Issuu on Google+

ธาตุมัญชรีี

ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ดร.ระวี จันทร์ส่อง คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ 2


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุมัญชรี: ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ดร.ระวี จันทร์ส่อง สาขาวิชาภาษาบาลี-สันสกฤต-ฮินดี ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ 2559

ได้รับทุนสนับสนุนการผลิตตำ�ราจากคณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ งบประมาณรายได้ปี 2558

4


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

คำ�นำ� มีคำ�กล่าวว่า “ภาษาสันสกฤตเป็นภาษาที่ยาก” หากพิจารณาประโยคดังกล่าว อาจกล่าวได้ว่า ความยากของภาษาสันสกฤตนั้นมีสาเหตุมาจากตัวภาษาเอง ยากเพราะโอกาสในการใช้น้อย และยากเพราะสื่อการเรียนการสอนน้อย เมื่อพิจารณาเหตุผลดังกล่าวแล้ว เรื่องสำ�คัญที่สุดน่าจะเป็นเรื่องสื่อการเรียนการ สอนที่มีน้อยเกินไปโดยเฉพาะสื่อที่เป็นภาษาไทย เมื่อมีผู้สนใจภาษาสันสกฤต สิ่งแรกที่ค้นหาคือหนังสือหรือตำ�ราที่เกี่ยวกับสันสกฤต ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นภาษา อังกฤษ หากต้องเรียนสันสกฤตผ่านภาษาอังกฤษสิ่งที่ว่ายากอยู่แล้วยิ่งเพิ่มความ ยากเข้าไปอีก ในฐานะทีผ่ เู้ รียบเรียงเคยเป็นนักเรียนสันสกฤตมาก่อน ได้ทราบถึงปัญหาดังกล่าว และพยายามที่จะแก้ปัญหานี้ให้กับผู้สนใจ จึงจัดทำ�สื่อการเรียนการสอนเกี่ยว กับกริยาในภาษาสันสกฤต เพราะเห็นว่ากริยาเป็นส่วนสำ�คัญของทุกๆ ภาษา อาจกล่าวได้ว่าเป็นประตูบานแรกที่จะทำ�ให้เข้าใจภาษานั้นๆ ได้ดียิ่งขึ้น ที่สำ�คัญ กริยายังสามารถนำ�ไปสร้างเป็นคำ�ชนิดต่างๆ อีกมากมาย ตำ�ราเล่มนี้ ตั้งใจทำ�ให้เป็นคู่มือการเรียนการสอนภาษาสันสกฤตเรื่องกริยาโดย เฉพาะ เหมาะสำ�หรับผู้ที่มีความสนใจในภาษาสันสกฤตตั้งแต่เริ่มศึกษาไปจนถึง ระดับสูง โดยพยายามให้เห็นภาพรวมของกริยาทั้งหมด และจัดหมวดหมู่การ ประกอบกริยาชนิดต่างๆ อย่างชัดเจน หากธาตุหมวดไหนมีการแจกวิภกั ติทซี่ บั ซ้อน ก็จะแจกให้เป็นตัวอย่างทัง้ หมด เนือ้ หาของตำ�ราเล่มนีอ้ าจจะไม่ครอบคลุมกริยาใน ภาษาสันสกฤตทั้งหมด แต่เพียงพอสำ�หรับการเรียนภาษาสันสกฤตอย่างแน่นอน แม้ว่าจะพยายามให้มีข้อผิดพลาดน้อยที่สุด ก็อาจจะมีตกหล่นอยู่บ้าง หากมีข้อ ผิดพลาดประการใดเกีย่ วกับเนือ้ หาในตำ�ราเล่มนี้ ผูเ้ รียบเรียงขอน้อมรับไว้แต่เพียง ผู้เดียว และมีความยินดีเป็นอย่างยิ่ง หากผู้รู้ช่วยแนะนำ�ข้อผิดพลาดนั้น ดร.ระวี จันทร์ส่อง 2559

ก6


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

สารบัญ คำ�นำ� คำ�ชี้แจงอักษรย่อ อักษรที่ควรรู้ สระและพยัญชนะ การประสมพยัญชนะและสระ เครื่องหมายกำ�กับเสียง พยัญชนะสังยุกต์ พยัญชนะซ้อน ตอนที่ 1 ภาพรวมของกริยา องค์ประกอบสำ�คัญของกริยา ธาตุและปัจจัยประจำ�หมวด ลการ 10 ชนิดของลการ สนธิ ภาพรวมกริยา ตอนที่ 2 สารฺวธาตุกลการ การประกอบรูปกริยากรรตุวาจก สารฺวธาตุกลการ กลุ่มที่ 1 - ธาตุหมวดที่ 1 - ธาตุหมวดที่ 6 - ธาตุหมวดที่ 4 - ธาตุหมวดที่ 10

ข7

ก จ 1 2 4 5 6 8 9 10 12 14 15 23 24 25 26 31 35 39


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

สารฺวธาตุกลการ กลุ่มที่ 2 - ธาตุหมวดที่ 5 - ธาตุหมวดที่ 8 - ธาตุหมวดที่ 9 - ธาตุหมวดที่ 7 - ธาตุหมวดที่ 3 - ธาตุหมวดที่ 2 ตอนที่ 3 อารฺธธาตุกลการ การจัดประเภทของธาตุ การทำ�ทวิตวะ การประกอบรูปกริยากรรตุวาจก วิภักติ luq! (First Future) วิภักติ ¤q! (Second Future) วิภักติ ¤'! (Conditional) วิภักติ AazIil'!! (Benedictive) วิภักติ ilq! (Perfect Past Tense) - ทฺวิตฺวลิฏฺ - อนุปฺรโยคลิฏฺ วิภักติ lu'! (Aorist Past Tense) - lu'! ชนิดที่ 1 - lu'! ชนิดที่ 2 - lu'! ชนิดที่ 3 - lu'! ชนิดที่ 4 - lu'! ชนิดที่ 5 - lu'! ชนิดที่ 6 - lu'! ชนิดที่ 7 ค8

42 44 46 49 52 64 78 115 115 117 117 118 118 119 132 132 143 148 150 152 157 159 163 168 170


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตอนที่ 4 ตอนที่ 5

ประโยคณิรูปณะ การสร้างรูปกริยาอาขยาตกรรตุวาจก การสร้างรูปกริยาอาขยาตกรรมวาจก การสร้างรูปกริยาอาขยาตภาววาจก การสร้างรูปกริยาอาขยาตณิชันตกรรตุวาจก การสร้างรูปกริยาอาขยาตณิชันตกรรมวาจก ศัพทานุกรม สันสกฤต-ไทย บรรณานุกรม ดัชนีคำ�

ง 9

173 174 176 177 179 180 208 210


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

คำ�ชี้แจงอักษรย่อ อ. หมายถึง ทส. หมายถึง ท. หมายถึง เอก. หมายถึง ทวิ. หมายถึง พหุ. หมายถึง ป. หมายถึง อา. หมายถึง อุ. หมายถึง ปรัส. หมายถึง อาต. หมายถึง 1 หมายถึง → หมายถึง seq ! หมายถึง Ainq! หมายถึง v eq ! ห ม าย ถ ึง

อันว่า ทั้งสอง ทั้งหลาย เอกวจนะ ทวิวจนะ พหุวจนะ ปรัสไมปทีธาตุ อาตมเนปทีธาตุ อุภยปทีธาตุ ปรัสไมบท อาตมเนบท ธาตุหมวดที่ 1 เช่น 1 ป. หมายถึง ธาตุหมวดที่ 1 ปรัสไมปทีธาตุ (ถ้าเป็นตัวเลขอื่นก็ให้ทราบโดยนัยนี้) เปลี่ยนเป็น, กลายเป็น กลุ่มธาตุทตี่ ้องเติม # ก่อนประกอบ วิภักติ กลุ่มธาตุที่ไม่ต้องเติม # ก่อนประกอบ วิภักติ ก ล ุ่ม ธ าต ุท ี่เ ต ิม ห รือ ไม ่เ ต ิม # ก ็ไ ด ้ ก่อนประกอบวิภักติ

10


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

บทนำ� อักษรที่ควรรู้ สำ�หรับนักเรียนสันสกฤตแล้ว สิ่งที่สำ�คัญไม่แพ้กฎเกณฑ์ทางไวยากรณ์ก็คืออักษร ชนิดต่างๆ ที่ใช้ในการถ่ายทอดเสียง สำ�หรับชาวไทยที่สนใจสันสกฤตแล้ว อักษรที่ ต้องเรียนรู้เพิ่มเติมนอกจากอักษรไทยก็คืออักษรเทวนาครีและโรมัน ตำ�ราสันสกฤตส่วนใหญ่จารึกด้วยอักษรเทวนาครี หากสามารถเขียนอ่านอักษร เทวนาครีได้แล้วจะทำ�ให้การเรียนสันสกฤตง่ายขึ้น ส่วนอักษรโรมันก็ถือว่าเป็นอักษร ที่สำ�คัญไม่แพ้กันเพราะเป็นอักษรที่นักวิชาการส่วนใหญ่นิยมใช้ในการถ่ายทอดเสียง ในงานค้นคว้าวิจัยต่างๆ จึงเป็นอักษรที่นักเรียนสันสกฤตจะต้องรู้ด้วยเช่นกัน ตำ�ราเล่มนี้นำ�อักษรชนิดต่างๆ มาไว้เป็นบทนำ� เพื่อให้ผู้ที่สนใจศึกษาได้ด้วยตนเอง ก่อนที่จะศึกษากฎเกณฑ์ทางไวยากรณ์ต่อไป เพราะเนื้อหาส่วนใหญ่จะเขียนด้วย อักษรเทวนาครี ดังรายละเอียดต่อไปนี้

1


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

สระและพยัญชนะ เสียงในภาษาสันสกฤตแบ่งออกเป็น 2 ชนิดคือ เสียงสระ และเสียงพยัญชนะ สระ มีทั้งสิ้น 13 เสียง ส่วนพยัญชนะมี 33 เสียง ดังนี้ เสียงสระ

A

Aa

#

$

%

^

\

§

¤

@

@e

Aae

AaE

a

ā

i

ī

u

ū

e

ai

o

au

อา

อิ

อี

อุ

อู

เอ ไอ โอ เอา

สระลอยและสระจม การเขียนสระมี 2 แบบคือ เมื่อเขียนตามลำ�พังหรืออยู่ต้นคำ�จะใช้รูปหนึ่งเรียกว่า “สระลอย” เมื่อนำ�ไปประกอบกับพยัญชนะจะใช้อีกรูปหนึ่งเรียกว่า “สระจม” ดังนี้ สระลอย

A

Aa

#

$

%

^

@

@e

Aae AaE \

สระจม

-

-a

i-

-I

u

U

e

E

-ae

-aE

&

§ ©

เสียงพยัญชนะ พยัญชนะในภาษาสันสกฤตมี 33 เสียง แบ่งออกเป็น 2 ประเภทคือ พยัญชนะวรรค 25 เสียง และพยัญชนะอวรรค 8 เสียง

2


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

พยัญชนะวรรค คือพยัญชนะที่เกิดจากฐานเดียวกัน มีทั้งหมด 5 วรรค แต่ละวรรคมี 5 เสียง ดังนี้ ฐานที่ เกิด คอ

พยัญชนะ พยัญชนะ พยัญชนะ พยัญชนะ พยัญชนะ ที่ 1 ที่ 2 ที่ 3 ที่ 4 ที่ 5 k

kh

g

c

เพดาน

c

ch

j

H

jh

|

ṭh

ḍh

t

th

d

dh

n

p

ph

b

bh

m

Q

f

w

p

ริมฝีปาก

gh

'

j

t

ฟัน

g

"

D

q

ปุ่มเหงือก

k

o

F

d

)

ñ

[

x

b

n

-

m

พยัญชนะอวรรค หรื���เรียกอีกอย่างหนึ่งว่าเศษวรรค คือพยัญชนะที่ไม่

สามารถจัดเข้ากับพยัญชนะวรรคได้เนื่องจากคุณสมบัติต่างกัน มีทั้งหมด 8 เสียง ดังนี้ y

r

l

v

z è

;

s

h

y

r

l

v

ś

s

h

3


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

การประสมพยัญชนะและสระ สระมีการเขียน 2 แบบ คือเมื่อเขียนตามลำ�พังหรือเป็นตัวแรกของคำ�จะใช้รูปสระลอย หากนำ�ไปประสมกับพยัญชนะจะมีการเปลี่ยนรูปเป็นสระจม เช่น Aahar (อาหาร) สระ อา เมื่ออยู่ต้นคำ� จะคงรูปเดิมคือเป็นรูปสระลอย ได้แก่ Aa แต่เมื่อประกอบ กับพยัญชนะแล้วจะเปลี่ยนรูปเป็นสระจม ได้แก่ har อย่างนี้เป็นต้น พยัญชนะ โดยทั่วไปไม่สามารถออกเสียงได้ด้วยตนเอง ต้องอาศัยสระจึงจะออกเสียง ได้ การเขียนพยัญชนะที่ยังไม่ได้ประสมกับสระจะเขียนโดยมีเครื่องหมายวิราม ( ! ) อยู่ใต้พยัญชนะเสมอ เมื่อประกอบกับสระแล้วเครื่องหมายนี้จะหายไป ดังตัวอย่าง

k!

+ A = k (กะ) k! + # = ik (กิ) k! + % = ku (กุ) k! + @ = ke (เก) k! + Aae = kae (โก) k! + \ = k« (กฤ)

k!

+ Aa = ka (กา) k! + $ = kI (กี) k! + ^ = kU (กู) k! + @e = kE (ไก) k! + AaE = kaE (เกา) k! + § = k© (ก)

ข้อสังเกต พยัญชนะ r (ร) เมื่อประสมกับสระ % (อุ) และ ^ (อู) ตำ�แหน่งของสระจะ ไม่เหมือนพยัญชนะตัวอื่น จะมีรูปพิเศษคือ r! + % = é r! + ^ = ê พยัญชนะ r เมื่อประสมกับพยัญชนะ จะเปลี่ยนรูป โดยจะขึ้นไปอยู่ด้านบน พยัญชนะที่ตามมา เช่น r + v = vR ในคำ�ว่า svR (สวรรค์) r + m = mR ในคำ� ว่า kmR (กรรม) เป็นต้น ภาษาสันสกฤตจะไม่มีการประสมระหว่างพยัญชนะ r (ร) และสระ \ , § (ฤ, )

4


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

เครื่องหมายกำ�กับเสียง ภาษาสั น สกฤตมี เ ครื่ อ งหมายหลายชนิ ด ซึ่ ง มี ชื่ อ และหน้ า ที่ แ ตกต่ า งกั น ไป ในเบื้องต้นนี้ควรรู้จักเครื่องหมายที่พบบ่อยในการเรียนสันสกฤต ได้แก่ 1) วิราม ( ! ) พยัญชนะเมื่อไม่มีสระอาศัยจะต้องมีวิรามกำ�กับเสมอ วิราม ทำ�หน้าที่ห้ามเสียง นอกจากนี้ยังใช้เป็นตัวสะกดได้ด้วย โดยเติมด้านล่างพยัญชนะที่ ต้องการทำ�ให้เป็นตัวสะกด เมื่อถ่ายทอดเป็นภาษาไทยจะมีลักษณะเป็นจุด (พินทุ) ใต้พยัญชนะ ตัวอย่างเช่น เทวนาครี k!

o!

gc!Dit

g!

โรมัน k

kh

g

gacchati

ไทย กฺ ขฺ คจฺฉติ

คฺ

2) อนุสวาระ ( < ) ใช้แทนเสียงอนุนาสิกหรือเสียงขึ้นจมูก มีลักษณะเป็น วงกลมเล็กๆ อยู่เหนือพยัญชนะเช่นเดียวกับภาษาไทย ตัวอย่างเช่น เทวนาครี

m—gl

s—Sk«t

โรมัน maṁgala saṁskṛta

ไทย มํคล สํสฺกฤต

3) วิสรคะ ( : ) ใช้แทนเสียงลมหายใจแรงที่พ่นออกมา มักจะเป็นส่วนท้าย ของคำ� เมื่อถ่ายทอดเป็นภาษาไทยจะใช้วิสรรชนีย์ (ะ) ตัวอย่างเช่น เทวนาครี ram>

jna>

AiGn>

โรมัน rāmaḥ

janāḥ agniḥ

5

ไทย รามะ (ตามหลัง อะ) ชนาะ (ตามหลัง อา) อคฺนิะ (ตามหลัง อิ)


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

4) อวครหะ ( = ) หรือ อวเคราะห์ ใช้แทนสระ “อะ” ที่ถูกลบไปในการ สนธิ เมื่อถ่ายทอดเป็นภาษาไทยมักจะใส่เครื่องหมายจุลภาค ( ’ ) เพื่อให้รู้ว่ามีการ สนธิ ตัวอย่างเช่น เทวนาครี

kae=ip

โรมัน ko’pi

ไทย โก’ปิ

พยัญชนะสังยุกต์ เมื่อพยัญชนะ 2 ตัวชิดกันโดยไม่มีสระคั่นกลางเรียกว่าพยัญชนะสังยุกต์ วิธีเขียน พยัญชนะสังยุกต์ ทำ�ได้ 2 แบบ คือเติมเครื่องหมายวิราม ( ! ) ใต้พยัญชนะตัวหน้า เพื่อให้รู้ว่าพยัญชนะนั้นไม่มีสระกำ�กับ เช่น p!t (ปฺต) ในคำ�ว่า sp!tah (สปฺตาห) เป็นต้น อีกวิธีหนึ่งคือ ลดรูปพยัญชนะตัวหน้าโดยเขียนเป็นพยัญชนะครึ่งตัว เช่น Vy (วฺย) ในคำ�ว่า kaVy (กาวฺย) เป็นต้น ภาษาสันสกฤตมีวิวัฒนาการมาอย่างยาวนานและถือว่าเป็นภาษาที่ปรับปรุงดีแล้ว เพื่อความสละสลวยทางภาษาจึงไม่นิยมเติมเครื่องหมายวิรามกลางศัพท์ หรือคำ� จะใช้เครื่องหมายวิรามเมื่อเป็นพยัญชนะตัวสุดท้ายของศัพท์หรือคำ�เท่านั้น เมื่อมี พยัญชนะสังยุกต์เกิดขึ้นนิยมเขียนด้วยอักษรครึ่งตัวดังปรากฎในปัจจุบัน

6


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

พยัญชนะทุกตัวไม่สามารถเขียนแบบครึ่งตัวได้ บางตัวแม้จะเป็นตัวสะกดก็ยังคง ใช้เครื่องหมายวิรามกำ�กับอยู่ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับความนิยม พยัญชนะที่นิยมเขียนครึ่ง ตัวมีดังนี้ พยัญชนะ เต็มตัว ก ข ค ฆ จ ช ญ ณ ป

k

ครึ่งตัว K

o

O

x

¸

g

c

G

C

j

J

[

{

| p

พยัญชนะ เต็มตัว พ b ภ ม m ย y ว v ศ z ศ è ษ ; ส s

Á P

7

ครึ่งตัว B

_ M Y V

Z

ç :

S


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

พยัญชนะซ้อน พยัญชนะเมื่อประสมกันแล้วจะมีการเปลี่ยนแปลงรูป พยัญชนะบางตัวยังคงเค้าเดิม ไว้บ้าง กล่าวคือพยัญชนะตัวหน้าจะลดรูปเป็นพยัญชนะครึ่งตัว ส่วนตัวหลังเขียน เต็มตัว พยัญชนะบางตัวไม่คงเค้าเดิมไว้เลย ซึ่งเป็นสิ่งที่นักศึกษาต้องใส่ใจเป็นพิเศษ ตัวอย่างต่อไปนี้คือพยัญชนะซ้อนบางตัวที่พบบ่อยเท่านั้น พยัญชนะ กฺต กฺษ กฺร คฺร ชฺญ ตฺต ตฺน ตฺร ทฺท ทฺธ ทฺม ทฺย ทฺร ทฺว

ก+ต ก+ษ ก+ร ค+ร ช+ญ ต+ต ต+น ต+ร ท+ท ท+ธ ท+ม ท+ย ท+ร ท +ว

สำ�เร็จเป็น

พยัญชนะ สำ�เร็จเป็น ศฺจ ศ + จ í ศฺน ศ + น î ศฺร ศ + ร ï ศฺล ศ + ล ð ศฺว ศ + ว ñ ษฺฏ ษ + ฏ ò ษฺฐ ษ + ฐ ó สฺร ส + ร ö หฺณ ห + ณ Ÿ หฺน ห + น û หฺม ห + ม ü หฺย ห + ย ý หฺร ห + ร ÿ หฺว ห + ว þ

µ ]

³ ¢

}

Ä Æ Ç Î

Ï

Ò * Ô Ö

8


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตอนที่ 1 ภาพรวมของกริยา องค์ประกอบสำ�คัญของกริยา กริยา คือส่วนที่แสดงการกระทำ�ของประธานในประโยค เช่น ยืน เดิน นั่ง นอน กิน ดื่ม ทำ� พูด คิด เป็นต้น กริยาอาขยาตถือเป็นส่วนสำ�คัญของประโยค ซึ่งประกอบ ไปด้วยส่วนประกอบหลัก 3 ส่วนคือ ธาตุ ปัจจัยประจำ�หมวดธาตุ และวิภักติ 1) ธาตุ คือรากศัพท์ที่มีความหมาย ในภาษาสันสกฤตมีประมาณ 2,200 ธาตุ จัดเป็น 10 หมวด บางหมวดมีปัจจัยประจำ�หมวดธาตุบางหมวดไม่มี ธาตุแต่ละ ตัวสามารถประกอบรูปเป็นกริยาได้ 10 ลการ นอกจากนี้ ธาตุในภาษาสันสกฤตยัง มีลักษณะเฉพาะคือจัดออกเป็น 3 ประเภท แต่ละประเภทจะมีการประกอบวิภักติ ต่างกันคือ ปรัสไมปทีธาตุ (กริยาที่แสดงการกระทำ�เพื่อผู้อื่น) จะประกอบวิภักติ เฉพาะปรัสไมบทอย่างเดียว อาตมเนปทีธาตุ (กริยาที่แสดงการกระทำ�เพื่อตนเอง) จะประกอบวิภักติเฉพาะอาตมเนบทอย่างเดียว ส่วนอุภยปทีธาตุ ประกอบได้ทั้งฝ่าย ปรัสไมบทและอาตมเนบท 2) ปัจจัยประจำ�หมวดธาตุ หรือเรียกว่าวิกรณ์ ใช้ประกอบหลังธาตุก่อนนำ� ไปประกอบกับวิภักติ (ธาตุที่ไม่มีปัจจัยประจำ�หมวด สามารถนำ�วิภักติไปประกอบ กับตัวธาตุได้เลย)

9


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

3) วิภักติ คือส่วนประกอบสุดท้ายในการสร้างกริยาอาขยาต เมื่อประกอบ แล้วสามารถระบุสิ่งเหล่านี้ได้คือ กาล บท วจนะ บุรุษ และวาจก

กาล คือสิ่งที่บ่งบอกช่วงเวลาของการกระทำ� แบ่งออกเป็น 3 คือ อดีต ปัจจุบัน และอนาคต บท วิภักติแต่ละหมวดแบ่งออกเป็น 2 บท คือปรัสไมบท (วิภักติ สำ�หรับกริยาที่แสดงการกระทำ�เพื่อผู้อื่น) และอาตมเนบท (วิภักติ สำ�หรับกริยาที่แสดงการกระทำ�เพื่อตนเอง) วจนะ อาขยาตแต่ละหมวดแบ่งออกเป็น 3 วจนะ คือเอกวจนะ (บ่งบอกจำ�นวนเดียวหรือสิ่งเดียว) ทวิวจนะ (บ่งบอกจำ�นวนสอง) และพหุวจนะ (บ่งบอกจำ�นวนตั้งแต่ 3 ขึ้นไป) บุรุษ วิภักติอาขยาตแต่ละหมวดแบ่งออกเป็น 3 บุรุษ คือประถมบุรุษ (บ่งบอกว่าเป็นกริยาของบุรุษที่ 3 ได้แก่ เขา) มัธยมบุรุษ (บ่งบอกว่า เป็นกริยาของบุรุษที่ 2 ได้แก่ ท่าน) อุตตมบุรุษ (บ่งบอกว่าเป็นกริยา ของบุรุษที่ 1 ได้แก่ ข้าพเจ้า) เป็นต้น

ธาตุและปัจจัยประจำ�หมวด ธาตุหรือรากศัพท์เป็นองค์ประกอบแรกในการสร้างกริยา ต้องนำ�ไปประกอบกับ ปัจจัยประจำ�หมวดและวิภักติก่อนจึงจะนำ�ไปใช้ใน���ระโยคได้ ภาษาสันสกฤตแบ่ง ธาตุออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ๆ คือ สกรรมธาตุ และอกรรมธาตุ 1) สกรรมธาตุ ได้แก่ ธาตุที่ต้องมีกรรมมารับจึงจะมีความหมายสมบูรณ์ 2) อกรรมธาตุ ได้แก่ ธาตุที่มีความหมายสมบูรณ์ ในตัวเองโดยไม่ต้องมี กรรมมารับ

10


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

A

it

£

-vit

£

vNd!

A

£

te

£

vNdte

Ad!

£

it

£

AiÄ

£

Aas!

£

£

te

£

AaSte

hu

£

it £

£

te

juhaeit £

£

ijhIte

idv!

y

it

te

dIVyit

dIVyte

su

nu

it

te

sunaeit

sunute

tud!

A

it

te

tudit

tudte

éx!

n

it

te

é[iÏ

éNxte

tn!

%

it

te

tnaeit

tnute

³I

na

it

te

³I[ait ³I[Ite

cur!

Ay

it

te

caeryit caeryte

ha

4 5 6 7 8 9 10

ทิวาทิ สฺวาทิ ตุทาทิ รุธาทิ ตนาทิ กฺรยาทิ จุราทิ

£

11

อาตมเนบท

-U

ปรัสไมบท

อาตมเนบท

ชุโหตฺยาทิ

ปรัสไมบท

3

อทาทิ

ตัวอย่าง

ปัจจัย

2

ภวาทิ

วิภักติ ธาตุ

1

ชื่อหมวดธาตุ

หมวดที่

ธาตุในภาษาสันสกฤตแบ่งออกเป็น 10 หมวด มีชื่อและปัจจัยประจำ�หมวดเฉพาะตน ตารางด้านล่างจะแสดงธาตุทั้งหมดรวมทั้งตัวอย่างการประกอบรูปกริยา ดังนี้


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ลการ 10 ลการ คือส่วนประกอบที่ 3 ของการสร้างกริยาซึ่งได้แก่วิภักตินั่นเอง ลการทั้ง 10 นั้นแบ่งออกเป็น 2 ประเภทคือ 1) กาลวาจก 6 (Tenses) ได้แก่ ปัจจุบันกาล 1 อดีตกาล 3 และ อนาคตกาล 2 2) ปรฺการโพธก 4 (Moods) หมวด ชื่อ

ตัวอย่างลการและการประกอบวิภักติ สันสกฤต/ไทย อังกฤษ กาลวาจก 6

ตัวอย่าง

1

lq!

vtRman

Present Tense

2

l'!

An*tn-Ut

Past Tense (Imperfect) A-vt!

3

lu'!

-Ut

Past Tense (Aorist)

A-Ut!

4

ilq!

prae]-Ut

Past Tense (Perfect)

v-Uv

5

luq!

An*tn-iv:yn!

First Future

-ivta

6

¤q!

-iv:yn!

Second Future

-iv:yit

(ลฏฺ) (วรฺตมาน) (ลงฺ) (ลุงฺ)

(อนทฺยตนภูต) (ภูต)

(ลิฏฺ) (ปโรกฺษภูต) (ลุฏฺ) (อนทฺยตนภฺวิษฺยนฺ) (ลฤฏฺ) (ภวิษฺยนฺ)

12

-vit


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

หมวด

ชื่อ

สันสกฤต/ไทย

7

laeq!

Aa}a

8

ivixil'!

ivix

(โลฏฺ) (วิธิลิงฺ)

อังกฤษ

ปรฺการโพธก 4

ตัวอย่าง

Imperative

-vtu

Potential

-vet!

(อาชฺญา) (วิธิ)

9

AazIilR'! AazI

Benedictive

-Uyat!

10

¤'!

Conditional

A-iv:yt!

(อาศีรฺลิงฺ) (อาศี) (ลฤงฺ)

i³yaitpi®, s—ket

(กฺริยาติปตฺติ, สํเกต)

13


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ชนิดของลการ ลการทั้ง 10 แบ่งเป็น 2 กลุ่มใหญ่ๆ คือสารฺวธาตุกลการ และอารฺธธาตุกลการ ซึ่งทั้ง 2 กลุ่ม มีการประกอบรูปแตกต่างกัน กล่าวคือ 1) สารฺวธาตุกะ (Conjugational Tenses & Moods) หมายถึงการ ประกอบกริยาด้วยองค์ประกอบ 3 ส่วน คือ ธาตุ + ปัจจัยประจำ�หมวด + วิภักติ มี 4 ลการคือ lq! l'! laeq! และ ivixil'! ลการเหล่านี้ยังแบ่งออกไปอีก 2 กลุ่มคือ กลุม่ ที่ 1 สำ�หรับประกอบกับธาตุ หมวดที่ 1, 4, 6, 10 กลุม่ ที่ 2 สำ�หรับประกอบกับธาตุหมวดที่ 2, 3, 5, 7, 8, 9 หากพิจารณาจากลักษณะการแจกวิภักติแล้วสามารถจัดได้เป็น 3 กลุ่มคือ กลุม่ ที่ 1 ได้แก่ หมวดที่ 1, 4, 6, 10 กลุ่มที่ 2 ได้แก่ หมวดที่ 5, 8, 9 และกลุ่ม ที่ 3 ได้แก่ หมวดที่ 7, 3, 2 (เฉพาะกลุ่มที่ 2 และ 3 มีรูปแข็งและรูปอ่อนด้วย) 2) อารฺธธาตุกะ (Non Conjugational Tenses & Moods) หมายถึง การประกอบกริยาด้วยองค์ประกอบ 2 ส่วน คือ ธาตุ + วิภักติ มี 6 ลการคือ lu'! ilq! luq! ¤q! AazIilR'! และ lu'!

14


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

สนธิ สนธิ คือการเชื่อมคำ�เพื่อให้คำ�สละสลวยและง่ายต่อการออกเสียง ภาษาสันสกฤต ให้ความสำ�คัญกับการสนธิมาก แทบจะกล่าวได้ว่าตรงไหนสามารถทำ�สนธิได้ก็ต้อง ทำ� นอกจากการออกเสียงแล้วสนธิยังเป็นส่วนสำ�คัญในการประกอบกริยาด้วยเพราะ ธาตุแต่ละหมวดจะมีหลักเกณฑ์ในการประกอบกริยาแตกต่างกัน เมื่อเราเข้าใจเรื่อง การสนธิแล้วจะทำ�ให้เข้าใจการประกอบกริยาอาขยาตได้ดียิ่งขึ้น สนธิที่ควรทราบ เบื้องต้นคือสระสนธิ และพยัญชนะสนธิ 1) สระสนธิ คือการเชื่อมกันระหว่างสระกับสระ เพื่อให้คำ�กระชับและเกิด ความสวยงาม เมื่อเกิดสระสนธิขึ้นจะต้องคำ�นึงถึง 3 เรื่องต่อไปนี้ สระแท้ที่เกิดจากแหล่งเดียวกัน เมื่อสระแท้พบกันจะได้เสียงยาว สระหน้าลงท้ายด้วยสระ A Aa สระหน้าลงท้ายด้วยสระอื่น

15


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตารางการเปลี่ยนแปลงสระ ขั้นธรรมดา

ขั้นคุณ

ขั้นวฤทธิ

A

Aa

#

$

%

^

\

§

a

ā

i

ī

u

ū

อา

อิ

อี

อุ

อู

ฤา

a

ā

e

o

ar ­

อา

เอ

โอ

อรฺ

A

Aa

Aa

ā

อา

ขั้นที่ 1 ขั้นที่ 2

@

Aae

Ar!

@e

AaE

Aar!

ai

au

ār

เอา

อารฺ

y!

v!

r!

ยฺ

วฺ

รฺ

av

ไม่มี

ไอ พยัญชนะกึ่งสระ y

ไม่มี

v

Aav!

r

อาวฺ ข้อสังเกต: A เมื่อเป็นขั้นคุณไม่มีการเปลี่ยนรูป ส่วน Aa ­ไม่มีการเปลี่ยนรูปทั้งใน ขั้นคุณ และวฤทธิ

16


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

กฎการสนธิ

1) สระธรรมดา พบกันในคู่ของตัวเอง ได้สระเสียงยาวหนึ่งเสียง เช่น

mala

+ AiSt = malaiSt xanI + #h = xanIh deve;u + %­­­­­­­€m! = deve;€ U­ m!

mālā + asti

= mālāsti dhānī + iha = dhānīha deveṣu + uktam = deveṣūktam

2) คำ�หน้าลงท้ายด้วยสระ A Aa คำ�หลังขึ้นต้นด้วยสระธรรมดาอื่น ได้ สระขั้นคุณ (เปลี่ยนตามตัวหลัง) เช่น

dev + #it = deveit

deva + iti = deveti

suoen

+ #h = suoeneh sukhena + iha = sukheneha jlen + %dkm! = jlen aed km! jalena + udakam = jalenodakam 3) คำ�หน้าลงท้ายด้วยสระ A Aa คำ�หลังขึ้นต้นด้วยสระขั้นคุณ หรือขั้น วฤทธิ ได้สระขั้นวฤทธิ (เปลี่ยนตาม­­ตัวหลัง) เช่น

sda

+ @v = sdEv sa + Aaednm! = saEdnm! mha + AaEj> = mhaEj>

sadā + eva

= sadaiva sā + odanam = saudanam mahā + aujaḥ = mahaujaḥ

17


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

4) คำ�หน้าลงท้ายด้วยสระอื่น คำ�หลังขึ้นต้นด้วยด้วยสระใดๆ ได้ขั้นพยัญชนะ กึ่งสระ (เปลี่ยนสระหน้า) ตามขั้นตอนดังนี้

สระหน้าเป็นสระขั้นธรรมดา จะได้พยัญชนะกึ่งสระขั้นที่ 1 เช่น #it + AwR> = #TywR> iti + arthaḥ = ityarthaḥ sTye; u + Aip = sTye:vip satyeṣu + api = satyeṣvapi สระหน้าเป็นสระขั้นวฤทธิ (AaE) จะได้พยัญชนะกึ่งสระขั้นที่ 2 เช่น naE + Aae> = navae> nau + oḥ = nāvoḥ devaE + AagCDt> = devavagCDt> devau + āgacchataḥ = devāvāgacchataḥ ข้อสังเกตในกฎข้อที่ 4 สระหน้าเป็นสระขั้นคุณและขั้นวฤทธิ ตามด้วยสระอื่น จะไม่เปลีย่ นเป็นพยัญชนะกึง่ สระเหมือนกับสระขัน้ ธรรมดา แต่จะมีการเปลีย่ นดังนี้ - สระขั้นคุณ ได้แก่ @ Aae จะเปลี่ยนเป็น A (ยกเว้น Aae ที่ตามด้วย A) - สระขั้นวฤทธิ ได้แก่ @e จะเปลี่ยนเป็น Aa การประกอบสระสนธินั้นให้ยึดกฎเกณฑ์ทั้ง 4 ข้อนี้เป็นหลัก เมื่อเข้าใจเรื่องการ ประกอบสนธิแล้วจะทำ�ให้เข้าใจเรื่องอื่นๆ ได้ง่ายขึ้น อย่างไรก็ตาม สนธิอาจ เปลี่ยนแปลงได้หลายลักษณะ ตารางสำ�เร็จรูปต่อไปนี้จะแสดงให้เห็นถึงการ เปลี่ยนแปลงของสระเมื่อมีการสนธิ และที่สำ�คัญคือทำ�ให้การประกอบสนธิรวดเร็ว ขึ้น

18


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตารางสำ�เร็จรูปสระสนธิ 1 สระหน้า A Aa #

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Aa

y

$ % ^ \ § v

A

# A

#

A

#

A

% Aa %

A A

$

AavI

^ Aa ^ A

^

AavU

ra

@

$

vI

rI

yU

^

ê

Aae

yu

Ar

y&

Aae

Ar @e @e

AaE AaE A

y¨ ye yE

yae yaE B

^

é

v&

§

ve

re

v¨ vE

vae vaE C

§ rE

rae raE D

= Aa A Aae =

AaE

ir

va iv

Aae

@

ya $

@e

r

Aa @

@

สระหลัง Aav

A Aa Aa Aa A Aa Aava A A

$ Aa $

%

A \ Aa \ A \ A § Aa § A § A A

@ Aa @ @e Aa @e

A A

@ @e

Aaiv Aavu

A

Aa #

$

%

^

Aav&

\

Aave

@

Aav¨ AavE

A Aae Aa Aae A Aae Aavae A AaE Aa AaE A AaE AavaE E F G H

§ @E

Aae AaE

หมายเหตุ : A-H คือสระท้ายของคำ�หน้า (สระหน้า) 1-12 คือสระหน้าของคำ�หลัง (สระหลัง)

1

ดัดแปลงจาก

Roderick S. Buckneli. Sanskrit Manual (Delhi: Motilal

Banarsidass Publishers, 2006), หน้า 75.

19


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

2) พยัญชนะสนธิ เกิดขึ้นเมื่อพยัญชนะ 2 ตัวอยู่ชิดกันโดยไม่มีสระมาคั่น เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงโดยมากจะเปลี่ยนพยัญชนะท้ายของคำ�หน้า การเปลี่ยนแปลง อาจเปลี่ยนได้หลายลักษณะ ตารางด้านล่างจะแสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงของ พยัญชนะเมื่อมีการสนธิ ตารางสำ�เร็จรูปพยัญชนะสนธิ 2 พยัญชนะหน้า 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

k q t p ' m

n

k q

A> Aa>3

| A>

k q

c p ' A< A<z Az Aaz #z $z c, D

k q

q

Aa>

$>

t p ' A<

k q

A>

#>

k q

c p ' A<

n

พยัญชนะหลัง

Aa>

#> $> #> $>

k, o, p, ), ;, s z, (z→D)

p ' A< A<; A; Aa; #; $; q, Q

t p ' A< A<s As Aas #s $s t, w

g f d b ' A<

n

Aae

Aa

g f j b ' A<

| Aae

Aa

g f d b ' A< g f f b ' A< g f l b ' A< g f d b ' A< ' [ n m ' A< g f d b ' m g f d b ' m

A B C D E F

n

Aae

[ Aae A< Aae n

Aae

n

Aae

n n

G

A

H

Aa

#r

Aa

#r

Aa Aa

Aae

Aa Aa

I

$

Aa

#r #r #r #r #r #r

J

$

r

$r g, ", d, x, b, -,y,v $r j, H $r f, F $r l

$r h (h→", F, f, -) $r n, m

$r A (A →=) $r

K

สระทุกตัว (ยกเว้น A)

หมายเหตุ : A-K คือพยัญชนะท้ายของคำ�หน้า 1-14 คือพยัญชนะหน้าของคำ�หลัง 2

ดัดแปลงจาก

Roderick S. Buckneli. Sanskrit Manual (Delhi: Motilal

Banarsidass Publishers, 2006), หน้า 75.

3

รวมถึงวิสรฺคะที่ตามหลังสระอื่นๆ ก็ใช้กฎเกณฑ์เดียวกันนี้ เช่น %> 20

^> @> @e> Aae> AaE>


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตัวอย่างการประกอบพยัญชนะสนธิ วิสรฺคะ อยู่หน้า ตามด้วยพยัญชนะ z ; s อาจเปลี่ยนเป็น >z Zz ได้บ้าง เช่น

hir> iz:yam!

= hir>iz:yam! hir> iz:yam! = hirz!iz:yam!

hariḥ śiṣyām = hariḥśiṣyām hariḥ śiṣyām = hariśśiṣyām

n

อยู่หน้า ตามด้วยพยัญชนะ z อาจเปลี่ยนเป็น Áz เช่น

devan! zÇUn! devan! zÇUn!

= =

devaÁzÇUn !

devaÁDÇUn !

ได้บ้าง

= devāñśatrūn = devāñchatrūn

devān śatrūn

devān śatrūn

n

ÁD

อยู่หน้า ตามด้วยพยัญชนะ l อาจเปลี่ยนเป็น เช่น

<l Ll

devan! laek>

= devāṁlokaḥ = devāllokaḥ

devan! laek>

= =

deva<laek>

devaLlaek>

devān lokaḥ devān lokaḥ

n

อยู่หน้า ตามด้วยสระเสียงสั้น ให้เพิ่ม n หรือ เช่น

Aitón! AÇ

=

AitóNnÇ

21

atiṣṭhan atra

'

ได้บ้าง

มาอีกตัวหนึ่ง = atiṣṭhannatra


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ข้อยกเว้นสนธิ แม้ว่าภาษาสันสกฤตจะเน้นเรื่องการสนธิเป็นอย่างมาก แต่ก็มีข้อยกเว้น สำ�หรับประโยค วลี หรือศัพท์ต่างๆ ที่ผันแล้ว ข้อยกเว้นไม่ต้องทำ�สนธิมี 3 กรณี ดังต่อไปนี้

1) คำ�หน้าลงท้ายด้วยสระ คำ�หลังขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ ไม่ต้องทำ�สนธิ เช่น deve;u mnu:y> = deve;u mnu:y> deveṣu manuṣyaḥ = deveṣu manuṣyaḥ

2) สระ 3 ตัว คือ $ ^ @ ที่อยู่ท้ายคำ�นามที่ผันแล้วในรูปทวิวจนะ ไม่ต้อง ทำ�สนธิ

3) สระทุกตัวที่อยู่ท้ายคำ�นามที่ผันแล้วในรูปสมฺโพธนปฺรถมา (วิภักติที่ 8) ไม่ต้องทำ�สนธิ

22


สารฺวธาตุกลการ (4)

กาล 2 ปรฺการโพธก 2 (Moods) 1) laeq! (Imperative) ปรัส./อาตม. 2) ivixil'! (Potential, Optative) ปรัส./อาตม.

23

อารฺธธาตุกลการ (6)

ณิชันตกรรตุวาจก -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 1 หมวด 1-10 ฝ่าย (ปรัส./อาต.)

กรรมวาจก -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 1 หมวด 1-10 ฝ่าย (อาต.)

ปรัสไมบท (ฝ่าย) อาตมเนบท (ฝ่าย) ปรัสไมปทีธาตุ (ชนิดธาตุ) อาตมเนปทีธาตุ (ชนิดธาตุ) สกรรมธาตุ อกรรมธาตุ เอกวจนะ

ปรฺการโพธก 2 (Moods) 1) AazIilR'! (Benedictive) ปรัส./อาตม. 2) ¤'! (Condition) ปรัส./อาตม.

(Non Conjugational Tenses and Moods)

กรรตุวาจก -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 1 หมวด 1-10 ฝ่าย (ปรัส./อาต.)

กาล 4 (Tenses) 1) lu'! (Past: Aorist) ปรัส./อาตม. 2) ilq!! (Past: Perfect) ปรัส./อาตม. 3) luq! (First Future) ปรัส./อาตม. 4) ¤q!! (Second Future) ปรัส./อาตม.

ลการ 10

ณิชันตกรรมวาจก -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 1 หมวด 1-10 ฝ่าย (อาต.) สกรรม. คำ�ย่อ ณิชันตกรรมวาจก ปรัส. หมายถึง -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 1 หมวด 1-10 ฝ่าย (อาต.) อาต. หมายถึง ปรัส. หมายถึง อาต. หมายถึง สกรรม. หมายถึง 1) sn! (Desiderative) ใช้วิภักติ lq! ฝ่ายปรัส., อาตม. (นิยมใช้เป็นกรรตุวาจกอย่างเดียว) อกรรม. หมายถึง 2) y'! (Frequentative) y'! ที่ 1 ใช้วิภักติ lq! ฝ่ายอาตม. y'! ที่ 2 ใช้วิภักติ lq! ฝ่ายปรัส. (นิยมใช้เป็นกรรตุวาจกอย่างเดียว) เอก. หมายถึง 3) namxatu (Nominal Roots) เอานามเป็นธาตุ ตัวธาตุเกิดจากนาม ไม่ใช่กาล แต่เป็นเหมือนมาลาพิเศษ

ณิชันตกรรตุวาจก -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 1 หมวด 1-10 ฝ่าย (ปรัส./อาต.)

ภาววาจก -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 1 หมวด 1-10 ฝ่าย (อาต.) อกรรม. (บุรุษที่ 3 เอก. เท่านั้น)

กรรมวาจก -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 1 หมวด 1-10 ฝ่าย (อาต.)

กรรตุวาจก -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 1 หมวด 1,4,6,10 ฝ่าย (ปรัส./อาต.) ชนิดธาตุ (ปรัส./อาต.) -ใช้วิภักติกลุ่มที่ 2 หมวด 2,3,5,7,8,9 ฝ่าย (ปรัส./อาต.) ชนิดธาตุ (ปรัส./อาต.)

กาล 2 (Tenses) 1) lq! (Present) ปรัส./อาตม. 2) l'! (Past: Imperfect) ปรัส./อาตม.

(Conjugational Tenses and Moods)

ภาพรวมกริยา

ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตอนที่ 2 สารฺวธาตุกลการ สารฺวธาตุกะ (Conjugational Tenses & Moods) หมายถึง การประกอบกริยา ด้วยองค์ประกอบ 3 ส่วน คือ ธาตุ + ปัจจัยประจำ�หมวด + วิภักติ ประกอบด้วย 4 ลการคือ lq! l'! laeq! และ ivixil'! หากพิจารณาจากลักษณะการแจกวิภักติแล้วสามารถจัดได้เป็น 3 กลุ่มคือกลุม่ ที่ 1 ได้แก่ หมวดที่ 1, 4, 6, 10 กลุ่มที่ 2 ได้แก่ หมวดที่ 2, 3, 7 และกลุม่ ที่ 3 ได้แก่ หมวดที่ 5, 8, 9 (เฉพาะกลุ่มที่ 2 และ 3 มีรูปแข็งและรูปอ่อนด้วย) ธาตุกลุ่มนี้ประกอบเป็นวาจกได้ทั้ง 5 วาจก ได้แก่ กรรตุวาจก กรรมวาจก ภาววาจก ณิชันตกรรตุวาจก และณิชันตกรรมวาจก ต่อไปจะเป็นการประกอบรูป กริยาในวาจกต่างๆ ซึง่ จัดเป็น 3 กลุม่ ดังทีก่ ล่าวมาแล้ว โดยแจกวิภกั ติให้เป็นตัวอย่าง หากกลุ่มไหนมีการประกอบรูปที่ซับซ้อนก็จะแจกวิภักติทั้งหมดเป็นตัวอย่างดังนี้

การประกอบรูปกริยา (กรรตุวาจก) กรรตุวาจก คือประโยคที่ประธานเป็นผู้ทำ�กริยาเอง มีโครงสร้างหลักอยู่ 2 ส่วนคือ 1) ประธาน เป็นผู้กระทำ� เป็นคำ�นามหรือสรรพนามประกอบด้วย ปฺรถมาวิภักติ (วิภักติที่ 1) 2) กริยา มีบุรุษ และวจนะ ตรงกับประธาน และประกอบด้วยส่วน ประกอบ 3 ส่วนคือ ธาตุ ปัจจัยประจำ�หมวด และวิภักติ มี

ธาตุ + ปัจจัยประจำ�หมวด + วิภักติ = กรรตุวาจก 24


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

สารฺวธาตุกลการ (กลุ่มที่ 1)

ประกอบด้วยธาตุหมวดที่ 1, 6, 4, 10 วิภักติที่นำ�มาประกอบกับธาตุนี้มี 4 ลการคือ lq! l'! laeq! และ ivixil'! มีรูปวิภักติดังนี้ lq!

(ลฏฺ) (Present Tense) แปลว่า ...อยู่, ย่อม..., จะ... บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

is

se

it

t>

AiNt

im

v>

m>

w>

l'!

w

te

#te

ANte

#

vhe

mhe

#we

Xve

(ลงฺ)

(Imperfect (Past) Tense) แปลว่า ได้.....แล้ว

บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

s!

wa>

t!

tam!

An!

Am!

v

m

tm!

25

t

t

#tam! ANt

#

vih

#wam! Xvm! mih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต laeq!

(โลฏฺ) (Imperative Mood) แปลว่า จง..., ขอจง... บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

ih

Sv

tu

tam!

ANtu

Aain Aav

Aam

tm!

t

tam! @e

#tam! ANtam!

#wam! Xvm!

AavhE AamhE

ivixil'!

(วิธิลิงฺ) (Potential Mood) แปลว่า พึง...., ควร... บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

$>

$wa>

$t!

$tam! $yu>

$ym!

$v

$tm!

$t

$m

$t

$yatam! $rn!

$y

$vih

$yawam! $Xvm!

$mih

ธาตุหมวดที่ 1 มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. มี A เป็นปัจจัยประจำ�หมวด 2. ธาตุที่มีสระเสียงสั้นในตัวธาตุ หรือลงท้ายด้วยสระจะต้องเปลี่ยนสระ เป็นขั้นคุณก่อน จากนั้นจึงประกอบตามโครงสร้างของกริยาต่อไป 3. ก่อนเติม AiNt จะต้องลบปัจจัยประจำ�หมวดก่อน 4. เฉพาะอุตฺตมบุรุษ จะต้องยืดสระให้เป็นเสียงยาว (ทีรฆะ) ก่อนเติม วิภักติเสมอ 26


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

การประกอบกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 1 มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ +

A

+ วิภักติ = กริยา

ธาตุหมวดที่ 1 มีทั้งสิ้น 1,079 ธาตุ ยกมาพอเป็นตัวอย่างดังนี้

ปรัสไมปทีธาตุ -U

(มี, เป็น)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

-vit

-vt>

-viNt

-vaim

-vav>

-vam>

-vis

-vw>

-vw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

A-vt!

A-vtam!

A-vn!

A-vm!

A-vav

A-vam

A-v>

A-vtm!

A-vt

laeq! (Imperative Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

-vtu

-vtam!

-vNtu

-v

-vtm!

-vt

-vain

-vav

27

-vam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

-vet!

-vetam!

-veyu>

-veym!

-vev

-vem

-ve>

-vetm!

-vet

อาตมเนปทีธาตุ l-!

(ได้)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

l-te

l-ete

l-Nte

l-e

l-avhe

l-amhe

l-se

l-ewe

l-Xve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Al-t

Al-etam!

Al-Nt

Al-e

Al-avih

Al-amih

Al-wa>

Al-ewam!

28

Al-Xvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต laeq! (Imperative Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

l-tam!

l-etam!

l-Ntam!

l-E

l-avhE

l-amhE

l-Sv

l-ewam!

ivixil'!

l-Xvm!

(Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

l-et

l-eyatam!

l-ern!

l-ey

l-evih

l-emih

l-ewa>

l-eyawam!

l-eXvm!

อุภยปทีธาตุ ù

(นำ�ไป)

lq! (Present Tense)

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ. hrit

hrt>

hraim

hrav>

hris

hrw>

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

hriNt

hrte

hrete

hrNte

hram>

hre

hravhe

hramhe

hrw

hrse

29

hrewe

hrXve


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

Ahrt! Ahrtam! Ahrn!

Ahrt

Ahrm! Ahrav

Ahr

Ahr>

Ahrtm!

Ahrt

Ahretam

AhrNt

Ahrwa> Ahrewam! AhrXvm!

Ahram

Ahravih Ahramih

laeq! (Imperative Mood)

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ. hrtu

hrtam!

hrNtu

hrain

hrav

hram

hr

hrtm!

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

hre>

hretam! hreyu> hretm! hret

hreym! hrev

hrem

hrtam!

hrt

ivixil'!

hret!

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

hrSv hrE

hret am!

hrewam!

hravhE

hrNtam!

hrXvm!

hramhE

(Potential Mood)

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ. hret

hreyatam!

hrey

hrevih

hrewa> hrewam!

30

hrern!

hrXvm! hremih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุหมวดที่ 6 มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้

1. มี A เป็นปัจจัยปร���จำ�หมวด

2. มีปัจจัยประจำ�หมวดเหมือนกับหมวดที่ 1 ต่างกันเพียงธาตุหมวดนี้ไม่มี การเปลี่ยนสระของธาตุให้เป็นขั้นคุณเท่านั้น

3. ธาตุที่ลงท้ายด้วยพยัญชนะบางตัว เมื่อนำ�ไปประกอบเป็นกริยาอาขยาต จะซ้อนพยัญชนะตัวสุดท้ายของวรรค (ตัวที่ 5) หน้าพยัญชนะตัว สุดท้ายของธาตุ ก่อนนำ�ไปประกอบกับปัจจัยและวิภักติต่อไป เช่น

k«t! → k«Nt! + A + it = k«Ntit ย่อมตัด muc! → muÁc! + A + it = muÁcit ย่อมปล่อย lup! → luMp! + A + it = luMpit ย่อมปล้น, ทำ�ลาย isc! → isÁc! + A + it = isÂit ย่อมรด, ประพรม 4. ธาตุบางตัวเปลี่ยนเป็นรูปอื่น เช่น #;! → #CD! + A + it = #CDit ย่อมต้องการ \ → \CD! + A + it = \CDit ย่อมไป àCD! → p&CD! + A + it = p&CDit ย่อมถาม การประกอบกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 6 มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ +

A

+ วิภักติ = กริยา

ธาตุหมวดที่ 6 มีทั้งสิ้น 157 ตัว ยกมาพอเป็นตัวอย่างดังนี้ 31


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ปรัสไมปทีธาตุ éj!

(เสียดแทง)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

éjit

éjt>

éjiNt

éjaim

éjav>

éjam>

éjis

éjw>

éjw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Aéjt!

Aéjtam!

Aéjn!

Aéjm!

Aéjav

Aéjam

Aéj>

Aéjtm!

Aéjt

laeq! (Imperative Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

éjtu

éjtam!

éjNtu

éjain

éjav

éjam

éj

ivixil'!

éjtm!

éjt

(Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

éjet!

éjetam!

éjeyu>

éjeym!

éjev

éjem

éje>

พหุ.

éjetm!

32

éjet


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนปทีธาตุ ivj!

(กลัว, สั่น, เขย่า)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ivjte

ivjete

ivjNte

ivje

ivjavhe

ivjamhe

ivjse

ivjewe

ivjXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Aivjt

Aivjetam!

AivjNt

Aivje

Aivjavih

Aivjamih

Aivjwa>

Aivjewam!

AivjXvm!

laeq! (Imperative Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ivjtam!

ivjetam!

ivjNtam!

ivjE

ivjavhE

ivjamhE

ivjSv

ivjewam!

ivixil'!

เอก.

ivjXvm!

(Potential Mood)

ทวิ.

พหุ.

ivjet

ivjeyatam!

ivjern!

ivjey

ivjevih

ivjemih

ivjewa>

ivjeyawam!

33

ivjeXvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ tud!

(เจ็บ, ปวด)

lq! (Present Tense)

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

tudit

tudt>

tudiNt

tudte

tudete

tudNte

tudaim

tudav>

tudam>

tude

tudavhe

tudamhe

tudis

tudw>

tudw

tudse

tudewe

tudXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

Atudt! Atudtam! Atudn!

Atudt Atudetam! AtudNt

Atudm! Atudav

Atude

Atud> Atudtm! Atudt

Atudwa> Atudewam! AtudXvm!

Atudam

Atudavih Atudamih

laeq! (Imperative Mood)

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ. tudtu tud

tudtam! tudtm!

tudain tudav

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

tudNtu

tudtam!

tudetam!

tudNtam!

tudam

tudE

tudavhE

tudamhEE

tudt

tudSv

34

tudewam!

tudXvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ivixil'!

(Potential Mood)

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

tudet! tude>

tudetam! tudetm!

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

tudeyu>

tudet

tudeyatam!

tudern!

tudem

tudey

tudevih

tudemih

tudeym! tudev

tudet

tudewa> tudeyawam!

tudeXvm!

ธาตุหมวดที่ 4

มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. มี y เป็นปัจจัยประจำ�หมวด 2. ธาตุที่ลงท้ายด้วย m! จะยืดเป็นเสียงยาวก่อนเติมปัจจัยเสมอ เช่น Klm! → Klam! + y + it = KlaMyit ย่อมเหนื่อย, ย่อมเพลีย æm! → æam! + y + it = æaMyit ย่อมไป 3. ธาตุเหล่านี้คือ idv! (เล่น, ส่องแสง) และ isv! (เย็บ, ร้อย) จะเปลี่ยน สระในตัวธาตุเป็น $ ก่อนเติม y ปัจจัย เช่น idv! → dIv! + y + it = dIVyit ย่อมเล่น, ย่อมส่องแสง isv! → sIv! + y + it = sIVyit ย่อมเย็บ, ย่อมร้อย 4. ธาตุ Vyx! (แทง, ยิง) จะลดรูปเป็น ivx! ก่อนเติม y ปัจจัย เช่น Vyx! → ivx! + y + it = ivXyit ย่อมแทง, ย่อมยิง การประกอบกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 4 มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ +

y

+ วิภักติ = กริยา

ธาตุหมวดที่ 4 มีทั้งสิ้น 140 ตัว ยกมาพอเป็นตัวอย่างดังนี้ 35


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ปรัสไมปทีธาตุ idv!

(เล่น)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

dIVyit

dIVyt>

dIVyiNt

dIVyaim

dIVyav>

dIVyam>

dIVyis

dIVyw>

dIVyw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก. AdIVyt! AdIVy>

AdIVym!

ทวิ.

พหุ.

AdIVytam!

AdIVyn!

AdIVyav

AdIVyam

AdIVytm!

AdIVyt

laeq! (Imperative Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

dIVytu

dIVytam!

dIVyNtu

dIVyain

dIVyav

dIVyam

dIVy

ivixil'!

เอก.

dIVytm!

dIVyt

(Potential Mood)

ทวิ.

พหุ.

dIVyet!

dIVyetam!

dIVyeyu>

dIVyeym!

dIVyev

dIVyem

dIVye>

dIVyetm!

36

dIVyet


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนปทีธาตุ dIp!

(ส่องแสง)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

dIPyte

dIPyete

dIPyNte

dIPye

dIPyavhe

dIPyamhe

dIPyse

dIPyewe

dIPyXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AdIPyt

dIPyetam!

AdIPyNt

AdIPye

AdIPyavih

AdIPyamih

AdIPywa> AdIPyewam!

AdIPyXvm!

laeq! (Imperative Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

dIPytam!

dIPyetam!

dIPyNtam!

dIPyE

dIPyavhE

dIPySv

ivixil'!

เอก.

dIPyewam!

dIPyXvm! dIPyamhE

(Potential Mood)

ทวิ.

พหุ.

dIPyet

dIPyeyatam!

dIPyern!

dIPyey

dIPyevih

dIPyemih

dIPyewa>

dIPyeyawam!

37

dIPyeXvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ m&;!

(อดทน, พากเพียร)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

m&:yit m&:yt> m&:yiNt m&:yis m&:yw> m&:yw m&:yaim m&:yav> m&:yam>

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

m&:yte m&:yete m&:yse m&:yewe m&:ye m&:yavhe

m&:yNte m&:yXve m&:yamhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

Am&:yt! Am&:ytam! Am&:yn! Am&:yt Am&:yetam! Am&:yNt Am&:y> Am&:ytm! Am&:yt Am&:ywa> Am&:yewam! Am&:yXvm! Am&:ym! Am&:yav Am&:yam Am&: ye Am&:yavih Am&:yamih laeq! (Imperative Mood)

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

m&:ytu m&:ytam! m&:yNtu m&:y m&:ytm! m&:yt m&:yain m&:yav m&:yam

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

m&:ytam! m&:yetam! m&:yNtam! m&:ySv m&:yewam! m&:yXvm! m&:yE m&:yavhE m&:yamhE

38


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'!

(Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

m&:ye>

m&:yetm!

m&:yewa> m&:yeyawam! m&:yeXvm!

m&:yet! m&:yetam! m&:yeyu> m&:yeym! m&:yev

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

m&:yet m&:yeyatam! m&:yern!

m&:yet

m&:yem

m&:yey m&:yevih

m&:yemih

ธาตุหมวดที่ 10 มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. มี Ay เป็นปัจจัยประจำ�หมวด 2. ไม่มีปรัสไมปทีธาตุ 3. ธาตุที่มีสระเสียงสั้นในตัวธาตุ จะเปลี่ยนสระเป็นขั้นคุณก่อนเติม Ay (ยกเว้น k«p! ) เช่น cur! → caer! + Ay + it = caeryit ย่อมลัก k«p! + Ay + it = k«pyit ย่อมสามารถ

4. ส่วนธาตุที่ลงท้ายด้วยสระ หรือมีเสียง A ในตัวธาตุ จะเปลี่ยนสระเป็น ขั้นวฤทธิก่อนเติม Ay (ยกเว้น kw! ) เช่น ]l! → ]al! + Ay + it = ]alyit ย่อมล้าง kw! + Ay + it = kwyit ย่อมกล่าว การสร้างกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 10 มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ +

Ay

+ วิภักติ = กริยา

ธาตุหมวดที่ 10 มีทั้งสิ้น 440 ตัว ยกมาพอเป็นตัวอย่างดังนี้ 39


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนปทีธาตุ tjR!

(ครหา, นินทา)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

tjRyte

tjRyete

tjRyNte

tjRye

tjRyavhe

tjRyamhe

tjRyse

พหุ.

tjRyewe

tjRyXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AtjRyt

AtjRyetam!

AtjRyNt

AtjRye

AtjRyavih

AtjRyamih

AtjRywa>

AtjRyewam!

AtjRyXvm!

laeq! (Imperative Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

tjRtam!

tjRyetam!

tjRyNtam!

tjRyE

tjRyavhE

tjRyamhE

tjRySv

tjRyewam!

ivixil'!

tjRyXvm!

(Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

tjRyet

tjRyeyatam!

tjRyern!

tjRyey

tjRyevih

tjRyemih

tjRyewa>

พหุ.

tjRyeyawam!

40

tjRyeXvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ cur!

(ลัก, ขโมย)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

caeryit caeryt>

caeryiNt caeryte caeryete

caeryNte

caeryaim caeryav>

caeryam> caerye

caeryamhe

caeryis caeryw>

caeryw

caeryse caeryewe

caeryavhe

caeryXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

Acaeryt! Acaerytam! Acaeryn! Acaeryt Acaeryetam! AcaeryNt

Acaery> Acaerytm! Acaeryt Acaerywa> Acaeryewam! AcaeryXvm! Acaerym! Acaeryav Acaeryam Acaery

Acaeryavih Acaeryamih

laeq! (Imperative Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

caery

caerytm!

caerySv caeryewam! caeryXvm!

caerytu caerytam! caeryNtu caeryain caeryav

caeryt

caeryam

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

caerytam! caeryetam! caeryNtam! caeryE

41

caeryavhE

caeryamhE


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ivixil'!

(Potential Mood)

ปรัสไมบท เอก. ทวิ. พหุ.

caeryet! caerye>

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

caeryetam! caeryeyu> caeryet caeryetm!

caeryeym! caeryev

caeryet

caerteyatam! caeryern!

caeryewa> caeryawam! caeryXvm!

caeryem caeryey

caeryevih

caeryemih

สารฺวธาตุกลการ (กลุ่มที่ 2) ประกอบด้วยธาตุ 6 หมวดที่เหลือจากกลุ่มที่ 1 ได้แก่ หมวดที่ 2, 3, 5, 7, 8, 9 เมื่อจัดตามการแจกวิภักติแล้วจะแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มคือ หมวดที่ 5, 8, 9 และ 7, 3, 2 โดยเรียงลำ�ดับจากการประกอบรูปกริยาที่ซับซ้อนน้อยไปหามาก ทั้งนี้ เพื่อให้จดจำ�การประกอบกริยาได้ง่ายขึ้น รูปกริยาธาตุกลุ่มที่ 2 มีวิภักติแตกต่างจากกลุ่มที่ 1 เล็กน้อย ส่วนใหญ่จะเป็นฝ่าย อาตมเนบท และมีวิภักติรูปแข็งและรูปอ่อนเพิ่มเข้ามา ส่วนโครงสร้างกริยายังคง เหมือนกับกลุ่มที่ 1 ประกอบด้วยวิภักติ 4 หมวด ได้แก่ lq! l'! laeq! และ ivixil'! มีรูปวิภักติดังนี้

42


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

lq!

(ลฏฺ) (Present Tense) แปลว่า ...อยู่, ย่อม..., จะ... บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

เอก. it

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ. t>

AiNt

te

Aate

v>

m>

@

vhe

w>

is im

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

w

se

Aawe

Ate

Xve

mhe

l'!

(ลงฺ) (Imperfect (Past) Tense) แปลว่า .....แล้ว, ได้.....แล้ว บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

เอก. t!

s!

Am!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

tam!

An!

t

Aatam!

At

v

m

#

vih

mih

tm!

t

wa>

อาตมเนบท ทวิ. พหุ. Aawam!

Xvm!

laeq!

บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

tu ih

(โลฏฺ) (Imperative Mood) แปลว่า จง..., ขอจง... ปรัสไมบท อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ. เอก. ทวิ. พหุ.

Aain

tam!

ANtu

tam!

Aatam!

Atam!

tm!

t

Sv

Aawam!

Xvm!

Aav

Aam

43

@e

AavhE

AamhE


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'!

บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

(วิธิลิงฺ) (Potential Mood) พึง...., ควร... ปรัสไมบท อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ. เอก. ทวิ. พหุ. yat! ya> yam!

yatam! yatm! yav

yu> yat yam

$t

$yatam!

$rn!

$y

$vih

$mih

$wa> $yawam!

หมายเหตุ รูปวิภักติที่แตกต่างจากกลุ่มที่ 1 คือ ขีดเส้นใต้ รูปแข็งคือ มีกรอบ ที่เหลือเป็นรูปอ่อน

ธาตุหมวดที่ 5 มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้

1. มี nu เป็นปัจจัยประจำ�หมวด 2. หน้าวิภักติแข็งเปลี่ยน nu เป็น nae 3. หน้าวิภักติอ่อนที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะคง nu ไว้ 4. ลบ % เมื่อลงวิภักติที่ขึ้นต้นด้วย v m 5. ธาตุลงท้ายด้วยสระ ลงวิภักติ ih ให้ลบ ih เสีย 6. ธาตุทุกตัวในหมวดนี้แจกตามแบบ su การสร้างกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 5 มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ +

nu

+ วิภักติ = กริยา

ธาตุหมวดที่ 5 มีทั้งสิ้น 34 ตัว ยกมาพอเป็นตัวอย่างดังนี้ 44

$Xvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ su

(บีบ, คั้น)

lq! (Present Tense)

เอก.

sunaeit sunaei;

sunaeim

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

sunut>

sunute suNvate

sunuw>

อาตมเนบท

sNviNt sunuw

su n u v > , su N v> suNm>

ทวิ.

sunu;e suNvawe

su n u m > , suNve

sunuvhe, suNvhe

พหุ. suNvte

sunuXve

sunumhe, suNmhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

Asunaet! Asunutam! AsuNvn! Asunae> Asunutm! Asunut

Asunvm! Asunuv, AsuNv

Asunum,

AsuNm

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

Asunut AsuNvatam! AsuNvt

Asunuwa> AsuNvawam! AsunuXvm! Asunuiv Asunuvih,

AsuNvih

Asunumih, AsuNmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

sunutam! suNvatam!

suNvtam

sunu:v

suNvawam!

sunuXvm!

sunaet,u sunutat! sunutam! suNvNtu

sun,u sunutat!

sunutm!

sunut

sunvain

sunvav

sunvam

sunvE

45

sunvavhE

sunvamhE


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

sunuyat! sunuya> sunuyam!

sunuyatam! sunuyu> sunuyatm! suny u at sunuyav suny u am

พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

suNvIt

suNvIyatam!

suNvIy

suNvIvih

suNvIwa> suNvIyawam!

suNvIrn!

suNvIXvm! suNvImih

ธาตุหมวดที่ 8 มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. มี % เป็นปัจจัยประจำ�หมวด 2. ไม่มีปรัสไมปทีธาตุ 3. หน้าวิภักติแข็งเปลี่ยน % เป็น Aae 4. หน้าวิภักติอ่อนคง % ไว้ 5. ลบ % เมื่อลงวิภักติที่ขึ้นต้นด้วย v m 6. ธาตุลงท้ายด้วยสระ ลงวิภักติ ih ให้ลบ ih เสีย 7. ธาตุทุกตัวในหมวดนี้แจกเหมือน tn! (แผ่ไป) (ยกเว้น k« (ทำ�) ที่มีการ แจกเฉพาะตน) การสร้างกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 8 มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ +

%

+ วิภักติ = กริยา

46


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ tn!

(แผ่ไป)

lq! (Present Tense)

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท เอก. ทวิ.

พหุ.

tnute

tNvte

tnaeit

tnut>

tNviNt

tnaeim

tnuv>, tNv>

tnum>, tNm> tNve

tnaei;

tnuw>

tnuw

tnu;e

tNvate

tNvawe

tnuXve

tnuvhe, tNvhe tnumhe, tNmhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Atnaet! Atnae>

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

Atnutam!

AtNvn! Atnut

Atnutm!

Atnvm! Atnuv, AtNv

Atnut

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ. AtNvatam!

AtNvt

Atnuwa> AtNvawam! AtnuXvm!

Atnum, AtiNv Atnuvih,

AtNm

AtNvih

Atnumih,

AtNmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

tnaet,u tnutat! tnu, tnutat! tnvain

tnutam!

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

พหุ.

เอก.

tNvNtu

tnutam!

tNvatam!

tNvtam!

tnu:v

tNvawam!

tnuXvm!

tnvE

tnvavhE

tnvamhE

tnutm!

tnut

tnvav

tnvam

47


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

tnuyat! tnuyatam! tnuya> tnuyatm! tnuyam! tnuyav

พหุ.

อาตมเนบท ทวิ.

เอก.

tnuyu> tnuyat tnuyam

พหุ.

tNvIt

tNvIyatam! tNvIrn!

tNvIy

tNvIvih

tNvIwa> tNvIyawam! tNvIXvm! tNvImih

อุภยปทีธาตุ k«

(ทำ�)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

kraeit

kuét>

kuvRiNt

kuéute

kuvRate

kuvRte

kraeim

kuvR>

kumR>

kuv Re

kuvRhe

kmRhe

kraei;

kuéw>

kuéw

kué;e

อาตมเนบท ทวิ. พหุ. kuvRawe

kuéXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Akraet! Akrae>

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

Akuétam!

Aku vR n ! Akuét AkuvRatam!

Akuétm!

Akrvm! AkuvR

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

Aku ét Akuéwa> AkuvRawam!

Aku mR

AkuivR

48

AkuvRih

AkuvRt

AkuéXvm! AkuvRih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต laeq! (Imperative Mood).

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

kraet,u kuétat! kuétam!

เอก.

kuvRvNtu

kué, kuétat!

kuétm!

kuét

krvai[

krvav

krvam

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

kuétam! kuvRatam! kué:v

kuvRawam!

kuvRtam!

krvE

krvavhE

krvamhE

kuéXvm!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

kuyRat!

ปรัสไมบท ทวิ.

kuyRatam!

kuyRa>

kuyRatm!

kuyRam!

kuyRav

พหุ.

kuyRu>

kuyRat

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

kuvIRt

kuvIRyatam! kuvIRrn!

kuvIRwa> kuvIRyawam! kuvIRXvm!

kuyRam

kuvIRy

kuvIRvih

kuvIRmih

ธาตุหมวดที่ 9 มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้

1. มี na เป็นปัจจัยประจำ�หมวด 2. หน้าวิภักติแข็ง คง na ไว้ 3. หน้าวิภักติอ่อนที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ เปลี่ยน na เป็น nI 4. หน้าวิภักติอ่อนที่ขึ้นต้นด้วยสระ เปลี่ยน na เป็น n! 5. ธาตุลงท้ายด้วยพยัญชนะ ลงวิภักติ ih ให้เปลี่ยน na กับ ih เป็น Aan 6. เปลี่ยนธาตุบางตัว เช่น lI เป็น il pU เป็น pu ¢h! เป็น g&h! }a เป็น ja เป็นต้น 49


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

7. ตัดตัวสะกดต้นธาตุของธาตุบางตัว เมื่อเป็นปัจจุบันกาล หรือนับเป็น ปัจจุบันกาล เช่น ¢Nw! เป็น ¢w! bNx! เป็น bx! StM-! เป็น St-!

การสร้างกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 9 มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ +

na

+ วิภักติ = กริยา

ธาตุหมวดที่ 9 มีทั้งสิ้น 61 ตัว ยกมาพอเป็นตัวอย่าง

อุภยปทีธาตุ ³I

(ซื้อ)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

³I[ait ³I[It>

³I[iNt

³I[Ite

³I[ate

³I[aim ³I[Iv>

³I[awe

³I[IXve

³I[Im>

³I[e

³I[Ivhe

³I[Imhe

³I[ais ³I[Iw>

³I[Iw

³I[I;e

50

³I[te


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

A³I[at! A³I[Itam! A³I[a> A³I[Itm!

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

เอก.

A³I[n! A³I[It

A³I[atam! A³I[t

A³I[Im A³Ii[

A³I[Ivih A³I[Imih

A³I[It A³I[Iwa> A³I[awam! A³I[IXvm!

A³I[am! A³I[Iv

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

³I[atu, ³I[Itat! ³I[Itam! ³I[Ntu

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

³I[Itam! ³I[atam! ³I[tam!

³I[Iih, ³I[Itat! ³I[Itm! ³I[It

³I[I:v

³I[awam! ³I[IXvm!

³I[ain

³I[E

³I[avhE

³I[av

³I[am

³I[amhE

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

³I[Iyat! ³I[Iyatam! ³I[Iyu> ³I[It ³I[Iyatam! ³I[Irn! ³I[Iya> ³I[Iyatm! ³I[Iyat ³I[Iya> ³I[Iyawam! ³I[IXvm! ³I[Imih ³I[Iyam! ³I[Iyav ³I[Iyam ³I[Iy ³I[Ivih

51


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุหมวดที่ 7 มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. มี n เป็นปัจจัยประจำ�หมวด 2. ต้องแทรก n ระหว่างต้นธาตุและที่สุดธาตุเสมอ 3. ต้นธาตุมีพยัญชนะสังยุกต์ (ตัวสะกด) หรืออนุสวาระ ให้ลบเสีย 4. หน้าวิภักติแข็ง คง n ไว้ 5. หน้าวิภักติอ่อน มีการเปลี่ยนแปลงดังนี้ - เปลี่ยน n เป็น n! แล้วเปลี่ยน n! เป็นพยัญชนะท้ายวรรคของ พยัญชนะที่ตามมา - เปลี่ยน n เป็นอนุสวาระ ถ้าตามด้วยพยัญชนะ z! ;! s! h! - วิภักติหมวด laeq! ใช้วิภักติ ix แทน ih - วิภักติหมวด l'! ที่ลงวิภักติ t! s! ให้ลบเสีย แล้วเปลี่ยนพยัญชนะ ที่สุดธาตุหรือที่สุดของเค้ากริยาดังนี้ พยัญชนะ c วรรค ให้เปลี่ยนเป็น k พยัญชนะ t วรรค ให้เปลี่ยนเป็น t พยัญชนะ ; วรรค ให้เปลี่ยนเป็น q พยัญชนะ s วรรค ให้เปลี่ยนเป็น t พยัญชนะ h วรรค ให้เปลี่ยนเป็น q การสร้างกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 7 มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ +

n

+ วิภักติ = กริยา

ธาตุหมวดที่ 7 มีทั้งสิ้น 25 ตัว ยกมาพอเป็นตัวอย่างดังนี้

52


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ปรัสไมปทีธาตุ AÁj!

(ชโลม, ทา)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Ani€­­

A“>

AÃiNt

AniJm

AÁJv>

AÁJm>

Ani]

A'!Kw>

A'!Kw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Aank! £g!

Aa“am!

AaÃn!

Aanjm!

AaÁJv

AaÁjm

Aank! £g!

Aa“m!

Aa“

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

AnKtu, A“at! A'!iGx, A“at! Anjain

ทวิ.

พหุ.

A“am!

AaÃNtu

Anjav

Anjam

A“m!

A“

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

AÃyat! AÃya> AÃyam!

ทวิ.

AÃyatam! AÃyatm! AÃyav

53

พหุ.

AÃyu> AÃyat AÃyam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต t&h!

(ฆ่า)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

t&[eiF

t&{F>

t&<hiNt

t&[eiü

t&<þ>

t&<ü>

t&[ei]

t&{F>

t&{F

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

At&[eq! £f! At&[eq! £f! At&[ehm!

ทวิ.

พหุ.

At&{Fam!

At&<hn!

At&{Fm!

At&{F

At&<þ

At&<ü

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

t&[eF,u t&{Fat!

t&i{F, t&{Fat! t&[hain

ทวิ.

พหุ.

t&{Fam!

t&<hNtu

t&[hav

t&[ham

t&{Fm!

t&{F

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

t&<ýa>

t&<ýatm!

t&<ýat

t&<ýat!

t&<ýam!

t&<ýatam! t&<ýav

54

t&<ýu>

t&<ýam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ip;!

(ตำ�, โขลก, คั้น)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ipniò

ip<ò>

ip<;iNt

ipni:m

ip<:v>

ip<:m>

ipni]

ip<ò>

ip<ó

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Aipnq! £f!

Aip<òam!

Aip<;n!

Aipn;m!

Aip<:v

Aip<:m

Aipnq! £f!

Aip<òm!

Aip<<ó

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

ipi{F, ip<òat!

ip<òm!

ipnòu , ip<òat! ipn;ai[

พหุ.

ip<òam!

ip<òNtu

ipn;av

ipn;am

ip<ò

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ip<:yat! ip<:ya> ip<:yam!

ทวิ.

ip<:yatam! ip<:yatm! ip<:yav

55

พหุ.

ip<:yu> ip<:yat ip<:yam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต -Áj! (-j!)

(แยก, แบ่ง)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

-ni€

-'!Kt>

-niJm

-ÁJv>

-ni]

พหุ.

-ÃiNt

-'!Kw>

-'!Kw

-ÁJm>

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

A-nk! £g!

A-'!€Ktam!

A-Ãn!

A-njm!

A-ÁJv

A-ÁJm

A-nk! £g!

A-'!€Ktm!

A-'!€Kt

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

-nKtu , -'€at!

ทวิ.

พหุ.

-'!Ktam!

-ÃNtu

-njav

-njam

-'!iGx, -'€at! -'!Ktm! -njain

-'!Kt

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

-Ãyat! -Ãya> -Ãyam!

ทวิ.

พหุ.

-Ãyatam! -Ãyatm! -Ãyav

-ÁJyu> -Ãyat -Ãyam

56


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ih<s!

(ฆ่า, เบียดเบียน)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ihniSt

ih<St>

ih<siNt

ihniSm

ih<Sv>

ih<Sm>

ih<Sw>

ihniSs

ih<Sw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Aihnt!

Aih<Stam!

Aih<sn!

Aihnsm!

Aih<Sv

Aih<Sm

Aihn>, Aihnt!

Aih<Stm!

Aih<St

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ihnStu,ih<Stat!

ih<Stam!

ih<sNtu

ihiNx, ih<Stat!

ih<Stm!

ih<St

ihnsain

ihnsav

ihnsam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ih<Syat!

ih<Syatam!

ih<Syu>

ih<Syam!

ih<Syav

ih<Syam

ih<Sya>

ih<Syatm!

57

ih<Syat


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนปทีธาตุ #Nx!

(ส่องแสง, ประกาศ)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

#Nxe

#Nxate

#Nxte

#NXvhe

#NXmhe

#NTse

#Nxe

พหุ.

#Nxawe

#Nxve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

@eNx

@eNxatam!

@eNxt

@eiNx

@eNXvih

@eNXmih

@eNÏa>

@eNxawam!

@eNÏvm!

laeq! (Imperative Mood)

เอก.

#Nxam! #NTSv #nxE ivixil'!

ทวิ.

พหุ.

#Nxatam! #Nxawam!

#Nxtam! #Nxvm!

#nxavhE

#nxamhE

(Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

#NxIwa>

#NxIyawam!

#NxIt

#NxIy

พหุ.

#NxIyatam!

#NxIrn!

#NxIvih

#NxImih

58

#NxIXvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivd!

(รู้, เข้าใจ)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ivNte

ivNdate

ivNdte

ivNde

ivNÖhe

ivNÒhe

ivNTse

ivNdawe

ivNxve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AivNt

AivNdatam!

AivNdt

AiviNd

AivNÖih

AivNÒih

AivNTwa>

AivNdawam!

AivNxvm!

laeq! (Imperative Mood)

เอก.

ivNtam! ivNTSv

ทวิ.

ivNdatam! ivNdawam!

ivndE

ivndavhE ivixil'!

พหุ.

ivNdtam! ivNxvm! ivndamhE

(Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ivNdIt

ivNdIyatam!

ivNdIrn!

ivNdIy

ivNdIvih

ivNdIwa>

ivNdIyam!

59

ivNdIXvm!

ivNdImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ éx!

(ปิด, กั้น)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

é[iÏ

éNx>

éNxiNt

éNxe

éNxate

éNxte

é[iXm

éNXv>

éNXm>

éNxe

éNXvhe

éNXmhe

é[iTs

éNx>

éNx

éNTse

éNxawe

éNxxe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

Aé[t!

AéNxam!

AéNxn!

AéNx

Aé[xm! AéNXv

AéNXm

AéiNx AéNXvih

Aé[>

AéNxm!

AéNx

อาตมเนบท ทวิ. พหุ. AéNxatam! AéNxt

AéNxa> AéNxawam! AéNxvm!

AéNXmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

é[Ïu, éNxat!

éiNx, éNxat! é[xain

éNxam!

พหุ. เอก.

éNxNtu

éNxm! éNx

é[xav

éNxam! éNTSv

é[xam é[xE

60

อาตมเนบท ทวิ. พหุ. éNxatam!

éNxtam!

éNxawam!

éNÏvm!

é[xavhE

é[xamhE


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

éNXya>

éNXyatm!

éNXyat

éNxIwa> éNxIyawam!

éNXyat!

éNXyam!

éNXyatam!

éNXyu>

éNXyav

éNXyam

i-d!

éNxIt

éNxIy

อาตมเนบท ทวิ. พหุ. éNxIyatam!

éNxIrn!

éNxIvih

éNxImih

éNxIXvm!

(ต่อย, ทำ�ลาย)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

i-niÄ i-Nt> i-niTs i-NTw> i-niÒ i-NÖ>

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

i-NdiNt

i-Nte

i-Ndate

i-Ndte

i-NÒ>

i-Nde

i-NÖhe

i-NÒhe

i-NTw

i-NTse

i-Ndawe

i-NÏve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Ai-nt!

Ai-n>, Ai-nt!

Ai-ndm!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

Ai-NTtam! Ai-Ndn Ai-NTtm!

Ai-NTt

Ai-NÖ

Ai-NÒ

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

Ai-Nt Ai-Ndatam!

Ai-Ndt

Ai-iNd

Ai-NÒih

Ai-NTwa> Ai-Ndawam! Ai-NÏvm!

61

Ai-NÖih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

i-nÄu, i-Ntat!

i-Ntam!

i-NdNtu i-Ntam!

i-iNx, i-Ntat! i-Ntm!

i-Nt

i-ndain

i-ndav

i-ndam i-ndE 

i-NTSv

อาตมเนบท ทวิ. พหุ. i-Ndatam!

i-Ndtam!

i-Ndawam!

i-NÏ!vm!

i-ndavhE

i-ndamhE

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

i-N*at!

i-N*atam! i-N*u>

i-NdIt

i-NdIyatam! i-NdIrn!

i-N*av

i-NdIy

i-NdIvih

i-N*a> i-N*am!

i-N*atm!

i-N*at

i-N*am

yuj!

i-NdIwa>

i-NdIyawam! i-NdIXvm! i-NdImih

(ประกอบ,ร่วม)

lq! (Present Tense)

เอก.

yuni­€

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ.

yu'!€>

yuÃiNt

yu'!€e

yuÃate

yuniJm yuÁJv>

yuÁJm>

yuuÁje

yuÁJvhe

yuni]

yu'K ! w>

yu'!Kw

yu'!]e

62

yuÃawe

พหุ. yuÃte

yu'!GXve

yuÁJmhe


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

ปรัสไมบท ทวิ.

เอก.

Ayunk! £g!

พหุ.

เอก.

Ayu'!€am! Ayu Ãn!

Ayunk! £g!

Ayu'!€

อาตมเนบท ทวิ. พหุ. AyuÃatam!

Ayu'! ­€m! Ayu'!€ Ayu'!KTwa> AyuÃawam!

Ayunjm!

Ayu ÁJv

Ayu ÁJm AyuiÃ

AyuÁJvih

AyuÃt

Ayu'!GXvm! AyuÁJmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

yu'!iGx, yun€­at! yu'€ !­ m! yunjain

yun€, yun€ ­ at!

­­yu'!€am!

yunjav

yuÃiNtu

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

yu'€ ! am!

yuÃtam!

yu'€ !­

yu'!úv

yuÃatam!

yunjam

yunjE

yunjavhE

yunjamhE

yuÃawam!

yu'!GXvm!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

yuÁJyat! yuÁJya> yuÁJyam!

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

yuÁJyatam! yuÁJyu> yuÃIt yuÁJyatm! yuÁJyat yuÃIwa> yuÁJyav yuÁJyam yuÃIy

63

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

yuÃIyatam! yuÃIrn!

yuÃIyawam! yuÃIXvm! yuÃIvih

yuÃImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุหมวดที่ 3 มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. ไม่มีปัจจัยประจำ�หมวด 2. มีการซ�้ำพยางค์ (Reduplication) เช่น hu ซ�้ำพยางค์เป็น juh u juhu + it = juhaeit เป็นต้น 3. หน้าวิภักติแข็ง ธาตุที่ลงท้ายด้วยสระให้ท�ำเป็นขั้นคุณ 4. ลบ n ประถมบุรุษ พหุวจะ เช่น AiNt ANtu เป็น Ait Atu เช่น

juhu + AiNt = juþit

5. วิภักติ l'! (ลงฺ) เปลี่ยนวิภักติ An! (ปรัสไมบท) เป็น As! เช่น Ajuhu + As! = Ajuhv>

การสร้างกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 3 มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ + วิภักติ = กริยา ธาตุหมวดที่ 3 มีทั้งสิ้น 24 ตัว ยกมาพอเป็นตัวอย่าง

ปรัสไมปทีธาตุ hu

(บวงสรวง. กิน)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

juhaeit

juhut>

juþit

juhaeim

juhuv>

juhum>

juhaei;

juhuw>

juhuw

64


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Ajuhaet! Ajuhae>

Ajuhvm!

ทวิ.

พหุ.

Ajuhutam!

Ajuhv>

Ajuhutm!

Ajuhut

Ajuhuv

Ajuhum

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

juhaet,u juhutat!!

ทวิ.

พหุ.

juhutam!

juþtu

juhvav

juhvam

ijuhuix, juhutat! juhutm! juhvain

juhut

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

juhuyat!

juhuyatam!

juhuya>

juhuyatm!

juhuyat

juhuyam!

juhuyav

juhuyam

ÿI

juhuyu>

(ละอาย)

lq! (Present Tense)

เอก.

ijÿeit ijÿei; ijÿeim

ทวิ.

พหุ.

ijÿIt>

ijiÿyit

ijÿIv>

ijÿIm>

ijÿIw>

ijÿIw

65


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Aijÿet!

AijÿItam!

Aijÿyu>

Aijÿym!

AijÿIv

AijÿIm

Aijÿe>

AijÿItm!

AijÿIt

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ijÿet,u juÿItat!

ijÿeItam!

ijiÿytu

ijÿeyai[

ijÿeyav

ijÿeyam

ijÿIih, juÿItat! ijÿItm!

ijÿIt

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ijÿIyat!

ijÿIyatam!

ijÿIyu>

ijÿIyam!

ijÿIyav

ijÿIyam

ijÿIya>

ijÿIyatm! p¨

ijÿIyat

(เต็ม, ป้องกัน)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ippitR

ippUtR>

ippUrit

ippimR

ippUvR>

ippUmR>

ippi;R

ippUwR>

ippUwR

66


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Aippt!

AippUtRam!

Aippr>

Aipprm!

AippUvR

AippUmR

Aipp>

เอก.

ipptR,u ippUtRat!!

ippUihR, ippUtRat! ipprai[

AippUtRm!

AippUtR

laeq! (Imperative Mood).

ทวิ.

พหุ.

ippUtRam!

ipprtu

ipprav

ippram

ippUtRm!

ippUtR

ivixil'! (Potential Mood)

ปรัสไมบท เอก.

ippUyRat! ippUyRa>

ippUyRam!

ทวิ.

พหุ.

ippUyRatam!

ippUyRu>

ippUyRav

ippUyRam

ippUyRatm!

-I

ippUyRat

(กลัว)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ib-eit

ibi-t>, ib-It>

ib_yit

ib-eim

ibi-v>, ib-Iv>

ibi-m>, ib-Im>

ib-ei;

ibi-w>, ib-Iw>

67

ibi-w, ib-Iw


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

Aib-et!

Aibi-tam!,Aib-Itam!

Aib-ym!

Aibi-v,Aib-Iv

Aib-e>

Aibi-tm!,Aib-Itm!

พหุ.

Aiv-y>

Aibi-t,Aib-It

Aibi-m,Aib-Im

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

ib-et,u ibi-tat! , ib-Itat!

ibi-tam! , ib-Itam!

ib-yain

ib-yav

พหุ.

ib_ytu

ibi-ih, ib-Iih ibi-tm!, ib-Itm! ibi-tat!, ib-Itat!

ibi-t, ib-It ib-yam

ivixil'! (Potential Mood) รูปที่

เอก.

ทวิ.

1 พหุ.

ibi-yat!

ibi-yatam!

ibi-yu>

ibi-yam!

ibi-yav

ibi-yam

ibi-ya>

ibi-yatm!

ibi-yat

ivixil'! (Potential Mood) รูปที่

2

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ib-Iyat!

ib-Iyatam!

ib-Iyu>

ib-Iyam!

ib-Iyav

ib-Iyam

ib-Iya>

ib-Iyatm!

68

ib-Iyat


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ha

(สละ, ทิ้ง)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

jhait

jiht>, jhIt>

jhit

jhaim

jihv>, jhIv>

jihm>, jhIm>

jhais

jihw>, jhIw>

jihw, jhIw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

Ajhat!

พหุ.

Ajihtam!, AjhItam! Ajh>

Ajha>

Ajihtm!, AjhItm!

Ajham!

Ajihv, AjhIv

Ajiht, AjhIt

Ajihm, AjhIm

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

jhatu jihtat!, jhItat!

ทวิ.

พหุ.

jihtam!, jhItam!

jhtu

jhain

jhav

jhaih, jihih, jhIih jihtm!, jhItm! jihtat!, jhItat!

jiht, jhIt jham

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

jýat!

jýatam!

jýu>

jýam!

jýav

jýam

jýa>

jýatm!

69

jýat


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนปทีธาตุ ma

(วัด, ชั่ง, ตวง)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

immIte

immate

immte

imme

immIvhe

immImhe

immI;e

immawe

immIXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AimmIt

Aimmatam!

Aimmt

Aimim

AimmIvih

AimmImih

AimmIwa>

Aimmawam!

AimmIXvm!

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

พหุ.

immItam!

immatam!

immawam!

immIXvm!

immE

immavhE

immamhE

immI:v

immtam!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

immIt immIwa> immIy

ทวิ.

immIyatam! immIyawam! immIvih

70

พหุ.

immIyu> immIXvm! immImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ha

(ไป)

lq! (Present Tense)

เอก.

ijhIte ijhI;e ijhe

ทวิ.

พหุ.

ijhate ijhawe ijhIvhe

ijhte ijhIXve ijhImhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

AijhIt AijhIwa> Aijih

ทวิ.

พหุ.

Aijhatam! Aijhawam! AijhIvih

Aijht AijhIXvm! AijhImih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ijhItam!

ijhatam!

ijhawam!

ijhIXvm!

ijhE

ijhavhE

ijhamhE

ijhI:v

ijhtam!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ijhIt ijhIwa> ijhIy

ทวิ.

ijhIyatam! ijhIyawam! ijhIvih

71

พหุ.

ijhIyu> ijhIXvm! ijhImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ da

(ให้)

lq! (Present Tense)

เอก.

ddait

ddais ddaim

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

dÄ>

ddait

dÄe

ddate

dÒ>

dde

dÖhe

dTw> dÖ>

dTw

dTse

ddawe

ddte

dd!Xvm! dÒhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Addat! Adda>

Addam!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

AdÄam! Add>

AdÄ

Addatam!

Addt

AdÖ

Adid

AdÖih

AdÒih

AdÄm! AdÄ

AdTwa> Addawam!

AdÒ

Add!Xvm!

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

dÄam!!

ddatam!

ddatam!!

dÄam!

ddtu

deih, dÄat!

dÄm!

dTSv

ddawam!

ddXvm!

ddain

ddav

ddam

ddE

ddavhE

ddamhE

ddatu, dÄat!

72


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

ddIwa>

ddIyawam!

d*at!

d*atam!

d*u>

ddIt

d*am!

d*av

d*am

ddIy

d*a>

d*atm!

d*at

xa

ddIyatam!

ddIrn!

ddIvih

ddImih

ddIXvm!

(ทรงไว้, ถือไว้)

lq! (Present Tense)

เอก.

dxait

dxais dxaim

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ. xÄ>

dxit

dXv>

dXm>

xTw>

xTw

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

xÄe

dxate

dxe

dXvhe

xTse

dxawe

dxte

dxXve

dXmhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Adxat! Adxa>

Adxam!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

AxÄam! Adx>

AxÄ

Adxatam!

Adxt

AdXv

Adix

AdXvih

AdXmih

AxÄm! AxÄ

AdXm

AdTwa> Adxawam!

73

AdXXvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

dxatu, dxÄat! dxÄam!

dxeih, dxÄat! dxÄm! dxain

dxav

เอก.

dxtu

dxÄ

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

dxÄam! dxatam!

dxtam!

dxE

dxamhE

dxTSv dxawam!

dxam

dxavhE

dXXvm!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

dXyat! dXya>

dXyam!

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

dXyat

dxIwa> dxIyawam! dxIXvm!

dXyatam! dXyu> dXyatm! dXyav

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

dXyam -&

dxIt

dxIyatam! dxIrn!

dxIy

dxIvih

dxImih

(เลี้ยง, บำ�รุง)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

ib-itR

ib-&t>

ibæit

ib-&te

ibæate

ibæte

ib-i;R

ib-&w>

ib-&w

ib-&;e

ibæawe

ib-&Xve

ib-imR

ib-&v>

ib-&m>

ibæe

ib-&vhe

ib-&mhe

74


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

Aib-t!

Aib-&tam!

Aib-r>

Aib-&t Aibæatam!

Aib-rm!

Aib-&v

Aib-&m

Aib->

Aib-&tm!

Aib-&t

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

Aib-&wa> Aibæawam! Aibiæ

Aib-&vih

Aibæt

Aib-&Xvm!

Aib-&mih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

เอก.

ib-&tam! ibæatam!

ibætam!

ib-&ih, ib-&tat! ib-&tm! ib-&t­

ib-&:v

ibæawam!

ib-&Xvm!

ib-rai[

ib-rE

ib-ravhE

ib-ramhE

ib-tR,u ib-&tat!

ib-&tam!

พหุ.

ib-rav

ibætu

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

ib-ram

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ib-&yat!

ib-&ya>

ib-&yam!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

ib-&yatam!

ib-&yatm! ib-&yav

ib-&yu>

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

ibæIwa>

ibæIyawam! ibæIXvm!

ibæIt

ib-&yat

ib-&yam

ibæIy

75

ibæIyatam! ibæIrn! ibæIvih

ibæImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต inj!

(ล้าง, ชำ�ระ)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

nenei­€

nein€­>

neinjit nein­€e

neinjate

neinjte

neneiJm

neinJv>

neinJm> neinje

neinJvhe

neinJmhe

nenei]

neinKw>

เอก.

neinKw

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

nein]e

neinjawe

neinGXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

Anenek!

Anein€­am!

Aneinj>

Anein€ ­ Aneinjatam! Aneinjt

Aneinjm!

AneinJv

AneinJm

Aneinij

Anenek!

Anein­€m!

Anein­€

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

AneinKwa> Aneinjawam! AneinGXvm! AneinJvih

AneinJmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

neneKtu, nein€­at!

nein­€am!

พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

neiniGx, nein­€at! nein€­m!

neinjtu nein­€am! neinjatam!

nein€­

neinjtam!

neinjain

neinjam neinjE

neinjamhE

neinjav

76

neinúv

neinjawam! neinjavhE

neinGXvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

neinJyat! neinJyatam! neinJyu> neinjIt neinjIyatam! neinjIrn! neinJya> neinJyatm! neinJyat neinjIwa> neinjIyawam! neinjIXvm! neinjImih neinJyam! neinJyav neinJyam neinjIv neinjIvih

77


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุหมวดที่ 2 มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. ไม่มีปัจจัยประจำ�หมวด 2. นำ�วิภักติไปประกอบกับธาตุได้เลย การสร้างกริยาด้วยธาตุหมวดที่ 2 มีโครงสร้างดังนี้ี

ธาตุ + วิภักติ = กริยา ธาตุหมวดที่ 2 มีทั้งสิ้น 50 ตัว เมื่อแจกวิภักติแล้วมีรูปแตกต่างกันค่อนข้างมาก ดังตัวอย่างต่อไปนี้

ปรัสไมปทีธาตุ (1)

Ad!

(กิน)

lq! (Present Tense)

เอก. AiÄ

AiTs AiÒ

ทวิ.

พหุ.

AÄ>

AdiNt

ATw>

ATw

AÖ>

AÒ>

78


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AaÄam!

Aadn!

Aad>

AaÄm!

AaÄ

Aadm!

AaÖ

AaÒ

Aadt!

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

AÄu, AÄat!

ทวิ.

พหุ.

AÄam!

AdNtu

AiÏ, AÄat!

AÄm!

Adain

Adav

Adam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

A*at! A*a> A*am!

ทวิ.

A*atam! A*atm! A*av

79

พหุ.

A*u> A*at A*am


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(2)

An!

(หายใจ)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Ainit

Aint>

AniNt

Ainim

Ainv>

Ainm>

Ainw>

Aini;

Ainw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AanIt! , Aant!

Aaintam!

Aann!

Aanm!

Aainv

Aainm

AanI>, Aan>

Aaintm!

Aaint

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Aintu,Aintat!

Aintam!

AnNtu

Anain

Anav

Anam

Ainih, Aintat! Aintm!

Aint

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

Ainyat! Ainya> Ainyam!

ทวิ.

Ainyatam! Ainyatm! Ainyav

80

พหุ.

Ainyu> Ainyat Ainyam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(3)

As!

(มี, เป็น)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AiSt

St>

siNt

AiSm

Sv>

Sm>

Ais

Sw>

Sw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AasIt!

AaStam!

Aasn!

Aasm!

AaSv

AaSm

AasI>

AaStm!

AaSt

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

@ix, Stat!

Stm!

AStu, Stat!! Asain

พหุ.

Stam!

sNtu St

Asav

Asam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

Syat! Sya> Syam!

ทวิ.

Syatam! Syatm! Syav

81

พหุ.

Syu> Syat Syam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(4)

#

(ไป)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

@it

#t>

yiNt

@im

#v>

#m>

@i;

#w>

#w

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

@tm!

@et

@et!

@etam!

Aaym!

@ev

@e>

Aayn! @em

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

@tu, #tat!

#ih, #tat! Ayain

ทวิ.

พหุ.

#tm!

#t

#tam!

yNtu

Ayav

Ayam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

#yat! #ya> #yam!

ทวิ.

พหุ.

#yatam! #yatm! #yav

#yu> #yat #yam

(5) ú[u (เสี้ยม, ลับ) แจกเหมือน nu (สดุดี, ยกย่อง) ลำ�ดับที่ 12 (6) Oya (เล่า, บอก) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 82


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(7) เอก.

ckas!

(ส่องแสง, ประกาศ)

ทวิ.

พหุ.

lq! (Present Tense)

ckaiSt

ckaSt>

ckasiNt

ckaiSm

ckaSv>

ckaSm>

ckaiSs

ckaSw>

ckaSw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Ackat!

AckaStam!

Ackan!

Ackasm!

AckaSv

AckaSm

Ackat! , Acka> AckaStm!

AckaSt

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

ckaix, ckaStat!

ckaStm!

ckaStu, ckaStat! ckaStam!

ckasain

ckasav

พหุ.

ckasNtu

ckaSt

ckasam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ckaSyat! ckaSya> ckaSyam!

ทวิ.

ckaSyatam! ckaSyatm! ckaSyav

83

พหุ.

ckaSyu> ckaSyat ckaSyam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(8)

jag&

(ตื่น)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

jagitR

jag&t>

jagriNt

jagimR

jag&v>

jag&m>

jagi;R

jag&w>

jag&w

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

Aja¢>

Ajag&tm!

Aja¢t! Ajagrm!

พหุ.

Ajag&tam!

Ajagrn!

Ajag&v

Ajag&m

Ajag&t

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

jagtu,R jag&tat!

jat&tam!

jagrai[

jagrav

jag&ih, jag&tat!

พหุ.

jagrNtu

jag&tm!

jag&t

jagram

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

jag&yat! jag&ya> jag&yam!

ทวิ.

jag&yatam! jag&yatm! jag&yav

84

พหุ.

jag&yu> jag&yat jag&yam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(9)

dirÔa

(จน, ขัดสน)

lq! (Present Tense)

เอก.

dirÔait

ทวิ.

พหุ.

diriÔw>

diriÔw

diriÔt>

dirÔais dirÔaim

dirÔiNt

diriÔv>

diriÔm>

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

AdirÔat!

ทวิ.

พหุ.

AdiriÔtm!

AdiriÔt

AdiriÔtam!

AdirÔa>

AdirÔam!

AdiriÔv

Adirdn!

AdiriÔm

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

dirÔatu ,diriÔtat!

diriÔih, diriÔtat! dirÔai[

ทวิ.

diriÔtam!

diriÔtm! dirÔav

พหุ.

diriÔNtu

diriÔt

dirÔam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

diriÔyat! diriÔya> diriÔyam!

(10) (11)

da

ทวิ.

diriÔyatam! diriÔyatm! diriÔyav

พหุ.

diriÔyu> diriÔyat diriÔyam

(ตัด) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 Ôa (วิ่ง, หนี) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 85


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(12)

nu

(สดุดี, ยกย่อง)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

nuw>

nuw

naEit

nut>

naEim

nuv>

naEi;

nuviNt num>

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

AnaE>

Anutm!

AnaEt! Anvm!

พหุ.

Anutam!

Anuvn!

Anuv

Anum

Anut

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

พหุ.

nuih, nutat!

nutm!

nut

nvain

nvav

nvam

naEt,u nutat!

nutam!

nuvNtu

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

nuyat! nuya> nuyam!

ทวิ.

nuyatam! nyautm! nuyav

86

พหุ.

nuyu> nuyat nuyam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(13) (14) (15) (16) (17)

pa

(ปกครอง, รักษา) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 àa (เต็ม, บรรจุ) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 Psa (กิน) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 -a (ส่องแสง, สว่าง) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 ma (วัด, ชั่ง, ตวง) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 (18)

m&j!

(ชำ�ระ, ล้าง)

lq! (Present Tense)

maiòR

เอก.

mai]R

maiJRm

ทวิ.

พหุ.

m&ò>

m&jiNt, majRiNt

m&Jv>

m&Jm>

m&ó>

m&ó

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Am&òm!

Am&ò

AmaqR!

Am&òam!

AmajRm!

Am&Jv

AmaqR!

Am&jn, AmajRn! Am&Jm

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ma:qRu , m&òat!

m&q!iF, m&òat! majaRin

ทวิ.

พหุ.

m&òm!

m&ò

m&òam!

m&jNtu , majRNtu

majaRv

majRam

87


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

m&Jyat! m&Jya> m&Jyam!

ทวิ.

พหุ.

m&Jyatam! m&Jyatm! m&Jyav

(19)

ya

m&Jyu> m&Jyat m&Jyam

(ไป)

lq! (Present Tense) yait

เอก.

yais

ทวิ.

พหุ.

yat>

yaiNt

yaw>

yaim

yaw

yav>

yam>

l'! (Imperfect (Past) Tense) Ayat!

เอก.

Aya>

ทวิ.

พหุ.

Ayatam!

Ayan!

Ayav

Ayam

Ayatm!

Ayam!

Ayat

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

yatu, yatat!

yaih, yatat! yain

ทวิ.

พหุ.

yatm!

yat

yatam!

yaNtu

yav

yam

88


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

yayat! yaya> yayam!

(20) (21) (22)

พหุ.

yayatam! yayatm! yayav

yayu> yayat yayam

yu

(คลุก, ระคน) แจกเหมือน nu (สดุดี, ยกย่อง) ลำ�ดับที่ 12 ra (ให้) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 é (ร้อง, โกรธ) แจกเหมือน nu (สดุดี, ยกย่อง) ลำ�ดับที่ 12 (23)

éd!

(ร้องไห้)

lq! (Present Tense)

เอก.

raeidit

ทวิ.

พหุ.

éidw>

éidw

éidt>

raeidi;

éidv>

raeidim

édiNt éidm>

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AraedIt! , Araedt!

Aéidtam!

Aéidn!

Araedm!

Aéidv

Aéidm

AraedI>, Araed>

Aéidtm!

89

Aéidt


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต laeq! (Imperative Mood).

เอก.

raedtu , éidtat!

ทวิ.

éidih, éidtat!

raedain

พหุ.

éidtam!

édNtu

éidtm!

éidt

raedav

raedam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

é*at! é*a> é*am!

(24)

la

พหุ.

é*atam! é*atm! é*av

(รับ, ได้) แจกเหมือน (25)

é*u> é*at é*am

ya

vc!

(ไป) ลำ�ดับที่ 19

(กล่าว, พูด)

lq! (Present Tense)

เอก. vi­€

v€>

พหุ. ไม่มีการแจก

viCm

vCv>

vCm>

vi]

ทวิ.

vKw>

vKw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Avk! £g! Avk! £g! Avcm!

ทวิ.

พหุ.

Av­€am!

Avcn!

AvCv

AvCm

Av­€m!

90

Av­€


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต laeq! (Imperative Mood).

เอก.

v­€ u u , v€­at!

viGx, v­€at! vcain

ทวิ.

พหุ.

v€­m!

v­€

v€­am!

vcNtu

vcav

vcam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

vCyat! vCya> vCyam!

(26)

va

เอก. veiÄ

veiTs veiÒ

ทวิ.

พหุ.

vCyatam! vCyatm! vCyav

vCyu> vCyat vCyam

(ไป, พัด, เคลื่อน) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 (27) ivd! (รู้) lq! (Present Tense) รูปที่ 1 ทวิ.

พหุ.

ivÄ>

ivdiNt

ivÖ>

ivÒ>

ivTw>

ivTw

lq! (Present Tense) รูปที่

เอก.

ทวิ.

ved

ivdtu>

ved

ivÖ

veTw

2

พหุ.

ivdu>

ivdwu>

ivd

ivÒ

91


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense) Avet!

เอก.

Avet! , Ave> Avedm!

ทวิ.

พหุ.

AivÄam!

Aivdn!

AivÖ

AivÒ

AivÄm!

laeq! (Imperative Mood).

AivÄ

รูปที่ 1

เอก.

ทวิ.

พหุ.

iviÏ, ivÄat!

ivÄm!

ivÄ

veÄu , ivÄat! vedain

ivÄam!

ivdNtu

vedav

vedam

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

รูปที่ 2

ทวิ.

พหุ.

ivda»raetu , ivda'!kuétat! ivda'!kuétam!

ivda'!kuvRNtu

ivda'!kué, ivda'!kuétat! ivda'!kuétm!

ivda'!kuét

ivda»rvai[

ivda»rvav

ivda»rvam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

iv*at! iv*a> iv*am!

ทวิ.

iv*atam! iv*atm! iv*av

92

พหุ.

iv*u> iv*at iv*am


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต zas!

(28)

(ปกครอง, สั่ง)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

zaiSt

izò>

zaiSm

iz:v>

zaiSs

พหุ.

zasiNt

izó>

izó

iz:m>

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Azat! £d!

ทวิ.

พหุ.

Aizòam! Azat! £d! , Aza> Aizòm! Azasm! Aiz:v

Azasn!

เอก.

ทวิ.

พหุ.

izòm!

izò

Aizò

Aiz:m

laeq! (Imperative Mood).

zaStu , izòat! zaix, izòat! zasain

izòam!

zasNtu

zasav

zasam

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

iz:yat! iz:ya> iz:yam!

(29) (30)

ทวิ.

iz:yatam! iz:yatm! iz:yav

ïa

พหุ.

iz:yu> iz:yat iz:yam

(หุง, ต้ม) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 ñs! (หายใจ) แจกเหมือน An! (หายใจ) ลำ�ดับที่ 2 93


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต õa

(อาบน้ำ�) แจกเหมือน ya (ไป) ลำ�ดับที่ 19 Svp! (นอน, หลับ) แจกเหมือน An! (หายใจ) ลำ�ดับที่ 2

(31) (32)

(33)

hn!

(ฆ่า)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

hiNt

ht>

¹iNt

hiNm

hNv>

hNm>

h<is

เอก.

Ahn! Ahn!

Ahnm!

hw>

hw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

ทวิ.

พหุ.

Ahtam!

A¹n!

Ahtm!

Aht

AhNv

AhNm

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

hNtu , htat!

htam!

hnain

htav

jih, htat!

เอก.

hNyat! hNya> hNyam!

พหุ.

¹Ntu

htm!

ht

hnam

ivixil'! (Potential Mood)

ทวิ.

hNyatam! hNyatm! hNyav

94

พหุ.

hNyu> hNyat hNyam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนปทีธาตุ (34)

Aas!

(นั่ง)

lq! (Present Tense)

เอก.

AaSte AaSse Aase

ทวิ.

Aasate Aasawe AaSvhe

พหุ.

Aaste AaSXve AaSmhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

AaSt AaSwa> Aais

ทวิ.

พหุ.

Aasatam! Aasawam! AaSvih

Aast AaSXvm! AaSmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

AaStam!

Aasatam!

Aasawam!

AaSXvm!

AasE

AasavhE

AasamhE

AaSSv

พหุ. Aastam!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

AasIt AsIwa> AasIy

ทวิ.

AasIyatam! AasIyawam! AasIvih

95

พหุ.

AasIrn! AasIXvm! AasImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(35)

#

(เรียน, ศึกษา)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

AxI;e

AxIyawe

AxIte AxIye

AxIyate AxIvhe

พหุ.

AxIyte

AxIXve

AxImhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AXyEyawam!

AXyEXvm!

AXyEt

AXyEyatam!

AXyEiy

AXyEvih

AXyEwa>

AXyEyt

AXyEmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

AxItam!

ทวิ.

AxIyatam!

พหุ.

AxI:v

AxIyawam!

AxIXvm!

AXyyE

AXyyavhE

AXyyamhE

AxIytam!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

AxIyIt AxIyIwa> AxIyIy

ทวิ.

AxIyIyatam! AxIyIyawam! AxIyIvih

96

พหุ.

AxIyIrn! AxIyIXvm! AxIyImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(36) เอก.

$”e $if;e $fe

$f!

(สรรเสริญ, เชิญชม)

lq! (Present Tense)

ทวิ.

พหุ.

$fate $fawe $f!vhe

$fte $ifXve $f!mhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก. @e”e

@e•a> @eif

เอก.

ทวิ.

@efatam!

@efawam! @ef!vih

พหุ.

@eft

@ef!F!vm! @ef!mih

laeq! (Imperative Mood).

$”am!

ทวิ.

$fatam!

พหุ.

$if:v

$fawam!

$ifXvm!

$fE

$favhE

$famhE

$ftam!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

$fIt $fIwa> $fIy

ทวิ.

$fIyatam! $fIyawam! $fIvih

97

พหุ.

$fIrn! $fIXvm! $fImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(37)

$z!

(มีกำ�ลัง, มีอำ�นาจ)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

$iz;e

$zawe

$izXve

$òe

$ze

$zate

$zte

$ñhe

$Zmhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

@eò

@ezatam!

@eiz

@eñih

@eóa>

@ezawam!

พหุ.

@ezt

@ef!F!vm! @eZmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

$òam!

ทวิ.

$zatam!

พหุ.

$iz:v

$zawam!

$izXvm!

$zE

$zavhE

$zamhE

$ztam!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

$zIt #zIwa> $zIy

ทวิ.

$zIyatam! $zIyawam! $zIvih

98

พหุ.

$zIrn! $zIXvm! $zImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(38)

c]!

(พูด,กล่าว,บอก)

lq! (Present Tense)

เอก.

còe c]e c]e

ทวิ.

พหุ.

c]ate c]awe cúvhe

c]te cf!F!ve cúmhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Acòa>

Ac]awam!

Acf!F!vm!

Acò

Aci]

เอก.

Ac]atam! Acúvih

Acúmih

laeq! (Imperative Mood).

ทวิ.

พหุ.

c]awam!

cf!F!vm!

còam!

c]atam!

c]E

c]avhE

cúv

Ac]t

c]tam!

c]amhE

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

c]It c]Iwa> c]Iy

(39) (40)

ทวิ.

c]Iyatam! c]Iyawam! c]Ivih

vs!

พหุ.

c]Irn! c]IXvm! c]Imih

(อยู่, สรวม, ใส่) แจกเหมือน Aas! (นั่ง) ลำ�ดับที่ 34 zas! (อยาก, ใคร่) แจกเหมือน Aas! (นั่ง) ลำ�ดับที่ 34 99


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(41)

zI

(นอน)

lq! (Present Tense)

เอก.

zete ze;e zye

ทวิ.

พหุ.

zyate zyawe zevhe

zerte zeXve zemhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Azet Azewa> Aziy

ทวิ.

Azyatam! Azyawam! Azevih

พหุ.

Azert AzeXvm! Azemih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

พหุ.

zetam!

zyatam!

zertam!

ze:v

zyawam!

zeXvm!

zyE

zyavhE

zyamhE

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

zyIt zyIwa> zyIy

ทวิ.

zyIyatam! zyIyawam! zyIvih

100

พหุ.

zyIrn! zyIXvm! zyImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(42)

sU&

(คลอด)

lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

sU;e

suvawe

sUXve

sUte

suvate

suv e

suvte

sUvhe

sUmhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Asuvawam!

AsUXvm!

AsUt

Asuvatam!

Asuiv

AsUvih

AsUwa>

Asuvt

AsUmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

พหุ.

sUtam!

suvatam!

suvtam!

suvE

suvavhE

suvamhE

sU:v

suvawam!

sUXvm!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

suvIt suvIwa> suvIy

ทวิ.

suvIyatam! suvIyawam! suvIvih

101

พหุ.

suvIrn! suvIXvm! suvImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(43)

ûu

เอก.

inûute inûu;e inûuv e

(ซ่อน, ปิด, บัง) (มักประกอบกับอุปสรรค in) lq! (Present Tense)

ทวิ.

inûuvate inûuvawe inûuvhe

พหุ.

inûuvte inûuXve inûumhe

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Nyûut Nyûuwa> Nyûuiv

ทวิ.

Nyûuvatam! Nyûuvawam! Nyûuvih

พหุ.

Nyûuvt NyûuXvm! Nyûumih

laeq! (Imperative Mood).

เอก. inûutam! inûu:v inûvE

ทวิ.

พหุ.

inûuvatam!

inûuvawam! inûvavhE

inûuvtam!

inûuXvm!

inûvamhE

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

inûuvIt inûuvIwa> inûuvIy

ทวิ.

inûuvIyatam! inûuvIyawam! inûuvIvih

102

พหุ.

inûuvIrn! inûuvIXvm! inûuvImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ (44)

เอก.

^[Ru

(ปกปิด, คลุม, ซ่อน)

lq! (Present Tense)

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

^[aREit, ^[aeRit ^[Rut> ^[RuviNt ^[aREi;, ^[aeRi; ^[Ruw> ^[Rw u

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

^[Rute

^[Ruvate

^[Ruvte

^[Ruv e

^[Ruvhe

^[Rumhe

^[Ru;e

^[aERim, ^[aeRim ^[Ruv> ^[Rum>

^[Ruvawe

^[RuXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

AaE[aeRt!

AaE[ uRt am!

AaE[v Ru n! AaE[uRt

AaE[Rvm!

AaE[uRv

AaE[aeR>

AaE[uRtm!

AaE[uRt

AaE[uRm

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

เอก.

AaE[uRvatam!

AaE[uRvt

AaE[uRvih

AaE[uRmih

AaE[uRwa> AaE[uRvawam! AaE[uRiv

AaE[uRXvm!

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

^[aERt,u ^[aeRtu

^[uRtam!

^[Rvain

^[Rvav

^[uRih, ^[Rutat! ^[uRtm!

^[uRvNtu

^[uRt

^[Rvam

103

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

^[uRt

^[uRvatam! ^[uRvtam!

^[RvE

^[uRvih

^[uRwa> ^[uRvawam! ^[uRXvm! ^[uRmih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

^[uRyat! ^[uRyatam! ^[uRyu> ^[uRya> ^[uRyatm!

^[uRyat

^[uRyam! ^[uRyav

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

^[uRvIt ^[uRvIyatam! ^[uRvIrn!

^[uRvIwa> ^[uRvIyawam! ^[uRvIXvm!

^[uRyam ^[uRvIy ^[uRvIvih

(45)

idh!

^[uRvImih

(เพิ่ม, ขยาย)

lq! (Present Tense)

เอก. deiGx xei]

deiü

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

อาตมเนบท เอก. ทวิ. พหุ.

idGx>

idhiNt

idGxe

idhate

idhte

idþ>

idü>

idhe

idþhe

idühe

idGx>

idGx

ix]e

idhawe

ixGXve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Axek! £g!

Axek! £g! Axehm!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

AidGxam!

Aidhn!

AidGx

Aidhatam!

Aidþ

Aidü

Aidih

Aidþih

AidGxm!

AidGx

AidGxa> Aidhawam!

104

Aidht

AixGXvm!

Aidüih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

พหุ.

เอก.

idGxam! idhatam!

idhtam! dehamhE

DeGxu , idGxat!

idGxam!

idhNtu

idiGx, idGxat!

idGxm!

idGx

idúv

idhawam!

dehain

dehav

deham

dehE

dehavhE

ixGXvm!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

idýat! idýa>

idýatam! idýatm!

idýu> idýat

idhIt

idhIyatam! idhIrn!

idhIy

idhIvih idhImih

idýam!

idýav

idhIwa>

idýam

(46)

duh!

idhIyawam! idhIXvm!

(รีดนม)

lq! (Present Tense)

เอก.

daeiGx xaei]

daeiü

ปรัสไมบท ทวิ. duGx> duGx> duþ>

พหุ.

เอก.

duGx

xu]e

duhiNt duü>

duGxe duh e

105

อาตมเนบท ทวิ. พหุ. duhate

duhte

duþhe

duühe

duhawe

xuGXve


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

Axaek,! -g!

AduGxam!

Aduhn!

AduGx Aduhatam!

Aduht

Adaehm!

Aduþ

Aduü

Aduih

Aduüih

Axaek! ,-g!

AduGxm!

AduGx

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

AduGxa> Aduhawam!

AduGXvm!

Aduþih

laeq! (Imperative Mood).

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก. daeGxu, duGxat!

duGxam!

daehain

daehav

duiGx, duGxat!

duGxm!

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

duhNtu

duGxam!

duhatam!

duhtam!

daeham

daehE

daehavhE

daehamhE

duGx

xuúv

duhawam!

xuGXvm!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ.

พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

duýat!

duýatam!

duýu>

duhIt

duhIyatam!

duhIrn!

duhIvih

duhImih

duýa> duýam!

duýatm! duýav

duhIwa>

duýat duhIy duýam

106

duhIyawam! duhIXvm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(47)

iÖ;!

(เกลียด, ชัง)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

Öeiò

iÖò>

iÖ;iNt

iÖòe

iÖ;ate

iÖ;te

Öei:m

iÖ:v>

iÖ:m>

iÖ;e

iÖ:vhe

iÖ:mhe

Öei]

iÖó>

iÖó

iÖ]e

iÖ;awe

iÖf!F!ve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

AiÖòm!

AiÖòa> AiÖ;awam!

AÖeq!

AiÖòam! AiÖ;n!

AÖe;m!

AiÖ:v

AÖeq!

AiÖò

AiÖ:m

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

AiÖò

AiÖ;atam!

AiÖ;t

AiÖi;

AiÖ:vih

AiÖ:mih

AiÖf!F!vm!

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

Öeò,u iÖ;at!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ. iÖòam!

iÖ;Ntu

iÖf!iF, iÖ;at! iÖòm!

iÖò

Öe;ai[

Öe;am

Öe;av

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

iÖòam!

iÖ;atam!

iÖ;tam!

Öe;E

Öe;avhE

Öe;amhE

iÖúv

107

iÖ;awam!

iÖf!F!vm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

ปรัสไมบท เอก.

ทวิ.

iÖ:yat! iÖ:yatam! iÖ:ya> iÖ:yatm! iÖ:yam! iÖ:yav

พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

iÖ:yu> iÖ:yat iÖ:yam

iÖ;It

iÖ;Iyatam! iÖ;Irn!

iÖ;Iy

iÖ;Ivih

(48)

iÖ;Iwa>

iÖ;Iyawam! iÖ;IXvm! iÖ;Imih

äU

(กล่าว, พูด) lq! (Present Tense) รูปที่ 1

ävIit

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

äUt>

äuviNt

äUte

äuvate

äuvte

ävIim

äUv>

äUm>

äuv e

äUvhe

äUmhe

เอก.

ävIi;

äUw>

äUw

äU;e

lq! (Present Tense) รูปที่

äuvawe

äUXve

2

Aah

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

Aahtu>

Aahu>

äUte

äuvate

äuvte

ävIim

äUv>

äUm>

äuv e

äUvhe

äUmhe

เอก. AaTw

Aahwu>

äUw

äU;e

108

äuvawe

äUXve


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

AävIt! AävI>

AäUtam!

Aäuvn!

AäUt

Aäuvatam! Aäuvt

AäUv

AäUm

Aäuiv

AäUvih

AäUtm!

Aävm!

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

AäUt

AäUwa> Aäuvawam! AäUXvm!

AäUmih

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ävItu, äUtat!

äUih, äUtat! ävai[

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ. äUtam!

เอก.

äuvNtu

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

äUtam!

äuvatam!

äuvtam!

ävavhE

äuvamhE

äUtm!

äUt

äU:v

ävav

ävam

ävE

äuvawam!

äUXvm!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

äUyat! äUya> äUyam!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ. äUyatam! äUyatm! äUyav

เอก.

äUyu> äUyat äUyam

äuvIt

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

äuvIyatam! äuvIrn!

äuvIwa> äuvIyawam! äuvIXvm! äuvIy

109

äuvIvih

äuvImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

(49)

ilh!

(เลีย, ชิม)

lq! (Present Tense)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

leiF

lIF>

ilhiNt

lIFe

ilhate

ilhte

leiü

ilþ>

ilü>

ilhe

ilþhe

ilühe

lei]

lIF>

lIF

il]e

ilhawe

lIf!F!ve

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

Aleq! Aleq!

Alehm!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

AlIFam! Ailhn!

AlIF

Ailhatam! Ailht

Ailþ

Ailih

Ailþih

AlIFm! AlIF

AlIFa> Ailhawam! AlIf!F!vm!

Ailü

Ailüih

laeq! (Imperative Mood).

เอก. leF,u lIFat!

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ. lIFam!

ilhNtu

lIiF, lIFat! lIFm!

lIF

lehain

leham

lehav

เอก.

อาตมเนบท ทวิ. พหุ.

lIFam!

ilhatam!

ilhtam!

lehE

lehavhE

lehamhE

ilúv

110

ilhawam!

lIf!F!vm!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ปรัสไมบท ทวิ. พหุ.

ilýat! ilýa> ilýam!

ilýatam! ilýu> ilýatm! ilýat ilýav ilýam

(50)

stu

เอก.

อาตมเนบท ทวิ.

พหุ.

ilhIt

ilhIyatam!

ilhIrn!

ilhIy

ilhIvih

ilhImih

ilhIwa>

ilhIyawam!

ilhIXvm!

(สดุดี, สรรเสริญ)

ปรัสไมบท lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

StaEit, StvIit

Stut>, StuvIt>

StuviNt

StaEim, StvIim

Stuv>, StuvIv>

Stum>, StuvIm>

StaEi;, StvIi;

Stuw>, StuvIw>

Stuw, StuvIw

l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AStaE>, AStvI>

AStutm! ,AStuvItm!

AStut,AStuvIt

AStaEt! , AStvIt! AStvm!

AStutam! ,AStuvItam! AStuvn! AStuv,AStuvIv

111

AStuvam,AStuvIm


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

Stuih , Stutat! , StuvIih, StuvItat!

Stutm! , StuvItm!

พหุ.

StaEt,u Stutat!, StvItu, Stutam! , StuvItam! StuvItat!

StuvNtu

Stvain

Stvam

Stvav

Stut, StuvIt

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Stuyat! , StuvIyat!

Stuyatam! , StuvIyatam! Stuyu>, StuvIyu>

Stuyam! , StuvIyam!

Stuyav, StuvIyav

Stuya>, StuvIya>

Stuyatm! , StuvIyatm! Stuyat, StuvIyat

Stuyam, StuvIyam

อาตมเนบท lq! (Present Tense)

เอก.

ทวิ.

Stu;,e StuvI;e

Stuvawe

Stut,e StuvIte Stuve

พหุ.

Stuvate

Stuvte

Stuvhe, StuvIvhe

Stumhe, StuvImhe

112

StuXve, StuvIXve


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l'! (Imperfect (Past) Tense)

เอก.

ทวิ.

AStuwa>, StuvIwa>

AStuvawam!

AStut, AStuvIt AStuiv

พหุ.

AStuvatam!

AStuvt

AStuvih, AStuvIvih

AStumih, AStuvImih

AStuXvm! ,AStuvIXvm!

laeq! (Imperative Mood).

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Stutam!, StuvItam!

Stuvatam!

Stuvtam!

StvE

StvavhE

StvamhE

Stu:v, StuvI:v

Stuvawam!

StuXvm! , StuvIXvm!

ivixil'! (Potential Mood)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

StuvIwa>

StuvIyawam!

StuvIXvm!

StuvIt

StuvIy

StuvIyatam! StuvIvih

113

StuvIrn!

StuvImih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตอนที่ 3 อารฺธธาตุกลการ อารฺธธาตุกะ (Non Conjugational Tenses & Moods) หมายถึง การประกอบ กริยาด้วยองค์ประกอบ 2 ส่วน คือ ธาตุ + วิภักติ ประกอบด้วย 6 ลการคือ lu'! ilq! luq! ¤q! AazIilR'! และ ¤'!! ธาตุกลุ่มนี้ประกอบเป็นวาจกได้ทั้ง 5 วาจก ได้แก่ กรรตุวาจก กรรมวาจก ภาววาจก ณิชนั ตกรรตุวาจก และณิชนั ตกรรมวาจก อารฺธธาตุกะมีวธิ กี ารประกอบ ธาตุต่างจากสารฺวธาตุกะเล็กน้อยคือจะมีการแบ่งธาตุออกเป็น 3 จำ�พวก ได้แก่

1. ธาตุจำ�พวก seq! (มาจาก s + #q! ) คือกลุ่มธาตุที่ต้องเติม # ก่อนประกอบวิภักติ เช่น -U = -ivta AcR = AicRta 2. ธาตุจำ�พวก Ainq! (มาจาก An + #q! ) คือกลุ่มธาตุที่ไม่ต้องเติม # ก่อนประกอบวิภักติ เช่น l-! = lVxa 3. ธาตุจำ�พวก veq! (มาจาก va + #q! ) คือกลุ่มธาตุที่เติมหรือไม่เติม # ก็ได้ ก่อนประกอบวิภักติ เช่น SyNd! = SyiNdta, SyNta

ธาตุทั้ง 3 จำ�พวกดังกล่าวจะถูกกำ�กับไว้หลังธาตุว่าเป็นธาตุจำ�พวกไหน ธาตุบางตัว เมื่อประกอบกับอารฺธธาตุกะจะใช้ธาตุอื่นแทนก็มี เช่น As! (2) แปลว่า มี, เป็น ถูกแทนด้วย -U เช่น b-Uv äUh! (2) แปลว่า กล่าว, พูด ถูกแทนด้วย vc! เช่น %vac

114


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

การจัดประเภทของธาตุ ธาตุหมวดอารฺธธาตุกะ มีการแบ่งธาตุออกเป็น 3 ชนิดคือ seq! Ainq! และ veq! เมื่อประกอบกับวิภักติบางชนิดจะต้องคำ�นึงถึงคุณสมบัติของธาตุเหล่านี้ด้วย คุณสมบัติ ของธาตุจำ�พวกดังกล่าวสามารถสรุปได้ดังนี้คือ ธาตุจำ�พวก seq! ธาตุส่วนใหญ่ของกลุ่มนี้จะเป็นธาตุที่ลงท้ายด้วยสระ เช่น เป็นธาตุที่มีหลายพยางค์ เป็นเค้ากริยาของธาตุหมวดที่ 10 เป็นเค้ากริยาของณิชันตะ ธาตุที่ลงท้ายด้วยสระ ^ \ ธาตุลงท้ายด้วยสระอื่นบางตัว รวมถึงธาตุที่ลงท้าย ด้วยพยัญชนะ (ที่เหลือจากพวก Ainq! ) ธาตุจำ�พวก Ainq! ธาตุส่วนใหญ่ของกลุ่มนี้จะเป็นธาตุที่ลงท้ายด้วยพยัญชนะ รวมถึงธาตุ ที่ลงท้ายด้วยสระ (ที่เหลือจากพวก seq)! ธาตุจำ�พวก veq! ธาตุส่วนใหญ่ของกลุ่มนี้จะเป็นธาตุบางตัวที่ลงท้ายด้วยสระ และพยัญชนะ ที่เหลือจากธาตุทั้งสองกลุ่มที่กล่าวมา

การทำ�ทวิตวะ (Reduplication) 1. หลักทั่วไป จะทำ�ทวิตวะที่พยางค์ต้นธาตุ เช่น pt! → ppt! da → dda เป็นต้น ยกเว้นกรณีต่อไปนี้ ถ้าพยัญชนะวรรคที่ทำ�ทวิตวะเป็นธนิต ต้องเปลี่ยนเป็นสิถิล เช่น xa → dxa เป็นต้น 115


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ถ้าพยัญชนะวรรคที่ทำ�ทวิตวะเป็นฐานคอ (กัณฐยะ) เปลี่ยนเป็นฐาน เพดาน (ตาลัพยะ) ที่เป็นสิถิล ส่วน h เปลี่ยนเป็น j เช่น iod! → iciod! k« → ck« iÿ → ijÿI ต้นธาตุเป็นพยัญชนะซ้อน ทำ�ทวิตวะเฉพาะตัวต้นของพยัญชนะซ้อน นั้น เช่น àCD! → pàCD! แต่ถ้าพยัญชนะซ้อนมีอุษมาณเป็นตัวต้นและอโฆษะเป็นตัวหลัง ให้ทำ� ทวิตวะที่ตัวหลังด้วยรูปสิถิล เช่น

Stu → tuStu , tu:qu

Swa → tSwa

2. พยางค์ที่ทำ�ทวิตวะ เป็นสระเสียงยาว ให้ทำ�เป็นเสียงสั้น ส่วน \ เป็น # เช่น

da → dda

ยกเว้นธาตุที่ลงท้ายด้วยสระเหล่านี้ \ เปลี่ยนเป็น A เช่น k« → ck« @ @e ที่ต้นธาตุ ตามด้วยพยัญชนะตัวเดียว เปลี่ยนเป็น # เช่น

-I → ib-I

nI → innI -& → ib-&

sev! → is;ev!

Aae AaE

xa → dxa

ที่ต้นธาตุ ตามด้วยพยัญชนะตัวเดียว เปลี่ยนเป็น % เช่น

FaEk! → fuFaEk!

116


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

การประกอบรูปกริยา (กรรตุวาจก) องค์ประกอบของกรรตุวาจกสำ�หรับธาตุกลุ่มนี้เหมือนกับธาตุกลุ่มสารฺวธาตุกะ ทุกประการคือ 1) ประธาน เป็นผู้กระทำ� เป็นคำ�นามหรือสรรพนามประกอบด้วย ปฺรถมาวิภักติ (วิภักติที่ 1) 2) กริยา มีบุรุษ และวจนะ ตรงกับประธาน และประกอบด้วยส่วนประกอบ 2 ส่วนคือ ธาตุ และวิภักติ มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ + วิภักติ = กรรตุวาจก อารฺธธาตุกลการ ประกอบด้วยธาตุทั้ง 10 หมวด วิภักติที่นำ�มาประกอบกับธาตุกลุ่มนี้มี 6 ลการคือ luq! ¤q! ¤'!! ilq! AazIilR'! และ lu'! มีรูปวิภักติดังนี้ 4 luq! (ลุฏฺ) อนทฺยตนภฺวิษฺยนฺ (First Future) แปลว่า จัก...แล้ว บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

4

ปรัสไมบท เอก.

ทวิ.

tais

taSw>

ta

taiSm

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

ทวิ.

พหุ.

taSw

tase

tasawe

taXve

taraE

tar>

taSv>

taSm>

อักษรมีกรอบ คือวิภักติแข็ง ที่เหลือเป็นรูปอ่อน 117

ta

tahe

taraE

taSvhe

tar>

taSmhe


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ¤q!

(ลฤฏฺฺ) ภวิษฺยนฺ (Second Future) แปลว่า จัก... บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ปรัสไมบท เอก.

ทวิ.

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Syw

Syse

Syewe

SyXve

Syit

Syt>

SyiNt

Syaim

Syav>

Syam>

Syis

Syw>

Syte

Syete

Sye

Syavhe

SyNte

Syamhe

¤'!

(ลฤงฺฺ) กฺริยาติปตฺติ, สํเกต (Conditional) แปลว่า จักได้...แล้ว บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ปรัสไมบท เอก.

Syt! Sy> Sym!

ทวิ.

Sytam! Sytm! Syav

อาตมเนบท พหุ.

Syn! Syt Syam

เอก.

Syt Sywa> Sye

ทวิ.

Syetam! Syewam! Syavih

พหุ.

SyNt SyXvm! Syamih

ilq!

(ลิฏฺ) โปฺรกฺษภูต (Past Tense : Perfect) แปลว่า ...แล้ว บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ปรัสไมบท เอก. A w A

อาตมเนบท

ทวิ.

พหุ.

เอก.

Awu>

A

se

Atu> v

%> m

118

ทวิ.

พหุ.

@

Aate

#re

@

vhe

mhe

Aawe

Xve


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต AazIilR'!

(อาศีรฺลิงฺ) อาศี (Benedictive) แปลว่า พึง... บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ปรัสไมบท

อาตมเนบท

เอก.

ทวิ.

พหุ.

เอก.

ทวิ.

ya>

yaStm!

yaSt

sI:Qa>

sIyaSwam! sIXvm!

yat!

yaStam!

yasm!

yasu>

yaSv

yaSm

sI:q sIy

พหุ.

sIyaStam! sIrn! sIvih

sImih

lu'!

(ลุงฺ) ภูต Past Tense (Aorist) แปลว่า ได้...แล้ว lu'! (ชนิดที่ 1) (Root Aorist) บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ปรัสไมบท เอก. t! s! Am!

ทวิ.

บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

พหุ.

tam! tm! v lu'!

อาตมเนบท %> t m

เอก.

t! s! Am!

ทวิ.

tam! tm! v

พหุ.

ไม่มี

(ชนิดที่ 2) (A Aorist)

ปรัสไมบท เอก.

ทวิ.

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

An! t m

t wa> #

119

ทวิ.

#tam! #wam! vih

พหุ.

ANt Xvm! mih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต lu'!

บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

(ชนิดที่ 3) (Reduplicated Aorist) ปรัสไมบท

เอก. t! s! Am!

ทวิ.

พหุ.

tam! tm! v

An! t m

lu'!

บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

ประถม. มัธยม. อุตตม.

เอก.

ประถม. มัธยม. อุตตม.

t wa> #

sIt! sI> sm!

$t! $> #;m!

พหุ.

Stam! Stm! Sv

su> St Sm

เอก. St Swa> is

ทวิ.

#òam! #òm! #:v

sIt! sI> is;m!

ทวิ.

ANt Xvm! mih

ทวิ.

satam sawam! Svih

พหุ.

st Xvm! Smih

(ชนิดที่ 5) (#;! Aorist) อาตมเนบท พหุ.

#;u> #ò #:m

เอก.

#ò #òa> #i;

ทวิ.

#;atam! #;awam! #:vih

พหุ.

#;t #Xvm! #:mih

(ชนิดที่ 6) (is;! Aorist)

ปรัสไมบท เอก.

#tam! #wam! vih

พหุ.

อาตมเนบท

ปรัสไมบท เอก

ทวิ.

(ชนิดที่ 4) (s! Aorist)

ทวิ.

lu'!

บุรุษ

เอก.

ปรัสไมบท

lu'!

บุรุษ

อาตมเนบท

izòam! isòm! is:v

อาตมเนบท พหุ.

is;u> isò is:m

120

เอก.

ทวิ. ไม่มี

พหุ.


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต lu'!

(ชนิดที่ 7) (s! Aorist)

ปรัสไมบท

บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

เอก. st! s> sm!

ทวิ.

stam! stm! sav

อาตมเนบท พหุ.

sn! st sam

เอก.

st swa> is

ทวิ.

satam! sawam! savih

พหุ.

sNt sXvm! samih

ตัวอย่างการสร้างรูปกริยา หมวดอารฺธธาตุกลการ luq!

(ลุฏฺ) อนทฺยตนภฺวิษฺยนฺ

มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. รูปวิภักติหมวดนี้เป็นรูปแข็งทั้งหมด

2. ธาตุที่ลงท้ายด้วยสระ และสระเสียงสั้นต้นธาตุที่ตามด้วยพยัญชนะตัว เดียว ให้ทำ�เป็นขั้นคุณ

3. คุณสมบัติของธาตุจำ�พวกต่างๆ ให้ทำ�ดังนี้ - ลง # ที่สุดธาตุ ในธาตุจำ�พวก seq! - ไม่ลง # ที่สุดธาตุ ในธาตุจำ�พวก Ainq! - ลง # บ้าง ไม่ลงบ้าง ในธาตุจำ�พวก veq!

4. ทำ�สนธิภายในตามกฎสนธิทั่วไป

121


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

5. ธาตุพิเศษบางตัว - ธาตุจำ�พวก seq! ต่อไปนี้ ไม่ต้องลง # เช่น #;! (ปรารถนา) sh! (อดทน) lu-! (โลภ) ê;! (โกรธ) ir;! (ทำ�ร้าย) - kam! (ปรารถนา) เปลี่ยนเป็น kamy! บ้าง - gup! (คุ้มครอง) เปลี่ยนเป็น gaepay! บ้าง - nz! (ฉิบหาย) เปลี่ยนเป็น n<z! บ้าง - s&j! (สร้าง) เปลี่ยนเป็น öj! บ้าง - †z! (ดู) เปลี่ยนเป็น Ôz! บ้าง - m& (ตาย) ใช้วิภักติฝ่ายปรัสไมบท

มีโครงสร้างการประกอบกริยาดังนี้

ธาตุ + วิภักติ luq! = กรรตุวาจก luq! ปรัสไมปทีธาตุ -U

(1)

(seq! ) (มี, เป็น)

เอก.

ทวิ.

-ivtais

-ivtaSw>

-ivta

-ivtaiSm

-ivtaraE

-ivtaSv>

122

พหุ.

-ivtar>

-ivtaSw

-ivtaSm>


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ij

(Ainq! ) (ชนะ)

(1)

เอก.

ทวิ.

jetais

jetaSw>

jeta

พหุ.

jetaraE

jetaiSm

jetar>

jetaSw

jetaSv>

jetaSm>

อาตมเนปทีธาตุ -a;!

(1)

(seq! ) (พูด, กล่าว)

เอก.

ทวิ.

-ai;tase

-ai;tasawe

-ai;ta

-ai;tahe

-ai;taraE

(1)

-ai;taXve

-ai;taSmhe

(Ainq! ) (ได้)

เอก.

ทวิ.

lBxase

lBxasawe

lBxahe

-ai;tar>

-ai;taSvhe l-!

lBxa

พหุ.

lBxaraE

lBxaSvhe

123

พหุ.

lBxar>

lBxaXve

lBxaSmhe


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ¤q!

(ลฤฏฺ) ภวิษฺยนฺ

มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. รูปวิภักติหมวดนี้เป็นรูปแข็งทั้งหมด 2. ธาตุที่ลงท้ายด้วยสระ และสระเสียงสั้นต้นธาตุที่ตามด้วยพยัญชนะ ตัวเดียว ให้ทำ�เป็นขั้นคุณ 3. คุณสมบัติของธาตุจำ�พวกต่างๆ ให้ทำ�ดังนี้ - ลง # ที่สุดธาตุ ในธาตุจำ�พวก seq! - ไม่ลง # ที่สุดธาตุ ในธาตุจำ�พวก Ainq! - ลง # บ้าง ไม่ลงบ้าง ในธาตุจำ�พวก veq! 4. ทำ�สนธิภายในตามกฎสนธิทั่วไป

มีโครงสร้างการประกอบกริยาดังนี้

ธาตุ + วิภักติ luq! = กรรตุวาจก luq! ปรัสไมปทีธาตุ -U

(1)

(seq! ) (มี, เป็น)

เอก.

ทวิ.

-iv:yis

-iv:yw>

-iv:yit

-iv:yaim

-iv:yt>

-iv:yav>

124

พหุ.

-iv:yiNt -iv:yw

-iv:yam>


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนปทีธาตุ l-!

(Ainq! ) (ได้)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

lPSyse

lPSyewe

lPSyXve

lPSyte

lPSyete

lPSye ¤'!

(1)

lPSyavhe

lPSyNte

lPSyamhe

(ลฤง) กฺริยาติปตฺติ, สํเกต

มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. ลง A หน้าธาตุ 2. ธาตุที่ลงท้ายด้วยสระ และสระเสียงสั้นต้นธาตุที่ตามด้วยพยัญชนะ ตัวเดียว ให้ทำ�เป็นขั้นคุณ 3. คุณสมบัติของธาตุจำ�พวกต่างๆ ให้ทำ�ดังนี้ - ลง # ที่สุดธาตุ ในธาตุจำ�พวก seq! - ไม่ลง # ที่สุดธาตุ ในธาตุจำ�พวก Ainq! - ลง # บ้าง ไม่ลงบ้าง ในธาตุจำ�พวก veq! 4. ทำ�สนธิภายในตามกฎสนธิทั่วไป มีโครงสร้างการประกอบกริยาดังนี้ A

+ ธาตุ + วิภักติ ¤'! = กรรตุวาจก ¤'

125


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ปรัสไมปทีธาตุ -U

(1)

(seq! ) (มี, เป็น)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

A-iv:y>

A-iv:ytm!

A-iv:yt

A-iv:yt! A-iv:ym!

A-iv:ytam! A-iv:yav

A-iv:yn!

A-iv:yam

อาตมเนปทีธาตุ l-!

เอก.

(1)

(Ainq! ) (ได้)

AlPSyt

ทวิ.

AlPSyetam!

พหุ.

AlPSywa>

AlPSyewam!

AlPSyXvm!

AlPSye

AlPSyavih

126

AlPSyNt AlPSyamih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตัวอย่างศัพท์ยากที่แจกในวิภักติหมวด

luq! ¤q!

และ ¤'!

(เฉพาะ ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ)

ลำ�ดับ

ธาตุ

ตัวอย่างการแจกวิภักติ

จำ�พวก

luq!

ปรัสไมปทีธาตุ

1 2

AcR! k&p!

Ainq!

kòRa, ³òa

3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

gm!

Ainq!

da

Ainq!

dh!

†z! nm! pa

éh! ïu #

hn!

kux!

seq!

AicRta

¤q!

¤'!

AicR:yit

AaicR:yt!

kúyRit,

AkúyRt! ,

gNta

gim:yit

Agim:yt!

data

daSyit

AdaSyt!

Ainq!

nNta

n<Syit

An<Syt!

Ainq!

raeFa

Ainq!

dGxa

Ainq!

Ôòa

Ainq!

³úyit xúyit Ôúyit

A³úyt! Axúyt! AÔúyt!

pata

paSyit

ApaSyt!

Ainq!

ïaeta

ïae:yit

Aïae:yt!

seq!

hNta

hin:yit

Ahin:yt!

Ainq!

@ta

Ainq!

³aeÏa

127

raeúyit @:yit

³aeTSyit

Araeúyt! @e:yt!

A³aeTSyt!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ลำ�ดับ

ธาตุ

จำ�พวก

ตัวอย่างการแจกวิภักติ luq!

¤q!

¤'!

nitRta

nitR:yit,

AnitR:yt!,

ปรัสไมปทีธาตุ

14

n&t! 5

seq!

15

k«t!

seq!

kitRta

kitR:yit,

AkitR:yt!,

16 17 18

#;!

seq!

@i;ta, @òa

@i;:yit

@ei;:yt!

Ainq!

öòa

öúyit

Aöúyt!

rPSyte

ArPSyt!

àCD! s&j! r-!

19 20

v&t! 6

21

Ainq!

àòa

อาตมเนปทีธาตุ

Ainq!

rBxa

nTSyRit

kTSyRit àúyit

AnTSyRt!

AkTSyRt! Aàúyt!

seq!

vitRta

vitR:yit,

AvitR:yt!,

v&x!

seq!

vixRta

vixR:yit,

AvixR:yt!,

22

SyNd!

veq!

SyNidta,

23

py!

Ainq!

p­­€a

Synda

vTSyRit vTSyRit

AvTSyRt! AvTSyRt!

SyiNd:yit, ASyiNd:yt! , SyNTSyit, ASyNTSyt! , SyNTSyte ASyNTSyt! púyit, púyte

Apúyt!

5

ธาตุ n&t! และ k«t! จะเติม # ในวิภักติ ¤q! และ ¤'!

6

ธาตุ v&t! v&x! และ SyNd! ฝ่ายอาตมเนบท จะใช้รูปปรัสไมบท ในวิภักติ ¤q! และ ¤'! และจะเปลี่ยนเป็นธาตุจำ�พวก Ainq! เมื่อเป็นปรัสไมปทีธาตุ 128


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ลำ�ดับ ธาตุ จำ�พวก

7

yj!

24 25 26 27 28 29 30

¢h! 7

31

v&

32

cur!

vh! äU duh!

yuj! k«

ตัวอย่างการแจกวิภักติ ¤q!

¤'!

yòa

yúyit - te

Ayúyt! - t

Ainq!

daeGxa

xaeúyit -te

Axaeúyt! -t

Ainq!

ktRa

kir:yit -te

Akir:yt! -t

Ainq! Ainq! Ainq! Ainq!

luq!

อุภยปทีธาตุ

vaeFa v€­a

vúyit - te vúyit - te

yae­€a

yaeúyit -te

Avúyt! - t Avúyt! - t

Ayaeúyt! -t

seq!

¢hIta

¢hI:yit -te

A¢hI:yt! -t

seq!

virta, vrIta

vir:yit - te

Avir:yt! - t AvrI:yt! - t

seq!

caeriyta

vrI:yit - te

caeriy:yit - te Acaeriy:yt! - t

สระ # ในธาตุ ¢h! ยืดเป็นเสียงยาวในอารฺธธาตุกลการ 129


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต AazIilR'!

(อาศีรฺลิงฺ) อาศี

มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. วิภักติหมวดนี้ผ่ายปรัสไมบทเป็นวิภักติอ่อน ฝ่ายอาตมเนบทเป็น วิภักติแข็ง 2. เมื่อลงวิภักติฝ่ายปรัสไมบท มีการเปลี่ยนแปลงตัวธาตุดังนี้ ฝ่ายปรัสไมบท ไม่ต้องเติม # และไม่ต้องทำ�คุณหรือวฤทธิ ก่อนประกอบวิภักติ เช่น -U + yat! = -Uyat! ธาตุเหล่านี้เปลี่ยนที่สุดธาตุเป็น @ เช่น da = deyat! xa = xeyat!

ma

= meyat!

Swa = Sweyat!

ธาตุที่ลงท้ายด้วย Aa @ @e Aae และมีพยัญชนะตัวเดียวอยู่หน้า จะเปลี่ยนเป็น @ หากมีพยัญชนะซ้อนกันอยู่หน้าจะเปลี่ยนเป็น Aa หรือ @ เช่น GlE (Gla) = Gleyat! , Glayat! MlE (Mla) = Mleyat! , Mlayat!  XyE (Xya) = Xyeyat! , Xyayat! Øa = Øeyat! , Øayat!

ธาตุที่ลงท้ายด้วย \ และมีพยัญชนะซ้อนอยู่หน้า จะเติม # เช่น St& Sm&

= Stir;Iò , St&;Iò = Smir;Iò

ธาตุที่ลงท้ายด้วย \ มีพยัญชนะตัวเดียวอยู่หน้า จะเปลี่ยน \ เป็น ir เช่น k«

= i³;Iò

130


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

3. เมื่อลงวิภักติฝ่ายอาตมเนบท มีการเปลี่ยนแปลงตัวธาตุดังนี้ ธาตุที่ลงท้ายด้วยสระ (ยกเว้น \) และสระเสียงสั้นที่ตามด้วย พยัญชนะตัวเดียว ให้ทำ�เป็นสระขั้นคุณ ลง # ที่สุดธาตุจำ�พวก seq! หรือ veq!

มีโครงสร้างการประกอบกริยาดังนี้

ธาตุ + วิภักติ AazIilR'!

= กรรตุวาจก AazIilR'!

ปรัสไมปทีธาตุ -U

(1)

(seq! ) (มี,

เป็น)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

-Uyat! -Uya> -Uyasm!

-UyaStam! -UyaStm! -UyaSv

-Uyasu> -UyaSt -UyaSm

อาตมเนปทีธาตุ @x!

(1)

(seq! ) (เติบโต,

เพิ่ม)

เอก.

ทวิ.

พหุ.

@ix;Iò @ix;Ióa> @ix;Iy

@ix;IyaStam! @ix;IyaSwam! @ix;Ivih

@ix;Irn! @ix;IXvm! @ix;Imih

131


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต l-!

เอก.

(Ainq! ) (ได้)

ทวิ.

lPsIò lPsIóa> lPsIy ilq!

(1)

lPsIyaStam! lPsIyaSwam! lPsIvih

พหุ.

lPsIrn! lPsIXvm! lPsImih

(ลิฏฺ) โปฺรกฺษภูต

ใช้กับเหตุการณ์ในอดีตที่ล่วงมานานแล้ว แปลว่า ...แล้ว มี 2 ชนิดคือ iÖTvilq! (ทวิตฺวลิฏฺ) และ Anuàyaegilq! (อนุปฺรโยคลิฏฺ) มีรายละเอียดดังต่อไปนี้ iÖTvilq!

(ทฺวิตฺวลิฏฺ)

มีข้อควรจำ�ในการประกอบรูปกริยาดังนี้ 1. วิภักติผ่ายปรัสไมบท บุรุษที่ 1 2 3 เอกวจนะ เป็นวิภักติแข็งที่เหลือ เป็นวิภักติอ่อน 2. วิภักติฝ่ายปรัสไมบท และอาตมเนบท ที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะจะเพิ่ม # ข้างหน้า 3. ทำ�ทวิตวะธาตุตามหลักเกณฑ์ทั่วไป มีโครงสร้างการประกอบกริยาดังนี้

ธาตุ + วิภักติ ilq!

= กรรตุวาจก iÖTvilq!

132


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ปรัสไมปทีธาตุ -U

เอก.

(1)

พหุ.

b-Uvwu>

b-Uv

b-Uvtu>

b-Uv

b-Uivv Aq!

(1)

เอก.

Aaqwu>

Aaq

Aaiqv AcR!

9

Aaqu> Aaiqm

(1) (seq! ) (บูชา) 9

ทวิ.

พหุ.

AancRwu>

AancR

AancR

AancRtu>

AancR

AanicRv

ธาตุที่แจกเหมือน Aq! เช่น ธาตุที่แจกเหมือน AcR! เช่น

ท่องเที่ยว) 8 พหุ.

Aaq

AanicRw

b-Uivm

ทวิ.

Aaqtu>

เอก.

b-Uvu>

(seq! ) (เที่ยวไป,

Aaq

Aaiqw

เป็น)

ทวิ.

b-Uv

b-Uivw

8

(seq! ) (มี,

As!→ Aas

AancuR> AanicRm

As!→ Aaz

AÁc!→ AanÁc AhR!→ AanhR \CD!→AanCDR

133


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ³Nd!

เอก.

c³Nd

c³iNdv

(1)

(seq! ) (ไป,

c³Ndu>

เที่ยวไป) 11

cerwu>

cer

ccar, ccr

ceirv

เอก.

c³iNdm

พหุ.

certu>

æm!

c³Nd

ทวิ.

ccar ceirw

(1)

ceé> ceirm

(seq! ) (หมุน,

bæmtu>, æemtu>

bæam, bèm

bæimv, æeimv

ธาตุที่แจกเหมือน ³Nd! เช่น ธาตุที่แจกเหมือน cr! เช่น

ธาตุที่แจกเหมือน æm! เช่น

วน, เดิน) 12

ทวิ.

bæam

bæimw, æeimw

12

พหุ.

c³Ndwu>

เอก.

ทวิ.

c³Ndtu>

cr!

11

(seq! ) (ร้องไห้) 10

c³Nd

c³iNdw

10

(1)

พหุ.

bæmwu>, æemwu>

bæmu>, æemu> bæm, æem

bæimm, æeimm

ka'!]→ ! cka'!] oad!→ coad

¢Nw!→ j¢Nw

cm!→ ccam tn!→ ttan dh!→ ddah nm!→ nnam pc!→ ppac rq!→ rraq ls!→ llas t&→ ttar

jp!→ tm!→ nd!→ nh!→ pt!→ l;!→ zp!→

-Áj!→ b-Áj

Çs!

→ tÇas

134

ih<s→ ! ijih<s cl!→ tp!→ nq!→ nz!→ pQ!→ lp!→ zk!→ )l!→

ccal ttap nnaq nnaz ppaQ llap zzak p)al

jjap ttam nnad nnah ppat lla; zzap


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต gm!

(1)

(Ainq! ) (ไป) 13

เอก.

ทวิ.

พหุ.

jgimw, jgNw

jGmw>

jgam

jgam, jgm

jGmtu>

jGmu>

jiGmv

jiGmm

Ad!

ทวิ.

Aaidy

Aadwu>

Aad

เอก. #ye;

#yei;w, $i;w #ye;

Aadu>

Aaidv

Aaidm

(seq! ) (ต้องการ)

ทวิ.

พหุ.

$;tu>

$;u>

$i;v

$i;m

$;wu>

$;

(4)

(seq! ) (โกรธ) 14

ทวิ.

พหุ.

cukaep

cukuptu>

cukupu>

cukaep

cukuipv

cukuipm

cukaeipw

14

Aad

(6)

kup!

เอก.

พหุ.

Aadtu>

#;!

13

(Ainq! ) (กิน)

(2)

เอก. Aad

jGm

ธาตุที่แจกเหมือน gm! เช่น ธาตุที่แจกเหมือน kup! เช่น

cukupwu>

hn!→ jxan

cukup

on!→ coan

kux→ ! cukaex ]u-→ ! cu]ae- duh→ ! dudaeh kuz! → cukaez tud→ ! tutaed pu;→ ! pupae; bux→ ! bubaex

135


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต k«;!

เอก.

ck;R

ck«;tu>

ck;R

ck«i;v

cki;Rw

พหุ.

ck«;u>

ck«;wu> †z!

(1)

เอก.

ck«i;m

(Ainq! ) (เห็น,

ddzR

d†ztu>

ddzR

d†izv

d†zwu> ij

เอก.

(1) ทวิ.

ijGytu>

พหุ.

ijgay, ijgy

ijiGyv

ijGywu>

ijgiyw, ijgew pa

ดู) 16

d†zu>

d†z

d†izm

(Ainq! ) (ชนะ)

ijgay

เอก.

ck«;

ทวิ.

ddizRw, dÔó

พหุ.

ijGyu> ijGy

ijiGym

(1) (Ainq! ) (ดื่ม) 17 ทวิ. พหุ.

ppaE

pptu>

ppu>

ppaE

pipv

pipm

pipw, ppaw

(Ainq! ) (ไถ) 15

(1) ทวิ.

15

ธาตุที่แจกเหมือน k«;! เช่น

16 17

ธาตุที่แจกเหมือน †z! เช่น ธาตุที่แจกเหมือน pa เช่น

ppwu>

pp

k«t! → cktR n&t! → nntR

t&p! → ttpR t&;!→ tt;R

†p! → ddpR s&p! → sspR

s&j! → ssjR ya→ yyaE -a→ b-aE ga→ jgaE }a→ j}aE ma→ mmaE ºa→ jºaE ha→ jhaE va→ vvaE Swa→ tSwaE MlE→ mMlaE XyE→ dXyaE GlE→ jGlaE

136


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ïu

(1)

เอก.

พหุ.

zuïuvwu>

zuïuv

zuïuvtu>

zuïav, zuïv

zuïuv Sm&

(1)

เอก.

sSmrwu>

sSmr

sSmirv

เอก.

จำ�)

พหุ.

sSmar, sSmr

(1)

zuïum

ทวิ.

sSmrtu>

vs!

zuïuvu>

(Ainq! ) (ระลึกถึง,

sSmar

ssmwR

ได้ยิน) 18

ทวิ.

zuïav

zuïaew

sSmé> sSmirm

(Ainq! ) (อยู่,

อาศัยอยู่) 19

%vas

ทวิ.

พหุ.

^;tu>

^;u>

%vas, %vs

^i;v

^i;m

%visw, %vSw

(Ainq! ) (ฟัง,

18

ธาตุที่แจกเหมือน ïu เช่น

19

ธาตุที่แจกเหมือน vs! เช่น

^;wu>

^;

öu→ suöav vd! → %vad

137

Ôu→

duÔav


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนปทีธาตุ kaz!

เอก.

(1) (seq! ) (ส่องแสง) 20 ทวิ. พหุ.

ckaze

ckazate

ckaiz;e

ckazawe

ckze

ckaizvhe

l-!

ckaizre

ckaizXve

ckaizmhe

เอก.

(1) (Ainq! ) (ได้) 21 ทวิ. พหุ.

le-e

le-ate

lei-re

le-e

lei-vhe

lei-mhe

lei-;e

le-awe c]!

lei-Xve

(Ainq! ) (เห็น)

เอก.

(2) ทวิ.

cc]e

cc]ate

cci]re

cc]e

cci]vhe

cci]mhe

cci];e

20

ธาตุที่แจกเหมือน kaz! เช่น

21

ธาตุที่แจกเหมือน l-! เช่น

พหุ.

cc]awe

vNd! → vvNde ghR! → jgheR -as! → b-aze pd! → ped e ym! → yem e öp! → öepe

138

cci]Xve

mud! → mumude v&x! → vv&xe v&t! → vv&te mn! → men e rm! → rem e jn! → jene

ivd! → ivivde Vyw! →ivVywe *ut! → iv*ut e yt! → yet e sh! → seh e


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ i]p!

(6) (Ainq!) (ขว้าง, โยน, ทิ้ง) 22 ปรัสไมบท อาตมเนบท เอก.

ic]ep

ic]eipw ic]ep

ทวิ.

พหุ.

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ici]ptu>

ic]epu>

iic]epe

ici]pate

ic]eipre

ic]epwu>

ici]p

ici]ipv

ic]eip;e

ici]ipm ic]epe

k«;!

พหุ.

เอก.

ck«;

cki;R;e ck«;awe

ck«;tu>

ck«;u>

ck;R

ck«i;v

ck«i;m

ck«;wu>

พหุ.

ck;Re

ck«;ate

ck«i;re

ck;Re

ck«i;vhe

ck«i;mhe

ck«;Xve

ic

ทวิ.

พหุ.

iccay

icCytu> icCyu>

iccay, iccy

iciCyv iciCym

icciyw, iccew

ธาตุที่แจกเหมือน i]p! เช่น

23

ธาตุที่แจกเหมือน k«;! เช่น

iod! → icoed ivz! → ivvez idb! → iddev iÖ;! → idÖe; isc! → is;ec k«t! → cktR n&t! → nntR

เอก.

ทวิ.

พหุ.

icciy;e

icCyawe

icCyXve

ciccaye icCyate

icCywu> icCy

22

ทวิ.

(5) (Ainq!) (สั่งสม, ก่อ) ปรัสไมบท อาตมเนบท

เอก.

ici]ipvhe ici]ipmhe

อาตมเนบท

ck;R

cki;Rw

ici]pXve

(1) (Ainq!) (ไถ) 23

ปรัสไมบท เอก. ทวิ.

ic]epawe

iccaye ip;! → i-d! → iDd! → iml! → iSvd! → t&p! → t&;!→

139

icCiyre

iciCyvhe iciCymhee

ippe; ib-ed icCDed immel is:ved ttpR tt;R

ilo! → illeo ilp! → illep ilh! → illeh ilx! → is;ex †p! → ddpR s&p! → sspR


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต -j!

(1) (Ainq!) (แบ่ง) 24

ปรัสไมบท เอก.

ทวิ.

พหุ.

เอก.

-ejwu>

-ej

-eij;e

b-aj

-ejtu>

b-aj, b-j

-eijv

-eijw, b-Kw

อาตมเนบท -eju>

-eje

-eijm

raj!

-eje

rraj

rraijw, reijw rraj

24

-eijvhe

-eijmhe

-ejawe

พหุ.

เอก.

rejtu> rrajwu>,

reju> rraj,

reje rejate rraij;e, rrajaw,

reijv

reijm

rrajtu>,

rraju>,

rej rraijm,

ทวิ.

-eijXve

rrajate,

reij;e rraje,

rejawe rraijvhe,

reje

พหุ.

rraijre,

reijre rraijXve,

reijXve rraijmhe,

reijvhe

reijmhe

(9) (seq! ) (ถือเอา) อาตมเนบท

พหุ.

j¢ah

jg&htu> jg&hu>

j¢ah, j¢h

jg&ihv jg&ihm

เอก.

ทวิ.

jg&ih;e

jg&hawe

jg&he

jg&hwu> jg&h

ธาตุที่แจกเหมือน -j! เช่น

ทวิ.

rraje,

ปรัสไมบท j¢ihw

-eijre

อาตมเนบท

¢h!

เอก.

-ejate

ทวิ.

rejwu> rraijv,

พหุ.

(1) (seq)! (ส่องแสง)

ปรัสไมบท เอก.

ทวิ.

jg&he

tn! → ttan, tene

140

jg&hate

พหุ.

jg&ihre

jg&ihXve

jg&ihvhe jg&ihmhe


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต þe

(1)

(Ainq! ) (เรียก)

ปรัสไมบท

อาตมเนบท

เอก.

ทวิ.

juhuivw, juhaew

juhuvwu> juhuv

juhav

juhav, juhv

พหุ.

เอก.

juhuvtu> juhuvu>

juhuve

juhuiv;e

juhuivv juhuivm äU

(2)

juhuve

(seq! ) (กล่าว,

พหุ.

%vac

^ctu> ^cu>

%vac, %vc

^icv ^icm

เอก. ^ce

^cwu> ^c yj!

(1)

^ic;e ^ce

(Ainq! ) (บวงสรวง,

ปรัสไมบท เอก.

juhuivvhe

juhuivmhe

juhuvawe

juhuivXve

ทวิ.

^cate

พหุ.

^icre

^cawe

^icXve

^icvhe

^icmhe

ทำ�พิธี) อาตมเนบท

พหุ.

เอก.

ทวิ.

พหุ.

$jwu>

$j

$ij;e

$jawe

$ijXve

$jtu>

#yaj, #yj

$ijv

25

juhuivre

ทวิ.

#yaj

#yijw, #yó

juhuvate

อาตมเนบท

ทวิ.

%vicw, %vKw

พหุ.

พูด) 25

ปรัสไมบท เอก.

ทวิ.

ธาตุที่แจกเหมือน äU เช่น จะเป็น %vihw, %vaeF)

$ju>

$je

$ijm

$je

vp! → %vap, ^pe

141

$jate

$ijvhe

vh! → %vah, ^he

$ijre

$ijmhe

(มัธยม. เอก.


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต -uj!

(7)

(Ainq! ) (กิน)

ปรัสไมบท

อาตมเนบท

เอก.

ทวิ.

พหุ.

bu-aeijw

bu-ujwu> bu-uj

เอก.

bu-ujtu> bu-uju>

bu-aej

(8)

bu-ujate

bu-uijre

bu-uje

bu-uijvhe

bu-uijmhee

(Ainq! ) (ทำ�)

ckar ckwR

อาตมเนบท

ทวิ.

พหุ.

เอก.

c³wu>

ck«;e

c³tu>

ckar, ckr

ck«v

nI

c³u> ck«m

(1)

ทวิ.

c³ate

ci³re

c³e

ck«vhe

ck«mhe

c³awe

ทวิ.

inniyw, innew

inNywu> inNy

26

(Ainq! ) (นำ�ไป)

พหุ.

เอก.

inNytu> inNyu>

v& → vvirw

ทวิ.

inNye

inNyate

inNye

iniNyvhe

iniNy;e inNyawe

iniNyv iniNym

ธาตุที่แจกเหมือน k« เช่น

ck«F!ve

อาตมเนบท

เอก.

innay, inny

พหุ.

c³e

ปรัสไมบท inNnay

bu-uijXve

26

ปรัสไมบท เอก.

พหุ.

bu-uje

bu-uij;e bu-ujawe

bu-uijv bu-uijm

bu-aej

ทวิ.

(ปรัส. มัธยม. เอก.) 142

พหุ.

iniNyre

iniNyXve

iniNymhe


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต Stu

(2)

(Ainq! ) (สรรเสริญ)

ปรัสไมบท เอก.

tuòav tuòuivw tuòav

อาตมเนบท

ทวิ.

พหุ.

เอก.

ทวิ.

พหุ.

tuòuvwu>

tuòuv

tuòu;e

tuòuvawe

tuòuvF!ve

tuòuvtu> tuòuivv

Anuàyaegilq!

tuòuvu>

tuòuve

tuòuivm

tuòuve

tuòuvate tuòuvhe

tuòuivre tuòumhe

(อนุปฺรโยคลิฏฺ)

การประกอบวิภักติหมวดนี้มีสิ่งที่แตกต่างจากหมวดอื่นๆ คือธาตุ 1 ตัวสามารถ ประกอบได้ 3 รูปโดยการเพิ่มธาตุเข้ามา 3 ตัวได้แก่ k« As! -U ซึ่งจะใช้รูปที่ ทำ�ทวิตวะแล้วของธาตุทั้ง 3 คือ ck« Aas b-Uv ตามลำ�ดับ ตัวใดตัวหนึ่งมา ประกอบกับตัวธาตุก่อนจะนำ�ไปประกอบกับวิภักติ มีข้อควรจำ�ในการประกอบ รูปกริยาดังนี้ 1. วิภักติผ่ายปรัสไมบท บุรุษที่ 1 2 3 เอกวจนะ เป็นวิภักติแข็งที่เหลือ เป็นวิภักติอ่อน 2. วิภักติฝ่ายปรัสไมบท และอาตมเนบท ที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะจะเพิ่ม # ข้างหน้า 3. ธาตุลงท้ายด้วยสระ และสระเสียงสั้นที่ตามด้วยพยัญชนะตัวเดียว ให้ทำ�เป็นสระขั้นคุณ

143


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

4. รูปที่ทำ�ทวิตวะแล้วของธาตุทั้ง 3 คือ ck« Aas b-Uv ตามลำ�ดับ ตัวใดตัวหนึ่งมาประกอบกับเค้ากริยาของธาตุหมวดที่ 10 หรือ เค้ากริยาณิชันตะ (ธาตุที่ประกอบด้วย Ay ปัจจัย) จากนั้นนำ�ไป ประกอบกับวิภักติต่อไป เช่น kw! + Ay + Aa< + ck« สำ�เร็จรูปเป็น kwyaÂck« (กล่าวแล้ว) kw! + Ay + Aa< + Aas สำ�เร็จรูปเป็น kwyamas (กล่าวแล้ว) kw! + Ay + Aa< + b-Uv สำ�เร็จรูปเป็น kwya<b-Uv (กล่าวแล้ว) มีโครงสร้างการประกอบกริยาดังนี้ เค้ากริยา + Aa< + (ck«,

Aas, v-Uv) +

วิภักติ ilq! = Anàyaegilq!

เมื่อใช้รูปของธาตุ k« (ck«) ปรัสไมปทีธาตุ จะแจกตามแบบ k« ฝ่ายปรัสไมบท ส่วนอาตมเนปทีธาตุ จะแจกตามแบบ k« ฝ่ายอาตมเนบท ส่วนรูปของธาตุอีก 2 ตัวคือ As! -U พึงใช้หลักเกณฑ์ในการแจกวิภักติเช่นเดียวกับ k«

ปรัสไมบท kw!

(10) (seq! ) (บอก, กล่าว, พูด) แบบที่ 1 ประกอบด้วย ck«

เอก.

ทวิ.

kwyaÂckwR

kwyaÂc³wu> kwyaÂc³

kwyaÂckar kwyaÂckar, kwyaÂckr

พหุ.

kwyaÂc³tu> kwyaÂc³u> kwyaÂck«v

144

kwyaÂck«m


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

แบบที่ 2 ประกอบด้วย Aas เอก.

ทวิ.

พหุ.

kwyamaisw

kwyamaswu>

kwyamas

kwyamas kwyamas

kwyamastu> kwyamaisv

kwyamasu> kwyamaism

แบบที่ 3 ประกอบด้วย b-Uv เอก.

ทวิ.

พหุ.

kwya<b-Uivw

kwya<b-Uvwu>

kwya<b-Uv

kwya<b-Uv kwya<b-Uv

kwya<b-Uvtu> kwya<b-Uivv

145

kwya<b-Uvu> kwya<b-Uivm


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนบท kw!

(10) (seq! ) (บอก, กล่าว, พูด) แบบที่ 1 ประกอบด้วย ck«

เอก.

ทวิ.

พหุ.

kwyaÂck«;e

kwyaÂc³awe

kwyaÂck«F!ve

kwyaÂc³e kwyaÂc³e

kwyaÂc³ate

kwyaÂck«vhe

kwyaÂci³re

kwyaÂck«mhe

แบบที่ 2 ประกอบด้วย Aas เอก.

ทวิ.

พหุ.

kwyamais;e

kwyamasawe

kwyamaisXve

kwyamase kwyamase

kwyamasate

kwyamaisvhe

kwyamaisre

kwyamaismhe

แบบที่ 3 ประกอบด้วย b-Uv เอก.

ทวิ.

พหุ.

kwya<b-Uiv;e

kwya<b-Uvawe

kwya<b-UivXve

kwya<b-Uve kwya<b-Uve

kwya<b-Uvate

kwya<b-Uivvhe

146

kwya<b-Uivre

kwya<b-Uivmhe


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตัวอย่างการประกอบรูปกริยา Anuàyaegilq! ธาตุที่สำ�คัญ ลำ�ดับ ธาตุ รูปที่ 1 ck«

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14

รูปที่ 2

รูปที่ 3

Aas

b-Uv

%;!

Aae;aÂkar

Aae;amas

Aae;a<b-Uv

jag&

jagraÂkar

jagramas

jagra<b-Uv

ivd! -I þI hu

ivdaÂkar

ib-yaÂkar

ijþyaÂkar juhvaÂkar

dirÔa dirÔaÂkar #NxU

#Nxa³e

^h!

^ha³e

$]!

@x! dy!

Ay!

kas!

15

-&

16

cur!

$]a³e

@xa³e dya³e

Aya³e

kasa³e ib-arÂkar,

ib-a³e caeryaÂkar, caerya³e

ivdamas

ib-yamas

ijþyamas juhvamas dirÔamas

อาตมเนปทีธาตุ

ivda<b-Uv

ib-ya<b-Uv ijþa<b-Uv

juhva<b-Uv dirÔa<b-Uv

#Nxamase

#Nxa<b-Uve

^hamase

^ha<b-Uve

$]amase

@xamase dyamase

Ayamase

kasamase

อุภยปทีธาตุ

$]a<b-Uve

@xa<b-Uve dya<b-Uve

Aya<b-Uve

kasa<b-Uve

ib-ramas,

ib-ra<b-Uv,

caeryamase

caerya<b-Uve

ib-ramase caeryamas

147

ib_ra<b-Uve caerya<b-Uv


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุหมวดที่ 10 และณิชันตะ มีการประกอบรูปเช่นเดียวกับ cur! นี้ ธาตุเหล่านี้เป็นได้ทั้งทวิตฺวลิฏฺ และอนุปฺรโยคลิฏฺ

%;! → %bae;

ivd! → ivved

dirÔa → ddirÔaE

-& → b-ar

-I → ib-ay

lu'!

ÿI → ijÿay

jag& → jjagar hu → juhav

(ลุงฺ) ภูต

ใช้กับเหตุการณ์ในอดีตที่ล่วงมาแล้ว โดยไม่ได้เจาะจงเวลาที่แน่นอน นิยมใช้ใน การสนทนา วิภักตินี้มีวิธีการประกอบคล้ายกับหมวด l'! คือมีการเพิ่ม A เข้ามาหน้าตัวธาตุ มีทั้งสิ้น 7 ชนิด แบ่งเป็น 3 กลุ่มใหญ่ คือ 1. Simple Aorist ประกอบด้วย Root Aorist และ A-Aorist 2. Reduplicate Aorist 3. Sibilant Aorist ประกอบด้วย s!-Aorist, #;!-Aorist, is;!-Aorist และ s-Aorist แต่ละชนิดมีการประกอบวิภักติเฉพาะตน ตัวอย่างการแจกวิภักติแต่ละหมวดมี ดังนี้ 27

รูปวิภักติ lu'! ทั้ง 7 ชนิด lu'!

(ชนิดที่ 1) (Root Aorist)

ปรัสไมบท บุรุษ เอก. ประถม. t! มัธยม. s! อุตตม. Am! 27

ทวิ.

tam! tm! v

อาตมเนบท พหุ. %> t m

เอก.

ทวิ. ไม่มี

พหุ.

การเรียงลำ�ดับในวิภักติ lu'! นักไวยากรณ์หลายท่านจัดเรียงต่างกัน ตำ�ราเล่มนี้จัดเรียง ตามแบบ A Sanskrit Primer ของ E.D. Perry 148


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต lu'!

บุรุษ ประถม. มัธยม. อุตตม.

(ชนิดที่ 2) (A Aorist)

ปรัสไมบท เอก. t! s! Am!

lu'!

ทวิ.

tam! tm! v

อาตมเนบท

พหุ.

เอก.

An! t m

t wa> #

ทวิ.

tam! tm! v lu'!

ANt Xvm! mih

อาตมเนบท

พหุ.

เอก.

An! t m

t wa> #

ทวิ.

Stam! Stm! Sv lu'!

#tam! #wam! vih

พหุ.

ANt Xvm! mih

อาตมเนบท

พหุ.

เอก.

su> St Sm

St Swa> is

ทวิ.

satam! sawam! Svih

พหุ.

st Xvm! Smih

(ชนิดที่ 5) (#;! Aorist)

ปรัสไมบท บุรุษ เอก. ทวิ. ประถม. $t! #òam! มัธยม. $> #òm! อุตตม. #;m! #:v

ทวิ.

(ชนิดที่ 4) (s! Aorist)

ปรัสไมบท บุรุษ เอก. ประถม. sIt! มัธยม. sI> อุตตม. sm!

#tam! #wam! vih

พหุ.

(ชนิดที่ 3) (Reduplicated Aorist) ปรัสไมบท

บุรุษ เอก. ประถม. t! มัธยม. s! อุตตม. Am!

ทวิ.

อาตมเนบท

พหุ.

เอก.

#;u> #ò #:m

#ò #òa> #i;

149

ทวิ.

#;atam! #;awam! #:vih

พหุ.

#;t #Xvm! #:mih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต lu'!

(ชนิดที่ 6) (is;! Aorist)

ปรัสไมบท เอก. บุรุษ ประถม. sIt! มัธยม. sI> อุตตม. is;m!

ทวิ.

พหุ.

izòam! isòm! is:v lu'!

อาตมเนบท is;u> isò is:m

เอก.

ทวิ.

พหุ.

ไม่มี

(ชนิดที่ 7) (s! Aorist)

ปรัสไมบท บุรุษ เอก. ประถม. st! มัธยม. s> อุตตม. sm!

ทวิ.

stam! stm! sav

อาตมเนบท พหุ.

sn! st sam

เอก.

st swa> is

ทวิ.

satam! sawam! savih

ตัวอย่างการประกอบรูปวิภักติ lu'! ทั้ง 7 ชนิด lu'!

ชนิดที่ 1 (Root Aorist) ข้อสังเกตในการประกอบวิภักติ 1. รูปวิภักติคล้ายกับวิภักติ l'! 2. ใช้กับธาตุที่ลงท้ายด้วย Aa บางตัว และ -U ธาตุ เท่านั้น 3. ลบ Aa หน้าวิภักติ %> 4. เมื่อลงหน้าวิภักติที่ขึ้นต้นด้วยสระ -U จะเปลี่ยนเป็น -Uv 5. เฉพาะ -U ใช้วิภักติ An! แทน %>

150

พหุ.

sNt sXvm! samih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ปรัสไมปทีธาตุ da

เอก.

(3) ให้

ทวิ.

พหุ.

Adatm!

Adat

Adat!

Adatam!

Adam!

Adav

Ada>

pa

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Apatm!

Apat

Apatam!

Apam!

Apav -U

เอก.

Apu>

Apam

(1) มี, เป็น

ทวิ.

พหุ.

A-Utm!

A-Ut

A-Ut!

A-Utam!

A-Uvm!

A-Uv

A-U>

Adam

(1) ดื่ม

Apat! Apa>

Adu>

151

A-Uvn! A-Um


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุที่แจกเหมือนกับ ลำ�ดับ 1 2 3 4 5

ธาตุ da

ºa xa

Swa ga

(มาจาก #)

lu'!

ชนิดที่ 1

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอก. ทฺวิ พหุ. Adat!

Adatam!

Adu>

Axat!

Axatam!

Axu>

Aºat!

Aºatam!

ASwat!

Agat!

ASwatam!

Agatam!

lu'!

Aºu> ASwu> Agu>

(ชนิดที่ 2) (A Aorist) ข้อสังเกตในการประกอบวิภักติ 1. รูปวิภักติคล้ายกับวิภักติ l'! 2. ใช้กับธาตุทั้งปวง โดยไม่ต้องทำ�สระให้เป็นขั้นคุณหรือวฤทธิ 3. ธาตุพิเศษบางตัว Oya เปลี่ยนเป็น Oy! As! เปลี่ยนเป็น ASw! vc! เปลี่ยนเป็น vaec! †z! เปลี่ยนเป็น dzR!

ปรัสไมปทีธาตุ gm!

(1) ไป

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Agm>

Agmtm!

Agmt

Agmt! Agmm!

Agmtam! Agmav

152

Agmn!

Agmam


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อาตมเนปทีธาตุ ilp!

(6) ฉาบ, ทา

เอก.

ทวิ.

พหุ.

Ailpwa>

Ailpewam!

AilpXvm!

Ailpt Ailpe

Ailpavih

AilpNt

Ailpamih

ธาตุที่แจกเหมือนกับ lu'! ชนิดที่ 2 ธาตุ ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอก. ทฺวิ พหุ. ปรัสไมปทีธาตุ

ลำ�ดับ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

Ailpetam!

As!

AaSwt!

AaSwtam!

AaSwn!

kux!

Akuxt!

Akuxtam!

Akuxn!

Aap! ¬m! ]m!

Oya gm! tu;! du;!

Ôuh!

nz! pt!

ip;!

Aapt!

Aaptam!

A¬mt!

A¬mtam!

A]mt!

A]mtam!

AOyt!

AOytam!

Agmt!

Agmtam!

Atu;t!

Atu;tam!

Adu;t!

Adu;tam!

AÔuht!

AÔuhtam!

Anzt!

Anztam!

Aptt!

Apttam!

Aip;t!

Aip;tam!

153

Aapn!

A¬mn! A]mn! AOyn!

Agmn! Atu;n! Adu;n!

AÔuhn!

Anzn! Aptn!

Aip;n!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ลำ�ดับ 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32

ธาตุ

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอก. ทฺวิ พหุ. ปรัสไมปทีธาตุ

pu;!

Apu;t!

Apu;tam!

Apu;n!

muc!

Amuct!

Amuctam!

Amucn!

æm! muh!

lup!

lu-!

Aæmt!

Aæmtam!

Amuht!

Amuhtam!

Alupt!

Aluptam!

Alu-t!

Alu-tam!

Aæmn! Amuhn!

Alupn!

Alu-n!

zk!

Azkt!

Azktam!

Azkn!

md!

Amdt!

Amdtam!

Amdn!

zm!

zas! ïm!

ið;! sd!

isx! s&p!

iõh!

iSvd! ù;!

sm! + Oya

Azmt!

Azmtam!

Aizst!

Aizstam!

Aïmt!

Aïmtam!

Aið;t!

Aið;tam!

Asdt!

Asdtam!

Aisxt!

Aisxtam!

As&pt!

AsUptam!

Aiõht!

Aiõhtam!

AiSvdt!

AiSvdtam!

Aù;t!

Aù;tam!

อาตมเนปทีธาตุ

smOyt

smOyetam!

154

Azmn!

Aizsn! Aïmn!

Aið;n! Asdn!

Aisxn! AsUpn!

Aiõhn!

AiSvdn! Aù;n!

smOyNt


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

33

äU → vc!

อุภยปทีธาตุุ

Avaecatam! , Avaecetam!

Avaect! , Avaect

Avaecn! , AvaecNt

ธาตุเหล่านี้คือ ilp! isc! þee ฝ่ายปรัสไมบท ประกอบวิภักติเหมือน lu'! ชนิดที่ 2 นี้ ส่วนฝ่าย อาตมเนบท ประกอบวิภักติเหมือนชนิดที่ 2 และชนิดที่ 4 ด้วย ดังตัวอย่าง ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ลำ�ดับ ธาตุ ปรัสไมบท 1 2 3

ilp!

Ailpt!

þe

Aþt!

isc!

อาตมเนบท ลุงฺ ชนิดที่ 2 ลุงฺ ชนิดที่ 4

Aisct!

Ailpt

AilÝ

Aþt

AþaSt

Aisct

Ais­€

ธาตุเหล่านี้เป็นได้ทั้งชนิดที่ 2 และชนิดที่ 4 ลำ�ดับ

1 2 3 4 5 6

ธาตุ iDd! †z!

inj! i-d! yuj!

éx!

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท ลุงฺ ชนิดที่ 4

ลุงฺ ชนิดที่ 2 AiCDdt!

ACDETsIt!

AdzRt!

AÔa]It!

Ainjt!

AnE]It! , Ain­€

Ai-dt!

A-ETsIt!

Ayujt!

AyaE]It! , Ayu­€

Aéxt!

AraETsIt!

155


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุเหล่านี้เป็นได้ทั้งชนิดที่ 2 และชนิดที่ 5 ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ลำ�ดับ ธาตุ ปรัสไมบท ลุงฺ ชนิดที่ 2 ลุงฺ ชนิดที่ 5 1 xu;! Axu;t! Axae;It! 2 Cyut! ACyutt! ACyaetIt! 3 t&p! At&pt! AtpIRt! 4 †p! A†pt! AdpIRt! 5 bux! Abuxt! AbaexIt! 6 éd! Aédt! AraedIt! 7 zuc! Azuct! AzaecIt! 8 StM-! AStM-t! AStM-It! 9 S)uq! AS)uqt! AS)aeqIt! lu'!

ชนิดที่ 2 อาตมเนปทีธาตุ เหล่านี้จะประกอบด้วยปรัสไมบท ถ้าประกอบด้วยอาตมเนบท เป็นได้ทั้งชนิดที่ 2 และชนิดที่ 5 ลำ�ดับ 1 2 3 4 5 6 7 8

ธาตุ

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท ลุงฺ ชนิดที่ 2 ลุงฺ ชนิดที่ 5

]u-!

A]u-t!

A]aei-ò

Xv<s! éc! v&t! v&x!

AXv<st! Aéct! At&tt! Av&xt!

AXv<isò Araeicò AvitRò AvixRò

*ut!

õ<s! iSvd!

A*utt!

A*aeitò

Aõst! AiSvdt!

Aõ<isò ASveidò

156


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต lu'!

(ชนิดที่ 3) (Reduplicated Aorist) ข้อสังเกตในการประกอบวิภักติ 1. ใช้รูปวิภักติเดียวกันกับ lu'! ชนิดที่ 2 2. ใช้กับธาตุหมวดที่ 10 ณิชันตะ และธาตุ km! iï Ôu õU เท่านั้น 3. ทำ�ทวิตวะธาตุทั้งปวงตามกฎ 4. เมื่อทำ�ทวิตวะแล้ว สระเสียงสั้นที่ต้นธาตุพยัญชนะเดี่ยว ให้ทำ�เป็น เสียงยาว เช่น cur! เป็น cUcur! 5. เมื่อทำ�ทวิตวะแล้ว สระ A ที่ต้นธาตุพยัญชนะเดี่ยว ให้เปลี่ยนเป็น $ บ้าง เช่น tf! เป็น tIf! 6. หน้าวิภักติที่ขึ้นต้นด้วย A ให้ลบที่สุดธาตุและเปลี่ยน # เป็น #y! % เป็น %v!

อุภยปทีธาตุ cur!

(10 อุ.) ลัก, ขโมย

ปรัสไมบท เอก.

AcUcurt!

AcUcur> AcUcurm!

ทวิ.

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

AcUcurt

AcUcurwa> AcUcurewam! AcUcurXvm!

AcUcurtam! AcUcurn!

AcUcurtm! AcUcurav

AcUcuram ù

AcUcurt AcUcure

พหุ.

AcUcuretam! AcUcurNt

AcUcuravih AcUcuramih

(1 อุ.) นำ�ไป

ปรัสไมบท

อาตมเนบท

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AjIhur>

AjIhtm! AjIhrt

AAjIhrt! AjIhurtam! AjIhrn! AjIhurm!

ทวิ.

AjIhrav AjIhram

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AjIhrt AjIhretam! AjIhrNt

AcUcurwa> AjIhrewam! AjIhrXvm! AjIhre

157

AjIhravih AjIhramih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุที่แจกเหมือนกับ ลำ�ดับ

ธาตุ cur! tf! pal! -]! vÂ!

7 8 9 10 11 12 13 14 15

-U jn! sU hn! rm! muc! äU vh! æm!

Aib-vt! AjIjnt! AsUsvt! AjI"nt! ArIrmt! AmUmuct! AvIvct! AbIvht! Aivæmt!

km! iï Ôu öu

AcIkmt! Aiziïyt! AFuÔubt! Asuövt!

16 17 18 19

ชนิดที่ 3

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท อาตมเนบท ปรัสไมปทีธาตุ

1 2 3 4 5 6

v[R!

lu'!

AcUcurt! AtIft! ApIplt! Ab-]t! AvvÂt! Avv[Rt!

AcUcurt AtIft ApIplt Ab-]t AvvÂt

ณิชันตะ

ธาตุพิเศษบางตัว

158

Avv[Rt

Aib-vt AjIjnt AsUsvt AjI"nt ArIrmt AmUmuct AvIvct AbIvht Aivæmt AcIkmt Aiziïyt AFuÔubt Asuövt


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต lu'!

(ชนิดที่ 4) (s! Aorist) ข้อสังเกตในการประกอบวิภักติ 1. รูปวิภักติคล้ายกับ lu'! ชนิดที่ 2 เพียงเติม s! เท่านั้น 2. นิยมใช้กับธาตุจำ�พวก Ainq! 3. เมื่อลงวิภักติฝ่ายปรัสไมบท ธาตุลงท้ายด้วยสระ หรือมีสระในตัวธาตุ จะทำ�สระให้เป็น ขั้นวฤทธิ 4. เมื่อลงวิภักติฝ่ายอาตมเนบท ธาตุลงท้ายด้วยสระ # $ % ^ ให้ทำ� เป็นขั้นคุณ สระอื่นคงไว้ 5. หน้าและหลัง s! เป็นพยัญชนะ (ยกเว้นพยัญชนะอนุนาสิกและ พยัญชนะกึ่งสระ) s! จะถูกลบ เช่น Ai-d! + St = Ai-Ä A-Ed! + Stam! = A-EÄam!

ปรัสไมปทีธาตุ vs!

เอก.

AvaTsIt! AvaTsI> AvaTsm!

(1)

ทวิ.

AjE;It! AjE;I> AjE;m!

28

(1) ทวิ.

AvaTsu> AvaÄ AvaTSm

(Ainq! ) ชนะ

AjEòam! AjEòm! AjE:v

ธาตุที่แจกเหมือน vs! (ปฺรถม. เอก.) เช่น

ธาตุที่แจกเหมือน ij (ปฺรถม. เอก.) เช่น

29

พหุ.

29

อาศัยอยู่ 28 พหุ.

AvaÄam! AvaÄm! AvaTSv

ij

เอก.

(Ainq! ) อยู่,

159

AjE;u> AjEò AjE:m

i-d! → A-ETsIt! Svp! → ASvaPsIt! vp! → AvaPsIt! nI → AnE;It! yu →

AyaE;It!

iDd!→ ACDETsIt! i]p!→ A]EPsIt! ïu → AïaE;It! nu → AnaE;It!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต bNx!

เอก.

(9)

(Ainq! ) ผูก

ทวิ.

A-aNTsIt! A-aNTsI> A-aNTsm!

A-aNxam! AbaNxm! A-aNTSv dh!

(1)

เอก.

AdaGxam! AdaGxm! Axaúv dz!

(1)

เอก.

(Ainq! ) กัด,

ทวิ.

Ada'!]It! Ada'!]I> Ada'!]m!

A-aNTsu> AbaNx A-aNTSm

(Ainq! ) เผา,

ทวิ.

Axa]It! Axa]I> Axa]m!

พหุ.

Ada<òam! Ada<òm! Ada'!úv

ไหม้

พหุ.

Axa]u> AdaGx Axaúm

ขบ, ต่อย พหุ.

Ada'!]u> Ada<ò Ada'!úm

อาตมเนปทีธาตุ pd!

เอก.

Apaid ApTwa> ApiTs

(10)

(Ainq! ) ไป,

ทวิ.

ApTsatam! ApTsawam! ApTSvih

160

ถึง

พหุ.

ApTst Apd!Xvm! ApTSmih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต bux!

เอก.

Abaeix, AbuÏ AbuÏa> A-uiTs ³m!

เอก.

A³<St A³<Swa> A³<is

(1)

(4)

(Ainq! ) รู้,

ทวิ.

A-uTsatam! AbuTsawam! A-uTSvih

(Ainq! ) ไป,

ทวิ.

พหุ.

A-uTst A-uXvm! A-uTSmih

เดินไป, กระโดด

A³<satam! A³<sawam! A³<Svih

161

เข้าใจ

พหุ.

A³<st A³<Xvm! A³<Smih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ ic

(5)

(Ainq! ) สั่งสม

ปรัสไมบท เอก.

AcE;It! AcE;I> AcE;m!

ทวิ.

AcEòam! AcEòm! AcE:v

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

AcE;u> AcEò AcE:m k«

Aceò Aceòa> Acei;

Aka;IRt! Aka;IR> Aka;Rm!

ทวิ.

AkaòRam! AkaòRm! Aka:vR yj!

Aya]It! Aya]I> Aya]m!

ทวิ.

Ayaòam! Ayaòm! Ayaúv

พหุ.

Ace;atam! Ace;awam! Ace:vih

Ace;t AceF!Xvm! Ace:mih

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

Aka;uR> AkaòR Aka:mR

Ak«t Ak«wa> Ak«i;

ทวิ.

Ak«;atam! Ak«;awam! Ak«:vih

พหุ.

Ak«;t Ak«F!vm! Ak«:mih

(1) (Ainq! ) บวงสรวง, ทำ�พิธี 32

ปรัสไมบท เอก.

ทวิ.

(8) (Ainq! ) ทำ� 31

ปรัสไมบท เอก.

30

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

Aya]u> Ayaò Ayaúm

Ayò Ayóa> Ayi]

ทวิ.

Ay]atam! Ay]awam! Ayúvih

พหุ.

Ay]t AyF!vm! Ayúmih

ธาตุที่แจกเหมือน ic (ปฺรถม. เอก.) เช่น i]→A]E;It! -I→A-E;It! ³I→A³E;It! , A³eò 31 ธาตุที่แจกเหมือน k« (ปฺรถม. เอก.) เช่น m&→ Ama;IRt! , Am&t ù → Aha;IRt! → Aùt

30

v&→ Av&t

32

ธาตุที่แจกเหมือน yj! (ปฺรถม. เอก.) เช่น †z!→ AÔa]It!

s&j→ ! Aöa]It!

162

àCD! → Aàa]It!


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต pc!

(1)

(Ainq! ) หุงต้ม

ปรัสไมบท เอก.

Apa]It! Apa;I> Apa]m!

อาตมเนบท

ทวิ.

พหุ.

เอก.

Apa€­am! Apa]u> Apa­€m! Apa­€ Apaúv Apaúm vh!

ทวิ.

Ava]It! AvaeFam! Ava]I> AvaeFm! Av]m! Avaúv

ทวิ.

Ap­€ Ap]atam! ApKwa> Ap]awam! Api] Apúvih

พหุ.

Ap]t ApGXvm! Apúmih

(1) (Ainq! ) พาไป, ลอยไป

ปรัสไมบท เอก.

33

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

Ava]u> AvaeF Avaúm

ทวิ.

AvaeF Av]tam! AvaeFa> Av]awam! Avi] Avúvih

พหุ.

Av]t AvaeF!vm! Avúmih

lu'!

(ชนิดที่ 5) (#;! Aorist) ข้อสังเกตในการประกอบวิภักติ 1. รูปวิภักติคล้ายกับ lu'! ชนิดที่ 4 เพียงเติม #;! เท่านั้น 2. นิยมใช้กับธาตุจำ�พวก seq! 3. เมื่อลงวิภักติฝ่ายปรัสไมบท ธาตุลงท้ายด้วยสระ ทำ�สระให้เป็น ขั้นวฤทธิ 4. เมื่อลงวิภักติฝ่ายอาตมเนบท ธาตุลงท้ายด้วยสระ ทำ�สระให้เป็น ขั้นคุณ 33

ธาตุที่แจกเหมือน pc! (ปฺรถม. เอก.) เช่น -uj→ ! A-aE]It! , A-u€ ­

-Áj!→ A-a'!]It! -j!→ A-a]It! , A-­€

163


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

5. เมื่อลงวิภักติทั้ง 2 ฝ่าย ต้นธาตุมีสระเสียงสั้น ตามด้วยพยัญชนะ ตัวเดียวทำ�สระให้เป็น ขั้นคุณ 6. เมื่อลงวิภักติทั้ง 2 ฝ่าย ต้นธาตุมีสระ A ตามด้วยพยัญชนะตัวเดียว ทำ�สระให้เป็น ขั้นวฤทธิ 7. หน้าวิภักติ $t! และ $> ให้ลบ #;! 8. หน้าวิภักติ Xvm! ให้ลบ ;! แห่ง #;!

เมื่อประกอบกับวิภักติจะมีลักษณะพิเศษ โดยเฉพาะ ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ดังรายละเอียดต่อไปนี้

ปรัสไมปทีธาตุ vd!

(1)

(seq! ) กล่าว, พูด

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AvadIt! AvadI> Avaid;m!

Avaidòam! Avaidòm! Avaid:v

Avaid;u> Avaidò Avaid:m

164


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุเหล่านี้ต้องทำ�ธาตุให้เป็นขั้นวฤทธิ ก่อนประกอบวิภักติ เช่น ลำ�ดับ ธาตุ ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท อาตมเนบท 1 Stu AStavIt! 2 su AsavIt! 3 nu AnavIt! 4 é AravIt! 5 k© AkarIt! 6 p¨ AparIt! 7 t¨ AtarIt! 8 )l! A)alit! 9 Jvl! AJvalIt! 10 cl! AcalIt! 11 ìj! AìajIt! ธาตุเหล่านี้ประกอบแบบทั่วไปบ้าง ทำ�ให้เป็นขั้นวฤทธิบ้าง ก่อนประกอบ วิภักติ เช่น ลำ�ดับ ธาตุ ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท รูปที่ 1 (ทำ�วฤทธิ) รูปที่ 2 (ปกติ) 1 gd! AgadIt! AgdIt! 2 pQ! ApaQIt! ApQIt! 3 -[! A-a[It! A-[It! 4 Çs! AÇasIt! AÇsIt! 5 nq! AnaqIt! AnqIt! 6 nd! AnadIt! AndIt! 7 Xvn! AXvanIt! AXvnIt! 8 md! AmadIt! AmdIt! 9 lp! AlapIt! AlpIt! 10 ls! AlasIt! AlsIt! 165


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุเหล่านี้ไม่ต้องทำ�วฤทธิ เช่น ลำ�ดับ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

ธาตุ ³m! cm! vm! Vyy! ¢h! ñs! jag& mw! lg! hs! hn!

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท อาตมเนบท A³mIt! AcmIt! AvmIt! AVyyIt! A¢hIt! AñsIt! AjagrIt! AmwIt! AlgIt! AhsIt! AhnIt!

-

ธาตุเหล่านี้ทำ�สระที่สุดธาตุให้เป็นขั้นคุณ ก่อนประกอบวิภักติ เช่น ลำ�ดับ 1 2 3 4 5 6 7 8

ธาตุ bux! gup! i¬z! ]u-! idv! n&t! iml! m&;!

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท อาตมเนบท AbaexIt! AgaepIt! A¬ezIt! A]ae-It! AdevIt! AntIRt! AmelIt! Am;IRt!

-

166


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุเหล่านี้ไม่ต้องทำ�ให้เป็นขั้นคุณ เช่น ลำ�ดับ 1 2

ธาตุ ³If!

mUCDR!

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท อาตมเนบท A³IfIt!

-

AmUCDIRt!

-

อาตมเนปทีธาตุ -a;!

เอก.

A-ai;ò

A-ai;òa> A-ai;i;

(1)

ทวิ.

(seq! ) กล่าว, พูด

พหุ.

A-ai;;atam!

A-ai;;awam! A-ai;:vih

A-ai;;t

A-ai;Xvm!

A-ai;:mih

ธาตุเหล่านี้ ทำ�สระให้เป็นขั้นคุณ เช่น zI Aziyò อาตมเนบท ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ mud! Amaeidò อาตมเนบท ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ]u-! และธาตุอื่นๆ แจกตามแบบชนิดที่ 5 นี้ เฉพาะฝ่ายอาตมเนบท ส่วน ปรัสไมบท จะแจกตามแบบชนิดที่ 2 เช่น ]u-! A]aei-ò อาตมเนบท ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ *ut! A*aeitò อาตมเนบท ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ธาตุเหล่านี้มี 2 รูป ในปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ เช่น dIp! AdIip, AdIipò jn! Ajin, Ajinò pUir ApUir, ApU&iò

167


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

อุภยปทีธาตุ ธาตุเหล่านี้มีหลายรูป เช่น ^[Ru

(2)

(seq! ) ปกปิด,

คลุม, ซ่อน

ปรัสไมบท เอก.

อาตมเนบท

ทวิ.

พหุ.

เอก.

ทวิ.

พหุ.

AaE[aRvIt!, AaE[RvIt!, AaE[Rivòam! AaE[Riv;u> AaE[Rivò, AaE[Riv;atam! AaE[Riv;t AaE[uRvIt AaE[RvI>

AaE[Rivòm! AaE[Rivò

AaE[Riv;m!

AaE[Ruivò

AaE[Rivòa> AaE[Riv;awam! AaE[RivXvm!

AaE[Riv:v AaE[Riv:m AaE[Rivi; AaE[Riv:vih AaE[Riv:mih tn!

(8) (seq! ) แผ่ไป

ปรัสไมบท เอก.

AtanIt! , AtnIt! AtnI>

Atin;m!

ทวิ.

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

ทวิ.

Atinòm! Atinò

Aitinòa>,

Atin;awam! AtinXvm!

Atin:v Atin:m

Atini;

Atinòam! Atin;u>

lu'!

พหุ.

Atinò,Att Atin;atam! Atin;t

Atwa>

Atin:vih

Atin:mih

(ชนิดที่ 6) (is;! Aorist) ข้อสังเกตในการประกอบวิภักติ 1. รูปวิภักติคล้ายกับ lu'! ชนิดที่ 1 เพียงเติม is;! เท่านั้น 2. นิยมใช้กับธาตุจำ�พวก Ainq! ธาตุที่ลงท้ายด้วย Aa และธาตุ ym! rm! nm!

168


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ปรัสไมปทีธาตุ ya

เอก.

AyasIt! AyasI> Ayais;m!

(2)

(Ainq! ) (ไป)

ทวิ.

Ayaisòam! Ayaisòm! Ayais:v

พหุ.

Ayais;u> Ayaisò Ayais:m

ธาตุที่ลงท้ายด้วย Aa ธาตุอื่นๆ ที่ไม่ได้ระบุในการแจกวิภักติ lu'! ชนิดที่ 1, 2 และธาตุ ym! rm! nm! แจกตามแบบชนิดที่ 6 นี้ ลำ�ดับ

ธาตุ

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท อาตมเนบท

ApasIt!

1 2 3 4 5 6 7 8

pa

ym!

Ay<sIt!

-

9

rm!

-

10

nm!

Vyr<sIt! (เติมอุปสรรค iv) Aa=r<sIt! (เติมอุปสรรค Aa) pyRr<sIt! (เติมอุปสรรค pir)

Gla Øa

}a ma

Sna ha

-

AGlasIt!

-

AØasIt!

-

A}asIt!

-

AmasIt!

-

ASnasIt!

-

AhasIt!

-

An<sIt!

169

-


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต lu'!

(ชนิดที่ 7) (s! Aorist) ข้อสังเกตในการประกอบวิภักติ 1. รูปวิภักติคล้ายกับ lu'! ชนิดที่ 2 เพียงเติม s! เท่านั้น 2. นิยมใช้กับธาตุจำ�พวก Ainq! ที่ลงท้ายด้วย z! (ยกเว้น †z! ) ;! s! h!! และมี # % \ ที่ต้นธาตุ โดยไม่ต้องทำ�สระให้เป็นขั้นคุณหรือ วฤทธิ 3. ที่สุดธาตุกับ s! เปลี่ยนเป็น ] เสมอ

อุภยปทีธาตุ idz!

(6)

(Ainq! ) ชี้,

แสดง

ปรัสไมบท เอก.

Aid]t! Aid]> Aid]m!

ทวิ.

อาตมเนบท พหุ.

เอก.

duh!

(2) (Ainq! ) รีดนม

Aid]tam! Aid]n! Aid]tm! Aid]t Aid]av Aid]am

ทวิ.

อาตมเนบท พหุ.

Axu]t! ,Aid]t! Axu]tam! Axu]n!

Axu]> , Aid]> Axu]tm! Axu]t Axu]m!

Axu]av

พหุ.

Aid]t Aid]atam! Aid]Nt Aid]wa> Aid]awam! Aid]Xvm! Aidi] Aid]avih Aid]amih

ปรัสไมบท เอก.

ทวิ.

เอก.

Axu]t, AxuGx

ทวิ.

พหุ.

Axu]atam! Axu]Nt

Axu]wa>,AxuGxa> Axu]awam! Axu]Xvm!

Axu]am Axui]

170

Axu]avih, Axu]amih, Aduþih

Aduüih


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต ilh

(2)

(Ainq! )ชิม,

ปรัสไมบท

เลีย อาตมเนบท

เอก.

ทวิ.

พหุ.

เอก.

Ail]> , Aid]>

Ail]tm!

Ail]t

Ail]av

Ail]wa>, Ail]awam! Ail]Xvm! , AlIFa> AlIF!vm!

Ail]am Aili]

Ail]t! , Aid]t!

Ail]m!

Ail]tam!

guh!

Ail]n!

(1)

Ail]t, AlIF

(Ainq! ) ซ่อน,

ปรัสไมบท

ทวิ.

Ail]atam! Ail]Nt

Ail]avih, Ail]amih, Ailþih Ailüih

หุ้ม, คลุม อาตมเนบท

เอก.

ทวิ.

พหุ.

เอก.

Axu]>

Axu]tm!

Axu]t

Axu]m!

Axu]av

Axu]am

Axu ] wa>, Axu]awam! AgUFa>

Axu]t!

Axu]tam!

พหุ.

Axu]n!

Axu]t, AgUF

Axui]

ทวิ.

Axu]atam!

Axu]Nt Axu]Xvm! , AgUF!vm!

Axu ] avih, Axu]amih, Axuþih Axuüih

ข้อสั���เกต: ธาตุ guh! (veq! ) แจกแบบชนิดที่ 7 ด้วย ธาตุ Sp&z! m&z! k«;! แจกตามแบบชนิดที่ 5 และ 7 ด้วย

171

พหุ.


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุที่แจกเหมือนกับ lu'! ชนิดที่ 7 ลำ�ดับ

1 2 3 4 5 6 7 8 9

ธาตุ kuz! ivz! ið;! é;! éh! iÖ;! duh! ilh! guh!

ตัวอย่างการประกอบรูป ปฺรถมบุรุษ เอกวจนะ ปรัสไมบท อาตมเนบท ปรัสไมปทีธาตุ Aku]t! Aiv]t! Aið]t! Aé]t! Aé]t!

-

อุภยปทีธาตุ

AiÖ]t! Axu]t! , Aid]t! Ail]t! , Aid]t! Axu]t! , Aid]t!

172

AiÖ]t Axu]t, AxuGx Ail]t, AlIF Axu]t, AgUF


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตอนที่ 4 ประโยคณิรูปณะ (Voice) ประโยคณิรูปณะ หมายถึงรูปแบบของประโยคในภาษาสันสกฤตใช้คำ�ว่าวาจฺย (ส่วนบาลีใช้คำ�ว่า วาจก ตำ�ราเล่มนี้จะใช้คำ�ว่าวาจก เพราะมีความคุ้นเคยมากกว่า) แบ่งออกเป็น 5 ชนิดคือ 1. กรรตุวาจก (Active Voice) 2. กรรมวาจก (Passive Voice) 3. ภาววาจก (Impersonal Voice) 4. ณิชันตกรรตุวาจก (Causative Active Voice) 5. ณิชันตกรรมวาจก (Causative Passive Voice)

การสร้างรูปกริยาอาขยาต (กรรตุวาจก)

Conjugation of Verbs (Active Voice)

โครงสร้างประโยคกรรตุวาจก กริยาอาขยาตกรรตุวาจก คือประโยคที่ประธานในประโยคเป็นผู้ทำ�กริยาเอง ประกอบ ด้วยโครงสร้างหลัก 2 ส่วนคือ 1. ประธาน เป็นผู้กระทำ� เป็นคำ�นามหรือสรรพนามประกอบด้วย ปฺรถมาวิภักติ (วิภักติที่ 1) 2. กริยากรรตุวาจก มีบุรุษ และวจนะ ตรงกับประธาน

173


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

กริยากรรตุวาจกมีส่วนประกอบหลัก 3 ส่วนคือ ธาตุ ปัจจัยประจำ�หมวด และวิภักติ มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ + ปัจจัยประจำ�หมวด + วิภักติ = กรรตุวาจก รายละเอียดการประกอบรูปกริยากรรตุวาจก ดังรายละเอียดในตอนที่ 2 และตอนที่ 3)

การสร้างรูปกริยาอาขยาต (กรรมวาจก)

Conjugation of Verbs (Passive Voice)

โครงสร้างประโยคกรรมวาจก กริยาอาขยาตกรรมวาจก คือประโยคที่ประธานถูกกระทำ� ประกอบด้วยโครงสร้าง หลัก 3 ส่วนคือ 1. ประธาน เป็นผู้ถูกกระทำ� เป็นคำ�นามหรือสรรพนาม ประกอบด้วย ปรฺถมาวิภักติ (วิภักติที่ 1) 2. ผู้ทำ� เป็นผู้กระทำ� ประกอบด้วยตฤตียาวิภักติ (วิภักติที่ 3) ผู้กระทำ�นี้ อาจละไว้ในฐานที่เข้าใจก็ได้ 3. กริยากรรมวาจก มีบุรุษ และวจนะ ตรงกับประธาน กริยากรรมวาจกมีส่วนประกอบหลัก 3 ส่วนคือ ธาตุ (สกรรม หรือธาตุที่เรียกหา กรรม) ปัจจัยของกรรมวาจก (y) และวิภักติ (ฝ่ายอาตมเนบทเท่านั้น) มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ + y + วิภักติ (อาตมเนบท) = กรรมวาจก ข้อสังเกตในการประกอบกริยากรรมวาจก 1. ธาตุลงท้ายด้วยสระ มีการเปลี่ยนแปลงดังนี้ ลงท้ายด้วย Aa @ Aae @e จะเปลี่ยนเป็น $ เช่น swa → swI + y + te = swIyte

da

→ dI + y + te

174

= dIyte


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

xe → xI + y + te

= xIyte

gE → gI + y + te

= gIyte

sae → sI + y + te

ลงท้ายด้วย #

%

= sIyte

จะเปลี่ยนเป็นเสียงยาวคือ $

ij → jI + y + te Stu → StU + y + te

= jIyte

^

เช่น

= StUyte

ธาตุพยางค์เดียวลงท้ายด้วย \ เปลี่ยนเป็น ir เช่น k« = i³ ธาตุสองพยางค์ขึ้นไปลงท้ายด้วย \ เปลี่ยนเป็น Ar! เช่น

ธาตุลงท้ายด้วย § เปลี่ยนเป็น $r! เช่น k© = kIr! ธาตุลงท้ายด้วย § ตามหลังพยัญชนะวรรค p หรือ พยัญชนะ v เปลี่ยนเป็น Ar! เช่น

Sm& = Smr!

p¨ = pUr!

v¨ = vUr!

2. ธาตุที่มีพยัญชนะกึ่งสระอยู่ต้นธาตุ ให้เปลี่ยนพยัญชนะกึ่งสระเป็นสระ ก่อนประกอบกับ y เช่น

vd! → %d! + y + te

= %*te

yj! → #j! + y + te

= #Jyte

vs! → %s! + y + te

¢h! → g&h! + y + te

àCD! → p&CD! + y + te

= %Syte = g&ýte

= p&CD!yte

3. ธาตุลงท้ายด้วยพยัญชนะ ไม่มีการเปลี่ยนแปลง 4. เฉพาะธาตุหมวดที่ 10 มีวิธีการสร้างคำ�เหมือนกับกรรตุวาจก ก่อนนำ� มาประกอบกับ y เช่น

pUj! → pUj! + y + te

= pUJyte

]l! → ]al! + y + te

= ]aLyte

cur! → caer! + y + te

175

= caeyRte


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

การสร้างรูปกริยาอาขยาต (ภาววาจก)

Conjugation of Verbs (Impersonal Voice)

โครงสร้างประโยคภาววาจก กริยาอาขยาตภาววาจก คือประโยคที่ผู้ทำ�อยู่ในรูปกรณการก (วิภักติที่ 3) กริยา ชนิดนี้มีรูปคล้ายกับกรรมวาจกและมีความหมายเหมือนกับกรรตุวาจก ประกอบ ด้วยโครงสร้างหลัก 2 ส่วนคือ 1. ผู้ทำ� เป็นผู้กระทำ� ประกอบด้วยตฤตียาวิภักติ (วิภักติที่ 3) 2. กริยาภาววาจก กริ ย าภาววาจกมี ส่ ว นประกอบหลั ก 3 ส่ ว นคื อ ธาตุ (อกรรม หรื อ ธาตุ ที่ ไ ม่ เรียกหากรรม) ปัจจัยของภาววาจก (y) และวิภักติ (สารฺวธาตุกลการ กลุ่มที่ 1 ฝ่ายอาตมเนบท ปรฺถมบุรุษ เอกวจนะเท่านั้น) มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ (อกรรม.) + y + วิภักติ (อาต. ปฺรถม. เอก.) = ภาววาจก การประกอบกริยาอาขยาตภาววาจก ใช้กฎเกณฑ์เดียวกันกับกรรมวาจก ข้อแตกต่างระหว่างกรรมวาจกและภาววาจก

1. กรรมวาจกใช้สกรรมธาตุ (เรียกหากรรม) ส่วนภาววาจกใช้อกรรมธาตุ (ไม่เรียกหากรรม) 2. ภาววาจก มีแค่คำ�ที่บ่งบอกผู้กระทำ� ไม่มีคำ�ที่บ่งบอกถึงสิ่งที่ถูกกระทำ�

176


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

การสร้างรูปกริยาอาขยาต (ณิชันตกรรตุวาจก)

Conjugation of Verbs (Causative Active Voice)

โครงสร้างประโยคณิชันตกรรตุวาจก กริยาอาขยาตณิชันตกรรตุวาจก คือกริยาของประโยคที่ประธานใช้ให้ผู้อื่นทำ� ประกอบ ด้วยโครงสร้างหลัก 3 ส่วนคือ 1. ประธาน เป็นผู้ใช้ให้ผู้อื่นทำ� เป็นคำ�นามหรือสรรพนามปรฺถมาวิภักติ (วิภักติที่ 1) 2. ผู้ถูกใช้ให้ทำ� เป็นคำ�นามหรือสรรพนามทฺวิตียาวิภักติ (วิภักติที่ 2) 3. กริยาณิชันตกรรตุ มีรูปบุรุษและวจนะ ตรงกับประธาน กริยาณิชันตกรรตุวาจกมีส่วนประกอบหลัก 3 ส่วนคือ ธาตุ (สกรรม หรืออกรรม ทั้ง 10 หมวด) ปัจจัยของณิชันตกรรตุ (Ay) และวิภักติ (สารฺวธาตุกลการ กลุ่มที่ 1 ทั้งฝ่ายปรัสไมบท และอาตมเนบท) มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ + Ay + วิภักติ = ณิชันตกรรตุวาจก ข้อสังเกตในการประกอบกริยาณิชันตกรรตุวาจก

1. ต้นธาตุเป็นพยัญชนะเสียงเบา (ลหุ) ลงท้ายด้วยพยัญชนะ ให้ยืดเสียง A เป็น Aa เช่น pQ! → paQ! 2. ต้นธาตุเป็นพยัญชนะเสียงเบา (ลหุ) ลงท้ายด้วยพยัญชนะ ให้ทำ�เป็น ขั้นคุณ เป็น Aa เช่น idv! → dev! bux! → baex! 3. ธาตุลงท้ายด้วยสระ ให้ทำ�เป็นขั้นวฤทธิ 4. ธาตุหมวดที่ 10 มีวิธีการประกอบเหมือนกรรตุวาจก 177


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ข้อยกเว้นสำ�หรับธาตุบางตัว ไม่ต้องยืดเสียงต้นธาตุ เช่น gm! xq! jn! ày! Vyx! ธาตุลงท้ายด้วยสระ Aa เพิ่มพยัญชนะ p! y! l! หน้า Ay เช่น da เป็น dapyit pa เป็น payyit pa เป็น palyit เปลี่ยนที่สุดธาตุเป็น Aa และเพิ่มพยัญชนะ p! หน้า Ay เช่น ij เป็น japyit ³I เป็น ³apyit de เป็น dapyit gE เป็น gapyit Dae เป็น Dapyit ตัวอย่างกริยาอาขยาตณิชันตกรรตุวาจก

-U

oad!

hu

idv!

su

tud!

-avyit - te

(เขา) ย่อมให้เป็น

(1) กิน

oadyit - te

(เขา) ย่อมให้กิน

(3) บูชา

havyit - te

(เขา) ย่อมให้บูชา

(4) เล่น

devyit - te

(เขา) ย่อมให้เล่น

(5) บีบ, กด

savyit - te

(เขา) ย่อมให้บีบ

taedyit - te

(เขา) ย่อมให้แทง

(1) มี, เป็น

(6) แทง, เจาะ

178


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

การสร้างรูปกริยาอาขยาต (ณิชันตกรรมวาจก)

Conjugation of Verbs (Causative Passive Voice)

โครงสร้างประโยคณิชันตกรรมวาจก กริยาอาขยาตณิชันตกรรมวาจก คือกริยาของประโยคที่ประธานถูกผู้อื่นใช้ให้ทำ� ประกอบด้วยโครงสร้างหลัก 4 ส่วนคือ 1. ผู้ใช้ให้ทำ� เป็นคำ�นามหรือสรรพนามตฤตียาวิภักติ (วิภักติที่ 3) 2. ประธาน เป็นผู้ถูกใช้ให้ทำ� เป็นคำ�นามหรือสรรพนามปรฺถมาวิภักติ (วิภักติที่ 1) 3. ผู้หรือสิ่งที่ถูกทำ� เป็นคำ�นามหรือสรรพนามทฺวิตียาวิภักติ (วิภักติที่ 2) 4. กริยาณิชันตกรรม มีรูปบุรุษและวจนะ ตรงกับประธาน กริยาณิชันตกรรมวาจกมีส่วนประกอบหลัก 3 ส่วนคือ ธาตุ (สกรรม. ทั้ง 10 หมวด) ปัจจัย (Ay) ซึ่งจะถูกลบเมื่อสำ�เร็จรูปเป็นกริยา ปัจจัยของณิชันตกรรม (y) และ วิภักติ (สารฺวธาตุกะ กลุ่มที่ 1 ฝ่ายอาตมเนบท) มีโครงสร้างดังนี้

ธาตุ (สกรรม.) + Ay +

y

+ วิภักติ = ณิชันตกรรมวาจก

การประกอบกริยาณิชันตกรรมวาจก ใช้กฎเกณฑ์เดียวกันกับณิชันตกรรต���วาจก ตัวอย่างกริยาอาขยาตณิชันตกรรมวาจก

pQ!

(1) อ่าน, เรียน nI (1) นำ�ไป bux! (1) รู้

paQ!yte

naYyte baeXyte

179

(เขา) ย่อมถูกให้เรียน (เขา) ย่อมถูกให้นำ�ไป (เขา) ย่อมถูกให้รู้


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ตอนที่ 5 ศัพทานุกรม สันสกฤต-ไทย ธาตุ A»!

10 อุ. AÁc! 1 ป. AÁj! 7 ป. Aq! 1 ป. At! 1 ป. Ad! 2 ป. An! 2 ป. Ay! 1 อา. AcR! 1 ป. AjR! 1 ป. AwR! 10 อา. AhR! 1 ป. AhR! 34 10 อุ. AvxIr! 10 อุ. Av! 1 ป. Az! 5 อา. Az! 9 ป. 34

dz!

ไทย โรมัน องฺกฺ อญฺจฺ อญฺชฺ อฏฺ อตฺ อทฺ อนฺ อยฺ อรฺจฺ อรฺชฺ อรฺถฺ อรฺหฺ อรฺหฺ อวธีรฺ อวฺ อศฺ อศฺ

aṅk añc añj aṭ at ad an ay arc arj arth arh arh

ตัวอย่าง

ความหมาย

A»yit, A»yte AÁcit Ani­€ Aqit

Atit Aai®

Ainit Ayte

AcRit

AjRit

AwRyte AhRit

AhRyit, AhRyte

avadhīr AvxIryit, AvxIryte av

Avit

AZnute

Aîait

และ AhR! เป็นธาตุหมวดที่ 1 ปรัสไมปทีธาตุด้วย เช่น 180

นับ, ตรา บูชา ชโลม, ทา เที่ยวไป, ท่องเที่ยว ไป, เดิน, วิ่ง กิน หายใจ ไป บูชา ได้รับ, ทำ� ขอ บูชา, เคารพ บูชา, เคารพ, ควร ไม่เคารพ, ลบหลู่ รักษา, ป้องกัน ซ่าน, แผ่ซ่าน กิน

dzit, AhRit

ตามลำ�ดับ


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย

โรมัน

ตัวอย่าง

ความหมาย

As!

4 ป. As! 2 ป. Aak[R! 10 อุ. Aap! 5 ป. Aas! 2 อา. # 2 ป.

อสฺ อสฺ อากรฺณฺ อาปฺ อาสฺ อิ

as

ASyit

i

@it

ขว้าง, โยน มี, เป็น ได้ยิน ได้ นั่ง ไป

# 35

อิ อินฺธฺ อิษฺ-อิจฺฉฺ อีกฺษฺ อีฑฺ อีรฺ อีรฺษฺยฺ

i

AxIte

2 อา. #Nx! 7 อา. #; (#CD!) 6 ป. $]! 1 อา. $f! 2 อา. $r! 36 10 อุ. $:yR! 1 ป.

35 36

as ākarṇ āp ās

indh

AiSt

Aak[Ryit, Aak[Ryte Aaßaeit AaSte

#Nxe

iṣ-icch #CDit īkṣ īḍ īr īṣry

$]te $”e

$ryit, $rytee $:yRit

มักประกอบกับอุปสรรค Aix $r! , ¢Nw! และ "u;! เป็นธาตุหมวดที่ 1 ด้วย เช่น 181

$rit, ¢Nwit

เรียน, ศึกษา ส่องแสง, ประกาศ ต้องการ เห็น, ดู สรรเสริญ, ชม ไป ริษยา

และ "ae;it ตามลำ�ดับ


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน ตัวอย่าง $z! 2 อา. อีศฺ īś $òe $h! 1 อา. อีหฺ īh $hte %JH! 6 ป. อุชฺฌฺ ujjh %JHit ^[Ru 2 อุ. อูรฺณุ ūrṇu ^[aERit, ^[aeRit, ^[Rute \[! 8 อุ. ฤณฺ ṛṇ \[aeit, \[ute \ (\CD! ) 1 ป. ฤ-ฤจฺฉฺ ṛ-ṛcch \CDit ^h( 1 อา. อูหฺ ūh ^hte @j! 1 ป. เอชฺ ej @jit @x! 1 อา. เอธฺ edh @xte kw! 10 อุ. กถฺ kath kwyit, kwytee kNd! 37 10 อุ. กนฺทฺ kand kNdyit, kNdyte km! 38 (kamy!) กมฺ-กามยฺ kamkamyte kāmay 1 อา. k[R! 10 อุ. กรฺณฺ karṇ k[Ryit, k[Ryte k« 8 อุ. กฤ kṛ kraeit, kuéte k&t! (k&Nt!) 6 ป. กฤตฺ-กฤนฺตฺ kṛt-kṛnt k&Ntit k«p! 10 อุ. กฤปฺ kṛp k«pyit, k«pyte k«p! (kLp!) 1 อุ. กฤปฺ-กฺลฺปฺ kṛp-kalp kLpte k«;! 6 อุ. กฤษฺ kṛṣ k«;it, k«;te 37 38

นิยมประกอบกับอุปสรรค Aa Ay! ถูกเพิ่มเข้ามาก่อนประกอบกับปัจจัยประจำ�หมวด เช่น 182

kamyte

ความหมาย มีกำ�ลัง, มีอำ�นาจ มุ่งหมาย, พยายาม ทิ้ง ปกปิด, คลุม, ซ่อน ไป ไป, เคลื่อนที่ วิจารณ์ ไหว, สั่น เติบโต, เพิ่ม บอก, กล่าว, พูด ร้องไห้ ใคร่, ปรารถนา เจาะ, ไช ทำ� ตัด สามารถ, นึก, คิด สามารถ ไถ


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

k&;! (k;R! ) kl!

1 ป.

1 อุ. ka']! 1 ป. kaz! 1 อา. kuTs! 10 อา. kux! 4 ป. kup! 4 ป. kUj! 1 ป. ³Nd! 1 ป. ³m! 39 1 อา, 4 ป. ³I 9 อุ. ³If! 1 ป. ³uz! (³aez! ) 1 ป. Klm! (Klam! ) 1 ป. Klm! (Klam! ) 4 ป. i¬d! 4 ป. i¬z! 4 อา. i¬z! 9 ป.

39

ไทย โรมัน ตัวอย่าง กฤษฺ-กรฺษฺ kṛṣ-karṣ k;Rit กลฺ kal klyit, klyte กางฺกฺษฺ kāṅkṣ ka']it กาศฺ kāś kazte กุตฺสฺ kuts kuTsyte กุธฺ kudh kuXyit กุปฺ kup kuPyit กูชฺ kūj kUjit กฺรนฺทฺ krand ³Ndit กฺรมฺ kram ³amit กฺรี krī ³I[ait, ³I[Ite กฺรีฑฺ krīḍ ³Ifit กฺรุศฺ-โกฺรศฺ kruś-kroś ³aezit กฺลมฺ-กฺลามฺ klam-klām Klamit กฺลมฺ-กฺลามฺ klam-klām KlaMyit กฺลิทฺ klid i¬*it กฺลิศฺ kliś i¬Zyte กฺลิศฺ kliś i¬îait

ความหมาย ไถ นับ, ออกเสียง ต้องการ, ปรารถนา ส่องแสง ดูหมิ่น, นินทา โกรธ โกรธ ขัน, คู ร้องไห้ ไป, เดินไป, กระโดด ซื้อ เล่น ตะโกน, เรียก เหนื่อย, อ่อนเปลี้ย เหนื่อย, เพลีย โอดครวญ, ร้องไห้ ทำ�ให้ลำ�บาก, ให้ทุกข์, กรำ�ทุกข์

ธาตุเหล่านี้คือ ³m! , ¬m! , Çs! และ l;! เป็นธาตุหมวดที่ 1 และ 4 เมื่อประกอบ วิภักติฝ่ายปรัสไมบท km! , ¬m! จะมีการยืดเสียงที่ต้นธาตุ เช่น kamit, kaMyit, ¬amit, ¬aMyit เป็นต้น 183


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน ตัวอย่าง Kv[it kvaṇ Kv[! 1 ป. กฺวณฺ kṣaṇ ][aeit, ][ute ][! 8 อุ. กฺษณฺ kṣap ]pyit, ]pyte ]p! 10 อุ. กฺษปฺ ]mte kṣam ]m! 1 อา. กฺษมฺ ]m! 40 (]am!) 4 ป. กฺษมฺ-กฺษามฺ kṣam-kṣām ]aMyit ]rit kṣar ]r! 1 ป. กฺษรฺ kṣal ]lyit, ]lyte ]l! 10 อุ. กฺษลฺ i][aeit kṣi i] 5 ป. กฺษิ kṣiṇ i][aeit, i][ute i][! 8 อุ. กฺษิณฺ kṣip i]pit, i]pte i]p! 6 อุ. กฺษิปฺ kṣī ]I[ait, i][ait ]I 41 9 ป. กฺษี ]u_yit kṣubh ]u-! 42 4 ป. กฺษุภฺ ]uåait kṣubh ]u-! 43 9 ป. กฺษุภฺ ú[aEit kṣṇu ú[u 2 ป. กฺษฺณุ ikrit kṝ-kir k© 44 (ikr!) 6 ป. ก-กิรฺ k©t! (kItR)! 10 อุ. กตฺ-กีรฺตฺ kṝt-kīrt kItRyit, kItRytee เป็นธาตุหมวดที่ 1 ด้วย เช่น ]mit เป็นธาตุหมวดที่ 4 ด้วย เช่น ]Iyte 42 เป็นธาตุหมวดที่ 1, 9 ด้วย เช่น ]ae-te, ]uåait ตามลำ�ดับ 43 เป็นธาตุหมวดที่ 1, 4 ด้วย เช่น ]ae-te, ]u_yit ตามลำ�ดับ 44 ธาตุลงท้ายด้วย § เปลี่ยนเป็น #r! 40

41

184

ความหมาย ออกเสียง ฆ่า, เบียดเบียน ส่งไป, ขว้าง, ทิ้ง ทน, สู้, อดกลั้น อดทน ไหล, ตก ล้าง, ฟอก ทำ�ลาย ฆ่า, เบียดเบียน ขว้าง, โยน, ทิ้ง ฆ่า, เบียดเบียน รบกวน สั่น, เขย่า เสี้ยม, ลับ ทิ้ง, โปรย, หว่าน ฉลอง, สมโภชน์


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน ตัวอย่าง khaṇḍ o{fyit, o{fyte ขณฺฑฺ o{f! 10 อุ. khan onit, onte ขนฺ on! 1 อุ. oadit khād ขาทฺ oad! 1 ป. ioNte khid ขิทฺ iod! 7 อา. Oyait khyā ขฺยา Oya 2 ป. oelit khel เขลฺ oel! 1 ป. gaṇ g[yit, g[yte คณฺ g[! 10 อุ. gdit gad คทฺ gd! 1 ป. gm! (gCD! )1 ป. คมฺ-คจฺฉฺ gam-gacch gCDit gjRit garj ครฺชฺ gjR! 1 ป. garj gjRyit, gjRyte ครฺชฺ gjR! 10 อุ. ghRte garh ครฺหฺ ghR! 1 อา. garh ghRyit, ghRyte ghR! 45 10 อุ. ครฺหฺ gaveṣ gve;yit, gve;yte คเวษฺ gve;! 10 อุ. guÃit guñj คุญฺชฺ guÁj! 1 ป. guṇṭh gu{Qyit, gu{Qyte คุณฺฐฺ gu{Q! 10 อุ. gup gupyit, gupyte คุปฺ gup! 10 อุ. gup! 46 (gaepay!) คุปฺ-โคปายฺ gup- gopāy Gaaepayit 1 ป. 45 46

ความหมาย ทุบ ขุด กิน เป็นทุกข์, มีทุกข์ เล่า, บอก เล่น, สั่น, เขย่า, ไหว นับ, คำ�นวณ พูด, กล่าว, พูดชัด ไป คำ�ราม, ร้อง คำ�ราม, ลั่น, ร้อง นินทา, ดูหมิ่น ติเตียน, นินทา แสวงหา, ค้นหา (ผึ้ง)ร้อง, เสียงพึมพำ� ปกปิด คุ้มครอง คุ้มครอง

เป็นธาตุหมวดที่ 1 อาตมเนปทีธาตุด้วย เช่น ghRte Aay ถูกเพิ่มเข้ามาก่อนนำ�ไปประกอบปัจจัยประจำ�หมวด (วิกรณ์) ดังนั้น รูปประกอบ วิภักติจึงเป็น gaepayit 185


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

guM)!

6 ป. guh! 47 (gUh! ) 1 อุ. ¢Nw! 10 อุ, ¢Nw! (¢w!) 9 ป, ¢s! 1 อา. ¢s! 10 อุ. ¢h! 9 อุ. ¢ah! 1 อา. GlE (Glay! ) 1 ป. g¨ 9 ป. g¨ (igr! ) 6 ป. gE (gay! ) 1 ป. "q! 1 อา. "&[! 8 อุ. "u;! 10 อุ.* Øa (ijØ! ) 1 ป. ckas! 2 ป. c]! 2 อา.

47

ไทย โรมัน ตัวอย่าง คุมฺผฺ gumph guM)it คุหฺ-คูหฺ guh-gūh gUhit คฺรนฺถฺ granth ¢Nwyit, ¢Nwyte คฺรนฺถฺ-คฺรถฺ granth-grath ¢Wnait คฺรสฺ gras ¢ste คฺรสฺ gras ¢syit, ¢syte คฺรหฺ grah g&Ÿait, g&ŸIte คฺราหฺ grāh ¢ahte คฺไล-คฺลายฺ glai-glāy Glayit ค gṝ g&[ait ค-คิรฺ gṝ-gir igrit ไค-คายฺ gai-gāy gayit ฆฏฺ gaṭ "qte ฆฤณฺ ghṛṇ "&[aeit, "&[ute ฆุษฺ ghuṣ "ae;yit, "ae;yte ฆฺรา-ชิฆฺรฺ ghrā-jighr ijØit จกาสฺ cakās ckaiSt จกฺษฺ cakṣ còe

ความหมาย แต่ง, เรียบเรียง ซ่อน, หุ้ม, คลุม ร้อย, ผูก ร้อย, ผูก กลืน, กิน กลืน, กิน ถือเอา กวน, แทง, สังหาร เหนื่อย, อิดโรย ร้อง, ร้องเพลง กลืน, เขมือบ ร้อง, ขับร้อง ประพฤติ, ทำ� ส่องแสง ประกาศ สูดดม, ดมกลิ่น ประกาศ, ส่องแสง เห็น

ยืด % ให้เป็นเสียงยาวก่อนนำ�ไปประกอบปัจจัยประจำ�หมวด และไม่ต้องทำ�ให้เป็นสระขั้นคุณ จึงเป็น gUhit 186


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

cm! 48

1 ป. cr! 1 ป. ccR! 6 ป. cl! 1 ป. ic 5 อุ. ict! (cet! ) 10 อา. icÇ! 10 อุ. icNt! 10 อุ. icû! 10 อุ. cud! 10 อุ. cuMb! 1 ป. cur! (caer! ) 10 อุ. cU[R! 10 อุ. Ccut! (Ccaet! ) 1 ป. ceò! 1 อา. Dd! 10 อุ. DdR! 10 อุ. iDd! 7 อุ. jn! (ja ) 4 อา. 48

เมื่อเติมอุปสรรค

ไทย โรมัน ตัวอย่าง cam cmit จมฺ car crit จรฺ carc ccRit จรฺจฺ cal clit จลฺ ci icnaeit, icnute จิ cetyte จิตฺ-เจตฺ cit-cet citr icÇyit, icÇyte จิตฺรฺ cint icNtyit, icNtyte จินฺตฺ cihn icûyit, icûyte จิหฺนฺ cud caedyit, caedyte จุทฺ cumb cuMbit จุมฺพฺ จุรฺ-โจรฺ cur-cor caeryit, caeryte cūrṇ cU[Ryit, cU[Ryte จูรฺณฺ จฺจุตฺ-จฺโจตฺ ccut-ccot Ccaetit ceṣṭ ceòte เจษฺฏฺ chad Dadyit, Dadyte ฉทฺ chard DdRyit, DdRyte ฉรฺทฺ chid iDni®, iDNte ฉิทฺ jayte ชนฺ-ชา jan-jā Aa

จะยืดเสียงที่ต้นธาตุ เช่น

Aacamit

187

ความหมาย กิน, ดื่ม, เที่ยวไป, ประพฤติ พูด, กล่าว สั่น, โยก, ไหว สั่งสม คิด, นึก, รู้สึก วาด, ระบายสี คิด หมาย, แต้ม ชี้แจง, ส่งไป, ถาม จุมพิต, จูบ ลัก, ขโมย ป่น, ตำ� เคลื่อนไป ประพฤติ, พากเพียร ปกปิด, คลุม, ห่อ อาเจียน ตัด เกิด


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ jp!

1 ป. j&M-! 1 อา. jLp! 1 ป. jag& 2 ป. ij (jy! ) 1 ป. jIv! 1 ป. ju;! 6 อา. }p! 10 อุ. }a 49 (}ap!) 10 อุ. Jvl! 1 ป. j¨ (jIr! ) 4 ป. fI (fy! ) 1 อา. t]! 50 1 ป. tf! 10 อุ. tn! 8 อุ. tp! 1 ป. tp! 51 10 อุ. Tyj! 1 ป.

ไทย โรมัน ตัวอย่าง jap ชปฺ jpit jṛmbh j&M-te ชฤมฺภฺ jalp ชลฺปฺ jLpit jāgṛ ชาคฤ jagitR ji-jay jyit ชิ-ชยฺ jīv ชีวฺ jIvit juṣ ชุษฺ ju;te jñap ชฺญปฺ }apyit, }apyte ชฺญา-ชฺญาปฺ jñā-jñāp Aa}apyit, Aa}apyte jval ชฺวลฺ Jvlit ช-ชีรฺ jṝ-jīr jIyRit ḍī-ḍay fyte ฑี-ฑยฺ takṣ ตกฺษฺ t]it taḍ ตฑฺ tafyit, tafyte tan ตนฺ tnaeit, tnute tap ตปฺ tpit tap ตปฺ tapyit, tapyte tyaj ตยชฺ Tyjit

นิยมประกอบกับอุปสรรค Aa เมื่อหมายถึง ปอก หรือ ถ���ก “to pare” จะเป็นธาตุหมวดที่ 1 และ 5 เช่น 51 เป็นธาตุหมวดที่ 1 ปรัสไมปทีธาตุด้วย เช่น tpit

ความหมาย สวด, สาธยาย หาว, อ้าปาก กล่าว, บอก, เพ้อ ตื่น ชนะ เป็นอยู่ นึก, คิด, คำ�นึง รู้, ทราบ รู้, เข้าใจ ส่องแสง, ประกาศ แก่, เฒ่า, โทรม บิน, ไปในอากาศ ตัด, หั่น, เฉือน ตี แผ่ไป เผาไหม้ เผาไหม้ ทิ้ง, สละ, เลิก

59 50

188

t]it, tú[aeit


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน ตัวอย่าง tark tkRyit, tkRyte tkR! 10 อุ. ตรฺกฺ tarj tjRyte tjR! 10 อา. ตรฺชฺ tṛṇ t&[aeit, t&[ute t&[! 8 อุ. ตฤณฺ tṛp t&Pyit t&p! 4 ป. ตฤปฺ tṛp tpRyit, tpRyte t&p! 10 อุ. ตฤปฺ tṛh t&[eiF t&h! 7 ป. ตฤหฺ tud tudit, tudte tud! 6 อุ. ตุทฺ tul taelyit, taelyte tul! 10 อุ. ตุลฺ tuṣ tu:yit tu;! 4 ป. ตุษฺ trap Çpte Çp! 1 อา. ตฺรปฺ tras Çsit Çs! 1 ป. ตฺรสฺ truṭ Çuqit Çuq! 52 6 ป. ตฺรุฏ tvar Tvrte Tvr! 1 อา. ตฺวรฺ t¨ (tr! )1 ป. ต-ตรฺ tṛ-tar trit ÇE (Çay! ) 1 อา. ไตฺร-ตฺรายฺ trai-trāy Çayte daṇḍ d{fyit, d{fyte d{f! 10 อุ. ทณฺฑฺ dirÔa 2 ป. ทริทฺรา daridrā dirÔait dṛ †[ait † 9 ป. ทฤ

52

Çuq!

เป็นธาตุหมวดที่ 4 ด้วย 189

ความหมาย ตรึก, คิด, พิจารณา ครหา, นินทา กิน, กินหญ้า ยินดี พอใจ, ชอบใจ ฆ่า เจ็บ, ปวด, รังแก ชั่ง พอใจ, ชอบใจ เสงี่ยม, เจียมตัว กลัว, เกรง, ขยาด ตัด, ผ่า ด่วน, รีบด่วน ข้าม, ว่ายข้าม รักษา, ป้องกัน ทำ�โทษ, ลงโทษ จน, ขัดสน ฉีก, ดึง


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

† 53 (iÔy! ) †p!

6 อา.

4 ป.

†z! (pZy! ) dl!

dz!

1 ป.

1 ป. 1 ป.

dz! (d—z! ) dh!

10 อา.

1 ป. da 3 อุ. dan! 2 ป.

da (yCD! ) idv! (dIv! ) idz!

6 อุ. idh! 2 อุ. dIp! 4 อา. du 5 ป. du;! 4 ป. duh! 2 อุ. dU 4 อา.

53

1 ป. 4 ป.

ไทย โรมัน ตัวอย่าง ทฤ-ทฺริยฺ dṛ-driy AaiÔyte dṛp †Pyit ทฤปฺ ทฤศฺ-ปศฺยฺ dṛś-paśy pZyit dal dlit ทลฺ daś dzit ทศฺ ทศฺ-ทํศฺ daś-daṃṣ d—zyte dah dhit ทหฺ dā ddait, d®ee ทา dān dait ทานฺ ทา-ยจฺฉฺ dā-yacch yCDit ทิวฺ-ทีวฺ div-dīv dIVyit diś idzit, idzte ทิศฺ dih deiGx, duGxe ทิหฺ dīp dIPyte ทีปฺ du dunaeit ทุ duṣ du:yit ทุษฺ duh daeiGx, duGxe ทุหฺ dū dUyte ทู

ธาตุนี้นิยมใช้กับอุปสรรค Aa 190

ความหมาย นมัสการ, บูชา ดีใจ, ชื่นชม, ยินดี เห็น, ดู แบ่ง, ตัด, เจาะ กัด, ขบ, ต่อย กัด, ขบ, ต่อย เผา, ไหม้ ให้ ตัด ให้ เล่น ชี้, แสดง เพิ่ม, ขยาย ส่องแสง, ลุกโพลง ให้ทุกข์ ทำ�ผิด, ประพฤติผิด รีดนม ทนทุกข์, ร้อนใจ


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน ตัวอย่าง *aette *ut! (*aet! ) 1 อา. ทฺยุตฺ-โทฺยตฺ dyut-dyot day dyte dy! 1 อา. ทฺยฺ drā Ôait Ôa 2 ป. ทฺรา Ôu (Ôv! ) 1 ป. ทฺรุ-ทฺรวฺ dru-drav Ôvit druh Ôuýit Ôuh! 4 ป. ทฺรุหฺ dviṣ Öeiò, iÖòe iÖ;! 2 อุ. ทฺวิษฺ dhṛ xaryit, xaryte x& 10 อุ. ธฤ dhṛ-dhar xrit, xrte x& (xr! ) 1 อุ. ธฤ-ธรฺ dhṛṣ x&:[aeit x&;! 5 ป. ธฤษฺ dhā dxait, x®e xa 3 อุ. ธา dhāv xavit xav! 1 ป. ธาวฺ dhu xunaeit, xunute xu 5 อุ. ธุ dhū xUnaeit, xUnute xU 5 อุ. ธู dhū xunait, xunIte xU 54 9 อุ. ธู dhū-dhuv xuvit xU (xuv! ) 6 ป. ธู-ธุวฺ dhū-dhūn xUnyit, xUnyte xU (xUn! ) 10 อุ. ธู-ธูนฺ dhmā-dham xmit Xma (xm! ) 1 ป. ธฺมา-ธมฺ dhvan Xvnit Xvn! 1 ป. ธฺวนฺ

54

ความหมาย ประกาศ, ส่องแสง ให้, อุปการะ นอน, วิ่ง, หนี ไป, เดิน, เคลื่อนที่ ทำ�ร้าย เกลียด, ชัง ทรงไว้ ทรง, ตั้งอยู่ อวดดี, ต่อต้าน ถือไว้, ทรงไว้ วิ่ง สั่น, ไหว สั่น, ไหว สั่น, เขย่า, ไหว สั่น, เขย่า, ไหว สั่น, เขย่า, ไหว เป่า, พัด ดัง, ลั่น

เป็นได้หลายหมวด เช่น xUnaeit, xunaeit (หมวด 5), xunait (หมวด 9), xuvit (หมวด 6), ivxUnyit (หมวด 10) และ xvit (หมวด 1) ตามลำ�ดับ 191


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

Xvn!

10 อุ. xe (xy! ) 1 ป. XyE (Xyay! ) 1 ป. nq! 1 ป. nd! 1 ป. nNd! 1 ป. nm! 1 ป. nm! (nam! ) 4 ป. ndR! 1 ป. n&t! 4 ป. nz! 4 ป. nh! 4 อุ. inj! 3 อุ. inNd! 1 ป. nI (ny! ) 1 อุ. nu 2 ป. nud! 6 อุ. pc! 1 อุ.

ไทย โรมัน ตัวอย่าง dhvan Xvnyit, Xvnyte ธฺวนฺ dhe-dhay xyit เธ-ธยฺ ไธฺย-ธฺยายฺ dhyai-dhyāy Xyayit naṭ nqit นฏฺ nad ndit นทฺ nand nNdit นนฺทฺ nam nmit นมฺ นมฺ-นามฺ nam-nām naMyit nard ndRit นรฺทฺ nṛt n&Tyit นฤตฺ naś nZyit นศฺ nah nýit, nýte นหฺ nij nenei,­ nein­e นิชฺ nind inNdit นินฺทฺ nī-nay nyit, nyte นี-นยฺ nu naEit นุ nud nudit, nudte นุทฺ pac pcit, pcte ปจฺ

192

ความหมาย ดัง, ลั่น, ส่งเสียง ดูด, ดื่ม เพ่ง ฟ้อน, รำ� บันลือ, ออกเสียง ยินดี ไหว้, นอบน้อม, คำ�นับ ไหว้, นอบน้อม, คำ�นับ คำ�ราม, ออกเสียง ฟ้อน, รำ�, เต้น พินาศ, ฉิบหาย ผูก, มัด ล้าง, ชำ�ระ นินทา, ติเตียน นำ�ไป สดุดี, ยกย่อง บรรเทา หุง, ต้ม


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน ตัวอย่าง paṭh pQit pQ! 1 ป. ปฐฺ pat ptit pt! 1 ป. ปตฺ pad pdyte pd! 10 อา. ปทฺ pā pait pa 2 ป. ปา pā-pib ipbit pa (ipb! ) 1 ป. ปา-ปิพฺ pār paryit paryte par! 10 อุ. ปารฺ pāl palyit palyte pal! 10 อุ. ปาลฺ piṣ ipniò ip;! 7 ป. ปิษฺ pīḍ pIfyit pIfyte pIf! 10 อุ. ปีฑฺ puṣ pu:yit pu;! 4 ป. ปุษฺ puṣ pu:[ait pu;! 9 ป. ปุษฺ puṣp pu:Pyit pu:p! 4 ป. ปุษฺปฺ pū punait punIte pU 9 อุ. ปู pūj pUjyit pUjyte pUj! 10 อุ. ปูชฺ pūr pUyRte pUr! 4 อา. ปูรฺ pūr pUryit pUryte pUr! 55 10 อุ. ปูรฺ àCD! (p&CD! ) 6 ป. ปฺรจฺฉฺ-ปฤจฺฉฺ pracch-pṛcch p&CDit

ความหมาย อ่าน, เรียน ตกไป, หล่น ไป, ถึง รักษา ดื่ม สำ�เร็จ, บรรลุ, ลุล่วง รักษา, คุ้มครอง ตำ�, โขลก, คั้น เบียดเบียน เลี้ยงดู เลี้ยง, บำ�รุง บาน บริสุทธิ์, ชำ�ระ บูชา เต็ม, อิ่ม อิ่ม, พอใจ, เต็ม ถาม

àw!

ลือนาม, แผ่, กระจาย

55

1 อา.

ปฺรถฺ

เป็นธาตุหมวดที่ 4 ด้วย เช่น

àwte

prath

pUyRte

193


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน prath àw! 10 อุ. ปฺรถฺ prā àa 2 ป. ปฺรา prī àI 4 อา. ปฺรี prī àI 9 อุ. ปฺรี àI (àI[! ) 10 อุ. ปฺรี-ปฺรีณฺ prī-prīṇ pluṣ Plu;! 4 ป. ปฺลุษฺ Psa 2 ป. ปฺสา psā

ตัวอย่าง

p¨ 56

paryit paryte

10 อุ, * p¨ 3 ป. p¨ 57 9 ป. )l! 1 ป. )uLl! 1 ป. bNx! (bx! ) 9 ป. bax! 1 อา. buKk! 1 ป. bux! 4 อา. bux (baex! ) 1 อุ.

ป ป ป ผลฺ ผุลฺลฺ พนฺธฺ-พธฺ พาธฺ พุกฺกฺ พุธฺ พุธฺ-โพธฺ

àwyit àwyte àait

àIyte

àI[ait àI[Ite

àI[yit àI[yte Plu:yit Psait

pṝ

ippitR

pṝ

p&pait

pṝ

)lit

phal

)ušit

phull

bandh-badh b×ait baxte

bādh

buŠit

bukk

bu/Xyte

budh budh-bodh

เต็ม, ป้องกัน, รักษา เต็ม, ป้องกัน, รักษา เต็ม, ป้องกัน, รักษา ผลิตผล บาน, ออกช่อ ผูก ต่อสู้, ต่อต้าน เห่า, พูด รู้, เข้าใจ รู้, เข้าใจ

และ m&j! เป็นธาตุหมวดที่ 1 ปรัสไมปทีธาตุด้วย เช่น prit, -U;it, mhit, manit, magRit, mUÇit และ m&jit ตามลำ�ดับ 57 เป็นธาตุหมวดที่ 3 ด้วย เช่น ippitR 56

p¨, -U;! , mh! , man! , magR! , mUÇ!

baexit, baexte

ความหมาย ลือนาม, แผ่, กระจาย เต็ม, บรรจุ พอใจ, ยินดี, รัก พอใจ, ยินดี, รัก พอใจ, ยินดี, รัก เผา กิน

194


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ äU 2 อุ. -]! 10 อุ. -j! 1 อุ.

ไทย โรมัน ตัวอย่าง brū ävIit, Aah, äUte พฺรู bhakṣ -]yit, -]yte ภกฺษฺ bhaj -jit, -jte ภชฺ -Áj! (-j! ) 7 ป. ภญฺชฺ-ภชฺ bhañj-bhaj -ni€ bhaṇ -[it -[! 1 ป. ภณฺ -TsR! 10 อา. ภตฺรฺสฺ bhatrs -TsRyte bhṛ ib-itR, ib-&te -& 3 อุ. ภฤ -& (-r! ) 1 อุ. ภฤ-ภรฺ bhṛ-bhar -rit, -rte bhā -ait -a 2 ป. ภา bhāṣ -a;te -a;! 1 อา. ภาษฺ bhās -aste -as! 1 อา. ภาสฺ bhikṣ i-]te i-]! 1 อา. ภิกฺษฺ bhid i-ni®, i-Nte i-d! 7 อุ. ภิทฺ bhī ib-eit -I 3 ป. ภี bhuj ภุชฺ -uni®, -u'€ ! e -uj! 7 อุ. bhū -avyte -U 58 10 อา. ภู bhū -avyit, -avyte -U 10 อุ. ภู bhū-bhav -vit -U (-v! ) 1 ป. ภู-ภวฺ 58

เป็นธาตุหมวดที่ 1 ด้วย เช่น

-vte

195

ความหมาย กล่าว กิน แบ่ง แยก, แบ่ง กล่าว, พูด นินทา เลี้ยง, บำ�รุง ถือไป, นำ�ไป ส่องแสง, สว่าง กล่าว, พูด ส่องแสง ขอ ต่อย, ทำ�ลาย กลัว กิน ได้ เป็น, ทำ�ให้บริสุทธิ์ มี, เป็น


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ -U;!

10 อุ, * æm! 1 ป. æm! (æam! ) 59 4 ป. æaj! 1 อา. m{f! 10 อุ. md! (mad! ) 4 ป. mn! 4 อา. mn! 8 อา. mNÇ! 10 อา. mNÇ! 10 อุ. mNw! (mw! ) 9 ป. m&g! 60 10 อา. m&j! 10 อุ. * m&j! 2 ป. m& (ièy! ) 61 6 อา. m&z! 6 ป.

ไทย โรมัน ตัวอย่าง ภูษฺ -U;yit, -U;yte bhūṣ ภฺรมฺ æmit bhram ภฺรมฺ-ภฺรามฺ bhram-bhrām æaMyit ภฺราชฺ æajte bhrāj มณฺฑฺ maṇḍ m{fyit, m{fyte มทฺ-มาทฺ mad-mād ma*it มนฺ mNyte man มนฺ mnute man มนฺตฺรฺ mNÇyte mantr มนฺตฺรฺ mantr mNÇyit, mNÇyte มนฺถฺ-มถฺ manth-math mWnait มฤคฺ m&gyte mṛg มฤชฺ mṛj majRyit, majRyte มฤชฺ maiòR mṛj มฤ-มฺริยฺ mṛ-mriy ièyte มฤศฺ m&zit mṛś

เป็นธาตุหมวดที่ 1 ด้วย เป็นธาตุหมวดที่ 1, 4 ด้วย เช่น m&gte, m&Gyte ตามลำ�ดับ 61 ธาตุ m& เป็นปรัสไมปทีธาตุ ในวิภักติ ilq! , luq! , lu' 59 60

196

ความหมาย ประดับ, แต่ง หมุน, วน, เดิน ท่องเที่ยวไป ประกาศ, ส่องแสง ประดับ, ตกแต่ง เมา คิด พิจารณา, คิด ปรึกษา ปรึกษา กวน ติดตาม, ไล่ ล้าง, ชำ�ระ ชำ�ระ, ล้าง ตาย จับ, แตะ


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน ตัวอย่าง mṛṣ m&:yit, m&:yte m&;! 4 อุ. มฤษฺ mṛṣ m;Ryit, m;Ryte m&;! 10 อุ. มฤษฺ mlE (mlay! ) 1 ป. มไล-มลายฺ malai-malāy mlayit mSj! (mJj! ) 6 ป. มสฺชฺ-มชฺชฺ masj-majj mJjit mah mhyit, mhyte mh! 10 อุ. * มหฺ mait mā ma 2 ป. มา immIte mā ma 3 อา. มา mān manyit, manyte man! 10 อุ. * มานฺ mārg magRyit, magRyte magR! 10 อุ. * มารฺคฺ mārj majRyit, majRyte maajR! 10 อุ. มารฺชฺ mi imnaeit, imnute im 5 อุ. มิ mil imlit, imlte iml! 6 อุ. มิลฺ miśr imïyit, imïyte imï! 10 อุ. มิศฺรฺ mIlit mīl mIl! 1 ป. มีลฺ muc mucit, mucte muc! 6 อุ. มุจฺ muc maecyit, maecyte muc! 10 อุ. มุจฺ mud maedyit, maedyte mud! 10 อุ. มุทฺ mud! (maed! ) 1 อา. มุทฺ-โมทฺ mud-mod maedte mu:[ait muṣ mu;! 9 ป. มุษฺ muýit muh muh! 4 ป. มุหฺ

197

ความหมาย อดทน, พากเพียร ทน เหนื่อย, อ่อนเปลี้ย ด�ำน�้ำ, แช่น�้ำ, ล้าง บูชา วัด, ชั่ง, ตวง วัด, ชั่ง, ตวง นับถือ แสวงหา ชำ�ระ ทิ้ง, ขว้าง ปิด, พบ, เจอ ผสม, ระคน ปิดตา, กะพริบตา ปล่อย, พ้น ปล่อย, พ้น ยินดี ยินดี ลัก, ขโมย หลง


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

mUCDR!

1 ป. mUÇ! 10 อุ. * ça (mn! ) 1 ป. yj! 1 อุ. yt! 1 อา. ym! 62 (yCD! )1 ป. ys! 4 ป. ya 2 ป. yac! 1 อุ. yu 2 ป. yuj! 4 อา. yuj! 63 10 อุ, * yuj! 7 อุ. yux! 4 อา. r]! 1 ป. rj! 10 อุ. rÁj! (rj! ) 4 อุ.

62 63

ไทย โรมัน ตัวอย่าง mūcrch มูจฺรฺฉฺ mUCDRit mūtr มูตฺรฺ mUÇyit, mUÇyte มฺนา-มนฺ mnā-man mnit yaj ยชฺ yjit, yjte yat ยตฺ ytte ยมฺ-ยจฺฉฺ yam-yacch yCDit yas ยสฺ ySyit yā ยา yait yāc ยาจฺ yacit, yacte yu ยุ yaEit yuj ยุชฺ yuJyte yuj ยุชฺ yujyit, yujyte yuj ยุชฺ yuni­€, yu'!€e yudh ยุธฺ yu/Xyte rakṣ รกฺษฺ r]it raj รชฺ rjyit, rjyte รญฺชฺ-รชฺ rañj-raj rJyit, rJyte

ความหมาย หมดสติ ปัสสาวะ, เยี่ยว คิด, ปรึกษา บวงสรวง, ทำ�พิธี ตั้งใจ, หมั่น, พากเพียร ห้าม, หยุด, งดเว้น พยายาม ไป ขอ คลุก, เคล้า, ระคน เพ่ง, สำ�รวมในสมาธิ ประกอบ ร่วม, เชื่อม, ต่อ รบ, ฆ่า รักษา จัดแจง, แต่ง ย้อม

ธาตุนี้มักใช้คู่กับอุปสรรค in เช่น inyCDit, inymyit, inymnm! เป็นต้น yuj,! rh! , vc! และ v&j! เป็นธาตุหมวดที่ 1 ปรัสไมปทีธาตุด้วย เช่น yaejit, rhit, vcit และ v&jit ตามลำ�ดับ 198


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย rq! 1 ป. รฏฺ r-! 64 1 อา. รภฺ rm! 1 อา. รมฺ rh! 10 อุ. * รหฺ ra 2 ป. รา raj! 1 อุ. ราชฺ é 2 ป. รุ éc( (raec! ) 1 อา. รุจฺ-โรจฺ éj! 6 ป. รุชฺ éd! 2 ป. รุทฺ éx! 7 อุ. รุธฺ é;! 10 อุ. รุษฺ éh (raeh! ) 1 ป. รุหฺ-โรหฺ êp! 10 อุ. รูปฺ l]! 65 10 อุ. ลกฺษฺ l<"! 1 อา. ลํฆ l—"! 10 อุ. ลํฆฺ lp! 1 ป. ลปฺ l-! 1 อา. ลภฺ 64 65

โรมัน

ตัวอย่าง rqit

raṭ

Aar-te

rabh

rmte

ram

rhyit, rhyte

rah

rait

rajit, rajte

rāj

raEit, rvIit

ru ruc-roc

éjit

ruj

raeidit

rud

é[i˜, éNxe

rudh

é;yit, é;yte

ruṣ ruh-roh

raehit

êpyit, êpyte

rūp

l]yit, l]yte

lakṣ

l—"te

laṃgh

l—"yit, l—"yte

laṃgh

lpit

lap

l-te

labh

ธาตุนี้มักเติมอุปสรรค Aa เป็นธาตุหมวดที่ 1 อาตมเนปทีธาตุ เช่น

raecte

l]te

199

ความหมาย ตะโกน, ร้องเรียก เริ่ม เล่น ทิ้ง, สละ ให้ ส่องแสง ร้อง, โกรธ ยินดี, ส่องแสง เสียดแทง ร้องไห้ ปิด, กั้น โกรธ งอก คุม, แสดงรูป ดู, เห็น, พิจารณา กระโดด กระโดด กล่าว, พูด ได้


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ ¤ 9 อุ. ll! 10 อา. l;! 1 ป. ls! 1 ป. la 2 ป. ilo! 6 ป.

ไทย โรมัน ตัวอย่าง lṛ ลฤ lunait, lunIte lal ลลฺ lalyte laṣ ลษฺ l;it las ลสฺ lsit lā ลา lait likh ลิขฺ iloit ilp! (ilMp! ) 6 อุ. ลิปฺ-ลิมฺปฺ lip-limp ilMpit, ilMpte lih ilh! 2 อุ. ลิหฺ leiF, lIFe lī lI 4 อา. ลี lIyte lī lI 66 9 ป. ลี ilnait luṭh-lupṭh luPQit luQ! (luPQ! ) 1 ป. ลุฐฺ-ลุปฺฐฺ lup! (luMp! ) 6 อุ. ลุปฺ-ลุมฺปฺ lup-lump luMpit, luMpte lubh lu-! 4 ป. ลุภฺ lu_yit lok laek! 1 อา. โลกฺ laekte lok laek! 10 อุ. โลกฺ laekyit, laekyte loc laec! 10 อุ. โลจฺ laecyit, laecyte vac vc! 10 อุ. * วจฺ vacyit, vacyte vac vc! 2 ป. วจฺ vi­€

66

เป็นธาตุหมวดที่ 1 ด้วย เช่น

lIyte

200

ความหมาย ตัด เล่น, เล่นสนุก ปรารถนา ส่องแสง ได้, รับ เขียน ฉาบ, ทา ชิม, เลีย ติด, ยึดมั่น หลอม, ละลาย ลัก ทำ�ลาย, ปล้น โลภ มองดู, เห็น มองดู, เห็น กล่าว, ส่องแสง กล่าว กล่าว, พูด


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ vd!

1 ป. vd! 67 10 อุ, * vn! 8 อา. vNd! 1 อา. vp! 1 อุ. vm! 1 ป. vr! 10 อุ. v[R! 10 อุ. vxR! 10 อุ. v& 10 อุ, * v& 5 อุ. v& 68 9 อา. v&j! 10 อุ. * v&t! (vt!R ) 1 อา. v&x! (vxR! ) 1 อา. v&;! (v;R! ) 1 ป. vl! 1 อา. vs! 1 อุ. vs! 10 อุ.

ไทย โรมัน ตัวอย่าง vad วทฺ vdit vad วทฺ vdyit, vdyte van วนฺ vnute vand วนฺทฺ vNdte vap วปฺ vpit, vpte vam วมฺ vmit var วรฺ vryit, vryte varṇ วรฺณฺ v[Ryit, v[Ryte vardh วรฺธฺ vxRyit, vxRyte vṛ วฤ varyit, varyte vṛ วฤ v&[aeit, v&[ute vṛ วฤ v&[Ite vṛj วฤชฺ vjRyit, vjRyte วฤตฺ-วรฺตฺ vṛt-vart vtRte วฤธฺ-วรฺธฺ vṛdh-vardh vxRte วฤษฺ-วรฺษฺ vṛṣ-varṣ v;Rit val วลฺ vlte vas วสฺ vsit, vste vas วสฺ vsyit, vsyte

และ Vyy! เป็นธาตุหมวดที่ 1 อุภยปทีธาตุด้วย เช่น vd!it, vdte, vrit, vrte และ Vyyit, Vyyte ตามลำ�ดับ 68 เป็นธาตุหมวดที่ 5, 10 ด้วย เช่น v&[aeit, v&[ute และ varyit, varyte ตามลำ�ดับ 67

vd! , v&

ความหมาย กล่าว, พูด พูด, บอก, แจ้ง ขอ ไหว้ หว่าน, โปรย อาเจียน ใคร่, อยากได้, ขอ พรรณนา, อธิบาย ตัด, แบ่ง, บรรจุ เลือก เลือก เลือก หลีกเลี่ยง, เว้น เป็นไป เจริญ, งอกงาม (ฝน) ตก เดิน, เคลื่อนที่ อยู่, อาศัยอยู่ กลิ่นหอม, ตัด, ฆ่า

201


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน ตัวอย่าง vas vs! 2 อา. วสฺ vSte vah vh! 1 อุ. วหฺ vhit, vhte vā va 2 ป. วา vait vāñch vaÁD! 1 ป. วาญฺฉฺ vaÁDit vij ivj! 6 อา. วิชฺ ivjte vid ivd! 4 อา. วิทฺ iv*te vid ivd! 10 อา. วิทฺ ivdyte vid ivd! 2 ป. วิทฺ vei€, ved vid ivd! 7 อา. วิทฺ iv®, iv® ivd! (ivNd! ) 6 อุ. วิทฺ-วินฺทฺ vid-vind ivNdit, ivNdte viś ivz! 6 ป. วิศฺ ivzit vīj vIj! 10 อุ. วีชฺ vIjyit, vIjyte vyath Vyw! 1 อา. วฺยถฺ Vywte vyadh-vidh ivXyit Vyx! (ivx! ) 4 ป. วฺยธฺ-วิธฺ vyay Vyy! 10 อุ. * วฺยยฺ Vyyyit, Vyyyte vraj ìj! 1 ป. วฺรชฺ ìjit vraṇ ì[! 10 อุ. วฺรณฺ ì[yit, ì[yte vṝ v¨ 9 อุ. ว v&[ait, v&[Ite vep vep! 1 อา. เวปฺ vepte ve-vay ve (vy! ) 1 อุ. เว-วยฺ vyit, vyte

202

ความหมาย อยู่, สรวม, ใส่ พาไป, ลอยไป ไป, พัด, เคลื่อน ปรารถนา, อยาก กลัว, สั่น, เขย่า รู้, ทราบ รู้, ทราบ รู้, ทราบ รู้, เข้าใจ ได้รับ, บรรลุ เข้าไป พัด, โบก, วี กลัว, ไม่สงบ แทง, ยิง ใช้, จ่าย ไป ทำ�ร้าย เลือก เขย่า, สั่น ถัก, ทอ (ผ้า)


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ veò! 1 อา. zk! 5 ป. z»! 1 อา. zBd! 10 อุ.

zm! (zam! ) z<s!

4 ป.

1 ป. zas! 2 ป. zas! 69 2 อา. iz]! 1 อา. iz;! 7 ป. zI 2 อา. zIl! 10 อุ. zuc! (zaec! ) 1 ป. zux! 4 ป. zu-! (zae-! ) 1 อา. zu;! 4 ป. ï[! 70 10 อุ. ïm! (ïam! ) 4 ป. ïa 2 ป. 69 70

ไทย โรมัน ตัวอย่าง veòte veṣṭ เวษฺฏฺ śak z²aeit ศกฺ ศงฺกฺ śaṅk z»te ศพฺทฺ śabd zBdyit zBdyte ศมฺ-ศามฺ śam-ṣām zaMyit z<sit śaṃs ศํสฺ zaiSt śās ศาสฺ AazaSte śās ศาสฺ śikṣ iz]te ศิกฺษฺ izniò śiṣ ศิษฺ śī ศี zete ศีลฺ śīl zIlyit, zIlyte ศุจฺ-โศจฺ śuc-śoc zaecit śudh ศุธฺ zuXyit ศุภฺ-โศภฺ śubh-śobh Zae-te ศุษฺ śuṣ zu:yit śraṇ ivïa[yit, ivïa[yte ศฺรณฺ ศฺรมฺ-ศฺรามฺ śram-śrām ïaMyit śrā ศฺรา ïait

มักประกอบกับอุปสรรค Aix Aa มักประกอบกับอุปสรรค iv 203

ความหมาย ล้อม สามารถ, อาจ สงสัย กล่าว, ออกเสียง สงบ, ระงับ สรรเสริญ สั่ง, ปกครอง อยาก, ใคร่ ศึกษา, เรียน จำ�แนก, แสดง นอน หัด, ฝึก เศร้าโศก, เสียใจ บริสุทธิ์, หมดจด งาม, ส่องแสง แห้ง ให้, ถวาย ระงับ, สงบ ต้ม, หุง


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ ïu

ða"!

(ï& ) 71 1 ป.

1 อา. ið;! 4 ป. ið;! 10 อุ. ñs! 2 ป.

ióv! (óIv! )72 4 ป. sd! (sId! ) sn!

6 ป.

8 อุ. s-aj! 10 อุ. s&j! 6 ป. s& (xav! ) 1 ป. s&p (spR! ) 1 ป. s& (sr! ) 73 1 ป. sh! 1 อา. sh! 10 อุ. saNTv! 10 อุ.

ไทย โรมัน ตัวอย่าง ศฺรุ-ศฤ śru-śṛ ï&&[aeit ślāgh ศฺลาฆฺ ða"te śliṣ ศฺลิษฺ ið:yit śliṣ ศฺลิษฺ ðe;yit, ðe;yte śvas ศฺวสฺ ñisit ษฺฐิวฺ-ษฺฐีวฺ ṣṭhiv-ṣṭhīv óIVyit สทฺ-สีทฺ sad-sīd sIdit san สนฺ snaeit, snute sabhāj สภาชฺ s-ajyit, s-ajyte sṛj สฤชฺ s&jit สฤ-ธาวฺ sṛ-dhāv xavit สฤปฺ-สรฺปฺ sṛp-sarp spRit สฤ-สรฺ sṛ-sar srit sah สหฺ shte sah สหฺ sahyit, sahyte สานฺตฺวฺ sāntv saNTvyit, saNTvyte

ความหมาย ฟัง, ได้ยิน สรรเสริญ, ยอ กอด กอด, เกาะ, รวม หายใจ, อยู่ บ้วน นั่ง, จม ให้ พอใจ สร้าง วิ่ง ไป, เลื้อยไป เคลื่อนย้าย, เคลื่อนที่ ทนทาน, ทรงไว้ อดทน, อดกลั้น ระงับ, ปลอบ

‘ïu’ เป็นธาตุหมวดที่ 1 แต่การแจกวิภักติเหมือนกับธาตุ หมวดที่ 8 เป็นธาตุหมวดที่ 1 ด้วย เช่น óIvit 73 ธาตุ s& จะเปลี่ยนรูปเป็น xav! ในความหมายว่า “วิ่ง” ดังนั้น xavit แปลว่า วิ่ง ส่วน srit แปลว่า เคลื่อนย้าย, เคลื่อนที่ 71

72

204


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ is 5 อุ.

ไทย โรมัน ตัวอย่าง si สิ isnaeit, isnute isc! (isÁc! ) 6 อุ. สิจฺ-สิญฺจฺ sic-siñc isÁcit, isÁcte sid isd! 4 อา. สิทฺ is*te sidh isx! 4 ป. สิธฺ isXyit siv-sīv sIVyit isv! (sIv! ) 4 ป. สิวฺ-สีวฺ su su 5 อุ. สุ sunaeit, sunute sukh suo! 10 อุ. สุขฺ suoyit, suoyte sū sU 4 อา. สู sUyte sū sU 2 อา. สู sUte sūd sUd! 1 อา. สูทฺ sUdte sūd sUd! 10 อุ. สูทฺ sUdyit, sUdyte skhal Sol! 1 ป. สฺขลฺ Solit stambh Ståait StM-! 74 9 ป. สฺตมฺภฺ stṛ St& 5 อุ. สฺตฤ St&[aeit, St&[ute stu Stu 2 อุ. สฺตุ StaEit, StvIit,

ความหมาย ผูก รด มีทุกข์, เป็นทุกข์ สำ�เร็จ เย็บ บีบ, คั้น มีความสุข คลอด คลอด ฆ่า, ทำ�ลาย ฆ่า, ทำ�ลาย หกล้ม หยุด, ห้าม, ขัดขวาง คลุม, นุ่งห่ม สรรเสริญ, สดุดี

St¨

คลุม, นุ่งห่ม ยืน, ตั้งอยู่ อาบ, ชำ�ระ

สฺต Swa (itó! ) 1 ป. สฺถา-ติษฺฐฺ õa 2 ป. สฺนา 74

9 อุ.

เป็นธาตุหมวดที่ 1, 5 ด้วย เช่น

stṝ

Stut,e StuvIte

St&[ait, St&[Ite

sthā-tiṣṭh itóit snā

õait

StM-te, Ståaeit

205

ตามลำ�ดับ


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน ตัวอย่าง snih iõh! 4 ป. สฺนิหฺ iõýit SpNd! 1 อา. สฺปนฺทฺ spand SpNdte spardh SpxRte SpxR! 1 อา. สฺปรฺธฺ spṛś Sp&z! 6 ป. สฺปฤศฺ Sp&zit Sp&h! 10 อุ. สฺปฤหฺ spṛh Sp&hyit, Sp&hyte spaś Spz! 10 อา. สฺปศฺ Spazyte sphuṭ S)uqit S)uq! 6 ป. สฺผุฏฺ sphuṭ S)uqyit, S)uqyte S)uq! 10 อุ. สฺผุฏฺ sphur S)urit S)ur! 6 ป. สฺผุรฺ Sm& (Smr! ) 1 ป. สฺมฤ-สฺมรฺ smṛ-smar Smrit syand SyNdte SyNd! 1 อา. สฺยนฺทฺ sraṃs ö—ste ö—s! 1 อา. สฺรํสฺ sru-srav övit öu& (öv! ) 1 ป. สฺรุ-สฺรวฺ svaj Svj! 1 อา. สฺวชฺ Svjte svad Svd! 1 อา. สฺวทฺ Svdte svap Svp! 2 ป. สฺวปฺ Svipit svād Svad! 10 อุ. สฺวาทฺ Svadyit, Svadyte svid iSvd! 4 ป. สฺวิทฺ iSv*it sedh sex! 1 ป. เสธฺ sexit han hn! 2 ป. หนฺ hiNt haṣ h;! 4 ป. หษฺ h:yit 206

ความหมาย รัก สั่น, ไหว, เต้น ชิงดี, ทะเยอทะยาน แตะ, สัมผัส อยาก, ใคร่, ปรารถนา ร้อย, รวบรวม บาน บาน, แย้ม เคลื่อนไหว ระลึกถึง, จำ� ประพรม, ริน, กลั่น ตก, ร่วง, หล่น, จม ไป, เคลื่อนไป เกิด, สร้าง ชิม, หวาน หลับ, นอน ชิม (เหงื่อ) ไหล ไป ฆ่า ร่าเริง


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

ไทย โรมัน has hs! 1 ป. หสฺ hā ha 3 ป. หา hā ha 3 อา. หา hi ih 5 ป. หิ hiṃs ih—s! 10 อุ. หึสฺ hiṃs ih—s! 7 ป. หึสฺ hu hu 3 ป. หุ hrī ÿI 3 ป. หฺรี hnu ûu 2 อา. หฺนุ har ù (hr!! ) 1 อุ. หรฺ hlap ÷p! 10 อุ. หฺลปฺ hlād ÷ad! 1 อา. หฺลาทฺ þe (þy! ) 1 อุ. เหฺว-หฺวยฺ hve

ตัวอย่าง hsit

jhait ijhIte

ihnaeit

ih—syit, ih—syte ihniSt juhaeit

ijÿeit ûute

hrit, hrte

ÿapyit, ÿapyte ÷adte

þyit, þyte

207

ความหมาย หัวเราะ สละ, ทิ้ง ไป ไป ทำ�ร้าย, เบียดเบียน ฆ่า, เบียดเบียน บูชายัญ, กิน ละอาย, มีความละอาย ซ่อน นำ�ไป พูด, กล่าว ยินดี, รื่นรมย์ เรียก


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

บรรณานุกรม จำ�ลอง สารพัดนึก. ไวยากรณ์สันสกฤตชั้นสูง. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2548. . ภาษาสันสกฤตเรียนด้วยตนเอง ตอนที่ 1-2. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2549. หลวงบวรบรรณรักษ์ (นิยม รักไทย). สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน. กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ, 2507. E.D. Perry. A Sanskrit Primer. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers, 2004. Kale, Moreshwar R. A Higher Sanskrit Grammar. 1884; repr. Delhi: Motilal Banarsidass, 1977. K. L.V. Sastri. Dhaturupa Manjari: An Easy Text on Sanskrit Verbs. Kalpathi : R.S. Vadhyar & Sons, 1995. Monier-Williams, Monier. A Sanskrit-English Dictionary. new ed. 1899; repr. Delhi: Motilal Banarsidass, 1979.

208


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

Roderick S. Buckneli. Sanskrit Manual. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers, 2006. Vasudeo Govind Apte. The Concise Sanskrit-English Dictionary. Delhi: Motilal Banarsidass, 2011. fa~0 -gvanzr[ -arÏaj. xatu êp kaEmudI. brelI: s<Sk« s<Swan, fa~0 gjeNÔàsad jena. êpciNÔka. purI: sa<ivdI àkaznm! ,

209

1875.

2007.


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ดัชนีคำ� ตัวอย่างการแจกวิภักติธาตุหมวดต่างๆ และศัพท์ยาก ธาตุ -U 1 ป.

l-!

ù

1 อา.

1 อุ.

éj!

6 ป.

ivj!

6 อา.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 27 27 27 28 28 28 29 29 29 30 30 30 32 32 32 32 33 33 33 33

ธาตุ tud! 6 อุ.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ idv! 4 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ dIp! 4 อา. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ m&;! 4 อุ. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ tjR! 10 อา. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ 210

หน้า 34 34 34 35 36 36 36 36 37 37 37 37 38 38 38 39 40 40 40 40


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ cur!

su

10 อุ.

5 อุ.

tn!

8 อุ.

8 อุ.

³I

9 อุ.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 41 41 41 42 45 45 45 46 47 47 47 48 48 48 49 49 50 51 51 51

ธาตุ

วิภักติ AÁj! 7 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ t&h! 7 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ip;! 7 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ -Áj! 7 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ih—s! 7 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

211

หน้า 53 53 53 53 54 54 54 54 55 55 55 55 56 56 56 56 57 57 57 57


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ #Nx!

7 อา.

ivd!

7 อา.

éx!

7 อุ.

i-d!

yuj!

7 อุ.

7 อุ.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 58 58 58 58 59 59 59 59 60 60 60 61 61 61 62 62 62 63 63 63

ธาตุ hu 3 ป.

ÿI

212

3 ป.

3 ป.

-I

3 ป.

ha

3 ป.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 64 65 65 65 65 66 66 66 66 67 67 67 67 68 68 68 69 69 69 69


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ ma 3 อา.

ha

3 อา.

da

3 อุ.

xa

3 อุ.

-&

3 อุ.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 70 70 70 70 71 71 71 71 72 72 72 73 73 73 74 74 74 75 75 75

ธาตุ

inj!

3 อุ.

Ad!

2 ป.

An!

2 ป.

As!

2 ป.

#

213

2 ป.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 76 76 76 77 78 79 79 79 80 80 80 80 81 81 81 81 82 82 82 82


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

วิภักติ ckas! 2 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ jag& 2 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ dirÔa 2 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ nu 2 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ m&j! 2 ป. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 83 83 83 83 84 84 84 84 85 85 85 85 86 86 86 86 87 87 87 88

ธาตุ ya 2 ป.

214

éd!

2 ป.

vc!

2 ป.

ivd!

2 ป.

zas!

2 ป.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 88 88 88 89 89 89 90 90 90 90 91 91 91 92 92 92 93 93 93 93


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ hn! 2 ป.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ Aas! 2 อา. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ # 2 อา. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ $f! 2 อา. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ $z! 2 อา. ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 94 94 94 94 95 95 95 95 96 96 96 96 97 97 97 97 98 98 98 98

ธาตุ c]!

zI

2 อา.

sU

2 อา.

ûu

2 อา.

^[Ru

215

2 อา.

2 อุ.

วิภักติ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ ลฏฺ ลงฺ โลฏฺ วิธิลิงฺ

หน้า 99 99 99 99 100 100 100 100 101 101 101 101 102 102 102 102 103 103 103 104


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ

วิภักติ หน้า idh! 2 อุ. ลฏฺ 104 ลงฺ 104 โลฏฺ 105 วิธิลิงฺ 105 duh! 2 อุ. ลฏฺ 105 ลงฺ 106 โลฏฺ 106 วิธิลิงฺ 106 iÖ;! 2 อุ. ลฏฺ 107 ลงฺ 107 โลฏฺ 107 วิธิลิงฺ 108 äU 2 อุ. ลฏฺ 108 ลงฺ 109 โลฏฺ 109 วิธิลิงฺ 109 ilh! 2 อุ. ลฏฺ 110 ลงฺ 110 โลฏฺ 110 วิธิลิงฺ 111

ธาตุ Stu 2 อุ.

Stu

-U

2 อุ.

1 ป. (seq)! ij 1 ป. (Ainq! ) -a;! 1 อา. (seq)! l-! 1 อา.(Ainq! ) -U 1 ป. (seq)! l-! 1 อา. (Ainq!) -U 1 ป. (seq)! l-! 1 อา. (Ainq!) -U 1 ป. (seq)! @x! 1 อา. (seq)! l-! 1 อา. (Ainq!) -U 1 ป. (seq)!

216

วิภักติ ลฏฺ (ปรัส.) ลงฺ (ปรัส.) โลฏฺ (ปรัส.) วิธลิ งิ ฺ (ปรัส.) ลฏฺ (อาต.) ลงฺ (อาต.) โลฏฺ (อาต.) วิธลิ งิ ฺ (อาต.) ลุฏฺ ลุฏฺ ลุฏฺ ลุฏฺ ลฤฏฺ ลฤฏฺ ลฤงฺ ลฤงฺ อาศีรฺลิงฺ อาศีรฺลิงฺ อาศีรฺลิงฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ

หน้า 111 111 112 112 112 113 113 113 122 123 123 123 124 125 126 126 131 131 132 133


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ Aq!

1 ป. (seq)! AcR! 1 ป. (seq)! ³Nd! 1 ป. (seq)! cr! 1 ป. (seq)! æm! 1 ป. (seq)! gm! 1 ป. (Ainq!) Ad! 2 ป. (Ainq!) #;! 6 ป. (seq)! kup! 4 ป. (seq)! k«;! (1) (Ainq! ) †z! (1) (Ainq! ) ij 1 ป. (Ainq!) pa 1 ป. (Ainq!) ïu 1 ป. (Ainq!) Sm& 1 ป. (Ainq!) vs! 1 ป. (Ainq!) kaz! 1 อา. (seq)! l-! 1 อา. (Ainq!) c]! 2 อา. (Ainq!) i]p! 6 อุ. (Ainq!)

วิภักติ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ

หน้า 133 133 134 134 134 135 135 135 135 136 136 136 136 137 137 137 138 138 138 139

ธาตุ k«;!

6 อุ. (Ainq!) ic 5 อุ. (Ainq!) -j! 1 อุ. (Ainq!) raj! 1 อุ. (seq)! ¢h! 9 อุ. (seq)! þe 1 อุ. (Ainq!) äU 2 อุ. (seq)! yj! 1 อุ. (Ainq!) -uj! 7 อุ. (Ainq!) k« 8 อุ. (Ainq!) nI 1 อุ. (Ainq!) Stu 2 อุ. (Ainq!) kw! 10 อุ. (seq)! da 3 อุ. pa 1 ป. -U 1 ป. gm! 1 ป. ilp! 6 อุ. cur! 10 อุ. ù 1 อุ.

217

วิภักติ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ ทฺวิตฺวลิฏฺ อนุปรฺ โยคลิฏฺ ลุงฺ (ชนิดที่ 1) ลุงฺ (ชนิดที่ 1) ลุงฺ (ชนิดที่ 1) ลุงฺ (ชนิดที่ 2) ลุงฺ (ชนิดที่ 2) ลุงฺ (ชนิดที่ 3) ลุงฺ (ชนิดที่ 3)

หน้า 139 139 140 140 140 141 141 141 142 142 142 143 144 151 151 151 152 153 157 157


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

ธาตุ vs!

1 ป. ij 1 ป. bNx! 9 ป. dh! 1 ป. dz! 1 ป. pd! 10 อา. bux! 4 อา. ³m! 1 อา. ic 5 อุ. k« 8 อุ. yj! 1 อุ.

วิภักติ ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4) ลุงฺ (ชนิดที่ 4)

หน้า 159 159 160 160 160 160 161 161 161 162 162

ธาตุ

วิภักติ pc! 1 อุ. ลุงฺ (ชนิดที่ 4) vh! 1 อุ. ลุงฺ (ชนิดที่ 4) vd! 1 ป. ลุงฺ (ชนิดที่ 5) -a;! 1 อา. ลุงฺ (ชนิดที่ 5) ^[Ru 2 อุ. ลุงฺ (ชนิดที่ 5) tn! 8 อุ. ลุงฺ (ชนิดที่ 5) ya 2 ป. ลุงฺ (ชนิดที่ 6) idz! 6 อุ. ลุงฺ (ชนิดที่ 7) duh! 2 อุ. ลุงฺ (ชนิดที่ 7) ilh! 2 อุ. ลุงฺ (ชนิดที่ 7) guh! 1 อุ. ลุงฺ (ชนิดที่ 7)

218

หน้า 162 162 164 167 168 168 169 170 170 171 171


ธาตุมัญชรี : ว่าด้วยเรื่องธาตุในภาษาสันสกฤต

1