Page 1

1

S‹STEMLER‹N VE SA⁄LI⁄IN DE⁄ERLEND‹R‹LMES‹ Doç. Dr. Elmas Orak

BÖLÜMDE YER A L A N B E C E R ‹ L E R 1.1 ‹nspeksiyon Yöntemi ile Muayene 1.2 Perküsyon Yöntemi ile Muayene 1.3 Oskültasyon Yöntemi ile Muayene 1.4 Vücut S›cakl›¤›n›n Ölçülmesi 1.5 Nab›z H›z›n›n Ölçümü 1.6 Brakial Arterden Kan Bas›nc›n›n Ölçülmesi 1.7 Santral Ven Bas›nc›n›n Ölçülmesi 1.8 Kan Gaz› ‹çin Örnek Alma 1.9 Meme Muayenesi 1.10 Erkekte Genital Organlar›n›n Muayenesi HEDEFLER Sa¤l›k de¤erlendirmesinin amaçlar›n› sayabilmesi, Sa¤l›k de¤erlendirmesinin temel ilkelerini sayabilmesi, Fizik muayene yöntemlerini sayabilmesi, Fizik muayene yöntemlerini tan›mlayabilmesi, Fizik muayene yapabilmesi, Yaflam bulgular›n› ölçebilmesi, Yaflam bulgular›n› de¤erlendirebilmesi, Meme muayenesini yapabilmesi,

Kendi kendine meme muayenesini ö¤retebilmesi, Erkek genital organ muayenesini yapabilmesi, Duyu organlar› ve fonksiyonlar›n› de¤erlendirebilmesi, Solunum sistemi muayenesi yapabilmesi, Kalp ve akci¤er seslerini dinleyebilmesi, Patolojik kalp ve akci¤er seslerini de¤erlendirebilmesi, Bilinç durumunu de¤erlendirebilmesi, Refleks muayenesi yapabilmesi, Sa¤l›k de¤erlendirmesinin günlük yaflam aktiviteleri ile iliflkisini aç›klayabilmesi, Sa¤l›k de¤erlendirmesi ile ilgili hasta ö¤retimi yapabilmesi. SAH‹P OLUNMASI GEREKEN B‹LG‹LER Kalp ve damar sistemi anatomisi ve fizyolojisi Solunum sisteminin anatomisi ve fizyolojisi Meme anatomisi ve fizyolojisi Erkek gental organlar›n›n anatomisi ve fizyolojisi Merkezi sinir sisteminin anatomisi, kafa çiftleri ve fonksiyonlar› Metabolizma ve vücut s›cakl›¤› aras›ndaki iliflki Termoregülasyon fizyolojisi

B U B Ö L Ü M B ‹ L G ‹ L E R ‹ N K U L L A N I L A B ‹ L E C E ⁄ ‹ ALANLAR I. Hasta bak›m ve tedavisinin sürdürüldü¤ü tüm alanlar II. Evde bak›m ve tedavi hizmetlerinde III. Erken tan› ve tedavi hizmetlerinin yayg›nlaflt›r›lmas›nda


2

Klinik Beceriler: Sa¤l›¤›n De¤erlendirilmesi, Hasta Bak›m ve Takibi

I. G‹R‹fi Sa¤l›k durumunun de¤erlendirilmesi, mevcut sa¤l›k sorunlar›n›n saptanmas› veya sa¤l›k sorunlar› olma olas›l›¤› yüksek bireylerin ortaya ç›kar›lmas›na yönelik yap›lan kapsaml› sorgulama (anamnez alma), gözlem, fiziksel de¤erlendirme ve özel tan› testlerinin uygulanmas› çal›flmalar›n› kapsar. Bu çal›flmalarda sa¤l›k çal›flanlar› kadar bireye de görev düflmektedir. Bireyin kendisini (vücudunu, sa¤l›k durumunu ve varsa sorunlar›n›) tan›mas›, sa¤l›¤› ile ilgili de¤iflimleri yak›ndan izlemesi, yapabildi¤i kadar›yla kendi kendine muayene yöntemlerini ö¤renmesi ve uygulamas› ve sa¤l›k sorunu yaflamad›¤› dönemlerde dahi düzenli aralarla sa¤l›k kontrollerinden geçmesi sayesinde sorunlar erken yakalanabilir ve erken tedavi olanaklar› sa¤lanabilir. Bu ise maddi ve manevi olarak büyük yüklere neden olan hastal›k komplikasyonlar›n›n daha oluflmadan önlenmesi anlam›n› tafl›maktad›r.

I I . G E N E L DURUMUN DE⁄ERLEND‹R‹LMES‹ Birey ile ilk karfl›laflma an›ndan itibaren bireyin sa¤l›¤› hakk›nda bilgi edinilmeye bafllan›r. ‹lk bilgiler gözlem ile elde edilir. Hastal›¤›n bir süreç oldu¤u unutulmamal›d›r. Muayene esnas›nda hastal›¤›n o anki kesidi al›nmaktad›r. Sürecin geliflimini de¤erlendirebilmek için hastal›kla iliflkili öyküyü çok iyi de¤erlendirmek gerekir. Hastaya ait öykünün sorgulanmas›na anamnez denir. Anamnez, hastal›¤›n tan›lanmas›n›n ilk ve en önemli ad›m›d›r. Hastalar, bazen flikayetlerini veya s›k›nt›lar›n› tam olarak ifade edemez veya sa¤l›k durumundaki de¤iflimin fark›nda olmayabilir. Bu nedenle sorgulama, detayl› ve eksiksiz bilgi elde edinilmesini sa¤layacak flekilde, çapraz sorularla veya de¤iflik yoklay›c› sorgu manevralar›yla derinlefltirilmelidir. Sorgulama ile elde edilen veriler, farkl› muayene (fiziksel de¤erlendirme) ve tan› yöntemleri ile do¤rulanmal›, k›yaslanmal›d›r.

F i z i k s e l d e ¤ e r l e n d i r m e n i n a m a ç l a r › 2; - Bireyin sa¤l›k durumu ile ilgili ilk verilerin toplanmas›, - Sorgulama ile elde edilen bilgilerin do¤rulanmas›, - Bireyin sa¤l›¤› ile ilgili sorunlar›n belirlenmesi, - Bireyin de¤iflen sa¤l›k durumu ile iliflkili olarak tedaviler hakk›nda gerekli klinik kararlar›n verilmesi, - Bak›m ve tedavinin fizyolojik sonuçlar›n›n de¤erlendirilmesi’dir. Sa¤l›kl› bir fiziksel de¤erlendirilmenin yap›labilmesi için muayene ortam›n›n s›cakl›¤›n›n uygun olmas›, ayd›nlanman›n yeterli olmas›, muayene zemininin (masa, yatak, koltuk vb.) temizlik ve ergonomisinin genel sa¤l›k koflullar›na uygun olmas›, ortam›n bireyin gizlili¤ini koruyacak biçimde düzenlenmifl olmas› gibi düzenlemeler yap›lmal›d›r. Birey muayene için bir birime baflvurdu¤unda genellikle kendisini nelerin bekledi¤i konusunda bir s›k›nt› ve korku yaflar. Kafas›nda bir sürü senaryo oluflturmufltur ve s›kl›kla da bu senaryolar kötü sonla bitmektedir. Bu nedenle hastaya yaklafl›m, onun verece¤i ruhsal ve bedensel reaksiyonlar› da etkiler. Bu reaksiyonlar gerek anamnez gerekse muayene esnas›nda sa¤layaca¤›m›z bilgi ve bulgular›n sa¤l›kl› olmas›n› etkiler. Bu nedenle fiziksel de¤erlendirme s›ras›nda hastay› huzursuz edecek her türlü davran›fltan kaç›n›lmal›, ihtiyaç duydu¤u tüm bilgiler verilmeli, anlayabilece¤i ifadelerle aç›klamalar yap›lmal›, gerekirse yaz›l› izni al›nmal›, utanma ve örtünme hislerine (gizlilik ve mahremiyetine) sayg›l› olunmal›d›r. Fiziksel de¤erlendirme; inspeksiyon, palpasyon, perküsyon ve oskültasyondan oluflan dört ana muayene yöntemi ile yap›l›r. Koku duyusu, bu dört muayene yöntemine ek bilgiler sa¤lar. ‹nspeksiyon: Bireyi, sorgulay›c› tarzda, gözle muayene etmek anlam›na gelen fiziksel de¤erlendirme yöntemidir. ‹nspeksiyonun yap›labilmesi için hasta muayene koflullar›na uygun bir ortama al›nmal›, rahats›z olmayaca¤› düzeyde soyunmas› ve uygun bir önlük giymesi istenmelidir. Fizik Muayene Öncesi Genel De¤erlendirme1

A. F‹Z‹KSEL D E ⁄ E R L E N D ‹ R M E Y Ö N T E M L ER‹ Fiziksel de¤erlendirme; görme (inspeksiyon), dokunma (el parmaklar› veya ayas› ile palpasyon), iflitme (oskültasyon ve perküsyon) ve koklama duyular›ndan yaralanarak, hastayla do¤rudan temas ile veya stetoskop, kan bas›nc› ölçme cihaz›, termometre, oftalmoskop, otoskop gibi cihazlar arac›l›¤›yla dolayl› olarak vücut, sistem ve organlar›n yap›s› ve fonksiyonlar› hakk›nda bilgi edinmedir.

1. Varsa bireye ait daha önceki sa¤l›k kay›tlar› (epikriz bilgileri, reçeteler, laboratuar ve radyolojik inceleme sonuçlar› veya kay›tlar›) incelenmelidir. Düzenli takip edilen hastalarda ya da farkl› flikayetlerle baflka bir birime baflvuran bireylerde daha önce konulan tan›lar, planlanan ve uygulanan tedaviler, elde edilen muayene bulgular›n›n de¤erlendirilmesini ve iliflkilendirilmesini kolaylaflt›r›r. 2. Bireyin kulland›¤› ilaçlar›, alerjileri, özgeçmifli ve soygeçmifli sorgulanmal›d›r. Varolan kronik hastal›klar, geçirilmifl hastal›klar, bu hastal›klar›n tedavisinde kullan›lan


Sistemlerin ve Sa¤l›¤›n De¤erlendirilmesi

ilaçlar kal›c› sorunlara yol açabilir veya baflka hastal›klara zemin haz›rlayabilir. Bu nedenle geçirilmifl veya kronik hastal›klar ve kullan›lan ilaçlar mutlaka sorgulanmal›d›r. Mevsimsel de¤iflimlerde alevlenme gösteren alerjik hastal›klar, basit sorgulama ile tan›lanabilir. Öte yandan özellikle genetik geçiflli hastal›klar›n belirlenmesinde, soygeçmiflin sorgulanmas› önemlidir. 3. Bireyin tütün ürünleri, alkol, madde kullan›m› al›flkanl›klar› sorgulanmal›d›r. Bu maddelerin ne zamandan beri ve hangi s›kl›kta kullan›ld›¤›, risk faktörlerinin belirlenmesi ve verilecek tedavinin etkisi artt›rma aç›s›ndan önemlidir. 4. Bireyin varolan flikayetleri, bu flikayetlerin ne zaman ve hangi s›kl›kta ortaya ç›kt›¤›, ne kadar süredir varoldu¤u de¤erlendirilmelidir. Semptomlar›n çok iyi tan›mlanmas› gerekir. Örne¤in a¤r› flikayetinde; a¤r›n›n lokalizasyonu, karakteri, ne zaman ortaya ç›kt›¤›, süresi, s›kl›¤›, artt›ran ya da azaltan koflullar sorgulanmal› ve a¤r› net olarak tarif edilmeye çal›fl›lmal›d›r. 5. Bireyin muayene öncesinde yapt›¤› ve muayene bulgular›n› etkileyebilecek yemek yeme, s›cak veya so¤uk içecekler içme, hareket gibi aktiviteler de de¤erlendirilmelidir. Özellikle yaflam bulgular›n›n ölçümünden önce bu de¤erlendirme yap›lmal›d›r. 6. Bireyin farkl› bir dilde konufluyor olmas› halinde, anamnez alma ve muayene s›ras›nda bir çevirmenin yard›m›ndan yararlanmak gerekebilir. Bu s›rada hastan›n reaksi-

UYGULAMA ‹NSPEKS‹YON YÖNTEM‹ ‹LE MUAYENE ‹fiLEM BASAMAKLARI

1. Bireyin d›fl görünümünü, bireysel bak›m›n› ve k›yafetini incele.

2. Bireyin oturuflunu, etrafla ilgisini, reaksiyon ve cevaplar›n› incele.

3. Bireyin genel durumunu fizik yap›, durufl (postür) ve yürüyüfl aç›s›ndan incele.

3

yonlar› yak›ndan izlenmeli, sorulanlar› ve söylenenleri iyi anlad›¤›ndan emin olunmal›d›r. Fizik Muayene Sonras› De¤erlendirme1 1. Muayene sonras›nda da bireyin stresli, kayg›l› olmamas› sa¤lanmal›d›r. Muayene bulgular›n›n hastan›n anlayamayaca¤› bir dille aç›klanmas›, t›bbi tan›n›n ne oldu¤unun ya da ne yap›laca¤›n›n aç›klanmamas› bireyde stres yaratabilir. Bu nedenle bilgiler hastan›n anlayabilece¤i tarzda aç›klanmal›, sorular›na tatmin edici yan›tlar verilmelidir. 2. Birey, muayene sonunda ilaçlar›n nas›l kullan›laca¤›n›, radyolojik ya da laboratuvar tetkikleri istenmifl ise bu tetkikleri ne zaman ve nas›l yapt›rmas› gerekti¤ini anlam›fl olmal›d›r. 3. Bireyde a¤r›, k›zar›kl›k, ak›nt› ve s›z›nt› vb. durumlara neden oabilecek fiziksel muayene yöntemlerinden kaç›n›lmal›d›r. Buna neden olabilecek zorunlu uygulamalar hastaya önceden anlat›lmal›, haz›rl›kl› olmas› sa¤lanmal›d›r.

Beceri 1.1 ‹nspeksiyon Yöntemi ile Muayene Genel gözlem yap›ld›ktan sonra, sistemlere özel inspeksiyon yöntemi ile fiziksel de¤erlendirme yap›l›r. Her sistem, kendine has inspeksiyon teknikleri ile incelenmelidir.

MANTIKSAL GEREKÇE

D›fl görünüfl ve giyim tarz› bireyin hem metabolik hem mental durumu hakk›nda ipuçlar› verir. Sa¤l›kl› bir bireyin giyimi temiz, bak›ml›, ortam ve mevsime uygun olmal›d›r. Anemi, hipertiroidi, hipotiroidi, ateflli hastal›k vb. gibi durumlarda metabolik durumun de¤iflmesine ba¤l› olarak bireyin giyim tarz› da de¤iflir. Bireyin oturuflu, etraf› gözlemesi, reaksiyonlar› ve cevaplar›, özgüven, korku vb. duygusal durumu hakk›nda ipucu verir. ‹stemli veya istemsiz hareketler gözlenir ve hareketlerinin koordinasyonu de¤erlendirilir. Özgüveni yerinde bir kifli sakin oturur ve etraf› tan›y›c› vas›fta gözlemler. Reaksiyonlar› ve cevaplar› amaca yönelik ve uygun ölçüdedir. Anomali, yap›sal ve fonksiyonel bozukluklar aran›r. Sa¤l›kl› birey dik durur ve oturur. Aksamadan yürür. Hareketleri ve yap›s› bir bütünlük içerisindedir.


4

Klinik Beceriler: Sa¤l›¤›n De¤erlendirilmesi, Hasta Bak›m ve Takibi

‹NSPEKS‹YON YÖNTEM‹ ‹LE MUAYENE ‹fiLEM BASAMAKLARI

4. Cildin görünümünü, rengini, t›rnak ve k›llar gibi cilt eklerini, terleme durumunu incele.

P a l p a s y o n : El ve parmaklarla dokunarak yap›lan muayene yöntemidir. Vücudun dokunma hassasiyeti en yüksek bölgeleri parmak uçlar› olmakla birlikte, el ayas› ve parmaklar›n iç yüzeyleri de dokunma ve alg›lamaya hassas bölgelerdir. Palpasyon yöntemi ile hem yüzeyel hem derin yap› ve organlar hakk›nda bilgi edinilir. Yüzeyel palpasyon ile vücut s›cakl›¤›, derinin yap›s›, kal›nl›¤› ve nemine ait bilgiler, deri alt› yap›lar›n durumu, ulafl›labilen organlar›n büyüklü¤ü ve pozisyonu hakk›nda bilgi edinilirken; derin palpasyonla kar›n içi organlar gibi daha derindeki organlara ait bilgiler elde edilir (Resim 1). Palpe edilen yap›n›n flekli, büyüklü¤ü, s›n›rlar›, yo¤unlu¤u, tonüsü ve yerleflimi hakk›nda bilgiler toplan›r. Di¤er yandan palpasyon s›ras›nda

(devam) MANTIKSAL GEREKÇE

Sar›l›k, siyanoz, solukluk, kanama vb. hastal›k belirtilerinin varl›¤› aran›r. Normal ten rengi pembeye çalar ve canl›l›k ifade eder. Cinse has k›llanma özellikleri ikincil cinsel karakterleri gösterir. Cilt kal›nl›¤› ve nemi, örttü¤ü vücut bölgesine göre de¤iflir. T›rnaklar kal›nl›k ve yap› itibariyle normal ve sa¤lam olmal›d›r.

kalp sesleri, kalp ve damarlara ait üfürümler, perikard ve plevraya ait sürtünme sesleri de hissedilebilir. Palpasyon s›ras›nda a¤r›, hassasiyet ve kas›lma reaksiyonlar› ortaya ç›kabilir. ‹fllem s›ras›nda nazik ve yavafl hareket edilmeli, ellerin temiz, s›cak ve t›rnaklar›n k›sa olmas›na, hastada rahats›zl›k hissi yarat›lmamas›na özen gösterilmelidir. Özellikle kas›k ve pudental bölge, meme ve koltukalt› bölgeleri gibi hastada utanma duygusuna sebep olabilecek bölgelerin muayenesi s›ras›nda bireye nas›l bir muayenenin yap›laca¤› ve bu muayeneden ne amaçland›¤› anlat›lmal›, rahatlamas› sa¤lanmal›d›r. Organ ve sistemlerin palpasyon teknikleri kendine has özellikler tafl›r ve bu özelikler göz önünde bulundurularak muayene yap›lmal›d›r.

Resim 1: Yumuflak ve derin palpasyon


Sistemlerin ve Sa¤l›¤›n De¤erlendirilmesi

5

Resim 2: Perküsyon yöntemi ile muayene

P e r k ü s y o n : Perküsyon, vücudun de¤iflik bölümlerine parmak, el veya küçük cihazlarla muayene amaçl› yap›lan vurma – çarpma ifllemidir (Resim 2). Bu ifllem s›ras›nda oluflan sesler veya reaksiyonlar (a¤r›, irkilme, refleks vb. tepkiler) ile organ ve yap›lar›n büyüklü¤ü, yo¤unlu¤u, s›n›rlar›, dokusunun karakteri (solid yap›da, içerisinde s›v› veya gaz bulunmas› durumu) ve a¤r›l› olup olmad›¤› hakk›nda bilgi elde edilir. Kolay uygulanabilen bir yöntem olmas›na ra¤men organ ve sistemler hakk›nda çok yararl› bilgilerin elde edildi¤i bir muayene yöntemidir. Bu bölümde yaln›zca parmaklar kullan›larak uygulanan perküsyondan bahsedilecektir. Organ ve sistemlerin de¤erlendirilmesi için kullan›lan perküsyon teknikleri kendine has özellikler tafl›r. Bu nedenle, bu özelikler göz önünde bulundurularak muayene yap›lmal›d›r.

¤er ve kas gibi içi dolu organ ve yap›larda mat ses (dull ness), kar›n bofllu¤unda oldu¤u gibi içi hava dolu organ ve yap›lar üzerinde davul sesi (timpan ses), akci¤erler gibi içerisinde de¤iflik oranda gaz ve kat› doku içeren organlar üzerinde ise mat ve timpan seslerin kar›fl›m› olan so n o r sesi (rezona ns / sonorite) duyulur. Bu sesler, muayene s›ras›nda duyulmas› beklenen normal perküsyon sesleridir. Patolojik durumlarda ise; ya perküsyon uygulanan alanda iflitilmesi beklenen seslerde de¤iflme meydana gelir, (Ör: kar›nda asit birikmesi durumunda timpan ses kaybolur ve mat ses, plevra bofllu¤una havan›n girmesine ve akci¤er kollaps›na neden olan pnömotoraksta ise tipman ses duyulur) veya sesin karakteri de¤iflir (amfizemde resonans artar ve h i p e r rezonans veya hipersonorite sesi, pnömonide ise mat ses ile rezonans sesi aras› karakterde s u b m a t ses iflitilir.3

Beceri 1.2 P e r k ü s y o n Yöntemi ile Muayene Perküsyon s›ras›nda oluflan seslerin isimlendirilmesinde farkl›l›klar olmakla birlikte anlamlar› ayn›d›r. Karaci-

UYGULAMA PERKÜSYON YÖNTEM‹ ‹LE MUAYENE ‹fiLEM BASAMAKLARI

1. Uygulamay› bireye aç›kla. ‹fllem için izin al. Hastan›n muayene s›ras›nda yapmas› ve yapmamas› gereken hareketleri belirle. 2. Muayene masas› ya da yatak etraf›na perde ya da paravan çek. Muayene ile iliflkisi olmayan kiflilerin oda d›fl›na ç›kmas›n› sa¤la.

Malzemeler Parmakla perküsyon için özel bir malzeme bulundurulmas› gerekmez. Ancak özel durumlarda eldiven ve antiseptik solüsyonlar gerekebilir.

MANTIKSAL GEREKÇE

Hastan›n onay› al›narak iflbirli¤i sa¤lan›r. Perküsyon s›ras›nda hastan›n bazen derin nefes al›p tutmas› gerekir, bunun eflgüdümü ancak hastan›n iflbirli¤i ile mümkündür. Hastan›n gizlili¤inin korunmas›n› sa¤lar ve muayenede iflbirli¤ini artt›r›r.


6

Klinik Beceriler: Sa¤l›¤›n De¤erlendirilmesi, Hasta Bak›m ve Takibi

(devam)

PERKÜSYON YÖNTEM‹ ‹LE MUAYENE ‹fiLEM BASAMAKLARI

3. Muayene edilecek organ ya da bölge aç›kta kalacak biçimde giysileri ç›kar. 4. Ellerini y›ka (Perküsyon ç›plak elle yap›lmal›d›r. Özel bir cilt hastal›¤› veya bulafl›c› olmas› muhtemel durum varsa eldiven giyilmelidir.) 5. Bir elinin (sa¤ elini kullananlar için sol, sol elini kullananlar için sa¤ el) genellikle orta parma¤›n› muayene edilecek alana bast›rarak yerlefltir. (Vuran parmak pleksör, vurulan parmak pleksimetre ad›n› al›r.) Di¤er elin orta parmak ucu ile (tercihan bir, ancak kimi zaman daha kuvvetli ses almak üzere iki veya üç parmak bitifltirilerek birlikte) bir kez veya arda arda, eflit kuvvette iki kez vur. (Vurma hareketi s›ras›nda elin bilekten hareket etmesi gerekti¤i unutulmamal›d›r.) (Resim 2)

MANTIKSAL GEREKÇE

Muayene yap›lacak bölge d›fl›ndaki vücut bölümlerinin örtülü olmas› bireyin rahatlamas›n› sa¤lar ve kas gerginli¤i azal›r. Eldiven, seslerin de¤iflmesine neden olabilir. Mikroorganizmalar›n yay›lmas› ve bulaflmas› önlenir. Ellerin do¤ru vücut bölümüne yerlefltirilmesi, do¤ru veri elde edilmesini sa¤lar.

Vurma ile dokuda titreflimlere neden olunur. Dokudan gelen sesler ile tan›sal bulgular elde edilir. Birden fazla parmak kullan›lmas› halinde ek titreflimler oluflabilir ve gürültülü sesler duyulur.

bir t›bbi cihazd›r (Resim 3). Böyle bir cihaz›n bulunmamas› durumunda kula¤›n araya ses oluflturmayacak temiz bir bez konarak bölgeye do¤rudan yaslanmas› ile de oskültasyon yap›labilir. Organ ve sistemlerin muayenesi için kullan›lan oskültasyon teknikleri kendine has özellikler tafl›r. Bu nedenle, her sistem ve organ›n oskültasyonlar›, bu özellikler göz önünde bulundurularak yap›lmal›d›r.

Beceri 1.3 Resim 3: Steteskop

O s k ü l t a s y o n : Organlar›n çal›flmas› s›ras›nda oluflan seslerin dinlenmesi esas›na dayanan bir muayene yöntemidir. Oskültasyon için genellikle stetoskop kullan›l›r. Stetoskop, vücut içinde oluflan sesleri dinlemek için gelifltirilmifl UYGULAMA OSKÜLTASYON YÖNTEM‹ ‹LE MUAYENE ‹fiLEM BASAMAKLARI

1. Malzemeleri tam olarak haz›rla. Ellerini y›ka. Stetoskop al›c›s›n›n yüzeyini antiseptik solüsyon emdirilmifl pamuk tamponla sil. (Stetoskop kifliye özel de¤il ise, kulakl›k uçlar› da antiseptik solüsyonla silinmelidir.) 2. Uygulamay› bireye aç›kla. ‹fllem için hastadan izin al. Hastay› rahats›zl›k ya da stres belirtileri yönünden izle. Muayene s›ras›nda hastan›n iflbirli¤ini sa¤la, yapmas› ve yapmamas› gereken hareketleri belirle.

O s k ü l t a s y o n Yöntemi ile Muayene Malzemeler Stetoskop Antiseptik solüsyon Pamuk tampon

MANTIKSAL GEREKÇE

El y›kama iflleminin her türlü muayeneden önce ve sonra yap›lmas› hijyenik kurallar gere¤idir. Bireylerin temizlik dürtülerine sayg›n›n ifadesidir. Baflkas›na ait stetoskop, mikroorganizma ve mantarlar›n tafl›nmas›na neden olabilir. Hastada güven ve rahatlama hissi oluflturur, iflbirli¤ini artt›r›r. Hastan›n bazen solumas› bazen de solu¤unu tutmas› gerekebilir. Oskültasyonun sa¤l›kl› olabilmesi için hasta ile iflbirli¤i yap›lmal›d›r.


Sistemlerin ve Sa¤l›¤›n De¤erlendirilmesi

OSKÜLTASYON YÖNTEM‹ ‹LE MUAYENE ‹fiLEM BASAMAKLARI

3. Muayene masas› ya da yatak etraf›na perde veya paravan çek. Muayene ile iliflkisi olmayan kiflilerin oda d›fl›na ç›kmas›n› sa¤la. 4. Muayene edilecek organ ya da bölge aç›kta kalacak biçimde giysilerin ç›kar›lmas›n› sa¤la. (Utanma hissini ve bunun oluflturaca¤› huzursuzlu¤u azaltmak için muayene yap›lacak bölge d›fl›ndaki vücut bölümlerinin örtülü olmas›na dikkat edilmelidir.) 5. Muayene alan› çok fazla k›ll› ise, k›llar›n yumuflamas› iflin ›slak bir gaz bezi ile nemlendirme yap veya bir nemlendirici krem sürerek, yumuflamas›n› sa¤la. 6. Özellikle so¤uk mevsimlerde, stetoskopun al›c› bölümünü, ›s›nana kadar avuç içinde tut. 7. Stetoskopun al›c›s›n›, iki parmak ile kenarlar›ndan tut ve muayene edilecek vücut bölümü üzerine yerlefltir. (Basmak gerekti¤inde parmak ya da elin kenar k›sm› kullan›lmal›d›r. Oskültasyon s›ras›nda diyafram do¤rudan cilde temas etmelidir.)

7

(devam) MANTIKSAL GEREKÇE

Hastan›n gizlili¤inin korunmas›n› sa¤lar.

Arada kumafl veya baflka yap›lar›n bulunmas› gürültüye neden olabilir ve oskültasyon kalitesini düflürür. Gizlili¤in korunmas› ile birey gevfler, kas gerginli¤inin oluflturdu¤u gürültülü sesler kaybolur. Vücut k›llar› ilave seslerin duyulmas›na neden olabilir. Al›c›n›n so¤uk olmas›, hastada ani irkilmeye, kas›lmaya, çocuklarda da korkuya neden olabilir. El ve parmaklarda oluflabilecek kontrolsüz hareketler gürültü seslerinin oluflmas›na neden olabilir.

Resim 4: Muayene için stetetskopu kullanma yöntemleri

K o k u n u n d e ¤ e r l e n d i r i l m e s i : Klasik muayene dörtlüsünden ayr› olarak, vücut kokusunun de¤erlendirilmesi de bireyin sa¤l›k durumu hakk›nda bilgi verebilir. Vücudun yaflanan ortam, al›nan g›da, metabolik durum ve hijyenik durumuna göre kendine has bir kokusu vard›r. Bazen de hastal›klar vücuttan de¤iflik kokular›n yay›lmas›na neden olur. Bu kokular›n alg›lanmas›, di¤er yöntemlerle belirlenemeyecek anormalliklerin (ketoasidozda aseton kokusu, karaci¤er komas›nda kedi ci¤eri kokusu, alkol kullan›m›na ba¤l› alkol kokusu, idrar ve d›flk› kokusu, a¤›z kokusu vb.) saptanmas›na yard›mc› olabilir. Ancak kokunun de¤erlendirilmesi için hissedilen vücut kokusunun do¤as› ve kayna¤› hakk›nda bilgi sahibi olmak önemlidir.

B. YAfiAM BULGULARININ DE⁄ERLEND‹R‹LMES‹ Vücudun en temel fonksiyonlar›n›n izlenmesi, ölçülmesi ve de¤erlendirilmesi ile elde edilen ve bireyin fizyolojik durumu hakk›nda önemli bilgiler veren verilere yaflam bulgular› (vital bulgular) denir. Vücut s›cakl›¤›, nab›z say›s›, solunum say›s› ve k a n b a s › n c › yaflam bulgular›d›r. Bu bulgular›n iyi de¤erlendirilmesi ile yaflam› tehdit eden t›bbi sorunlar erken belirlenebilir, sorunlar›n seyri izlenebilir, yap›lacak giriflimler planlanabilir ve bireyin sa¤l›k durumundaki de¤iflimler saptanabilir.


8

Klinik Beceriler: Sa¤l›¤›n De¤erlendirilmesi, Hasta Bak›m ve Takibi

Yaflam bulgular›n›n ölçülmesi kadar elde edilen verilerin de¤erlendirilmesi ve yorumlanmas› da çok önemlidir. Veriler, çevresel faktörler, bireyin yafl›, cinsi, boy ve a¤›rl›k bilgileri, var olan veya efllik eden hastal›k tablolar›n›n oluflturdu¤u durumlara uygun olan normal de¤erler ve s›n›rlarla k›yaslanmal› ve yorumlanmal›d›r. ‹zlenen hastalarda, hastal›¤›n seyri s›ras›nda elde edilen veriler bafllang›ç verileri göz önünde bulundurularak de¤erlendirilmelidir. Yaflam bulgular›, izleme bilgileri ve yorumlar, özel olarak oluflturulmufl takip formlar›na kay›t edilir. Böylece, verilere kolayca ulafl›labilir, de¤erlendirilebilir, tedavi ve bak›m giriflimleri planlanabilir ve gerekirse müdahele edilebilir. a. V ü c u t S › c a k l › ¤ › n › n D e ¤ e r l e n d i r i l m e s i Vücutta oluflan tüm fizyolojik faaliyetler s›ras›nda ›s› olufltu¤u gibi bütün bu fizyolojik faaliyetlerin oluflabilmesi için de vücut s›cakl›¤›n›n belli s›n›rlarda olmas› gerekir. Kan dolafl›m› arac›l›¤› ile vücudun tüm bölgelerinin s›cakl›¤›, küçük farkl›l›klar göstermekle birlikte, hemen hemen ayn›d›r. Ancak d›fl ortamla temas halinde olan deri ve uç noktalar›n s›cakl›¤› gerçek vücut s›cakl›¤›ndan daha farkl› olabilir. Bu nedenle vücut s›cakl›¤›ndan bahsedilirken vücut yüzey s›cakl›¤›n› ve derin s›cakl›¤› (core temperature) ayr› ayr› ifade etmek gerekir. Alt özofagus, timpanik zar ve kan›n kalp içerisinden ölçülen s›cakl›¤a derin s›cakl›k denir. Derin s›cakl›k, yüzeyel s›cakl›¤a oranla çevre ortam›n›n etkisinden daha az ve zor etkilenir. Ancak derin s›cakl›¤›n etkilenmeye bafllamas› kendisini yaflamsal olumsuzluklarla gösterir. Pek çok fizyolojik mekanizma bozulmaya bafllar. Bu nedenle derin s›cakl›¤›n izlenebilmesi önemli yaflamsal bilgiler verebilir.4,5,6 Vücut s›cakl›¤›, hipotalamusta bulunan ve termostat görevi gören termoregulasyon merkezi taraf›ndan düzenlenir. Vücut s›cakl›¤›n›n artmas› durumunda, damarlarda vazodilatasyon oluflur ve vücut cilt yüzeyinden ›s› kaybeder. Vücut s›cakl›¤›n›n azalmas› durumunda ise, metabolik faaliyetlerin h›zlanmas› sonucu, vücutta ›s› üretilmeye bafllar. Böylece vücut s›cakl›¤› belirli aral›klar aras›nda sabit tutulmaya çal›fl›l›r.6,7 Ya fl a m b u l g u l a r › n › n ö l ç ü l d ü ¤ ü d u r u m l a r ; - Fiziksel muayenenin bir parças› olarak, - Bireyin klini¤e ilk baflvurusu s›ras›ndaki durumunun belirlenmesi, - Hastanede kal›nan süre içerisinde hastan›n takibi ve kontrolü, - Cerrahi giriflim vb. uygulamalar›n ve medikal tedavilerin etkilerinin de¤erlendirilmesi, invaziv giriflimler, öncesi ve sonras›, - Bak›m ve tedavi giriflimlerinin etkinli¤inin de¤erlendirilmesi, - Hastal›¤›n klinik seyrinin belirlenmesi, - Hastan›n tedavi gördü¤ü üniteden / hastaneden ç›k›fl› s›ras›ndaki durumunun onaylanmas› için,

V ü c u t s›cakl›¤›n› d e ¤ i fl t i re n d u r u m l a r Vücut s›cakl›¤›n› azaltan meknizmalar: Vazodilatasyon, terleme, ›s› üretiminin bask›lanmas›, istemli kas hareketlerinin azalt›lmas› Vücut s›cakl›¤›n› artt›ran meknizmalar: Vazokonstrüksiyon, piloereksiyon (k›l diklenmesi), ›s› üretiminin artmas›, titreme, istemli kas hareketinin artt›r›lmas›, adrenalin ve tiroksin ile kimyasal ›s› üretimi Vücut s›cakl›¤›; cins, yafl, bedensel faaliyetler ve dönemsel de¤iflimlere (kad›nlarda menstrüel siklus, menopoz vb.) göre farkl›l›k gösterir. Normal vücut s›cakl›¤› 36-37.2 °C olup gün içerisinde sirkadien ritme uygun olarak yaklafl›k 0.4-0.6 °C kadar de¤iflkenlik gösterir. Hücrelerin faaliyetlerini sürdürdü¤ü vücut s›cakl›¤› aral›¤› dar olmas›na ra¤men, hücreler büyük s›cakl›k de¤iflimlerine tahammül edebilirler. Ancak vücut s›cakl›¤›n›n afl›r› yükselmesi ve düflmesi yaflamsal sorunlara yol açabilir. Örne¤in: normal derin s›cakl›¤›nda %5’lik azalma hipotermiye neden olur. Daha ileri düflüfller ise önemli kardiyovasküler, nörolojik, renal, endokrin ve kas-iskelet sistemi de¤iflimlerine neden olur.4,5,6,7 Pek çok hastal›k vücut s›cakl›¤›nda de¤iflime neden olmaktad›r. Bu nedenle, vücut s›cakl›¤›n›n izlenmesi yaflamsal fonksiyonlar aç›s›ndan önemlidir. Ayr›ca, hastal›¤›n seyri s›ras›nda ortaya ç›kan ani s›cakl›k de¤iflimleri, perforasyon, abseleflme gibi komplikasyonlar›n da varl›¤›n› gösterebilir. Vücut S›cakl›¤› ile ‹lgili Te r i m l e r H i p o t e r m i : Vücut s›cakl›¤›n›n 36 °C alt›nda olmas›d›r. H i p e r t e r m i (Febris = Pyrexia): Vücut s›cakl›¤›n›n 37.2 °C üzerinde olmas›d›r S ü rekli atefl (Continued fever): Vücut s›cakl›¤› sürekli 37 °C’nin üzerinde olup günlük oynamalar 1 °C’den azd›r (Ör: Tifo). R e m i t t a n a t e fl (Remittent fever): Vücut s›cakl›¤› sürekli olarak 37 °C’nin üzerinde olup günlük oynamalar 1°C’den fazlad›r, ancak atefl düfltü¤ü zaman bile 37 °C üzerinde de¤er ölçülür (Ör: Pnömoni). ‹ n t e r m i t t a n a t e fl (Intermittent fever): Vücut s›cakl›¤›n›n günlük oynamalar› 1 °C’den fazla olup, atefl düfltü¤ünde normal s›n›rlara (37 °C alt›na) inmektedir. Genellikle üflüme ve titreme ile yükselir ve ard›ndan terleme oluflur (Ör: Kolesistit, Piyelonefrit, Tonsillit). O n d ü l a n a t e fl (Febris undulans): Vücut s›cakl›¤› kay›tlar› incelendi¤inde, gün içerisinde 1 °C civar›nda oynamalarla, dalgal› atefl görülür (Ör: Bruselloz). R e k ü r r a n a t e fl (Febris recurrentis): ‹ki veya üç günlük dönemler halinde intermittan karakterli atefllenme ve normal vücut s›cakl›¤› dönemleri görülür (Ör: S›tma).

Klinik Beceriler  

Saglik durumunun degerlendirilmesi, mevcut saglik sorunlarinin saptanmasi veya saglik sorunlari olma olasiligi yüksek bireylerin ortaya çika...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you