Issuu on Google+


Ìîíãîë-Îðîñûí “Ýðäýíýò ¿éëäâýð” ÕÕÊ

ÝÐÄÝÍÝÒ ºãæèë

Øèíæëýõ óõààí, ¿éëäâýðëýë, ñóäàëãàà, òàíèí ìýäýõ¿éí ñàð òóòìûí öàõèì ñýòã¿¿ë

Õ

2012. ¹1

ÑÝÒï¯ËÈÉÍ ÐÅÄÀÊÖ: Ýðõëýã÷: Ǻâëºõ: Åðºíõèé ðåäàêòîð: Ñýòã¿¿ë÷: Äèçàéíåð: Ãýðýë çóðãèéã:

Á.È×ÈÍÍÎÐΠÖ.ÁÀÒ-ÝÍÕ Ë.ÁÀÒÀÀ Í.ÃÀÍÒªÃÑ Ä.̪ÍÕÑÀÉÕÀÍ Á.ÍßÌ-Î×ÈÐ Í.ÃÀÍÒªÃÑ

Óëñûí á¿ðòãýëèéí

äóãààð

ÃÀÐ×Èà 5-13

ÌÀÍÀÉÕÀÍ

362

14-17

ÁËÎÃ...

18-23

ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÀÃ

24-29

ÕÎÉÌÎÐ

30-33

ÒÅÕÍÈÊ-ÒÅÕÍÎËÎÃÈ

34-35

ÕÝÇÝÝ? ÕÀÀÍÀ? ÞÓ?

36-41

ÀßÍÛ ÁÎÃÖ

42-44

ÕÎÁÁÈ

45-47

Õ¯¯ÕÄÈÉÍ ÁÓËÀÍ

48-53

ÁËÎÃ...

54-57

ÁÎËÎÂÑÐÎË

58-59

ÔÎÒÎ ÑÓÐÂÀËÆËÀÃÀ

60-61

ÇÓÐÕÀÉ

М.ОТГОН

ХОЙМОР

М.ОТГОН “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн Баяжуулах фабрикийн Нунтаглан баяжуулах хэсгийн

М.ОТГОНЫГ энэ удаагийн “Хоймор”

ХӨДӨЛМӨРЛӨХГҮЙГЭЭР

буландаа урьлаа.

МӨРӨӨДӨЛДӨӨ ХҮРЧ ЧАДАХГҮЙ

баяжуулалтын технологич, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн 2011 оны ШИЛДЭГ АЖИЛТАН

24

Ë.ÁÀÒÀÀ

ÀßÍÛ ÁÎÃÖ

Í ßÏÎÍ

ÕªÃÆÈËÄ ÕªÒªËѪ

Бидний хэдэн нөхөд “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн томилолтоор Япон улсад аялж, Зэсийн үйлдвэрлэл, түүнтэй холбогдсон үзэсгэлэнг сонирхож, тус улсын хөгжил цэцэглэлттэй танилцаад ирлээ. Манай аялалын бүрэлдэхүүнд “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн Хөгжлийн хэлтэс, Геологи хайгуулын анги, Инженерийн зураг төслийн хэлтэс болон Мэдээлэл сурталчилгааны албаны ажилтнууд оролцсон юм.

36 өнгө төрх, өрөө тасалгааны цэвэр цэмцгэр байдлаас эхлээд энэ айлын аж ахуйн бүх ажлыг хийж амжуулдаг бүхнээс эртэч, ажилсаг гэдгээрээ АХО –ийнхан ялгардаг. Тэдний нэг үйлэнд уран, үйлс нь гэгээн Булганцэцэг бүсгүйтэй чөлөөт цагаараа заваараа эрхэлдэг “Хобби” –ных талаар ярилцлаа.

оймс хөвж ноосон утсаар оёдог

“Хобби” булангийн энэ удаагийн дугаарт Захиргаа аж ахуйн цехийн ажилчин Н.БУЛГАНЦЭЦЭГ оролцож байна. Үйлдвэрийн

байсан нь тухайн үед гоё л болдог áàéñàí

Í.ÁÓËÃÀÍÖÝÖÝÃ

Даалимбан дээр зураг зураад,

Í.ÁÓËÃÀÍÖÝÖÝÃ

ÕÎÁÁÈ

42

Õàÿã: Îðõîí àéìàã, Áàÿí-ªíäºð ñóì, Õ¿ðýí áóëàã áàã À.Àìàðûí òàëáàé, “Ýðäýíýò ¿éëäâýð” ÕÕÊ-èéí Åðºíõèé çàõèðãààíû áàéð, 113 òîîò Ø/õ: 233 Óòàñ: 976-01352-73724, 73721 Ôàêñ: 976-70353002 Âåá õóóäàñ: www.erdenetmc.mn Ý-øóóäàí: emc_journal@yahoo.com


МЭНДЧИЛГЭЭ Монголын ард түмний уламжлалт их баяр-Цагаан сарыг тохиолдуулан “Дэлхийн шилдэг аж ахуйн нэгж”, Зууны манлай бүтээн байгуулалтын эзэд –“Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн 6000 гаруй ажиллагсадтай бүтээлч хамт олны нэрийн өмнөөс болон хувиасаа “Эрдэнэт хөгжил” сэтгүүлийн эрхэм уншигчид Та бүхэнтэй мэндчилж, хамгийн сайн сайхны ерөөл дэвшүүлье! Өнгөрч буй 17-р жарны “Илжгэн” хэмээх Цагаагчин төмөр Туулай жил Монголчууд, түүний дотор Эрдэнэтчүүд, манай үйлдвэрийн хамт олны хувьд Хүннү гүрний 2220, Монгол улс байгуулагдсаны 805, Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100, Ардын хувьсгалын 90, Эрдэнэт хот байгуулагдсаны 35 жилийн түүхт ойнуудыг угтсан амжилт бүтээл арвин жил болж, “Баясгалант” хэмээх усан Луу жилтэйгээ золгож байна. “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн бүтээлч хамт олон 2011 онд улсын áîëîí орон нутгийн төсөвт 555,5 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлсэн байна. Өнгөрсөн онд 1,2 их наяд төгрөгийн орлоготой ажиллаж, үйлдвэрийн цэвэр ашиг 294,6 тэрбум төгрөгт хүрлээ. Тус үйлдвэрийн техник технологийн шинэчлэлийг 2020 он хүртэл хөгжүүлэх хэтийн төлөвлөгөөний дагуу Баяжуулах фабрикийн хөвүүлэн баяжуулах 4-р секцийг шинэчлэн ашиглалтанд хүлээн авснаар жилдээ 35 сая тонн хүдэр боловсруулах боломжтой болж байгаа юм. Ийнхүү их ойнууд давхцсан жил манай хамт олон 26,1 сая тонн хүдэр боловсруулсан нь тус үйлдвэрийн хэмжээнд түүхэн дээд амжилт байлаа. Шинэ цуглуулагч урвалжийн судалгаа хийж, урвалжийн орцын найрлагыг оновчтой тогтоон боловсруулснаар өндөр үр дүнд хүрсэн юм. Өөрөөр хэлбэл, молибденийн металл авалтыг 29,4 хувиас 46,2 хувьд хүргэж, зэс авалтыг мөн 85-аас 86.5 хувьд хүргэсэн нь уул уурхайн технологийн шинжлэх ухаанд оруулсан үнэтэй хувь нэмэр болсон юм. Баяжуулах фабрикийн Хаягдлын аж ахуйд цагт 15000 м3 хүртэл хаягдлыг 80 метрийн өндөрт шахах хүчин чадалтай насосыг ашиглалтанд хүлээн авлаа. Манай үйлдвэрийн инженер техникийн ажилтнуудын оюун ухаан, ур чадвараар ийнхүү эдийн засгийн өндөр үр ашигтай, дэлхийн уул уурхайн сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмж болох хаягдал шахах насосыг Монголд нэвтрүүлсэн билээ. Мөн хаягдал ус ашиглан 1.5 мегаватт цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэж, 1,3 тэрбум төгрөгийн эрчим хүч хэмнэх хүчин чадалтай бага оврын усан цахилгаан станцыг Монголдоо анх байгууллаа. Орхон аймгийн хөгжил, иргэдийнхээ сайн сайхны төлөө “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК хотынхоо 35 жилийн ойн өмнө хөдөө орон нутагтаа хамгийн томд орох 6000 хүний багтаамжтай Цэнгэлдэх хүрээлэнг барьж байгуулан хүлээлгэж өглөө. Мөн бид амалсан ёсоороо Бурхан багшийн цогцолборын Бурхан багшийн сэрэг дүрийг бүтээж албан ёсоор аймагт хүлээлгэж өгсөндөө баяртай байгаа. Монголчуудынхаа эрүүл мэндийн төлөө олон улсын жишигт нийцсэн “Эрдэнэт” оношилгоо, эмчилгээний төвийг барьж байгуулах ажлыг эхлүүлж, барилгын ажлыг нь ирэх долоодугаар сард ашиглалтанд өгөхөөр шамдаж байна. Үүнийг бид “Эрдэнэт” ХХК-ийн түүхэн дэх Монголчуудынхаа төлөө хийж байгаа хамгийн буянтай ажил гэж үзэж байгаа юм. Бид өнгөрч байгаа жилд “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн баланст байдаг 184 айлын орон сууцыг Зөвлөлийн хурлын шийдвэрээр тусгай журам гарган хувьчилж байна. Шинээр орон сууц худалдан авсан 200 гаруй ажилтан тус бүрт найман сая төгрөгийн дэмжлэг үзүүлээд байна. Энэ ажил цаашид ч үргэлжлэх юм. 2012 он гарсаар манай үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн төлөвлөгөөт үзүүлэлтүүд биелж байна. Энэ оны эхнээс “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн нийт ажилтны үндсэн ба тарифт цалинг 20 хувиар нэмлээ. Ингэснээр ажилтны цалин хөлс, урамшууллыг хөдөлмөрийн зах зээлд өрсөлдөхүйц түвшинд хүргэж, уул уурхайн болон төрийн өмчийн оролцоотой үйлдвэрүүдийн ажилтны цалингаас дээгүүр хэмжээнд байлгаж байгаа юм. Ийнхүү бид өнгөрч байгаа цагаагчин төмөр Туулай жилээ хөдөлмөр бүтээлийн өрнүүн амжилтаар үдлээ. Энэхүү завшааныг тохиолдуулан “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн анхдагчид, ахмадууд, үе үеийн ажиллагсад, манай үйлдвэртэй хамтран ажилладаг түнш байгууллагууд, Орхон аймгийн иргэд, нийт Монголчууддаа 17-р жарны “Баясгалант” хэмээх усан Луу жилийн мэндийг дахин хүргэж, Төрлөөрөө түвшин амгалан, элгээрээ энх амгалан, ажил үйлс нь өөдрөг, дүүрэн билэгтэй түвшин жаргалтай байж, өлзий буян тань дэлгэрч явахын ерөөлийг өргөн дэвшүүлье! Та бүхэн Сар шинэдээ тавтай сайхан шинэлээрэй!

“Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн Ерөнхий захирал, Монгол улсын Төрийн соёрхолт,

Монгол улсын гавьяат эдийн засагч

Чимиддоржийн ГАНЗОРИГ


МАНАЙХАН ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

МЭНДЧИЛГЭЭ Захиргаа Аж Ахуйн цехийн хамт олон үйлдвэрийн ажиллагсдын ажлын байрны ая тухтай нөхцөл, бололцоог бүрдүүлэх, тэдэнд үзүүлэх ахуйн үйлчилгээний хүрээ, хүртээмжийг дээшлүүлэх, үйлдвэрлэл, ахуйн орчин, цаашилбал Эрдэнэт хотынхоо тохижилт соёлжилтыг сайжруулах талаар идэвхи санаачлагатай ажиллаж, өмнөө тавьсан зорилтоо бүрэн ханган биелүүлсэн амжилтаар 2012 оноо угтаж байна. Бид “Зууны манлай бүтээн байгуулалт”-Эрдэнэт үйлдвэрийнхээ өнөө, ирээдүй, хамт олны гишүүн бүрийн сэтгэл ханамжтай, өндөр бүтээмжтэй, сайн сайхан ажил амьдралын төлөө урьд урьдаас илүү санаачилга, үр өгөөжтэй ажиллана гэдэгтээ итгэл төгс байна. “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн ажилсаг хамт олондоо ирж буй усан Луу жилдээ Дэлгэр сайхан сэтгэлтэй, дээл бүсэн гоёлтой Дэлхий тэнийм баясгалантай, дээдэс нялхаст бэлэгтэй Хоймортоо нарны бурхадтай, хажуудаа насны бурхантай Эрүүл энх, саруул сайхан, эрч дүүрэн, сэтгэл түвшин Сар шинэдээ сайхан шинэлэхийн өлзийтэй ерөөлийг дэвшүүлье! Захиргаа аж ахуйн цехийн дарга М.ДОЛГОРМАА


ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

МАНАЙХАН

ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

ЗАА цех нь Эрдэнэт хотын хөгжил цэцэглэлт, байгаль орчноо нөхөн сэргээх,

ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлэх үйлст гар бие оролцон, хотын иргэд, үйлдвэрийн ажилчдын амрах, алжаал тайлах таатай орчныг бүрдүүлэх, компанийн захиргааны чадварлаг боловсон хүчнүүдийг тогтвор суурьшилтай ажиллуулах нєхцєл бололцоог ханган, ажилтан, ажиллагсдын ажиллах тав тухтай орчин бүрдүүлэх, ажиллагсдын ажлын хувцасыг чанарын өндөр түвшинд угааж цэвэрлэх, засан сэлбэх, компанийн ажилчдын хувцсыг нормт хугацаанд нь түгээх, олгох, захиргааны үндсэн байрнуудын ашиглалтыг бүрэн хариуцан ажиллах, үйлчилгээний байгууллагын ажилчдын ёс зүйн хэм хэмжээг сахин ажиллах зорилтуудын хүрээнд үйл ажиллагаагаа чиглүүлэн ажилладаг.

6


МАНАЙХАН ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

ЗАХИРГАА ЦЕХИЙН ТҮҮХЭН ТҮҮХЭН ТОВЧООН ТОВЧООН ЗАХИРГАА АЖ АЖ АХУЙН АХУЙН ЦЕХИЙН 1975 оны 1-р сарын 1-ны өдрийн МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний шийдвэрээр С.Лхаажавыг Геологи Уул уурхайн яамны томилолтоор “Эрдэнэт“ үйлдвэрийн ашиглалтын өмнөх захиргаанд илгээснээр үйлдвэрийн анхны Монгол даргатай хэлтэс буюу Захиргаа Аж Ахуйн хэлтэс үүсэн байгуулагджээ. Захиргаа Аж ахуйн хэлтсийн тэр үеийн бүрэлдэхүүнд хэлтсийн дарга С.Лхаажав, орлогч дарга В.Г Цыганова, бичээч З.Цэрэнлхам, жижүүр Ж.Аюуш, Ц.Сувдаа, А.Самгаарий, Өлзий, цэвэрлэгч Л.Энхтуяа нар ажиллаж байсан бөгөөд ИТА болон ажилчид аж ахуйн ажлын хувьд ЗАА-н мэдэлд ажиллаж байв. Тухайн үед үйлдвэрийн ашиглалтын өмнөх нөхцөлд шаардагдах аж ахуй, зохион байгуулалтын бэлтгэлийг урьдчилан хангах нь үйлдвэрийн захиргааны нэг чухал зорилт б��лон тавигдаж, Зөвлөлт-Монголын ажиллагсдыг орон байр, гэр, соёл, ахуйн үйлчилгээгээр хангах, аж ахуйн хашаа, агуулах барих, контор, орон сууцанд хэрэгцээтэй мебель тавилга, эд хогшил олж нийлүүлэх, тээврийн хэрэгслээр үйлчлэх зэрэг олон асуудлуудыг цэгцлэн шийдвэрлэж байв. “Эрдэнэт“ үйлдвэрийн захиргаа 1975 оны 5-р сард Дарханаас Эрдэнэтийн геологичдын тосгонд нүүж ирэн үйлдвэрт ажиллахаар зохион байгуулалттай элсэлтээр болон илгээлтээр ирэх залуучуудыг хүлээн авахад бэлтгэж аж ахуйн хашаа, агуулах барьсан нь одоогийн гэр хорооллын анхны суурь юм. Эдүгээ манай хамт олон үндсэн 4 хэсэгт 100 гаруй ажилтан ажиллагсадтай үйчилгээний байгууллага болон өргөжөөд байна.

7


ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

Цехийн анхны дарга асан С.ЛХААЖАВ

МАНАЙХАН

ДУРСАМЖ ДУРСАМЖ

Би МАХН-ын Тєв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарийн зөвөлгөөний шийдвэр, Геологи Уул Уурхайн Яамны томилолтоор 1975 оны 1-р сарын 1-нд

Эрдэнэт үйлдвэрийн ашиглалтын өмнөх

захиргаанд ирж захиргаа аж ахуйн хэлтсийн даргаар томилогдон монгол даргатай анхны хэлтэс бий болсон түүхтэй. Тэр үед үйлдвэрийн захиргааны өмнө ашиглалтын үед шаардагдах аж ахуй, зохион байгуулалтын бэлтгэлийг урьдчилан хангах явдал чухал зорилтын нэг болон тавигдаж байлаа. 1975 оны 5-р сард гэр хороололд ганц цагаан гэр барьж курст явах, ажилд орохоор хүлээсэн залуучуудыг зохион байгуулж Эрдэнэт уулнаас мод бэлтгэж, аж ахуйн хашаа склад бариулсан нь одоогийн гэр хороолол бий болох анхны суурь тавигдсан байжээ. Ингээд аж ахуйн хашаанд үйлдвэрийн инженер техникийн ажилчдаас О.Данзандорж, С.Лхаажав, П.Маам, Ц.Батбаяр, н.Өлзийбат, Г.Цэгмид, Д.Махбал, Л.Даваажав, Г.Бямбаа нар илгээлтээр ирж, ажилчдын зарим хэсэг нь бууж эхэлсэн юм. Биднийг өглөө тосгон руу ажилдаа явах замд чоно, бор гөрөөс, тарвага тааралддаг байлаа. Тэр үед зарим жолооч нар хоёрдмол удирдлагатай байв.

8


МАНАЙХАН ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

Аж ахуйн ажлын үед ЗАА хэлтсийн мэдэлд байлаа. Тэр үеийн жолооч нараас нэрлэвэл Н.Бадарч, Төмөр-Очир,

н.Очир,

н.Баяраа

нар

ажиллаж

байсан юм. Үйлдвэрийн шугамаар гадаад дотоодын зочид төлөөлөгч ирэх, тэмдэглэлт ойн баяр ёслолын ажилгааны бэлтгэл хангахтай холбогдсон ажил их гардаг байлаа. Манай үйлдвэрийн шугамаар Зөвлөлтийн өнгөт төмөрлөгийн үйлдвэрийн сайд П.Ф.Ломако, Сайд нарийн Зөвлөлийн дарга Ч.Сүрэн, ГУУ-н үйлдвэрийн сайд М.Пэлжээ, орлогч сайд П.Очирбат /анхны ерөнхийлөгч/ нар ирж Булган аймгийн Тэшиг сумын Хужирт бригадын, байгалийн үзэсгэлэнт сайхан газраар аялах ажлын бэлтгэл хангахад биечлэн оролцож явах үед тэндэхийн байгалийн үзэсгэлэнт сайхан байдал, нутгийн ардуудын загас барих урлаг, том дарга нарийн хошин хөгжөөнт яриа, буцах үедээ бидэнд баяр талархал илэрхийлж урам хайрласан үгс сайхан сэтгэл төрүүлж байлаа. Конторын

ажилчдын

хэрэгцээнд

зориулж

Булганы Сайхан сумаас нүүлгэн ирүүлсэн 2 малчин одоогийн Дэнжийн цэргийн ангийн орон сууц байсан газарт бууж айраг бэлтгэж өгдөг байлаа. ЗАА-н хэлтсийг энэ үетэй харьцуулж үзвэл цех болтлоо өргөжин, хийх ажлын хэмжээ, орон тоо өсч ажлын чанар үйлчилгээ, материаллаг бааз сайжирчээ.

9


ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

МАНАЙХАН

Үйлчилгээний I хэсэг Ерөнхий захиргааны I байр буюу АБК-ын байр нь 1978 оны 8-р сард анх байгуулагдсанаар үйлчилгээний I хэсэг үүссэн. Тэр үеийн анхны ажилчдаар цахилгаанчин Д.Гомбо, сантехникийн засварчин Очирбат, үйлчлэгч Нямцэрэн гэх мэт хүмүүс ажиллаж байсан. 1978 оны 10 дугаар сарын 14-өөс эхний ээлж нь ашиглалтанд орж эхэлсэн ба тэр үед үйлчлэгчээр Хандсүрэн, Хүрэлбаатар, Цэвэл, Бямбасүрэн зэрэг хүмүүс ажиллаж байлаа. Одоогоор нийт 31 ажилтан, ажилчдын бүрэлдэхүүнтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна

Үйлчилгээний II хэсэг Үйлчилгээний II хэсэг нь ерөнхий захиргааны II байрны 16 хэлтэс, цехийн 103 албан тасалгаа, коридор, хурал, хэлэлцээрийн танхимын цэвэрлэгээ үйлчилгээ болон гадна дотно тохижилт, засвар үйлчилгээний ажлыг хариуцдаг. Ерөнхий захиргааны II байр буюу Гендирекцийн байр нь 1991 оны 12-р сарын 1-нд Уулын баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэрийн мэдэлд барилгын ММС– ээс хүлээн авснаар ЗАА-н цехийн нэг хэсэг болон үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн юм. Манай хамт олон ажилдаа цэвэр цэмцгэр, соёлч боловсон үйлчилгээг хэвшүүлэн ажиллахыг гол зорилгоо болгон нийт 31 хүний бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж бай

10


МАНАЙХАН ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

Механикийн хэсэг Цахилгаан механикийн хэсэг нь Ерөнхий захиргааны байр /АБК, Гендирекци/-нууд, хими цэвэрлэгээний барилга байгууламжийн ус, дулааны инженерийн шугам, хоолой, цахилгаан-механикийн болон өргөх байгууламж /лифт/-ын тоног төхөөрөмжийн бүрэн бүтэн байдал, эвдрэл гэмтэлийг засах, бүрэн бүтэн байдлыг хангаж ажиллах үйл ажиллагаа явуулдаг. Нийт 11 мэргэжлийн ажилчдын бүрэлдэхүүнтэй.

Хими Хими цэвэрлэгээний цэвэрлэгээний хэсэг хэсэг 1978 онд цагаан хэрэглэл угаалгын машин тоног төхөөрөмж суурилуулан анх угаалгын хэсэг ашиглалтанд орсноор Хими цэвэрлэгээний хэсэг нь үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн. Одоо үйлдвэрийн 30 гаруй цехийн ажилчдын ажлын хувцсыг цэвэрлэн засаж сэлбэн үйлчилж мөн үйлдвэрийн зочид буудал, эмнэлэг сувиллын алба, “Сэлэнгэ” амралтын бааз, сургууль, Технологийн их сургууль болон зарим үндсэн ба туслах цехийн цагаан хэрэглэлийг угааж цэвэрлэх үүрэгтэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Одоогоор нийт 12 ажилтан, ажилчдын бүрэлдэхүүнтэй.

11


ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

МАНАЙХАН

Инженер Инженер техникийн техникийн ажилтнууд ажилтнууд

Цехийн Цехийн өндөр өндөр настан, настан, ахмадууд ахмадууд Тус цех нь 20 гаруй ахмадуудтай. Цехийн захиргааны зүгээс ахмад залуу үеийн ажилчдыг холбох, ахмадууддаа хүндэтгэл үзүүлэх зорилгоор жилд 2 удаа Олон улсын ахмадын өдөр, цагаан сарын баяраар хүлээн авч тэдний санал сэтгэгдэл, сургаал айлтгалыг сонсож, гарын бэлэг гардуулж ирсэн нь уламжлал болсон ажлын нэг юм. Мөн цехийн ажилтан, ажилчид ахмадуудыг урьж ярилцлага зохиох, ажил амьдралынх нь түүхээс сонсох, ажлын туршлага, арга барилаас нь суралцах зорилгоор “Гурван үеийн уулзат” зохион байгуулж ирлээ.

12


МАНАЙХАН

ЗАХИРГАА АЖ АХУЙН ЦЕХ

Зургийн Зургийн цомог цомог

13


ÒÀÂÀÍ ÒÀÍÑÀÃ ÈÄÝÝ Монгол хүмүүс таван тансаг идээ бүхнээ цагаан сард бэлтгэж нөөцөлдөг бөгөөд өөрийн үндсэн сүргээс өөрсдийн гараар бэлтгэсэн таван тансаг бүхнээрээ цагаан сараар тэмдэглэж сэтгэлийн их баясал, элч , дулаан өгч, авч ирсэн уламжлал бий. а) Цагаан идээ: ааруул, бяслаг, өрөм, цагаан тос, ээзгий, хоормог, айраг, сүүнээс гаралтай бүх бүтээгдэхүүн б) Шар идээ: Тосноос гаралтай бүх зүйлс в) Улаан идээ: Маx махан төрлийн зүйлс г) Ногоон идээ: Ногооноос гаралтай сонгино, сармис, хүнсний ногоонууд д) Xар идээ: Архийг хэлэх бөгөөд малын гаралтай бүх бүтээгдэхүүн орж байж гаргаж авдаг нэрмэл архиа идээний дээж хэмээн нэрлэж баяр ёслолд хүндэтгэлтэй хэрэглэж заншсан юм.

ÕÀÄÀÃ Хадаг таван өнгийн байх бөгөөд зориулалтаараа олон төрөл байдаг. Хадгийг буддын шашны номын дэг жаягаар таван их үйлст зориулан хэрэглэдэг. - Амирлахуй (арилгах) үйлс өвчин тахал саадыг амирлуулах тухайд - Цагаан - Дэлгэрүүлэх үйлс эрдэм соёлыг бадраах сайн үйлсийг бүхний ёсонд - Шар - Эрхэнд хураах үйлст - Улаан - Аливааг бүтээх үйлст - Ногоон - Хатуу үйлст хар өнгийн хадаг Аав ээж багшдаа аюуш, бусад хүндэтгэлд соном, бурхны хутаг олсон хүний нүүр толгойг бүтээхэд нанж вандан хадаг тавьдаг. Бурхны номын дэг жаягаар дотоод зан үйлд нанзад, гадаад зан ёсонд чинзад, төрийн хүнд соёмботой хадаг тус тус барьдаг. Хүн бүр өөрийн золгохдоо барьдаг хадагтай байх бөгөөд түүнийгээ тэр бүр солидоггүй хадгийг баруун гарын ядам хуруундаа нэг үзүүрийг нь ороож тогтоох бөгөөд нөгөө үзүүр нь унжин байж болно.

14


ÁËÎÃ

ÁÈÒ¯¯ÍÈÉ ÈÄÝÝ Цагаан сараар айл бүр идээ засдаг. Идээний боов (хэвийн, ул боов, хавсаа, самнаа) гэx мэтээр 1, 3, 5, 7, 9 үе байх бөгөөд идээний боовны үе нь хүндлүүлэх хүний нас, алба, хэргэм, эрдмийн цол, байгуулсан гавъяа зэргээс хамаардаг. Ач зээ, ачанцар, зээнцэрээ тойруулсан өтгөс буурлууд бол есөн давхар, ахмад хүмүүс бол 5, 7 үе, бүр хүүхэдгүй залуу хосууд бол 3 үе байх жишээтэй. Тэргүүн болон бурхны идээн дээр боов, цагаан шар тос зэргээр “голч” босгож тавьдаг.

ÖÀÃÀÀÍ ÑÀÐ

http://tsagaansar.blogspot.com

ÈÕ Á¯ÕÝË Хонины бүхэл махыг хоёр янзаар огтлож бэлтгэдэг. Их бүхлийг цагаан сар, хурим найр насны ой шинэ сууцны баяраар тавьдаг. - Их бүхэл гэдэг нь хонины бүтэн махыг чанаж амьд үедээ хэвтэж байгаа маягаар нь өрж тавихыг хэлдэг. Үүнд толгой шийр цагаан мах (гургалдай) сэмж ордог xөндөхдөө толгойноос нь эхэлдэг.

ÃÀÐÛÍ ÁÝËÝÃ Цагаан сарын бэлтгэлийн нэг чухал зүйл бол аав ээж, ах дүүс, төрөл төрөгсөддөө өгөх гарын бэлэг юм. Хонь мал, торго, алт мөнгө, бүсний болон толгойн гоёл, ээмэг бөгж, мөн зориулж оёж бэлтгэсэн хувцас, цамц, дээл гутал, мөнгө хадаг, чихэр боов, сүү, тос гээд маш өргөн утга агуулгатай байдаг. Бэлгийн өнгийг аль болох гэрэл гэгээтэй байхыг эрхэмлэдэг.

15


ÖÀÃÀÀÍ ÑÀÐ

ÁËÎÃ http://tsagaansar.blogspot.com

ÀËÀà ÌÝËÕÈÉ ªÐªÕ Алаг мэлхий буюу яст мэлхийг монголчууд эртнээс нааш тоглосоор ирсэн юм. Эртний уламжлалт энэ тоглоомоор тоглох хүүхдүүд шоо орхиж, нүхний нь тоогоор мэлхий өрж тоглодог. 92 эсвэл 108 шагайгаар тоглож, эрхтэн бүрийг тодорхой тооны дараалалтай өрдөг. Тухайлбал: мэлхийн давсàгийг нэг, бөөрийг хоёр, толгойг гурав, шилбийг дөрөв, хүзүүг тав, нурууг зургаан шагай гэхчлэн ºрдºг. Битүүнд алаг мэлхий өрж хонуулаад шинийн нэгэн буцаан авч тоглодог уламжлалтай. Яст мэлхийн эрхтэн: - Давсаг 1 шагай, - Ç¿рх 1 шагай, - Í¿д 2 шагай, - ×их 2 шагай, - Áөөр 2 шагай, - Òолгой 3 шагай, - Ñ¿¿л 3 шагай, - Øилбэ 4 шагай - Ñарвуу 5 шагай - Íуруу 6 шагай - Õ¿з¿¿ 6 шагай Алаг мэлхий тоглох журам: Алаг мэлхийг шагай өрж д¿рсэлсэн хөлөг дээр шагайг өрж тоглоход бэлтгээд тоглогчид нь ээлжээр нэг шоо орхино. Хэрэв шоо хоёр н¿хээрээ буувал тэр хvн 2 н¿д, 2 чих, 2 бөөрний аль нэгийг авна. Нөгөөдөх х¿н шоог зургаа н¿дээр нь буулгавал х¿з¿¿ нурууны аль нэг эгнээний 6 шагайг авна. Энэ мэтээр тоглосоор байтал мэлхийн эрхтнийг д¿рсэлсэн шагай дуусч эхэлдэг. Энэх¿¿ дууссан эрхтний шоо буувал шооны н¿хний тоо ёсоор дууссан эрхтнийг тэр х¿н авсан шагайгаасаа нөхөж тавина. Хамгийн олон шагай авсан х¿н нэгд¿гээр суурийг эзлэн хожно.

16


ñàðâóó

õ¿ç¿¿

õî¸ð í¿ä

õî¸ð ÷èõ

зүрх хоёр бөөр шилбэ давсаг

сүүл

17


Д.БОЛДБААТАР

ЭДИЙН ЗАСАГ

ÕßÒÀÄ ÓËÑÛÍ ¯ÍÝÒ ÖÀÀ Хятад улсад үнэт цаасны зах зээл европын орнуудтай харьцуулахад хожуу эхэлсэн. XIII зуунаас эхлэн XX зууны үед хөгжиж ирсэн. Анх Шаньси мужийн банк 16441900 онуудад үнэт цаасны анхны хэлбэр болох вексель өргөнөөр гарган ашиглаж байжээ. Үнэт цаасны зах зээл идэвхтэй хөгжсөн үе шат бол XIX зууны 60-аад оны сүүлчээр Шанхайд зохион байгуулагдсан гадаадын худалдаачдын хувьцаа, өрийн бичгийн арилжаагаар эхэлсэн. Энэ нь 1891 онд анхны брокерийн холбоог байгуулахад хүргэсэн ба 1904 онд Компаний тухай хууль батлагдсан. Үнэт цаасны зах зээл хөгжихийн хирээр 1918 онд Бээжингийн үнэт цаасны бирж байгуулагджээ. Үүний дараагаар 1920 онд Шанхайн хөрөнгийн ба барааны бирж, 1921 онд Хуаншангийн хөрөнгийн биржүүд бий болжээ. 1946 онд Хуаншангийн бирж нь Шанхайн хөрөнгийн бирж болон өөрчлөн зохион байгуулагджээ. Хувьцаат компани, газар тариалан дахь бирж төдийлөн хөгжөөгүй ажээ.

Барилгын банк, Хятад улсын банкуудаар борлогдсон байна. Борлуулалтын хэмжээ нь 1986 онд 3 тэрбум юань, 1990 онд 6.4 тэрбум юань, 1998 онд 195 тэрбум юань болсон байна. Уг өрийн бичгийг улсын үйлдвэрийн газар, банкууд гаргах болжээ. Өрийн бичиг нь хөгжлийн дараах шатанд орж, төрийн сангийн, үйлдвэрийн газрын, санхүүгийн институтын өрийн бичгүүд гарах болсон, эдгээрт улсын баталгаа гаргаж өгч байв. Эдгээрийн дотроос хамгийн их тархсан нь төрийн сангийн өрийн бичиг юм. Үүнийг үндэсний, барилгын, сангийн, индексжсэн, богино хугацааны гэх мэт хэлбэрүүдээр гаргаж байв. Арван жилийн хугацаатай өрийн бичгийг муж, үйлдвэрийн газруудад захиргааны аргаар хуваарилан борлуулсан ба түүний өртгийг албан хаагчдын цалингаас нь төлүүлэн авч байжээ. Одоо хувьцааны тухай өгүүлэе. Хятад улсад 19841989 онуудад улсын бус өмчийн хэлбэр, хувьцаат үйлдвэрийн газрын холимог капитал хөгжиж ирсэн.

Хятад улсын эдийн засагт өрийн бичиг чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Тус улсад 1949 онд хувьсгал ялсны дараа хувьцааны арилжаа хаагдаж, улсын төсвийн дутагдаж буй санхүүгийн нөөцийг нөхөх зорилгоор өрийн бичиг гаргаж байжээ. Энэ өрийн бичиг 1949 онд Бээжингийн биржэд борлогдож эхэлсэн. Мөн 1950 оноос Тяньжиний хөрөнгийн биржээр зарагдаж байсан боловч, 1952 онд уг бирж хаагджээ. 1981 оноос улсын өрийн бичиг шинээр гаргаж эхэлсэн. 1985 оноос нэгээс таван жилийн хугацаатай, хөвөх хувь бүхий улсын санхүүгийн өрийн бичгийг хатуу журам, дүрмийн дагуу гүйлгээнд оруулсан байна. Энэ нь арван жилийн турш зөвхөн Хятад улсын Аж үйлдвэр, худалдааны банк, Хөдөө аж ахуйн банк,

Улсын өмчийн ялгаанаас хамааран 1 юаний нэрлэсэн үнэтэй энгийн хувьцааг зах зээлийн ба зах зээлийн бус гэж ангилан гаргасан байна. Зах зээлийн бус хувьцаа нь Хятад улсад гүйлгээнд буй хэсгийн ихэнхи нь юм. Түүний томоохон эзэмшигч нь Төрийн зөвлөл юм. Мөн Засгийн газар, орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагууд, улсын үйлдвэрт хамаарагдах хувьцаат

нийгэмлэгүүд, банкны бус санхүүгийн институт, эдгээр үйлдвэрийн газрын ажилтан нар юм. Үйлдвэрийн газрын болон улсын хувьцааг хүн амд худалдахгүй. Сүүлд нь тухайн үйлдвэрийн газрын үйлдвэрчний байгууллагын нэр дээр бүртгэн, зах зээлийн үнээс ихээхэн хямдралтайгаар хуваарилж байна. Энэ төрлийн хувьцааг Эд хөрөнгийг удирдах товчоо бүртгэн хадгалдаг ажээ. Хятадын хөрөнгийн биржид 2007 оны эцсээр үнэт цаасны багц эзэмшигчийн тоо 1550 болтлоо нэмэгдсэн, түүний зах зээлийн ханш 32.71 триллион юань бөгөөд 4.7 триллион ам.долларт хүрсэн. 2008 оны эцэс гэхэд эдгээр компаниудын хөрөнгийн 25 хувьтай тэнцэх хувьцаа чөлөөтэй эргэлдэж байна. Хувьцааны зах зээл дээр хувийн хөрөнгө оруулагчдын хувьцаа давамгайлж байна. 93 сая дансны 99 хувь эднийх байна. 2008 оны 9 дүгээр сар гэхэд эргэлтэнд буй хувьцааны 85 хувийг эзэмшиж байна. Үлдэх нь институтын хөрөнгө оруулагч нарт ногдож байна. Энэ үед 60 хөрөнгө оруулагчдын сан бүртгэгдсэнийг 31 нь хамтарсан үйлдвэрийн хэлбэртэй байжээ. Мөн 69 гадаадын институтын хөрөнгө оруулагч нарт бүртгүүлсэн байдаг. Зах зээлийн хувьцааг хятадын бүх хувьцаат компани гаргана. Эдгээр нь хөрөнгө оруулагч нарт бирж дээр чөлөөтэй борлогдоно. Хувьцаа худалдан авагчийг резидент ба резидент бус гэж ангилна. Зориулалтаас нь хамааран ийнхүү ангилжээ. Резидент нь Шанхайн, Шэньжэний хөрөнгийн биржээс А ангилалын хувьцааг худалдан авч болно. Харин В ангилалын хувьцаа нь Шанхайн хөрөнгийн биржээр, Шэньжэний хөрөнгийн биржээр гонконг доллараар, хятадын гадаадын брокеруудаар дамжигдан резидент бус нарт Хятад улсын дотоодод борлогдоно.

18


ÀÑÍÛ ÇÀÕ ÇÝÝË Америкийн хөрөнгө оруулалтын компаниудын Хятадын хувьцаанд хөрөнгө оруулах хязгаарлалт багасч байна. Н ангилалын хувьцааг Гонконгийн хөрөнгийн бирж дээр гонконг доллараар, резидент бус нарт худалддаг. НьюЙорк, Лондон, Сингапурын хөрөнгийн биржүүдэд хятадын N, L, S гэсэн ангилалын хувьцаануудыг борлуулдаг ажээ. Хятадын хөрөнгийн биржийн сэргээн босголт ХХ зууны сүүлчээс эдийн засгийн шинэчлэлийн ажлын хүрээнд явагдсан. 1990 оны сүүлчээс Шанхайн хөрөнгийн биржийн ажил дахин шинэчлэгджээ. 1991 оны 7 дугаар сард Хятад улсын эдийн засгийн тусгай бүс болох Шэньжэнд улсдаа томоороо 2 дугаарт орох хөрөнгийн бирж байгуулагдсан. Энэ нь үйлдвэрийн газруудад хөрөнгө төвлөрүүлэн бий болгох, хүн амд хөрөнгө оруулалт хийх, бирж дээр тоглох боломж олгосон ба гэхдээ 1992 он хүртэл хөрөнгийн бирж дээр зөвхөн өрийн бичиг гүйж байлаа.

оноос хойш эрчимтэй хөгжиж байна. Энэ нь төр, засгийн шинэ удирдлагууд гарч ирсэн, дотоодын нийгэм, улс төрийн тогтвортой байдал бий болсонтой холбоотой ажээ. Энэ үеийн Хятад улсын хөгжлийн стратегийн томоохон асуудлыг гэвэл эдийн засгийг глобалчлал, хувийн өмчийн эрхийг хамгаалах, дэлхийн хамтын нийгэмлэгтэй либералчлах явдал хэмээн дэвшүүлж байжээ. Энэ чиг бодлого нь хэрэгжихэд Азийн 1997-1998 онуудын санхүүгийн хямралтай уялдан хүндрэл учирсан боловч, эдийн засгийн хөгжилд нь төдийлөн сөргөөр нөлөөлөөгүй билээ. 2001 онд хувьцаа борлуулснаас 9.3 тэрбум доллар, бүр 2002 оны хавар 150 орчим тэрбум доллар хуримтлуулж чаджээ. Гэвч 2004 оноос хөрөнгө оруулалт, шинэ барилгын асар хурдан өсөлтийн хурд, гадаадын хөрөнгө оруулалт хурдтай өсөн, ихээр орж ирэх болсон боловч, Хятад улсад хөрөнгийн зах зээл хаалттай байсан учраас, эдийн засагт нь аажмаар халалт бий болж эхэлсэн. Энэ нь 2006 оны 5-6 саруудад багцлалтын уналтанд хүргэсэн, улмаар

зээлийн төлөвлөгөөний дагуу хийгддэг. Хяналтын тооны үндсэн дээр тогтоогдсон хязгаар, квот байдаг. Энэхүү квотыг улсын төлөвлөгөө, үнэт цаасны байгууллагууд төлөвлөж, хуваарилна. Квот нь нэг жилээр тогтоогддог, хуваарилалт нь муж, улсын үйлдвэрийн газраар, хуулийн этгээдүүдийн захиалгын үндсэн дээр хийгдэнэ. Квотыг хуваарилахдаа салбарын бүтцийг сайжруулах, муж, хязгаар нутгийн хөгжлийн түвшинг ойртуулах шаардлага зэргийг харгалзан үзнэ. Ирээдүйд үнэт цаас гаргагч нарт олгох квот нь хувьцааны ангилалаас хамааран жил бүр өөрчлөгдөж байна. А ангилалын хувьцаа гаргагчид тавих шаардлага В

Хөрөнгийн биржийн гүйлгээ төр, улсын хатуу хяналтын дор, зах зээлийн бус замаар явагдаж байсныг хэлэх хэрэгтэй. Арилжаа нь тогтвортой бус, борлогдож буй үнэт цаасны үнэ гэнэт өсөх, унах явдал гарч байв. Энэ нь улс оронд хийгдэж байсан эдийн засгийн шинэчлэлийн ололт, алдаа, хямралтай холбоотой байв. 1990 оныг бүхэлд нь авч үзвэл Шанхайн хөрөнгийн бирж дээр хувьцааны үнэ нэг өдөр 15 хувь өөрчлөгдөж байсан тохиолдол 18 удаа тэмдэглэгдэж байжээ. Сонирхуулахад хамгийн их үнийн уналт 1997 оны 2 дугаар сарын 18-нд Дэн Сяопиний нас барсан тухай мэдээтэй холбогдон болж байжээ. Хятад улсын хөрөнгийн зах зээлийн хөгжил 2003

2007 оны дэлхийн улс орнуудын хувьцааны зах зээл нуран унахад турхиралд оруулсан болно. Хятад улсад үнэт цаас гаргах үйл ажиллагаа юуны өмнө улсын эрх ашиг, сонирхолд нийцэн зохион байгуулагддагаараа онцлогтой билээ. Хувьцаа гаргах ажиллагаа нь улсын хөрөнгө оруулалтын ба

ангилалын хувьцаа гаргагчтай харьцуулахад ихээхэн бага байна. Үйлдвэрийн газрын ихэнх нь А ангилалын хувьцаа гаргах захиалга өгнө. Хятадын хөрөнгийн бирж дээр хуулийн этгээдийг бүрдүүлж буй үнэт цаас гаргах боломж бүхий хувь нийлүүлсэн нийгэмлэгүүдэд дараах хатуу шаардлага тавьдаг. Үүнд сүүлийн гурван жилийн турш

Д.БÎËÄÁÀÀÒÀÐ Доктор (Sc.D), профессор

19


Д.БОЛДБААТАР

ЭДИЙН ЗАСАГ

актив нь дундачаар 10 хувиас багагүй ашигт ажиллагааны түвшинтэй байх, “актив-өр авлагын үүрэг” гэсэн үзүүлэлт салбарын дундачаас багагүй байх, өмнөх хувьцааны үүрэг 70 хувиас доошгүй биелэгдэж дууссан байх, цэвэр ашгаас 20-оос доошгүй хувиар ногдол ашиг төлсөн байх, нийт гаргаж буй хувьцааны 25-аас доошгүй хувь нь А ангилалын хувьцаа байх гэх мэт шаардлага бий. Хятад улсын Засгийн газар 2005 оны хавар IPO хувьцааг анх удаа байршуулах захиалга хүлээн авахыг зогсоосон. Энэ нь хөрөнгийн бирж дээрх нийлүүлэлтийг хязгаарлахтай

холбоотой, мөн зах зээл дээр худалдаалж эхэлсэн компаний улсад мэдэлд байх хувийг хувьчлах ажлыг хурдасгахтай холбоотой байв. Харин 2007 оны хавар үнэт цаасны анхдагч зах зээлийн үндэсний компаниас хувьцааг арилжих, авах захиалгыг сэргээх талаар Үнэт цаасны зах зээлийн комисс зарласан. IPO дахиж хөрөнгийн бирж дээр гарч ирсэн, үүнийг 3-аас доошгүй жил ажилласан компани гаргах боломжтой болсон. Мөн сүүлийн 3 жилийн ашиг нь 30 сая юань буюу 3.7 сая ам.доллараас багагүй байх шаарлага тавьсан. Үүнээс гадна нийтэд хувьцаа гаргаж байршуулах зөвшөөрлийг нутаг дэвсгэрийн

холбогдох байгууллагаас авах, бүртгүүлэх журам тогтоожээ. Хөрөнгө оруулагч нар бирж анх удаа байрлуулсан хувьцааг захиалгын дагуу худалдан авах эрхтэй. Тус улсад 20 сая гаруй хувийн хөрөнгө оруулагчид бий гэсэн судалгаа бий. Санхүүгийн зах зээл хөгжихийн хирээр институтын зохион байгуулалттай хөрөнгө оруулагчдын тоо тасралтгүй өсч байна. Банк хоорондын өрийн бичгийг арилжаанд оролцогч 300 гаруй арилжааны банк байна. Эдгээрээс гадна хөрөнгө оруулалтын, санхүүнягтлан бодох, даатгалын

компаниуд байдаг. Хөрөнгө оруулалтын зах зээл дээр өөрийн мэргэжлийн түвшинг хурдан дээшлүүлж байна. Институтын хөрөнгө оруулагч нар Хятадын хөрөнгийн биржийн үндсэн оролцогч нар болж чаджээ. Хөрөнгө оруулалтын үйл ажиллагаа явуулдаг олон мянган үйлдвэрийн газар, траст, зөвлөлгөө өгдөг компаниуд байна. Эдгээрт үнэт цаасны зах зээлийн 40 орчим хувь ногдож байна. Анхдагч үнэт цаас байршуулах үүрэг андеррайтер нарт ногдоно. Эхний өдөр бүх хувьцааны 25 хувийг жижиг хөрөнгө оруулагч нарт арилжина. Гэхдээ хэрэв үнэт цаас

гаргагч компаний ашиг нь нэмж, үнэт цаас гаргаснаас хамааран 50-иас дээш хувиар унавал, ерөнхий андеррайтер өөрийн лицензээ хүчингүй болгож болно. Резидент бус этгээдэд хувьцааг худалдах ажлыг тусгайлан зохион байгуулагдсан хөрөнгө оруулалтын сан хийнэ. Хятад улсын үнэт цаасны анхдагч зах зээл дээр улсын өрийн бичгийг худалдах, худалдан авах гүйлгээ зонхилдог. Энэ ажиллагаанд төв, орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагын баталгаа бүхий улсын үйлдвэрийн газрууд оролцдог. Корпорацийн өрийн бичиг зах зээлд өчүүхэн хувийг эзэлнэ. Корпорацийн өрийн бичиг зөвхөн Шанхай, Шэньжэний хөрөнгийн биржүүдэд арилжаалагдана. Үйлдвэрийн газрын өрийн бичиг нийт гаргасан үнэт цаасны 5 гаруй хувийг эзэлнэ. Тус улсад бүх хугацаанд гаргасан өрийн бичиг андеррайтерын синдикат, дилер, аукционаар дамжин байршжээ. Корпорацийн өрийн бичгийг нээлттэй компаний, улсын үйлдвэрийн газрын, богино хугацаатай санхүүгийн гэж ангилна. Эдгээр өрийн бичгийн ихэнхийг эх компани, арилжааны банкнууд баталгаа гаргаж өгдөг. Энэ нь дефолт эрсдэлийг бууруулах ба хараат бус зээлийн рейтингийн хэрэгцээг бууруулна. Хэдийгээр тус улсад орон нутгийн зээлийн рейтингийн агентлагуудын тоо өсч байгаа боловч, нэгдсэн улсын стандарт тогтоож чадахгүй байна. 2007 оноос нээлттэй компани өрийн бичиг баталгаагүй гаргаж байна. Гэвч зээлийн рейтинг байхгүй тул хөрөнгө оруулагч нарт эдгээр өрийн бичгийн өртгийн тухай үнэн зөв мэдээлэл олж авахад хүндрэлтэй байдаг ажээ. Хөрөнгийн арилжааны ихэнх нь үнэт цаасны хоёрдогч арилжаагаар хийгдэнэ. Энд бирж болон бирж бус зах зээл дээр зохион

20


байгуулагдсан үнэт цаас худалдах, худалдан авалт нь тэдгээрийг эзэмшигч нь солигдох гэрээ хэлэлцээрээр явагдана. Учир нь гэвэл худалдагч, худалдан авагчийн мэдээ нь үнэт цаасны хөрвөх чадварыг дээшлүүлэх, түүнд эрэлтийг адилтгах, ойртуулах, үнэт цаасны шилжилт хөдөлгөөний байдалд хяналт тавих боломж олгогдоно. Улсын байгууллагууд энэ зах зээл дээр арилжаа хийгдэх санхүүгийн арга хэрэгслүүд, үйлчлэх механизмыг тогтоож өгдөг.

Өнөөдөр Хятад улсын хөрөнгийн бирж дээр зах зээлийн хувьцаа, төрийн сангийн өрийн бичиг, үйлдвэрийн газар, санхүүгийн институтын өрийн бичиг, бусад үнэт цааснууд арилжигдаж байна. Энэ арилжаанд үнэт цаас гаргагч, хөрөнгө оруулагч, үнэт цаасны төрөлжсөн компани, санхүүгийн компаниуд, брокер, дилерийн компаниуд, банк, хөрөнгө оруулалтын сан, мөнгөн хөрөнгийн зах зээлийн сан, биржийн сан, хөрөнгө оруулалтын зөвлөгөө өгөгч нар, үнэт цаас бүртгэгч нягтлан бодохын компани зэрэг оролцоно. Хятад улсын дотоодод хоёрдогч зах зээл дээр үнэт цаас арилжаалах ажиллагааг Шанхай, Шэньжэний хөрөнгийн биржүүд хийж байна. Шанхайн хөрөнгийн бирж нь тус улсын нутаг дэвсгэр дээр хөрөнгө оруулагч нарын захиалгын үндсэн дээр компьютерийн тусламжтайгаар байгуулагдсан электрон ажиллагаатай бирж билээ. Энд 1 секундэд 16000 транзакц,

нэг өдөрт 60 сая гүйлгээ хийх боломжтой. Хурдны хүчин чадлаараа дэлхийд дээгүүр байранд орно. Гүйлгээ нь өдөрт хоёр удаа, тус бүр 2 цагаар явагддаг. Дамын худалдааг хязгаарлахын тулд өөрийн дотор трендийг оруулдаггүй. Хувьцаа, хөрөнгө оруулалтын сангийн үнэт цаасны үнийн хэлбэлзлийг 10 хувиар хязгаарладаг. Энэ хэмжээнээс дээш давах юм бол биржийн худалдаа автоматаар зогсоно. А ангилалын хувьцааных t+1, В ангилалынх t+3 гэсэн схемээр тооцоо нь хийгддэг. Шанхайн хөрөнгийн биржийн өдөр бүрийн хэлцлийн хэмжээ нь 2007 оны наймдугаар сард 155.06 тэрбум юань, үнэт цаасны нийт индекс 5218.82 хүртэл пунктээр өссөн байна. Шэньжэний хөрөнгийн биржийн гүйлгээ ийм маягаар явагддаг, өдөрт 20 сая хүртэл хэлцэл хийгддэг. Шанхайн биржэд төрийн сангийн өрийн бичгийн 80 орчим хувь, Шэньжэний биржэд үйлдвэрийн газрын ажилтан нарын хувьцааны хувийн жин их байдаг. Шанхайн хөрөнгийн бирж дээр 2007 оны 4 дүгээр сард хувьцаагаа багцалсан үйлдвэрийн газар 849, Шэньжэний бирж дээр 608 байжээ. Мөн оны намар энэ 2 бирж дээрх үнэт цаасны ханшны нийт индекс 5718.49, 19119.37 пункт, хувьцааны зах зээлийн өртөг 28.08 триллион юань байв. Энэ 2 биржид 2001 онд Бээжинд байгуулагдсан Хятадын депозит клирингийн компаний салбарууд үйлчилнэ. Хятад улсын үнэт цаасны хоёрдогч зах зээлд Гонконгийн хөрөнгийн бирж онцгой байр суурь эзэлнэ. Гонконгийн хэд хэдэн томоохон компаниудад үйлчилдэг 10 томоохон үнэт цаас гаргагчийн хувьцаа энд борлогддог. Гонконг 1987 онд БНХАУ-ын бүрэлдэхүүнд орсноор тус хөрөнгийн биржийн үйл ажиллагаанд хатуу журам тогтоогоогүй. Тус биржийн өмнө нь байсан дамын наймааны шинж чанар нь эх газрын биржүүдээс илүү идэвхтэй хэвээрээ үлдсэн.

Энэ бирж нь тэргүүний техник, тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон, санал авах, өгөх хэлцэл жинхэнээр явагддаг шуурхай үйлчилгээ бүхий танхимтай. Энд резидент бус этгээдийн үнэт цаас, дерпватив хэлцлүүдийн арилжаа их идэвхтэй явагдана. Гонконгийн хөрөнгийн биржийн боломж нь тус мужийн эдийн засгийн байдлаар тодорхойлогдоно. XXI зууны эхэн үед энэ бирж нь гүйлгээний хэмжээгээр дэлхийд 16 дугаар байранд орж байв. Хятадын 4 том банкны 3 нь болох Барилгын банк, Худалдаа-аж үйлдвэрийн банк, Хятадын банкны хувьцаа энд зарагдаж байна. Уг биржийн гаргасан хувьцаа 2006 онд дэлхийд Лондонгийн биржийн дараа орж байжээ. Олон үзүүлэлтээр Лондон, Нью-Йоркийн биржүүдэд ойртож байна. Хятадын хөрөнгийн зах зээл дээр 1990-ээд оны эхний хагаст фьючерсийн гэрээгээр хийх хэлцэл, үүсмэл санхүүгийн активыг борлуулах ажиллагааг зөвшөөрсөн. Үүний дараа тус улсад фьючерсийн 50 барааны бирж байгуулагдсан. Үүнд 1000 брокерын компани үйл ажиллагаа явуулж, харин 1994 оноос барааны фьючерс эрс багассан. Үүсмэл үнэт цаас борлуулах хэлцэл Шанхайн фьючерсийн бирж, Даляны барааны бирж, Чженжоугийн барааны биржүүдэд хийгдэж байна. Хятадад хөрөнгийн биржэд худалдаа хийх зөвшөөрлийг зөвхөн листингийн компаниар дамжуулан авна. Түүнд улс болон улсын үйлдвэрийн газрын мэдэлд хувьцааны 90 хувь хамаарч байдаг. Бусад листингийн компани нь гадаадын брокер, дилерийн фирмүүдэд В ангилалын хувьцаа арилжаалахад үйлчилдэг. Хоёрдогч биржийн зах зээлийн арилжаанд орохын тулд Үнэт цаасны зах зээлийн зохицуулах комиссоос зөвшөөрөл авна.

21


Д.БОЛДБААТАР

ЭДИЙН ЗАСАГ

Харин өндөр технологи бүхий компанид Төрийн зөвлөлийн тогтоол гарна. Биржийн зах зээл дээр гарахын тулд компаниуд листинийн шалгуурыг давах ёстой. Энд хатуу шаардлага тавигдана. Үүнд нээлттэй захиалгаар хувьцаагаа байршуулах, бэлэн капитал нь 50 сая юаниас доошгүй байх, сүүлийн 3 жил ашигтай ажилласан байх, 1000-с дээш хувь нийлүүлэгч нар 1000 юаниас доошгүй нэрлэсэн үнэ бүхий хувьцаа эзэмших, 400 сая юаний дүрмийн сангийн капиталын 15 хувиас доошгүй хувьтай тэнцэх хувьцааг чөлөөтэй эзэмших, сүүлийн 3 жилийн үнэн зөв гаргасан тайлан тэнцэлтэй байх зэрэг болно. Хятадын биржийн бус зах зээл нь дэлхийн томоохонд тооцогддог. STAQ хэмээх компьютержсэн сүлжээг багтаасан программ болох хувьцаа, улсын өрийн бичгийн NETS хэмээх системээр хийгдэнэ. Биржийн бус хөрөнгийн зах зээл дээр санхүүгийн өрийн бичиг, үйлдвэрийн газрын өрийн бичиг борлогдоно. Төрийн сангийн өрийн бичигт татвар ногдуулахгүй, ард иргэд олноор худалдаж авдаг. Жижиг хөрөнгө оруулагч нар нь биржийн бус худалдаанд оролцдог, улсын мэдлийн хувьцааг худалдан авдаг. Хяналтын багц эзэмшигч нь солигдвол ийнхүү оролцоно. Биржийн мэдээгээр бирж дээр бүртгэгдсэн компаний тал нь хувьчлагдсан байна. Сүүлийн арван жилийн турш Хятадын хөрөнгийн бирж дээр америкийн өндөр технологийн систем болох NASDAQ үнэт цаасны арилжаанд оролцож байна. Хятадын 49 компани NASDAQ системээр дамжуулан хувьцааны багцийг эзэмшиж байна. 2006 онд 9 компани, 2007 онд дахин 15 компани нэмэгдэж хувьцааны арилжаанд оролцох болжээ.

Хятад улсын хөрөнгийн зах зээлд төрийн зүгээс шууд болон шууд бус аргаар нөлөөлдөг боловч, өөрийн мөн чанараар чөлөөт зах зээлийн зарчмаар хөгжиж байна. Төрийн зөвлөлийн дэргэд 1992 онд Үнэт цаасны комисс байгуулагдан, ажиллаж байна. Энэ комисс нь хууль, тогтоомжийн хэрэгжилтэнд хяналт тавих үүрэг гүйцэтгэнэ.

Үнэт цаасны гүйцэтгэх засаглалын байгууллага нь Үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах комисс юм. Хятад улсад 1994 онд батлагдсан Компаний тухай хуулинд хувьцаа эзэмшигчдийн эрх үүрэг, компаний зохион байгуулалт, удирдлагын бүтэц, тэдгээрээс үнэт цаас гаргах журам, үнэт цаасны листингийн журам, нээлттэй хувь нийлүүлсэн нийгэмлэгийн үнэт цаасны онцлог зэрэг олон асуудлууд тусгагджээ. Тус улсад 1998 оноос Үнэт цаасны тухай хууль, Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай гэсэн 2 гол суурь хууль үйлчилж байна. Үнэт цаасны тухай хуулинд үнэт цаас нийтэд нээлттэй байх, листинг, инсайдерийн худалдаа, хэлцэл, үйлдвэрийн газрын зохион байгуулалтын бүтцийн өөрчлөлт, хөрөнгийн бирж байгуулах, ажиллуулах журам, клирингийн компаний тухай, мөн хариуцлагын тухай, лиценз цуцлах, торгууль ногдуулах зэрэг олон асуудлууд багтсан байна. Хөрөнгө оруулалтын сангийн тухай хуульд сангуудын ажиллах журам, нөхцөл, тэдгээрийн нээлттэй, хаалттай хэлбэрүүд зэргийг тусгасан байна. Энэ хууль батлагдсанаар мөнгөн хөрөнгийн зах зээлийн тусгай

сан, хөрөнгийн сан хөгжих боломж бий болжээ. Энэ хуулийг удирдлага болгон олон төрөлжсөн фирм, банкууд байгуулагдан үйл ажиллагаа явуулж байна. Хөрөнгө оруулалтын компаниуд нь хөрөнгө оруулагч үндсэн институт болж байна. Хятад улсад зах зээлийн бус хувьцааг бүртгэх, хадгалах үүрэг Эд хөрөнгийг удирдах улсын товчоонд ногддог. Улсын үйлдвэрийн газруудад квот өгөх ажлыг улсын комиссын зэрэгцээгээр орон нутгийн захиргаа, Эдийн засаг, худалдааны улсын комисс, Эдийн засгийн өөрчлөн байгуулалтын улсын комиссууд гүйцэтгэдэг. Үнэт цаасны зах зээлийг төрөөс зохицуулахын зэрэгцээгээр улсын бус зохицуулах институтуудын зохицуулалт гэж байдаг. 1991 онд АНУ-тай төстэй, зохион байгуулалтын бүтцийг бий болгосон. Энэ нь арилжааны бус, хөрөнгийн зах зээлд оролцогчдын сайн дурын нийгэмлэг юм. Ажиллах журам, дүрмийг энэ байгууллагын гишүүд өөрсдөө батална. Хөрөнгийн биржэд оролцогчдын нийгэмлэг хамгийн том нь юм. Түүний ажиллах журам нь NASDAQтай адил юм. 2000 оны эцсээр Хятадад фьючерсийн хувьцаанд оролцогчдын нийгэмлэг байгуулагдсан. Хятад улсад орчин үеийн үнэт цаасны зах зээлийг зохицуулах үйл ажиллагаанд захиргааны аргаар үнэ зохицуулах, эрэлт бий болгох, өрсөлдөөний нөхцөлийг бий болгох гэх мэт аргуудыг хэрэглэж байна. Энэ схем нь дэлхийн практикт ганц байдаг онцлог гэж үздэг. Ийм аргууд нь улс орны эдийн засагт идэвхтэй нөлөөлөх үйлчлэлийг бүрэн илрүүлж чадахгүй байгаа тул өргөн эрх чөлөө олгох, хөрөнгийн үр ашиг, төвлөрөлтийг дээшлүүлэх хэрэгтэй гэж олон улсад үздэг. Ийнхүү Хятад улсад үнэт цаасны зах зээл сонгодог утгаараа хөгжөөгүй боловч, дотоод, гадаадаас асар их мөнгө бий

22


болгож, хөрөнгө оруулалт хийж, хөгжиж байгаагийн үндэс юу юм бол. Гадаадын хөрөнгө оруулагч нарын зүгээс богино хугацааны эрэлтийг ихээр бий болгож байна. Тэд нараас Хятадын эдийн засагт оруулах гадаадын хөрөнгө оруулагч нарын хувь их байна. Гадаадад ажиллаж, амьдарч байгаа хятадууд оруулж буй хөрөнгийн бараг 80 хувийг бий болгож байна. Хятадын үнэт цаасны зах зээлд хүн ам нь ерөнхийдөө оролцдоггүй, гол оролцогч нь банк юм. 2002 онд хувьцаа арилжигдсанаар хятадын компаниудад 8.9 тэрбум доллар бий болсон. Дэлхий дахинд 20072008 онуудад болсон санхүү, банкны хямрал Хятад улсын үнэт цаасны зах зээлд сөргөөр нөлөөлсөн. Энэ улсад 2007 оны 2 дугаар сарын 27-нд хөрөнгө оруулагч нар хувьцаагаа орхих явдал гарсан. Үүнийг “хар мягмар гариг” гэж нэрлэдэг. Маш яаралтай хугацаанд хувьцаагаа арилжсан. Энэ нь үнийг доод хэмжээнд хүртэл унагасан. Үнэт цаасны индекс нэг өдөр гэхэд л сүүлийн 10 жилд байгаагүйгээр доошилсон. Дээр өгүүлсэн Хятадын 2 хөрөнгийн бирж, Аж үйлдвэр, худалдааны банк, Хятад улсын банкны үнэт цаасны индекс, үнэ бараг 10 орчим хувь хүртэл багассан. Үүний дараа Хятад улсын төр, засгаас авсан арга хэмжээний үр дүнд мөнгөн хөрөнгийн гүйлгээ сэргэж эхэлсэн. Төв банк вексель шинээр гаргах болж, депозитын байгууллагын заавал байх нөөцийн түвшинг дээшлүүлэх, хуримтлалын ба зах зээлийн хүүгийн хувь хэмжээг өсгөх зэрэг арга хэмжээнүүдийг авсан. Энд биржийн үйл ажиллагааг улс орны дотоодод болон хилийн чанадад либералчлах бодлого идэвхтэй явуулж эхэлсэн байна. Гадаадын компаниуд Хятад улсад байгуулагдан үнэт цаасны арилжаа эрхлэх, андерайтерын үүрэг гүйцэтгэх

болсон. Гадаадын мэргэшсэн хөрөнгө оруулагч нар тус улсад данс нээж болох, олон тооны брокерууд бий болсон. 2007 онд Бээжинд анх удаа гадаадын банк нээгдсэн. Корпорацийн өрийн бичиг гаргах ажлыг ихээхэн дэмжиж байна. Хятадын нефть химийн корпораци 6.7 тэрбум ам.долларын өрийн бичиг гаргасан байна.

БНХАУ төлөвлөгөөт эдийн засгийн системээс зах зээлийн системд шилжих явцад хувьцаат компаний гол эзэн нь болсон төрийн үүрэг, роль өөрчлөгдөж байна. “Томыг нь барьж авах, жижгийг нь суллах” гэсэн ерөнхий уриан дор улсын үйлдвэрийн газруудын үйл ажиллагаанд хатуу хяналт явдлаас аажмаар татгалзаж байна. Тус улсад өмч хувьчлах компанит ажлыг дээрхи уриан доор хийснээр 2002 онд үйлдвэрийн газрын тоо 159 мянга болж, 1997 оныхоос 103 мянга буюу 61 хувиар буурсан байна. Үүний зэрэгцээ төрөөс үнэт цаас, даатгал, банкны зэрэг хэд хэдэн комисс байгуулан өөрийн зохицуулалт хийх, нөлөөг хүчтэй болгохоор тэмүүлсэн хэвээр байна. Үнэт цаасны комисс нь улс оронд хийж буй корпорацийн удирдлагын шинэчлэлийг гол нэвтрүүлэгч, түгээгч болж байна. Корпорацийн удирдлагад гарч буй өөрчлөлтийн явцад капиталын дотоодын зах зээл тэгш бус хөгжиж байна. Хувийн хөрөнгө оруулагч нь Шанхай, Шэньжэнний биржүүдэд зонхилдог боловч, корпорацийн өөрчлөлт хийх идэвхтэй үйл ажиллагаа, сонирхол бага, нөгөө талаас институтын хөрөнгө оруулагч

нарын үүрэг аажмаар өсч байгаа боловч, зайлшгүй шаардлагатай хууль эрх зүйн дэд бүтэц байхгүйгээс төдийлөн эрчимтэй урагшилж чадахгүй байна. Гадаадын хөрөнгө оруулагч нар Хятадын капиталын зах зээл дээр нэвтрэн орох явдал удаашралтай байна. Тус улсад сүүлийн 10 гаруй жил хувьчлах асуудал идэвхтэй явагдсан боловч, эдийн засагт төр оролцох явдал хэвээр байна. Томоохон 600 компаний 70 гаруй хувьд нь Төр хяналт тавьж байна. Хувийн өмч нь дээд зэргээр төвлөрсөн хувьцааны багцны хэлбэртэй байна. Дунд хувь нийлүүлэгч нар, том институтын хөрөнгө оруулагч нарт хувьцааны багц төвлөрүүлэх боломж хязгаарлагдмал байна. Компаний удирдлагад нөлөө үзүүлж чадахгүй байна. Корпорацийн удирдлагын чухал хүчин зүйлийн нэг нь банкны салбарт хийх шинэчлэл юм. Хятадын томоохон барилга, худалдаа, хөдөө аж ахуйн банкуудыг төрийн хувь нийлүүлсэн арилжааны банк болгож өөрчилсөн. Хөрөнгийн биржүүдээс листинг авсан. Шанхайн фьючерсийн бирж нь 1999 оны 12 дугаар сард Шанхайн металлын бирж, Шанхайн хүнсний бүтээгдэхүүний, Шанхайн барааны биржийг нэгтгэн байгуулагджээ. Энэ бирж нь ашгийн бус байгууллага юм. Үйл ажиллагааг нь Хятад улсын Үнэт цаасны комисс зохицуулж байдаг. Энэ биржийн арилжааны танхим нь Шанхайн Пудонг дүүрэгт байрладаг. Одоо тус бирж дээр зэс, хөнгөн цагаан, цайр, болд, арматур, байгалийн каучук, мазут, алт (2008 оны 1 дүгээр сараас) худалдаалагдаж байна. Шанхайн фьючерсийн бирж нь орон нутгийн цагаар 9-өөс 11 цаг хүртэл, үдээс хойш 13.30аас 15 цаг хүртэл ажилладаг. Тус биржийн гишүүн 200 гаруй компани байдаг. Гишүүдийг 2 ангилна. Эхнийх нь JHFE оролцогч нарыг энд бүртгэдэг. Хоёрдахь нь өөрийн данснаас арилжаа хийдэг өмчийн эзэн гишүүн гэж байна. Фьючерсийн гэрээний худалдан авах ба худалдах дараалал нь зөвхөн биржэд оролцогчдын тусламжтайгаар хийгдэнэ.

23


М.ОТГОН

ХОЙМОР

М.ОТГОН “Эрдэнэт үйлдвэр” ХХК-ийн Баяжуулах фабрикийн Нунтаглан баяжуулах хэсгийн баяжуулалтын технологич, “Эрдэнэт” үйлдвэрийн 2011 оны ШИЛДЭГ АЖИЛТАН М.ОТГОНЫГ энэ удаагийн “Хоймор” буландаа

ХӨДӨЛМӨРЛӨХГҮЙГЭЭР

МӨРӨӨДӨЛДӨӨ ХҮРЧ ЧАДАХГҮЙ

урьлаа.

24


25


М.ОТГОН

ХОЙМОР

- Эзэмшсэн мэргэжлийнхээ талаар яриагаа эхлэе? -Шагдарын Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуулийг 2003 онд уул уурхайн тоног төхөөрөмжийн механик инженерээр төгссөн. Сургуулиа төгсөөд Баяжуулах фабрикийн засварын хэсэгт засварчнаар ажилд орж байлаа. 2005 оныг хүр��эл тус хэсэгт тоног төхөөрөмжийн засварчин, ээлжин мастер, механик зэрэг ажлыг хийсэн. 2005 оны 9-р сараас үйлдвэрийн боловсон хүчин бэлтгэх хөтөлбөрийн хүрээнд ОХУ-ын Екатеринбург хотод Баяжуулагч инженер мэргэжлээр суралцаж, 2008 онд төгсөж ирээд Баяжуулах фабрикийн Нунтаглан баяжуулах хэсэгт тээврийн машинистаар ажилласан. 2009 оны гуравдугаар сараас эхлэн Баяжуулалтын технологичоор ажиллаж байна.

- Аливаа зүйл цаанаа учир шалтгаантай байдаг. Таны хувьд анх мэргэжлээ хэрхэн сонгож байсан бэ? - Манай ах автын механик инженер хүн байдаг. Автомашин сайн засна. Хүмүүс ч их ирдэг байсан. Бас гоё гоё машин унадаг. Ахыгаа дууриаж автын механик инженер мэргэжлийг сонгосон. Гэвч хүссэн автын механик инженерийн ангийг авч чадаагүй, уул уурхайн тоног төхөөрөмжийн механик инженерийн ангийг авч байсан. - “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажилд орно гэдэг өндөр шалгууртай байдаг? - Их сургуульд байхдаа идэвхтэй оюутны нэг байсан. Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуульд сурч байсан нь миний хувьд ажилд орох нэг боломж байсан гэж боддог. “Эрдэнэт” үйлдвэрийн чадварлаг инженерүүд хичээл заадаг байлаа. Тэр хүмүүсээс их зүйлийг сурсан. Намайг ажилд ороход ч туслаж, дэмжсэн.

26


- “Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ” гэдэг үг байдаг даа? - Тийм шүү. “Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ” гэдэг үгэнд би бат итгэлтэй явдаг. - “Эрдэнэт” үйлдвэр залуу ажилчдыг хэр дэмждэг вэ? - Олон жил ажилласан туршлагатай гэлтгүй залуучуудыг сайн дэмждэг. Тэдэнд их итгэл хүлээлгэж байгаа. Хэн юу хийж чадаж байна тэр хүнийг үйлдвэрийн зүгээс нэлээн сайн дэмждэг. Баяжуулах фабрикийн Нунтаглан баяжуулах хэсэг, манай хамт олон үйлдвэрийнхээ зүрх нь болсон газар байдаг. Манай технологийн процессын үзүүлэлтээс “Эрдэнэт” үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн үндсэн үзүүлэлтүүд шалтгаалдаг. Манай хамт олон ажилдаа хариуцлагатай ханддаг тийм л сайхан хамт олон бий.

- Уул уурхайн шинэ ордуудыг илрүүлэн, олон үйлдвэр ашиглалтад орж байна. Ижил төстэй үйлдвэрүүдтэй “Эрдэнэт” үйлдвэрээ харьцуулан бодож байв уу? - Монголын үйлдвэрүүдээр олон явж байгаагүй. Оросын холбооны улсад суралцаж байхдаа, бас хэд хэдэн удаа томилолтоор явж ижил төстэй зургаа, долоон үйлдвэрийн үйл ажиллагаатай танилцаж байсан. Манай үйлдвэрийн хувьд хүчин чадал сайтан, туршлагатай чадварлаг хамт олонтой, тоног төхөөрөмж нь шинэчлэгдэж, автоматжуулагдсан орчин үеийн үйлдвэр болж чадсан гэж боддог. - “Эрдэнэт” үйлдвэр баяжуулалтын технологийн үндсийг тавьсан гэж ярьдаг. Технологи талаас нь харьцуулбал? - Технологийн хувь ч тэргүүн технологийг бид хэрэглэдэг.

27


М.ОТГОН

ХОЙМОР

-Гэр бүлийнхээ талаар? -Ам бүл гурвуулаа. Манай эхнэрийг Б.Энхчимэг гэдэг. Хуульч мэргэжилтэй. Оросод сургуульд суралцаж байхдаа танилцаж гэр бүл болсон. -Залуу хүний хувьд чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг вэ? -Чөлөөт цаг гарвал гэр бүлтэйгээ өнгөрүүлдэг. -Та олон найзтай юу? -Хүн найзтай, танилтай байх хэрэгтэй. Амьдралын жаргал зовлон хуваалцдаг найз, өөрөөр хэлбэл сайн найз хүнд цөөн байдаг юм шиг санагддаг. -Та хэр сайн найз вэ? -Сайн найз байхыг хичээдэг. -Мөрөөддөг үү? -Мөрөөддөг. Гэхдээ байнга мөрөөднө гэж юу байхав. -Ирээдүйн зорилгын тань тухай яриулах гээд мөрөөдлийн тухай асуулаа? -Бодсон, санасан, төлөвлөсөн зүйл бий. Зүгээр сууж байгаад мөрөөдөлдөө хүрнэ гэж байхгүй. Мөрөөдөлдөө хүрэхийн тулд их хөдөлмөрлөх хэрэгтэй. Хичээж байгаа. Бага байхдаа л ахыгаа хараад инженер хүн болно гэж боддог байсан. Тэр ч утгаараа инженер болох гэж явна. Хичээнээ. Бодож явдаг ганц л зүйл байдаг. Хүн бүр өөрийнхөө ажиллаж байгаа газраа хийж чадах ганц зүйлээ сэтгэлээсээ хийж чаддаг байвал урагшилна. Ажилдаа, өөртөө үнэнч байх хэрэгтэй.

28


-“Биеэ засаад гэрээ зас. Гэрээ засаад төрөө зас” гэдэг үг байдаг. Эрдэнэтийн ирээдүйн хөгжлийг та хэрхэн хардаг вэ? “Эрдэнэт” үйлдвэрийн орд газрын нөөц шавхагдах тэр үед? -“Эрдэнэт” үйлдвэрийн нөөц шавхагдах тэр үед, “Эрдэнэт” үйлдвэрээс хараат бус байдлаар Эрдэнэт хот оршин тогтнох нийгэм, эдийн засгийн бодлогыг одооноос хэрэгжүүлж эхлэх хэрэгтэй гэж боддог. Эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх хэрэгтэй. - Их ажлынхаа хажуугаар зав гарган ярилцсанд баярлалаа. Танд болон танай гэр бүлд сар шинийн баярын мэндийг хүргэж байна. - Баярлалаа. Сар шинийн баярын мэндийг хамт олон, найз нөхөд, гэр бүлийнхэндээ танай сэтгүүлээр дамжуулан хүргэж байна. Ярилцсан: У.Цэрэнбат

29


Ч.НЯМДОРЖ, А.ЛХАГВА, Г.ОЮУНСҮРЭН

ТЕХНИК-ТЕХНОЛОГИ

БОЛОВСРУУЛСАН Еðºíõèé ýð÷èì ç¿é÷ Ч.НЯМДОРЖ Пðîãðàììèñò èíæåíåð А.ЛХАГВА Мåõàíèêèéí áàãø Г.ОЮУНСҮРЭН АГУУЛГА 1. Зорилго 2. Системийн ажиллагаа 3. Системийг нэвтрүүлэх сэлбэг хэрэгсэл бэлтгэх хэсгийн тоног төхөөрөмжийн байрлалын бүдүүвч 4. Хийгдэх ажлууд 5. Тоног төхөөрөмж холболтын бүдүүвч 6. Дүгнэлт ЗОРИЛГО Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх тоног төхөөрөмж, эд ангийг засварлах, тэдгээрийн биелэлтийг хянах үйл ажиллагааг компьютержуулах, заводын бичиг баримт, ажлын болон ажилбарын зураг бичиг баримт, агуулахад байгаа бараа материал, бэлэн бүтээгдэхүүн, бэлдэцийг электрон мэдээллийн системд оруулах ЗМЗ-д бүтээгдэхүүн, ажил үйлчилгээ хийх үйл ажиллагааг ажилбар бүрээр нь зураг бүдүүвчээс эхлээд бэлэн бүтээгдэхүүн болж захиалагчид өгөх хүртэл бүх шат дамжлагыг компьютерийн системийн тусламжтайгаар хийх юм.

ИНЖЕНЕРЧЛЭЛИЙН ХЭТ ЦАХИВААС ХӨГЖЛИЙН ГАЛ БАДАРМОЙ

ÇÀÑÂÀÐ ÌÅÕÀÍÈÊÈÉÍ ÇÀÂÎÄÛÍ ÑÝËÁÝà ÊÎÌÏÜÞÒÅÐÈÉÍ ÈÆ Á¯ÐÝÍ ÓÄÈÐÄ

30


à ÕÝÐÝÃÑÝË ÁÝËÒÃÝÕ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀà ÄËÀÃÛÍ ÑÈÑÒÅÌÄ ØÈËƯ¯ËÝÕ ÍÜ

31


ТАЙЛБАР 1. Захиалга хүлээн авах • Бид веб хуудас болон утас, электрон хаяг, бусад хэлбэрээр захиалгыг хүлээн авч, энэхүү ажлыг гүйцэтгэх үйлдвэрлэл, техник технологийн боломжийн талаар дүгнэлт гаргаад эргэн үйлчлүүлэгчид хариу өгөх хэсэг (Захиалгаар орж ирсэн ажлын бүртгэлийн хэсэг). 2. Зохион бүтээлт, техникийн зураг гаргах, техникийн зургийг орчин үеийн программ хангамж болох CAD/CAM ашиглан зурна. • Захиалгаар орж ирсэн ажлын зураг гаргах, түүнийг электрон хэлбэрт архивлан хадгалах бүртгэл мэдээллийн сангийн хэсэг. 3. Хяналт • Боловсруулсан техникийн зураг төсөлд холбогдох стандарт техникийн нөхцлийн талаар техник болон норматив хяналтыг явуулж шалган баталгаажуулан зөвшөөрөл олгох хэсэг. 4. Технологийн боловсруулалт • Батлагдсан ажлын болон техникийн зурагт үйлдвэрлэлийн боловсруулалтын ажилбарын технологи боловсруулах программ хангамж(бэлдэцийг бэлэн бүтээгдэхүүн болох хүртэл алхам алхмаар технологи ажилбар, техникийн иж бүрэн бичиг баримтыг боловсруулах, электрон хэлбэрт архивлан хадгалах хэсэг)

ИНЖЕНЕРЧЛЭЛИЙН ХЭТ ЦАХИВААС ХӨГЖЛИЙН ГАЛ БАДАРМОЙ

Ч.НЯМДОРЖ, А.ЛХАГВА, Г.ОЮУНСҮРЭН

ТЕХНИК-ТЕХНОЛОГИ

5. Хяналт • Боловсруулагдсан технологийн бичиг баримтыг баталгаажуулах хэсэг 6. Бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг • Боловсруулсан ажилбарын технологи, норм цаг, цалин хөлсийг үндэслэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртгийг тооцож гаргах программ хангамж, бүртгэл мэдээллийн сан 7. Хяналт • Бодож гаргасан норм цаг, цалин хөлс, бүтээгдэхүүний өөрийн өртгийг хянаж баталгаажуулан дараагийн шатанд шилжүүлнэ 8. Архив • Дээрхи үйлдлүүд бүрэн хийгдсэн бүх төрлийн эд анги, угсаргааны нэгж, иж бүрэн техник технологийн бичиг баримтыг электрон файлаар архивлах буюу архивын электрон хадгалах системд шилжүүлэх (архивын хадгалах материалыг электрон файл ба мэдээлэлийн нэгдсэн санд хадгалах) 9. Үйлдвэрлэлийн процесс • Бүрэн боловсруулагдсан ажлын зураг, техникийн бичиг баримтыг үндэслэн үйлдвэрлэлд оруулах ба технологийн процессын хяналтыг хэрэгжүүлнэ. Ингэхдээ: Үйлдвэрлэлд орж ирсэн ажил технологийн дагуу аль хэсэг дээр явж байгаа, биелэлт нь хэр байгааг харуулах тайлангийн хэсэг.Ингэхдээ мөн машин бүр дээр утасгүй wireless ipcamer-ууд байрлуулсан байна. Системд тусгай эрхээр бүртгэгдсэн хэрэглэгчид аль машин дээр юу хийгдэж байгааг өөрсдийн компьютер дээрээ сонгож харах боломжтой

32


10. Диспечерийн хяналт • Үйлдвэрлэлийн процесст диспетчерийн өдөр тутмын хяналт хэрэгжүүлж мэдээлэлийн нэгдсэн сүлжээнд холбох, диспетчерийн ажилд шаардлагатай хэрэглээний программ хангамж боловсруулах. (одоогийн мөрдөж буй диспетчерийн мэдээлэлийн нэгдсэн сан гэлектрон хэлбэрт шилжүүлснээр ажлын шуурхай байдал, удирдлагыг мэдээлэлээр тогтмол хангах нөхцөл бүрдэнэ.) 11. Бэлэн бүтээгдэхүүн ба борлуулалт • Бэлэн бүтээгдэхүүний бүртгэл буюу санхүүгийн анхан шатны бүртгэл, бэлэн бүтээгдэхүүний хөдөлгөөнд хяналт тавих, бүтээгдэхүүний борлуулалтын бүртгэл мэдээлэлийг хангах программ хангамж 12. Материал техник хангамж • Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэл болон үйлдвэрлэлийн техник, технологийн шаардлагатай материал түүхий эдийн хангамж, материал, сэлбэгийн хөдөлгөөний санхүү бүртгэл, орлого зарлагын тайлан мэдээллийн сан үүсгэж бүх агуулахуудын үйл ажиллагааг электрон хэлбэрт шилжүүлнэ.

ИНЖЕНЕРЧЛЭЛИЙН ХЭТ ЦАХИВААС ХӨГЖЛИЙН ГАЛ БАДАРМОЙ

ДҮГНЭЛТ 1. Энэхүү системийг нэвтрүүлснээр орчин үеийн мэдээллийн технологи нь заводын удирдлага болон үйлдвэрлэлийн технологийн процесст нэвтэрч, заводын өдөр тутмын болон хэтийн үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулах 2. Удирдлагын болон үйлдвэр��элийн зардлыг бууруулах, түүнд тавих хяналтыг сайжруулах ач холбогдолтой 3. Үүнээс гадна үйлдвэрлэл, удирдлага, санхүү, эдийн засгийн үйл ажиллагааны өдөр тутмын бичиг баримтын бүрдүүлэлт, хөтлөлт, түүнд тавих хяналтын тогтолцоог сайжруулна 4. Заводын архивын бичиг баримтыг хадгалах, комьпютерын мэдээлэлийн сан шинээр бий болгох, ингэснээр системд бүртгэлтэй хэрэглэгчид хүссэн үедээ хугацаа алдалгүйгээр өөрт хэрэгтэй бичиг баримт, ажлын зургаа татаж авах 5. Мөн ажлын зураг,ажилбарын баримт бичгийн давхцал арилна 6. Мөн хуучин ажлын зураг, техник технологийн баримт бичгийг сэргээх зэрэг олон давуу талууд гарна 7. CAD/CAM-ын системийг нэвтрүүлэх боломжтой болно

33


California Resource Investment Conference | Indian Wells, CA, USA

Continued from Jan 31 Mexico Investment Summit | Mexico City, Mexico

12th Coaltrans USA | Miami, Fl, USA

Mining Indaba | Cape Town, South Africa India Investment Summit | Mumbai, India

California Resource Investment Conference | Indian Wells, CA, USA 38th Annual Conference on Explosives & Blasting Techniques | Nashville, TN, USA

South African Coal Exports Conference | Cape Town, South Africa

Coal-Gen Europe 2012 | Warsaw, Poland

12th Coal Operators’ C Wollongong, NSW, Aus

11th Coaltrans India | New Delhi, India

PDAC Convention | Toronto, ON, Canada

Continued from Feb 28 Africa Investment Summit | London United Kingdom

18th World Steel Conference | london, United Kingdom Middle East Investment Summit | Dubai, UAE MineAfrica at PDAC | Toronto, ON, Canada

Mine Site Automation & Communication | Brisbane, QLD, Australia 2012 Spring Coal Forum | Clearwater Beach, Fl, USA Coal Conference of the Americas | Cartagena, Columbia

Mining Vietnam | Hanoi, Vietnam

North American Aluminum Trends | Miami, FL

CME 2012 - Constructio

ExpoMin 2012 | Santiago, Chile Gold & Silver Investors Summit | Dubai, UAE Geothermal Asia | Jakarta, Indonesia

Continued from Feb 28 CoalPrep - International Coal Processing | lexington, KY, USA

Turkey Investment Summit | Istanbul, Turkey

Canadian Mining and Industrial Expo | Sudbury, ON, Canada

New York Hard Assets Investment Conference | New York, NY, USA World Mining Investment Congress | London, UK

South Pacific Investment Summit | Sydney, Australia CIM Conference & Exhibition | Edmonton, AB, Canada

Continued from May 28 Nickel-CobaltCopper, Uranium & Gold Conference | Perth, QA, Australia

World Resource Investment Conference | Vancouver, BC, Canada

3rd International Symposium on the Processing of Industrial Minerals & Coal | Istanbul, Turkey 2nd Annual Mining Americas Summit | Denver, CO, USA Africa Iron Ore Conference | Cape Town, South Africa 3rd International Congress on Water Management in the Mining Industry | Santiago, Chile

Euro Mine Expo | Skelleftea, Sweden AusIMM International Uranium Conference | Adelaide, SA, Australia

Argentina Mining | Salta, Argentina

4th International Works Hydrometallurgy | Santi

Shaking the Foundations of Geo-Engineering education | Galway, Ireland

Diggers & Dealers Forum | Kalgoorlie, WA, Australia 34th International Geological Congress Australia | Brisbane, QLD, Australia

Argentina Mining | Salta, Argentina

14th Australian Coal Preparation Conference & Exhibition | Canberra, Australia

9th International Mining Plant Maintenance Meeting | Santiago, Chile

2nd International Seminar on Energy Management in the Mining Industry | Bahia, Brasil

7th International Mine Equipment Maintenance Meeting | Santiago, Chile

Electra Mining Africa | Johannesburg, South Africa

Tailings and Mine Waste | Keystone, CO, USA

Continued from Sep 30 51st Annual Conference of Metallurgists | Niagra Falls, ON, Canada

China Mining | Tianjin, China

Continued from Oct 30 Goldfields Mining Expo | Kalgoorlie, Australia

Process Mineralogy | Cape Town, South Africa

Precious Metals | Cape Town South Africa

Processing of Nickel Ores and Concentrates | Cape Town, South Africa

Continued from Oct 30 International Conference on Ground Improvement and Ground Control | Wollongong, Australia

Continued from Nov 26 NWMA Annual Convention | Sparks, NV, USA

34


ÕÝÇÝÝ? ÕÀÀÍÀ? ÞÓ?

44th Canadian Mineral Processors Operators Conference | Ottawa, ON, Canada Coaltrans Asia Coal Trading Forum | Singapore

International Symposium on Water in Mineral Processing | Seattle, WA, USA

4th Asian Mining Congress | Kolkata, India Mexico Investment Summit | Mexico City, Mexico

Lithium Supply & Markets | Buenos Aires, Argentina Vancouver Resource Investment Conference | Vancouver, Bc, Canada

Mineral Exploration Roundup | Vancouver, BC, Canada

until Feb 2

Regional Iron And Steel Investment Summit | Istanbul, Turkey

China Iron Ore | Beijing, China

SME Annual Meeting & Exhibit | Seattle, WA, USA 10th Annual Coal Markets | Singapore 2nd Annual Rare Earths & Strategic Metals | Sydney, NSW, Australia Environmental Management in Mining | Perth, WA, Australia

Conference | stralia

4th International Professional Geology Conference | Vancouver, BC, Canada

Africa Investment Summit | London United Kingdom until Mar 1

Mackay-Bowen Mining and Resource Expo | Mackay, QLD, Australia

Mines and Money Hong Kong | Hong Kong, China 15th Annual Global Iron Ore & Steel Conference & Exhibition | Perth, WA, Australia

Narrow Vein Mining | Perth, WA, Australia Asia Mining Congress | Singapore Deep Mining | Perth, WA, Australia

Calgary Resource and Clean Energy Investment Conference | Calgary, AB Canada

21st Industrial Minerals Congress & Exhibition | Budapest, Hungary

L, USA

on and Mining Expo | Perth, WA Australia

11th World Copper Conference | Santiago, Chile

Sulphur World Symposium | Istanbul, Turkey

15th Int. Seminar on Paste and Thickened Tailings | Sun City, South Africa

International Minor Metals Conference | Cologne, Germany

11th World Filtration Congress | Graz, Austria 8th International Comminution Symposium | Cape Town, South Africa International Mining History Congress | Johannesburg, South Africa

CoalPrepInternational Coal Processing | lexington, KY, USA

3rd Mozambique Mining & Energy Conference | Mupato, Mozambique MiningWorldRussia | Moscow, Russia

until May 3

Brasil Investment Summit | Sao Paulo, Brasil Geoener | Madrid, Spain

World Tunnel Congress | Bangkok, Thailand

shop on Process iago, Chile

Eurock | Stockholm, Sweden Australian Resources and Energy Conference | Broken Hill, NSW, Australia

Nickel-Cobalt-Copper, Uranium & Gold Conference | Perth, QA, Australia Rockbolting in Mining | Aachen, Germany

12th Int. Multidisciplinary Scientific Geo-Conference & Expo | Albena, Bulgaria North American Tunneling Conference | indianopolis, IN, USA

6th International Symposium on Biohydrometallurgy | Falmouth, United Kingdom Senegal International Mining Show | Dakar, Senegal 5th International Conference on Innovation in Mine Operations | Santiago, Chile

11th Australia New Zealand Conference on Geomechanics | Melbourne, Australia

Sampling Perth | WA, Australia

Queensland Mining 7 Engineering Exhibition | Mackay, QLD, Australia

2nd International Seminar on Innovation in Human Resources | Santiago, Chile

MinExpo | Las Vegas, NV, USA XXVI International Mineral Processing Congress | New Delhi, India Mine Closure | Brisbane, NSW, Australia Minerals, Metals, Metallurgy & Materials | New Delhi, India

9th International Mineral Processing Seminar | Santiago, Chile

51st Annual Conference of Metallurgists | Niagra Fallss, ON, Canada until Oct 3

11th AusIMM Mill Operators’ Conference | Launceston, Tasmania, Australia Goldfields Mining Expo | Kalgoorlie, Australia until Nov 1 International Conference on Ground Improvment and Ground Control | Wollongong, Australia until Nov 2

International Mine Management | Melbourne, Victoria, Australia

NWMA Annual Convention | Sparks, Nevada, USA

until Dec 1

3rd International Congress on Automation in the Mining Industry | Santiago, Chile

35


Ë.ÁÀÒÀÀ

ÀßÍÛ ÁÎÃÖ

Ë ª Ò ª Õ Ä Ë È Æ ÕªÃ

Бидний хэдэн нөхөд “Эрдэ үзэсгэлэнг сонирхож, тус ул ХХК-ийн Хөгжлийн хэлтэс, албаны ажилтнууд оролцсо Япон улсад өнгөт металл, т зэсийн үйлдвэрлэлийг түлхү Японы аж амьдрал, байгаль Бид Токиогийн өвөл /8-12 тэр үед очсон юм. Энэ үеэр Японд айлчилж, энэ тухай хэ

ФÓÆÈ

Я

пончуудын сүр сүлд болсон, шүтэн биширдэг энэхүү ууланд бид аялал хийв. 50 орчим километрийн холоос үзэгдэх сэтгэлд хоногшсон тэр сүрлэг уул хүрэхэд Токиогоос 100 гаруй километр хурдны замаар давхих хэрэг гарна. Зам гэдэг Японд үнэхээр шийдэж чадсан асуудал байлаа. Амралтын өдөр байсан тул тэр уулын амралтанд амрах, зугаалах, рашаан усанд орох гэсэн хүмүүсийн хөлөглөсөн машин их. Гэлээ ч метро, цахилгаан галт тэрэг, бусад тээврийн хэрэгсэлээр төвөггүй хүрдэг бололтой. Төвөггүй гэдгийн учир нь тэр их машины урсгалд бөглөрөл гэж байхгүй юм. Хөтчөөсөө сонирхож, Японд ер нь машины бөглөрөл гэж байдаг уу гэхэд, бидний хөтчөөр ажиллаж байсан залуу: -Японд хоёр л тохиолдолд замын бага

зэргийн бөглөрөл гардаг гэж ярьдаг. Энэ нь зам тээврийн осол, зам дээрх засварын ажил. Бусад тохиолдолд бөглөрлийг мэдэхгүй дээ. Би нутагтаа очихоор машинд зам тавьж өгөөд байсан чинь сүүлдээ бүр өөрөө явж чадахаа байсан. Тиймээс машинаас өрсөж давхих болсон шүү гэв. Фужи уул хүрэх зам түүний савслага уулсын тухайлбал, өндөр уулын өгссөн, нарийхан, огцом эргэлт, мушгиа ихтэй замаар явах юм. Аялагчдын урт автобус хоёр урсгалыг заагалсан шугам давж орно гэж ёстой байхгүй. Зөвхөн өөрт ноогдох хэсгээрээ л хурдтай давхина. Эндээс үзвэл япон жолоочийн ур чадвар үнэхээр өндөр юм билээ. Манайхан машин байхгүй байна гээд л урсгал чөлөөтэй сөрдөг нь нүдэнд харагдах шиг болсон. Ийнхүү Фужи хүртэл явахдаа замын дунд хэсэгт чилээгээ гаргаж багахан хугацаанд амрах, идэж уух гээд иж бүрдэл

цо “У ба гэ ба үн ю тө ба ба гэ ан үг үн ба нэ

ор өм

36


Í Î Ï ß Í ËѪ

энэт үйлдвэр” ХХК-ийн томилолтоор Япон улсад аялж, Зэсийн үйлдвэрлэл, түүнтэй холбогдсон лсын хөгжил цэцэглэлттэй танилцаад ирлээ. Манай аялалын бүрэлдэхүүнд “Эрдэнэт үйлдвэр” Геологи хайгуулын анги, Инженерийн зураг төслийн хэлтэс болон Мэдээлэл сурталчилгааны он юм. Техник, технологи, ялангуяа электроникийн чиглэлээр дэлхийд тэргүүлэх байр суурьтай түүний дотор зэсийн үйлдвэрлэл сайн хөгжжээ. Энэ чиглэлээр ажилладаг мэргэжлийн инженерүүд үү сонирхож, багагүй зүйлийг мэдэж авсан билээ. Миний хувьд Япон улсын онцлог, хөгжил, өнөөгийн орчин, төр, засгаас нь явуулж байгаа бодлогын талаар илүү сонирхож явлаа. хэм дулаан, цасгүй/ Монголдоо бол 15-25 орчим хэм хүйтэн, “ес” эхлэх дөхсөн, жавар “тачигнасан” БНАСАУ-ын ерөнхийлөгч Ким Чен Ир нас нөгчиж, дэлхийд нэрд гарч яваа залуу дуучин Леди Гага эвлэл мэдээллийн хэрэгсэлээр өдөр шөнөгүй сурталчилж байв.

огцолборт очсоноо санаж байна. Бид түүнийг Урьхан” гэж нэрэллээ. Үнэнийг хэлэхэд хотоос гарч агагүй хугацаа өнгөрсөн ч хөдөө хээр явж байна эсэн ойлголт байхгүй юм. “Урьхан” ч мөн адил. Хотод айсан үйлчилгээ, юмны үнэ нь энд яг ижил. Ер нь нийн бодлогыг төрөөс нэлээд анхаардаг бололтой юм. Манайд Шударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн өлөө газар гэдэг байгууллага байдаг шиг санаж айна. Хот, хөдөөгийн үнэ тэнгэр газар шиг л өөр айдаг биз дээ. Үүнийг тээврийн зардлаас үүдэлтэй эдгээр халхавчилдаг. Дээрх байгууллага үүнд нхаарлаа хандуулах ёстой байх. Бас компаниудын гсэж нэгдсэн үнийн хөөрөгдлийг барьж бодит нийг хэрэглэгчдэд санал болгуулахад тусалдаг айгууллага байх ёстой болов уу. Иймэрхүү ганц эгхэн жишээ авъя гэвэл дэндүү их. Бид 3776 метр өндөр, үзэсгэлэнт Фужи уул рчмын нэгэн зочид буудалд бууж, орой нь кимоно мсөж үзэн, хүхэртэй рашаанд орж алжаалаа

тайллаа. Өндөр уулын оройд кабин бүхий татлагат замаар гарах тэр агшинд онгоцонд яваа мэт сэтгэгдэл төрж байлаа. Тэртээ доогуур хот тосгон ярайж, цаана нь Номхон дөлгөөн далайн хязгааргүй мандал нимгэн сэвсгэр үүлэн дунд бүдэг бадаг харагдана. Уулын орой, гуу жалгаар энд тэндгүй уур савсаж, хүхрийн их нөөцтэй нь илт. Бид гэрэл зургаа татуулж дурсамжтай хөгжөөнтэй өнгөрүүлсэн нэг өдрийнхөө аялалыг өндөрлөлөө. Маргааш нь Фужи уулын хормойд очиж, уулан дунд орших нууранд эртний Япончуудын дайны хөлөг онгоцоор зугааалсан билээ. Тэндээс буцах замдаа Япон улсын үндэсний хоол болох “суши”гээр үйлчилдэг кафед орж хооллов. Энэ нь түүхий загасны махан хоол юм. Ер нь аль ч улс өөрийн гэсэн өвөрмөц хоолтой байдаг билээ. Тийм хоол болох нохойн махан хоолыг Солонгост, могойн махан хоолыг Вьетнамд зооглож байснаа эргэн санав аа.

37


ПАРЛАМЕНТЫН ОРДОН

П

арламентûн ордонг үзэх завшаан тохиов. Телевизийн гадаад мэдээгээр их гардаг даа. Манай улсын Еранхийлөгч тэнд үг хэлж, Япончууд үе залгамжилсан Цог жавхлант эзэн Хаан Акихитод хүндэтгэл үзүүлдэг ордон. Дээх нь тэнд нэг удаа парламентûн гишүүд зодолдож байсан санагдана. Тэрхүү 70 жилийн түүхтэй ордон нийт 17 жилийн турш баригдаж ашиглалтанд орсон юм байна. Ёстой л шилдэг барилгачид, гарын ур дүйтэй мастерууд материалын сайныг сонгон авч хийсэн гэлтэй , цаанаа л нэг нүнжигтэй. Парламентûн хуралдаанд эзэн Хаан хайяа морилоход нь зориулсан амрах өрөө, бие засах өрөө нь тусдаа байх жишээтэй. Ордны хивсийг таван жил болоод нэг удаа сольдог гэнэ. Ордны аюулгүй байдлыг бүрэн хангаж, газар хөдлөх зэрэг болзошгүй тохиолдолд хорогдох байранд орох гээд бүхий л зүйлийг нарийвчлан хийсэн байна. Энэхүү ордон нь Японы өвөрмөц зан заншил, өв соёл, урлагийн хосгүй бүтээл болж, дотоодын болон гадаадын үзэгчдийн сонирхолыг татсан газар болжээ.

38


ÀßÍÛ ÁÎÃÖ Ë.ÁÀÒÀÀ

ДИСНЕЙЛЕНД

Т

окио хотын Диснейленд нь үнэхээр бахархмаар юм. Бидэнтэй аялж байсан нэгэн, -Дэлхийн стандартад хүлээн зөвшөөрөгдсөн таван дисней байдаг гэсэн. Тухайлбал, бидний үзэж байгаа Токиогийн диснейленд нэг нь. Түүнчлэн АНУ-д хоёр, Францад нэг, Гонконгод нэг байдаг гэв. Үнэн байх. Токиогийн Дисней нь үнэхээр л үлгэрийн орчин юм билээ. Өглөө эхэлсэн шоу үдэш орой болтол үргэлжилдэг юм байна. Үлгэрийн баатрууд амилж концерт тоглон, диснейн хотхоноор дуулж бүжиглэн алхана. “Галзуу хулгана”, ковбойчуудын амьдралын орчин, бартаатай төмөр замаар хурдтай давхих, сансрын хөлөгт сууж нисэх, 3D кино үзэх гээд тоймгүй их тоглоомонд умбасан хүүхдээ дагуулсан аав ээжийн баяр хөөртэй царайг эндээс харж болно. Бид болдогсон бол үр хүүхдээ л авчирч нэг өдөр сайхан зугаалуулмаар санагдсан. Яагаад гэвэл тэдний таньдаг үлгэрийн баатрууд нь амилдаг ажээ. Энд манай ханшаар 110 мянга орчим төгрөгийн тасалбар авч бүтэн өдөр үлгэрийн ертөнцөөр зугаална гэсэн үг. Ямар их үнэтэй юм гэж магадгүй. Ер нь юм нь их үнэтэй юм. Гэхдээ Япончуудын дундаж цалин нь 400 мянган иен гэж байна. Түүнийг нь манай төгрөгт шилжүүлбэл ойролцоогоор сард долоон сая төгрөг авдаг гэсэн үг. Тэгэхээр тэдэнд юмнû үнэ хэвийн, харин гадны хүмүүст дэндүү өндөр байдаг юм байна. 10 мянган иенийг 180 мянган төгрөг шүү дээ гээд татганаж байхад, жижигхэн япон хүү тоох ч үгүй ийм мөнгөөр диснейн зурагтай малгай авч өмсчихөөд гүйгээд явчих жишээтэй. Ингэж л дотоод зах зээлээ хамгаалдаг бололтой юм. Энэ бол Япончуудын эдийн засгийн хүчирхэг байдал, төр засгийн оновчтой, алсыг харсан бодлого биз ээ.

39


Ë.ÁÀÒÀÀ

ÀßÍÛ ÁÎÃÖ

ÁÓÑÀÄ

Э

нд зөвшөөрөгдөөгүй газар тамхи татахыг хориглоно. Гудамж талбай, зочид буудлын өрөөнд ч энэ журам нэгэн адил үйлчилнэ. Энэ нь тамхи татахыг багасгах нэг гол арга бололтой. 140 сая шахам хүн амтай Япон улсад долоо хоноход гудамжинд архи уусан, тамхи зуусан хүнийг харсангүй. Хүүхдүүд нь тамхи татна гэдгийг бараг ойлгодоггүй байх. Энэ тал дээр л манайд дорвитой, их зүйл хиймээр байгаа юм даа. Ер нь Япон орны хамгийн онцгой зүйл нь цэвэр цэмцгэр байдал. Гудамжаар явж байгаа машинууд нь дандаа л шинэ юм шиг. Хүмүүс хогоо ил хаяна гэсэн ойлголт байхгүй. Хогийн савыг төрөлжүүлэн тавих юм. Тухайлбал, ундааны сав, түүний бөглөө, хаягдал цаасны гэх мэт. Хүмүүс ийм элбэг, бэлэн хогийн саванд хогоо хаяад сурчихдаг юм байна. Ахмад настны тэтгэвэрт гарах хугацаа нь өндөр. Эрэгтэйчүүд 70 нас хүрээд тэтгэвэр авах эрх нь үүсдэг гэж байна. Түүнээс ч цааш ажиллаж болно гэнэ. Япон эр, эхнэр ар гэрээ тэжээдэг болохоор эмэгтэйчүүдийн ихэнх нь аль эрт “гэрийн хүн” болдог аж. Таксины жолооч нарын ихэнх нь 60-аас дээш насныхан болов уу гэмээр. Очих газраа хүрэхэд тойрч будилах явдал огт үгүй. GPS системийн газрын зураг тэдэнд тус болно. Хэдийгээр өндөр настай ч таксины жолооч өвөө нар замын хөдөлгөөнд хамгийн соёлтой оролцдог, хамгийн ур чадвартай байдаг гэж зорчигчид нь магтдаг ажээ. Манай Монголчууд Японд сайн сайхан аж төрж, сурч байна. Гэхдээ сэтгэл эмзэглүүлсэн зүйл бас байх юм. Жишээ нь, бидэнд хөтөч хийж байсан нэг охин энд 10-аад жил болжээ. Тэрбээр өөрийнхөө нэрийг Наруна гэж танилцууллаа. Учрыг нь лавлавал, тэр Японы иргэн болжээ. Япон нөхөртэй болсон юм уу гэвэл үгүй гэж байна. Наруна: -Би энд идээшиж дасаад эндхийн иргэн болсон. Магадгүй япон нөхөртэй болох ч юм бил үү.

40


Х

амгийн бахархмаар зүйл нь байгалийн гамшиг л тохиолдохгүй бол амар амгалан байдал, тэгээд ч айж, ичих юм алга. Нутагт маань орой шөнө гудамжаар чөлөөтэй алхах тухай бодоод ч хэрэггүй. Өөр хэцүү юм их олон. Манай хуулиар хоёрдмол иргэншлийг хүлээн зөвшөөрдөггүй болохоор ингэж шийдсэн. Хоёрдугаарт би энд баталгаатай ажил, цалинтай байна. Өөр нэг зүйл бол манай залуучууд эхнэртэйгээ харьцаж байгааг хараад би эмзэглэдэг. Харин та нартай яваа залуучууд дэлгүүрээс юм авахдаа эхнэртэйгээ ярьж зөвлөлдөж байгаа нь, хайрт минь гэх сэтгэлд өег үг хэрэглэж байгаа нь сайхан санагдсан. Би юу гэх гээд байна гэвэл манай залуучуудын соёл арай дэндүү доогуур гэх гээд байгаа юм гэж ярилаа. Хэдийгээр амьдралын хатуу үнэн энд байгаа ч ийм маягаар залуучууд маань гадаадын иргэншлийг сонгоод байвал яах билээ гэж бодогдсон шүү. Мөн нэг эмэгтэй япон залуутай суугаад 10 гаруй жил болсон байна. Хүүхдүүд нь япон хэлээр бол “ус цас” шиг юм. Харин монгол хэлээр бол тун хэцүү. Ийм л байдал ажиглагдсан. Аливаа улс орон өөр өөрийн өнгө төрхтэй байдаг. Тэртээ 30 гаруй жилийн өмнө “Зуурдын сэтгэл” хэмээх япон кино Монголд гарч залуучуудыг байлдан дагуулж, ам амандаа уг киноны дууг аялдаг болж билээ. Тэр үед л Япон улс гэдэг ямар мундаг хөгжилтэй юм бэ гэж боддог байж. Дэлхийн өндөр хөгжилтэй орны нэг болсон Японд хамгийн хэцүү зовлон нь байгалийн болзошгүй аюул болжээ. Цунами, газар хөдлөлт байнга шахам болж, түүндээ дасах тийшээ хандсан ч Япончуудын мөнхийн хөдөлмөрч, гандан бууршгүй эр зоригийг магтахаас өөр аргагүй ээ. Тэднээс сурах юм их байна. Ë.ÁÀÒÀÀ

41


Í.ÁÓËÃÀÍÖÝÖÝÃ

өнгө төрх, өрөө тасалгааны цэвэр цэмцгэр байдлаас эхлээд энэ айлын аж ахуйн бүх ажлыг хийж амжуулдаг бүхнээс эртэч, ажилсаг гэдгээрээ АХО –ийнхан ялгардаг. Тэдний нэг үйлэнд уран, үйлс нь гэгээн Булганцэцэг бүсгүйтэй чөлөөт цагаараа заваараа

Даалимбан дээр зураг зураад,

эрхэлдэг “Хобби” –ных талаар ярилцлаа.

байсан нь тухайн үед гоё л болдог áàéñàí

“Хобби” булангийн энэ удаагийн дугаарт Захиргаа аж ахуйн цехийн ажилчин Н.БУЛГАНЦЭЦЭГ оролцож байна. Үйлдвэрийн

оймс хөвж ноосон утсаар оёдог

Í.ÁÓËÃÀÍÖÝÖÝÃ

ÕÎÁÁÈ

42


- Эрдэнэтэд ирж, энэ хамт олны нэгэн гишүүн болсон түүхээс яриагаа эхэлье? - Би Ховд аймгийн Булган сумын харьяат. Манай нутаг газрын хол, жимс ногоо халиурсан онгон байгальтай сайхан нутаг. Нутгаасаа гараад олон жил болж байна. 1988 онд дунд сургуулиа дүүргээд Улаанбаатар хотын Хөнгөн үйлдвэрийн харьяа оёдлын ТМС -д нэг жил сурсан. 1989 онд сургуулиа төгсөөд Эрдэнэтэд суурьшихаар саналаа өгч, тэр үеийн ахуй үйлчилгээний газарт оёдолчноор орж байв. Гэтэл 90-ээд оны зах зээлийн шилжилтийн нөлөөнд манай ахуй үйлчилгээний газар өртөж, татан буугдсан юм. Удалгүй надад “Эрдэнэт” үйлдвэрт ажилд орох завшаан олдож, ЗАА-н цехийн үйлчлэгчээр 1991 оноос өнөөг хүртэл тасралтгүй ажиллаж байна. - Оёдолчин бүсгүй маань ер нь анх хэзээ юм оёж эхэлсэн бэ? - Манай нутгийнхан хүүхэд байхаасаа л оёж шиднэ шүү дээ. Оёдлыг ахуйн орчноосоо л сурна. Баруун аймгийн айл бүхэн л ширдэгээ ширнэ, малын түүхий эдээрээ гутал хувцсаа хийнэ. Том эгч маань одоо нутагтаа оёдолчин хийдэг. Манай аав, ээж хоёр зүгээр суудаггүй буурлууд байв. Ээж үйлэндээ гаршсан, аав гуйлан данхаар хазаар эмээл чимэглэл хийж өгнө. Сурагч байхдаа даалимбан дээр зураг зурж, оймс хөвж ноосон утсаар оёдог байсан нь тухайн үед гоё л болдог байсан. - Өөрийг тань олон хүүхнүүдээсээ уран, урласан бүтээлээрээ илүү гэж магтсан. Оёдолчны мэргэжлээ хобби болтол хөгжүүлсэн байна. Тийм үү? - Надаас илүү уран хүмүүс зөндөө байгаа байхаа. Би өөрийнõөө хэмжээнд л оёдог. Манай хэсэгт 20 гаруй хүн ажилладаг. Манай хүүхнүүд бүгд л ажилтай, авьяастай. Миний хувьд оёдëын ямар л төрөл байна бүгдийг нь сурах сонирхолтой. Бодлоо заавал гүйцээж байж амардаг. Нэг зүүний оёдол, хэрээсэн хатгамал, битүү хатгамал, шаглааснууд хийнэ. Ажил, амьдралын шаардлагаар оёсоор байгаад сүүлдээ жинхэнэ хобби болсон байна. Чөлөө заваараа оёдол, нэхмэл, хатгамал гээд оёх шидэх юу л байна, бариад суучихдаг.

43


Í.ÁÓËÃÀÍÖÝÖÝÃ

ÕÎÁÁÈ

- Ямар загварын хувцасыг голчлох вэ? Эсгүүр гэдэг бас чухал байх...? - Үндэсний хувцас их оёноо. Захиалга ч ирнэ, үгүй гэж хэлж чаддагүй юм. Шинэ жилийн плать, гэрийнхнийхээ хувцасыг өөрөө л эсгээд оёчихдог. Монгол үндэсний хувцас материал шаардахаас гадна эсгүүр зөв, оёдол нь чанартай байх нь чухал. Үндэсний хувцаснаас хантааз нарийн оёдол, чимэглэл шаарддаг. Товч шилбэ хамгийн гол гоёо болдог. Хийхэýсээ өмнө нарийн оёдëуудаа сайн бэлдэх хэрэгтэй. - Олон хүүхнүүдтэй хамт олон бие биеээсээ суралцах, ��эмжих тал дээр илүү санаачлагатай байдаг болов уу? - Манайхан их урамтай. Цехээс болон үйлдвэрийн Эмэгтэйчүүдийн зөвлөлөөс зохион байгуулдаг хоол, гар урлал, бүтээлийн урàлдаан тэмцээнд бид оролцдог. 2006 онд дээл, монгол эсгий, шатар, шагайны уут хийж оролцож 2-р байр эзэлж байсан. Би ажлынхаа хүүхнүүдэд монгол дээлний хэмжээ авах, эсгэх оёхыг заасан. Ямар ч байсан хүүхдээ баривч оёх анхны мэдэгдэхүүнтэй болãîсон. - Оёдлын ямар машинтай вэ? - Анх айл болоход авсан машин маань одоо ч бий. Сүүлд Германы 24 оёдолтой машинтай болсон. Хэрээс, шулуун оёдол, гоёлын оёдлын 3-ыг нь одоохондоо хэрэглэж байна. - Өөрөө олон дээлтэй юу? Цагаан сарын шинэ дээлээ оёсон уу? - Жил бүрийн цагаан сараар шинэ дээл хийж өмсдөг. Гэхдээ хурааж цуглуулна гэж байхгүй. Манайх ах дүү арвуулаа. Загасчны морь усгүй гэдэг шиг миний дээлнүүд ах дүү нараар дамжаад дуусдаг. Би өөртөө бèтүүний өдөр дээл эсгээд шөнөжин оёоод дуусгачихдаг. Заримдаа шинийн нэгний өглөө товч шилбээ хадна шүү дээ. Энэ завшааныг тохиолдуулан танай хамт олонд болон ЗАА цехийнхээ удирдлага, хамт олон, Ховд аймгийн Булган сумын нутаг нэгт ах дүү нартаа “Баясгалант” хэмээх усан луу жилийн сар шинийн баярын мэнд дэвшүүлье. - Баярлалаа Н.Г

44


Н.ТЭМҮҮЖИН

ХҮҮХДИЙН БУЛАН

Н.ТЭМҮҮЖИН БИ ААВЫНХАА АЖИЛ МЭРГЭЖЛИЙГ ӨВЛӨЖ, УУЛ УУРХАЙН ИНЖЕНЕР БОЛНО БЛИЦ Эрдэнэт хот: Цэвэрхэн, сайхан хот. Хэлэх дуртай үг: Өөрөө хичээвэл бүх юм болно. Дуртай өнгө: Тэнгэрийн өнгө. Чөлөөт цаг: Амралтаараа аялах, гэртээ нам гүм орчинд зурагт үзэж, интернетэд суух дуртай. Мөрөөдөл: Зөндөө хүсэл бий. Мөрөөдлийнхөө байшинг босгоно. Тогтвортой ажил мэргэжил эзэмшиж ээж, аавынхаа ачийг хариулна.

- Уншигч найзууддаа эхлээд өөрийгөө танилцуулахгүй юу? - Би Эрдэнэт цогцолбор сургуулийн 11-р ангид сурдаг. Гэртээ аав, ээжтэйгээ гурвуулаа амьдардаг. Миний аавыг Нэргүй гэдэг. Аав маань уул уурхайн хайгуулын компанид ажилладаг. Ээж Дэмчигмаа “ Эрдэнэт” үйлдвэрийн ЗАА цехэд ажилладаг. Би 2005 онд 5-р ангиа төгсөөд хонхны баяраар ангиараа “Эрдэнэт” үйлдвэрийг үзээд ээжийгээ маш том, олон хүнтэй, сайхан газар ажиллдаг юм байна гэж баярлаж, бахдаж байснаа мартдаггүй. - Бага насны дурсамжаасаа хуваалцахгүй юу? - Би ер нь л даруухан хүүхэд байсан. Аав, ээжийн алганы амтыг бараг үзээгүй дээ. Гэр бүлийнхнийхээ үлгэр дууриаллаар өсч хүмүүжсэн. Цэцэрлэг, анги хамт олны ажилд идэвхтэй оролцож ирсэн. Анх 9-р бага сургуульд Цэрэнчимэд багшийн ангид орж байв. Бидэнд математикийн мэдлэгийн суурийг анхнаас нь маш зөв тавьж өгсний дээр хүмүүжил, сахилга батыг сайн төлөвшүүлж өгсөн бага ангийн багшдаа үргэлж талархаж явдаг. Би математикийн хичээлдээ дуртай. Одоо манай ангид матемтикийн гүнзгийрүүлсэн сургалтыг анги удирсан багш Оюунчимэгээр заалгаж байна. - Чөлөөт цагаа урлаг, спортод хэр зориулж байна вэ? - Эрдэнэт хотынхоо 7-р цэцэрлэгт байхаасаа Бадамханд багшаараа цэнгээнт бүжиг заалгаж, Хаврын баяр уралдаанд оролцож анх нүүр хагарч байв.Сургуульд ороод Оросоо багштай бүжгийн “Одод” хамтлаг, Цэрэндоо багштай “Эрдэнэс” зэрэг хамтлагт хичээллэж ирсэн. Одоо Уурхайчин соёлын ордны бүжгийн дугуйланд явдаг. Мөн чөлөөт цагаараа сагс, гар бөмбөгөөр хичээллэдэг. Саяхнаас усан спортоор хичээллэж байна. - Амжилтаасаа дурдвал...?

45


Н.ТЭМҮҮЖИН

ХҮҮХДИЙН БУЛАН

-

Сурагч

хүн

хичээл

номондоо

шамдахын зэрэгцээ өөрийгөө хөгжүүлж, хамт олон, найз нөхдийнхөө дунд явах нь хамгийн сайхан юм. Спортоор хичээллэх, тэмцээнд уралдаанд оролцоход ээж маань сайн дэмждэг. Спорт хүнийг тэсвэр хатуужилтай, зөв бие бялдартай болгоно. Бас хэр баргийн ханиад өвчин тусахгүй. Урлаг бол бусдын дунд биеэ зөв авч явах соёлыг олгодог гээд медаль шагналаас илүү үр дүн, амжилт зөндөө. -

Чи

удахгүй

амьдралд

хөл

сургуулиа тавих

гэж

төгсч, байна.

Мэргэжлийн сонголтоо хийсэн үү? - Шалгалтандаа бэлдэж л байна. Би аавынхаа ажил мэргэжлийг өвлөж, уул уурхайн инженер болно. Уул уурхайн салбар эрчимтэй хөгжиж байгаа энэ үед Эрдэнэтдээ энэ чиглэлээр суралцах бодолтой байна. Аав маань хувийн компанид ажиллахаасаа өмнө Эрдэнэт үйлдвэрт өрмийн машинистаар ажиллаж байсан.

46


- Анги, сургуулийнхаа тухай сэтгэгдлээ үлдээхгүй юу? - Манай сургууль Эрдэнэт хотын анхны цахим сургууль гэдгээрээ

онцлог. МCS компаниас

ангиудыг зөөврийн компьютер, ширээ сандал хэрэгслээр бүрэн хангасан. Багш нартайгаа цахимаар бие

харьцаад

даалтын

даалгавраа

хичэээлээ

хийгээд

авна, өөрийгөө

шалгачихна гээд олон давуу талтай. Манай анги 36 хүүхэдтэй, яг л атгасан гар шиг хамт олон болж чадсан. Зуны гурван сар амраад явахаар ангийнхаа бүх хүүхдийг саначихсан ирдэг. Энэ дамрамд, Оюунчимэг багштай 10 А ангийнхан

хамт

олондоо

намайг

тэмцээн

,уралдаанд оролцоход байнга сэтгэлийн дэм өгч, тусалдагт нь баярлаж талархаж явдагаа дамжуулья. Та бүхэн сар шинэдээ сайхан шинэлээрэй.

47


ÌÀÍÄÀÕ ÒªÐÈÉÍ ÌÀËÃÀÉ

ÌÎÍÃÎË

Малгай Монгол үндэсний хувцас, малгай гутлыг хээ угалзгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй. Малгай нь дугуй, ланз, пүүзэн, баяр хээтэй хийцтэй тул үйлчин эсгэсний дараа торгоор хийж дээр сэнж, эвэр, хамар угалз болон өлзий хээг хатгадаг.малгай нь эгэл атлаа нарийн эсгүүр хийцтэй .өнгө хоршуулан тавьдаг, заримдаа алт, мөнгөн утсаар чимдэг. Тэрээр шовгор оройтой, дөрвөн талтай, 32 ширээсээр урласан жанжин малгай өмсчээ. Эр хvний тэргvvн дээр заларсан малгай хамгийн чухал гоёл гэдгийг бид бvхэн мэднэ. Тэр тусмаа цагаан сартай салшгvй холбоотой зvйл бол малгай. Энэ vvднээсээ эрчvvдийнхээ малгайд маш их анхаарч байгаа. Монголчууд эртнээс лоовуузан малгайгаар гоёж байсан ард тvмэн. Энэ уламжлалаа сэргээх vvднээс энэ жил лоовууз малгайг нэлээд чухалчилж байгаа. Мэдээж малгайн дээд орой нь дээлний өнгөтэй адил байх ёстой. Тvvнчлэн дөрвөн талтай малгайг загвар зохион бvтээгчид санал болгож байгаа. Малгайны нэг чих буудаг байх тусмаа илvv дэгжин харагддаг. Тийм учраас дөрвөн талын аль нэгийг нь буудаг байдлаар малгайг урлаж байна.

ÄÝÂÆÈÕ ÒªÐÈÉÍ ÄÝÝË Дээл Монгол vндэсний гол хувцас дээл хэмээх өмсгөл билээ. Төв Азийн vндэстэн ястны хувцас нь монгол маягийн баруун энгэртэй, тvрэг маягийн зvvн энгэртэй гэж хоёр хуваагдана. Барга, манж, буриад, орочи, ороки, нанай, тунгус, кидан, тогон нарын хувцас монгол хэв загвартайд ордог. “Монголын өвөг дээдэс болох дунху, кидан, сяньби нарын хувцасны загварыг манж нар дууриаж, улмаар манж нараар дамжин зvvн өмнөд Азийн орнуудад монгол хэв хийцийн хувцас тvгсэн.Дорнод аймгийн Матад сумын нутгаас олдсон Шонх Толгойн Киданы vеийн гантиг баримлаас харахад Монголын өвөг киданы хувцас, XIII-XIY зууны монголын их хаадын хөрөгт тэр vеийн их хаадын дээл хэлтгий энгэртэй байсан нь харагддаг. Чингисийн алтан ургийн удамт өндөр гэгээн Занабазар лам хувцасны загварыг тогтоосон хэмээх тул худам монгол дээлийн хэв маяг одоогийн лам дээлд хадгалагдан vлдсэн гэж vздэг. Монголд амьдардаг халх, буриад, дарьганга, ойрд зэрэг олон ястны хувцас дотроо ялгарах бөгөөд эдгээрээс хvvхэд эрэгтэйчvvдийнх хоорондоо төстэй, харин эмэгтэйчvvдийнх нэлээд ялгаатай болно. Дээлний өнгөнд хээтэй, хээгүй торго, пүүсүү минчүү, үйтэн хуар, даавуу даалимба, одончүү цэмбэ, савхи, илэг зэргийг сонгож болох бөгөөд гоёлын дээлэнд үйтэн хуар, торго, цулгүй пүүсүү даавуу илүү зохимжтой. Өргөн энтэй /1.40-1.50метр/ ноосон ба хагас ноосон даавуу жижгэвтэр биетэй 2 хүнд, 1.401.50метр өргөн энтэй цулгүй даавуу, цэмбэ, одончүү 2.20-3.50 метр, хээтэй хээгүй дунд зэргийн өргөн энтэй торго, даавуу 4.0-4.50метр, 70-75 см нарийн энтэй торго, үйтэн хуар 4-7.0 метр нэг дээл хийж хүрэх бөгөөд, хэт эрээн буюу жижиг хээтэй торго, даавуугаар эрэгтэй хүнд дээл хийхэд зохимжгүй байдаг.

48


ÕÓÂÖÀÑ

ÁËÎÃ

Á¯ÒÝÝÕ ÒªÐÈÉÍ Á¯Ñ

¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÃΨË

http://tsagaansar.blogspot.com

Бүсийг алив задгай таранхайг бэхлэн батжуулж, салсан сарнисныг эвлүүлж, бүтээх утга агуулдаг гэдэг болохоор монголчууд бүтэх төрийн бүс хэмээн эрхэмлэнэ. Дээлний бөс бүс 2,5-4,5 м байхад хүрэлцээтэй гэж үзнэ. Бүсийг бүслэхдээ ямагт нар зөв нэг эргүүлэн үзүүрийг нь баруун ташаандаа хавчуулна. Монгол хүн бүс дээр огт гишгэхгүй, дээгүүр нь алхах ч ёсгүй. Шөнө унтахдаа бүсээ тайлж, аман хүзүү зангиагаар зангидаж, орны дэрний дээд хавьд тавьдаг заншилтай. Мөн хүн бүсээ өөр хүнтэй солихгүй, харин хар элгийн хүнтэй анд бололцох, хүж барилдах ёс гүйцэтгэх үед бие биеэ итгэж буйн тэмдэг болгон бүсээ солин бүсэлдэг заншил байсан нь эртнээс уламжлагдсан зүйл байна. Монголчууд бүсээ зангидахыг цээрлэнэ. Хэрэв бүс зангирвал тэр чигээр нь гурав хонуулаад, хамгийн ахмад хүнд очин миний бүсний зангиа тайлна уу гэж хүсдэг. Ахмад хүн уг эзнээс юу олсон, үзсэнийг асуухад, бүс зангирсан хүн гурав хоногийн хугацаанд юу үзсэн, олсноо хэлдэг ёстой. Мөн ахмад хүн эхлээд тэр хүний үзсэн, олсон зүйлийн аль бэлэгтэйг тайлбарлаж, уул зангирсан бүсийг тайлдаг байжээ. Европыхон малгайгаа тайлж хүндэтгэл үзүүлдэг бол монголчууд малгай, бүстэйгээ хүнтэй мэндэлж золгохыг хүндэтгэлд тооцно. Эр хүний малгай бүсийг гэрийн эзэгтэй хамгийн хүндэтгэлтэй газар дээдлэн тавьж хадгалдаг заншилтай.

ÒÓËÀÕ ÒªÐÈÉÍ ÃÓÒÀË Монгол гутал морь унаж, дөрөө жийн давхихад тохиромжтойгоор тооцоолон хийгдсэн тул суурь сайтай, маш бөх бат, хөлөнд тvшигтэй тул орчин цагт хөдөөгийн малчид, vндэсний бөхийн ө��сгөлд яг хуучин хэв шинжээрээ хадгалагдан vлдсэн. Монгол гутал дугуй улт, ээтэн, явуут ээтэн, гэж vндсэн гурван янз байна. Ул, тvрий, зулаг, зуузай, хавчаар гэсэн vндсэн хэсгээс монгол гутлын эсгvvр бvтнэ. Гутлын тvрий, зулгыг vхэр адууны боловсруулсан булигаар ширээр эсгэн, төмөр буюу модон хэвээр дарж хээ угалз гаргана. Монгол гутлын дотор даавуу ширмэл буюу эсгий ширмэл оймс өмсөнө. Оймсны хараанд мөн хээ угалз тавина. Өвлийн дvн хvйтэнд гутлын гадуур дэгтий өмсдөг. Дэгтий оймс хэлбэртэй, эдэлгээ даах сайн чанарын ангийн арьсаар Одоо манай оронд нутагладаг хориод ястны дээл нь 400 орчим, гутал нь хориод, бvс нь арав орчим төрөл байдаг.

49


ÌÎÍÃÎË

¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÃΨË

ÁËÎÃ http://more. blog.gogo.mn/

ХАЛХ дээл Халхчуудын эрэгтэй дээл нь цомбон буюу дэлбэн хэлбэрийн нударгатай. Нударга нь манжийн дарлалын үеэс орж ирсэн гэдэг. Өмнө нь хаз маягийн ханцуйвчийг хэрэглэж байсан байна. Дээлнийхээ гадуур ууж буюу хүрмийг хэрэглэдэг. Улиралаас шалтгаалж малгайны загвар өөрчлөгдөх аж. Малгайны сампин нь улаан болоод цэнхэр залаатай. Халх эмэгтэйн гоёл чимэглэл нь дээл (цэгдэг), уужнаас гадна толгойн боолт, гуу, хавчаараас бүрддэг. Толгойн боолт нь оройн тав хэсэгтээ онгорхой байвал харц, битүү хорол хээтэй байвал хатан хүнийх гэж ялгана.

УРИАНХАЙ дээл Эрэгтэй дээл нь хар хэрвээтэй, хоёр талаараа оноотой, оноог нь хэрвээлж эмжиж өгснөөрөө бусад дээлнээс онцлог байдаг. Нударга нь нэлээд том. Малгай нь ерөнхийдөө дуулга хэлбэртэй. Эмэгтэйчүүдийн дээлний суга нь 1617 см өргөн аж. Ташаанаасаа гурав эсвэл таван өнгийн алчуурыг унжуулсан байдаг. Үсний гэрнийхээ дороос хүнд хүчир гоёл байхгүй хэрнээ бэлгэдлийн шинжтэй зангидаад, цацаг унжуулдаг. Малгай нь тоорцог хэлбэрийн хоёр талруугаа чихээ буулгаж өгдөг. Мөнгөн эдлэл чимэглэлийг зургаан талд нь хатган өгч, дээлний захыг тойруулсан цагаан захтай, дотуураа нимгэн улаан өнгөөр эмжсэн цагаан захтай.

БАЯД дээл Баяд эрэгтэйчүүд хар өнгийн хэрвээтэй дээлийг өмсдөг. Тэд улаан өнгийг эрхэмлэдэг учраас шаазгай гэгддэг малгайг хэрэглэдэг. Баяд эмэгтэйчүүд нөхөрт гарахдаа улаан өнгийн гуталтай, улаан дээл, улаан алчуурыг зүүдэг байна. Эмэгтэйчүүдийх нь хувцас ууж, цэгдэг гэсэн хэсгээс бүрдэнэ. Онцлог нь мөрөө тойрсон цагаан өнгийн зах хэлбэрийн даавууг хэрэглэдэг. Мөн цагаан өнгөөр ханцуйгаа эмждэг байна. Дээр үед нударгагүй дээл хэрэглэдэг байсан бол одоо цомбон хэлбэрийн нударгатай дээл өмсдөг.

50


ÕÓÂÖÀÑ

ÁËÎÃ

БУРИАД дээл Эрэгтэйчүүдийнх нь дээлний энгэр гурван өнгөөр хийгдсэн байдаг. Маш их зовлон үзсэн ард түмэн учраас үүнийг бэлгэдэж, дундах нь хар буюу зовлон, дээдэх нь цагаан буюу зовлонг дахин үзэхгүй байх, доодох нь улаан буюу цусыг бэлгэджээ. Мөн ханцуйг нь хар өнгөөр эмждэг байна. Эмэгтэй дээлний ханцуй нь нарийнхан, нударгагүй, цацаг нь улаан хэлбэрийн байдаг. Уужгүй, нэгэн цул байдлаар хийгдсэн дээл юм. Тэдний малгай нартай холбогддог гэдэг учраас нарны цацрагыг бэлгэдэн, улаан цацагтай аж. Хормой нь дэрэвгэр маягийн хуниастай, цагаан өнгийн захтай, ерөнхийдөө бараан өнгийн дээл өмсдөг.

¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÃΨË

http://more.blog.gogo.mn/

ТОРГУУД дээл Торгууд эрчүүд халван хэмээх малгай өмсдөг байсан. Өвөл нь ихэвчлэн орой дээрээ сампинтай, цацагтай, өмссөн хүний бүсэлхий хүртэл унжсан урт залаатай, эрүүвчтэй туувь малгай өмсдөг байжээ. Торгууд дээлийн суга ханцуй их уужим, хормой урт ба зарим чинээлэг нь дан хурган дотортой, ангийн үсээр энгэр зах ханцуйг нь эмжсэн дээл өмсөх нь нийтлэг байв. Эхнэр хүн ханцуйгүй урт цэгдэг хийж дан тэрлэгийн хамт хадмын дэргэд үргэлж өмсдөг байв. Торгууд эрэгтэй эмэгтэй хүний гутал (госон) иь монгол овогтны дунд алдаршсан тоокуу билээ. Торгууд нарын өмсдөг байсан нэг гутал бол ятгар госон юм.

КАЗАХ дээл Казахууд лалын шашинтай учраас хувцас нь шашны зан үйлтэй нэвт холбоотой. Казах эрэгтэй хар өнгийн, нилэмгэр хүрэм маягийн хувцсыг өмсдөг. Өмд нь казах хээ угалзтай байдаг.

51


ÌÎÍÃÎË

¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÃΨË

ÁËÎÃ http://more. blog.gogo.mn/ БАРГА дээл

Эрэгтэйчүүдийн дээлийн зах нь нэлээд өргөн. Монгол маягийн цамц шиг бууж өгснөөрөө онцлог. Үүнийг дөрвөлжин эсвэл мөөрөлжин энгэр гэж ялгахад бэрх. Барга эмэгтэй түнтгэр мөртэй, хэт том биш нударгатай, алаг ханцуйтай дээлийг өмсдөг. Тэд маш том хамар хээтэй энгэрийн гууг хэрэглэдэг байна. Энэ нь ардаа бас байдаг. Гуу нь эмэгтэй хүний нурууг тэгшилж өгөх зориулалттай гэж үздэг юм. Түүнд маань болоод сахиус, гоёл чимэглэл байдаг. Үсний хэлбэр нь халх эмэгтэйтэй адил дэргэр боловч шанаа, хацрыг даган урагшаагаа сууж өгсөн байдаг. Эмжээрийг нь дагаж хавчаартай, дээр нь бас тоноглол бүхий чимэглэлтэй.

ЗАХЧИН дээл Захчин ястны хувцас хунар ерөнхийдөө баруун монголын ястнуудын хувцастай бараг адилавтар юм.

ДӨРВӨД дээл ªвөлд бусад монголчуудтай адил нэхий, хурганы арьсаар оёсон дээл, зунд бөс, торго, чисчүүгээр хийсэн тэрлэг өмсдөг байжээ. Дэвэл гэдэг нь гадар татаагүй цагаан нэхийгээр оёсон дээл байдаг бол бөс торгоор өнгө татаж оёсон дээлээ “үч” хэмээн нэрийдэнэ. Эхнэр хүний өмсдөг уужийг “цэгдэг” хэмээн нэрлэдэг байжээ. Дөрвөд дээл хувцасны нэг өвөрмөц гоёл нь “тасам”, “киаз” юм. Эрэгтэйчүүдийн өвлийн дэвэлийн “тасам” нь хар хурганы үс, хар хилэн байдаг бол эмэгтэйчүүд дээлийнхээ зах, энгэр, ташааг нийтэд нь хараар тасамдаж ирмэгийг улаан, ногоон өнгийн бөсөөр өнгө ялган эмждэг. Эмэгтэйчүүд хээ угалз хатгаж гоёсон хулхавч их өмсдөг байжээ.

ªªËÄ дээл

Эрчүүдийн өвлийн улиралд өмсөх хувцас нь хэлбэр маягийн хувьд монголын бусад угсаатны бүлгүүдийн адил хувцас хунар өмсөн хэрэглэж байжээ. Өөлдүүд дээлээ бараан хар буюу хөх өнгийн хилэнгээр өргөн хөвөөлөөд тод өнгөөр давхар хошоодог байв. Тэдний малгай нь дээрээ сампинтай хөх орой, хөх бүч, улаан ширээстэй буюу торгоор гадарласан хойшоо илүү гарсан залаа бүхий хар хурган тумлай юм. Эмэгтэйчүүд тэрлэгэн дээрээ цэгдэг өмсөх бөгөөд цэгдэг нь урт богино хоёр төрөл байв. 52


ÕÓÂÖÀÑ

ÁËÎÃ

МЯНГАД дээл Мянгад эхнэрийн хувцас өмсгөл, гоёл чимэг нь хэв маяг хийц загварын хувьд халхтай төстэй юм. Энэ нь мянгад халх түмний угсаа соёлын эрт урьдын холбооны тусгал юм. Харин зөвхөн түнтгэр мөр нь намхан байдгаараа халх дээлнээс ялгаатай. Мянгад эхнэр мөөмөн оройтой сээтгэр үстэй малгай өмсдөг байв.

¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÃΨË

http://more.blog.gogo.mn/

ДАРЬГАНГÀ дээл Дарьгангачуудын хувцас нь халхчуудын хувцастай төстэй. Зуны улиралд эрчүүд бөс даавуун тэрлэг өвөл бусад монголчуудын нэгэн адил хонины нэхийгээр оёсон үстэй дээл, хавар намрын сэрүүнд “ханжаар-хантааз”, “давхац-хүрэм” өмсдөг. Дарьгангачууд хилэн малгай, тоорцог, товь, маахууз, овоодой, шовгор оройтой малгай өмсөхөөс гадна чихэвч бас алчуур зангидана. Охидын даахийг багад нь хоёр салаа эвэр болгон засаад, дараа нь тав гэзэгтэй болж, нас бие гүйцэхийн хамт үсээ ургуулан нэг салаа гэзэгтэй болсон үедээ чихэндээ гархи зүүж, үсэндээ шүр, сувдтай мөнгөн дарлага хаддаг. Дарьганга эхнэрүүдийн гоёл чимэглэл нь өвөрмөц хийц бүхий “татуур”-толгойн боолт, “хавчаар”, “сүйх”, “шивэргэл”-үсний гэр, ар мөрийн “гуу”, “шалиг”-бэл зэрэг болно. ХОТОН дээл Хотонгууд газар тариалан эрхэлдэг учраас хувцас нь тариалангийн ажилд зохицсон байдаг. Эрэгтэй дээл нь хэрвээтэй, ханцуй нь маш нарийнхан. Эмэгтэйн ууж нь богино буюу бүснээс доош, жижиг авсаархан загвартай. Тэд хар бараан дээлийг ихэвчлэн өмсдөг байна.

¯ÇÝÌ×ÈÍ дээл

Үзэмчингүүд үнэгний буюу хар хурганы арьсаар өнгөлсөн цэнхэр өнгийн торгон бүчтэй малгайг эр, эмгүй цөм нэгэн адил өмсөж байжээ. Гэхдээ эмэгтэй хүний малгайн саравч нь ногоон өнгөтэй, эрэгтэйнх цэнхэр өнгөтэй байсан байна. Ийм малгайг бүслэх малгай хэмээнэ. Үүнээс гадна духай малгай гэж байна. Хэлбэрийн хувьд дээшээ дэлбэгэр, улаан оройтой, оройн хэсэгт 6 талт алтан саагаар урлаж гоёсон хамар угалз бүхий тав, түүний дээр улаан сампинтай цэнхэр бүч байна. Эхнэр хүний дээлийн өнгө, зах энгэр арай илүү гоёмсог бөгөөд захны эргэх хэсэгт үнэт үс, өнгийн саа хоргойгоор хошоолж эмждэг. Үзэмчингүүд ногоон сарьсан хавчаартай давхар ширэн, эсвэл эсгий ултай мухар хамартай хар булигааран гутал өмсч байжээ.

53


MÅÒÎÄÎËÎÃÈß ÏÅÄÀÃÎÃÈ×ÅÑÊÎÃÎ ÈÑÑËÅÄÎÂÀÍÈß

ОТГОНЦЭЦЭГ. Д., Äîêòîðàíò Òîìñêîãî Ïåäàãîãè÷åñêîãî Óíèâåðñèòåòà E-mail: otgoo6868@yahoo.com

ÌÅÒÎÄÎËÎÃÈß ÏÅÄÀÃÎÃÈ

54


ÁÎËÎÂÑÐÎË

статье рассматривается актуальная проблема формирования педагогического исследования преподавателей в вузе. Ключевые слова: педагогическое исследование, методы педагогических исследований, педагогисследователь, педагогический процесс. За последние годы в мире в том числе, в нашей стране поставится требование из каждого преподавателей заниматься педагогическим исследованием в высоком уровне. В результате развития непрерывного обучения производится новое знание, новая концепция, новая вера, ценность культуры и количественные и качественные преобразования. Качество образования и обучения развития школов и вузов зависит от развития учителей и преподавателей, в том числе зависит от творческого умения, которые выявляются в педагогическом процессе. Потому что подход со стороны педагогического исследования к чему нибудь, это составляют условие и возможность развития самого преподавателя. Пе��агог должен быть исследователем. То есть, педагог должен анализировать психологические особенности, потребности и умения своих студентов. Педагог должен сделать

анализ своего урока, должен усовершенствовать свои методы обучения, должен изучить и увидеть противоречия и трудности обучения, и принять решения по правилу обучения, всегда должен изучить стандарт образования, учебные пособия и другие материалы. В результате этих деятельностей педагог будет владеть методами развития самого себя. То есть, если у педагога есть исследовательские умения, он может изучить своих студентов из всех сторон, он может сделать всесторонный анализ в педагогических процессах, он может квалифицировать свои знания, умения и навыки педагогического исследования. Перед педагогами поставятся важные проблемы изучить потребности и интересы, возрастные и индивидуальные особенности развития своих студентов и особенности будущей профессии. После этого учебные деятельности проводятся по принципу научности и доступности, по принципу систематичности и последовательности. Хотя указоно в законе образования Монголии о долге педагога сделать научно-педагогические исследования, в самом деле у молодого педагога не обеспечены. Они постоянно не занимаются педагогическим исследованием. Они только участвуют в научнопрактических конференциях и только руководит

самостоятельную работу студентов. Поэтому перед педагогом поставится требование владеть методологией педагогических исследований и заниматься ими. Что такое исследование? Как сделать исследование? Какие методы есть в современной педагогической науке? Содержание педагогических исследований определяется: есть или нет основные характеристки в содержании. Актуальность и цель исследования, объект и предмет, гипотеза и задачи, методологическая и теоретическая основа, методы и научная новизна, теоретическая и практическая значимость исследования. Качество педагогического исследования зависит от полности и конкретности. Все эти должны быть связаны между собой, выявление, не должны быть противоречия между собой. Педагогическое исследование начинается с информации и собрания факт связанных с темой. То есть с актуальности исследования. Для этого исследователь надо собрать много информаций и реальные факты, сделать анализ над ними. После этого можно выяснить актуальности исследования. Следующий шаг, исследователь надо объяснить теоретические основы со стороны психологии, педагогики и философии. Педагогическое исследование –

È×ÅÑÊÎÃÎ ÈÑÑËÅÄÎÂÀÍÈß

Ä.ÎÒÃÎÍÖÝÖÝÃ

В

55


Ä.ÎÒÃÎÍÖÝÖÝÃ

ÁÎËÎÂÑÐÎË

процесс и результат научной деятельности, направленной на получение общественно значимых новых знаний о закономерностях, структуре, механизмах обучения и воспитания, теории и истории педагогики, методике организации учебно-воспитательной работы, её содержании, принципах, методах и организационных формах. При исследовании и объяснении надо анализировать главные творчества иностранной и своей родины. Например, монографы, статьи, законы, правила и т.д. В основании выявления актуальности исследования надо подчёркивать что есть, чего нет, что надо изучить дальше, какие методы исследования надо выбрать. Только сейчас можно сделать шаг построить модель исследования. При этом нужно проверить и употреблять различные методы. Наконец исследования сделать модель и познакомить другим педагогам. Роль и задача педагогических исследований: Чтобы анализировать педагогический процесс как систему, необходимо установить критерии анализа. В качестве такого критерия может выступать любой достаточно веский показатель процесса, условий его протекания или величины достигнутых результатов. Важно, чтобы он отвечал целям изучения системы. Анализировать систему педагогического процесса

по всем теоретически возможным критериям не только затруднительно, но в этом нет никакой нужды. Исследователи выбирают только такие, изучение которых раскрывает наиболее важные связи, обеспечивает проникновение вглубь и познание неизвестных ранее закономерностей. /7, с. 164/ Не забываете совет Я.А.Коменского: все должно вестись в неразрывной последовательности, так, чтобы все сегодняшнее закрепеяло вчерашнее и пролагало дорогу для завтрашнего. Надо увидеть тройственности между явлениями педагогического процесса. Здесь находится теоретическая и практическая значимость исследования. Если исследователи не знают конкретное состояние педагогических процессов на практике, нет возможностей преобразования и развития. Виды и формы исследования: Педагогические процессы характерны своей неповторимостью. В области естественных наук (физики, скажем, или химии) исследователь может многократно повторять эксперимент, используя один и те же материалы и создавая неизменные условия. В результате он приходит к одно-значному заключениюсвязь между исследуемыми факторами существует или же её нет. Педагогисследователь такой возможности лишен. При повторном исследовании он уже имеет дело фактически

с другим «материалом», да и условия почти никогда не удается соблюсти прежними. В результате проведённой ранее работы характеристки используемых данных изменяются необратимо. Вот почему «чистый» эксперимент в педагогике невозможен, как бы тщательно он ни был подготовлен и проведён. Учитывая это обстоятельство, педагоги формилируют свои выводы корректно и осторожно, понимая относительность условий, в которых они были получены. Подчёркнем еще одну важную особенность педагогических процессов. В них участвуют люди всех возрастов, начиная с грудных младенцев. Педагогические исследования должны быть спланированы, организованы и проведены так, чтобы не нанести ни малейшего вреда здоровью и развитию испытуемых. Желательно, чтобы они давали положительный учебно-воспитательный эффект. Эксперименты, противоречащие нравственным и этическим нормам, запрещены. Компенсировать переменчивость педагогических процессов и получить объективные выводы при их изучении можно только одним способом – многократно увеличив число наблюдений. В этом случае недостатки отдельних исследований сглаживаются за счет массовости. В общественных науках, к которым относится

ÌÅÒÎÄÎËÎÃÈß ÏÅÄÀÃÎÃÈ

56


и педагогика, выводы формилируются не иначе как в усредненной, обобщенной форме. Крайние отклонения обычно отсекаются, уступая место спокойной массовой тенденции. Методы педагогического исследования: Пути, способы познания объективной реальности принято называть методами исследования. Традиционными будем называть методы, доставшиеся современной педагогике по наследству от исследователей, стоявших у истоков педагогической науки. Это методы, которыми пользовались Платон и Квинтилиан, Коменский и Песталоцци; применяются они в науке и поныне. К традиционным методам педагогических исследований относятся наблюдение, изучение опыта, первоисточников, анализ школьной документации, изучение ученического творчества, беседы. Принципы педагогического исследования: Принцип – руководящая идея, основное правило, основное требование к деятельности, поведению и так далее. При педагогическом исследовании: - анализировать важную проблему, выявляющие в практической деятельности вузов и науки. - определить и развивать главную мысль исследования - сделать педагогические исследования с определёнными целью и

задачей Главное внимание следует уделять процессу педагогического исследования. Ученые определили необходимые принципы хорошего исследования так: своевременность, постепенность, систематичность, последовательность и т.д. Анализ ученых позволяет выделить в качестве основополагающих, общепризнанных следующие принципы: - сознательности и активности - своевременности - систематичности и последовательности - тройственности - основательности и достоверности - значимости Эти принципы составляют систему педагогических исследовательских принципов. Этапы педагогического исследования: Исследователи можно установить этапы своего педагогического исследования. В общем бывают 3 этапы исследования: - подготовительный этап - экспериментальный этап (процесс исследования) - последний этап Одна из успешных основ педагогического исследования – это правильная методология исследования. Методология исследования – это основной документ исследования, в котором выражены цели и этапы, срок и планы исследования. За последные годы большинство ученых выделяет следующие основные общие этапы исследования.

1. Установление объекта изучения. 2. Исследование известного об объекте действительности. 3. Постановка и формулирование проблемы. Определения предмета исследования. 4. Определение цели и задачи исследования. Выдвижение гипотезы. 5. Построение плана исследования (выбор методов и процедур). 6. Проверка гипотезы. 7. Определение сферы применения найденного решения. 8. Литературное оформление результатов исследования. 9. Проверка и уточнение выводов исследования в массовом опыте, в широком эксперименте (внедрение в практику). Педагогичекое исследование – это творческая деятельность, которая требует постоянного творческого искания.

Список литературы - А.П.Астахова. “Новейший психолого-педагогический словарь”. Минск. 2010. 2. Закон образования Монголии. Уланбатор. 2002.05.03 3. Б.Жадамба, Ц.Чимэдлхам. “Методология исследования”. Уланбатор. 2001. 4. В.И.Загвязинский, Р.Атаханов. “Методология и методы психологопедагогического исследования” М. 2003. 5. Ш. Ичинхорлоо. “Основы педагогических исследований”. Уланбатор. 2004. 6. В.В.Краевский. “Общие основы педагогики” М. 2003. 7. И.П.Подласый. “Педагогика”. М. 1999. 8. Я.Скалкова и коллектива “Методология и методы педагогического исследования”. М. 1989.

È×ÅÑÊÎÃÎ ÈÑÑËÅÄÎÂÀÍÈß

57


ÇÀÀÖåõèéí àæèëòàí Ö.Óðàí÷èìýãèéí “ÒÎÐÃÎÍÛ ÕÝÝ” óðàí á¿òýýëèéí òîãëîëòîîñ

58


Ö.ÓÐÀÍ×ÈÌÝÃ

ÔÎÒÎ ÑÓÐÂÀËÆËÀÃÀ

59


2012 оны ерөнхий зурлага

ЗУРХАЙ

ХУЛГАНА

АЗЫН ТЭНГЭР ИВЭЭНЭ

2012 оны хар усан луу жилд хулгануудыг азын тэнгэр ивээнэ. Гэхдээ энэ хулгана жилтнүүдэд эерэг буюу сөрөг талууд нь харилцан адил авчрах тул нэлээд болгоомжтой байх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл таныг аз ивээх эсэх нь зөвхөн танаас шалтгаална. Авхаалжтай сэргэлэн хулганууд бех зүйлийг өөрийн санаснаар шийдэх боломжтой. Оны эхэн сард та азтай байж төлөвлөсөн зүйлээ зоригтой эхлүүл. Хугацаа алдах тусам боолмжуудаа үгүй хийнэ. Янз бүрийн асуудал тулгарч болно. Өөрийн зөн совиндоо итгэ. Та байгалиас заяасан эрч хүчтэй, мэдрэмжтэй, овсгоотой зангийнхаа ид шидийг 2012 онд харуулж чадна. Жилийн дунд үеэр хулганууд нэлээн хөл үймээнтэй, сэтгэл санаа тогтворгүй байна. Гэвч та шантрах хэрэггүй. Ажилдаа анхаарлаа хандуулаарай. Оны сүүлийн хагаст янз бүрийн яанз бүрийн үйл явдал ар араасаа хөвөрч тэр хэмжээгээр ажил ундарна. Өөртөө ашигтайгаар эргүүлж хувийн амьдралдаа эргэлт гаргах боломж танд байна. Хулгана жилтнүүд цөхрөлтгүй ажилсаг зангийнхаа үр шимийг энэ жил хангалттай хүртэнэ. Чухал шийдвэр гаэргах мөчдөө зөн совингоо дага. Эцэстээ хулгана жилтнүүдийн хувьд луу жилд аз ивээнэ гэдгийг бүү март.

ҮХЭР

САНХҮҮ АРВИЖИНА

Оны эхэнд үхэр жилтнүүд ажил албандаа өөрчлөлт хийнэ. Энэ нь хоёр талтай. Нэг үгээр хэлэхэд асуудлаас зайлсхийх цаг биш энэ боломжийг ашиглаад зөв гарц олж чадна. Оны сүүлийн хагаст хийсэн бүтээснийхээ үр дүнг харна. Зөрүүд зангаасаа болоод бизнесийн түншүүдтэй харилцаа холбоогоо тасалж магадгүй учраас хувийн харьцаагаа тэвчээд ажилдаа амжилт гаргахыг хичээн ажилла. Энэ жилд үхэр жилтнүүд хэт их өөрийнхөөрөө зүтгэснээс болоод хийж байгаа ажилдаа алдаа гаргахаас болгоомжлоорой. Үүнээс үүдэж хэрүүл тэмцэл ирнэ. Өөрийн бодлоо бусдад тулгах нь түншүүдийн тань дургүйцлийг хүргэх болно. Тиймээс амьдралын хэв маягийг өөрчил. Тэвчээртэй байснаар үхэр жилтнүүдэд амжилт гаргах боломжоо тэр хэмжээгээр олгох болно.

БАР

ТУУЛАЙ

ХАЙР ДУРЛАЛ ХҮЛЭЭЖ БАЙНА

Хурдан шаламгай авхаалжтай шийдэмгий хар усан туулай жил баруудад мөн чанараа мэдрүүлэх бололтой. Сарын эхэнд таны хийж бүтээх ажил тань амжилттай, мөнгө санхүү бизнесийн хувьд олз омог ихтэй байна. Бар жилтнүүд түргэн ууртай тул уурын мунхагаар асуудлыг шийдэхгүй байхыг хичээрэй. Луу үргэлж барын чадварыг үнэлдэг болохоор оны эхний хагаст бүх зүйл гайхалтай байна. Эдгээр боломжийг алдахгүй биеэ барьж, өвөрмөц өөрийнхөө авхаалтжтай зангаараа амжилтад хүрээрэй. Мөн бар жилтэн таныг дотны хайртай хүмүүс тань хүлээж байгаа тул луу жилд таныг хайр дурлал ивээх болно. Ганц бие барууд хүнтэй сууж заяаныхаа ханийг олно.

ЛУУ САНХҮҮГИЙН АСУУДАЛ ЦЭГЦЭРНЭ

Луу жилтнүүдийн хувьд ховорхон тохиох боломж, өөрийн бүхий л нөөц бололцоог гаргах жил айлчлан ирж байна. Тиймээс таны жил учраас та бүх зүйлээ өөрийн санаснаар хий. Эрсдэлээс айх хэрэггүй. Ойр дотны найз нөхдийн хүрээг тэлж, гэр бүлийнхэндээ анхаарал хандуулах нь чухал юм. Өмнөх жилүүдэд та ямар нэг зүйлээр бүтэлгүйтдэг азгүйтэл байсан учраас тэр бүхэн ард хоцрох болно. Зан ааш ямар ч байсан уур уцаар, түрэмгий байдлаар янз бүрийн асуудал шийдэхийг урьтал болгоорой. Гэр бүл болон найз нөхөдтэйгээ маргалдаж муудалцдаг байсан бол энэ жил энэ асуудал тань эерэгээр эргэнэ. Санхүүгийн байдал сайжирна.

ИХ ЗҮЙЛИЙГ АМЖУУЛНА

Туулайнууд өнгөрсөн онд эхлүүлсэн ажлаа амжуулна. Гэхдээ түр ч атугай өөртөө амрах зав гаргах хэрэгтэй. Луу туулайд өрөвч сэтгэлээр ханддаг учраас ашигтай бизнесийн санал олз омог аяндаа өөрөө орж ирнэ. Дутуу хийсэн зүйлсээ санасандаа хүртэл гүйцэтгэж чадна. Хадгалж хуримтлуулсан зүйлээ хураахаас гадна дутагдаж гачигдах зүйлгүй элбэг дэлбэг байна. Жилийн эхний хагаст ойр дотныхонтойгоо ахуй гэрийн асуудлаар бага зэрэг санал зөрөлдөнө. Гэхдээ аажимдаа ойлголцоно. Өмнө төлөвлөсөн ажлаа тухай бүрт нь тайван хандаж анхаарал хандуулж өөрийнхөө зөн совинд итгэж ажлаа амжуулж аваарай. Төлөвлөсөн бизнесийн болон хувийн амьдрал тань санаснаар бүтнэ. Хайртай хүмүүстээ анхаарал халамж тавиарай.

МОГОЙ

АЛБАН ТУШААЛ АХИНА

Жилийн эхний хагаст шинэ шинэ үйл явдлууд ар араасаа өрнөж сүүлийн хагас нь амгалан тайван өнгөрөх болно. Могой жилтнүүд зөн совиндоо итгэдэг учраас алдаанаас зайлсхийх амжилтаа бататгахад нь тус дөхөм болно. Сэргэлэн авхаалжтай зангийхаа ачаар бусдын зориглож гар хүрч чадахгүй ажлыг хүртэл овжин ашигла. Сиймхий боломжийг сайтар анзаар. Гэхдээ энэ зангаа буруугаар ашиглаж болохгүй. Хөрөнгө мөнгөнд дуртай байдаг могойнууд сонирхлоо бага зэрэг дараарай. Албан тушаал найдвартай байна. Төлөвлөсөн ажил тань зориулагдсан хөрөнгө оруулалт орж ирэх магадлал их байна. Гэнэтийн хөрөнгө оруулалт орж ирнэ. Гэр бүлтэйгээ санал зөрөлдөх муудалцах шалтгаан гаргаж, чив чимээгүй могойн зангаа бүү гаргаарай. Урьдчилж буулт хийгээрэй. Энэ нь таны талд асуудал шийдэгдэх болно. Хатуу зөөлөн уян хатан чанаруудыг хослуулж байгаарай.

60


ЗУРХАЙ

ХОНЬ

2012 оны ерөнхий зурлага

МОРЬ

ХАРИУЦЛАГАТАЙ АЛХМЫГ АЛДАХГҮЙ ХИЙ

ӨӨР САЛБАРТ ХҮЧ ҮЗНЭ

Морь жилтнүүд аливаа зүйлд идэвхитэй ажил хэрэгч чанартай байдаг учраас энэ жил таны хувьд амжилт олох жил юм. Ямар нэг зүйл маргаантай асуудал хөнгөн хэлбэрээр шийдэгдэнэ. Энэ жил зрилгодоо хүрэхийн тулд мэдлэг чадвараа бүрэн ашигла. Түвэгтэй үйл явдал арвинтай байна. Бизнес хийж байгаа морь жилтнүүдийн хувьд уналтад орох юм уу бэрхшээл саад ялагдал, амжилт ялалт бүгдийг та энэ жил үзэх болно. Оны сүүлийн хагаст хийсэн ажлынхаа үр дүнг үзнэ. Ясны хөдөлмөрч хүмүүс. Гэхдээ нэг хэвийн ажилд төдийлэн таагүй ханддаг. Морь жилтэн бүх асуудлаа өөрөө шийдэж чадна. Бэрхшээл саад тулгарах тусам та тэсвэр тэвчээртэй болно. Бүхнийг нэг зэрэг хийх гэж битгий улайр. Анхааралтай нухацтай хандаж хийж чадахгүй бол амжилт гаргах гэж улайрч хэрэггүй. Энэ оны зурхай таны хувьд бизнесийн салбар болон шинэ түншлэл, найз нөхөд тал дээр хүмүүсийн дунд байж орчноо мэдрэхийг зөвлөж байна. Гэр бүлдээ таны хайр халамжийг хүлээж байна.

Хонь жилтнүүд найрсаг уян хатан сурвалжит хүний шинжтэй төсөөлөн бүтээгч сэтгэлгээ сайтай учраас энэ чанар таны амжилтын эх үүсвэр болно. Мөн зөрүүд, эмзэг тул байнгын арын эгнээнд үлдэхээс зайлсхий. Ойр дотныхон, найз нөхөдийнхөө бүтээлч чанарыг нээж хөгжүүлэхэд анхаар. Хонинууд гүйцэтгэх ажилд дуртай ч бизнест өөртөө итгээд үзвэл амжилт олох бүрэн боломжтой. Ажлын болон амьдардаг газрынхаа байршлыг өөрчлөх, холын аялалд явах хариуцлагатай алхмыг та хийж чадна. Санхүүгийн байдал тогтвортой байна. Хамгийн гол нь мөнгөндөө гамтай бай. Дэмий зарлагаас татгалз. Хуримтлал бий болго. Оны хоёрдугаар хагаст төдийлөн таатай биш тул санхүүтэй холбоотой асуудлаа эхний хагаст шийдээрэй. Амьдралаас хүссэн бүхнээ авах үе тул боломжийг бүү алдаарай.

БИЧ

ТАХИА

БЭРХШЭЭЛД ДАРАГДАНА

БОЛОВСРОЛДОО ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ ХИЙНЭ

Бич жилтнүүдийн хувьд гал, ус, шороо, төмөр, мод гэсэн суудалд суусан нь оны эхний хагаст таагүй байхаас гадна ажилтай холбоотой бэрхшлээл тулгарна. Гэхдээ энэ амжилт гаргах үгүй нь гадны нөлөөнөөс бус өөрөөс тань хамаарна. Тохиолдож байгаа эрсдэлийг даван туулахын тулд гэр бүлийнхэн дотны хүмүүсээсээ дэмжлэг туслалцаа аваарай. Оны эхний хагас өнгөрчихвөл цаашдаа санаа зовох юмгүй. Таны ажил амьдрал тайван бүх зүйл тань эмх цэгцэндээ орно. Ямар нэгэн шинэ ажлыг төлөвлөхөд санаа зовох зүйлгүй. Хэрэв та ганц бие бол хайрттайгаа учрах бололтой.

НОХОЙ ИДЭВХ АМЖИЛТАНД ХҮРГЭНЭ

Энэ онд муу зүйл тохиолдохгүй ч бас тэгтлээ сайн байж чадахгүй. Оны эхний хагаст нохой жилтнүүд амрахаар шийдвэл зүгээр сууж чадахгүй зангаасаа болоод олигтой амарч чадахгүй. Оны сүүлийн хагаст хийсэн ажил үр дүнгээ өгнө. Амжилтанд хүрнэ. Ялангуяа санхүүгийн салбарт тотвортой байж чадна. Оны сүүлэээр амжилтаараа бахархаж нэр хүндээ өсгөх боломж танд байна. Аливаа зүйлд нягт нямбай байж зорьсон зорилгодоо хүр. Огцом өөрчлөлт хийхэд тохиромжгүй жил. Туйлбартай ухаалаг тэвчээртэй байж чадсанаар зорилгодоо хүрэх болно.

Сайхан амарч төлөвлөсөн зүйлээ хэрэгжүүлэх болно. Ямар ч ажлыг зоригтой барьж аваад өөрийгөө харуулахыг хичээгээрэй. Мэдлэг чадвартаа итгээрэй. Өөрийн зөн совинд игэж төлөвлөж байсан зүйлээ бүү алд. Жилийн эхний хагаст шинэ ажлын эхлэлийг тавь. Сарын сүүлээр таны ажлын үр дүн гарах болно. Ямар нэг зүйлийг түрүүлж хийх буюу өөрийнхөөрөө хийх гэж оролдох хэрэггүй. Ганцаараа хийснээс олуулаа хийх нь илүү үр дүнтэй. Хэн нэгэнтэй өрсөлдөх нь таны зан чанар учраас цагийн эрхээр бүгдтэй эн тэнцүү харьцдаг болно. Албан тушаал ахих магадлалтай. Боловсролдоо анхаарч сургуульд сурж, хэр яриагаа хөгжүүл. Хичээвэл санхүүгийн байдал сайжирна.

ГАХАЙ ОЛОЛТ АМЖИЛТ ХҮЛЭЭЖ БАЙНА

Луу жилд гахай жилтнүүдийн хувьд таатай үйл явдал тохиолдоно. Тэр амжилтандаа хөөрч баярлаад ухаанаа гээчихгүй бол ололт амжилт өмнө чинь байна. Ямар нэг сэдсэн зүйлээ өөрийн гараар хийхийг хичээгээрэй. Зүгээр суулаа гээд аяндаа бүтэх юм байхгүй амьдрал харуулаад өгнө. Оны сүүлээр ямар нэг зүйлд сатаарч хураасан мөнгө төгрөгөө үрэхээс болгоомжил. Итгэлтэй сайн хүмүүс гэр бүлийн халуун дулаан уур амьсгал анхаарал таныг гадны янз бүрийн муу зүйлээс хамгаалах болно. Хамгийн гол нь өөртөө итгэлтэй байж хичээх хэрэгтэй. Шинэ найз нөхөдтэй болж сэтгэл хангалуун амар тайван амьдарна.

61


ED2012-1