -πλανήτες εκτός του ηλιακού μας συστήματος- να περιστρέφονται γύρω από ένα κεντρικό άστρο. Θεωρείται πιθανό ότι τρεις από αυτούς έχουν νερό σε υγρή μορφή στην επιφάνειά τους. Τους επόμενους μήνες και τα επόμενα χρόνια οι αστρονόμοι θα εντείνουν την έρευνά τους, ελπίζοντας να αντλήσουν τα κρίσιμα εκείνα δεδομένα που θα μας επιβεβαιώσουν αν υπάρχουν υδρατμοί σε αυτές τις μακρινές ατμόσφαιρες, καθώς και νερό σε υγρή μορφή σε κάποιον ωκεανό. Και πάλι, όμως, οι εξωγήινες επισκέψεις είναι ιδιαιτέρως απίθανες. Σύμφωνα με όλη τη γνωστή σε μας φυσική, δεν υπάρχει πρακτικά τρόπος για μας να ταξιδέψουμε, με τον τρόπο των αστροναυτών, σε κάποιο άλλο ηλιακό σύστημα. Υπάρχει πάρα πολύ διάστημα στο… διάστημα. Ένα διαστημόπλοιο θα χρειαστεί δεκάδες χιλιάδες χρόνια για να φτάσει στον Proxima Centauri, το


Αν αυτοί οι εξωγήινοι μπορούσαν να ταξιδέψουν εδώ, μάλλον δεν θα είχαν για μας άλλη γνώμη από αυτήν που έχουμε εμείς για τους τερμίτες: Αυτοί οι άνθρωποι είναι σίγουρα ενδιαφέροντες. Χτίζουν περίπλοκα περιβάλλοντα διαβίωσης έχοντας μόνο στοιχειώδεις οδηγίες (συνταγματικές κυβερνήσεις, ολιγαρχίες, τεχνοκρατίες). Αλλά μέχρι εκεί. Άλλωστε, φαίνεται ότι ασχολούμαστε με το να κάνουμε τον κόσμο μας μη βιώσιμο για δισεκατομμύρια άλλους του είδους μας -χωρίς να αναφέρουμε τα εκατοντάδες άλλα ζωικά είδη που απειλούνται με εξαφάνιση. Αν λάβουμε σήμα από εκεί, θα αλλάξουμε συμπεριφορά; Οι ερευνητές του προγράμματος Transiting Planets and

Γύρω από το άστρο Trappist-1, έναν υπέρψυχρο νάνο, περιστρέφονται επτά εξωπλανήτες στο μέγεθος της Γης. Οποιοσδήποτε απ’ αυτούς θα μπορούσε να έχει νερό σε υγρή μορφή, αλλά οι πιο μακρινοί από το άστρο είναι πιο πιθανό να έχουν σημαντικές ποσότητες πάγου, ειδικά στις σκοτεινές πλευρές τους.

Planetsimals Small Telescope (Trappist) λέγεται ότι είναι φιλειρηνικοί και βαθυστόχαστοι, όπως μαρτυρά το όνομά τους -το πήραν από το θρησκευτικό τάγμα των Τραπιστών μοναχών. Μπορούμε να μάθουμε κάτι από αυτούς. Ο παγκόσμιος προϋπολογισμός για εξοπλισμούς είναι 1,7 τρισ. δολάρια. Με το σωστό κίνητρο -ας πούμε για να κρατήσουμε τον πλανήτη σε αρκετά καλή κατάσταση για να δούμε τι είναι στην άλλη άκρη αυτού του υποθετικού εξωγήινου σήματος- θα μπορούσαμε να περικόψουμε στο μισό αυτό το ποσό και να χρησιμοποιήσουμε το μισό για να ενώσουμε, να προστατεύσουμε και να ενισχύσουμε τη Γη που υποφέρει, αντί να τη σκίζουμε σε κομμάτια. NASA/NASA via Getty Images

πιο κοντινό άστρο στο δικό μας. Η απόσταση έως το Trappist-1 είναι πολλές φορές μεγαλύτερη -απέχει 40 έτη φωτός. Και παρά τις δεκαετίες ακρόασης και παρατήρησης, δεν έχουμε ακούσει ούτε ένα κατανοητό σήμα από το σύμπαν. Οποιοδήποτε σήμα, οποιαδήποτε λάμψη, οποιαδήποτε ακτίνα από κάποιο μακρινό άστρο θα προκαλούσε κύμα ερωτήσεων. Έχουν γραπτή γλώσσα; Καλλιεργούν; Έχουν φύλο; Θα έρθουν να μας επισκεφθούν; Τι θα κάνουμε αν είναι ήδη καθ’ οδόν; Τι θα σκεφτούν για μας; Αξίζει τον κόπο για κάποιον στην άλλη άκρη του σύμπαντος να μιλήσει μαζί μας; Ή μήπως οι ανθρώπινες υποθέσεις είναι πολύ ασήμαντες για να απασχολήσουν άλλα όντα;

© 2017 Bill Nye. Distributed by The New York Times Syndicate.

75


Ο ΚΙΝΕΖΙΚΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ ΣΤΟ ΣΠΙΤΙ ΤΟΥ Η Κίνα έχει δώσει τεράστια κέρδη στο Hollywood, όμως δεν είναι τόσο ξεκάθαρο τι κέρδισε η ίδια

76

Zhang Yimou Σκηνοθέτης («Ζου Ντου: Σιωπηλοί εραστές», «Σήκωσε τα Κόκκινα Φανάρια», «Ήρωας», «Ιπτάμενα Στιλέτα» κ.ά.), υποψήφιος για Όσκαρ

ματικά -τα έσοδα από εισιτήρια αυξήθηκαν κατά μόλις 3,7% το 2016, έχοντας αυξηθεί κατά μέσο όρο 35% την περίοδο από το 2011 μέχρι το 2015- η χώρα εξακολουθεί να διαθέτει μια τεράστια κινηματογραφική αγορά, με τους κινηματογράφους να συνεχίζουν να επεκτείνονται σε περισσότερες αγροτικές περιοχές και το κοινό να αποδεικνύει πως έχει μια ακόρεστη όρεξη για ταινίες δράσης του Hollywood. Σε τέτοιο βαθμό, μάλιστα, που πρόσφατα το Hollywood ξεκίνησε να δημιουργεί ταινίες έχοντας την Κίνα στον νου του, κάνοντας casting σε Κινέζους κινηματογραφικούς αστέρες με τεράστια δύναμη στο box-office και τροποποιώντας τις υποθέσεις και την αισθητική των ταινιών ειδικά για να κερδίσει τους Κινέζους θεατές. Πολλοί στην κινηματογραφική βιομηχανία της Κίνας, από τους νεαρούς σεναριογράφους μέχρι τους μεγάλους κριτικούς, γνωρίζουν πολύ καλά την παραγωγική δομή του Hollywood και έχουν ταχθεί υπέρ των μεθόδων και των τακτικών του. Και πολλές αμερικανικές προσφορές που παρουσιάζονται στην κινεζική αγορά, ασχέτως ποιότητας, συνεχίζουν να έχουν απήχηση στο κινεζικό κοινό, ιδιαίτερα στους νέους, των οποίων οι προτιμήσεις και οι συνήθειες έχουν διαμορφωθεί από τις ταινίες και τις τηλεοπτικές

σειρές του Hollywood. Όπως τα κοινά σε άλλες αναπτυσσόμενες χώρες, έτσι και αυτό της Κίνας τείνει να έχει μια άποψη για τον κόσμο η οποία φιλτράρεται μέσα από τις Ηνωμένες Πολιτείες και επικεντρώνεται σ’ αυτές, αν και οι ΗΠΑ δεν είναι όλος ο κόσμος και το Hollywood δεν είναι η μόνη κινηματογραφική βιομηχανία του κόσμου. Όπως ένας ωκεανός που δεν αρνείται κανέναν ποταμό, έτσι και η κινηματογραφική βιομηχανία της Κίνας θα συνεχίσει να επηρεάζει και να επηρεάζεται από άλλες Credit: Agence France-Presse - Getty Images

Ε

νας άνδρας ονειρεύτηκε ότι του είπαν πού μπορεί να βρει μυθικά πλούτη σε ένα μακρινό μέρος. Όταν ξύπνησε, ξεκίνησε αμέσως για να τα βρει. Έπειτα από ένα μακρύ ταξίδι γεμάτο κινδύνους και δυσκολίες, έφτασε στο μέρος του ονείρου του. Ένας ντόπιος που είχε ακούσει για τον σκοπό του ονειροπόλου, γέλασε δυνατά και για πολλή ώρα, λέγοντας πως είχε ονειρευτεί τρεις φορές ένα σπίτι όπου κάτω από ένα σιντριβάνι ήταν θαμμένος ένας μεγάλος θησαυρός. Ο ονειροπόλος κατάλαβε πως το μέρος που περιέγραφε ο ντόπιος ήταν η αυλή του. Επέστρεψε στο σπίτι του και βρήκε τον θησαυρό. Όπως ο άνδρας της ιστορίας αυτής, έτσι και η κινεζική βιομηχανία κινηματογράφου είχε ξεκινήσει για ένα μακρινό ταξίδι για να βρει τη θέση της στον κόσμο. Το 1994, «Ο Φυγάς» (The Fugitive) έγινε η πρώτη μεγάλη ταινία του Hollywood που προβλήθηκε στη χώρα έπειτα από δεκαετίες. Το κοινό ενθουσιάστηκε με τον γρήγορο ρυθμό και τα ηχητικά εφέ της ταινίας, η οποία αποδείχθηκε μεγάλη επιτυχία. Έκτοτε, η κινεζική βιομηχανία κινηματογράφου διατηρεί μια περίπλοκη σχέση με το Hollywood. Αν και τα νούμερα του box-office στην Κίνα έχουν μειωθεί δρα-


Mark Ralston/Agence France-Presse - Getty Images

του Hollywood. Δικαίως ανησυχούμε για τη διαδοχή και την κληρονομιά των κινηματογραφικών παραδόσεων της Κίνας, καθώς και για τη δυνητική απώλεια των μοναδικών αξιών και της αισθητικής μας. Παρά τις ανησυχίες αυτές, όπως μια βάρκα που πάει με το ρεύμα, θα συνεχίσουμε να εργαζόμαστε για να διατηρήσουμε τη διαφορετικότητά μας, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα τα οφέλη αυτής της πολιτισμικής ανταλλαγής. Απλώς σκεφθείτε ότι το καλαμπόκι, οι ντομάτες και οι γλυκοπατά-

Agence France-Presse - Getty Images

ξένες. Η Κίνα χρειάζεται τις ΗΠΑ και οι ΗΠΑ χρειάζονται την Κίνα. Όμως, αυτήν τη στιγμή υπάρχει μια μεγάλη απόκλιση, διότι πολύ λίγες κινεζικές ταινίες καταφέρνουν να μπουν στην αμερικανική αγορά και να προσελκύσουν ένα σημαντικό κοινό. Το κινεζικό κοινό δίνει στο Hollywood τεράστια κέρδη, όμως τι κερδίζει ως αντάλλαγμα η κινεζική κινηματογραφική βιομηχανία; Επιπλέον, οι εγχώριες παραγωγές στην Κίνα κάποιες φορές αντιμετωπίζουν μεγάλες προκλήσεις στη σκιά των blockbusters

© 2017 Zhang Yimou. Distributed by The New York Times Syndicate.

Ένας πατέρας και ο γιος του κοιτάζουν αφίσες ξένων ταινιών έξω από ένα σινεμά στο Πεκίνο. Το Hollywood από καιρό διαμορφώνει την αισθητική και τις προτιμήσεις του κινεζικού κοινού.

Κινέζοι θεατές παρακολουθούν μια 3D εκδοχή της ταινίας «Avatar» του James Cameron. Παρά την πρόσφατη μείωση στα έσοδα του box-office στην Κίνα, η όρεξη του έθνους για ταινίες του Hollywood παραμένει ισχυρή.

τες ήρθαν από άλλες χώρες, όμως έχουν ευδοκιμήσει το ίδιο στην Κίνα και παρέχουν τροφή. Έχω συνεργαστεί με το Hollywood και η εμπειρία μου έχει εμπλουτίσει την εκτίμηση που έχω και για τους δύο κόσμους. Λόγω των τεχνολογικών και ρυθμιστικών διαφορών μεταξύ της αμερικανικής και της κινεζικής βιομηχανίας κινηματογράφου, δεν είναι πάντα εύκολο να εφαρμόσει κανείς αυτά που έμαθε από το ένα περιβάλλον στο άλλο. Κάποιες φορές η προσπάθεια να γίνουν βελτιώσεις καταλήγει να προκαλεί μεγαλύτερα προβλήματα. Παρ’ όλ’ αυτά, η περισυλλογή και η διόρθωση είναι ζωτικής σημασίας. Ο δισταγμός υπό τον φόβο του λάθους δεν θα επιτρέψει ποτέ την ανάπτυξη και την αλλαγή, που είναι απαραίτητες για την τέχνη. Αν και ο θησαυρός είναι κρυμμένος σε κοινή θέα, συνειδητοποιούμε πως αυτό που είναι απαραίτητο, είναι το ταξίδι. Είναι σημαντικό να διατηρούμε τα κανάλια -και το μυαλό μας- ανοικτά, για να επιτύχουμε την κατανόηση των πολιτισμών, των πολιτικών και των οικονομιών μας. Και οι δύο πλευρές πρέπει να ταξιδέψουν πιο μακριά απ’ όσο φαντάστηκαν, για να γνωρίσουν καλύτερα η μία την άλλη και να εξερευνήσουν τις πιθανότητες για ένα φανταστικό μέλλον. 77


CAROLINA HERRERA: ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΜΟΔΑΣ ΕΙΝΑΙ Η ΣΥΝΕΠΕΙΑ

Η

μόδα και ο τρόπος με τον οποίο αγοράζουμε, αλλάζουν διαρκώς. Το Instagram και το Facebook παρακολουθούν τη δραστηριότητά μας και μας στέλνουν στοχευμένες διαφημίσεις που μας επιτρέπουν να αγοράζουμε αντικείμενα με ένα κλικ. Άτομα που επηρεάζουν τις τάσεις, που έχουν εκατοντάδες χιλιάδες ακόλουθους, πληρώνονται από brands για να φορούν και να γράφουν για ρούχα και αξεσουάρ με τρόπους που ενθαρρύνουν τους αναγνώστες τους να κάνουν αγορές. Η Amazon τώρα πουλά σχεδόν τα πάντα: νυφικά, λάστιχα αυτοκινήτων, πάνες. Πολλοί σχεδιαστές εγκαταλείπουν την παραδοσιακή εποχικότητα και ακολουθούν για τις πωλήσεις μια προσέγγιση «το βλέπω τώρα, το αγοράζω τώρα», που επιτρέπει στους πελάτες να αγοράζουν αντικείμενα μόλις αυτά εμφανιστούν στην πασαρέλα. Όλες αυτές οι αλλαγές αναπόφευκτα έχουν προκαλέσει αναστάτωση και ανακατατάξεις. Η Βενεζουελανο-Αμερικάνα σχεδιάστρια Carolina Herrera μίλησε στην Alexandra Polkinghorn για το πώς πλοηγεί τον 36χρονο οίκο της σε αυτό το νέο καταναλωτικό τοπίο. Γνωστή για το κλασικό της στυλ, η Carolina Herrera δηλώνει πως, ενώ ο κλάδος της μόδας μπορεί να εξελιχθεί σύμφωνα με τους καιρούς, ο πυρήνας της βιομηχανίας αυτής -η τέχνη, η λεπτομέρεια και το προσωπικό όραμα- παραμένει αμετάβλητος. Alexandra Polkinghorn: Ποια νομίζετε πως είναι η σημαντικότερη πρώτη σύνδεση που πρέπει να γίνει με έναν υποψήφιο πελάτη; Carolina Herrera: Το πρώτο πράγμα που ρωτά κάποιος που έρχεται να αγοράσει κάτι, είναι «τι καινούργιο υπάρχει;», διότι η μόδα έχει να κάνει με το καινούργιο. Έχει να κάνει με το να έχεις κάτι πολύ ιδιαίτερο, που 78

Ευγενική προσφορά της Carolina Herrera

«Αν όλοι ακολουθούν τις τάσεις, τότε όλοι μοιάζουμε το ίδιο -και αυτό δεν είναι διασκεδαστικό»

είναι πολύ συγκεκριμένο για σένα -για να το κάνεις δικό σου. Σχεδιάζω για τη γυναίκα που θέλει κάτι θηλυκό, πολυτελές και ιδιαίτερο, που ταιριάζει, όμως, και με τον σύγχρονο τρόπο ζωής της. AP: Ποιες είναι οι μεγαλύτερες εξελίξεις στη μόδα αυτή τη στιγμή; CH: Ο ψηφιακός κόσμος έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίον ο κόσμος βλέπει τη μόδα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το Instagram, το Facebook ποτέ δεν είχαν μεγαλύτερη επίδραση στην αφήγηση της ιστορίας ενός brand. Πριν από χρόνια, η μόδα ήταν κάτι με το οποίο εμπλέκονταν πολύ λίγοι άνθρωποι -τώρα είναι παντού. Με το Internet οποιοσδήποτε μπορεί να δει τις επιδείξεις την ώρα που γίνονται. Για παράδειγμα, έχω έναν λογαριασμό Instagram για τον οίκο Carolina Herrera, ο οποίος δίνει στον κόσμο αποκλειστική πρόσβαση στο ατελιέ και στη διαδικασία σχεδιασμού. Επι-

τρέπει στον κόσμο να είναι πιο ενημερωμένος για τα ρούχα. Η μόδα είναι ένα όνειρο που ξαφνικά πρέπει να γίνει πραγματικότητα. Πρέπει να το φορέσεις και γι’ αυτό πάντα λέω πως η μόδα είναι μια τέχνη σε κίνηση. Αλλάζει διαρκώς και αλλάζει πολύ γρήγορα τώρα με κάθε κολεξιόν, όμως αυτό δεν αλλάζει τη γοητεία και το μυστήριό της. AP: Τι παραμένει σταθερό; CH: Πάντα έφτιαχνα ρούχα που κάνουν τις γυναίκες να μοιάζουν όμορφες και να αισθάνονται θηλυκές. Η κομψότητα ποτέ δεν βγαίνει εκτός μόδας. Πάντα λέω πως δεν εργάζομαι στον τομέα της μόδας, αλλά στον τομέα της ομορφιάς. Θέλω οι γυναίκες που φορούν Herrera πραγματικά να αισθάνονται αυτοπεποίθηση γι’ αυτό που φορούν. Το στυλ δεν έχει να κάνει μόνο με αυτό που φοράς, αλλά με τον τρόπο που το φοράς. Είναι κάτι προσωπικό που αντανακλάται στον τρόπο με τον οποίο ζεις και φτιάχνεις το σπίτι σου, στην αισθητική σου στα βιβλία και στην τέχνη, και στην προσωπική σφραγίδα που βάζεις σε ό,τι αγγίζεις. AP: Γιατί είναι τόσο σημαντική για εσάς η Νέα Υόρκη; CH: Η Νέα Υόρκη είναι ένα σημαντικό μέρος για τη μόδα. Είμαι Βενεζουελάνα, είμαι όμως μια Αμερικανίδα σχεδιάστρια, διότι άρχισα να σχεδιάζω στη Νέα Υόρκη πριν από περισσότερα από 35 χρόνια. Πάντα ήταν σημαντικό για μένα να έχω ένα ατελιέ εντός του οίκου και να στηρίζω την πόλη και τη συνοικία των ενδυμάτων που στήριξε το brand. Η Νέα Υόρκη είναι μια συνεχής πηγή έμπνευσης. Πάντα κάτι γίνεται -η ενέργειά της είναι μεταδοτική. Υπάρχει έμπνευση παντού αν είσαι ανοιχτός σ’ αυτήν.


Amy Lombard/The New York Times

AP: Ωστόσο έχετε καταφέρει να παραμένετε τόσο επίκαιρη. Πώς; CH: Αυτός είναι ένας οίκος με ιστορία 36 χρόνων. Ο σχεδιαστής πρέπει να παραμένει πιστός σε αυτό που είναι και σε αυτό που είναι

ο οίκος του, δημιουργώντας ταυτόχρονα ρούχα για το σήμερα. Βρισκόμαστε σε μια άλλη εποχή. Δεν μπορώ να κάθομαι και να κάνω τα ίδια πράγματα που έκανα τη δεκαετία του ’80 ή τη δεκαετία του ’90. Το τοπίο έχει αλλάξει παντελώς. Ο κόσμος είναι τελείως διαφορετικός λόγω της τεχνολογίας και της παγκόσμιας πρόσβασης στην πληροφορία. Η μόδα βρίσκεται πλέον παντού -βρίσκεται στο τηλέφωνο ή στον υπολογιστή, βρίσκεται στην τηλεόραση, βρίσκεται στις ταινίες. Αυτό που παράγεται πρέπει να είναι κάτι καινούργιο στα μάτια του καταναλωτή. Είναι μια τεράστια πρόκληση, όμως είναι και πολύ συναρπαστικό, διότι κανένας δεν γνωρίζει αν είναι μαγικό, αν είναι τρελό ή αν είναι όμορφο. Η μόδα δεν είναι επανάσταση, είναι εξέλιξη.

Jennifer S. Altman/The New York Times

AP: Μιλήσατε για τη σημασία της ακεραιότητας του σχεδιασμού και του στυλ. Σας ανησυχεί πώς θα συμβαδίσετε με τις τρέχουσες τάσεις; CH: Δεν πιστεύω στις τάσεις. Αν όλοι ακολουθούσαν τις τάσεις, τότε όλοι θα μοιάζαμε το ίδιο -και αυτό δεν είναι διασκεδαστικό. Η μόδα θα πρέπει να είναι μια έκφραση του εαυτού σου. Πάντα έμενα πιστή στο στυλ και στους κώδικες του οίκου και κρατούσα τα μάτια μου ανοιχτά -η ομορφιά έχει έναν τρόπο να σε βρίσκει έτσι.

Αν και πολλοί σχεδιαστές κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν για να συμβαδίσουν με τις τάσεις, αυτό μπορεί μακροπρόθεσμα να μην αποδειχθεί γόνιμο. Οι καταναλωτές δείχνουν όλο και περισσότερο ενδιαφέρον να επιστρέψουν στα brands την ποιότητα και τη φήμη των οποίων κατανοούν και εμπιστεύονται. Ένα σύνολο από την παρουσίαση της Carolina Herrera κατά τη διάρκεια της Εβδομάδας Μόδας της Νέας Υόρκης το 2017.

Η Carolina Herrera, η οποία διαπρέπει στον χώρο της μόδας εδώ και 36 χρόνια, λέει πως ενώ ο τομέας της μόδας μπορεί να εξελίσσεται συνεχώς, ο πυρήνας του παραμένει αμετάβλητος. Η Carolina Herrera στο ξενοδοχείο «Plaza» της Νέας Υόρκης το 2017. © 2017 Alexandra Polkinghorn. Distributed by The New York Times Syndicate.

79


Alyssa Schukar/The New York Times

Στις ΗΠΑ, η αντίδραση του προέδρου Τραμπ στην εκλαμβανόμενη ως απειλή που συνιστούν οι μουσουλμάνοι μετανάστες, ήταν να προσπαθήσει να κλείσει προσωρινά τα σύνορα της χώρας σε αρκετές μουσουλμανικές χώρες. Μια οικογένεια προσφύγων από τη Συρία στο Διεθνές Αεροδρόμιο «O’Hare» του Σικάγο.

ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΟΜΑΣΤΕ ΤΗΝ ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΤΗΤΑ Για να νικήσουμε τον αυταρχισμό, πρέπει να μάθουμε να κατανοούμε τους γείτονές μας

Μ

ετά το Brexit και την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ, με τον επικυρωμένο από τους ψηφοφόρους αυταρχισμό του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και του Ναρέντρα Μόντι, και με την απόρριψη των φιλελεύθερων αξιών και των μεταναστών από τις κυβερνήσεις της Πολωνίας και της Ουγγαρίας, η γενική παραδοχή είναι πως ένα νέο εθνικιστικό καταπιεστικό κύμα σαρώνει τη Γη. Όπως πάντα, πρέπει να αντισταθούμε στα αυταρχικά ένστικτα που περιορίζουν τις ελευθερίες μας, δαιμονοποιούν οποιονδήποτε φαίνεται να είναι διαφορετικός και -όπως συμβαίνει στην Τουρκία- θέτουν εκτός νόμου 80

Orhan Pamuk Συγγραφέας, βραβευμένος με το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2006. Τα έργα του έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 60 γλώσσες

την ελευθερία της έκφρασης, την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και τον πλουραλισμό. Πρέπει να σταθούμε ακλόνητοι για να υπερασπιστούμε τις πολυτιμότερες αξίες μας: τα δικαιώματα των γυναικών, την ελευθερία της σκέψης, τις ακαδημαϊκές ελευθερίες. Πρέπει, όμως, να διερωτηθούμε και πώς επικράτησε αυτός ο άνεμος ανελευθερίας παρά την καλοπροαίρετη αναγνώριση της ισότητας και του ανθρωπισμού. Γιατί συνεχίζει να χάνει τις εκλογές η δική μας πλευρά; Μια από τις χαρές του μυθιστοριογράφου είναι πως μπορεί να βλέπει και να γράφει και από τις δυο πλευρές ενός προβλήματος, να ζει αντίθετες προοπτικές

ακόμα κι αν είναι τόσο βίαια αντίθετες η μία με την άλλη. Έγραψα το μυθιστόρημά μου «Κάτι παράξενο στον νου μου» («A Strangeness in my Mind») για να εξερευνήσω και να περιγράψω τον κόσμο ενός πλανόδιου πωλητή, ενός καθημερινού ανθρώπου, στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης, χωρίς να αγνοώ τη θρησκευτικότητά του. Με το να παραλείπεις κάτι τόσο σημαντικό όσο η θρησκεία, ακόμα κι αν ο συγγραφέας δεν ταυτίζεται με αυτήν όπως κάνει ο χαρακτήρας του, κινδυνεύεις να ξαφνιάσεις τους αναγνώστες, όταν η πηγή έμπνευσης για τον χαρακτήρα, η πραγματικά κατώτερη τάξη, αρχίζει να ψηφίζει ισλαμιστικά πολιτικά κόμματα.


Η δύναμη αυτών των κινημάτων μάς φαίνεται μεγαλύτερη όταν μπερδεύουμε τις φιλελεύθερες φαντασιώσεις μας με την πραγματικότητα. Όπως εγώ προσπαθώ να εξερευνήσω αντικρουόμενες οπτικές όταν γράφω, έτσι και η σημερινή αμερικανική ενσάρκωση της πολυπολιτισμικότητας, που υποστηρίζει πως οι μετανάστες πρέπει να προσθέτουν τα μοναδικά τους υπόβαθρα σε μια νέα κουλτούρα, αντί να εγκαταλείπουν την ιστορία τους για να αφομοιωθούν, μπορεί να ενθαρρύνει τους ανθρώπους να αγωνιστούν κατά του αυξανόμενου αυταρχισμού. Μαθαίνοντας να κατανοούμε ο ένας τον άλλον πληρέστερα, μένουμε ήρεμοι με τη διαβεβαίωση πως γνωρίζουμε τους γείτονές μας, ασχέτως του πόσο διαφορετικοί μπορεί να είναι. Daniel Berehulak/The New York Times

Όταν έκανα το πρώτο μου ταξίδι στη Νέα Υόρκη το 1985, κατάλαβα πως η πολυπολιτισμικότητα μας επιτρέπει να ζούμε δίπλα σε ανθρώπους με διαφορετικά θρησκευτικά και πολιτισμικά υπόβαθρα χωρίς να χρειάζεται να απαρνηθούμε τη δική μας κληρονομιά. Την εποχή εκείνη, αυτή η μορφή ανοχής δεν είχε ακόμα συνδυαστεί με την έννοια του πολιτισμικού σχετικισμού. Η έννοια της πολυπολιτισμικότητας ήταν ουσιώδης για το αμερικανικό «χωνευτήρι», στο οποίο άνθρωποι διαφορετικών θρησκειών και πολιτισμών συναντήθηκαν και σφυρηλάτησαν ένα έθνος. Αμφισβήτησε αυτούς που θα ήθελαν να φέρουν τη μια κοινότητα απέναντι στην άλλη και, αντιθέτως, οι κοινότητες έζησαν αρμονικά στην ίδια χώρα, στις ίδιες πόλεις, στους ίδιους

Οι δεξιοί εθνικιστές στη Γαλλία και στο Βέλγιο κατηγορούν τους μουσουλμάνους μετανάστες ότι προάγουν την εγκληματικότητα και την τρομοκρατία. Μια νεαρή γυναίκα και ένας αστυνομικός στη γειτονιά Schaerbeek των Βρυξελλών τον Μάρτιο του 2016. Εκεί διέμενε ο βομβιστής αυτοκτονίας που λίγες ημέρες νωρίτερα είχε πραγματοποιήσει επίθεση στο αεροδρόμιο της πόλης.

δρόμους. Άνθρωποι με διαφορετικές κουλτούρες μπόρεσαν να διατηρήσουν τις παραδόσεις που απέρρεαν από τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, τα κοινωνικά ήθη και τις καθημερινές συνήθειες, αρκεί να δέχονταν πως οι αξίες αυτές ήταν σχετικές. Για μένα, ο αμερικανικός τρόπος ενσωμάτωσης των θρησκευτικών μειονοτήτων στην ευρύτερη κοινωνία εξακολουθεί να μοιάζει πολύ πιο αποτελεσματικός απ’ ό,τι οι ευρωπαϊκές μέθοδοι. Οι μουσουλμάνοι μετανάστες στις ΗΠΑ φαίνονται πολύ πιο ευτυχείς και άνετοι απ’ ό,τι οι μουσουλμάνοι στη Γαλλία. Πιστεύω πως η πολυπολιτισμικότητα υπήρξε πολύ καλύτερη από τη laïcité, το κοσμικό γαλλικό μοντέλο, στη διασφάλιση της θρησκευτικής ελευθερίας. Οι μαθητές λυκείου στη Γαλλία δεν επιτρέπεται να φορούν μαντίλες στις τάξεις -όπως και οι φοιτητές στα πανεπιστήμια της Τουρκίας, όπως περιγράφω στο μυθιστόρημά μου «Χιόνι» («Snow»). Το πολιτικό Ισλάμ εκμεταλλεύθηκε αυτήν τη διαφαινόμενη μισαλλοδοξία για να εδραιώσει την εξουσία και την επιρροή του στην Τουρκία. Τη δεκαετία του 1990 ήμουν -και εξακολουθώ να είμαι- πεπεισμένος πως η πολυπολιτισμικότητα έχει τη δύναμη να αμβλύνει κάποιες από τις αιώνιες διαμάχες της Τουρκίας: μεταξύ της παράδοσης και του νεωτερισμού, της κοσμικότητας και του Ισλάμ, της Ανατολής και της Δύσης. Προσδοκούσα πως η πολυπολιτισμικότητα θα ενίσχυε την τουρκική δημοκρατία, που είχε ήδη ελαχιστοποιηθεί λόγω των ίδιων εκείνων συγκρούσεων, των στρατιωτικών πραξικοπημάτων που αιτιολογούνταν στο όνομα της κοσμικότητας και της κατά καιρούς διάλυσης πολιτικών κομμάτων. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, υποστήριξα πως η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα ωφελούσε και την τουρκική δημοκρατία και την Ευρώπη και πως η απορρόφηση περισσότερων από 60 εκατομμυρίων μουσουλμάνων θα μετέτρεπε την Ευρώπη σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία όπως αυτή των Ηνωμένων Πολιτειών. 81


Bulent Kilic/Agence France-Presse - Getty Images

Τριάντα δύο χρόνια από το πρώτο μου ταξίδι στη Νέα Υόρκη, καμία από τις ελπίδες μου δεν έχει επαληθευτεί. Όμως, η πίστη μου διατηρείται, εν μέρει διότι δεν έχω ξεχάσει πως αυτές οι απογοητεύσεις έχουν τη ρίζα τους στις ιστορικά εθνικιστικές νοοτροπίες τόσο της Τουρκίας όσο και της Ευρώπης. Πράγματι, μπορούμε να εντοπίσουμε τέτοια σύγχρονα αισθήματα τουλάχιστον έναν αιώνα πριν. Τον Απρίλιο του 1914, ο Γάλλος συγγραφέας André Gide έγραψε στο ημερολόγιό του: «…Για πολύ καιρό νόμιζα πως υπήρχαν περισσότεροι από ένας πολιτισμός, περισσότερες από μία κουλτούρες που θα μπορούσαν δικαίως να διεκδικήσουν την αγάπη μας και να αξίζουν τον ενθουσιασμό μας. Τώρα γνωρίζω πως ο Δυτικός (θα έλεγα ο γαλλικός) μας πολιτισμός δεν είναι ο πιο όμορφος. Πιστεύω -γνωρίζωπως είναι ο μόνος». Η αρχική δεκτικότητα του Gide 82

Οι Τούρκοι ψηφοφόροι έδωσαν στον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σαρωτικές νέες εξουσίες τον Απρίλιο του 2017, αυξάνοντας τους φόβους πως έχει ολισθήσει πλήρως στον απολυταρχισμό. Ένας άνδρας σέρνει ένα καρότσι μπροστά από ένα πορτρέτο του Ερντογάν στην Κωνσταντινούπολη.

μεταμορφώθηκε σε σοβινισμό, ο οποίος πυροδοτήθηκε από τις αρνητικές του εντυπώσεις για την Κωνσταντινούπολη έπειτα από ταξίδι που έκανε εκεί το 1914. Οι Τούρκοι διανοούμενοι, που την εποχή εκείνη στήριζαν τον εκδυτικισμό της χώρας, δυσφόρησαν με τα λόγια του Gide. Όμως, αν απαντούσαν με ανάλογο τρόπο, θα ανακινούσαν εθνικιστικά συναισθήματα και στις δυο πλευρές και θα απέκοπταν ακόμα περισσότερο την Τουρκία από τη Δύση. Τα σαράντα χρόνια που πέρασα γράφοντας μυθιστορήματα και προσπαθώντας να κατανοήσω ανθρώπους διαφορετικούς από μένα, μου έμαθαν το ίδιο πράγμα: να παραμένω ήρεμος μπροστά σε αυτές τις ανατολικές και δυτικές, ιστορικές και σύγχρονες δυνάμεις. Οι άνεμοι της ανελευθερίας που αντιμετωπίζουμε σήμερα δεν είναι τόσο ισχυροί ώστε να παρασύρουν τη λογική μας. Ας μην ξεχνάμε πως η

Χίλαρι Κλίντον κέρδισε 2,5 εκατομμύρια περισσότερες ψήφους απ’ ό,τι ο Ντόναλντ Τραμπ. Στη Βρετανία, η ιδέα του Brexit έχει πάρει το χρώμα της μετάνοιας. Στην Τουρκία, ο αυταρχισμός του Ερντογάν επικυρώθηκε από μια ισχνή πλειοψηφία στο δημοψήφισμα του Απριλίου 2017 για την εδραίωση της εξουσίας του. Για να κατανοήσουμε αυτές τις δυνάμεις πρέπει να αναγνωρίσουμε γιατί οι άνθρωποι μπορεί να διαφωνούν με τις πιο βαθιές πεποιθήσεις μας. Αυτό δεν είναι πανάκεια ούτε για τα νεοπαγή εθνικιστικά κινήματα ή για την εχθρότητα των γενεών, όμως μπορεί να μας κρατήσει ήρεμους και να μας βοηθήσει να αντέξουμε. Στο εγχείρημα αυτό, ο συγγραφέας και ο υπέρμαχος της πολυπολιτισμικότητας έχουν κοινή προσέγγιση, μια προσέγγιση που βασίζεται στον οραματισμό και στην κατανόηση του ανθρωπισμού των ανθρώπων που δεν μας μοιάζουν.

© 2017 Orhan Pamuk. Distributed by The New York Times Syndicate.


Turning Points 2018: Euro2Day (Greece)  

© 2018 The New York Times Company

Turning Points 2018: Euro2Day (Greece)  

© 2018 The New York Times Company

Advertisement