Page 1

Colaborando co CETMo Por Carolina Sánchez

Centro Etnográfico de Terra de Montes Camiño do Pouso nº 2 Soutelo de Montes, Forcarei

www.cetmo.info

Xaneiro-Abril 2012

Foi un dia gris e chuvioso cando, aburridos na casa, decidimos facer unha visita ao Centro Etnográfico de Soutelo de Montes. ww

Recordamos, pois coñecímolo xa fai uns anos, chamar antes de ir; xa

que

non

sempre

aberto.Pontevedra Pesquisamos

está

en

internet

a

información na páxina web de VerboXido, a asociación ecoloxista que se fai cargo do centro, e chamamos ao contacto. Éste resulta ser o teléfono da veciña, unha señora que vive ao carón do centro e encárgase de abrir cando hai visita: “Están de sorte,-

dinos- xusto hoxe están os responsables, pero dádevos presa que marcharán nun rato...”. Así foi como coñecimos a Lola, Dionisio, Chon e Pereyo. Moi amables, faciámos

acompañáronnos a

visita.

no

percorrido.

Neste

momento

Conversabamos

puidemos

mentres

comprobar

as

dificultades ás que se enfrontaban para que o centro seguise en activo, tampouco

xa

que

non

habia

apoio

económico

institucional

nin

“moral” na comarca. Contáronnos, ademáis, que tiñan a

intención de presentar a solucitude de “colección visitable” ante

a

Xunta

e

o

centro

ía

someterse

a

unha

evaluación.

A

finalidade que perseguían con ilo era posibilitar a presentación da colección a posibles subvencións e ampliar, dese modo, as formas de financiación. Maria Ascensión Muñoz (para nós Chon) seria a xerente do centro durante xestións

os

seguintes

burocráticas

meses,

a

encargada

pertinentes

para

de

realizar

levar

a

tódalas cabo

a

solicitude. Tamén tiña un cometido moi especial e laborioso; o


de remodelar o inventario da colección (máis de mil), o cal supoñia a eliminación de etiquetados antigos e confusos, xunto á reposición duns novos. Falounos das esixencias ás que deberían someterse os obxectos; sendo unha delas a evaluación do estado de

conservación

de

cada

un

e

unha

valoración

global

da

colección. O CETMo está situado na Aldea de Arriba, no núcleo tradicional do pobo Soutelo de Montes. É nese lugar onde aínda poden verse as construccións máis tradicionais. A

orixe

deste

agrícolas

que

centro

iniciou

parte

en

da

1992

recopilación

Constantino

de

obxectos

González

Penas

e

continuaron os seus fillos Alfredo e Bruno por todo o territorio de Terra de Montes. A intención era amosar aos visitantes o mundo

anterior

estudar

e

á

decada

rexistrar

a

dos

80.

Ao

mesmo

arquitectura

tempo

comezouse

vernácula

da

zona,

a o

vocabulario, o folclor e as historias do lugar. A

colección

enmárcase

nunha

vivenda

tradicional

na

que

se

recrearon algúns espazos tal e como serían en orixe, mentres que noutras

estancias

ubicáronse

os

materiais

pertencentes

aos

oficios. Logo da visita, durante varios dias non puidemos quitarnos da cabeza o CETMo e os seus protagonistas. Pasaron uns dias ata que decidimos escribir a Chon e contarlles qué era Niquelarte e se estarían dispostos a que lles botáramos unha man co seu cometido de forma desinteresada. A nosa proposta consistía en asesoralos en canto á maneira de evaluar o estado de

conservación,

os

métodos

adecuados

para

a

almacenaxe

e

etiquetaxe das pezas e aceptaron moi contentos. Reunímonos

en

participación.

xaneiro Nese

para

momento

establecer Niquelarte

as

pautas

márcase

os

da

nosa

seguintes

obxectivos: •

Colaboración

na

elaboración

do

valoración

do

estado

de

siglado/etiquetado de cada unha.

inventario

de

conservación

pezas, e

na o


Análise do estado de conservación da colección actual e planificación dun programa de conservación preventiva.

Asesoramento

no

almacenaxe

dalgunhas

das

pezas

que

van

retirar da colección. Para conseguir os nosos propósitos, marcamos a data de inicio cara

mediados

realizara

as

de

xaneiro.

fotografias

Uns de

meses

antes

tódolos

Chon

obxectos

Muñoz e

xa

estaba

familiarizada con la colección. Polo tanto, ela estableceu a orde que iamos seguir, e acordamos que a forma de proceder cos obxectivos

propostos

faríase

de

forma

simultánea.

Con

isto

evitariamos confusións posteriores polos números erróneos e a manipulación excesiva das pezas. Así pois, puxémonos mans á obra! durante dez dias, os máis frios

do

invierno

en

Terra

de

Montes

(ou

polo

menos

así

o

vivimos nós). Cabe decribir en breves palabras cómo é o entorno que nos rodea para ambientar ao lector. Como se dixo anteriormente, a colección está aloxada no que era una vivenda tradicional. A arquitectura da zona caracterízase pola falta de luz no interior, xa que se evitaban as fiestras como

elementos

de

saída

do

calor

interno.

Algunhas

paredes

conservan os enlucidos de cemento (colocados seguramente nos anos 70) e outras están espidas coa pedra e o barro á vista. Os dous pisos únense por unhas estreitas escaleiras de madeira. A parte inferior está parcialmente excavada na roca e antigamente correspondía ás cortes, onde se gardaban o gando e os aperos de labranza. O tellado fóra rehabilitado facía pouco. É un lugar frio e húmido, xa que so se abre para as visitas; aínda que periódicamente vai unha persoa facer limpeza xeral e colocáronse varios deshumidificadores. Niquelarte

elaborou

seis

fichas

guía

para os distintos materiais que conforman os

obxectos

(tapa):

cerámica

e

vídro,

pedra, metal, madeira, textil e mimbre, fotografía e papel. Debido á complexidade e a diversidade de materiais existentes


nalgúns

dos

obxectos,

escolleuse

a

ficha

polo

material

predominante, describindo en ´outros´ os demáis compoñentes. As

fichas

CETMo

e

foron

de

deseñadas

maneira

que,

especialmente

calquera

dos

para

a

coleción

responsables

do

puideran

encher o seu contido en posteriores ocasións. Establecéronse, segundo as alteracións, catro graos de conservación; pese a que a Xunta de Galicia só establece tres niveis de conservación: bo, malo e regular. Dada a heteroxeneidade de materiais, a peculiaridade ambiental de

cada

sala

e

a

diversidade

de

orixe

dos

bens,

ésta

calificación parecíanos insuficiente, polo que creamos un código especial de cinco valores: A+, A, B, B+ y C, sendo A+ un estado de conservación “moi bo”, B+ “regular con observación” e os bens co distintivo C precisarían dunha intervención “urxente”. Escolléronse letras simples que colocadas na esquina superior de

cada

ficha,

establecer

todo

para

poder

tipo

de

facer

un

reconto

estadísticas

como:

visual ¿en

rápido

qué

sala

e se

atopan peor os bens? ou ¿qué materiais se conservan mellor no centro?. E dese modo relacionar os datos con, por exempo, a humidade

relativa

presente

nas

salas

ou

as

características

particulares dos soportes. Á hora de elaborar o informe de conservación esixido pola Xunta de Galicia, os valores A+ e A corresponderían a bo, B e B+ a regular e C a mao. As xornadas foron laboriosas, en parte tamén para combatir o frío. Por salas, íanse valeirando paredes e estantes, no caso de non poder move-lo obxecto facíase in situ. Mentres Chon medía a peza e eliminaba e repuña o siglado, un membro de Niquelarte facía

a

evaluación

simplicidade

e

aparente

colaboraba da

labor,

nas

outras

houbo

tarefas.

momentos

Pese

de

á

moita

confusión; ao elaborar durante anos varios inventarios algunhas pezas tiñan o mesmo ou varios números de rexistro. Niquelarte deseñou tamén os métodos de siglado e etiquetado. Nos

obxectos

colocaríanse

grandes unhas

ou

etiquetas

nos de

que PVC

sería

difícil

transparente

e

siglar, flexible


(como o das tapas dos libros) con sedal, nas que se escribía o número correspondente cun rotulador indeleble de cor negra. No resto das pezas faríase un siglado ´económico´ tradicional do estilo aos hachádegos arqueolóxicos cunha base de esmalte de unllas

de

calidade,

branco

ou

transparente,

sobre

o

que

se

escribiría, unha vez seco, a sigla cun rotulador indeleble fino de cor negra. Escolléronse estes produtos por ser asequibles e doados

de

eliminar

(mediante

o

uso

de

acetona

retirábase

o

esmalte e por medio de alcohol, a tinta). Recolocadas, etiquetadas e evaluadas tódalas pezas, rematábase o traballo de campo. Fixéronse

os

elaboración

recontos,

as

informe.

Nos

do

estadísticas días

de

e

procedeuse

traballo

no

á

Centro

comprobamos tamén o estado no que se atopaba o edificio, as variacións medidas

de

cun

temperatura

e

humidade

termohigrómetro),

o

cal

(algunhas

salas

permitíanos

foron

facer

a

descrición destes datos. Non amosaremos eiquí a documentación xerada nin os informes finais, xa que son propiedade do CETMo. Pero sí amosamos as fichas empregadas e unha delas completa a modo de exemplo. Como autocrítica (sempre necesaria), cabe destacar que durante o uso das

mesmas

fomos

conscientes

das

súas

carencias

e

dos

seus

excesos; percatámonos de que era preciso melloralas ou ser máis concisos nalgúns materiais. Para iso fixemos uso do apartado “observación” para definir as alteracións que faltaban e que se repetian en moitas ocasións. Quizais fomos pouco conscientes do material

tan

dispar

do

que

dispuñamos.

Polo

tanto,

non

consideramos que istas poidan ser universais senón canto menos, mellorables.


Fichas ETNOGRÁFICO nº rexistro: Obxecto: Medidas:

VerboXido

ETNOGRÁFICO VerboXido nº rexistro:

Material (predominante) MADEIRA Outros:

Material FOTOGRAFÍA e PAPEL

NIVEL 1: Alteracións da montaxe segundo o tipo de soporte ROTURA DEFORMACIÓN LAGOAS INFESTACIÓN BIOLÓXICA-ACTIVA

NIVEL 1: Alteracións superficiais SUCIDADE CONCRECIÓNS EROSIÓN-USO INFESTACIÓN BIOLÓXICA INACTIVA FALTAS DE POLICROMÍA NIVEL 2: Perda leve de materia FUNGOS POLICROMÍA FISURADA DEFORMACIÓN AFECTADA POR OUTROS MATERIAIS DO OBXECTO DESMÓNTASE SEN ROMPER NIVEL 3 e 4: Perda de materia (3=localizado/4=xeralizado) ATAQUE DE XILÓFAGOS ACTIVO ROTURAS PERDA DE CONSISTENCIA ESTRUCTURAL POLICROMÍA SEPARADA DO SOPORTE

Obxecto:

FISURAS

Alteracións da fotografía ALTERACIÓN CROMÁTICA AMARILLAMENTO OXIDACIÓN NIVEL 2: fráxil COLONIZACIÓN BIOLÓXICA DEFORMACIÓN

-

LAGOAS

NIVEL 3 e 4: Perda de materia: (3=localizado/4=xeralizado) ROTURAS FISURAS

DESCOMPOSICIÓN

OBSERVACIÓNS:

OBSERVACIÓNS:

ETNOGRÁFICO nº rexistro: Obxecto: Medidas:

VerboXido

ETNOGRÁFICO

VerboXido nº rexistro:

Material (predominante) METAL Outros:

Obxecto: Medidas:

NIVEL 1: Modificacións superficiais ÓXIDO XERALIZADO CAPA DE PASIVACIÓN UNIFORME DEPÓSITOS SUPERFICIAIS EROSIÓN-USO NIVEL 2: Perda leve de materia ÓXIDO LOCALIZADO: ACUMULACIÓNS

CRÁTERES

PLACAS PRESENZA DE FISURAS METÁLICO PILA ELECTROQUÍMICA ENTRE DOUS OU MÁIS METAIS

Material (predominante) PEDRA Outros:

Alteracións NIVEL 1: Modificacións superficiais TINCIÓN PÁTINA COSTRA DEPÓSITOS SUPERFICIAIS CONCRECIÓN EFLORESCENCIA ALVEOLIZACIÓN EROSIÓN-USO

NÚCLEO

NIVEL 3: DEFORMADO DESMÓNTASE DOADAMENTE NIVEL 4: ROTURAS AUSENCIA DE METAL (totalmente mineralizado) SIGNOS DE CORROSIÓN ACTIVA

NIVEL 2: Pérdida leve de materia ALVEOLIZACIÓN PICADO DISGREGACIÓN PULVERULENCIA NIVEL 3: Deformacións NIVEL 4: Rupturas FRACTURACIÓN-FISURACIÓN

EXFOLIACIÓN

PLACAS

OBSERVACIÓNS: OBSERVACIÓNS: ETNOGRÁFICO VerboXido nº rexistro: Obxecto: Medidas:

ETNOGRÁFICO VerboXido nº rexistro: Material: Outros:

CERÁMICA e VIDRO

NIVEL 1: Alteracións superficiales SUCIDADE COSTRAS DESGASTE-USO MANCHAS MARCAS IRISACIÓN NIVEL 2: Perda leve de materia ARENIZACIÓN DA SUPERFICIE EXCORIACIÓN EXFOLIACIÓN CONCRECIÓNS

Material: TECIDO e MIMBRE Outros:

NIVEL1: Alteracións superficiais DECOLORACIÓN MANCHAS EROSIÓN-USO DESCOSIDOS NIVEL 2: Fráxil MANCHAS DE ÓXIDOS DEFORMACIÓNS

INCOMPLETO

NIVEL 3 e 4: (3=localizado e 4=xeralizado) PERDA DE CONSISTENCIA ESTRUCTURAL MOI FISURADA ROTURAS ENVEXECEMENTO DE RESTAURACIÓNS ANTERIORES OBSERVACIÓNS:

Obxecto: Medidas:

COLONIZACIÓN BIOLÓXICA ERRADICADA RIXIDEZ PICADURAS

NIVEL 3 e 4: (3=Localizado e 4=xeralizado) ROTURAS ATAQUE DE INSECTOS ACTIVO FUNGOS PERDA DE CONSISTENCIA ESTRUCTURAL DESINTEGRACIÓN OBSERVACIÓNS:


Ficha do Petromax

LÁMPARA

PETROMAX

Lámpara portátil para a iluminación de interiores. Funcionaban con petróleo, contén unha pequena bomba de ár a presión necesaria para o correcto funcionamento do carburador interno da linterna, que se comprime mediante un pistón lateral. Leva incorporado un manómetro. De orixe alemana, eran fabricadas pola empresa "Ehrich & Graetz" dende 1920. Orixe: Donación. Ubicación no museo: estancia CASA, zona “iluminación”

(Datos da ficha descriptiva do CETMo)

Exemplo de ficha realizada por Niquelarte : Calificación: ETNOGRÁFICO

B  

VerboXido

nº rexistro: 1250 Obxecto: Lámpara PETROMAX

Material (predominante) METAL: Fe

Medidas: 36x25x45 cm

Outros:

ferro lacado, latón, madeira, baquelita

NIVEL 1: Modificacións superficiais ÓXIDO XERALIZADO

CAPA DE PASIVACIÓN UNIFORME

DEPÓSITOS SUPERFICIAIS

X

EROSIÓN-USO

X

NIVEL 2: Perda leve de materia ÓXIDO LOCALIZADO:

X

PRESENCIA DE FISURAS

ACUMULACIÓNS

X (pó e óxido)

CRÁTERES

PLACAS

NÚCLEO METÁLICO

PILA ELECTROQUÍMICA ENTRE DOUS O MÁIS METAIS NIVEL 3 DEFORMADO: DESMÓNTASE DOADAMENTE NIVEL 4: ROTURAS

AUSENCIA DE METAL (totalmente mineralizado?)

SIGNOS DE CORROSIÓN ACTIVA

X (en presencia de

humidade) OBSERVACIÓNS: numerosos depósitos de pó que atraen e fixan a humidade de forma localizada. Nas zonas onde se perdeu o lacado do metal, o ferro oxidou e o proceso avanza aumentando de volume e provocando que o resto do acabado se desprenda. Pese ao aspecto, as pezas

mecanismos a rosca poden desmontarse doadamente.

*Recoméndase unha limpeza inmediata e retirar a peza da zona onde está ubicada (moi húmida).


A

principios

de

abril

convocouse

unha

reunión

con

tódolos

responsables do CETMo. A orde do día foi a seguinte: -­‐

Explicar

o

traballo

conclusións

en

realizado

canto

ao

por

estado

Niquelarte

de

e

as

conservación

da

colección. -­‐

Expór

as

nosas

recomendacións

en

canto

a

melloras

expositivas e un pequeno plan de conservación preventiva. -­‐

Dar unhas pequenas nocións de almacenaxe para as pezas que serían retiradas da exposición.

Conscientes da importancia da nosa implicación no cometido da xente

do

CETMo

(conseguir

a

calificación

de

“colección

visitable”), esforzámonos por facelo o mellor posible, aplicando a

nosa

filosofía

Patrimonio. cuestións

E

de

traballo

logramos,

prácticas

cos

non

e

a

menos

nosa

ética

importante,

materiais

máis

de

trato

co

asesoralos

en

adecuados

á

escasa

economía do centro. Valoramos o esforzo destas persoas por manter viva a memoria, a tradición

e

a

cultura

de

Terra

de

Montes.

Gracias

a

ésta

colaboración aprendemos unha parte de todo iso, pero tamén das nosas capacidades

e dos nosos erros.


FINAL FELIZ… Só nos queda felicitar a VerboXido e á xerencia do CETMo porque finalmente,

en

setembro

de

2012,

recoñeceuse

o

Centro

Etnográfico como “colección visitable”. Estamos moi orgullosos porque formamos parte dese éxito. No seguinte linke deixámosvos a nova da Voz de Galicia: http://www.lavozdegalicia.es/noticia/deza/2012/09/28/reconocencoleccion-visitable-cetmo-soutelo/0003_201209D28C29934.htm

Colaborando co CETMo (GL)  

Niquelarte comeza a súa colaboración con VerboXido a principios do 2012. Nunha visita ao Centro Etnográfico de Terra de Montes, os seus resp...