Page 1

koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 1

ÊÏÉÍÙÍÉÏËÏÃÉÁ


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 2


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 3

3

ÕÐÏÕÑÃÅÉÏ ÅÈÍÉÊÇÓ ÐÁÉÄÅÉÁÓ ÊÁÉ ÈÑÇÓÊÅÕÌÁÔÙÍ ÐÁÉÄÁÃÙÃÉÊÏ ÉÍÓÔÉÔÏÕÔÏ

ÊÏÉÍÙÍÉÏËÏÃÉÁ Ã ´ ÃÅÍÉÊÏÕ ËÕÊÅÉÏÕ ÂÉÂËÉÏ ÔÏÕ ÌÁÈÇÔÇ

ÏÑÃÁÍÉÓÌÏÓ ÅÊÄÏÓÅÙÓ ÄÉÄÁÊÔÉÊÙÍ ÂÉÂËÉÙÍ ÁÈÇÍÁ


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 4

Êïéíùíéïëïãßá

4

Óõããñáöåßò Ñåããßíá ÊáóéìÜôç

Ìáñßá ÐáðáúùÜííïõ

Êïéíùíéïëüãïò Åêðáéäåõôéêüò ´/èìéáò Åêðáßäåõóçò

Äñ. Êïéíùíéïëüãïò Åêðáéäåõôéêüò ´/èìéáò Åêðáßäåõóçò

ÓôñÜôïò Ãåùñãïýëáò

ÉùÜííçò ÐñÜíôáëïò

Åðßêïõñïò ÊáèçãçôÞò Êïéíùíéïëïãßáò ÐáíåðéóôÞìéï Áéãáßïõ

Êïéíùíéïëüãïò ÄéäÜêôïñáò Öéëïóïößáò

ÌÝëç ÅðéôñïðÞò Êñßóçò ÓùêñÜôçò Êïíéüñäïò, Åðßêïõñïò ÊáèçãçôÞò Êïéíùíéïëïãßáò, ÐáíåðéóôÞìéï ÊñÞôçò ×ñÞóôïò Ðáôóüò, ÄéäÜêôïñáò Êïéíùíéïëïãßáò, Åêðáéäåõôéêüò ´/èìéáò Åêðáßäåõóçò Óïößá ÓôáìÜôç, Êïéíùíéïëüãïò, Åêðáéäåõôéêüò ´/èìéáò Åêðáßäåõóçò

Åðïðôåßá óôï ðëáßóéï ôïõ Ðáéäáãùãéêïý Éíóôéôïýôïõ Íéêüëáïò Ðåôñüðïõëïò

Óýìâïõëïò ôïõ Ðáéäáãùãéêïý Éíóôéôïýôïõ

ÃëùóóéêÞ ÅðéìÝëåéá Ìáéñßôá ÊëåéäùíÜñç, Öéëüëïãïò

ÖùôïãñáöéêÞ ÅðéìÝëåéá Åõãåíßá ÊïõìÜíôáñç, Êïéíùíéïëüãïò, Åêðáéäåõôéêüò ´/èìéáò Åêðáßäåõóçò


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 5

Ðåñéå÷üìåíá

5

ÐÅÑÉÅ×ÏÌÅÍÁ Óåëßäá 1. ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11 ÅéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13 1.1. Ç ãÝííçóç ôçò êïéíùíéïëïãßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13 1.1.1 Áíôéêåßìåíï ôçò êïéíùíéïëïãßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 1.2. ÊïéíùíéïëïãéêÞ èåþñçóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 1.2.1 ¸íá ðáñÜäåéãìá åöáñìïãÞò ôçò «êïéíùíéïëïãéêÞò öáíôáóßáò» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15 1.2.2 Ïé èåìåëéùôÝò ôçò êïéíùíéïëïãßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17 Á. Êïíô . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17 Ê. Ìáñî . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18 Å. ÍôõñêÝì . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19 Ì. ÂÝìðåñ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 1.2.3 ÊïéíùíéïëïãéêÝò ó÷ïëÝò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21 Ç ó÷ïëÞ ôïõ ëåéôïõñãéóìïý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21 Ç ó÷ïëÞ ôùí óõãêñïýóåùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 Ç ó÷ïëÞ ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 1.3. Ç äéåðéóôçìïíéêÞ ðñïóÝããéóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 1.4. Ç ÷ñçóéìüôçôá ôçò êïéíùíéïëïãßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 1.5. Ç êïéíùíéïëïãßá óôçí ÅëëÜäá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .27 2. ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò - ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29 ÅéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 2.1. Áðü ôçí áãñïôéêÞ êïéíùíßá óôçí êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 ÁãñïôéêÝò êïéíùíßåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 Âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32 Ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .35 2.2. Óýã÷ñïíåò êïéíùíßåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .36 2.2.1 Ôá óôÜäéá áíÜðôõîçò ôùí óýã÷ñïíùí êïéíùíéþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .36 2.3. ÂáóéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39 2.3.1 ÊëÜäïé ïéêïíïìéêÞò äñáóôçñéüôçôáò óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39 Áãñïôéêüò ôïìÝáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39 Âéïìç÷áíéêüò ôïìÝáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .41 ÔïìÝáò õðçñåóéþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43 2.3.2 ÄçìïãñáöéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43 2.3.3 ÊïéíùíéêÝò áîßåò óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ êïéíùíßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48 3. Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49 ÅéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51 3.1. Ïé óôü÷ïé ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò êáé ç óçìáóßá ôïõ êïéíùíéêïý ðåñéâÜëëïíôïò ãéá ôïí Üíèñùðï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51 3.2. ÁíÜðôõîç ôïõ êïéíùíéêïý åáõôïý - Ïé äéáöïñåôéêÝò ðñïóåããßóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55 3.3. Öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58 3.3.1 Ðñùôïãåíåßò öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .59 ÏéêïãÝíåéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .59 ÐáñÝá óõíïìçëßêùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .59


koinoniologia 1.qxd

6

26/3/2007

11:56

Page 6

Êïéíùíéïëïãßá

Óåëßäá 3.3.2 Äåõôåñïãåíåßò öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60 Ó÷ïëåßï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60 Èñçóêåßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .61 Ì.Ì.Å . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62 ÊñÜôïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64 3.4. Êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò - ÌïñöÝò êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .65 3.5. Ç êïéíùíéêïðïßçóç ùò óõíå÷Þò äéáäéêáóßá êïéíùíéêÞò ìÜèçóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .67 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .68 4. Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ìïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69 ÅéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71 4.1. ÌïñöÝò, ëåéôïõñãßåò êáé êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêÝò âÜóåéò ôçò åëëçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò . . . . . . . . . . . . . . . .71 4.1.1 ÌïñöÝò ïéêïãÝíåéáò óôï ðáñüí êáé ôï ðñüóöáôï ðáñåëèüí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .74 Áðü ôéò åêôåôáìÝíåò óôéò óýã÷ñïíåò ìïñöÝò ôçò ðõñçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .74 4.2. Êáôáìåñéóìüò åñãáóßáò óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79 4.3. Ìáèáßíïíôáò ôï ñüëï ôïõ Üíäñá êáé ôï ñüëï ôçò ãõíáßêáò: Ýíá ðáñÜäåéãìá ðñùôïãåíïýò êïéíùíéêïðïß çóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 4.4. ÐñïêëÞóåéò, ðñïâëÞìáôá, ðñïïðôéêÝò ôçò óýã÷ñïíçò åëëçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .84 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .87 5. Åêðáßäåõóç: ðáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .89 ÅéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 5.1. Ï ñüëïò ôçò åêðáßäåõóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91 5.1.1 ÅêðáéäåõôéêÜ óõóôÞìáôá - Åëëçíéêü åêðáéäåõôéêü óýóôçìá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .93 5.2. Ç åêðáßäåõóç ùò ðáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .98 5.2.1 Ç åêðáßäåõóç ùò ðáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò ôçò êïéíùíßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .98 5.2.2 Ç åêðáßäåõóç ùò ðáñÜãïíôáò áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .101 5.3. Åêðáéäåõôéêüò ðñïóáíáôïëéóìüò óôï ðëáßóéï ôçò êïéíùíßáò ôçò ðëçñïöïñßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . .102 Ç ó÷Ýóç ãíþóçò êáé ðëçñïöïñßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .104 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105 6. Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .107 ÅéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .109 6.1. Ï ñüëïò ôçò åñãáóßáò óôç æùÞ ôùí áíèñþðùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .109 6.1.1 ÏñãÜíùóç ôçò ðáñáãùãÞò êáé ìïñöÝò åñãáóßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .111 6.1.2 ÍÝåò ìïñöÝò áðáó÷üëçóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .114 6.1.3 ÌïñöÝò áíåñãßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115. 6.1.4 Ç åñãáóßá êáé ç áíåñãßá óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117 6.2. Öôþ÷åéá, ðëïýôïò, êïéíùíéêÞ äéáóôñùìÜôùóç êáé óõíÝðåéåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .118 6.2.1 ÊïéíùíéêÞ äéáóôñùìÜôùóç, êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .118 6.2.2 Öôþ÷åéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .120 6.2.3 ÓõíÝðåéåò áíåñãßáò, öôþ÷åéáò êáé áíéóïôÞôùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .123 6.2.4 ÐáéäéêÞ åñãáóßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .125 6.3. Áíôéìåôþðéóç ôùí áíéóïôÞôùí, ôçò öôþ÷åéáò êáé ôçò áíåñãßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .128 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .129 7. ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .131 ÅéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .133 7.1. Êïéíùíßåò ìå Þ ÷ùñßò êñáôéêÞ ïñãÜíùóç - ÈåùñçôéêÞ ðñïóÝããéóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .133


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

Ðåñéå÷üìåíá

7.1.1 7.1.2 7.1.3 7.2.

7.3. 7.3.1 7.3.2 7.3.3 7.3.4 7.3.5 7.4.

11:56

Page 7

7

Óåëßäá ÌïñöÝò åîïõóßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134 Óõãêñüôçóç ôïõ Ýèíïõò-êñÜôïõò êáé óõóôÞìáôá äéáêõâÝñíçóçò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .137 ÌïñöÝò õðåñêñáôéêÞò åîïõóßáò - ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .140 ÊïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .141 Ôï ìïíôÝëï ôùí åëßô . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .141 Ôï ðëïõñáëéóôéêü ìïíôÝëï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .142 Ôï ìáñîéóôéêü ìïíôÝëï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .143 ÐïëéôéêÞ óõìðåñéöïñÜ êáé êïéíùíéêïß ðáñÜãïíôåò ðïõ ôçí åðçñåÜæïõí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .144 ÐïëéôéêÜ êüììáôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .144 ÏìÜäåò óõìöåñüíôùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .145 ÊïéíÞ ãíþìç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .146 ÐïëéôéêÞ êáé åêëïãéêÞ óõìðåñéöïñÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .148 ÅíäåéêôéêÝò åìðåéñéêÝò Ýñåõíåò - Åêðñïóþðçóç óôç ÂïõëÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .149 ÐïëéôéêÞ áëëïôñßùóç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .152 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .154

8. Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .155 8.1. 8.2. 8.2.1 8.2.2. 8.3

EéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .157 Ôá Ì.Ì.Å.: ç äéÜäïóç êáé ç ÷ñÞóç ôïõò óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ êïéíùíßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .157 ÊïéíùíéêÝò åðéäñÜóåéò ôùí Ì.Ì.Å. êáé ôùí Ç/Õ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .164 ÈåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .164 ÊïéíùíéêÝò åðéäñÜóåéò ôùí Ì.Ì.Å . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .166 ÁãùãÞ áíáãíùóôþí, èåáôþí, áêñïáôþí êáé ÷ñçóôþí Ç/Õ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .169 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .171

9. Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .173 ÅéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .175 Ïé Ýííïéåò ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò êáé ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò - Ôï Ýãêëçìá ùò êïéíùíéêü öáéíüìåíï . .175 Ôýðïé åãêëçìÜôùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .177 ÈåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò ôçò áðïêëßíïõóáò óõìðåñéöïñÜò - Äýï êïéíùíéïëïãéêÝò ïðôéêÝò . . . . . . .181 Èåùñßåò ôçò óõíáßíåóçò: áíïìßá êáé êïéíùíéêÞ ïéêïëïãßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .181 Èåùñßåò ôçò óýãêñïõóçò ãéá ôçí áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .183 Ç áíôéìåôþðéóç ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò êáé ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò: óùöñïíéóìüò, êïéíùíéêÞ åðáíÝíôáîç êáé ðñüëçøç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .183 9.3.1 Óùöñïíéóìüò êáé êïéíùíéêÞ åðáíÝíôáîç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .184 9.3.2 Ðñüëçøç ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò-åãêëçìáôéêüôçôáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .187 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .189 9.1. 9.1.1 9.2. 9.2.1 9.2.2 9.3.

10. Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .191 EéóáãùãÞ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .193 10.1. Åôåñüôçôá, ðïëéôéóìéêÝò äéáöïñÝò êáé õðïêïõëôïýñåò óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ êïéíùíßá . . . . . . . . . .193 10.1.1 ÌåôáêéíÞóåéò ðëçèõóìþí (ìåôáíÜóôåõóç - ðáëéííüóôçóç) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .194 10.1.2 ÄéáöïñåôéêÝò ðïëéôéóìéêÝò ïìÜäåò êáé ìåéïíüôçôåò óôéò óýã÷ñïíåò êïéíùíßåò . . . . . . . . . . . . . . . . . .200 10.2. ÐñïêáôÜëçøç êáé ñáôóéóìüò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .201 10.2.1 Óôåñåüôõðá, ðñïêáôÜëçøç, ñáôóéóìüò, óïâéíéóìüò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .201 á. Óôåñåüôõðá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .201 â. ÐñïêáôÜëçøç . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .202 ã. Ñáôóéóìüò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .202 ä. Óïâéíéóìüò êáé åèíéêéóìüò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .204 10.2.2 Ôá áßôéá êáé ïé óõíÝðåéåò ôçò ðñïêáôÜëçøçò êáé ôïõ ñáôóéóìïý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .205


koinoniologia 1.qxd

8

26/3/2007

11:56

Page 8

Êïéíùíéïëïãßá

Óåëßäá á. ÊïéíùíéêÜ áßôéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .205 â. ÏéêïíïìéêÜ áßôéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .205 ã. Øõ÷ïäõíáìéêÜ áßôéá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 ä. ÓõíÝðåéåò ôùí ðñïêáôáëÞøåùí êáé ôïõ ñáôóéóìïý . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 10.3. Ðüëåìïò, ôñïìïêñáôßá: ìïñöÝò, áßôéá êáé óõíÝðåéåò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .207 10.3.1 Ðüëåìïò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .207 á. Ïé âßáéåò óõãêñïýóåéò ìåôáîý êñáôþí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .207 â. Ïé âßáéåò óõãêñïýóåéò åíôüò ôùí óõíüñùí ôùí êñáôþí (åðáíÜóôáóç, åìöýëéïò ðüëåìïò) . . . . . .208 ã. Ôá áßôéá ôùí ðïëÝìùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .208 ä. ÓõíÝðåéåò ôùí ðïëÝìùí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .209 10.3.2 Ôñïìïêñáôßá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .210 10.3.3 ÓõíÝðåéåò êáé áíôéìåôþðéóç ôçò ôñïìïêñáôßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .211 10.4 Áíôéìåôþðéóç ôçò ðñïêáôÜëçøçò êáé ôçò ïñãáíùìÝíçò âßáò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .212 ÅñùôÞóåéò . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .216 ÃëùóóÜñéï . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .217 Âéâëéïãñáößá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .221


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 9

Óçìåßùìá ôùí óõããñáöÝùí

9

ÓÇÌÅÉÙÌÁ ÔÙÍ ÓÕÃÃÑÁÖÅÙÍ Ç óõããñáöÞ ôïõ âéâëßïõ ôçò êïéíùíéïëïãßáò Ý÷åé ùò óôü÷ï íá óõìâÜëåé óôçí êáôáíüçóç ôçò óýã÷ñïíçò êïéíùíßáò, íá ðñïâëçìáôßóåé ôïõò ìáèçôÝò ãéá üóá óõìâáßíïõí ãýñù ôïõò, êõñßùò üìùò íá áíáðôýîåé ôçí êñéôéêÞ ôïõò éêáíüôçôá êáé íá ôïõò ðáñïôñýíåé íá åíåñãïðïéçèïýí ùò áõñéáíïß ðïëßôåò. Óôç óõããñáöÞ ôïõ âéâëßïõ áõôïý âïÞèçóáí ðÜñá ðïëëïß Üíèñùðïé ìå åðéóçìÜíóåéò êáé ó÷üëéá ðïõ Þôáí êáèïñéóôéêÜ ãéá ôçí ïëïêëÞñùóÞ ôïõ. Èá èÝëáìå íá åõ÷áñéóôÞóïõìå éäéáßôåñá ôçí ê. Ìáñßá Í. Áíôùíïðïýëïõ, êáèçãÞôñéá Êïéíùíéïëïãßáò óôï ÐÜíôåéï ÐáíåðéóôÞìéï, ãéá ôéò ïõóéáóôéêÝò åðéóçìÜíóåéò êáé ôá ó÷üëéÜ ôçò óå äéÜöïñåò åíüôçôåò ôïõ Âéâëßïõ ôïõ ÌáèçôÞ, ôïí ê. ÃéÜííç Ðáíïýóç, êáèçãçôÞ Åãêëçìáôïëïãßáò óôï ÐáíåðéóôÞìéï Áèçíþí, ãéá ôéò äéåõêñéíßóåéò ôïõ ó÷åôéêÜ ìå ôéò ãåíéêÝò êáôçãïñßåò ôùí áäéêçìÜôùí, êáèþò êáé ôïí åñåõíçôÞ ôïõ Åèíéêïý ÊÝíôñïõ Êïéíùíéêþí Åñåõíþí ê. Äéïíýóéï Ìðáëïýñäï ãéá ôá ðïëýôéìá óôïé÷åßá ðïõ ìáò ðáñåß÷å ó÷åôéêÜ ìå ôïí ðëçèõóìü êáé ôç öôþ÷åéá. Åõ÷áñéóôïýìå üëïõò ôïõò öïñåßò, äçìüóéïõò êáé éäéùôéêïýò, êáèþò êáé ôá ìåìïíùìÝíá Üôïìá ðïõ ìáò âïÞèçóáí óôç óõãêÝíôñùóç êáé ôçí åðåîåñãáóßá åðïðôéêïý õëéêïý (ð.÷. öùôïãñáößåò, äéáãñÜììáôá, óôáôéóôéêïýò ðßíáêåò ê.Ü.) ãéá ôï äéäáêôéêü ðáêÝôï. Ôá óôïé÷åßá ôïõò ìíçìïíåýïíôáé óôéò åðéìÝñïõò åíüôçôåò ôïõ Âéâëßïõ ôïõ ÌáèçôÞ êáé ôïõ Ô.Å.Å.Ì. Åõ÷áñéóôïýìå, åðßóçò, ôçí åêðáéäåõôéêü ê. ÅéñÞíç ÓðÜíèç ãéá ôçí ðïëýôéìç âïÞèåéÜ ôçò óôçí çëåêôñïíéêÞ åðåîåñãáóßá ôùí êåéìÝíùí ðñéí áðü ôçí ôåëéêÞ ôïõò êñßóç, êáèþò êáé ôïí ê. ×Üñç ×áìçëïèþñç ãéá ôçí áðñüóêïðôç ðñüóâáóç ðïõ ìáò åîáóöÜëéóå óå öùôïãñáöéêÜ áñ÷åßá åöçìåñßäùí. Ôï äéäáêôéêü ðáêÝôï êïéíùíéïëïãßáò ðåñéëáìâÜíåé: • ôï Âéâëßï ôïõ ÌáèçôÞ, • ôï ÔåôñÜäéï Åñãáóßáò êáé ¸ñåõíáò ôïõ ÌáèçôÞ (Ô.Å.Å.Ì.) êáèþò êáé • ôï Âéâëßï ôïõ ÊáèçãçôÞ. Ôï Ô.Å.Å.Ì. ðåñéëáìâÜíåé éäÝåò ãéá ó÷Ýäéá åñãáóßáò, áóêÞóåéò êáé åñùôÞóåéò äéÜöïñùí ôýðùí, êáèþò åðßóçò êáé ðáñáäåßãìáôá åöáñìïãÞò, ðïõ èåùñïýìå üôé èá âïçèÞóïõí óôçí åìðÝäùóç âáóéêþí åííïéþí ïé ïðïßåò ðåñéëáìâÜíïíôáé óôï ðáñüí åã÷åéñßäéï êïéíùíéïëïãßáò. Ôï Âéâëßï ôïõ ÊáèçãçôÞ åìðåñéÝ÷åé ïäçãßåò ðñïò ôïõò äéäÜóêïíôåò êáé ðåñéóóüôåñï åîåéäéêåõìÝíåò ðëçñïöïñßåò ó÷åôéêÜ ìå ôéò èåùñßåò êáé ôéò ìåèüäïõò ôçò êïéíùíéïëïãßáò, ïé ïðïßåò ðéóôåýïõìå üôé èá óõíäñÜìïõí ôï äéäáêôéêü ôïõò Ýñãï. Áãáðçôïß ìáèçôÝò êáé ìáèÞôñéåò, åëðßæïõìå ôï ðáñüí âéâëßï íá ðåôý÷åé ôïõò óôü÷ïõò ôïõ, äçëáäÞ íá óõìâÜëåé óôçí åõñýôåñç êáëëéÝñãåéÜ óáò êáé óôç ìåôÝðåéôá åðáããåëìáôéêÞ êáé êïéíùíéêÞ óáò äéáäñïìÞ. Ïé óõããñáöåßò


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 10


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 11

ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá

1. ÅÉÓÁÃÙÃÇ ÓÔÇÍ ÊÏÉÍÙÍÉÏËÏÃÉÁ

• ÃÝííçóç ôçò êïéíùíéïëïãßáò • ÅöáñìïãÞ ôçò «êïéíùíéïëïãéêÞò öáíôáóßáò» • ÈåìåëéùôÝò ôçò êïéíùíéïëïãßáò (Êïíô, Ìáñî, ÍôõñêÝì, ÂÝìðåñ) • Ç êïéíùíéïëïãßá óôçí ÅëëÜäá • ×ñçóéìüôçôá ôçò êïéíùíéïëïãßáò

11


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 12


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 13

ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá

13

ÅéóáãùãÞ Óôï êåöÜëáéï áõôü èá ðåñéãñÜøïõìå ôéò óõíèÞêåò ìÝóá óôéò ïðïßåò ãåííÞèçêå ç åðéóôÞìç ôçò êïéíùíéïëïãßáò êáé ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï êáèïñßóôçêå ôï áíôéêåßìåíü ôçò. Èá áíáöÝñïõìå ðïéïé åßíáé ïé èåìåëéùôÝò ôçò êáé èá äåßîïõìå ðïéá åßíáé ç ÷ñçóéìüôçôá ôçò åðéóôÞìçò áõôÞò óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá.

1.1. Ç ãÝííçóç ôçò êïéíùíéïëïãßáò Ç êïéíùíéïëïãßá ãåííÞèçêå óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç ðñéí áðü 150 ÷ñüíéá. ÕðÞñ÷áí óõãêåêñéìÝíåò áéôßåò ãé’ áõôü, ïé ïðïßåò ó÷åôßæïíôáé ìå äýï åðáíáóôÜóåéò: ôç ÃáëëéêÞ ÅðáíÜóôáóç (1789) êáé ôç âéïìç÷áíéêÞ åðáíÜóôáóç óôçí Áããëßá êáôÜ ôï 18ï áéþíá, ãåãïíüôá ðïõ ðñïêÜëåóáí âáèéÝò áëëáãÝò óôç æùÞ ôùí áíèñþðùí. ÌåñéêÝò áðü ôéò áëëáãÝò ðïõ óõãêëüíéóáí ôçí åõñùðáúêÞ êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá ôçò åðï÷Þò åêåßíçò Þôáí ç åéóáãùãÞ ôçò ìç÷áíÞò óôïõò ÷þñïõò äïõëåéÜò, ç áíÜðôõîç ôïõ óéäçñïäñïìéêïý äéêôýïõ, ç Ýîïäïò ôùí áãñïôþí áðü ôçí ýðáéèñï, ç åìöÜíéóç ôçò åñãáôéêÞò ôÜîçò, ç óõãêÝíôñùóç ìåãÜëïõ áñéèìïý áíèñþðùí óôéò ðüëåéò.

Ïé áëëáãÝò ðïõ óõíôåëïýíôáé ôçí ðåñßïäï áõôÞ ðñïêáëïýí óôïí êüóìï ìåãÜëç áíáóöÜëåéá êáé áíçóõ÷ßá, áöïý äéáëýïíôáé ïé ðáñáäïóéáêïß êïéíùíéêïß äåóìïß, åðçñåÜæïíôáé ïé ëåéôïõñãßåò ôçò ïéêïãÝíåéáò, äçìéïõñãïýíôáé íÝåò ôå÷íéêÝò ðáñáãùãÞò êáé áíáäýïíôáé íÝåò êïéíùíéêÝò ôÜîåéò. Åìöáíßæïíôáé íÝá Þèç êáé ìáæß ðñïâëÞìáôá äõóåðßëõôá. ¸ôóé, ï åíï÷ëçôéêüò æçôéÜíïò ôçò ðñïâéïìç÷áíéêÞò êïéíùíßáò, ðïõ æïýóå óå Üóõëá åãêëåéóìïý, äßíåé ôç èÝóç ôïõ óôï óýã÷ñïíï öôù÷ü, ðïõ åîáíáãêÜæåôáé íá äïõëÝøåé, áöïý èåóðßæåôáé íüìïò ðïõ áðáãïñåýåé ôçí åðáéôåßá. Ïé ðïëéôéêïß ôçò åðï÷Þò åêåßíçò îåêéíïýí ìéá ðñïóðÜèåéá íá èåñáðåýóïõí áõôÜ ðïõ áðïêáëïýí êïéíùíéêÜ ðñïâëÞìáôá êáé íá åëÝãîïõí êáëýôåñá ôçí êïéíùíßá, ç ïðïßá Ýìïéáæå íá îåöåýãåé áðü ôá êáèïñéóìÝíá ìÝôñá. ¸ôóé ïñßæïõí åðéôñïðÝò ðïõ êÜíïõí åðéôüðéåò ðáñáôçñÞóåéò êáé Ýñåõíåò, üðùò áõôÝò ôùí

Åéê. 1.1 ÅéóáãùãÞ ôçò ìç÷áíÞò óôïõò ÷þñïõò äïõëåéÜò (P. Boulanger, Mémoires du savon de Marseille, Ed. de léquinoxe, 1994).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 14

14

Êïéíùíéïëïãßá

Åéê.1.2 Âáóôßëç, óýìâïëï ôçò ìéóçôÞò âáóéëéêÞò åîïõóßáò ðïõ êáôáëÞöèçêå áðü ôéò åðáíáóôáôéêÝò äõíÜìåéò ôïí Éïýëéï ôïõ 1789 óôï Ðáñßóé. (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larousse, åíüôçôá É: ¢íèñùðïò-Êïéíùíßá, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2001).

Åðéèåùñçôþí Åñãáóßáò óôç Âñåôáíßá, óôéò ïðïßåò ðåñéãñÜöïíôáé ç æùÞ êáé ïé óõíèÞêåò åñãáóßáò ôçò íåïåìöáíéæüìåíçò åñãáôéêÞò ôÜîçò. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ðïëëïß óôï÷áóôÝò îáöíéÜóôçêáí áðü áõôÝò ôéò áëëáãÝò êáé Üñ÷éóáí íá áó÷ïëïýíôáé ìå ôçí åðéóôçìïíéêÞ äéåñåýíçóç ôùí êïéíùíéêþí ìåôáó÷çìáôéóìþí êáé ôùí áéôßùí ôïõò. Áõôü åßíáé ôï êïéíùíéêï-éóôïñéêü ðåñéâÜëëïí ìÝóá óôï ïðïßï ãåííÞèçêå ç êïéíùíéïëïãßá.

êáé ðïéá åßíáé ç ó÷Ýóç ôçò ìå ôçí ïéêïíïìßá; Ãéáôß ôá ðïóïóôÜ óõììåôï÷Þò ôùí ãõíáéêþí óôçí ðïëéôéêÞ åßíáé ÷áìçëÜ; Ðþò åðéäñïýí ç ðáãêïóìéïðïßçóç êáé ïé íÝåò ôå÷íïëïãßåò óôéò êïéíùíéêÝò ó÷Ýóåéò êáé ôïí ôñüðï æùÞò;

1.1.1 Áíôéêåßìåíï ôçò êïéíùíéïëïãßáò Ç êïéíùíéïëïãßá åñåõíÜ ôçí áíèñþðéíç óõìðåñéöïñÜ üðùò áõôÞ åêäçëþíåôáé óôï ðëáßóéï ìéáò ïìÜäáò êáé ðÜíôá óå ó÷Ýóç ìå Üëëá Üôïìá êáé ìå Üëëåò ïìÜäåò. Åßíáé ìïíáäéêÞ åðéóôÞìç, ãéáôß äåí åóôéÜæåé óôï Üôïìï, áëëÜ áó÷ïëåßôáé ìå ôï êïéíùíéêü óýíïëï êáé óõíåðþò åðéêåíôñþíåôáé óôéò êïéíùíéêÝò ó÷Ýóåéò ôïõ áôüìïõ êáé ôùí ïìÜäùí ôùí óýã÷ñïíùí êïéíùíéþí. ÌåñéêÜ áðü ôá åñùôÞìáôá ðïõ áðáó÷ïëïýí ôçí êïéíùíéïëïãßá åßíáé ôá åîÞò: Ãéáôß ïé óõíèÞêåò ôçò æùÞò ìáò åßíáé ôüóï äéáöïñåôéêÝò áðü áõôÝò ôùí ãïíéþí Þ ôùí ðáððïýäùí ìáò; Ðñïò ðïéá êáôåýèõíóç èá êéíçèïýí ïé ìåôáâïëÝò óôï ìÝëëïí; Ðþò åðéäñïýí ïé ìåôáâïëÝò áõôÝò óôç óõíáéóèçìáôéêÞ Þ ôçí åðáããåëìáôéêÞ æùÞ ìáò; Ôé óçìáßíåé âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá; Ôé åßíáé ç áóôéêïðïßçóç êáé ðþò åðçñåÜæåé ôéò ïéêïãåíåéáêÝò ó÷Ýóåéò; Ðïéïé ëüãïé ïäÞãçóáí ôçí ðïëéôåßá óôç äçìéïõñãßá ó÷ïëåßùí êáé ðïéá åßíáé ç ó÷Ýóç ôçò åêðáßäåõóçò ìå ôçí êïéíùíéêÞ áíÝëéîç ôùí áóèåíÝóôåñùí ïéêïíïìéêÜ ôÜîåùí; Ãéáôß õðÜñ÷åé öôþ÷åéá óôïí êüóìï, ðïéá åßíáé ôá áßôéÜ ôçò êáé ðïéåò ïé óõíÝðåéÝò ôçò ãéá ôçí õãåßá êáé ôçí åêðáßäåõóç; Ãéáôß õðÜñ÷ïõí ðñïêáôáëÞøåéò, óõãêñïýóåéò, ðüëåìïé êáé ðïéá åßíáé ç ó÷Ýóç ôïõò ìå ðïëéôéêÜ êáé ïéêïíïìéêÜ óõìöÝñïíôá; Ðþò ãåííÞèçêå ôï êñÜôïò óôï äõôéêü êüóìï; Ôé åßíáé åîïõóßá, ðïéïò ôçí åíóáñêþíåé

Åéê.1.3 «ÊáëÜ ôçí Ý÷ïõíå ïé êïéíùíéïëüãïé, ãé’ áõôïýò ïé äéáäçëþóåéò èåùñïýíôáé ðñáêôéêÞ åîÜóêçóç!» (Éìüãêåí ÆÝãêåñ, ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá: èåùñßá, ìÝèïäïò, ðñáêôéêÞ, åêä. ÌðïõêïõìÜíç, 1977).

Ôá åñùôÞìáôá áõôÜ, áëëÜ êáé ðïëëÜ Üëëá, üðùò èá äïýìå óôç óõíÝ÷åéá, áðïôåëïýí ôï âáóéêü ðñïâëçìáôéóìü ôçò êïéíùíéïëïãéêÞò åðéóôÞìçò. Ëüãù ôçò öýóåùò ôùí æçôçìÜôùí ðïõ ôçí áðáó÷ïëïýí êáôáëáâáßíïõìå üôé ç åðéóôÞìç áõôÞ Ý÷åé íá ðáßîåé Ýíá óçìáíôéêü ñüëï óôï óýã÷ñïíï õëéêü êáé ðíåõìáôéêü ðïëéôéóìü. Ç êïéíùíéïëïãßá ëïéðüí Ý÷åé ùò áíôéêåßìåíï ìåëÝôçò ôá êïéíùíéêÜ öáéíüìåíá, ôç äñÜóç ôùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí, ôéò ó÷Ýóåéò ìåôáîý áôüìïõ êáé ïìÜäùí, ôéò ó÷Ýóåéò ìåôáîý êïéíùíéêþí ïìÜäùí, ôéò


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 15

ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá êïéíùíéêÝò äéáäéêáóßåò êáé åéäéêüôåñá ôï ìåôáó÷çìáôéóìü ôùí êïéíùíéþí. Ï êïéíùíéïëüãïò Á. Ãêßíôåíò (2002:50), ðñïêåéìÝíïõ íá ðåñéãñÜøåé ôï áíôéêåßìåíï ôçò êïéíùíéïëïãßáò, åðéóôñáôåýåé Ýíá ðáñÜäåéãìá ðïõ êáèïñßæåé ôç æùÞ ôùí áíèñþðùí. Ôï åñþôçìá ðïõ èÝôåé åßíáé «ðïéá åßíáé ç ó÷Ýóç ôïõ Ýñùôá ìå ôï ãÜìï». Ï Ýñùôáò åêöñÜæåé ìéá áìïéâáßá Ýëîç ðïõ áéóèÜíïíôáé äýï Üíèñùðïé ìåôáîý ôïõò. Áí êáé óôéò ìÝñåò ìáò äåí ðéóôåýïõìå üôé ï Ýñùôáò ìðïñåß íá äéáñêÝóåé ãéá ðÜíôá, åíôïýôïéò ðéóôåýïõìå üôé åßíáé ó÷åäüí ðáíáíèñþðéíï óõíáßóèçìá.

15 øåéò:«åßíáé ìïé÷åßá íá áãáðÜò ôç ãõíáßêá óïõ åñùôéêÜ». Ï ãÜìïò ôçí åðï÷Þ åêåßíç åß÷å êáèáñÜ ðñáêôéêïýò óêïðïýò: ïé Üíèñùðïé ðáíôñåýïíôáí ãéá íá ðáñáìåßíåé ç ðåñéïõóßá óôçí ïéêïãÝíåéá. ÌåôÜ ôï ãÜìï Ýñ÷ïíôáí ðéï êïíôÜ êáé ãßíïíôáí óôåíïß óýíôñïöïé. Áõôü ãéíüôáí ðÜíôá ìåôÜ ôï ãÜìï êáé ðïôÝ ðñéí. Ïé óåîïõáëéêÝò ó÷Ýóåéò ðñéí áðü ôï ãÜìï Þ ìÝóá ó’ áõôüí äåí åß÷áí ó÷Ýóç ìå áõôü ðïõ óÞìåñá áðïêáëïýìå Ýñùôá. ÓÞìåñá ïé áíôéëÞøåéò êáé ç óôÜóç áðÝíáíôé óôïí Ýñùôá Ý÷ïõí áëëÜîåé. Èá ìðïñïýóáìå íá ðïýìå üôé üóïí áöïñÜ ôïí Ýñùôá éó÷ýåé áêñéâþò ôï áíôßèåôï ìå áõôü ðïõ ìüëéò ðåñéãñÜøáìå. ÁõôÞ ç áëëáãÞ äåß÷íåé üôé ï Ýñùôáò êáé ç ó÷Ýóç ôïõ ìå ôï ãÜìï äåí ìðïñïýí íá íïçèïýí ùò Ýíá öõóéêü êïììÜôé ôçò áíèñþðéíçò æùÞò. Äéáìïñöþèçêáí ìÝóá áðü óýíèåôåò éóôïñéêÝò êáé êïéíùíéêÝò äéáäéêáóßåò. ÁõôÝò ôéò äéáäéêáóßåò ìåëåôÜ ç êïéíùíéïëïãßá.

1.2. ÊïéíùíéïëïãéêÞ èåþñçóç Ç êïéíùíéïëïãéêÞ èåþñçóç Þ ïðôéêÞ ìÜò êáèéóôÜ éêáíïýò íá áíáðôýîïõìå ôçí «êïéíùíéïëïãéêÞ öáíôáóßá». Ç «êïéíùíéïëïãéêÞ öáíôáóßá» åßíáé Ýíáò üñïò ðïõ ÷ñçóéìïðïéÞèçêå áðü ôïí Áìåñéêáíü êïéíùíéïëüãï Ô. Ñ. Ìéëò êáé óçìáßíåé ôçí éêáíüôçôá ôùí áôüìùí íá óõíäÝïõí áõôü ðïõ óõìâáßíåé óôçí ðñïóùðéêÞ ôïõò æùÞ ìå ôá éóôïñéêÜ êáé êïéíùíéêÜ ãåãïíüôá. ÁõôÞ ç óýíäåóç ãßíåôáé åöéêôÞ, üôáí ìðïñÝóïõìå íá óêåöôïýìå ôïí åáõôü ìáò áðü êÜðïéá áðüóôáóç, üôáí ôïí ðáñáôçñÞóïõìå Ýîù áðü ôçí êáèçìåñéíÞ ìáò ñïõôßíá.

1.2.1 ¸íá ðáñÜäåéãìá åöáñìïãÞò ôçò «êïéíùíéïëïãéêÞò öáíôáóßáò»

Åéê.1.4 Ï Ýñùôáò åßíáé ðñïûðüèåóç ãéá ôï ãÜìï;«Öéëß»ôïõ ÑïíôÝí. (Rodin, Chene - Hachette, 1988).

ÉóôïñéêÝò ìåëÝôåò Ýäåéîáí üôé óôçí Åõñþðç ôïõ Ìåóáßùíá ó÷åäüí êáíåßò äåí ðáíôñåõüôáí áðü Ýñùôá êáé óõíåðþò ï Ýñùôáò äåí Þôáí ìéá åìðåéñßá ðïõ åß÷áí æÞóåé ïé ðåñéóóüôåñïé Üíèñùðïé ïýôå óõíäåüôáí áíáãêáóôéêÜ ìå ôï ãÜìï. ÕðÞñ÷å ìÜëéóôá êáé ãíùìéêü ôçò åðï÷Þò ðïõ Ýäåé÷íå ôéò ó÷åôéêÝò áíôéëÞ-

Áò õðïèÝóïõìå üôé êÜðïéïò ìÝóá óôçí ïéêïãÝíåéÜ ìáò åßíáé Üíåñãïò Þ üôé ï ìåãáëýôåñïò áäåëöüò ìáò áðÝôõ÷å óôéò åéóáãùãéêÝò åîåôÜóåéò óôï ðáíåðéóôÞìéï. Óå áõôÜ ðïõ óõìâáßíïõí óôç æùÞ ìáò ðñïóðáèïýìå íá äþóïõìå ìéá åîÞãçóç, ìéá åñìçíåßá. ÓõíÞèùò êáôáöåýãïõìå áâáóÜíéóôá óå åñìçíåßåò êïéíüôïðåò Þ øÜ÷íïõìå êÜðïéïí Üëëï ãéá íá åðéññßøïõìå ôéò åõèýíåò ãé’ áõôÜ ðïõ ìáò óõìâáßíïõí, áíáæçôïýìå äçëáäÞ áðïäéïðïìðáßïõò ôñÜãïõò*: «Åßìáé Üíåñãïò êáé äå âñßóêù äïõëåéÜ åîáéôßáò üëùí áõôþí ôùí ìåôáíáóôþí ðïõ âñßóêïíôáé óôç ðáôñßäá ìïõ». Áðü ôç óôéãìÞ ðïõ áñ÷ßæïõìå íá óêåöôüìáóôå ãýñù áðü Ýíá èÝìá ðïõ ìáò áðáó÷ïëåß ðñïóùðéêÜ (åßôå áðáó÷ïëåß êÜðïéï ößëï Þ êÜðïéï ìÝëïò ôçò ïéêïãÝíåéÜò ìáò), Ý÷ïõìå áñ÷ßóåé íá óêåöôüìáóôå èåùñçôéêÜ. «Ç èåùñßá óõíéóôÜ áðüðåéñá íá åîçãÞóïõìå ôçí êáèçìåñéíÞ ìáò åìðåéñßá ìå üñïõò ðïõ äå ìáò åßíáé


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:56

Page 16

16

Êïéíùíéïëïãßá

ôüóï ïéêåßïé, áíåîÜñôçôá áðü ôï áí ðñüêåéôáé ãéá ôéò ðñÜîåéò Üëëùí áíèñþðùí Þ ãéá ôéò åìðåéñßåò ìáò áðü ôï ðáñåëèüí Þ ãéá êáôáðéåóìÝíá óõíáéóèÞìáôÜ ìáò» (É. Craib, 2000:18). Óõæçôþíôáò ôï èÝìá ìå Üëëïõò ößëïõò Þ ìå óõããåíéêÜ ðñüóùðá ìðïñïýìå íá óõó÷åôßóïõìå ôçí áíåñãßá ìå êÜðïéá åðáããÝëìáôá Þ ìå êÜðïéåò çëéêßåò. ºóùò áêüìç óõíåéäçôïðïéÞóïõìå üôé ÷ñåéÜæåôáé íá áðïêôÞóïõìå ðåñéóóüôåñåò ãíþóåéò Þ äåîéüôçôåò ãéá íá âñïýìå äïõëåéÜ. Ìðïñïýìå åðßóçò íá áíáñùôçèïýìå ôé óõìâáßíåé óôïí õðüëïéðï êüóìï· ãéá ðáñÜäåéãìá, íá óõíäÝóïõìå ôçí áíåñãßá ìå ôï åõñýôåñï åõñùðáúêü êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêü ðëáßóéï. Ç óýíäåóç áõôÞ üìùò äå ó÷åôßæåôáé Üìåóá ìå ôçí ðñïóùðéêÞ ìáò åìðåéñßá, äçëáäÞ äåí ìðïñåß íá äéáðéóôùèåß Üìåóá. Åêåßíï ðïõ Ý÷åé óçìáóßá åßíáé üôé óôçí ðñïóðÜèåéÜ ìáò íá êáôáíïÞóïõìå ôá ðñïâëÞìáôá ðïõ áíôéìåôùðßæïõìå óôçñéæüìáóôå óå Ýííïéåò ðïõ äåí Ý÷ïõí Üìåóç ó÷Ýóç ìüíï ìå ôç äéêÞ ìáò ðåñßðôùóç. Áîéïðïéïýìå ëïéðüí ôçí êïéíùíéêÞ èåùñßá, ãéá íá åîçãÞóïõìå êáé íá êáôáíïÞóïõìå ìéá åìðåéñßá ìáò ìå âÜóç Üëëåò åìðåéñßåò, áëëÜ êáé ãåíéêÝò éäÝåò ãéá ôïí êüóìï ãýñù ìáò. ¸ôóé óõíäÝïõìå ôçí êïéíùíéêÞ èåùñßá ìå ôç âéùìáôéêÞ åìðåéñßá. ¼ìùò õðÜñ÷ïõí äéáöïñÝò áíÜìåóá óôçí êïéíùíéêÞ èåùñßá êáé ôçí êáèçìåñéíÞ èåùñçôéêÞ óêÝøç: • Ç ðñþôç äéáöïñÜ åßíáé üôé ç êïéíùíéêÞ èåùñßá öéëïäïîåß íá åßíáé ðéï óõóôçìáôéêÞ óå ü,ôé áöïñÜ ôçí åìðåéñßá, áëëÜ êáé ôéò éäÝåò. Ç óõóôçìáôïðïßçóç õðüêåéôáé óôïõò êáíüíåò ôçò ëïãéêÞò: äçëáäÞ ïé éäÝåò óå ìßá èåùñßá ðñÝðåé íá áðïññÝïõí ç ìßá áðü ôçí Üëëç êáé ü÷é íá áíáéñïýí ç ìßá ôçí Üëëç. ÐñÝðåé íá Ý÷ïõí ó÷Ýóåéò ëïãéêÞò áêïëïõèßáò. • Ç äåýôåñç äéáöïñÜ áöïñÜ ôá ëåãüìåíá «äåõôåñïãåíÞ» ðñïâëÞìáôá, ðïõ åìöáíßæïíôáé êáôÜ ôç äéáäéêáóßá ôçò ëïãéêÞò äéÜôáîçò ôùí éäåþí ôçò êïéíùíéêÞò èåùñßáò êáé ôá ïðïßá åêôéìïýìå üôé óõíäÝïíôáé ìå ôï öáéíüìåíï ðïõ ðñïóðáèïýìå íá åîçãÞóïõìå. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ãéá íá ìåëåôÞóïõìå ôï öáéíüìåíï ôçò áíåñãßáò, èá ðñÝðåé íá åîåôÜóïõìå ôï èÝìá ôçò áãïñÜò åñãáóßáò êáé ôùí åðáããåëìÜôùí ðïõ Ý÷ïõí æÞôçóç, ôçí êáôÜñôéóç ðïõ ðéèáíþò áðáéôåßôáé ãéá ôçí Üóêçóç áõôþí ôùí åðáããåëìÜôùí êáé ôÝëïò ôç ó÷åôéêÞ åêðáßäåõóç êáé ôá éäñýìáôá üðïõ áõôÞ ðáñÝ÷åôáé. • Ç ôñßôç äéáöïñÜ ó÷åôßæåôáé ìå ôï ãåãïíüò üôé óôç èåùñçôéêÞ ðñïóÝããéóç åíüò èÝìáôïò äåí åßíáé áðáñáßôçôç ç âéùìáôéêÞ ó÷Ýóç ìå áõôü Þ ç Üìåóç åìðåéñßá. Äåí ðéóôåýïõìå ìüíï ü,ôé âëÝðïõìå ìå ôá ìÜôéá ìáò. Áí ðñÜãìáôé óõíÝâáéíå áõôü ôüôå êáíåßò äå èá äå÷üôáí, ëüãïõ ÷Üñéí, üôé ç ãç åßíáé óôñïããõëÞ (ãéá íá äáíåéóôïýìå Ýíá ðáñÜäåéãìá áðü ôï öõóéêü êüóìï). • Ç ôÝôáñôç äéáöïñÜ åßíáé üôé ç êïéíùíéêÞ èåùñßá

Åéê.1.5 «Óôï÷áóôÞò» ( Öùôïãñáöéêü Añ÷åßï Åèíéêïý Áñ÷áéïëïãéêïý Ìïõóåßïõ).

Ýñ÷åôáé óõ÷íÜ íá áíáôñÝøåé áõôÜ ðïõ éó÷õñßæåôáé ìéá áðëïðïéçìÝíç êáé óõ÷íÜ ìç ïñèïëïãéêÞ êáôáíüçóç ôçò ðñáãìáôéêüôçôáò. Ôé óçìáßíåé üìùò áðëïðïéçìÝíç êáé ìç ïñèïëïãéêÞ êáôáíüçóç ôçò ðñáãìáôéêüôçôáò; ÐáñáèÝôïõìå Ýíá åíäåéêôéêü ðáñÜäåéãìá áðü áðüóðáóìá åöçìåñßäáò: «Ïé ìåëÝôåò Ýäåéîáí üôé ç íåáíéêÞ ðáñáâáôéêüôçôá áõîÜíåôáé üóï ìåéþíåôáé ï åêêëçóéáóìüò ôùí íÝùí». Ìå ìéá ðñþôç ìáôéÜ ìðïñåß íá ìáò öáíåß óùóôü ùò óõìðÝñáóìá. Åßíáé üìùò Ýôóé; Áí õðïèÝóïõìå üôé ç Ýëëåéøç óõ÷íïý åêêëçóéáóìïý åßíáé ç áéôßá ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò, ôüôå êÜíïõìå Ýíá óïâáñü ëÜèïò. Ïé Ýñåõíåò åíäå÷ïìÝíùò íá äåß÷íïõí üôé ç ðáñáâáôéêüôçôá áõîÜíåôáé üóï ç åðáöÞ ìå ôçí åêêëçóßá ìåéþíåôáé, ç ìåßùóç üìùò áõôÞ ïöåßëåôáé óå Ýíáí ôñßôï ðáñÜãïíôá, ðïõ åßíáé ç çëéêßá. Ìå Üëëá ëüãéá, åßíáé ïé ìåãáëýôåñïé óå çëéêßá Ýöçâïé ðïõ ðçãáßíïõí óôçí åêêëçóßá ëéãüôåñï óõ÷íÜ êáé åßíáé ðåñéóóüôåñï åðéññåðåßò óå ðáñáâÜóåéò. Áõôü åðïìÝíùò ðïõ öáßíåôáé íá õðÜñ÷åé ùò (áéôéþäçò) ó÷Ýóç áíÜìåóá óôïí åêêëçóéáóìü êáé ôçí ðáñáâáôéêüôçôá åîçãåßôáé áðü Ýíáí ôñßôï ðáñÜãïíôá, ôçí çëéêßá, ï


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 17

ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá ïðïßïò åðçñåÜæåé Üìåóá ôïõò äýï ðñïçãïýìåíïõò ðáñÜãïíôåò (åêêëçóéáóìüò êáé ðáñáâáôéêüôçôá). ÁõôÞ ç áíáæÞôçóç êáé äéáôýðùóç õðïèÝóåùí åßíáé ç ðéï åíäéáöÝñïõóá ðëåõñÜ ôçò êïéíùíéïëïãßáò. Ç áìöéóâÞôçóç ãéá ôç óõìâáôéêÞ ãíþóç, äçëáäÞ áõôü ðïõ ïé ðåñéóóüôåñïé Üíèñùðïé èåùñïýí áëÞèåéá («üóïé äåí åêêëçóéÜæïíôáé õðïðßðôïõí óå ðáñáâÜóåéò»), ìáò êÜíåé ðéï áðïôåëåóìáôéêïýò óôçí áîéïëüãçóç ôùí äåäïìÝíùí ôçò æùÞò ìáò, ìáò âïçèÜ íá óôçñéæüìáóôå óôçí ðñáãìáôéêüôçôá êáé ü÷é óôéò êïéíùíéêÜ áðïäåêôÝò áëçèïöáíåßò éäÝåò. ÂÝâáéá, áõôü äå óçìáßíåé üôé êÜèå óõìâáôéêÞ ãíþóç åßíáé øåõäÞò. Åßíáé üìùò óçìáíôéêü íá ãíùñßæïõìå üôé ôá ãåãïíüôá åðçñåÜæïíôáé áðü êïéíùíéêÝò ðáñáìÝôñïõò (ð.÷. ïéêïãåíåéáêÞ êáôÜóôáóç, åêðáéäåõôéêü åðßðåäï, ïéêïíïìéêÞ êáôÜóôáóç ê.Ü.). Ç êïéíùíéêÞ ãíþóç ìÜò âïçèÜ íá äéáâÜóïõìå ìéá åöçìåñßäá êáé íá êáôáíïÞóïõìå êáëýôåñá ôá ãåãïíüôá Þ íá áíôéëçöèïýìå ôéò ðñáãìáôéêÝò áéôßåò êÜðïéùí êïéíùíéêþí öáéíïìÝíùí. ¸ôóé, áí êÜðïéïò äçìïóéïãñÜöïò óõíäÝåé ôç öôþ÷åéá ìå ôçí ôåìðåëéÜ, åìåßò ìðïñïýìå íá äéáðéóôþóïõìå üôé ðñüêåéôáé ãéá ìéá õðåñáðëïõóôåõôéêÞ Üðïøç, áöïý ç öôþ÷åéá óõíäÝåôáé ìå ôéò êïéíùíéêÝò ðáñáìÝôñïõò ðïõ ôçí ðáñÜãïõí (ð.÷. åêìåôÜëëåõóç, Üíéóç êáôáíïìÞ ðëïýôïõ ê.Ü.). Óõíåðþò, ç «êïéíùíéïëïãéêÞ öáíôáóßá» áìöéóâçôåß ôéò êïéíüôïðåò åñìçíåßåò ôçò êïéíùíéêÞò óõìðåñéöïñÜò. Áíôéðáñáôßèåôáé óôç óõìâáôéêÞ êïéíùíéêÞ ãíþóç, óå üëåò åêåßíåò ôéò éäÝåò ðïõ ïé Üíèñùðïé, áâáóÜíéóôá, èåùñïýí áëçèåßò, ÷ùñßò íá ôéò Ý÷ïõí õðïâÜëåé óå êáíÝíáí Ýëåã÷ï ôçò ëïãéêÞò.

1.2.2 Ïé èåìåëéùôÝò ôçò êïéíùíéïëïãßáò Ïé èåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò ðïõ èá ðáñïõóéÜóïõìå óõíïðôéêÜ óôç óõíÝ÷åéá Ý÷ïõí êïéíùíéêÝò áíáöïñÝò êáé áíôéêáôïðôñßæïõí ôçí åðï÷Þ êáôÜ ôçí ïðïßá äéáôõðþèçêáí. ÐáñÜëëçëá üìùò áõôÝò ïé ðñïóåããßóåéò êáèüñéóáí óå ìåãÜëï âáèìü ôçí åîÝëéîç ôçò êïéíùíéêÞò óêÝøçò.

Á. Êïíô (A. Comte, 1798-1857) Ï ÃÜëëïò êïéíùíéïëüãïò Êïíô áíáãíùñßæåôáé ùò ï «áíÜäï÷ïò» ôçò êïéíùíéïëïãßáò, áöïý Þôáí áõôüò ðïõ ðñüôåéíå ôïí üñï «êïéíùíéïëïãßá» (sociologie) ãéá ôç íÝá åðéóôÞìç. Ï Êïíô ðßóôåõå üôé áõôüò ï íÝïò êëÜäïò èá ìðïñïýóå íá ìáò âïçèÞóåé óôçí êáôáíüçóç ôçò êïéíùíßáò, ç ïðïßá èá âáóßæåôáé óå áõóôçñÝò åðéóôçìïíéêÝò áðïäåßîåéò. Ãé’ áõôü ðñïóðÜèçóå íá èåìåëéþóåé ôç íÝá åðéóôÞìç ÷ñçóéìïðïéþíôáò ôéò ìåèüäïõò êáé ôïõò ôñüðïõò ðáñáôÞñçóçò êáé áíÜëõóçò ôçò öõóéêÞò, êáèþò ðßóôåõå üôé ìå áõôü ôïí ôñüðï ç

17

Åéê.1.6 Á. Êïíô

êïéíùíéïëïãßá èá ìðïñïýóå íá åîçãÞóåé ìå áõóôçñü êáé áíôéêåéìåíéêü ôñüðï ôá êïéíùíéêÜ öáéíüìåíá, ôçí êïéíùíéêÞ ïñãÜíùóç êáé ôéò êïéíùíéêÝò ìåôáâïëÝò. Ï Á. Êïíô äéáôýðùóå ôï íüìï ôùí ôñéþí óôáäßùí ôïõ áíèñþðéíïõ ðíåýìáôïò: • Ôï èåïëïãéêü óôÜäéï, óôï ïðïßï ï Üíèñùðïò åñìçíåýåé ôïí êüóìï (ôá öõóéêÜ êáé êïéíùíéêÜ öáéíüìåíá) ùò Ýñãï èåïôÞôùí, äáéìüíùí êáé ãåíéêüôåñá õðåñöõóéêþí äõíÜìåùí. Ӓ áõôü ôï óôÜäéï ðáñáôçñåßôáé ìéá «åéäéêÞ óõììá÷ßá» áíÜìåóá óôçí åðßãåéá êáé ôçí ðíåõìáôéêÞ åîïõóßá, äçëáäÞ áíÜìåóá óôïõò óôñáôéùôéêïýò êáé ôïõò éåñåßò, åíþ ç êõñßáñ÷ç êïéíùíéêÞ ïíôüôçôá åßíáé ç ïéêïãÝíåéá. • Ôï ìåôáöõóéêü óôÜäéï, óôï ïðïßï ï Üíèñùðïò åñìçíåýåé ôïí êüóìï ìå ðñïóöõãÞ óå áöçñçìÝíåò éäÝåò êáé Ýííïéåò, üðùò åßíáé áõôÞ ôçò «öýóçò», ðïõ ôçí áíÝäåéîå óå ðñùôáñ÷éêÞ ïíôüôçôá. Óôï óôÜäéï áõôü êõñéáñ÷ïýí ïé íïìéêïß êáé ïé Üíèñùðïé ôçò Åêêëçóßáò, åíþ ç êõñßáñ÷ç êïéíùíéêÞ ïíôüôçôá åßíáé ôï êñÜôïò. • Ôï èåôéêü óôÜäéï, óôï ïðïßï ï Üíèñùðïò ðáñáôçñåß ôá öáéíüìåíá êáé áíáêáëýðôåé ôïõò íüìïõò ðïõ ôá äéÝðïõí. Ӓ áõôü ôï óôÜäéï êõñéáñ÷ïýí ïé åðéóôÞìïíåò êáé ïé åðé÷åéñçìáôßåò, åíþ ç êõñßáñ÷ç êïéíùíéêÞ ïíôüôçôá åßíáé ç áíèñùðüôçôá óôï óýíïëü ôçò. Åßíáé ðñïöáíÝò üôé, óýìöùíá ìå ôï ìïíôÝëï áõôü ôïõ Êïíô, ôï áíèñþðéíï ðíåýìá ðñï÷ùñÜ áðü ôï èåïëïãéêü óôï ìåôáöõóéêü ôñüðï óêÝøçò, ãéá íá êáôáëÞîåé óôï èåôéêü ôñüðï ðïõ áðïôåëåß ôçí êïñõöáßá öÜóç ôçò åîÝëéîçò ôïõ ðíåýìáôïò. Ï Êïíô èåùñïýóå üôé ç êïéíùíéïëïãßá Þôáí ç áíþôåñç ìïñöÞ ôïõ èå-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 18

Êïéíùíéïëïãßá

18 ôéêïý ðíåýìáôïò êáé ìðïñïýóå íá óõìâÜëåé óôçí åõçìåñßá ôçò êïéíùíßáò, áí ÷ñçóéìïðïéïýóå ôçí åðéóôçìïíéêÞ ðáñáôÞñçóç, ãéá íá êáôáíïÞóåé, íá ðñïâëÝøåé êáé íá åëÝãîåé ôçí áíèñþðéíç óõìðåñéöïñÜ. Ç ðñïóÝããéóç ôïõ Êïíô âïÞèçóå ôçí åîÝëéîç ôçò åðéóôçìïíéêÞò ãíþóçò ãéá ôçí êïéíùíßá, óÞìåñá üìùò äåí ôõã÷Üíåé åõñýôåñçò áðïäï÷Þò ìåôáîý ôùí êïéíùíéïëüãùí, äéüôé äåí ìðïñåß íá åöáñìïóôåß óôéò óçìåñéíÝò êïéíùíßåò.

Ê. Ìáñî (K. Marx, 1818-1883) Ïé éäÝåò ôïõ Ãåñìáíïý óôï÷áóôÞ Ê. Ìáñî åðçñÝáóáí âáèýôáôá ôçí êïéíùíéïëïãéêÞ óêÝøç. Ï Ìáñî åíäéáöÝñèçêå éäéáßôåñá ãéá ôçí åñìçíåßá ôùí ìåôáâïëþí ðïõ óçìåéþíïíôáí ôçí åðï÷Þ ôçò âéïìç÷áíéêÞò åðáíÜóôáóçò. Ðßóôåõå üôé ïé êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò èá ðñÝðåé íá óôï÷åýïõí óôçí áëëáãÞ ôïõ êüóìïõ êáé ü÷é ìüíï óôç ìåëÝôç ôïõ. Ï Ìáñî áíÝëõóå ôï êáðéôáëéóôéêü óýóôçìá ùò

Åéê.1.7 Ê. Ìáñî

Ýíáí ôñüðï ðáñáãùãÞò ðïõ äéáöÝñåé ñéæéêÜ áðü ôá ðñïçãïýìåíá óõóôÞìáôá (áõôÜ ôùí äïõëïêôçôéêþí êáé ôùí öåïõäáñ÷éêþí êïéíùíéþí). Óôïí êáðéôáëéóìü ôá «ìÝóá ðáñáãùãÞò» (åñãáëåßá, ìç÷áíÝò, ïéêïäïìÞìáôá-åñãïóôÜóéá, ãç êáé ðñþôåò ýëåò) åëÝã÷ïíôáé áðü ôïõò êáðéôáëéóôÝò. ¸ôóé, áöïý ïé êáðéôáëéóôÝò åßíáé ïé éäéïêôÞôåò ôùí ìÝóùí ðáñáãùãÞò, ïé åñãÜôåò ïé ïðïßïé äåí êáôÝ÷ïõí ôá ìÝóá ðáñáãùãÞò, åßíáé õðï÷ñåùìÝíïé íá ìéóèþíïõí ôçí åñãáóßá ôïõò óôïõò êáðéôáëéóôÝò. Êáô’ áõôü ôïí ôñüðï üìùò ïé êáðéôáëéóôÝò-êåöáëáéïêñÜôåò Ý÷ïõí ôïí Ýëåã÷ï ü÷é ìüíïí ôùí

ìÝóùí ðáñáãùãÞò, áëëÜ êáé ôùí ðñïúüíôùí ðïõ ðáñÜãïíôáé ìå ôç ìßóèùóç ôùí åñãáôþí, äçëáäÞ ôùí åìðïñåõìÜôùí, ôá ïðïßá äéï÷åôåýïíôáé óôçí áãïñÜ êáé ôïõò áðïöÝñïõí «êÝñäïò». Ùò åê ôïýôïõ, ôá ìÝóá, üðùò êáé ôá ðñïúüíôá ôçò ðáñáãùãÞò ãßíïíôáé «êåöÜëáéï», áôïìéêÞ äçëáäÞ éäéïêôçóßá ôùí êåöáëáéïêñáôþí. Ìðïñïýìå ëïéðüí íá êáôáëÜâïõìå ãéáôß ïé êáðéôáëéóôÝò-êåöáëáéïêñÜôåò áðïôåëïýí ôçí êõñßáñ÷ç ôÜîç óôç âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá. Ï Ìáñî èåùñïýóå üôé ï åêÜóôïôå ôñüðïò ðáñáãùãÞò (ç ïéêïíïìéêÞ âÜóç) êáèïñßæåé ôéò êïéíùíéêÝò, ðïëéôéêÝò êáé ðíåõìáôéêÝò äéáäéêáóßåò ôçò êïéíùíßáò (åðïéêïäüìçìá). Ãéá ðáñÜäåéãìá, óôïí êáðéôáëéóôéêü ôñüðï ðáñáãùãÞò ç ïéêïíïìéêÞ (Þ õëéêÞ) âÜóç åêöñÜæåôáé áðü ôéò ðáñáãùãéêÝò ó÷Ýóåéò ôùí êáðéôáëéóôþí êáé ôùí åñãáôþí, åíþ ôï êñÜôïò áðïôåëåß üñãáíï ôùí êáðéôáëéóôþí. Ôï êëåéäß ãéá íá êáôáíïÞóïõìå ôï Ýñãï ôïõ Ìáñî êáé ôçí áíôßëçøç ðïõ åß÷å ãéá ôçí éóôïñßá åßíáé ç «ôáîéêÞ ðÜëç». ÌÝ÷ñé óÞìåñá ç éóôïñßá êÜèå êïéíùíßáò åßíáé ç éóôïñßá ôùí êïéíùíéêþí óõãêñïýóåùí êáé ôçò ðÜëçò ôùí ôÜîåùí (ð.÷. óôï êáðéôáëéóôéêü óýóôçìá åßíáé ç ðÜëç áíÜìåóá óôïõò êåöáëáéïêñÜôåò êáé ôïõò åñãÜôåò). Ïé éäÝåò ôïõ Ìáñî ãéá ôéò êïéíùíéêÝò ôÜîåéò êáé ôéò ôáîéêÝò äéáêñßóåéò Üóêçóáí êáé óõíå÷ßæïõí íá áóêïýí ìåãÜëç åðéññïÞ óôïõò êïéíùíéïëüãïõò.

«..Óôçí êïéíùíéêÞ ðáñáãùãÞ ôçò æùÞò ôïõò ïé Üíèñùðïé Ýñ÷ïíôáé óå ó÷Ýóåéò êáèïñéóìÝíåò, áíáãêáßåò, áíåîÜñôçôåò áðü ôç èÝëçóÞ ôïõò, óå ó÷Ýóåéò ðáñáãùãéêÝò, ðïõ áíôéóôïé÷ïýí óå ìéá ïñéóìÝíç âáèìßäá áíÜðôõîçò ôùí õëéêþí ðáñáãùãéêþí ôïõò äõíÜìåùí. Ôï óýíïëï ôùí ðáñáãùãéêþí áõôþí ó÷Ýóåùí áðïôåëåß ôçí ïéêïíïìéêÞ äïìÞ ôçò êïéíùíßáò, ôçí ðñáãìáôéêÞ âÜóç, óôçí ïðïßá õøþíïíôáé Ýíá íïìéêü êáé ðïëéôéêü ïéêïäüìçìá óôï ïðïßï áíôéóôïé÷ïýí ïñéóìÝíåò ìïñöÝò ôçò êïéíùíéêÞò óõíåßäçóçò. Ï ôñüðïò ðáñáãùãÞò ôçò õëéêÞò æùÞò êáèïñßæåé ãåíéêÜ ôçí êïéíùíéêÞ, ðïëéôéêÞ êáé ðíåõìáôéêÞ äéáäéêáóßá ôçò æùÞò. Äåí åßíáé ç óõíåßäçóç ôùí áíèñþðùí áõôü ðïõ êáèïñßæåé ôï Åßíáé ôïõò, ìá áíôßóôñïöá, ôï êïéíùíéêü åßíáé áõôü ðïõ êáèïñßæåé ôç óõíåßäçóÞ ôïõò...» (Ê.Ìáñî, 1978:23).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 19

ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá

19

Å. ÍôõñêÝì (Å. Durkheim, 1858-1917) Ï ÃÜëëïò êïéíùíéïëüãïò ÍôõñêÝì õðïóôÞñéæå üôé ç êïéíùíßá åßíáé ìéá çèéêÞ åíüôçôá áíèñþðùí, ïé ïðïßïé ìïéñÜæïíôáé ôá ßäéá óõíáéóèÞìáôá êáé ôçí ßäéá ðñïóÞëùóç óå áîßåò êáé êáíüíåò. Ôï óýíïëï ôùí áîéþí êáé ôùí êáíüíùí óõãêñïôåß ôç «óõëëïãéêÞ óõíåßäçóç», ç ïðïßá êáèïñßæåé ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí áíèñþðùí êáé äéáêñßíåé ìéá êïéíùíßá. Ç êïéíùíéêÞ óõíï÷Þ ôùí ìåëþí ìéáò êïéíùíßáò åêöñÜæåôáé ùò «êïéíùíéêÞ áëëçëåããýç». Ïé ðñïâéïìç÷áíéêÝò êïéíùíßåò óôçñßæïíôáí óå áõôü ðïõ ï ÍôõñêÝì ïíüìáóå ìç÷áíéêÞ áëëçëåããýç, ðïõ óçìáßíåé ìåãÜëç êïéíùíéêÞ ïìïéïìïñößá, óõíï÷Þ êáé óõíáßíåóç ãýñù áðü ôéò áîßåò êáé ôéò ðåðïéèÞóåéò. Ӓ áõôÝò ôéò êïéíùíßåò õðÞñ÷å åðßóçò ðßåóç ãéá õðáêïÞ óôïõò êáíüíåò êáé ìåãÜëç åîÜñôçóç áðü ôéò ðáñáäüóåéò êáé ôçí ïéêïãÝíåéá. Áíôßèåôá, ïé âéïìç÷áíéêÝò êïéíùíßåò óôçñßæïíôáé óå áõôü ðïõ ï ÍôõñêÝì ïíüìáóå ïñãáíéêÞ áëëçëåããýç ç ïðïßá âáóßæåôáé óôïí õøçëü êáôáìåñéóìü åñãáóßáò áíÜìåóá óå åîåéäéêåõìÝíïõò ñüëïõò. Ï õøçëüò êáôáìåñéóìüò åñãáóßáò ùèåß ôá ìÝëç ôùí êïéíùíéþí áõôþí óôçí áëëçëåîÜñôçóç êáé óôçí áíôáëëáãÞ áãáèþí êáé õðçñåóéþí. Ï ÍôõñêÝì Þôáí ï ðñþôïò êïéíùíéïëüãïò ðïõ åéóÞãáãå ôç óôáôéóôéêÞ óôéò ìåëÝôåò ôïõ êáé óõãêåêñéìÝíá óôï Ýñãï ôïõ Ç áõôïêôïíßá. ¸äåéîå üôé ïñéóìÝíåò ðëåõñÝò ôçò áíèñþðéíçò óõìðåñéöïñÜò -áêüìá êáé áõôÝò ðïõ ôéò ÷áñáêôçñßæïõìå ðñïóùðéêÝò- ìðïñåß íá åñìçíåõôïýí êïéíùíéêÜ. ÓõíÝëåîå äåäïìÝíá áðü äéÜöïñåò ÷þñåò, ðïõ áöïñïýóáí 26.000 ðåñéðôþóåéò áõôïêôïíéþí ôéò ïðïßåò ôáîéíüìçóå ìå âÜóç êÜðïéïõò êïéíùíéêïýò ðáñÜãïíôåò üðùò åßíáé ôï èñÞóêåõìá, ç ïéêïãåíåéáêÞ êáé ç åñãáóéáêÞ êáôÜóôáóç. ¾óôåñá áðü åíäåëå÷Þ áíÜëõóç êáôÝäåéîå üôé ïé ðáñÜãïíôåò áõôïß áóêïýí ôåñÜóôéá åðéññïÞ óôçí áõôïêáôáóôñïöéêÞ óõìðåñéöïñÜ ôùí áíèñþðùí, ðïõ öôÜíåé ùò ôçí áõôïêôïíßá. ÅîÜëëïõ, ç ðñïôñïðÞ ôïõ: «ìåëåôÞóôå ôá êïéíùíéêÜ ãåãïíüôá ùò ðñÜãìáôá» óÞìáéíå üôé ç êïéíùíéêÞ æùÞ Ýðñåðå íá áíáëõèåß ìå ôçí ßäéá åðéóôçìïíéêÞ áõóôçñüôçôá ðïõ ÷áñáêôÞñéæå ôçí áíÜëõóç ôùí öõóéêþí öáéíïìÝíùí.

«... ç êïéíùíßá äåí ìðïñåß íá êÜíåé áéóèçôÞ ôçí åðéññïÞ ôçò ðáñÜ ìüíï áí åðéäñÜ êáé äåí åðéäñÜ ðáñÜ ìüíï áí ôá Üôïìá ðïõ ôçí áðïôåëïýí óõíáèñïßæïíôáé êáé äñïõí áðü êïéíïý...» (E. Durkheim, 1961:466).

Åéê.1.8 Å. ÍôõñêÝì

Áõôü ðïõ Þèåëå íá ìåëåôÞóåé ï ÍôõñêÝì Þôáí ôï êáôÜ ðüóïí ôá ðïóïóôÜ êáé ïé áéôßåò áõôïêôïíéþí óõíäÝïíôáí ìå ôï âáèìü êïéíùíéêÞò åíóùìÜôùóçò ôùí áõôï÷åßñùí, áðïêëåßïíôáò êáô’ áõôü ôïí ôñüðï ôïõò êëéìáôéêïýò êáé ôïõò øõ÷ïëïãéêïýò ðáñÜãïíôåò. ¸ôóé, ðñïóäéüñéóå ôñåéò ôýðïõò áõôïêôïíéþí: 1. Ôçí åãùéóôéêÞ áõôïêôïíßá, ðïõ ðáñáôçñåßôáé üôé áõîÜíåôáé üôáí ôá Üôïìá äåí Ý÷ïõí áíáðôýîåé áñêåôïýò êïéíùíéêïýò äåóìïýò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ïé áíýðáíôñïé åíÞëéêåò áõôïêôïíïýí óõ÷íüôåñá áðü ü,ôé ïé ðáíôñåìÝíïé. 2. Ôçí áëôñïõéóôéêÞ áõôïêôïíßá, ðïõ ðáñáôçñåßôáé üôáí ïé êïéíùíéêïß äåóìïß åßíáé ðïëý äõíáôïß. Ïé ìáæéêÝò áõôïêôïíßåò ìåëþí äéÜöïñùí èñçóêåõôéêþí ïñãáíþóåùí Þ áôüìùí ðïõ åêðáéäåýïíôáé óôï íá äßíïõí ôç æùÞ ôïõò ãéá ôçí ðáôñßäá (ð.÷. «êáìéêÜæé») áðïôåëïýí ðáñáäåßãìáôá áõôïý ôïõ ôýðïõ áõôïêôïíßáò. 3. Ôçí áíïìéêÞ áõôïêôïíßá, ðïõ åìöáíßæåôáé óå ðåñéüäïõò êáôÜ ôéò ïðïßåò ðáñáôçñåßôáé êïéíùíéêÞ áðïäéïñãÜíùóç. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ïé áíïìéêÝò áõôïêôïíßåò áõîÜíïíôáé óå ðåñéüäïõò ïéêïíïìéêÞò êñßóçò, áëëÜ êáé óå ðåñéüäïõò åõçìåñßáò, ãéáôß ïé Üíèñùðïé ÷Üíïõí ôïõò êïéíùíéêïýò äåóìïýò ôïõò. Ç Ýííïéá ôçò áíïìßáò åßíáé âáóéêÞ óôï Ýñãï ôïõ ÍôõñêÝì, ï ïðïßïò ôç óõíäÝåé ìå ôéò ìåôáâïëÝò ðïõ ðáñáôçñïýíôáé óôï óýã÷ñïíï êüóìï, ìåôáâïëÝò ðïõ åßíáé ôüóï ãñÞãïñåò êáé ôüóï Ýíôïíåò, þóôå íá äçìéïõñãïýí óå ðïëëïýò áíèñþðïõò óõíáéóèÞìáôá ìáôáéüôçôáò Þ áðåëðéóßáò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 20

20

Êïéíùíéïëïãßá

Ì.ÂÝìðåñ (Ì. Weber, 1864-1920) Ï Ãåñìáíüò êïéíùíéïëüãïò ÂÝìðåñ áó÷ïëÞèçêå ìå ðïëëÜ êïéíùíéêÜ æçôÞìáôá üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ìå ôéò Ýííïéåò ôçò äýíáìçò êáé ôçò åîïõóßáò, ìå ôéò èñçóêåßåò áíÜ ôïí êüóìï, ìå ôç âáèýôåñç öýóç ôùí êïéíùíéêþí ôÜîåùí, êáèþò êáé ìå ôçí áíÜðôõîç ôçò ãñáöåéïêñáôßáò ùò êïéíùíéêïý öáéíïìÝíïõ. ×Üñç óôçí ðïéüôçôá ôçò óêÝøçò êáé ôïõ Ýñãïõ ôïõ, áëëÜ êáé ôçò ðïéêéëßáò ôùí åíäéáöåñüíôùí ôïõ, ï ÂÝìðåñ åß÷å êáèïñéóôéêÞ åðéññïÞ óôçí áíÜðôõîç ôçò êïéíùíéïëïãßáò. Èåþñçóå ôïí åîïñèïëïãéóìü ùò Ýíá êëåéäß ðïõ ìáò åðéôñÝðåé íá äïýìå ôç ìåôÜâáóç áðü ôçí ðñïâéïìç÷áíéêÞ óôçí êáðéôáëéóôéêÞ âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá. Ï ïñèïëïãéóìüò åßíáé áõôüò ðïõ äßíåé Ýìöáóç óôç ëïãéêÞ êáé ôïí ðñïãñáììáôéóìü. Ôï óýóôçìá åîïñèïëïãéóìïý åßíáé áðñüóùðï, ëåéôïõñãåß óôï ðëáßóéï ôõðéêþí êáíüíùí êáé áðåôÝëåóå ôï êýñéï ÷áñáêôçñéóôéêü ôïõ êáðéôáëéóìïý êáé ôïõ äõôéêïý ðïëéôéóìïý. ×áñáêôçñéóôéêüôåñï ðáñÜäåéãìá åîïñèïëïãéóìïý åßíáé ç ðåñßðôùóç ôçò ïéêïíïìéêÞò äñáóôçñéüôçôáò: ç ïñãÜíùóç ôçò êáðéôáëéóôéêÞò åðé÷åéñçìáôéêÞò äñáóôçñéüôçôáò ÷áñáêôçñßæåôáé áðü ïñèïëïãéêÞ ïñãÜíùóç ôçò åñãáóßáò ìÝóá óôï åñãïóôÜóéï, áëëÜ êáé áðü ïñèïëïãéêÞ åêôßìçóç ôùí åõêáéñéþí óôçí áãïñÜ. Ï ÂÝìðåñ èåþñçóå üôé ï ïñèïëïãéêüò ôñüðïò äñÜóçò êáé ïñãÜíùóçò ðïõ êáèïñßæåé üëïõò ôïõò ôïìåßò ôçò êáðéôáëéóôéêÞò êïéíùíßáò (ïéêïíïìßá, êñÜôïò, íïìéêïß èåóìïß, ãñáöåéïêñáôßá êôë.) óôçñß÷ôçêå óôçí åðéóôÞìç êáé åîåëß÷ôçêå ðáñÜëëçëá ìå ôçí åðéêñÜôçóç ôçò ôå÷íïëïãßáò. Óôéò ðñïâéïìç÷áíéêÝò êïéíùíßåò êõñéáñ÷ïýóå ç ðñïêáôÜëçøç, ôï óõíáßóèçìá êáé ç ôý÷ç. ¸ôóé, ç ãåùñãéêÞ ðáñáãùãÞ êáèïñéæüôáí áðü ôç ìïßñá Þ Üëëåò õðåñöõóéêÝò äõíÜìåéò. Ç åðéêñÜôçóç ôïõ êáðéôáëéóìïý åß÷å ùò áðïôÝëåóìá, ìåôáîý Üëëùí, ôçí õðï÷þñçóç ôùí èñçóêåõôéêþí êáé ôùí çèéêþí áîéþí, êáèþò êáé ôùí ðáñáäïóéáêþí ôñüðùí ðñïóáíáôïëéóìïý ôçò äñÜóçò ôùí áíèñþðùí ðïõ êõñéáñ÷ïýóáí óôéò ðñïêáðéôáëéóôéêÝò êïéíùíßåò. Ï ÂÝìðåñ õðïóôÞñéæå üôé ïé Üíèñùðïé äñïõí ìå âÜóç ôç äéêÞ ôïõò áíôßëçøç ãéá ôá ðñÜãìáôá. Ïé êïéíùíéïëüãïé ðñÝðåé íá áíáêáëýøïõí ôá ðñïóùðéêÜ íïÞìáôá êáé ôéò áîßåò ôùí áíèñþðùí. Ãéá íá áíáêáëýøïõìå áõôÜ ôá íïÞìáôá, èá ðñÝðåé íá «ìðïýìå óôç èÝóç ôïõ Üëëïõ», íá äïýìå ôá ðñÜãìáôá áðü ôç äéêÞ ôïõ ïðôéêÞ ãùíßá. Ìüíï Ýôóé èá êáôáëÜâïõìå ôçí êïéíùíéêÞ óõìðåñéöïñÜ ôïõ êáé ôéò áéôßåò ôçò. Ï ÂÝìðåñ äéÝêñéíå ôçí êïéíùíéêÞ äñÜóç ôïõ áôüìïõ: 1. óå ïñèïëïãéêÞ, ðïõ åßíáé ç äñÜóç óå ó÷Ýóç ìå Ýíá óêïðü (ð.÷. ôç äñÜóç åíüò åðé÷åéñçìáôßá ðïõ

Åéê.1.9 Ì. ÂÝìðåñ

ðñïóðáèåß íá ìåãéóôïðïéÞóåé ôá êÝñäç ôïõ), 2. óå ó÷Ýóç ìå ìéá áîßá (ð.÷. ï óôñáôéþôçò ðïõ ðñïôéìÜ íá ðåèÜíåé ðáñÜ íá åãêáôáëåßøåé ôç óçìáßá óôï ðåäßï ôçò ìÜ÷çò), 3. óå óõãêéíçóéáêÞ äñÜóç (ð.÷. ï Üíèñùðïò ðïõ êëÝâåé ãéáôß ôïí Ýêëåøáí), 4. óå ðáñáäïóéáêÞ äñÜóç (ð.÷. ç Åëëçíßäá ÷Þñá ðïõ öïñÜåé ìáýñá, ãéá íá äåßîåé ôï ðÝíèïò ôçò). Ïé ìïñöÝò áõôÝò êïéíùíéêÞò ðñÜîçò åßíáé êáôÜ ôïí ÂÝìðåñ éäåáôïß ôýðïé, Ýííïéåò äçëáäÞ ðïõ êáôáãñÜöïõí ôï íüçìá ôçò äñÜóçò. Ôïõò éäåáôïýò ôýðïõò êáôáóêåõÜæåé ï åñåõíçôÞò ùò åñãáëåßá ãéá ôçí êáôáíüçóç ôùí ðñáãìáôéêþí êïéíùíéêþí ðñÜîåùí, áëëÜ êáé ôùí êïéíùíéêþí öáéíïìÝíùí êáé äéáäéêáóéþí. ¸ôóé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ï ÂÝìðåñ êáôÝãñáøå ôïõò éäåáôïýò ôýðïõò ü÷é ìüíïí ôùí êïéíùíéêþí ðñÜîåùí, áëëÜ êáé ôïí éäåáôü ôýðï ôçò ãñáöåéïêñáôßáò, ôçò åîïõóßáò êôë. H ãñáöåéïêñáôßá, ùò ïñèïëïãéêüò ôñüðïò äñÜóçò, ñõèìßæåé ôéò ó÷Ýóåéò ôùí áíèñþðùí ìå ôï êñÜôïò óôç âÜóç êÜðïéùí êáíüíùí. Ìå ôç ÷ñÞóç ôïõ éäåáôïý ôýðïõ ôçò ãñáöåéïêñáôßáò ðñïóðáèïýìå íá áíé÷íåýóïõìå ôéò áðïêëßóåéò áíÜìåóá óôï ðñáãìáôéêü öáéíüìåíï ôçò ãñáöåéïêñáôßáò (ìå ôá ðñïâëÞìáôá Þ ôéò äõóëåéôïõñãßåò ôçò) êáé ôçí éäåáôÞ åéêüíá áõôÞò. Óçìåéþíïõìå üôé ç Ýííïéá ôçò ãñáöåéïêñáôßáò óôç óêÝøç ôïõ ÂÝìðåñ äåí Þôáí áñíçôéêÜ öïñôéóìÝíç, üðùò åßíáé óôéò ìÝñåò ìáò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 21

ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá

1.2.3 ÊïéíùíéïëïãéêÝò ó÷ïëÝò Óôçí ðñïóðÜèåéÜ ôïõò íá óõóôçìáôïðïéÞóïõí ôç óêÝøç ôïõò ïé êïéíùíéïëüãïé Ý÷ïõí ðñï÷ùñÞóåé óôçí ôáîéíüìçóç ôùí äéÜöïñùí èåùñéþí ôùí èåìåëéùôþí ôçò åðéóôÞìçò ôïõò, áëëÜ êáé ôùí óýã÷ñïíùí êïéíùíéïëüãùí áðü äéÜöïñåò ó÷ïëÝò. Áí êáé ïé ó÷ïëÝò åßíáé ðïëëÝò, ôï ðáñüí åã÷åéñßäéï èá ðåñéïñéóôåß óôçí ðáñïõóßáóç ôùí ôñéþí êõñßáñ÷ùí ó÷ïëþí: ôçò ó÷ïëÞò ôùí ëåéôïõñãéóôþí (Þ ôçò óõíáßíåóçò/éóïññïðßáò), ôçò ó÷ïëÞò ôùí óõãêñïýóåùí êáé ôçò ó÷ïëÞò ôçò êïéíùíéêÞò (óõìâïëéêÞò) áëëçëåðßäñáóçò.

Ç ó÷ïëÞ ôïõ ëåéôïõñãéóìïý Ï ëåéôïõñãéóìüò (Þ öïíîéïíáëéóìüò) åßíáé ìéá èåùñçôéêÞ ðñïóÝããéóç óôçí ïðïßá åíôÜóóïíôáé Ýñãá ôùí êëáóéêþí (Á. Êïíô, ×. ÓðÝíóåñ, Å. ÍôõñêÝì) áëëÜ êáé Ýñãá ìåôáãåíÝóôåñùí Áìåñéêáíþí êïéíùíéïëüãùí (Ô. ÐÜñóïíò, Ñ. ÌÝñôïí). Ç ó÷ïëÞ áõôÞ ïíïìÜóôçêå «ëåéôïõñãéóìüò» (Þ «öïíîéïíáëéóìüò») åîáéôßáò ôçò Ýìöáóçò ðïõ Ýäùóå óôéò ëåéôïõñãßåò (functions) ôùí èåóìþí. ÊõñéÜñ÷çóå ïõóéáóôéêÜ Üíåõ áíôéðÜëïõ êáôÜ ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò ôïõ 20ïý áéþíá. Ïé ëåéôïõñãéóôÝò éó÷õñßæïíôáé üôé, üðùò ôï áíèñþðéíï óþìá åßíáé Ýíá óýóôçìá ðïõ Ý÷åé ïñéóìÝíåò áíÜãêåò (ð.÷. ôñïöÞ) êáé áðïôåëåßôáé áðü áëëçëïó÷åôéæüìåíá ìÝñç (ð.÷. ðåðôéêü óýóôçìá) ôá ïðïßá ëåéôïõñãïýí ãéá íá éêáíïðïéÞóïõí áõôÝò ôéò áíÜãêåò, Ýôóé êáé ç êïéíùíßá ðñÝðåé íá Ý÷åé ïñéóìÝíá ÷áñáêôçñéóôéêÜ (ðñïáðáéôïýìåíá) ãéá íá åðéâéþóåé. Ãéá ðáñÜäåéãìá, õðïóôçñßæïõí üôé ç êïéíùíßá ðñÝðåé íá åßíáé óå èÝóç íá ðáßñíåé áðü ôï ðåñéâÜëëïí ü,ôé ôçò åßíáé áðáñáßôçôï ãéá íá åðéâéþóåé (ôñüöéìá, êáýóéìá, ðñþôåò ýëåò) êáé íá áíáðáñá÷èåß. ÅîÜëëïõ ç êïéíùíßá ÷ñåéÜæåôáé íá äéáóöáëßóåé ôç ëåéôïõñãßá ôçò ìå Ýíáí åðáñêÞ áñéèìü áôüìùí, ôá ïðïßá íá Ý÷ïõí äéáöïñåôéêÜ óõìöÝñïíôá êáé äåîéüôçôåò. Ç ëåéôïõñãßá ôçò êïéíùíßáò åßíáé åöéêôÞ, åöüóïí ôá Üôïìá áóêïýí ôïõò äéáöïñåôéêïýò ñüëïõò ôïõò. Óå êÜèå êïéíùíßá ðñÝðåé íá õðÜñ÷åé Ýíá åðáñêÝò óýóôçìá åðéêïéíùíßáò êáé Ýíáò êïéíüò ðïëéôéóìéêüò êþäéêáò, þóôå ôá Üôïìá íá åðéêïéíùíïýí, áëëÜ êáé íá âëÝðïõí ôïí êüóìï êáôÜ ôïí ßäéï ôñüðï. Ãéá ôïõò ðáñáðÜíù ëüãïõò ç êïéíùíßá ïöåßëåé íá êïéíùíéêïðïéåß ôá ìÝëç ôçò êáé óôç óõíÝ÷åéá íá åëÝã÷åé áí Ý÷ïõí åóùôåñéêåýóåé ôéò êáôÜëëçëåò áîßåò. Áðü ôá ôÝëç ôïõ ’ Ðáãêïóìßïõ ÐïëÝìïõ ìÝ÷ñé ôá ìÝóá ôçò äåêáåôßáò ôïõ 1960 ï ÐÜñóïíò (T. Parsons, 1902-1979) êõñéÜñ÷çóå óôçí áããëüöùíç êïéíùíéïëïãßá. Ï óôï÷áóìüò ôïõ ðåñéóôñÝöåôáé ãýñù áðü ôç ó÷Ýóç áôüìïõ-êïéíùíßáò.

21

«...ïé ëåéôïõñãéóôÝò ðåñéïñßæïíôáí óôçí áíÜëõóç ôçò êïéíùíßáò ùò óõíüëïõ, áëëÜ ï ÌÝñôïí êáôÝóôçóå óáöÝò üôé ç áíÜëõóç áõôÞ èá ìðïñïýóå íá åöáñìïóôåß óôï åðßðåäï ...åíüò èåóìïý...Ãéá ðáñÜäåéãìá, ç äïõëåßá óôï Íüôï ôùí Ç.Ð.Á. óáöþò åß÷å èåôéêÜ áðïôåëÝóìáôá ãéá ôïõò ëåõêïýò Íïôßïõò, üðùò Þôáí ç ðñïóöïñÜ öèçíÞò åñãáóßáò, ç óôÞñéîç ôçò ïéêïíïìßáò ôïõ âáìâáêéïý êáé ôï êïéíùíéêü êýñïò ðïõ åêöñÜæåé ç êáôï÷Þ äïýëùí... Åß÷å üìùò êáé äõóëåéôïõñãßåò, üðùò Þôáí ç õðåñâïëéêÞ åîÜñôçóç ôùí Íïôßùí áðü ìéá áãñïôéêÞ ïéêïíïìßá êáé êáôÜ óõíÝðåéá ç Ýëëåéøç ðñïåôïéìáóßáò ãéá ôçí åêâéïìç÷Üíéóç... Ï ÌÝñôïí åéóÞãáãå ôéò Ýííïéåò ôçò Ýêäçëçò êáé ëáíèÜíïõóáò ëåéôïõñãßáò...ç Ýêäçëç ëåéôïõñãßá ôçò äïõëåßáò Þôáí ç áýîçóç ôçò ïéêïíïìéêÞò ðáñáãùãéêüôçôáò óôï Íüôï, åíþ ç ëáíèÜíïõóá ëåéôïõñãßá Þôáí ç äçìéïõñãßá ìéáò õðïâáèìéóìÝíçò êïéíùíéêÞò ôÜîçò, ðïõ åîõðçñåôïýóå...ôçí áíýøùóç ôùí ëåõêþí ôïõ Íüôïõ...» (G. Ritzer, 2003:57).

ÊáôÜ ôïí Ñ. ÌÝñôïí (R. Merton, 1910-2003), ç êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá ðñïóåããßæåôáé ìå âÜóç ôéò éäÝåò êáé ôïõò êáíüíåò ðïõ áêïëïõèïýí ôá ßäéá ôá Üôïìá. Ç êïéíùíéêÞ æùÞ åßíáé, óýìöùíá ìå ôïí ÐÜñóïíò, Ýíá óýóôçìá, äçëáäÞ Ýíá ðëÝãìá äéÜöïñùí ó÷Ýóåùí ïé ïðïßåò ôåßíïõí ðñïò ôç óôáèåñüôçôá êáé ôçí éóïññïðßá. Ãé’ áõôü ôï ëüãï ç ïñãáíùôéêÞ áñ÷Þ ôçò èåùñßáò ôïõ åßíáé ç Ýííïéá ôïõ óõóôÞìáôïò. Ï ÌÝñôïí åîåéäßêåõóå áêüìç ðåñéóóüôåñï ôï ëåéôïõñãéóôéêü ìïíôÝëï. ÅðéóÞìáíå ôçí ýðáñîç ðïëëþí åíáëëáêôéêþí ìïñöþí ëåéôïõñãéþí, éäßùò óå ïéêïõìåíéêïýò èåóìïýò üðùò åßíáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ç ïéêïãÝíåéá, ç ïðïßá äéáöïñïðïéåßôáé óôéò äéÜöïñåò êïéíùíßåò ùò ðñïò ôç ìïñöÞ Þ ôéò ëåéôïõñãßåò ôçò. Ôï ìïíôÝëï ôïõ ëåéôïõñãéóìïý ÷ñçóéìïðïéÞèçêå -êáé ÷ñçóéìïðïéåßôáé áêüìç- áðü ôçí êïéíùíéïëïãßá, ðñïêåéìÝíïõ áõôÞ íá ìåëåôÞóåé êáé íá åñìçíåýóåé ôçí êïéíùíßá, ôïõò èåóìïýò, ôéò ëåéôïõñãßåò êáé ôéò äõóëåéôïõñãßåò ôïõò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 22

22

Ç ó÷ïëÞ ôùí óõãêñïýóåùí Ïé èåùñçôéêïß áõôÞò ôçò ó÷ïëÞò éó÷õñßæïíôáé üôé ïé óõãêñïýóåéò óôçí êïéíùíßá åßíáé áíáðüöåõêôåò ëüãù ôçò óõíå÷ïýò ðáñáãùãÞò áíéóïôÞôùí. ÐçãÞ Ýìðíåõóçò ôùí èåùñçôéêþí áõôþí Þôáí ï Ê. Ìáñî, ï ïðïßïò õðïóôÞñéîå üôé õðÜñ÷åé áìåßùôïò áíôáãùíéóìüò ìåôáîý ôçò áóôéêÞò êáé ôçò åñãáôéêÞò ôÜîçò. Ï áíôáãùíéóìüò áõôüò, ÷áñáêôçñéóôéêü ãíþñéóìá ôïõ êáðéôáëéóôéêïý ôñüðïõ ðáñáãùãÞò, öÝñíåé óå áíôéðáñÜèåóç ôïõò êáôü÷ïõò ôùí ìÝóùí ðáñáãùãÞò ìå ôïõò ðñïëåôÜñéïõò, ðïõ óôåñïýíôáé áõôÜ ôá ìÝóá. Ç áíôéðáñÜèåóç áõôÞ Þ áëëéþò, ðÜëç ôùí ôÜîåùí, åßíáé, óýìöùíá ìå ôïí Ìáñî, ï ìï÷ëüò ôçò éóôïñßáò. Ï Ìáñî ìåëÝôçóå ôçí åñãáóßá êáé äéáôýðùóå ôçí Ýííïéá ôçò õðåñáîßáò ðïõ ðáñÜãåé ï åñãáæüìåíïò. Ôé åßíáé ç õðåñáîßá; Óýìöùíá ìå ôïí Ìáñî, ïé ìéóèïß ôùí åñãáôþí äåí áíôéóôïé÷ïýí óôçí ðëÞñç áîßá ôùí áãáèþí ðïõ ðáñÜãïõí^ Ýíá ìüíï ìÝñïò ôïõ åñãÜóéìïõ ÷ñüíïõ ôïõò áíôéóôïé÷åß óôçí ðáñáãùãÞ áãáèþí ßóçò áîßáò ìå ôéò äáðÜíåò ôùí äéêþí ôïõò áíáãêþí óõíôÞñçóçò (åëÜ÷éóôïò ìéóèüò). Ôá áãáèÜ ðïõ ðáñÜãïõí ôïí õðüëïéðï åñãÜóéìï ÷ñüíï ôïõò áíôéóôïé÷ïýí óôçí åðéðëÝïí áîßá, äçëáäÞ óôçí õðåñáîßá, ôçí ïðïßá éäéïðïéïýíôáé ïé êáðéôáëéóôÝò ìå ôç ìïñöÞ ôïõ êÝñäïõò.

Êïéíùíéïëïãßá Åêðñüóùðïò ôçò ó÷ïëÞò áõôÞò åßíáé êáé ï Ñ. ÍôÜñåíôïñö (ãåíí. ôï 1929), ï ïðïßïò ðñïóåããßæåé èåùñçôéêÜ åêôüò áðü ôçí Ýííïéá ôçò êïéíùíéêÞò ôÜîçò, êáé áõôÞí ôçò êïéíùíéêÞò äýíáìçò. Ïé óõãêñïýóåéò óôçí êïéíùíßá äå ó÷åôßæïíôáé ìüíï ìå ôçí êáôï÷Þ ôïõ ðëïýôïõ, áëëÜ êáé ìå ôçí êáôï÷Þ ôçò êïéíùíéêÞò äýíáìçò áíÜìåóá óå äéáöïñåôéêÝò ïìÜäåò óõìöåñüíôùí. Ïé êõñßáñ÷åò ïìÜäåò åðéäéþêïõí ôç äéáôÞñçóç ôùí äåäïìÝíùí ó÷Ýóåùí, åíþ ïé êõñéáñ÷ïýìåíåò ïìÜäåò åðéäéþêïõí ôçí áíáôñïðÞ ôïõò. ¼ôáí ãßíåôáé áíáêáôáíïìÞ ôçò åîïõóßáò, ç óýãêñïõóç ðáýåé íá õößóôáôáé ðñïóùñéíÜ, ãéá íá åðáíÝëèåé, üôáí åðÝëèåé íÝá éóïññïðßá óôéò ó÷Ýóåéò åîïõóßáò. ¸ôóé, ï êýêëïò ôùí óõãêñïýóåùí öáßíåôáé íá åßíáé áÝíáïò.

Ç ó÷ïëÞ ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò Áëëçëåðßäñáóç åßíáé ç äñáóôçñéüôçôá ðïõ áíáðôýóóåôáé ìåôáîý äýï Þ ðåñéóóüôåñùí ðñïóþðùí êáôÜ ôçí ïðïßá ï êáèÝíáò äñá (åíåñãåß ðñïò ôçí êáôåýèõíóç ôïõ Üëëïõ Þ ôùí Üëëùí) ìå âÜóç ôçí åêäçëïýìåíç Þ ðñïóäïêþìåíç áíôßäñáóç ôïõ Üëëïõ. Ç óõíå÷Þò áëëçëåðßäñáóç ôïõ åíüò ìå ôïí Üëëïí (Þ ôïõò Üëëïõò) åßíáé åöéêôÞ ìÝóù ôçò ãëþóóáò (ëÝîåéò, ÷åéñïíïìßåò, ãêñéìÜôóåò). Ç ó÷ïëÞ áõôÞ ïíïìÜ-

Åéê.1.10 Ç êáôÜëçøç ôùí ÷åéìåñéíþí áíáêôüñùí ôïõ ôóÜñïõ áðü Ýíïðëïõò åñãÜôåò (ìðïóåëâßêïõò) êáôÜ ôçí ÏêôùâñéáíÞ ÅðáíÜóôáóç ôïõ 1917 óôç Ñùóßá (Universal History of the World, Golden Press, New York).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 23

ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá óôçêå ó÷ïëÞ ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò (Þ ôçò êïéíùíéêÞò äéáíôßäñáóçò), äéüôé êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò áëëçëåðßäñáóçò ðáñÜãïíôáé ðïéêßëá íïÞìáôá ìÝóù ôùí ãëùóóéêþí êáôçãïñéþí, ôá ïðïßá âïçèïýí íá ãßíåôáé áíôéëçðôüò ï êüóìïò ãýñù ìáò. Ïé ãëùóóéêÝò êáôçãïñßåò ðïéêßëëïõí ìåôáîý äéáöïñåôéêþí êïéíùíéþí, áëëÜ êáé óôï ðëáßóéï ôçò éäßáò ôçò êïéíùíßáò. Ç ó÷ïëÞ áõôÞ èåìåëéþèçêå áðü ôïõò Ôó. Êïýëåû (C. Cooley, 1864-1929) êáé Ôæ. Ìéíô (G. Mead, 18631932), åíþ ðáñáëëáãÝò ôçò âáóéêÞò èåùñßáò ôçò ó÷ïëÞò áíáðôý÷èçêáí áðü óýã÷ñïíïõò êïéíùíéïëüãïõò üðùò ï Å. Ãêüöìáí (Å. Goffman, 1922-1982). Ï Êïýëåû óõíÝâáëå óôç èåùñßá ôçò êïéíùíéêÞò áëëçëåðßäñáóçò ìå ôïí «êïéíùíéêü êáèñåöôéóìü ôïõ åáõôïý ìáò» (êáôïðôñéêüò åáõôüò). Ôï ðáéäß äéáìïñöþíåé ôçí áõôïåéêüíá êáé ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ áíÜëïãá ìå ôï ðþò öáíôÜæåôáé üôé ôï âëÝðïõí ïé Üëëïé. Áí öáíôÜæåôáé üôé ïé Üëëïé Ý÷ïõí èåôéêÞ åéêüíá ãé’ áõôü, üôé ïé Üëëïé åðéäïêéìÜæïõí ôéò åíäå÷üìåíåò ðñÜîåéò ôïõ, èá áéóèáíèåß ðåñçöÜíéá, åíþ áíôßèåôá áí öáíôÜæåôáé üôé ïé Üëëïé Ý÷ïõí áñíçôéêÞ åéêüíá ãé’ áõôü êáé áðïäïêéìÜæïõí ôéò åíäå÷üìåíåò ðñÜîåéò ôïõ, èá áéóèáíèåß íôñïðÞ êáé ôáðåßíùóç.

Åéê.1.11 Ç áõôïåéêüíá ìÝóá áðü ôá ìÜôéá ôùí Üëëùí (J. Shepard & R. Greene, Sociology and You, National Textbook Co., 2001).

ÅðïìÝíùò ç äéáìüñöùóç ôçò áõôïåéêüíáò ìáò åîáñôÜôáé áðü ôçí ôáõôüôçôá ôùí Üëëùí. Ïé èåìåëéùôÝò ôçò ó÷ïëÞò ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò ïíüìáóáí «óçìáíôéêïýò Üëëïõò» üëá ôá Üôïìá ðïõ åðçñåÜæïõí ðåñéóóüôåñï ôçí áõôïåéêüíá êáé ôç óõìðåñéöïñÜ ìáò êáé ôá ïðïßá åßíáé óõãêåêñéìÝíá ðñüóùðá ôïõ ðåñéâÜëëïíôüò ìáò. Ï Å. Ãêüöìáí ìåëÝôçóå ôçí áëëçëåðßäñáóç óôéò

23 êáèçìåñéíÝò êáé ðïëëÝò öïñÝò öåõãáëÝåò óõíáíôÞóåéò ôùí áíèñþðùí. ÄéÝêñéíå ôçí êïéíùíéêÞ æùÞ óå óôéãìÝò ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá óôï ðñïóêÞíéï êáé óå óôéãìÝò ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá óôï ðáñáóêÞíéï. Óôï ðñïóêÞíéï ãßíïíôáé üëåò åêåßíåò ïé óõíáíôÞóåéò êáôÜ ôéò ïðïßåò ôá Üôïìá õðïäýïíôáé ôõðéêïýò ñüëïõò. Åßíáé óôéãìÝò ðïõ èåùñïýíôáé «ðáñáóôÜóåéò åðß óêçíÞò» êáé ðïõ óõ÷íÜ áðáéôïýí ôç óõíåñãáóßá ìå Üëëá Üôïìá. Ãéá ðáñÜäåéãìá, äýï ðïëéôéêïß áðü ôï ßäéï êüììá ìðïñåß íá äåßîïõí ìðñïóôÜ óôçí êÜìåñá ôçò ôçëåüñáóçò áãáðçìÝíïé êáé ößëïé, ðáñÜ ôï ãåãïíüò üôé áíôéðáèïýí ï Ýíáò ôïí Üëëï. ¸íá áíôñüãõíï ìðñïóôÜ óôá ðáéäéÜ ôïõ äåß÷íåé üôé åßíáé áãáðçìÝíï üôáí êïéìïýíôáé üìùò ôá ðáéäéÜ, îåóðÜ Üãñéïò êáâãÜò. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, üôáí ïé Üíèñùðïé âñßóêïíôáé óôá «ðáñáóêÞíéá», ÷áëáñþíïõí êáé åêäçëþíïõí åëåýèåñá ôá óõíáéóèÞìáôÜ ôïõò, áëëÜ êáé ôñüðïõò óõìðåñéöïñÜò ðïõ êñáôïýí óå Ýëåã÷ï üôáí âñßóêïíôáé «ðÜíù óôç óêçíÞ». Óå áõôÝò ôéò óôéãìÝò ôçò ÷áëÜñùóçò åðéôñÝðïíôáé ðñÜãìáôá ðïõ äåí åðéôñÝðïíôáé «åðß óêçíÞò» üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ïé áðñïêÜëõðôåò óåîïõáëéêÝò êïõâÝíôåò, ôï áôçìÝëçôï íôýóéìï, ç ÷ñÞóç êÜðïéáò äéáëÝêôïõ, ðåéñÜãìáôá êáé ôïëìçñÝò ÷åéñïíïìßåò, áãåíåßò ðñïò ôïõò Üëëïõò åíÝñãåéåò ðïõ áðïöåýãïíôáé ìðñïóôÜ óôï êïéíü. Ç Ýííïéá ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò âñßóêåôáé åðßóçò óôï åðßêåíôñï ôçò ó÷ïëÞò ôçò êïéíùíéêÞò êáôáóêåõÞò (Þ ó÷ïëÞò ôïõ êïíóôñïõêôéâéóìïý). Óýìöùíá ìå ôçí ðñïóÝããéóç áõôÞ, ç êïéíùíéêÞ æùÞ åßíáé Ýíá ñåõóôü êáé äéáñêþò «åðáíáäéáðñáãìáôåõüìåíï» óýíïëï áðü êïéíùíéêÝò ðñáêôéêÝò, âñßóêåôáé äçëáäÞ óå óõíå÷Þ áíáäéáìüñöùóç ìÝóù ôùí ôñüðùí áìïéâáßáò êáôáíüçóçò êáé äñÜóçò ôùí áôüìùí. Ôá Üôïìá ìïéñÜæïíôáé ôñüðïõò óêÝøçò, éäÝåò, áîßåò êáé Ýííïéåò, êáèþò áëëçëåðéäñïýí. ¸ôóé, «êáôáóêåõÜæïõí» «êïéíùíéêïýò êüóìïõò», äçëáäÞ äßíïõí åõñýôåñï íüçìá óôéò Üìåóåò åìðåéñßåò ôçò êáèçìåñéíÞò æùÞò. Ïé êïéíÝò ðñáêôéêÝò, ôá íïÞìáôá êáé ç ãëþóóá ðïõ ìïéñÜæïíôáé ôá Üôïìá ìåôáîý ôïõò óõíéóôïýí ôïõò ìç÷áíéóìïýò ìÝóù ôùí ïðïßùí ç êïéíùíéêÞ æùÞ äéáìïñöþíåôáé óå óõíåêôéêü óýíïëï. Ìå Üëëá ëüãéá, ïé Üíèñùðïé ìÝóá áðü ôéò êïéíùíéêÝò ôïõò ó÷Ýóåéò «êáôáóêåõÜæïõí» ôçí êáèçìåñéíÞ ðñáãìáôéêüôçôá êáé ôçí áíôéëáìâÜíïíôáé ùò äåäïìÝíç, íïìéìïðïéçìÝíç êáé «öõóéêÞ». Ç óõíå÷Þò áõôÞ áíáäéáìüñöùóç ôçò ðñáãìáôéêüôçôáò ìáò åðéôñÝðåé íá óõëëÜâïõìå áöåíüò ôïõò êïéíùíéêïýò èåóìïýò ùò ôïõò åðáíáëáìâáíüìåíïõò êáé ðáãéùìÝíïõò ôñüðïõò áìïéâáßùí ðñáêôéêþí êáé áìïéâáßáò (äéõðïêåéìåíéêÞò) êáôáíüçóçò êáé óõìðåñéöïñÜò, êáé áöåôÝñïõ ôçí êïéíùíßá ùò ìéá ðïëéôéóìéêÞ êáé óõìâïëéêÞ «êáôáóêåõÞ» (Berger & Luckmann, 1967).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 24

Êïéíùíéïëïãßá

24

1.3. Ç äéåðéóôçìïíéêÞ ðñïóÝããéóç Ïé êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò (êïéíùíéïëïãßá, ïéêïíïìßá, éóôïñßá, ðïëéôéêÞ åðéóôÞìç, øõ÷ïëïãßá êôë.) ðñïóðáèïýí ìå ôéò åðéóôçìïíéêÝò ìåèüäïõò - ðïõ äéáèÝôåé, ç êáèåìéÜ- íá êáôáíïÞóïõí ôçí áíèñþðéíç óõìðåñéöïñÜ. Óôçí ðñïóðÜèåéá áõôÞ, êáé óå åñåõíçôéêü åðßðåäï, ïé åðéóôÞìåò áõôÝò óõíåñãÜæïíôáé. Áí ðÜñïõìå ãéá ðáñÜäåéãìá ôçí ïéêïãÝíåéá, èá äïýìå üôé, åíþ ôï èÝìá åßíáé ôï ßäéï, ôá åñùôÞìáôá Þ ïé õðïèÝóåéò åñãáóßáò êÜèå åðéóôÞìçò åßíáé äéáöïñåôéêÝò. ¸ôóé, ç êïéíùíéïëïãßá ìðïñåß íá ìåëåôÞóåé ôç ó÷Ýóç ôïõ åðáããÝëìáôïò ôçò ãõíáßêáò êáé ôïõ ìåãÝèïõò ôçò ÊïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò Êïéíùíéïëïãßá

ïéêïãÝíåéáò. Ç øõ÷ïëïãßá ìðïñåß íá ìåëåôÞóåé ôç íïçôéêÞ áíÜðôõîç ôùí ðáéäéþí óå ìéá ðïëõìåëÞ ïéêïãÝíåéá. Ç ïéêïíïìßá ìðïñåß íá ìåëåôÞóåé ôçí ïéêïíïìéêÞ êáôÜóôáóç ôçò ïéêïãÝíåéáò. Ç ðïëéôéêÞ åðéóôÞìç ìðïñåß íá ìåëåôÞóåé ôçí åêëïãéêÞ óõìðåñéöïñÜ ôçò ïéêïãÝíåéáò óå ó÷Ýóç ìå ôçí êïéíùíéêÞ ôçò ðñïÝëåõóç (Þ áêüìá ôéò ðïëéôéêÝò ðñïôéìÞóåéò ìéáò ïéêïãÝíåéáò êáé ôï ðþò áõôÝò äéáöïñïðïéïýíôáé óôï ðëáßóéü ôçò). Ç éóôïñßá ìðïñåß íá ìåëåôÞóåé ôç öýóç êáé ôï ñüëï ôçò ïéêïãÝíåéáò óå ìéá óõãêåêñéìÝíç ðåñßïäï (ð.÷. öåïõäáñ÷ßá). Óõíåðþò ôï ðëåïíÝêôçìá ôçò äéåðéóôçìïíéêÞò ðñïóÝããéóçò åßíáé ç óöáéñéêÞ êáôáíüçóç ôïõ åîåôáæüìåíïõ èÝìáôïò.

ÐåñéãñáöÞ áíôéêåéìÝíïõ

ÐáñÜäåéãìá

Ç êïéíùíéïëïãßá ðåñéãñÜöåé ôçí áíèñþðéíç óõìðåñéöïñÜ áðü ôçí ïðôéêÞ ôçò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò (êáé ü÷é áðï ôçí ïðôéêÞ ôïõ áôüìïõ). Åðéêåíôñþíåôáé óôïõò ôýðïõò ôùí êïéíùíéêþí ó÷Ýóåùí óôéò óýã÷ñïíåò êïéíùíßåò.

Ðïéá ç ó÷Ýóç áíÜìåóá óôçí êáñéÝñá ôùí ãõíáéêþí êáé ôï ìÝãåèïò ôçò ïéêïãÝíåéáò;

ÊïéíùíéêÞ áíèñùðïëïãßá

Ç êïéíùíéêÞ áíèñùðïëïãßá ìåëåôÜ ôçí êïéíùíéêÞ æùÞ êõñßùò áãñïôéêþí êïéíùíéþí.

ÐïéÜ ç ó÷Ýóç ôïõ óõóôÞìáôïò óõããÝíåéáò ìå ôç ìåôáâßâáóç ôçò ðåñéïõóßáò êáé ôïõ êýñïõò áðï ôç ìßá ãåíéÜ óôçí Üëëç;

Øõ÷ïëïãßá

Ç øõ÷ïëïãßá åñåõíÜ ôá øõ÷éêÜ öáéíüìåíá (ðñïóùðéêüôçôá, óõíáéóèÞìáôá, éêáíüôçôåò êôë.) êáé ôïõò íüìïõò ðïõ ôá êáèïñßæïõí.

Ðþò åðéäñÜ ç óåéñÜ ãÝííçóçò åíüò ðáéäéïý óôç óõíáéóèçìáôéêÞ ôïõ áíÜðôõîç;

ÏéêïíïìéêÞ åðéóôÞìç

Ç ïéêïíïìßá ìåëåôÜ ôçí ðáñáãùãÞ, ôçí êáôáíïìÞ êáé ôçí êáôáíÜëùóç áãáèþí êáé õðçñåóéþí.

Ðïéü åßíáé ôï åôÞóéï åéóüäçìá ôùí ïéêïãÝíåéùí óôéò áóôéêÝò êáé óôéò áãñïôïêÝò ðåñéï÷Ýò;

ÐïëéôéêÞ åðéóôÞìç

Ç ðïëéôéêÞ åðéóôÞìç ìåëåôÜ èÝìáôá åêëïãéêÞò óõìðåñéöïñÜò, êáèþò êáé áíÜäåéîçò, êáôáíïìÞò êáé äéá÷åßñéóçò ôçò åîïõóßáò óå äéáöïñåôéêÜ åðßðåäá ôçò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò (ð.÷. ïñãáíéóìüò, êïéíüôçôá, êïéíùíßá êáé äéåèíÞò êïéíüôçôá).

ÐïéÜ åßíáé ç ó÷Ýóç áíÜìåóá óôçí êïéíùíéêÞ êáôáãùãÞ êáé ôçí åêëïãéêÞ óõìðåñéöïñÜ;

Éóôïñßá

Ç éóôïñßá ìåëåôÜ üëåò ôéò áíèñþðéíåò äñáóôçñéüôçôåò (ðïëéôéêÝò, ïéêïíïìéêÝò, êïéíùíéêÝò ê.Ü.) ðïõ Ýëáâáí ÷þñá êáôÜ ôï ðáñåëèüí.

ÐïéÜ åßíáé ç öýóç ôçò ïéêïãÝíåéáò óôçí Áñ÷áßá ÅëëÜäá Þ óôç öåïõäáñ÷éêÞ Åõñþðç;


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 25

ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá

1.4. Ç ÷ñçóéìüôçôá ôçò êïéíùíéïëïãßáò Ç êïéíùíéïëïãßá ùò åðéóôÞìç ìåëåôÜ ôçí êïéíùíßá, ôçí ïñãÜíùóÞ ôçò êáé ôéò óõìðåñéöïñÝò ôùí áôüìùí êáé ôùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí óå ó÷Ýóç ìå äéÜöïñïõò êïéíùíéêïýò ðáñÜãïíôåò. Ðïéá áêñéâþò åßíáé ç ÷ñçóéìüôçôÜ ôçò; 1. Ç êïéíùíéïëïãßá äéáöùôßæåé ôéò êïéíùíéêÝò ðáñáìÝôñïõò æçôçìÜôùí Þ öáéíïìÝíùí üðùò åßíáé ç ïéêïãåíåéáêÞ æùÞ ôùí åñãáæüìåíùí ãõíáéêþí, ïé åðáããåëìáôéêÝò ðñïóäïêßåò ôùí íÝùí Þ ôá äéáæýãéá. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï äéáæýãéï ôçò ê. Ì. áðïôåëåß ãéá ôçí êïéíùíéïëïãßá ðåäßï âáóéêÞò Ýñåõíáò ç ïðïßá ðñáãìáôïðïéåßôáé ìå ôçí áíÜäåéîç ôùí êïéíùíéêþí ðáñáìÝôñùí ôïõ äéáæõãßïõ. Ç äéáäéêáóßá áíáæÞôçóçò áõôþí ôùí êïéíùíéêþí ðáñáìÝôñùí ãßíåôáé ìå ôçí áîéïðïßçóç ôùí åñãáëåßùí (ð.÷. åñùôçìáôïëüãéá) êáé ôùí ìåèüäùí (ð.÷. óõãêñéôéêÞ ìÝèïäïò) ôçò êïéíùíéïëïãéêÞò Ýñåõíáò. Ç êïéíùíéïëïãßá åßíáé áõôÞ ðïõ óõíäÝåé ôï äéáæýãéï ìå ôéò åðáããåëìáôéêÝò ðñïóäïêßåò ôçò ê. Ì., ìå ôçí áëëáãÞ ãåíéêüôåñá ôçò èÝóçò ôçò ãõíáßêáò êôë. 2. Ç êïéíùíéïëïãßá óõìâÜëëåé óôçí áðåëåõèÝñùóç ôùí áôüìùí áðü ôç ìïéñïëáôñßá. Áí ðáñáêïëïõèÞóïõìå ôçí éóôïñßá ôçò åðéóôÞìçò áõôÞò, èá äïýìå üôé ðÜíôá ç êïéíùíéïëïãßá åíôáóóüôáí óå Ýíá êßíçìá ÷åéñáöÝôçóçò êáé áõôïãíùóßáò ôçò ßäéáò ôçò êïéíùíßáò, ãéáôß åßíáé ìéá êñéôéêÞ åðéóôÞìç ðïõ áðïêáëýðôåé ôï ðþò äñïõí «õðïãåßùò» êÜðïéïé ìç÷áíéóìïß êáé Ýñ÷åôáé óå ñÞîç ìå ôçí åðéêñáôïýóá Üðïøç. ÐñÜãìáôé, ìðïñåß íá âïçèÞóåé ôïõò áíèñþðïõò íá ãßíïõí ðåñéóóüôåñï êýñéïé ôçò óõëëïãéêÞò ìïßñáò ôïõò, âïçèþíôáò ôïõò íá ðñïóáíáôïëéóôïýí ðñïò ñåáëéóôéêÝò äñÜóåéò. Ç åðéóôÞìç áõôÞ, ëüãù ôçò êñéôéêÞò öýóçò ôçò, óôÜèçêå ðïëëÝò öïñÝò óôï ðëåõñü ôùí êÜèå ëïãÞò êáôáðéåóìÝíùí êáé Ýäùóå öùíÞ óå ïìÜäåò ðïõ âñßóêïíôáé Ýîù Þ ìáêñéÜ áðü ôá êÝíôñá åîïõóßáò (÷ùñßò âÝâáéá íá ðáñáëåßøïõìå êáé ôéò ðåñéðôþóåéò åêåßíåò ðïõ ç óõãêåêñéìÝíç åðéóôÞìç óôÜèçêå óôï ðëåõñü ôçò åêÜóôïôå åîïõóßáò). 3. Ôá ðïñßóìáôá ôùí êïéíùíéïëïãéêþí åñåõíþí Ý÷ïõí ðñáêôéêÝò åöáñìïãÝò óôç æùÞ ôùí áíèñþðùí. Áõôü Þôáí ôï üñáìá êáé ôï êßíçôñï ôùí èåìåëéùôþí ôçò êïéíùíéïëïãßáò. Ï ÍôõñêÝì èåùñïýóå üôé ç êïéíùíéïëïãßá óõìâÜëëåé óôçí áëëáãÞ ôçò êïéíùíßáò. ÓÞìåñá åßíáé ìåãÜëïò ï áñéèìüò ôùí ðñáêôéêþí ÷ñÞóåùí ôçò êïéíùíéïëïãéêÞò Ýñåõíáò. Èá áíáöÝñïõìå Ýíá ðáñÜäåéãìá áðü ôçí Ýñåõíá «Êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêïß ðñïóäéïñéóôéêïß ðáñÜãïíôåò ôçò ãïíéìüôçôáò óôçí ÅëëÜäá» (X. Óõìåùíßäïõ, 1997-Å.Ê.Ê.Å.). Ïé ôñåéò êõñéüôåñïé ðáñÜãïíôåò ðïõ åðçñåÜæïõí ôç ãïíéìüôçôá óå ïëüêëçñç ôçí ÅëëÜäá åßíáé: • ç åëëéðÞò óôÞñéîç ôçò ïéêïãÝíåéáò (ð.÷. ìç åðáñ-

25 êÞò áñéèìüò ðáéäéêþí óôáèìþí), • ç áíõðáñîßá áðïôåëåóìáôéêþí ìÝôñùí ãéá ôçí åñãáæüìåíç ìçôÝñá êáé • ôï óôåãáóôéêü ðñüâëçìá. Óôçí Ýñåõíá áõôÞ áíáëýåôáé ç áóõìâáôüôçôá ìçôñüôçôáò êáé åñãáóßáò, éäéáßôåñá óôçí ðñùôåýïõóá, êáèþò êáé ç áëëáãÞ ôïõ ôñüðïõ æùÞò, ôùí óôÜóåùí êáé ôùí áíôéëÞøåùí êáôÜ öýëï êáé êáôÜ ðåñéï÷Ýò. Ïé ðñïôÜóåéò óôéò ïðïßåò êáôáëÞãåé ç Ýñåõíá áöïñïýí ìÝôñá ãéá ôç «óõìöéëßùóç» ôçò ïéêïãåíåéáêÞò êáé ôçò åñãáóéáêÞò æùÞò ôùí æåõãáñéþí, ôï óôåãáóôéêü æÞôçìá, ôçí åéóïäçìáôéêÞ ðïëéôéêÞ êáé Üëëåò åðéìÝñïõò ðáñåìâÜóåéò, üðùò åßíáé ç äçìéïõñãßá êÝíôñùí ïéêïãåíåéáêïý ðñïãñáììáôéóìïý, ç óõíå÷Þò ðáñáêïëïýèçóç ôïõ öáéíïìÝíïõ ôçò ãïíéìüôçôáò ìÝóù åñåõíþí êáé ôï êüóôïò áíáôñïöÞò ôùí ðáéäéþí. Íá åðéóçìÜíïõìå üôé ç åöáñìïãÞ ôùí ðïñéóìÜôùí ôùí êïéíùíéïëïãéêþí åñåõíþí äåí åîáñôÜôáé áðü ôïõò êïéíùíéïëüãïõò, áëëÜ åìðßðôåé óôï ðåäßï ôçò áóêïýìåíçò ðïëéôéêÞò. 4. Ïé ìÝèïäïé, ïé ïðôéêÝò êáé ôá åñåõíçôéêÜ ðïñßóìáôá ôçò êïéíùíéïëïãßáò ÷ñçóéìïðïéïýíôáé åêôåíþò áðü ôéò õðüëïéðåò êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò ãéá ðáñÜäåéãìá, ç íïìéêÞ åíäéáöÝñåôáé ãéá ôéò êïéíùíéêÝò áéôßåò ôïõ åãêëÞìáôïò, ôéò ïðïßåò Ý÷åé äéåñåõíÞóåé äéåîïäéêÜ ç êïéíùíéïëïãßá, ç ðïëéôéêÞ åðéóôÞìç åíäéáöÝñåôáé ãéá ôçí åêëïãéêÞ óõìðåñéöïñÜ, ç ïðïßá üìùò ðñïóäéïñßæåôáé áðü êïéíùíéêÜ êáé ïéêïíïìéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ åñåõíÜ ç êïéíùíéïëïãßá.

1.5. Ç êïéíùíéïëïãßá óôçí ÅëëÜäá Ç êïéíùíéïëïãßá åìöáíßæåôáé óôçí ÅëëÜäá óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá ìå ôçí ßäñõóç ôçò ÊïéíùíéïëïãéêÞò Åôáéñåßáò, ðïõ åß÷å ùò óôü÷ï ôç äéÜäïóç ôùí êïéíùíéêþí åðéóôçìþí, áëëÜ êáé ôç ìåôáññýèìéóç ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò. Ãé’ áõôü ôï ëüãï èåùñÞèçêå ðåñéóóüôåñï Ýíá ðïëéôéêü êßíçìá. ÉäñõôÞò ôçò ÊïéíùíéïëïãéêÞò Åôáéñåßáò õðÞñîå ï Áë. Ðáðáíáóôáóßïõ (1908), åíþ óçìáíôéêü ñüëï Ýðáéîå êáé ï Ä. ÊáëéôóïõíÜêçò ìå ôï ðåñéïäéêü ôïõ Áñ÷Ýò Ïéêïíïìéêþí êáé Êïéíùíéêþí Åðéóôçìþí (1921). Ôï 1983 éäñýèçêå óôçí ÁèÞíá ï Óýëëïãïò ÅëëÞíùí Êïéíùíéïëüãùí, ï ïðïßïò óôç óõíÝ÷åéá åîáðëþèçêå óå üëç ôçí ÅëëÜäá. Ï Óýëëïãïò áõôüò ìå ôï Ýñãï ôïõ (äéïñãÜíùóç çìåñßäùí, óõíåäñßùí, óåìéíáñßùí êôë.), êáèþò êáé ìå ôçí åêäïôéêÞ ôïõ äñáóôçñéüôçôá óõìâÜëëåé óôçí ðñïáãùãÞ êáé ôçí áíÜðôõîç ôïõ êïéíùíéïëïãéêïý ëüãïõ óôç ÷þñá ìáò. Ç êïéíùíéïëïãßá èåóìïèåôÞèçêå óå åñåõíçôéêü åðßðåäï ôï 1960 êáé óå åðßðåäï áêáäçìáúêÞò äéäáóêáëßáò ôéò áñ÷Ýò ôçò äåêáåôßáò ôïõ 1980. ÓõãêåêñéìÝíá, ç Ýñåõíá ðñáãìáôïðïéåßôáé áðü: á) Ôï Åèíéêü ÊÝíôñï Êïéíùíéêþí Åñåõíþí ìå ôá Éí-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 26

26 óôéôïýôá ÁóôéêÞò êáé ÁãñïôéêÞò Êïéíùíéïëïãßáò, ÊïéíùíéêÞò ÐïëéôéêÞò êáé ÐïëéôéêÞò Êïéíùíéïëïãßáò. Ôï 1998 ôï Å.Ê.Ê.Å. ðñï÷þñçóå óôç äçìéïõñãßá ÅëëçíéêÞò ÔñÜðåæáò Êïéíùíéêþí ÄåäïìÝíùí ìå óôü÷ï ôçí õðïóôÞñéîç ôçò Ýñåõíáò óôçí ÅëëÜäá, áëëÜ êáé ôç óõíåñãáóßá ìå Üëëïõò åñåõíçôéêïýò öïñåßò ôïõ åîùôåñéêïý.

Êïéíùíéïëïãßá â) Ôï ÊÝíôñï ¸ñåõíáò ôçò ÅëëçíéêÞò Êïéíùíßáò ôçò Áêáäçìßáò Áèçíþí, ôï ïðïßï éäñýèçêå ôï 1978 ìå óêïðü ôç óõóôçìáôéêÞ Ýñåõíá ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò. ã) Ôá ðáíåðéóôçìéáêÜ ÔìÞìáôá Êïéíùíéïëïãßáò, ðïõ õðçñåôïýí óõóôçìáôéêÜ ôï áíôéêåßìåíï.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 27

ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá

27

Åéê 1.12 ÐÜíôåéï ÐáíåðéóôÞìéï: Ýäñá ôïõ ðñþôïõ ôìÞìáôïò Êïéíùíéïëïãßáò.

Ç Êïéíùíéïëïãßá äéäÜóêåôáé óôá Á.Å.É. êáé óôç äåõôåñïâÜèìéá åêðáßäåõóç: á. Äéäáóêáëßá óå Á.Å.É. Ôá ðáíåðéóôçìéáêÜ ôìÞìáôá ðïõ ëåéôïõñãïýí óÞìåñá óôçí ÅëëÜäá åßíáé ôï ÔìÞìá Êïéíùíéïëïãßáò ôïõ Ðáíôåßïõ Ðáíåðéóôçìßïõ (1984), ôï ÔìÞìá Êïéíùíéïëïãßáò ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ ÊñÞôçò (1987) êáé ôï ÔìÞìá Êïéíùíéïëïãßáò ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ Áéãáßïõ (1999). ÌáèÞìáôá êïéíùíéïëïãßáò äéäÜóêïíôáé óôá ðåñéóóüôåñá ðáíåðéóôÞìéá êáé ðïëõôå÷íåßá ôçò ÷þñáò, þóôå ïé öïéôçôÝò, áíåîÜñôç-

ôá áðü ôéò ó÷ïëÝò óôéò ïðïßåò öïéôïýí, íá Ý÷ïõí ìéá êïéíùíéïëïãéêÞ ïðôéêÞ ôçò åðéóôÞìçò ôïõò. â. Äéäáóêáëßá óôç äåõôåñïâÜèìéá åêðáßäåõóç. Óôç äåõôåñïâÜèìéá åêðáßäåõóç ç êïéíùíéïëïãßá äéäÜóêåôáé óõóôçìáôéêÜ áðü ôï 1986-87 óôçí ô Ëõêåßïõ. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ïé êïéíùíéïëüãïé äåí åñãÜæïíôáé ìüíï óôá åñåõíçôéêÜ êÝíôñá êáé óôá ðáíåðéóôÞìéá, áëëÜ êáé óå õðïõñãåßá, ïñãáíéóìïýò, óôçí ôïðéêÞ áõôïäéïßêçóç, óôç äåõôåñïâÜèìéá åêðáßäåõóç êáé óôïí éäéùôéêü ôïìÝá.

ÅñùôÞóåéò 1. Ðïéï åßíáé ôï éóôïñéêü êáé ôï êïéíùíéêü ðëáßóéï ìÝóá óôï ïðïßï ãåííÞèçêå ç êïéíùíéïëïãßá; 2. Ðïéï åßíáé ôï áíôéêåßìåíï ìåëÝôçò ôçò êïéíùíéïëïãßáò; 3. Ôé óçìáßíåé «êïéíùíéïëïãéêÞ öáíôáóßá»; Ðïéïò ÷ñçóéìïðïßçóå ðñþôïò ôïí üñï; 4. Åßíáé ÷ñÞóéìç ç «êïéíùíéïëïãéêÞ öáíôáóßá» óôïõò ìç êïéíùíéïëüãïõò; 5. Ôé óçìáßíåé êïéíüôïðç Þ óõìâáôéêÞ ãíþóç; Íá äþóåôå Ýíá ðáñÜäåéãìá ôÝôïéïõ åßäïõò ãíþóçò. 6. Íá áíáöÝñåôå ôá ôñßá óôÜäéá ôïõ áíèñþðéíïõ ðíåýìáôïò óýìöùíá ìå ôïí Êïíô. 7. Ôé ïíïìÜæåé ìç÷áíéêÞ êáé ôé ïñãáíéêÞ áëëçëåããýç ï ÍôõñêÝì; 8. Ðïéá åßíáé ç óõìâïëÞ ôïõ Ìáñî óôçí êïéíùíéïëïãßá; 9. Ðïéåò åßíáé ïé êïéíùíéêÝò äñÜóåéò ôïõ áôüìïõ óýìöùíá ìå ôïí ÂÝìðåñ; 10. Íá ó÷ïëéÜóåôå ôçí ðáñáêÜôù Üðïøç: «Ïé êïéíùíéïëüãïé ðñÝðåé íá áíáêáëýøïõí ôá ðñïóùðéêÜ íïÞìáôá êáé ôéò áîßåò ôùí áíèñþðùí. Ãéá íá áíáêáëýøïõìå áõôÜ ôá íïÞìáôá, èá ðñÝðåé íá “ìðïýìå óôç èÝóç ôïõ Üëëïõ”, íá äïýìå ôá ðñÜãìáôá áðü ôç äéêÞ ôïõ ïðôéêÞ ãùíßá. Ìüíï Ýôóé èá êáôáëÜâïõìå ôçí êïéíùíéêÞ óõìðåñéöïñÜ ôïõ êáé ôéò áéôßåò ôçò». 11. Ðïéåò åßíáé ïé óçìáíôéêüôåñåò èåùñçôéêÝò ó÷ïëÝò ôçò êïéíùíéïëïãßáò; 12. Ôé õðïóôçñßæåé ç ó÷ïëÞ ôïõ ëåéôïõñãéóìïý üóïí áöïñÜ ôçí êïéíùíßá; 13. Íá áíáöÝñåôå ôïõò êõñéüôåñïõò åêðñïóþðïõò ôçò ó÷ïëÞò ôùí óõãêñïýóåùí. 14. Ðïéïé åßíáé ïé åêðñüóùðïé ôçò ó÷ïëÞò ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò; 15. Ðïéá åßíáé ç ÷ñçóéìüôçôá ôçò êïéíùíéïëïãßáò; 16. Íá åðéóêåöôåßôå ôçí éóôïóåëßäá ôïõ Åèíéêïý ÊÝíôñïõ Êïéíùíéêþí Åñåõíþí (www.ekke.gr) êáé íá êáôáãñÜøåôå ôéò Ýñåõíåò ðïõ ðñáãìáôïðïéïýíôáé.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 28


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 29

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá

2. ÌÏÑÖÅÓ ÊÏÉÍÙÍÉÊÇÓ ÏÑÃÁÍÙÓÇÓ ÅËËÇÍÉÊÇ ÊÏÉÍÙÍÉÁ

• Áðü ôçí áãñïôéêÞ êïéíùíßá óôçí êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò (áãñïôéêÝò êïéíùíßåò, âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá, ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá) • Óýã÷ñïíåò êïéíùíßåò - ÓôÜäéá áíÜðôõîçò • ÂáóéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò (êëÜäïé ïéêïíïìéêÞò äñáóôçñéüôçôáò, äçìïãñáöéêÜ óôïé÷åßá, êïéíùíéêÝò áîßåò)

29


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 30


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 31

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá

31

ÅéóáãùãÞ Ôá èÝìáôá ðïõ èßãïíôáé óå áõôü ôï êåöÜëáéï áöïñïýí ôá éäéáßôåñá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò áãñïôéêÞò êáé ôçò âéïìç÷áíéêÞò êïéíùíßáò, áëëÜ êáé ôéò äéáöïñÝò ôïõò ùò ðñïò ôçí «êïéíùíéêÞ ôïõò ïñãÜíùóç», äçëáäÞ ùò ðñïò ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ïñãáíþíïíôáé ïé ó÷Ýóåéò ôùí áôüìùí óå ïéêïíïìéêü, êïéíùíéêü êáé ðïëéôéêü åðßðåäï. ¼ôáí ìåëåôÜìå ôï óýíïëï ôùí ïéêïíïìéêþí, ôùí êïéíùíéêþí êáé ôùí ðïëéôéêþí ó÷Ýóåùí ìéáò êïéíùíßáò, áíáöåñüìáóôå óôç ìáêñïêïéíùíéïëïãßá. Áíôßèåôá, üôáí åóôéÜæïõìå ôï åíäéáöÝñïí ìáò óôéò ó÷Ýóåéò ôùí áôüìùí óôï ðëáßóéï ìéáò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò üðùò ç ïéêïãÝíåéá, áíáöåñüìáóôå óôç ìéêñïêïéíùíéïëïãßá. Ç êïéíùíéêÞ ïñãÜíùóç äéáöïñïðïéåßôáé óôï ÷ñüíï (éóôïñéêÜ), áëëÜ êáé óôï ÷þñï (ìåôáîý êïéíùíéþí) áíÜëïãá ìå ôéò éäéáßôåñåò ó÷Ýóåéò ôùí êïéíùíéþí ìå ôï öõóéêü ðåñéâÜëëïí, ôçí áíÜðôõîç ôçò ôå÷íïëïãßáò, ôïí ðïëéôéóìü êáé ôéò êïéíùíéêÝò áîßåò. ÅðéðëÝïí, óôï êåöÜëáéï áõôü åîåôÜæïíôáé Ýííïéåò üðùò áõôÞ ôçò «áíÜðôõîçò», ôçò «õðáíÜðôõîçò», ôçò «ìçôñüðïëçò» êáé ôçò «ðåñéöÝñåéáò». Ç ÅëëÜäá, óôçí ðáãêüóìéá êáôÜôáîç ôùí áíáðôõãìÝíùí êáé ôùí ëéãüôåñï áíáðôõãìÝíùí ÷ùñþí, êáôÝ÷åé ìéá éäéüìïñöç èÝóç, ãéáôß ðáñïõóéÜæåé êÜðïéá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ ôçí êáôáôÜóóïõí óôéò áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò êáé êÜðïéá Üëëá ðïõ ôçí êáôáôÜóóïõí óôéò áíáðôõóóüìåíåò.

2.1. Áðü ôçí áãñïôéêÞ êïéíùíßá óôçí êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò ÁãñïôéêÝò êïéíùíßåò Ïé áãñïôéêÝò êïéíùíßåò ÷áñáêôçñßæïíôáé áðü: • ôç ìüíéìç åãêáôÜóôáóç ôïõ áãñüôç-êáëëéåñãçôÞ óå Ýíáí ôüðï (åßôå ùò éäéïêôÞôç ãçò åßôå ùò åîáñôçìÝíïõ êáëëéåñãçôÞ) êáé • ôç óõóôçìáôéêÞ êáëëéÝñãåéá ôïõ åäÜöïõò, óôçí

ïðïßá óôçñßæåôáé ïõóéáóôéêÜ ç ïéêïíïìßá ìéáò êïéíùíßáò. Óýìöùíá ìå Ýíá âáóéêü ôáîéíïìéêü ó÷Þìá, ïé áãñïôéêÝò êïéíùíßåò óõíáíôþíôáé êÜôù áðü äéáöïñåôéêÜ êïéíùíéêÜ óõóôÞìáôá. ¸ôóé Ý÷ïõìå: 1. ÄïõëïêôçôéêÝò áãñïôéêÝò êïéíùíßåò (üðùò óôçí Áñ÷áßá ÅëëÜäá, óôç Ñþìç, êáé, êáôÜ ôïõò íåüôåñïõò ÷ñüíïõò óôéò íüôéåò ðïëéôåßåò ôùí Ç.Ð.Á. êáèþò êáé óôç ËáôéíéêÞ ÁìåñéêÞ), ïé ïðïßåò óôÞñéîáí ôçí ðáñáãùãÞ ôïõò óå Ýíá åõñý óôñþìá êáëëéåñãçôþí ðïõ äåí áìåßâïíôáí ãéá ôçí åñãáóßá ôïõò, èåùñïýíôáí

Åéê. 2.1 Ç ãç óôÞñéîå ôçí ïéêïíïìßá ôùí áãñïôéêþí êïéíùíéþí. («Ç ðåäéÜäá ôïõ ÊñÜïõ»,ôïõ Vincent Van Gogh, L’oeuvre completpeinture,Taschen, 1990).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:57

Page 32

Êïéíùíéïëïãßá

32 «åñãáëåßá» êáé «åîáñôÞìáôá» ôçò ãçò êáé ïíïìÜæïíôáí äïýëïé. 2. Öåïõäáñ÷éêÝò áãñïôéêÝò êïéíùíßåò, ïé ïðïßåò åðÝôñåøáí ôçí áíÜäõóç ôïõ êáðéôáëéóìïý êáé óôéò ïðïßåò ï áãñüôçò-êáëëéåñãçôÞò õðüêåéôáé óå Ýíá óýóôçìá éäéüìïñöùí äåóìåýóåùí ìå ôç ãç êáé ôïí éäéïêôÞôç ôçò. Ç õðïôÝëåéá áõôÞ ôïõ áãñüôç áðïôÝëåóå ôç âÜóç ôùí öåïõäáñ÷éêþí êïéíùíéþí ôçò ÄõôéêÞò Åõñþðçò (Ãáëëßá, Ãåñìáíßá êôë.) êáé åêöñÜóôçêå ìå ôçí ðáñï÷Þ áöåíüò Üìéóèçò õðï÷ñåùôéêÞò åñãáóßáò (áããáñåßá) êáé áöåôÝñïõ öüñùí (óå åßäïò, áëëÜ êáé óå ÷ñÞìá áñãüôåñá) ðïõ êáèéóôïýóáí ôç æùÞ ôïõ áãñüôç äýóêïëç. Åîáéôßáò üëùí áõôþí ôùí õðï÷ñåþóåùí, ôùí åðá÷èþí äåóìåýóåùí êáé ôùí öüñùí ðïõ Ýðñåðå íá äßíåé ï áãñüôçò óôï öåïõäÜñ÷ç, óõ÷íÜ ï ðñþôïò âñéóêü-

ôáí êÜôù áðü ôá üñéá ôçò åðéâßùóçò. Ç åîáèëßùóç ôùí áãñïôéêþí ðëçèõóìþí êáé óôéò äïõëïêôçôéêÝò êáé óôéò öåïõäáñ÷éêÝò êïéíùíßåò åîçãåß êáé ôï ìåãÜëï áñéèìü ôùí ðñüùñùí èáíÜôùí ðïõ ÷áñáêôçñßæïõí áõôÝò ôéò êïéíùíßåò. Ïé Üíèñùðïé åðïìÝíùò, ó’ áõôÝò ôéò êïéíùíßåò, åß÷áí ìéêñÞ ðñïóäïêþìåíç æùÞ, äçëáäÞ ìéêñÝò ðéèáíüôçôåò íá öôÜóïõí óå êÜðïéá ìåãÜëç çëéêßá åîáéôßáò ôùí åðéäçìéþí êáé ôùí ëéìþí ðïõ ðñïêáëïýíôáí áðü ìéá êáêÞ óïäåéÜ Þ áêüìç åîáéôßáò ôùí Üèëéùí óõíèçêþí õãéåéíÞò. ÅîÜëëïõ óôéò ìéêñÝò ðéèáíüôçôåò ãéá ìåãÜëç ðñïóäïêþìåíç æùÞ ïöåéëüôáí ç õøçëÞ ãåííçôéêüôçôá ôçí åðï÷Þ åêåßíç. Ïé áãñïôéêÝò êïéíùíßåò ÷áñáêôçñßóôçêáí áðü ðïëëïýò ìåëåôçôÝò ùò «êëåéóôÝò êáé ó÷åôéêÜ áõôÜñêåéò* ïéêïíïìßåò». Ç éóôïñßá üìùò äåß÷íåé üôé ó÷åäüí ðÜíôá õðÞñ÷áí áãïñÝò, üðïõ ïé áãñüôåò ðïõëïýóáí óôïõò êáôïßêïõò ôçò ðüëçò, óôïõò êëçñéêïýò, óôïõò áíèñþðïõò ôùí üðëùí Þ ôçò äéïßêçóçò êÜðïéá ðñïúüíôá áðü áõôÜ ðïõ ðáñÞãáãáí (ôï ëåãüìåíï õðåñðñïúüí*). Óå ü,ôé áöïñÜ ôï ÷áñáêôçñéóìü «áõôÜñêçò» ïéêïíïìßá, åßíáé äýóêïëï íá éó÷õñéóôåß êáíåßò üôé õðÞñ÷å Üíèñùðïò ðïõ äå ÷ñåéáæüôáí, ãéá ðáñÜäåéãìá ëßãï áëÜôé, äå ÷ñåéáæüôáí êñáóß (áí êáôÜ ôý÷ç ç ãç ôïõ äåí ðáñÞãáãå ôÝôïéá ðñïúüíôá), äå ÷ñåéáæüôáí åñãáëåßá Þ üðëá. Åßíáé åðïìÝíùò âÝâáéï üôé áõôÜ ðïõ ÷ñåéáæüôáí ôá Ýâñéóêå óôçí áãïñÜ, ç ïðïßá, õðü ìéá åõñåßá Ýííïéá, óçìáßíåé ó÷Ýóåéò ìå ôïõò Üëëïõò. Êáé ïé ó÷Ýóåéò áõôÝò áíáéñïýí ôï ÷áñáêôçñéóìü ìéáò áãñïôéêÞò êïéíùíßáò ùò -õðïôßèåôáé- êëåéóôÞò êáé áõôÜñêïõò ïéêïíïìßáò.

Âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá

Åéê.2.2 Ï äïõëïðÜñïéêïò ðëçñþíåé óôï ãáéïêôÞìïíá ìßóèùìá ãéá ôçí êáëëéÝñãåéá ôçò ãçò (Öéëïóïößá êáé êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò, ÅêäïôéêÞ Áèçíþí, ôüìïò 22, 1997).

Ç ìåôÜâáóç óôç âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá äåí Þôáí ìéá áðëÞ õðüèåóç. ¹ôáí ìéá ìáêñÜ äéáäéêáóßá, ìå áöåôçñßá ôï 10ï êáé ôïí 11ï áéþíá, êáôÜ ôçí ïðïßá óõììåôåß÷áí áãñüôåò ðïõ êáôÜöåñáí íá ìåôáó÷çìáôéóôïýí óå âéïôÝ÷íåò ôçò õðáßèñïõ, ïé ïðïßïé ðáñÞãáãáí ãéá ôçí áãïñÜ. Ïé âéïôÝ÷íåò áõôïß ðïõ æïýóáí óôçí ýðáéèñï áðÝêôçóáí ìåãÜëç ïéêïíïìéêÞ éó÷ý êáé, åíþ êáô’ áñ÷Üò óõíõðÞñ÷áí ìå ôïõò öåïõäÜñ÷åò, áñãüôåñá ìðüñåóáí íá ôïõò åêôïðßóïõí. ÁõôÝò ïé ðñþôåò âéïôå÷íßåò áðïôÝëåóáí ôï ðñüðëáóìá ôçò ìåôÝðåéôá ìåãÜëçò âéïìç÷áíßáò. Ãßíåôáé öáíåñü üôé óôçí ýðáéèñï õðÞñîáí ïé êáôÜëëçëåò óõíèÞêåò ðïõ Ýäùóáí ôçí þèçóç ãéá Üìåóåò ðáñáãùãéêÝò åðåíäýóåéò. Áíôßèåôá, óôçí ðüëç ïé ðáñáãùãéêÝò äñáóôçñéüôçôåò ïñãáíþíïíôáé ìÝóá áðü ôéò óõíôå÷íßåò, ïé ïðïßåò Þôáí êëåéóôÜ óõóôÞìáôá åðáããåëìáôéêþí êáôçãïñéþí ðïõ äåí åðÝôñåðáí ôçí åßóïäï óå êáéíïýñéïõò åðáããåëìáôßåò. ¸ôóé ï êÜôï÷ïò êåöáëáßïõ (ìåãáëÝìðïñïò) ðïõ ìðïñïýóå íá êáëýøåé ôá Ýîïäá ôçò âéïôå÷-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:58

Page 33

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá

33

íßáò (üðùò ð.÷. ôçí áãïñÜ ðñþôùí õëþí) áíáëÜìâáíå êáé ôç äéÜèåóç ôïõ ðñïúüíôïò óôçí áãïñÜ. Óå ìéá äåýôåñç öÜóç ôï ðáñáãùãéêü Ýñãï êáôáìåñßóôçêå áíÜìåóá óå ðåñéóóüôåñá âéïôå÷íéêÜ åñãáóôÞñéá ôá ïðïßá åñãÜæïíôáí ãéá ôïí ßäéï Ýìðïñï, ãåãïíüò ðïõ óõíôÝëåóå óôç ãÝííçóç ôçò ìáíéöáêôïýñáò*. Ïé Ýìðïñïé áõôïß áðïôÝëåóáí ôá ðñþôá øÞãìáôá ôùí áóôéêþí óôñùìÜôùí ðïõ Üíïéîáí ôï äñüìï ðñïò ôïí êáðéôáëéóìü. ¹ôáí åýðïñåò ïìÜäåò ðïõ êéíïýíôáí óôï ðëáßóéï ôùí âéïôå÷íéêþí ðáñáãùãéêþí ìïíÜäùí åßôå ôçò ðüëçò (ðïõ óéãÜ-óéãÜ áíáðôý÷èçêå êáé áðåëåõèåñþèçêå áðü ôéò óõíôå÷íßåò) åßôå ôçò õðáßèñïõ. ¸ôóé ç âéïôå÷íßá êáé áñãüôåñá ç âéïìç÷áíßá Üñ÷éóå íá åîáðëþíåôáé óå ìéá ýðáéèñï ðïõ äåí Þôáí ðéá óôï óýíïëü ôçò öåïõäáñ÷éêÞ, åíþ ç áãñïôéêÞ ðáñáãùãÞ, óôï ðëáßóéï ôïõ êáôáìåñéóìïý ôçò åñãáóßáò, ìðïñïýóå íá óõíôçñÞóåé ôïõò áíèñþðïõò ðïõ æïýóáí óôéò ðüëåéò (ìç ãåùñãéêü ðëçèõóìü). Óýìöùíá ìå ôïí ×ïìðóìðÜïõì (E. Hobsbaum), ìüëéò óôç äåêáåôßá ôïõ 1840 ôï ðñïëåôáñéÜôï (ç åñãáôéêÞ ôÜîç), áõôü ôï «ðáéäß ôçò âéïìç÷áíéêÞò åðáíÜóôáóçò», åîáðëþèçêå óôçí Åõñþðç. Ôé óçìáßíåé üìùò âéïìç÷áíéêÞ åðáíÜóôáóç; Óçìáßíåé üôé ç âéïìç÷áíéêÞ áíÜðôõîç ôïõ 18ïõ áéþíá, ðïõ Ýëáâå ÷þñá óôçí Áããëßá, ïäÞãçóå óå ìéá åðáíÜóôáóç âéïìç÷áíéêïý ôýðïõ ðïõ ðåñéåëÜìâáíå:

1. Ôçí åêôåôáìÝíç åéóáãùãÞ ôùí ìç÷áíþí óôç âéïôå÷íéêÞ ðáñáãùãÞ êáé ôç äçìéïõñãßá ôùí ìåãÜëùí ìç÷áíïêßíçôùí åñãïóôáóßùí. 2. Ôç ìéóèùôÞ åñãáóßá, ãåãïíüò ðïõ óçìáßíåé üôé ï åñãÜôçò Ý÷åé ó÷Ýóç åîáñôçìÝíçò åñãáóßáò áðü ôïí åñãïäüôç.

«..ç ìåãÜëç âéïìç÷áíßá äçìéïýñãçóå ôçí ðáãêüóìéá áãïñÜ, ðïõ ôçí åß÷å ðñïåôïéìÜóåé ç áíáêÜëõøç ôçò ÁìåñéêÞò. Ç ðáãêüóìéá áãïñÜ Ýäùóå óôï åìðüñéï, óôç íáõôéëßá êáé óôá ìÝóá óõãêïéíùíßáò ôçò îçñÜò ìéá ôåñÜóôéá áíÜðôõîç ç ïðïßá ìå ôç óåéñÜ ôçò åðÝäñáóå óôçí åîÜðëùóç ôçò âéïìç÷áíßáò. Óôï âáèìü ðïõ åîáðëþíïíôáí ç âéïìç÷áíßá, ôï åìðüñéï, ç íáõôéëßá êáé ïé óéäçñüäñïìïé, óôïí ßäéï âáèìü áíáðôõóóüôáí ç áóôéêÞ ôÜîç, ðïëëáðëáóßáæå ôá êåöÜëáéÜ ôçò êáé ùèïýóå óôï ðåñéèþñéï üëåò ôéò ôÜîåéò ðïõ åß÷å êëçñïäïôÞóåé ï Ìåóáßùíáò...» (S. Hall êáé B. Gieben, 2003:323).

Åéê. 2.3 Ç áíáêÜëõøç ôçò áôìïìç÷áíÞò, ç áíÜðôõîç ôïõ óéäçñïäñïìéêïý äéêôýïõ êáé ãåíéêüôåñá ôùí ìåôáöïñþí óõíÝâáëáí óôçí ðåñáéôÝñù áíÜðôõîç ôçò âéïìç÷áíßáò (The universal history of the world, Golden Press, New York).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:58

Page 34

34 3. Ôçí ðáñáãùãÞ ìåãÜëùí ðïóïôÞôùí äéÜöïñùí áãáèþí êáé ìå ìåéùìÝíï êüóôïò. 4. Ôç äçìéïõñãßá ìéáò ìåãÜëçò áãïñÜò ðïõ äåí åîáñôéüôáí áðü ôçí õðÜñ÷ïõóá æÞôçóç áëëÜ áðü ôçí éêáíüôçôá ðáñáãùãÞò áãáèþí. ¸íá êáëü ðáñÜäåéãìá áðïôåëåß ç áõôïêéíçôïâéïìç÷áíßá: äåí Þôáí ç æÞôçóç áõôïêéíÞôùí ðïõ õðÞñ÷å óôç äåêáåôßá ôïõ 1890 ðïõ äçìéïýñãçóå ôç âéïìç÷áíßá ôùí óçìåñéíþí äéáóôÜóåùí, áëëÜ ç éêáíüôçôá ðáñáãùãÞò öèçíþí áõôïêéíÞôùí ðïõ äçìéïýñãçóå ôç óýã÷ñïíç ìáæéêÞ æÞôçóç ãéá ôá ðñïúüíôá áõôÜ (åîáéôßáò ôçò åéóáãùãÞò ôçò ìç÷áíÞò êáé ôçò ïñãÜíùóçò ôçò åñãáóßáò). Ôï êýñéï ÷áñáêôçñéóôéêü ôçò âéïìç÷áíéêÞò êáðéôáëéóôéêÞò êïéíùíßáò Þôáí üôé ìåôáìïñöùíüôáí óõíå÷þò ÷Üñç óôçí ðñüïäï ôïõ âéïìç÷áíéêïý ôïìÝá.

Êïéíùíéïëïãßá Ç ìåôáìüñöùóç áõôÞ ùèïýóå (êáé óõíå÷ßæåé íá ùèåß ùò Ýíá âáèìü êáé óÞìåñá) ôïõò áíèñþðïõò íá åãêáôáëåßðïõí ôçí áâÝâáéç æùÞ ôçò õðáßèñïõ êáé íá óõññÝïõí êáôÜ ÷éëéÜäåò óôá áóôéêÜ êÝíôñá. Ôï öáéíüìåíï áõôü ïíïìÜæåôáé áóôéêïðïßçóç. Áðü áõôü ôï ãåãïíüò ôï Üóôõ ÷áñáêôçñßóôçêå ùò ôï åíôõðùóéáêüôåñï óýìâïëï ôïõ âéïìç÷áíéêïý êüóìïõ. ÖõóéêÜ áõôÜ ôá áóôéêÜ êÝíôñá äåí åß÷áí ôç óõíï÷Þ ôùí ðüëåùí ôïõ 20ïý áéþíá, åíôïýôïéò «…ïé êáìéíÜäåò ôùí åñãïóôáóßùí, óõ÷íÜ ðáñáôåôáãìÝíåò êáôÜ ìÞêïò ôçò êïéëÜäáò åíüò ðïôáìïý, ïé óéäçñïäñïìéêÝò äéáóôáõñþóåéò, ç ìïíïôïíßá ôïõ ôïýâëïõ ìå ôï îåèùñéáóìÝíï ÷ñþìá êáé ôï ðÝðëï ôçò áéèÜëçò ðïõ êñåìüôáí áðü ðÜíù ôïõò, üëá áõôÜ ôïõò Ýäéíáí êÜðïéá óõíï÷ޅ» (Å. Hobsbawm, 1996:317).

Åéê. 2.4 ÅñãÜôñéåò óå õöáíôïõñãåßï óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá (ÐáíåëëÞíéï Ëåýêùìá ÅèíéêÞò Åêáôïíôáåôçñßäïò, 18211921, Áñ÷åßï Âïâïëßíç).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:58

Page 35

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá

35

Ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá «...ôï åñãïóôÜóéï ôùí ìðïõëïíéþí êáé ôùí äéêÝöáëùí êáñöéþí Ýðñåðå íá âñßóêåôáé êáôÜ ‘êåß, óôç ìéá ãùíéÜ ôçò ïäïý ÌáñêáíôÝ, äåí Þîåñå êáëÜ ðïý, êé áêüìá ðåñéóóüôåñï ðïõ ïé áñéèìïß Ýëåéðáí óõ÷íÜ êáôÜ ìÞêïò ôùí áñáéùìÝíùí ðáëéüóðéôùí...Þôáí ìéá ïäüò üðïõ äå èá Ýìåíå ãéá üëï ôï ÷ñõóü ôïõ êüóìïõ, Ýíáò äñüìïò ðëáôýò, âñüìéêïò, ìáýñïò áðü ôçí êáñâïõíüóêïíç ôùí ãåéôïíéêþí åñãïóôáóßùí, ìå ëéèüóôñùôá îåðáôùìÝíá êáé áõëÜêéá ìÝóá óôá ïðïßá ëßìíáæáí íåñÜ. Óôéò äýï Üêñåò õðÞñ÷å ìéá óåéñÜ áðü õðüóôåãá áðü ìåãÜëá åñãáóôÞñéá ôæáìùôÜ, ãêñßæåò êáôáóêåõÝò óáí ìéóïôåëåéùìÝíåò, äåß÷íïíôáò ôá ôïýâëá ôïõò êáé ôïõò îýëéíïõò óêåëåôïýò ôïõò, ìéá áôáîßá áðü åôïéìüññïðá êôßóìáôá êïììÝíá áðü áíïßãìáôá ...èõìüôáí ìüíï üôé ôï åñãïóôÜóéï Þôáí êïíôÜ óå Ýíá ìáãáæß êïõñåëéþí êáé óéäçñéêþí, Ýíá åßäïò áíïéêôïý âüèñïõ óôçí åðéöÜíåéá ôçò ãçò...» (Å. ÆïëÜ, Ç ôáâÝñíá, 1985: 212).

Áõôü ðïõ äåß÷íåé ôç ìåôÜâáóç áðü ôç âéïìç÷áíéêÞ óôç ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá åßíáé ç ðáñáãùãÞ êáé ç áîéïðïßçóç ôçò ðëçñïöïñßáò êáé ôçò ãíþóçò, ïé ïðïßåò ìå ôç óåéñÜ ôïõò ðñïêÜëåóáí ôçí áëìáôþäç áíÜðôõîç ôïõ ôïìÝá ôùí õðçñåóéþí. Ïé íÝåò ôå÷íïëïãßåò (åîåëéãìÝíïé õðïëïãéóôÝò, ñïìðïôéêÞ, ôçëåðéêïéíùíéáêïß äïñõöüñïé) åßíáé ôá åðéôåýãìáôá ôçò ìåôáâéïìç÷áíéêÞò êïéíùíßáò. Óå áõôÞ ôçí êïéíùíßá ç ðëçñïöïñßá äåß÷íåé íá åßíáé ôï «êëåéäß» ãéá ôç ìåãáëýôåñç áíÜðôõîç, ãéá ôçí áýîçóç ôçò ðáñáãùãéêüôçôáò êáé ãéá ôçí ôá÷ýôçôá óôç ëÞøç áðïöÜóåùí. Äåß÷íåé üìùò íá åßíáé ôï «êëåéäß» êáé ãéá óçìáíôéêÝò áëëáãÝò óôïí ôñüðï äéïßêçóçò áëëÜ êáé äéá÷åßñéóçò ôùí åðé÷åéñÞóåùí, ôùí ïñãáíéóìþí êôë. Ãé’ áõôü ôï ëüãï ç óõóóþñåõóç ôùí ðëçñïöïñéþí èåùñåßôáé åîßóïõ óçìáíôéêÞ ìå ôç óõóóþñåõóç ôïõ êåöáëáßïõ, áöïý, üóï ç ãíþóç åðåêôåßíåôáé, ôüóï ïé êáôÝ÷ïíôåò ãßíïíôáé ðëïõóéüôåñïé. Ðïëëïß ìåëåôçôÝò éó÷õñßæïíôáé üôé ç ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá óçìáôïäïôåß ìéá öÜóç óôçí éóôïñßá êáôÜ ôçí ïðïßá ãßíåôáé åöéêôÞ ç áîéïðïßçóç ôçò áíèñþðéíçò åõöõÀáò êáé ëïãéêÞò êáôÜ ôñüðï åðéóôçìïíéêü êáé óõóôçìáôéêü, ãåãïíüò ðïõ ïäÞãçóå óôçí ðáñáãùãÞ ôùí ôå÷íïëïãéþí ôçò ðëçñïöïñéêÞò êáé ôçò åðéêïéíùíßáò.

Åéê. 2.5 Ç Ýñåõíá áðïôåëåß óçìåßï áé÷ìÞò ôçò ìåôáâéïìç÷áíéêÞò êïéíùíßáò (ÅõñùðáúêÞ ÅðéôñïðÞ, Ðñïò ôçí Åõñþðç ôçò ãíþóçò: Ç ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç êáé ç êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò, 2002).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:58

Page 36

36 ¸ôóé, èá ìðïñïýóáìå íá ðïýìå üôé, üðùò ç âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá ïñãáíþèçêå êáé ëåéôïýñãçóå ãýñù áðü ôç óõóóþñåõóç ôïõ êåöáëáßïõ, ôùí åðåíäýóåùí êáé ôçò ðáñáãùãÞò, êáôÜ Ýíáí áíÜëïãï ôñüðï ç ëåãüìåíç ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá ïñãáíþèçêå êáé ëåéôïýñãçóå ãýñù áðü ôïí ôïìÝá ôçò ãíþóçò. ÖõóéêÜ êáìéÜ ïéêïíïìéêÞ äéáäéêáóßá êáé êáíåíüò åßäïõò ðáñáãùãÞ äåí åßíáé åöéêôÝò ÷ùñßò Ýíá åëÜ÷éóôï åðßðåäï ôå÷íïãíùóßáò. Óôç ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá üìùò -êáé åîáéôßáò ôçò åðéóôçìïíéêÞò áíÜðôõîçò- ç ãíþóç Ýãéíå ôï óôáõñïäñüìé ãéá ôçí ïñãÜíùóç ôïõ óõíüëïõ ó÷åäüí ôùí ïéêïíïìéêþí êáé ôùí êïéíùíéêþí ó÷Ýóåùí. «Åíþ ç âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá åóôßáæå óôï åñãïóôÜóéï ùò êýñéá ðçãÞ ðñïúüíôùí, ç ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá åóôéÜæåé óôï ðáíåðéóôÞìéï ùò êýñéá ðçãÞ èåùñçôéêÞò ãíþóçò» (E. Etzioni Halevy, 1999:49). ¸ôóé, ðáñáôçñåßôáé üôé ç áíÜðôõîç ôçò ãíþóçò êáé ôçò âéïìç÷áíßáò ôçò ðëçñïöïñßáò óçìáôïäïôåß ôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá. Åßíáé öáíåñü áðü ôéò ìåëÝôåò ðïõ áöïñïýí ôá ðñþôá âÞìáôá ôçò âéïìç÷áíéêÞò åðáíÜóôáóçò üôé ç âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá ÷áñáêôçñßæåôáé áðü ôç óýãêñïõóç åñãïäïôþí êáé åñãáæïìÝíùí. Ç óýãêñïõóç áõôÞ, ðïõ ïäÞãçóå óôçí áíÜðôõîç ôïõ óõíäéêáëéóôéêïý êéíÞìáôïò (ìå ôç äéáôýðùóç áéôçìÜôùí ðïõ áöïñïýí ôï ýøïò ôùí çìåñïìéóèßùí, ôçí áóöÜëåéá ôùí åñãáæïìÝíùí, áëëÜ êáé ôéò óõíèÞêåò åñãáóßáò), óõíå÷ßæåôáé. ÂÝâáéá ôï ðëáßóéï ôùí äéåêäéêÞóåùí Ý÷åé áëëÜîåé (ð.÷. áëëáãÝò ðïõ åðÞëèáí óôï åñãáóéáêü ðåñéâÜëëïí ëüãù ôùí ôå÷íïëïãéêþí åîåëßîåùí), üìùò êáé óôç ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá ìðïñïýìå íá ìéëÜìå ãéá óõãêñïýóåéò åñãïäïôþí êáé åñãáæïìÝíùí. ÅðéðëÝïí, ðñÝðåé íá åðéóçìáíèåß üôé óôç ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá ðïëëáðëáóéÜóôçêáí ïé «öùíÝò» êáé ïé äéåêäéêÞóåéò äéÜöïñùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí Þ ìåéïíïôÞôùí (üðùò ð.÷. ôùí ãõíáéêþí, ôùí ìåôáíáóôþí ê.Ü.), ïé ïðïßåò ïäÞãçóáí óôçí áíáãíþñéóç óõãêåêñéìÝíùí ðïëéôéêþí êáé êïéíùíéêþí äéêáéùìÜôùí ôùí ïìÜäùí áõôþí.

2.2. Óýã÷ñïíåò êïéíùíßåò Óôéò êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò ï üñïò «óýã÷ñïíç êïéíùíßá» åßíáé óõ÷íÜ óõíþíõìïò ìå áõôüí ôçò «áíáðôõãìÝíçò êïéíùíßáò», ðïõ óçìáßíåé åîåëéãìÝíç ôå÷íïëïãßá óôïí ôïìÝá ôçò ïéêïíïìßáò, ýðáñîç êñÜôïõò êáé ãñáöåéïêñáôßáò óôïí ðïëéôéêü ôïìÝá êáé õøçëüò êáôáìåñéóìüò åñãáóßáò óôïí êïéíùíéêü ôïìÝá. ¼ôáí áíáöåñüìáóôå óôéò ëéãüôåñï áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò, óõíÞèùò åííïïýìå áõôÝò óôéò ïðïßåò åðéêñáôïýí ðñïâëçìáôéêÝò êáôáóôÜóåéò, üðùò öôþ÷åéá, ðáéäéêÞ èíçóéìüôçôá, áíýðáñêôåò óõíèÞêåò õãåéïíïìéêÞò ðåñßèáëøçò, ðïëý ÷áìçëü êáôÜ êåöáëÞí åéóüäçìá, åêôåôáìÝíïò áíáëöáâçôéóìüò ê.Ü. Óôéò ðåñéóóüôåñåò ðåñéðôþóåéò ïé ÷þñåò áõôÝò áðïôÝëåóáí êáôÜ ôï

Êïéíùíéïëïãßá ðáñåëèüí áíôéêåßìåíï áðïéêéïêñáôéêÞò åêìåôÜëëåõóçò, åíþ ïé ðáñïýóåò ïéêïíïìéêÝò, êïéíùíéêÝò êáé ðïëéôéêÝò óõíèÞêåò ôùí ÷ùñþí áõôþí (ð.÷. äéêôáôïñéêÜ êáèåóôþôá) åßíáé ðáñÜãùãá ôçò åêìåôÜëëåõóçò áõôÞò.

2.2.1 Ôá óôÜäéá áíÜðôõîçò ôùí óýã÷ñïíùí êïéíùíéþí Áðü ôï 17ï áéþíá ìÝ÷ñé ôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá ïé äõôéêÝò êïéíùíßåò äçìéïýñãçóáí áðïéêßåò óå ðïëëÝò ðåñéï÷Ýò ôïõ êüóìïõ (ÁöñéêÞ, Áóßá, ËáôéíéêÞ ÁìåñéêÞ). ÓÞìåñá âÝâáéá üëåò ó÷åäüí ïé áðïéêéïêñáôïýìåíåò ÷þñåò Ý÷ïõí áðïêôÞóåé ôçí áíåîáñôçóßá ôïõò. Ùóôüóï ç áðïéêéïêñáôßá äéáìüñöùóå ôçí ïéêïíïìéêÞ, ôçí êïéíùíéêÞ êáé ôçí ðïëéôéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá ðïëëþí ÷ùñþí êáé óôÜèçêå ç áöïñìÞ, ìåôáîý Üëëùí, ãéá ôç äéÜêñéóÞ ôïõò óå ÷þñåò ôïõ Ðñþôïõ, ôïõ Äåýôåñïõ êáé ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ. Ïé ÷þñåò ôïõ ëåãüìåíïõ Ðñþôïõ Êüóìïõ ÷áñáêôçñßæïíôáé áðü ôçí åëåýèåñç ïéêïíïìßá, ôçí åêâéïìç÷Üíéóç, áëëÜ êáé ôï ìéêñü ðïóïóôü áðáó÷ïëïýìåíùí óôç ãåùñãßá. Ðñüêåéôáé ãéá ôá êñÜôç ôçò Ä. Åõñþðçò, ãéá ôéò Ç.Ð.Á., ôçí Éáðùíßá ê.Ü. Ùò ÷þñåò ôïõ ëåãüìåíïõ Äåýôåñïõ Êüóìïõ ðñïóäéïñßæïíôáí ìÝ÷ñé ðñüóöáôá ïé ðñþçí óïóéáëéóôéêÝò ÷þñåò (üðùò ð.÷. ç Å.Ó.Ó.Ä.) ðïõ åß÷áí êåíôñéêÜ ó÷åäéáóìÝíç êáé êñáôéêÜ åëåã÷üìåíç ïéêïíïìßá. Ïé ÷þñåò ôïõ ëåãüìåíïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ åßíáé áõôÝò óôéò ïðïßåò ç ðëåéïíüôçôá ôïõ ðëçèõóìïý áó÷ïëåßôáé ìå ôçí êáëëéÝñãåéá ôçò ãçò, åíþ ç ïéêïíïìßá ôïõò åßíáé åßôå êåíôñéêÜ ó÷åäéáóìÝíç åßôå åëåýèåñç. Ðïëëïß êïéíùíéêïß åðéóôÞìïíåò Ý÷ïõí åðéóçìÜíåé ôï ãåãïíüò üôé ïé áíáðôõóóüìåíåò ÷þñåò (Þ ïé ÷þñåò ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ) äåí áðïôåëïýí Ýíá åíéáßï óýíïëï. Ïé ÷þñåò ôçò ËáôéíéêÞò ÁìåñéêÞò äéáöïñïðïéïýíôáé áðü áõôÝò ôçò Áóßáò êáé ôçò ÁöñéêÞò. ÅðïìÝíùò ìéá èåùñßá ðïõ íá ðåñéëáìâÜíåé üëåò ôéò ðåñéðôþóåéò äåí ìðïñåß ðáñÜ íá åßíáé ðñïâëçìáôéêÞ. Ãéá ôï ëüãï áõôü ç êïéíùíéïëïãßá åîåôÜæåé ôéò ìåôáâáëëüìåíåò, óå ðáãêüóìéá êëßìáêá, ó÷Ýóåéò ìåôáîý ÷ùñþí ðïõ êáôÝ÷ïõí äéáöïñåôéêÝò èÝóåéò óôçí ðáãêüóìéá ïéêïíïìßá. ¸ôóé, Ý÷ïõí äéáôõðùèåß ðïëëÝò èåùñßåò ïé ïðïßåò ðñïóðáèïýí íá åîçãÞóïõí ãéáôß ïé ëéãüôåñï áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò âñßóêïíôáé óå ÷áìçëü åðßðåäï ïéêïíïìéêÞò áíÜðôõîçò (öôþ÷åéá, ðåßíá êôë.). ÐÜíôùò áõôü ðïõ êáèüñéóå ôç äéÜêñéóç ôùí êïéíùíéþí óå «áíáðôõãìÝíåò» êáé «õðáíÜðôõêôåò» åßíáé ç óýãêëéóç Þ ç áðüêëéóÞ ôïõò áðü ôéò áîßåò êáé ôá ïéêïíïìéêÜ, ðïëéôéêÜ êáé êïéíùíéêÜ ðñüôõðá ôùí ÷ùñþí ôïõ Ðñþôïõ Êüóìïõ. Ùóôüóï ôï ðåñéå÷üìåíï ôçò Ýííïéáò «áíÜðôõîç» ðïéêßëëåé. ¢ëëïôå ãßíåôáé áíáöïñÜ óå óôü÷ïõò üðùò åßíáé ç éêáíïðïßçóç âáóéêþí áíáãêþí ôïõ ðëçèõóìïý,


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:58

Page 37

37

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá

Ïé áðïéêßåò: ðçãÞ áíÜðôõîçò ôçò Äýóçò

Åéê.2.6á «Ç áíÝãåñóç ôïõ Áíáêôüñïõ ôïõ ÊïñôÝò» ôïõ Íô. ÑéâéÝñá. Ôïé÷ïãñáößá óôï ðñþçí áíÜêôïñï ôïõ ÊïñôÝò, óÞìåñá Ìïõóåßï Quaunahuac. (Andrea Kettenmann, ÑéâéÝñá, Taschen/ Ãíþóç, 2005).

Åéê.2.6â Ðßíáêáò M. Geo, 1931, Ìïõóåßï Áöñéêáíéêþí Ôå÷íþí, Ðáñßóé (M. Casta & P. Guizard, Histoire Géographie Education Civique, 4e Editions Magnard, 2004).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:58

Page 38

38 ç äéáôñïöÞ, ç óôÝãáóç, ç éáôñéêÞ ðåñßèáëøç, ç ìüñöùóç êáé Üëëïôå ç áíÜðôõîç ðåñéëáìâÜíåé ôçí ðáñá÷þñçóç áíèñþðéíùí äéêáéùìÜôùí, ôçí ðïëéôéêÞ óõììåôï÷Þ, ôçí ðñïóôáóßá ôïõ ðåñéâÜëëïíôïò (÷ùñßò üìùò íá äéåõêñéíßæåôáé ðþò ìðïñïýí íá åðéôåõ÷èïýí ïé óôü÷ïé áõôïß). Ïé èåùñßåò áõôÝò, ðïõ ïíïìÜæïíôáé èåùñßåò ôïõ åêóõã÷ñïíéóìïý, áíáöÝñïõí üôé ç åðßóçìç åêðáßäåõóç Ý÷åé ìéá áéôéþäç ó÷Ýóç ìå ôçí ïéêïíïìéêÞ áíÜðôõîç. Ïé õðïóôçñéêôÝò ôùí èåùñéþí áõôþí äçëáäÞ äéáôåßíïíôáé üôé ç ðïéüôçôá ôçò åêðáßäåõóçò êáé ôùí áíèñþðéíùí ðüñùí êáé ï ðñïóáíáôïëéóìüò óå äõôéêÝò áîßåò ìðïñïýí íá óõìâÜëïõí óôçí ïéêïíïìéêÞ áíÜðôõîç. ¢ëëïôå ðÜëé ç áíÜðôõîç ôùí êïéíùíéþí ôáõôßæåôáé ìå ôçí åíóùìÜôùóÞ ôïõò óôç äéåèíÞ áãïñÜ êáé ôïí ðáãêüóìéï êáðéôáëéóìü. Ïé èåìåëéùôÝò ôçò Üðïøçò áõôÞò, ðïõ Ýãéíå ãíùóôÞ ùò èåùñßá ôçò åîÜñôçóçò, õðïóôçñßæïõí üôé ç áíÜðôõîç ôïõ êáðéôáëéóôéêïý äõôéêïý êüóìïõ êáé ç õðáíÜðôõîç ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ ðñÝðåé íá åîåôÜæïíôáé áðü êïéíïý. Ìå Üëëá ëüãéá, ïé ÷þñåò ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ äåí ìðüñåóáí íá áíáðôõ-

Êïéíùíéïëïãßá ÷èïýí áõôüíïìá, åðåéäÞ ðñïóäÝèçêáí óôï Üñìá ôïõ êáðéôáëéóìïý ìå ó÷Ýóç åîÜñôçóçò. ¸ôóé, ïé äõôéêÝò ÷þñåò åîåëß÷èçêáí óå êáðéôáëéóôéêÝò äõíÜìåéò ü÷é ìüíï ìÝóá áðü ôçí éäéïðïßçóç ôçò õðåñáîßáò ôùí äéêþí ôïõò åñãáôþí, áëëÜ êáé ìÝóá áðü ôçí éäéïðïßçóç êáé åêìåôÜëëåõóç ôùí ðëïõôïðáñáãùãéêþí ðçãþí êáé ôùí öèçíþí åñãáôéêþí ÷åñéþí ôùí ÷ùñþí ôïõ Ôñßôïõ Küóìïõ. Ìå áõôü ôïí ôñüðï Ý÷åé äçìéïõñãçèåß Ýíá óýóôçìá óôï ïðïßï ïé áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò (Ç.Ð.Á., Éáðùíßá) ëåéôïõñãïýí ùò ìéá ðáãêüóìéá êáðéôáëéóôéêÞ ôÜîç (ç ïðïßá áíáöÝñåôáé ùò «ìçôñüðïëç», «êÝíôñï» Þ «ðõñÞíáò»), åíþ ïé ëéãüôåñï áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò (ïé ïðïßåò áíáöÝñïíôáé ùò «ðåñéöÝñåéá») ðáßæïõí ôï ñüëï ôçò åñãáôéêÞò ôÜîçò ðïõ õößóôáôáé ôçí åêìåôÜëëåõóç óå äéåèíÝò åðßðåäï1. Ùóôüóï, ðáñÜ ôçí ïéêïíïìéêÞ áëëçëåîÜñôçóç ôùí ÷ùñþí, ïé áíéóüôçôåò ìåãåèýíïíôáé êáé äåí õðÜñ÷åé Ýíäåéîç ðñïò ôï ðáñüí üôé èá ðÜøïõí íá õößóôáíôáé ôá áíôéêñïõüìåíá óõìöÝñïíôá ôùí êñáôþí. Ï ðåñéïñéóìüò ôùí áíéóïôÞôùí áíÜìåóá óôéò ÷þñåò áðïôåëåß ìéá ðñüêëçóç ãéá ôçí ðáãêüóìéá êïéíùíßá.

Åéê. 2.7 Áìðåëþíáò êáé ïéíïðïéåßï ôçò åôáéñåßáò Áchaia Clauss ðåñéï÷Þò Ðáôñþí (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ÓõíäÝóìïõ Åëëçíéêþí Âéïìç÷áíéþí).

1. Ïé áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò áíáöÝñïíôáé óõ÷íÜ êáé ùò «ÂïññÜò», åíþ ïé áíáðôõóóüìåíåò ùò «Íüôïò», áí êáé äåí õðÜñ÷åé áðüëõôç óõó÷Ýôéóç ìåôáîý ãåùãñáöéêÞò ðåñéï÷Þò êáé áíÜðôõîçò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:58

Page 39

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá

2.3. ÂáóéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò Ðïéá åßíáé ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ áãñïôéêïý ôïìÝá ðáñáãùãÞò óôçí ÅëëÜäá; Ç âéïìç÷áíßá åßíáé áíáðôõãìÝíç; Ðïéá åßíáé ôá äçìïãñáöéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ ðñïóäéïñßæïõí êáé óõíèÝôïõí ôç óçìåñéíÞ åéêüíá ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò;

2.3.1 ÊëÜäïé ïéêïíïìéêÞò äñáóôçñéüôçôáò óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá Áãñïôéêüò ôïìÝáò Óôç ÷þñá ìáò, ìåôÜ ôçí áíáêÞñõîç ôçò áíåîáñôçóßáò ôçò (1830) êáé Ýùò ôï 1948, ïðüôå ðñïóáñôÞèçêáí êáé ôá ÄùäåêÜíçóá óôïí åëëçíéêü êïñìü, óõíõðÞñ÷áí ðïéêßëá ôïðéêÜ áãñïôéêÜ óõóôÞìáôá (ð.÷. ôï ôóåëéãêÜôï*, ôï ôóéöëßêé*, ç æÜíôñïõãêá*, ôï êåöáëï÷þñé*, ôï ÷ùñéêü óýóôçìá*) ôá ïðïßá åðéâñÜäõíáí ôç äéáìüñöùóç åíüò åíéáßïõ êáé ïìïéïãåíïýò áãñïôéêïý óõíüëïõ. ÁõôÞ ç óõíýðáñîç êáé ç ìáêñü÷ñïíç áëëçëåîÜñôçóç ãåùñãéêþí êáé çìéíïìáäéêþí êôçíïôñïöéêþí äñáóôçñéïôÞôùí ßóùò åîçãïýí ôï ãéáôß äåí ôåëåóöüñçóáí óôçí ÅëëÜäá ïé ãåùñãéêÝò ìåôáññõèìßóåéò (ð.÷. áíáäáóìüò ôçò ãçò), ïé ïðïßåò áíôßèåôá ðñáãìáôïðïéÞèçêáí ôï 18ï áéþíá óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç. ÐñÝðåé ùóôüóï íá áíáöÝñïõìå äýï áêüìç åëëçíéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ åðéôåßíïõí ôçí åôåñïãÝíåéá ôïõ áãñïôéêïý ôïìÝá óôç ÷þñá ìáò. Ôï Ýíá Ý÷åé ó÷Ýóç ìå ôç äéáìüñöùóç ôïõ åäÜöïõò, ç ïðïßá äåí åðéôñÝðåé ôç ìåãÜëç óõãêÝíôñùóç ôçò ãçò óôá ÷Ýñéá ëßãùí, ìå åîáßñåóç ßóùò ôï èåóóáëéêü êÜìðï. Ôï äåýôåñï ó÷åôßæåôáé ìå ôçí áðüóôáóç ðïõ ÷ùñßæåé ôçí åêìç÷áíéóìÝíç, åíôáôéêÞ êáé åêóõã÷ñïíéóìÝíç ãåùñãßá ôùí ìåãÜëùí ðåäéÜäùí áðü ôéò ìéêñÝò êáëëéÝñãåéåò, ïé ïðïßåò ìÝ÷ñé ôéò ìÝñåò ìáò Ý÷ïõí ðåñéïñéóìÝíç óýíäåóç ìå ôá åìðïñéêÜ êõêëþìáôá. Áò óçìåéùèåß åðßóçò üôé õðÜñ÷ïõí ìåôáîý ôçò ÅëëÜäïò êáé ôçò ÄõôéêÞò Åõñþðçò óçìáíôéêÝò áðïêëßóåéò ùò ðñïò ôç ìÝóç Ýêôáóç áãñïôéêÞò åêìåôÜëëåõóçò. Óôçí ÅëëÜäá ç ìÝóç Ýêôáóç êáëëéÝñãåéáò Ý÷åé êáèçëùèåß óôá 4,4 åêôÜñéá, ôá ïðïßá ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò åßíáé êáôáôìçìÝíá (óôïé÷åßï ðïõ ïäçãåß óôç ÷áìçëÞ ðáñáãùãéêüôçôá), åíþ óôçí ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç ôùí 15 áíôéóôïé÷åß óå 17,6 åêôÜñéá (Eurostat 2002). Óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç, ãåíéêÜ, åêôüò áðü ôç ìåãáëýôåñç Ýêôáóç ôçò ìÝóçò áãñïôéêÞò åêìåôÜëëåõóçò, ç áãñïôéêÞ ðáñáãùãÞ ÷áñáêôçñßæåôáé áðü ôçí áíôßèåóç áíÜìåóá óôï ëáôéöïýíôéï (ôï ìåãÜëï áãñüêôçìá) êáé ôç ìéêñÞ ïéêïãåíåéáêÞ åêìåôÜëëåõóç. Ïé ìåãÜëåò áãñïôéêÝò áñéóôïêñáôßåò äåí ìðüñåóáí íá êáôáñãç-

39 èïýí åíôåëþò ìå ôéò áãñïôéêÝò ìåôáññõèìßóåéò. Ùóôüóï äåí áðïôÝëåóáí åìðüäéï óôçí áãñïôéêÞ áíÜðôõîç, êáèþò ç êñáôéêÞ ðáñÝìâáóç óå üëåò ôéò öÜóåéò ôçò áãñïôéêÞò ïéêïíïìßáò (åêðáßäåõóç êáé ôå÷íéêÞ õðïóôÞñéîç ôùí áãñïôþí, åðáããåëìáôéêÝò ïñãáíþóåéò, ñýèìéóç ôçò áãïñÜò) êáôÝóôçóáí ôï äõôéêïåõñùðáúêü áãñïôéêü ôïìÝá éóüôéìï ìå ôïõò Üëëïõò ôïìåßò ôçò ïéêïíïìßáò (üðùò ôï âéïìç÷áíéêü), ãåãïíüò ðïõ óçìáßíåé ðñïóáñìïãÞ ôùí áãñïôéêþí ðáñáãùãéêþí ìïíÜäùí óôç ìåãéóôïðïßçóç ôïõ ïéêïíïìéêïý áðïôåëÝóìáôïò. Áðü ôçí ðåñßïäï Ýíôáîçò ôçò ÅëëÜäáò óôçí Å.Å. ç ÊïéíÞ ÁãñïôéêÞ ÐïëéôéêÞ ïñãáíþíåôáé óôï ðëáßóéï ôùí åõñýôåñùí áíáãêþí, ðáãêüóìéùí Þ åõñùðáúêþí. Ç ÊïéíÞ ÁãñïôéêÞ ÐïëéôéêÞ ðñïóäéïñßæåé ôéò êáëëéÝñãåéåò ðïõ åßíáé áíôáãùíéóôéêÝò êáé åêåßíåò ðïõ ðñÝðåé íá ðåñéïñéóôïýí Þ íá áëëÜîïõí, ùóôüóï ï ðñïóäéïñéóìüò áõôüò ãåííÜ ðïëëÝò öïñÝò óõãêñïýóåéò áíÜìåóá óôïõò áãñüôåò êáé ôéò êõâåñíÞóåéò ôùí êñáôþí ìåëþí ôçò Å.Å.

Åéê. 2.8 Áíáâáèìßäåò óôç íçóéùôéêÞ ÅëëÜäá (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ôïõ Åëëçíéêïý Ïñãáíéóìïý Ôïõñéóìïý).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:59

Page 40

Êïéíùíéïëïãßá

40

Åéê. 2.9 ¢ðïøç ìåóóçíéáêïý êÜìðïõ (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Å. ÊïõìÜíôáñç).

Åéê. 2.10 ÅãêáôáóôÜóåéò ôçò åôáéñåßáò Areva Hellas óôï ÊñõïíÝñé ÁôôéêÞò (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ÓõíäÝóìïõ Åëëçíéêþí Âéïìç÷áíéþí).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:59

Page 41

41

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá

Âéïìç÷áíéêüò ôïìÝáò ÊáôÜ ôá ðñþôá ðåíÞíôá ÷ñüíéá ôçò áíåîÜñôçôçò åèíéêÞò æùÞò (ìÝ÷ñé êáé ôéò áñ÷Ýò ôïõ 1900) ç ÅëëÜäá Þôáí âáóéêÜ ìéá áãñïôéêÞ êïéíùíßá, ìå ÷áìçëÞ óõóóþñåõóç êåöáëáßïõ êáé áíýðáñêôç âéïìç÷áíßá. ÌåôáðïëåìéêÜ óôçí ÅëëÜäá ï óïâáñüôåñïò åðåíäõôÞò Þôáí ôï êñÜôïò. Êáôåß÷å, ïñãÜíùíå êáé áóêïýóå ôïí Ýëåã÷ï óå üëï ôïí ôïìÝá ôçò åíÝñãåéáò äéáìÝóïõ ôçò Äçìüóéáò Åðé÷åßñçóçò Çëåêôñéóìïý (ç êáôï÷Þ, ç ïñãÜíùóç êáé ï Ýëåã÷ïò ôïõ êñÜôïõò îåêéíïýóáí áðü ôá ïñõ÷åßá ôïõ ëéãíßôç êáé Ýöôáíáí ìÝ÷ñé ôï äßêôõï äéáíïìÞò ñåýìáôïò óôá íïéêïêõñéÜ). Êáôåß÷å

ôïí ôïìÝá ôùí åðéêïéíùíéþí äéáìÝóïõ ôïõ Ïñãáíéóìïý Ôçëåðéêïéíùíéþí ÅëëÜäáò, ôéò óõãêïéíùíßåò, ôéò ôñÜðåæåò, ôá íáõðçãåßá, ôá ÅëëçíéêÜ ÐåôñÝëáéá, ôïí ôïõñéóìü (éáìáôéêÝò ðçãÝò, îåíïäï÷åßá êáé áêôÝò, Å.Ï.Ô.). Ï êïéíùíéïëüãïò Í. ÌïõæÝëçò ãñÜöåé üôé, ðáñ’ üëåò ôéò êõâåñíçôéêÝò ðñïóðÜèåéåò, ç ÅëëÜäá äåí áíÝðôõîå ìéá âéïìç÷áíßá áíÜëïãç ìå áõôÞí ôïõ äõôéêïý êüóìïõ, åíþ ç ó÷åôéêÞ åìðïñåõìáôïðïßçóç ôçò åëëçíéêÞò ãåùñãßáò äåí ïäÞãçóå óôçí áíÜäõóç êáðéôáëéóôéêþí åðé÷åéñÞóåùí áíôßóôïé÷ïõ ìåãÝèïõò êáé äõíáìéêüôçôáò ìå áõôÝò ôçò ÄõôéêÞò Åõñþðçò. Ç ðñïóÝããéóç ôçò âéïìç÷áíéêÞò áíÜðôõîçò óôç

Ðßíáêáò 2.1. ÏéêïíïìéêÜ åíåñãüò ðëçèõóìüò êáôÜ êëÜäï ïéêïíïìéêÞò äñáóôçñéüôçôáò. ÊëÜäïò

ÁðïãñáöÞ 1991 Áñéèìüò* (1)

Ãåùñãßá, êôçíïôñïößá, áëéåßá Ïñõ÷åßá êáé ëáôïìåßá Ìåôáðïßçóç Çëåêôñéóìüò, öùôáÝñéï, íåñü

671 16 535 34

% (2) 17,3 0,04 13,8 0,09

ÁðïãñáöÞ 2001 Áñéèìüò* (3) 621 12 532 39

% (4)

ÌåôáâïëÞ (1,3)** %

13,4

-7,5

0,03 11,5

-25,0 -0,5

0,08

+12,0

ÊáôáóêåõÝò

289

7,4

377

8,2

+30,0

Åìðüñéï

508

13,1

644

13,9

+26,8

Îåíïäï÷åßá êáé åóôéáôüñéá

155

4,0

274

5,9

+76,8

ÌåôáöïñÝò, áðïèçêåýóåéò, åðéêïéíùíßåò

250

6,4

283

6,1

+13,2

ÔñÜðåæåò, áóöÜëåéåò êáé äéá÷åßñéóç áêßíçôçò ðåñéïõóßáò

209

5,4

361

7,8

+72,7

Äçìüóéá äéïßêçóç êáé Üìõíá, õðï÷ñåùôéêÞ êïéíùíéêÞ áóöÜëéóç

296

7,6

330

7,1

+11,5

Åêðáßäåõóç

189

4,9

258

5,6

+36,5

Õãåßá êáé êïéíùíéêÞ ìÝñéìíá

141

3,6

193

4,2

+36,9

ËïéðÝò õðçñåóßåò

129

3,3

209

4,5

+62,0

ÍÝïé ìç äõíÜìåíïé íá åíôá÷èïýí óå êëÜäï

465

12,0

491

10,6

+5,6

3.887

100,0

4.624

100,0

Óýíïëï

+19,0

ÐçãÞ: Å.Ó.Õ.Å. 2001 (Åðåîåñãáóßá óôïé÷åßùí Í. Ðåôñüðïõëïõ).

*Óå ÷éëéÜäåò

**ÄéáöïñÜ ìåôáîý ôçò ôéìÞò ôçò óôÞëçò 1 êáé ôçò ôéìÞò ôçò óôÞëçò 3 äéá ôçò ôéìÞò ôçò óôÞëçò1.Áí ç ôéìÞ ôçò óôÞëçò 3 (áðïãñáöÞ 2001), óå ó÷Ýóç ìå áõôÞ ôçò óôÞëçò 1 (áðïãñáöÞ 2001), åßíáé ìåãáëýôåñç ôï ðñüóçìï åßíáé èåôéêü (áýîçóç). áí ìéêñüôåñç ôï ðñüóçìï åßíáé áñíçôéêü (ìåßùóç). Ìå ôïí ßäéï ôñüðï õðïëïãßæåôáé ç ìåôáâïëÞ óôïýò åðéìÝñïõò êëÜäïõò êáé óôï óýíïëï ôïõ ïéêïíïìéêÜ åíåñãïý ðëçèõóìïý.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:59

Page 42

42 ÷þñá ìáò ðñÝðåé íá ëáìâÜíåé õðüøç ôçò ôçí áóôéêïðïßçóç, ôï ìÝãåèïò ôùí âéïìç÷áíéêþí ìïíÜäùí êáé ôç èÝóç ôïõò óå ó÷Ýóç ìå ôç äïìÞ ôïõ åèíéêïý ïäéêïý äéêôýïõ, êáèþò êáé Üëëïõò ðáñÜãïíôåò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ïé ôñåéò íïìïß ìå ôïõò õøçëüôåñïõò ñõèìïýò áíÜðôõîçò ôçí ðåñßïäï 1963-1984 åßíáé áõôïß ôçò Èåóóáëïíßêçò, ôçò ËÜñéóáò êáé ôçò Á÷áÀáò, ðïõ âñßóêïíôáé êáôÜ ìÞêïò ôïõ ïäéêïý Üîïíá ÐÜôñáò-ÈåóóáëïíßêçòÊáâÜëáò ðÜíù óôïí ïðïßï ðáñáôçñÞèçêå ç ìåãáëýôåñç áýîçóç ðëçèõóìïý êáé âéïìç÷áíßáò óôç ìåôáðïëåìéêÞ ÅëëÜäá. Áðü ôá óôïé÷åßá ôïõ 2.1 ðßíáêá ðñïêýðôåé üôé ï ôïìÝáò ðïõ áðáó÷ïëåß ôï õøçëüôåñï ðïóïóôü ôïõ ïéêïíïìéêÜ åíåñãïý ðëçèõóìïý åßíáé áõôüò ôùí õðç-

Êïéíùíéïëïãßá ñåóéþí, åíþ ï áãñïôéêüò êáé ï âéïìç÷áíéêüò ôïìÝáò ðáñïõóéÜæïõí ýöåóç. Ç ÅëëÜäá êáôÜ ôï 2004, óôï ðëáßóéï ôùí 25 ÷ùñþí2 ôçò äéåõñõìÝíçò ðéá ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò, ÷áñáêôçñßæåôáé áðü áôåëÞ êáé áíïëïêëÞñùôç åêâéïìç÷Üíéóç. ÅðéðëÝïí áíôéìåôùðßæåé, üðùò ðïëëÝò áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò, ôï öáéíüìåíï ôçò áðïâéïìç÷Üíéóçò, áöïý êÜðïéåò áðü ôéò åëëçíéêÝò âéïìç÷áíéêÝò ìïíÜäåò åðéëÝãïõí ôç ìåôåãêáôÜóôáóÞ ôïõò óå ÷þñåò ìå öèçíüôåñá åñãáôéêÜ ÷Ýñéá, ìå åõíïúêüôåñç öïñïëïãßá êáé ìå åëáóôéêüôåñç íïìïèåóßá ãéá ôçí ðñïóôáóßá ôïõ ðåñéâÜëëïíôïò. Ôï ìåãáëýôåñï ðñüâëçìá ðáñáôçñåßôáé óôïí êëÜäï ôçò êëùóôïûöáíôïõñãßáò êáé ôéò âéïìç÷áíéêÝò ìïíÜäåò ðïõ åßíáé êõñßùò åãêáôáóôçìÝíåò óôç Âüñåéá ÅëëÜäá.

Ôïõñéóôéêïß ðñïïñéóìïß ðáãêüóìéïõ åíäéáöÝñïíôïò

Åéê.2.11ã ×þñá ÊõèÞñùí ( Åì. Êáëëßãåñïò, Éóôïñéêüò êáé Ôïõñéóôéêüò Ïäçãüò ÊõèÞñùí, åêä. ÊõèçñáúêÜ, 2000). Åéê.2.11á ÐÜðéãêï (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï ÅÏÔ).

Åéê.2.11â Áñ÷áßï èÝáôñï Åðéäáýñïõ (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï ÅÏÔ). 2. Ç äéåõñõìÝíç ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç ðåñéëáìâÜíåé ôéò åîÞò ÷þñåò: Áõóôñßá, ÂÝëãéï, Ãáëëßá, Ãåñìáíßá, Äáíßá, ÅëëÜäá, Åóèïíßá, ÇíùìÝíï Âáóßëåéï, Éñëáíäßá, Éóðáíßá, Éôáëßá, ÊÜôù ×þñåò, Êýðñïò, Ëåôïíßá, Ëéèïõáíßá, Ëïõîåìâïýñãï, ÌÜëôá, Ïõããáñßá, Ðïëùíßá, Ðïñôïãáëßá, Óëïâáêßá, Óëïâåíßá, Óïõçäßá, Ôóå÷ßá, Öéíëáíäßá.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:59

Page 43

43

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá

ÔïìÝáò õðçñåóéþí Óôï ðáñåëèüí êáé óå üëåò ó÷åäüí ôéò èåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò åß÷å õðïôéìçèåß óõóôçìáôéêÜ ç óõìâïëÞ ôùí õðçñåóéþí óôçí áíáðôõîéáêÞ äéáäéêáóßá. Óôïí ôïìÝá ôùí õðçñåóéþí ðåñéëáìâÜíïíôáé äñáóôçñéüôçôåò üðùò ôï åìðüñéï, ï ôïõñéóìüò, ç íáõôéëßá, ïé ìåôáöïñÝò, ïé åðéêïéíùíßåò, ïé ôñÜðåæåò, ïé áóöáëßóåéò êáé ëïéðÝò õðçñåóßåò (âë. ðßíáêá 2.1). Ï ôïìÝáò ôùí õðçñåóéþí áðáó÷ïëåß, óýìöùíá ìå ôá óôïé÷åßá ôçò áðïãñáöÞò ôïõ 2001, ôï 55,1% ôïõ ïéêïíïìéêÜ åíåñãïý ðëçèõóìïý, Ýíáíôé ôïõ 48,3% ôï 1991. Áðü ôïí ôïìÝá ôùí õðçñåóéþí èá áíáöåñèïýìå åéäéêüôåñá óôç íáõôéëßá êáé ôïí ôïõñéóìü, ðïõ åß÷áí (êáé Ý÷ïõí) åõåñãåôéêÝò óõíÝðåéåò ãéá ôçí åëëçíéêÞ ïéêïíïìßá. ¼óïí áöïñÜ ôç íáõôéëßá, ï ôïìÝáò áõôüò «äå óõìâáäßæåé êáô’ áíÜãêç ìå ôï ãåíéêü åðßðåäï áíÜðôõîçò ìéáò ÷þñáò. ÕðÜñ÷ïõí áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò ðïõ äå äéáèÝôïõí áíÜëïãç åìðïñéêÞ íáõôéëßá êáé áðü ôçí Üëëç, ÷þñåò ëéãüôåñï áíáðôõãìÝíåò, üðùò ç ÅëëÜäá, ðïõ áíôáãùíßæïíôáé äéåèíþò ôéò ðåñéóóüôåñï áíáðôõãìÝíåò ÷þñåò» (Â. Íüôçò 1996:116). ¼óïí áöïñÜ ôïí ôïõñéóìü, ï ôïìÝáò áõôüò ðáñïõóéÜæåé åîáéñåôéêü åíäéáöÝñïí ãéá ôç ÷þñá ìáò, áöïý ðïëëÝò ðåñéï÷Ýò ôçò áíáæùïãïíÞèçêáí ïéêïíïìéêÜ ìå ôçí ôïõñéóôéêÞ áíÜðôõîç. Ðñüêåéôáé ãéá ðåñéï÷Ýò ðïõ ìÝ÷ñé êáé ôç äåêáåôßá ôïõ ’60 åß÷áí ãíùñßóåé ìüíï ôï ìåôáíáóôåõôéêü óõíÜëëáãìá ùò ðçãÞ åéóïäÞìáôïò, óôç óõíÝ÷åéá üìùò áíáðôý÷èçêáí ùò ôïõñéóôéêïß ðñïïñéóìïß ðáãêüóìéïõ åíäéáöÝñïíôïò. ÁõôÞ ç åîÝëéîç ïöåßëåôáé óå ìåãÜëï âáèìü óôï ãåãïíüò üôé óôéò ðåñéï÷Ýò áõôÝò äéáôçñÞèçêå ç ìéêñÞ éäéïêôçóßá ôçò ãçò, ðáñÜ ôï üôé êáôÜ ôéò ðñþôåò ìåôáðïëåìéêÝò äåêáåôßåò ïé áãñüôåò ìåôáíÜóôåõóáí ìáæéêÜ óôéò ðüëåéò êáé êõñßùò óôï åîùôåñéêü. ¸ôóé, ç äéáôÞñçóç ôçò éäéïêôçóßáò ôçò ãçò áðü ôïõò ðáñáäïóéáêïýò êáëëéåñãçôÝò ôçò åðÝôñåøå ü÷é ìüíï ôç ìåôÝðåéôá ôïõñéóôéêÞ ôçò åêìåôÜëëåõóç, áëëÜ êáé ôçí åíßó÷õóç ôïõ ïéêïãåíåéáêïý ðñïûðïëïãéóìïý ìå ìéêñü óõìðëçñùìáôéêü åéóüäçìá áðü áãñïôéêÝò åñãáóßåò. Áõôü äéåõêüëõíå ôéò åðáããåëìáôéêÝò åðéëïãÝò ôùí íåüôåñùí éäßùò ìåëþí ôçò ïéêïãÝíåéáò, ðïõ ìðüñåóáí íá áíáðôýîïõí ðåñéóóüôåñåò áðü ìßá ïéêïíïìéêÝò äñáóôçñéüôçôåò (ðïëõóèÝíåéá*). Ùóôüóï ç «åéóâïëÞ» ôùí ôïõñéóôþí óå ðïëëÝò ôïðéêÝò êïéíùíßåò (çðåéñùôéêÝò Þ íçóéùôéêÝò) Ýöåñå ìáæß ìå ôçí áíÜðôõîç êáé ðïéêßëïõò ìåôáó÷çìáôéóìïýò óå èÝìáôá áîéþí, íïïôñïðéþí, áíôéëÞøåùí êáé óõìðåñéöïñþí. Óå êÜðïéåò ðåñéðôþóåéò ìÜëéóôá ç ôïõñéóôéêÞ áíÜðôõîç Ý÷åé ïäçãÞóåé ôç íåïëáßá ôùí ðåñéï÷þí áõôþí óå ðñüùñç åãêáôÜëåéøç ôçò åêðáßäåõóçò.

2.3.2 ÄçìïãñáöéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò Ï ðëçèõóìüò ìéáò ÷þñáò êáé ç óýíèåóÞ ôïõ (üðùò ð.÷. ç êáôáíïìÞ áíäñþí/ ãõíáéêþí, íÝùí/ çëéêéùìÝíùí êôë.) åðçñåÜæïõí ôçí êïéíùíéêÞ êáé ôçí ïéêïíïìéêÞ ïñãÜíùóç ôçò êïéíùíßáò. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ôï ïéêïíïìéêü åðßðåäï áíÜðôõîçò ìéáò ÷þñáò, ç ýðáñîç Þ ç áíõðáñîßá êïéíùíéêÞò ðïëéôéêÞò êáèïñßæïõí ìå ôç óåéñÜ ôïõò ôç óõ÷íüôçôá ôùí ãÜìùí, ôïí áñéèìü ôùí ðáéäéþí áíÜ ïéêïãÝíåéá, ôçí áíáëïãßá íÝùí-çëéêéùìÝíùí, êáèþò êáé áõôÞí ôùí åñãáæïìÝíùíóõíôáîéïý÷ùí. Ï ðëçèõóìüò ôçò ÅëëÜäáò, óýìöùíá ìå ôá óôïé÷åßá ôçò áðïãñáöÞò ôïõ 2001, áíÝñ÷åôáé óå

Óôçí ÅëëÜäá

_Ç ôïõñéóôéêÞ äñáóôçñéüôçôá áðáó÷ïëåß, Üìåóá êáé Ýììåóá, ðåñßðïõ 800.000 åñãáæïìÝíïõò, áñéèìüò ðïõ áíôéðñïóùðåýåé ðÜíù áðü ôï 18% ôçò óõíïëéêÞò áðáó÷üëçóçò. ÊÜèå èÝóç Üìåóçò áðáó÷üëçóçò óôïí ôïõñéóìü äçìéïõñãåß åðéðëÝïí 2,6 Ýùò 3 èÝóåéò óôçí ïéêïíïìßá. _Ç áýîçóç ôçò áðáó÷üëçóçò óôçí ôïõñéóôéêÞ ïéêïíïìßá ôçí ôåëåõôáßá 20åôßá Þôáí 87%, Ýíáíôé ìüëéò 9,2% ôçò óõíïëéêÞò áðáó÷üëçóçò êáé Ýíáíôé 15% ôçò ìåßùóçò ôçò áðáó÷üëçóçò óôç ìåôáðïßçóç. _ÌÝ÷ñé ôï 2010 èá Ý÷ïõí äçìéïõñãçèåß ôïõëÜ÷éóôïí 150.000 íÝåò èÝóåéò åñãáóßáò óôïí ôïõñéóìü, ôéò ïðïßåò èá êáëýøåé ôï 35% ôïõ óçìåñéíïý áñéèìïý áíÝñãùí. _Ç óõìâïëÞ ôçò ôïõñéóôéêÞò ïéêïíïìßáò óôçí ïéêïíïìéêÞ áíÜðôõîç ôçò ÷þñáò ôçí 20åôßá 1980-2000 Þôáí 12 öïñÝò ìåãáëýôåñç áðü ôçí áíôßóôïé÷ç ôçò âéïìç÷áíßáò. _Éäéáßôåñá óçìáíôéêÞ åßíáé ç óõìâïëÞ ôïõ ôïõñéóìïý óôçí ðåñéöåñåéáêÞ áíÜðôõîç. Óå üëåò ôéò ôïõñéóôéêÝò ðåñéï÷Ýò ü÷é ìüíï óôáìÜôçóå ç åóùôåñéêÞ ìåôáíÜóôåõóç óôéò ìåãÜëåò ðüëåéò, áëëÜ ìåôáêéíÞèçêáí ðñïò áõôÝò ôéò ðåñéï÷Ýò ÷éëéÜäåò åðáããåëìáôßåò êáé åñãáæüìåíïé (Óôïé÷åßá áðü ôï Õðïõñãåßï Ôïõñéóìïý, 2004).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:59

Page 44

44

Êïéíùíéïëïãßá

10.939.605 Üôïìá. Ðáñïõóßáóå äçëáäÞ ìéá áýîçóç ôçò ôÜîçò ôïõ 6,7% óôç äéÜñêåéá ôçò äåêáåôßáò 19912001. Ç áýîçóç áõôÞ üìùò äåí åßíáé ìéá «öõóéêÞ áýîçóç», áëëÜ ïöåßëåôáé óôçí åéóñïÞ ôùí ìåôáíáóôþí óôç ÷þñá ìáò. Ç öõóéêÞ áýîçóç ôïõ ðëçèõóìïý óôçí ÅëëÜäá åßíáé áñíçôéêÞ: -0,1 áíÜ 1.000 êáôïßêïõò, Ýíá óôïé÷åßï ðïõ ðñïêýðôåé áðü ôïõò èáíÜôïõò (9,4) ìåßïí ôéò ãåííÞóåéò (9,3) áíÜ 1.000 êáôïßêïõò (âë. ðßíáêá 2.2). Ùò ðñïò ôï ðïóïóôü ôùí ãåííÞóåùí ç ÅëëÜäá åßíáé ðñïôåëåõôáßá óôçí Åõñþðç. Ç ìåßùóç áõôÞ ôùí ãåííÞóåùí ïäçãåß óôç ìç áíáðëÞñùóç ôùí ãåíåþí êáé äçìéïõñãåß ôçí áíÜãêç ãéá Üìåóç Üóêçóç ðïëéôéêÞò óôÞñéîçò ôçò ïéêïãÝíåéáò. Ç åëëçíéêÞ êïéíùíßá åðïìÝíùò ðáñïõóéÜæåé Ýíôïíá ôï öáéíüìåíï ôçò ãÞñáíóçò, ôï ïðïßï ðñïêýðôåé áðü ôï ÷áìçëü ðïóïóôü ôùí ãåííÞóåùí óå óõíäõáóìü ìå ôç âåëôßùóç ôïõ âéïôéêïý åðéðÝäïõ ôùí ÅëëÞíùí êáé

ôç ìåßùóç ôùí èáíÜôùí. ¸ôóé, ôï 1951 ïé çëéêéùìÝíïé áðïôåëïýóáí ìüëéò ôï 7% ôïõ óõíïëéêïý ðëçèõóìïý, ôï 1961 ôï 8%, åíþ ôï 1971 ç ó÷åôéêÞ áíáëïãßá áíÝñ÷åôáé óå 11,1%. Ç áõîçôéêÞ ôÜóç ôïõ ðïóïóôïý ôùí çëéêéùìÝíùí äéáôçñÞèçêå ôï 1980, êáèþò áõôïß áðïôåëïýóáí ôï 13,2% ôïõ óõíïëéêïý ðëçèõóìïý, åíþ ôï 1990 ðñïóÝããéæáí ôï 13,7%. «Óôï Üëëï Üêñï ôçò ðëçèõóìéáêÞò ðõñáìßäáò, ç áíáëïãßá ôïõ ðáéäéêïý ðëçèõóìïý áêïëïýèçóå áêñéâþò áíôßèåôç åîÝëéîç. Êáé åíþ ìÝ÷ñé ôï 1997 ïé äõï áíáëïãßåò (ðáéäéþí-çëéêéùìÝíùí) ôáõôßæïíôáé, áðü ôï 1997 êáé Ýíèåí åìöáíßæåôáé íá õðåñÝ÷åé ç áíáëïãßá ôùí çëéêéùìÝíùí Ýíáíôé ôïõ ðáéäéêïý ðëçèõóìïý…» (Ä.Ìðáëïýñäïò, 2002:32). Ç áíáóôñïöÞ áõôÞò ôçò áíáëïãßáò öáßíåôáé íá Ý÷åé óõíôåëåóôåß íùñßôåñá óôçí ÅëëÜäá óå óýãêñéóç ìå ôï ìÝóï üñï ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò (âë. ðßíáêá. 2.3).

Ðßíáêáò 2.2. ÅîÝëéîç ôïõ ðëçèõóìïý óôçí Åõñþðç ôï 2003 ×þñá Åõñþðç ôùí

ÃåííÞóåéò*

ÈÜíáôïé*

ÖõóéêÞ áýîçóç*

ÌåôáíÜóôåò*

Ðëçèõóìüò**

10,6

9,8

0,8

2,6

380.759

15 Áõóôñßá

9,5

9,6

0,0

3,1

8.092

ÂÝëãéï

10,7

10,2

0,6

3,4

10.397

Ãáëëßá

12,7

9,2

3,5

1,0

59.896

8,6

10,4

-1,8

1,9

82.545

12,0

10,7

1,3

1,3

5.398

9,3

9,4

-0,1

2,7

11.047

Çí.Âáóßëåéï

11,6

10,2

1,4

1,7

59.518

Éóðáíßá

10,7

9,0

1,7

5,5

40.978

Éñëáíäßá

15,5

7,3

8,3

7,0

4.025

9,4

10,3

-0,8

3,6

57.482

Ëïõîåìâïýñãï

11,5

8,5

3,0

2,5

451

Ïëëáíäßá

12,6

8,8

3,8

0,2

16.258

Ðïñôïãáëßá

10,8

9,9

0,9

6,1

10.480

Óïõçäßá

11,0

10,4

0,6

3,2

8.975

Öéíëáíäßá

10,8

9,2

1,6

1,1

5.220

Êýðñïò

11,1

7,8

3,3

14,1

728

Ãåñìáíßá Äáíßá ÅëëÜäá

Éôáëßá

ÐçãÞ: ÅõñùðáúêÞ ÓôáôéóôéêÞ Õðçñåóßá (Eurostat 2003) * ÁíÜ 1.000 êáôïßêïõò **Óå ÷éëéÜäåò


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:59

Page 45

45

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá >=100 95-99

¢ íäñåò

90-94

à õíáßêåò

85-89 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64

ÃñÜöçìá 2.1.

55-59

Çëéêßá

50-54

Ðõñáìßäá ðëçèõóìïý ôçò ÅëëÜäáò, 2001

45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

500.000

400.000

300.000

200.000

100.000

0

100.000

200.000

300.000

400.000

500.000

Ð ëçèõóìüò

Ð çãÞ: ÅÓÕÅ, Á ðïãñáöÞ 2001

Óõíåðþò ç åíßó÷õóç ôçò ãåííçôéêüôçôáò (âë. ãïíéìüôçôá*) êáé ç íïìéìïðïßçóç áëëïäáðþí åñãáæïìÝíùí èåùñïýíôáé áðáñáßôçôá ìÝôñá êáôÜ ôçò ãÞñáíóçò

ôïõ ðëçèõóìïý êáé ôçò áíáôñïðÞò ôçò áíáëïãßáò åñãáæïìÝíùí-óõíôáîéïý÷ùí õðÝñ ôùí åñãáæïìÝíùí.

Ðßíáêáò 2.3. Áíáëïãßá ðëçèõóìïý 0-14, 65-79 êáé 80 åôþí êáé Üíù óôçí ÅëëÜäá êáé ôçí ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç (1960-1998)

ÅËËÁÄÁ ¸ôïò

65-79 åôþí (%)

1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 1996 1997 1998 1999

7,9 6,4 9,1 10,0 10,9 10,7 10,7 11,9 12,3 12,7 13,0 14,4

ÐçãÞ: Ä. Ìðáëïýñäïò (2002:31).

ÅÕÑÙÐÁÚÊÇ ÅÍÙÓÇ 80 åôþí êáé Üíù (%) 1,5 1,2 2,0 2,1 2,3 2,7 3,0 3,4 3,5 3,5 3,5 3,9

0-14 åôþí (%)

65-79 åôþí (%)

24,8 26,7 24,2 24,0 23,1 21,1 19,5 17,1 16,6 16,1 15,8 16,2

9,0 9,4 10,2 10,9 11,5 10,7 11,1 11,5 11,7 11,9 12,2 12,6

80 åôþí êáé Üíù (%) 1,6 1,7 2,0 2,1 2,4 2,9 3,4 3,9 3,9 3,8 3,7 3,6

0-14 åôþí (%) 24,4 24,6 24,7 23,9 21,8 19,7 18,3 17,6 17,4 17,3 17,1 16,3


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:59

Page 46

46

Êïéíùíéïëïãßá

2.3.3 ÊïéíùíéêÝò áîßåò óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ êïéíùíßá Ïé êïéíùíéêÝò áîßåò áðïôåëïýí ôéò éäÝåò êáé ôéò ðåðïéèÞóåéò ôçò ðëåéïíüôçôáò ôùí ìåëþí ìéáò êïéíùíßáò ãéá ôï åðéèõìçôü êáé ôï áíåðéèýìçôï, ôï ùñáßï êáé ôï Üó÷çìï, ôï äßêáéï êáé ôï Üäéêï, ôï êáëü êáé ôï êáêü. Ìéá ðñÜîç Þ ìéá óõìðåñéöïñÜ ìáò äåí åßíáé áðü ìüíç ôçò óùóôÞ Þ ëáíèáóìÝíç, êáëÞ Þ êáêÞ. Ãéá íá ôçí áîéïëïãÞóïõìå èá ðñÝðåé íá ôç äïýìå óôï ÷ñüíï êáé óôï ÷þñï ðïõ åðéôåëåßôáé áíÜëïãá ìå ôá ðïëéôéóìéêÜ ðñüôõðá ôçò óõãêåêñéìÝíçò êïéíùíßáò. ÕðÜñ÷ïõí äýï èåùñÞóåéò ãéá ôéò áîßåò. Ïé ëåéôïõñãéóôÝò õðïóôçñßæïõí üôé õðÜñ÷åé ó÷åôéêÞ óôáèåñüôçôá óôéò áîßåò, åíþ ïé èåùñçôéêïß ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò êáé óýãêñïõóçò éó÷õñßæïíôáé üôé ïé êïéíùíéêÝò áîßåò åßíáé áðïôÝëåóìá ôçò åðéâïëÞò ôùí êõñßáñ÷ùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí. Ïé áîßåò ðÜíôùò êáèïñßæïõí ôéò ðñïôåñáéüôçôåò ìéáò êïéíùíßáò (ìáêñïêïéíùíéïëïãßá), áëëÜ êáé ôïõò êáíüíåò óõìðåñéöïñÜò óå áôïìéêü åðßðåäï (ìéêñïêïéíùíéïëïãßá). Óå äéáðñïóùðéêü åðßðåäï ïé áîßåò óõíéóôïýí êñé-

ôÞñéá ãéá ôçí áîéïëüãçóç ôçò äéêÞò ìáò óõìðåñéöïñÜò êáé ôçò óõìðåñéöïñÜò ôùí Üëëùí. ¸ôóé áíôáìåßâïõìå åêåßíïõò ôùí ïðïßùí ç óõìðåñéöïñÜ åíáñìïíßæåôáé ìå ôéò êïéíùíéêÝò áîßåò êáé åðéêñßíïõìå üóïõò ôéò ðáñáâéÜæïõí. Ðþò ìðïñïýìå üìùò íá ãíùñßæïõìå ôéò áîßåò ìéáò êïéíùíßáò, ìéáò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò Þ åíüò áôüìïõ; Ç áðÜíôçóç åßíáé üôé èá ìðïñïýóáìå íá ôéò óõìðåñÜíïõìå Ýììåóá: • áðü ôïí ôñüðï ðïõ ôá Üôïìá êáôáíÝìïõí ôïí åëåýèåñï ÷ñüíï ôïõò (ð.÷. ôáâÝñíá Þ èÝáôñï). • áðü ôïí ôñüðï ðïõ äéáèÝôïõí ôá ÷ñÞìáôÜ ôïõò (ð.÷. ñïý÷á Þ âéâëßá). • áðü ôéò óôåñÞóåéò Þ ôéò èõóßåò ðïõ åßíáé äéáôåèåéìÝíá ôá Üôïìá íá êÜíïõí (ð.÷. ðåñéêïðÞ êÜðïéùí äáðáíþí áðü ôçí ïéêïãÝíåéá ðñïêåéìÝíïõ ôï ðáéäß ôçò íá óðïõäÜóåé). • áðü ôá ðïëéôéóìéêÜ áãáèÜ ðïõ ðáñÜãïíôáé óôï ðëáßóéï ìéáò êïéíùíßáò (ëïãïôå÷íßá, ðïßçóç, êéíçìáôïãñÜöïò, áñ÷éôåêôïíéêÞ ê.Ü.). ÔÝëïò, ïé êïéíùíéêÝò áîßåò ìðïñïýí íá êáôáãñáöïýí Üìåóá ìÝóá áðü ôï äéÜëïãï, ôéò óõíåíôåýîåéò êáé ôéò äçìïóêïðÞóåéò (âë. ðßíáêá 2.4).

Ðßíáêáò 2.4. ÐïóïóôÜ íÝùí, 15-29 åôþí, ðïõ èåùñïýí ùò «ðïëý óçìáíôéêÝò» ôéò êïéíùíéêÝò áîßåò (ðáíåëëáäéêü äåßãìá 1.600 áôüìùí)

ÊïéíùíéêÝò áîßåò

1997

1999

ÌåôáâïëÞ

ÊïéíùíéêÝò áîßåò

1997

1999

ÌåôáâïëÞ

ÏéêïãÝíåéá

81,7

86,4

+4,7

×ñÞìáôá

45,4

47,6

+2,2

ÐñïóùðéêÞ åëåõèåñßá

72,7

83,6

+10,9

Åëåýèåñïò ÷ñüíïò

44,7

47,5

+2,8

ÁãÜðç

77,5

81,8

+4,3

ÃÜìïò

38,9

38,9

0,0

Öéëßá

74,2

75,1

+0,9

ÊïéíùíéêÞ äñÜóç

32,3

38,1

+5,8

ÄïõëåéÜ

73,5

74,0

+0,5

ÄéáóêÝäáóç

39,1

35,6

-3,5

Ðáôñßäá

67,1

72,1

+0,5

ÄéáêïðÝò

37,1

31,3

-5,8

¸ñùôáò

67,7

71,0

+3,3

¢íåôï óðßôé

25,8

26,1

+0,3

Ðßóôç óôï Èåü

54,7

69,8

+15,1

Áèëçôéóìüò

24,9

25,6

+0,7

Ìüñöùóç

56,0

66,2

+9,3

Êáëü áõôïêßíçôï

14,3

14,0

-0,3

ÐçãÞ: ÃåíéêÞ Ãñáììáôåßá ÍÝáò ÃåíéÜò, Éíóôéôïýôï V-PRC (2000:109-111) (ÄéáóêåõÞ Í. Ðåôñüðïõëïõ).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:59

Page 47

ÌïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò-ÅëëçíéêÞ êïéíùíßá

47

Ïé áîßåò äéáöïñïðïéïýíôáé ôüóï óôï ÷þñï (ð.÷. äéáöïñÝò ìåôáîý êïéíùíéþí, áëëÜ êáé ìåôáîý êïéíùíéêþí ïìÜäùí ìÝóá óôçí ßäéá êïéíùíßá) üóï êáé óôï ÷ñüíï (äéáöïñÝò óôçí ßäéá êïéíùíßá óå äéáöïñåôéêÝò ðåñéüäïõò). Óå ü,ôé áöïñÜ ôï ÷ñüíï, êÜèå êïéíùíéêÞ ìåôáâïëÞ äéáöïñïðïéåß ôéò áîßåò êáé ôïõò êáíüíåò ðïõ éó÷ýïõí óå ìéá óõãêåêñéìÝíç êïéíùíßá. Ïé äéáöïñÝò áõôÝò ïöåßëïíôáé óå åõñýôåñïõò êïéíùíéêïýò êáé ïéêïíïìéêïýò ìåôáó÷çìáôéóìïýò, êáèþò êáé óôéò åðéäñÜóåéò ôïõò óôï êïéíùíéêü åðßðåäï. ¢ëëåò Þôáí ïé áîßåò óôï ðëáßóéï ôùí áãñïôéêþí êïéíùíéþí (ð.÷. Ýìöáóç óôï ãÜìï êáé ôçí ïéêïãÝíåéá) êáé Üëëåò óôï ðëáßóéï ôçò âéïìç÷áíéêÞò êïéíùíßáò (ð.÷. Ýìöáóç óôçí åðáããåëìáôéêÞ êáôáîßùóç). Ï áôïìéóìüò ãåíéêÜ åêôïðßæåé ôç óõëëïãéêüôçôá, êáèþò ïé êïéíùíßåò åîåëßóóïíôáé áðü áãñïôéêÝò óå ìåôáâéïìç÷áíéêÝò êáé áóôéêÝò êïéíùíßåò. ÌåôáâïëÝò óôéò êïéíùíéêÝò áîßåò ìðïñåß íá åðÝëèïõí êáé ìåôÜ áðü åðáíáóôÜóåéò åßôå áõôÝò åßíáé åéñçíéêÝò (ð.÷. êéíÞìáôá ãéá ôá äéêáéþìáôá ôùí ìåéïíïôÞôùí êáé ôùí ãõíáéêþí) åßôå âßáéåò (ð.÷. ÏêôùâñéáíÞ ÅðáíÜóôáóç). Óå ü,ôé áöïñÜ ôç äéáöïñïðïßçóç ôùí áîéþí óôï ÷þñï, åðéóçìáßíïõìå üôé äéáöïñåôéêÝò áîßåò åíóôåñíßæïíôáé Üôïìá Þ ïìÜäåò ðïõ áíÞêïõí óå äéáöïñåôéêÝò êïéíùíßåò (áíÜëïãá ìå ôçí éóôïñßá ôïõò êáé ôï óôÜäéï ïéêïíïìéêÞò êáé âéïìç÷áíéêÞò áíÜðôõîçò óôï ïðïßï âñßóêïíôáé). Áõôü óõìâáßíåé ãéáôß óå êÜèå êïéíùíßá õðÜñ÷ïõí áîßåò ðïõ åêöñÜæïõí äéáöïñåôéêÝò êïéíùíéêÝò áíÜãêåò, éäåïëïãßåò êáé öéëïóïöéêÝò èåùñÞóåéò. ÁëëÜ êáé ìÝóá óôçí ßäéá êïéíùíßá ç äéáöïñïðïßçóç ðñïóäéïñßæåôáé áðü ôéò ôÜîåéò, ôéò ðïëéôéóìéêÝò ïìÜäåò êôë. ðïõ ôç óõíèÝôïõí. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ç äéá÷åßñéóç ôïõ åëåýèåñïõ ÷ñüíïõ áëëÜæåé áíÜëïãá ìå ôçí êïéíùíéêÞ èÝóç* ôïõ áôüìïõ. ¸íáò åõêáôÜóôáôïò ìðïñåß íá ðáßæåé ãêïëö óôïí åëåýèåñï ÷ñüíï ôïõ, åíþ

Ýíáò âéïðáëáéóôÞò èá ðñïôéìÞóåé íá ðÜåé óôï êáöåíåßï ìå ôïõò ößëïõò ôïõ. Óôï ßäéï êïéíùíéêü ðëáßóéï õðÜñ÷ïõí êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò, üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá ïé íÝïé, ðïõ åêöñÜæïõí ôï äéêü ôïõò áîéáêü óýóôçìá ìÝóá áðü ôï íôýóéìï, ôç óõìðåñéöïñÜ Þ ôï ãëùóóéêü êþäéêá. Ùóôüóï, ç Ýñåõíá ôçò ÃåíéêÞò Ãñáììáôåßáò ÍÝáò ÃåíéÜò (1999) Ýäåéîå üôé õðÜñ÷ïõí äéáöïñïðïéÞóåéò óôïõò íÝïõò, óå ü,ôé áöïñÜ ôçí éåñÜñ÷çóç ôùí áîéþí, áíÜëïãá ìå ôçí áóôéêüôçôá, ôç ãåùãñáöéêÞ ðåñéï÷Þ êáé ôï öýëï. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï 35% ôùí íÝùí óôéò áóôéêÝò, ôï 44% óôéò çìéáóôéêÝò êáé ôï 45% óôéò áãñïôéêÝò ðåñéï÷Ýò èåùñïýí ôï ãÜìï ùò «ðïëý óçìáíôéêü». Åðßóçò, ôï 61,9% ôùí íÝùí óôéò áóôéêÝò ðåñéï÷Ýò, ôï 78,7% óôéò çìéáóôéêÝò êáé ôï 82,4% óôéò áãñïôéêÝò ðåñéï÷Ýò èåùñïýí «ðïëý óçìáíôéêÞ» ôçí ðßóôç óôï Èåü. Ïé äéáöïñÝò óôéò áíôéëÞøåéò ó÷åôéêÜ ìå ôçí ïéêïãÝíåéá, ôï ãÜìï, ôç èñçóêåßá, ôçí åðáããåëìáôéêÞ óôáäéïäñïìßá êôë. ìðïñåß íá åðçñåÜóïõí êáé ôéò åðéëïãÝò ôùí íÝùí ùò ðñïò ôï ìÝãåèïò ôçò ïéêïãÝíåéáò. ËÝìå «íá åðçñåÜóïõí» êáé ü÷é «íá êáèïñßóïõí», äéüôé ç áíáðáñáãùãéêÞ óõìðåñéöïñÜ óõíáñôÜôáé êáé ìå ðïëëïýò Üëëïõò ðáñÜãïíôåò, üðùò åßíáé ç êïéíùíéêÞ ðïëéôéêÞ (ð.÷. õðïäïìÝò öýëáîçò ðáéäéþí), ôá ïéêïíïìéêÜ êßíçôñá ê.Ü. Óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ êïéíùíßá ðáñáôçñåßôáé óõ÷íÜ ç óõíýðáñîç áíôéöáôéêþí ìåôáîý ôïõò áîéþí. Ç áîéïêñáôßá (ð.÷. óôéò ðñïóëÞøåéò óôï äçìüóéï ôïìÝá) õðïóôçñßæåôáé áðü üëïõò, áëëÜ äåí åßíáé ëßãïé åêåßíïé ðïõ áîéïðïéïýí ôéò ðñïóùðéêÝò ôïõò äéáóõíäÝóåéò ìå Üôïìá ðïõ äéáèÝôïõí åîïõóßá, ðñïêåéìÝíïõ íá åîõðçñåôÞóïõí ôá áôïìéêÜ ôïõò óõìöÝñïíôá (ðåëáôåéáêÝò ó÷Ýóåéò ðïëßôç-åîïõóßáò). Ïé Üíèñùðïé äå ãåííéïýíôáé ìå ôéò êïéíùíéêÝò áîßåò. Ôéò áðïêôïýí ìÝóá áðü ôéò äéáäéêáóßåò êáé ôïõò ìç÷áíéóìïýò ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò êáé ôçò êïéíùíéêÞò ìÜèçóçò, üðùò èá äéáðéóôþóïõìå óôï åðüìåíï êåöÜëáéï.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

11:59

Page 48

Êïéíùíéïëïãßá

48

ÅñùôÞóåéò 1. Ðïéï åßíáé ôï âáóéêü ôáîéíïìéêü ó÷Þìá ôùí áãñïôéêþí êïéíùíéþí; 2. ÕðÞñ÷áí ðïôÝ áõôÜñêåéò êïéíùíßåò; Ðïéá óçìáóßá äßíïõìå óôçí Ýííïéá ôçò áõôÜñêåéáò; 3. Ôé óçìáßíåé âéïìç÷áíéêÞ åðáíÜóôáóç; Ðüôå êáé ðïý ðñáãìáôïðïéÞèçêå; 4. Óå ôé áíáöÝñåôáé ôï ðáñÜèåìá ôïõ Å. ÆïëÜ áðü ôï Ýñãï ôïõ Ç ôáâÝñíá; Ãíùñßæåôå Üëëïõò óõããñáöåßò (áðü ôçí åëëçíéêÞ Þ ôçí îÝíç ëïãïôå÷íßá) ðïõ ðåñéãñÜöïõí óôï Ýñãï ôïõò ôçí êáèçìåñéíüôçôá ôùí áíèñþðùí ìéáò åðï÷Þò; 5. Ðïéá óôïé÷åßá ðñïóäéïñßæïõí ôç “ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá”; 6. Ðïéá õðÞñîå ç áöïñìÞ ôçò äéÜêñéóçò ôïõ êüóìïõ óå Ðñþôï, Äåýôåñï êáé Ôñßôï Êüóìï; 7. Ôé óçìáßíåé áíÜðôõîç; 8. Ðïéá åßíáé ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ áãñïôéêïý ôïìÝá ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò; 9. Ðïéá åßíáé ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ âéïìç÷áíéêïý ôïìÝá ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò; 10. Áðü ôïí ðßíáêá 2.1 (“ÏéêïíïìéêÜ åíåñãüò ðëçèõóìüò êáôÜ êëÜäï ïéêïíïìéêÞò äñáóôçñéüôçôáò”) íá êáôá ãñÜøåôå ðïéïé êëÜäïé ïéêïíïìéêÞò äñáóôçñéüôçôáò ðáñïõóéÜæïõí áýîçóç êáé ðïéïé ìåßùóç êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôùí ôåëåõôáßùí 10 ÷ñüíùí. Ôé ðáñáôçñåßôå; 11. Ðïéåò åßíáé ïé êýñéåò äñáóôçñéüôçôåò ðïõ ÷áñáêôçñßæïõí ôïí ôïìÝá õðçñåóéþí óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá; 12. Ðïéá åßíáé ôá óçìáíôéêüôåñá äçìïãñáöéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò; 13. Íá áíáöÝñåôå ôé èåùñåßôå óçìáíôéêüôåñï óôç æùÞ óáò. Èá ôï ÷áñáêôçñßæáôå áîßá; 14. Ôé óçìáßíåé ìåôáâïëÞ ôùí áîéþí óôï ÷ñüíï êáé óôï ÷þñï; Íá äþóåôå ðáñáäåßãìáôá. 15. Ïé áîßåò äéáöïñïðïéïýíôáé áêüìç êáé ìÝóá óôçí ßäéá êïéíùíßá. Íá åîçãÞóåôå ãéá ðïéïõò ëüãïõò óõìâáßíåé áõôü.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 49

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò

3. ÊÏÉÍÙÍÉÊÏÐÏÉÇÓÇ ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÏÓ ÅËÅÃ×ÏÓ

• Ïé óôü÷ïé êáé ç ëåéôïõñãßá ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò • ÁíÜðôõîç ôïõ êïéíùíéêïý åáõôïý - ÈåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò • Öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò • Êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò: ôõðéêüò êáé Üôõðïò • Êïéíùíéêïðïßçóç: ìéá óõíå÷Þò äéáäéêáóßá

49


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 50


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 51

51

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò

ÅéóáãùãÞ Ç êïéíùíéêïðïßçóç åßíáé ìéá äéáäéêáóßá ðïõ ìáò áöïñÜ üëïõò. ÎåêéíÜ áðü ôá ðñþôá ÷ñüíéá ôçò æùÞò ìáò êáé äéáñêåß ìÝ÷ñé ôï ôÝëïò ôçò. Ôï ðåñéå÷üìåíü ôçò áöïñÜ ôéò êïéíùíéêÝò áîßåò, ôïõò êïéíùíéêïýò êáíüíåò, áëëÜ êáé ôç ëåéôïõñãßá ôïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ. ÁõôÝò ôéò Ýííïéåò ðïõ ÷ñçóéìïðïßçóáí ïé êïéíùíéêïß åðéóôÞìïíåò ìåëåôþíôáò ôç äéáäéêáóßá ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò èá ôéò åîåôÜóïõìå óôéò åíüôçôåò ðïõ áêïëïõèïýí.

3.1. Ïé óôü÷ïé ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò êáé ç óçìáóßá ôïõ êïéíùíéêïý ðåñéâÜëëïíôïò ãéá ôïí Üíèñùðï «Ôï “áãñéüðáéäï ôïõ Áâåñüí” Óôéò 9 Éáíïõáñßïõ 1800 åìöáíßóôçêå Ýíá ðáñÜîåíï ïí ìÝóá áðü ôá äÜóç ôçò Íüôéáò Ãáëëßáò. Ðáñ’üëï üôé ðåñðáôïýóå üñèéï, Ýìïéáæå ðéï ðïëý ãéá æþï ðáñÜ ãéá Üíèñùðïò, áí êáé ãñÞãïñá Ýãéíå öáíåñü ðùò åðñüêåéôï ãéá áãüñé äÝêá ùò äþäåêá ÷ñüíùí. Ìéëïýóå ìüíï ìå ãñõëéóìïýò êáé ðáñÜäïîåò êñáõãÝò. Ôï ðáéäß äåí åß÷å ðñïöáíþò éäÝá ðåñß áôïìéêÞò õãéåéíÞò êáé áíáêïõöéæüôáí üðïõ åýñéóêå. Ôï ðÞãáí óôçí ôïðéêÞ áóôõíïìßá êáé áðü åêåß óå Ýíá ïñöáíïôñïöåßï. Óôçí áñ÷Þ ðñïóðáèïýóå óõíÝ÷åéá íá äñáðåôåýóåé, ãéá íá ôï îáíáóõëëÜâïõí üìùò ìå êÜðïéá äõóêïëßá. Äåí äå÷üôáí íá öïñÝóåé ñïý÷á, ôá ïðïßá ôá îÝóêéæå ìüëéò ôïõ ôá öïñïýóáí. Äåí ðáñïõóéÜóôçêáí ãïíåßò ãéá íá ôï áíáæçôÞóïõí. Ôï ðáéäß õðïâëÞèçêå óå ëåðôïìåñåßò éáôñéêÝò åîåôÜóåéò, ïé ïðïßåò üìùò äåí Ýäåéîáí êáíåíüò åßäïõò áíùìáëßåò…Ôï áãüñé ôï ìåôáöÝñáíå áñãüôåñá óôï Ðáñßóé, üðïõ êáôáâëÞèçêáí óõóôçìáôéêÝò ðñïóðÜèåéåò íá ôï áëëÜîïõí “áðü êôÞíïò óå áíèñþðéíï ïí”. Ïé ðñïóðÜèåéåò ðÝôõ÷áí åí ìÝñåé ìüíï. ¸ìáèå íá åëÝã÷åé ôéò öõóéêÝò ôïõ áíÜãêåò, äÝ÷ôçêå íá öïñÜåé ñïý÷á… ÐáñÜ ôáýôá, ðáñÝìåéíå áäéÜöïñï óôá ðáé÷íßäéá êáé äåí ìðüñåóå ðïôÝ íá ðñïöÝñåé ðáñÜ ëßãåò ìüíï ëÝîåéò. Áðü ü,ôé ìðïñïýìå íá óõìðåñÜíïõìå, óýìöùíá ìå ôéò ëåðôïìåñåßò ðåñéãñáöÝò ôçò óõìðåñéöïñÜò ôïõ, áõôü äåí óõíÝâáéíå ãéáôß Þôáí ðíåõìáôéêÜ êáèõóôåñçìÝíï. Öáßíåôáé ðùò Þ äåí Þèåëå Þ äåí Þôáí óå èÝóç íá ìÜèåé åíôåëþò ôçí áíèñþðéíç ãëþóóᅻ (A. Giddens, 2002:77-78). Ç ðáñáðÜíù ðåñßðôùóç êïéíùíéêÞò áðïìüíùóçò äåí åßíáé ìïíáäéêÞ. Ðáñüìïéåò ðåñéðôþóåéò Ý÷ïõí áðïêáëõöèåß óôçí ÅëëÜäá ôç äåêáåôßá ôïõ 1980 áëëÜ êáé óôéò Ç.Ð.Á. (ðåñéðôþóåéò ôçò ¢ííáò áðü ôçí ðïëéôåßá ôçò ÐåíóõëâÜíéá êáé ôçò ÉóáâÝëëáò áðü ôçí ðïëéôåßá ôïõ Ï÷Üéï) ôç äåêáåôßá ôïõ 1930. Óôçí ðåñßðôùóç ôùí Ç.Ð.Á. ôá äýï êïñéôóÜêéá Þôáí ðáéäéÜ áíýðáíôñçò ìçôÝñáò, åíþ ç ìçôÝñá ôçò ÉóáâÝëëáò Þôáí êáé êùöÜëáëç. Åß÷áí áðïìïíùèåß óå óêïôåéíÜ äùìÜôéá, ãéáôß ïé ìçôÝñåò ôïõò

öïâüíôïõóáí ôéò áíôéäñÜóåéò ôùí ãïíÝùí ôïõò êáé ôçò êïéíùíßáò. ¼ôáí ôá áíáêÜëõøáí, óôçí çëéêßá ôùí 6 åôþí, äåí ìðïñïýóáí íá ìéëÞóïõí êáé íá ðåñðáôÞóïõí êáíïíéêÜ, åíþ ôï åðßðåäï íïçìïóýíçò ôïõò Þôáí ó÷åäüí óôï ìçäÝí. ÌåôÜ áðü éäéáßôåñç êáé åíôáôéêÞ åêðáßäåõóç êáé êïéíùíéêÞ öñïíôßäá ôï åðßðåäï ôçò ¢ííáò (ð.÷. ïìéëßá, áõôïåîõðçñÝôçóç, óõììåôï÷Þ óå ðáé÷íßäé) âåëôéþèçêå, ÷ùñßò üìùò íá êáôáêôÞóåé åðßðåäï áíÜëïãï ìå ôçí çëéêßá ôçò (ðÝèáíå óå çëéêßá 10 åôþí)^áíôßèåôá, ç ÉóáâÝëëá óôçí çëéêßá ôùí 8½ åôþí Ýöôáóå óå åðßðåäï áíÜëïãï ìå ôïõò óõíïìÞëéêïõò óõììáèçôÝò ôçò. Ïé éóôïñßåò áõôÝò äåß÷íïõí ôç äéáöïñåôéêÞ åîÝëéîç ðïõ åß÷áí ôá ðáéäéÜ áðü ôç óôéãìÞ ðïõ åíôÜ÷èçêáí ìÝóá óôï êïéíùíéêü ðåñéâÜëëïí, ãåãïíüò ðïõ õðïäçëþíåé üôé ï Üíèñùðïò, ìüíï üôáí ìåãáëþíåé óôï êïéíùíéêü ðåñéâÜëëïí, ìðïñåß íá ïëïêëçñþóåé ôçí ðñïóùðéêüôçôÜ ôïõ. Öáíåñþíïõí åðßóçò ðüóï äéáöïñåôéêïß èá Þìáóôáí, áí áðü ôç ãÝííçóÞ ìáò êáé ìåôÜ äåí åß÷áìå æÞóåé ìáæß ìå Üëëïõò áíèñþðïõò, áí äåí åß÷áìå ãíùñßóåé ôç ãëþóóá, ôéò áîßåò, ôïõò óõìâïëéóìïýò, ôéò ÷åéñïíïìßåò, ôá Ýèéìá êáé ôéò óõíÞèåéåò ôçò êïéíùíßáò óôçí ïðïßá óõììåôÝ÷ïõìå. Ç óõíáíáóôñïöÞ ìáò ìå ôéò ìéêñüôåñåò (ð.÷. ôçí ïéêïãÝíåéá) Þ ôéò ìåãáëýôåñåò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò (ð.÷. ôï ó÷ïëåßï) ìáò ìáèáßíåé ôá ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò*, ôéò áíôéëÞøåéò ôçò ïìÜäáò êáé ãåíéêÜ ôçò êïéíùíßáò, ìáò åíôÜóóåé ìÝóá óôçí êïéíùíßá, ìáò êïéíùíéêïðïéåß. Ôé åßíáé üìùò ç êïéíùíéêïðïßçóç; Åßíáé ìéá äéáäéêáóßá ìÝóù ôçò ïðïßáò ôï Üôïìï ìáèáßíåé êáé åóùôåñéêåýåé ôá äéÜöïñá óôïé÷åßá ôïõ ðïëéôéóìïý* ôçò êïéíùíßáò ìÝóá óôçí ïðïßá æåé, ðñÜãìá ðïõ ôïõ åðéôñÝðåé íá äéáìïñöþóåé ôç äéêÞ ôïõ ðñïóùðéêüôçôá êáé íá åíôá÷èåß óôéò äéÜöïñåò ïìÜäåò. Ç êïéíùíéêïðïßçóç ôïõ áôüìïõ, ç ïðïßá ðñáãìáôïðïéåßôáé áðü ôçí ïéêïãÝíåéá, ôï ó÷ïëåßï êáé ðïëõÜñéèìïõò Üëëïõò öïñåßò (ð.÷. ïìÜäá óõíïìçëßêùí, Ì.Ì.Å. ê.Ü.), åßíáé ìéá ðïëýðëïêç äéáäéêáóßá ðïõ åðéôåëåßôáé ìÝóù øõ÷ï-êïéíùíéêþí ìç÷áíéóìþí, üðùò åßíáé: • Ç ìÜèçóç (áðüêôçóç óõíçèåéþí, ôñüðùí óõìðåñéöïñÜò). Ôï Üôïìï ðñïóëáìâÜíåé áðü ôï êïéíùíéêü ôïõ ðåñéâÜëëïí (ôï óôåíü Þ ôï åõñýôåñï) ðáñáóôÜóåéò êáé óôç óõíÝ÷åéá åíáñìïíßæåé ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ áíÜëïãá ìå áõôÝò. Ìáèáßíåé äçëáäÞ áðü ôï êïé-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 52

Êïéíùíéïëïãßá

52

Åéê. 3.1 Ðáñáìýèéá, èñýëïé êáé ìýèïé áíáöÝñïíôáé óå ðáéäéÜ ðïõ ìåãÜëùóáí åêôüò êïéíùíéêïý ðåñéâÜëëïíôïò (ÑÜíôãéáñíô Êßðëéíãê, Ìüãëçò, åêä. ÊÝäñïò, 2002).

íùíéêü ðåñéâÜëëïí ôé åßíáé êáëü Þ êáêü, ðïéá åßíáé ç óçìáóßá ôùí óõìâïëéóìþí êáé ôùí ìçíõìÜôùí ðïõ åêðÝìðïíôáé áðü ôïõò Üëëïõò, ðïéá óõìðåñéöïñÜ åßíáé åíäåäåéãìÝíç óå ìéá óõãêåêñéìÝíç ðåñßóôáóç êôë. Óçìáíôéêü ñüëï óôç ìÜèçóç áóêïýí ïé éêáíüôçôåò êáé ïé êëßóåéò Þ ïé ñïðÝò ôïõ áôüìïõ, êáèþò êáé ï ôñüðïò áíôßäñáóçò (åíèáññõíôéêüò Þ áðïèáññõíôéêüò) ôïõ êïéíùíéêïý ðåñéâÜëëïíôïò óôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ. •Ç ôáýôéóç (õéïèÝôçóç óõìðåñéöïñþí êáé ñüëùí ðïõ ïäçãïýí ôï ðáéäß óôï íá áíáãíùñßæåé ôïí åáõôü ôïõ óå Ýíá äÜóêáëï, óå Ýíáí áèëçôÞ Þ óå Ýíáí áðü ôïõò äýï ãïíåßò). Ç ôáýôéóç óõíôåëåß óôçí áðüêôçóç áðü ôï êïéíùíéêïðïéïýìåíï Üôïìï ôçò áßóèçóçò üôé áðïôåëåß ìÝñïò åíüò êïéíùíéêïý óõíüëïõ. ÓõíÞèùò ôï Üôïìï ôáõôßæåôáé ìå ðñüóùðá ôïõ ðåñéâÜëëïíôüò ôïõ, ùóôüóï ç ôáýôéóç áõôÞ (Üëëïôå óõíåéäçôÞ Üëëïôå ü÷é) äåí åßíáé áðüëõôç, êáé ôï Üôïìï äéáôçñåß ìéá ó÷åôéêÞ áõôïíïìßá ùò ðñïò ôá ðñüóùðá ìå ôá ïðïßá ôáõôßæåôáé. Ãéá ðáñÜäåéãìá, åßíáé ðéèáíüí íá ôçñÞóåé

ðéóôÜ êÜðïéïõò êáíüíåò, áëëÜ åßíáé åðßóçò ðéèáíü íá óõììïñöùèåß ìå Ýíá ìÝñïò áõôþí ôùí êáíüíùí êáé íá äéáöïñïðïéÞóåé ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ. •Ç åóùôåñßêåõóç (åíóùìÜôùóç ôùí ðïëéôéóìéêþí óôïé÷åßùí óôçí ðñïóùðéêüôçôá ôïõ áôüìïõ). Ç åóùôåñßêåõóç ðñáãìáôïðïéåßôáé óôáäéáêÜ êáé óçìáßíåé ôçí õéïèÝôçóç ôùí áîéþí êáé ôùí êáíüíùí ôçò êïéíùíßáò, áíÜëïãá âÝâáéá ìå ôéò êïéíùíéêÝò óõíèÞêåò êáé ôéò ðåñéóôÜóåéò êÜôù áðü ôéò ïðïßåò ôï Üôïìï êïéíùíéêïðïéåßôáé. ¢ôïìá ðïõ Ý÷ïõí åóùôåñéêåýóåé ôéò áîßåò êáé ôïõò êáíüíåò ôçò êïéíùíßáò ëåéôïõñãïýí áõôüâïõëá êáé äåí ÷ñåéÜæïíôáé åîùôåñéêü Ýëåã÷ï (ð.÷. ðïéíÝò, åðéâñáâåýóåéò). Áõôïß ïé ôñåéò ìç÷áíéóìïß åìöáíßæïõí ôï Üôïìï óáí Ýíáí ðáèçôéêü äÝêôç, ðïõ áðïäÝ÷åôáé Üêñéôá ôá ðñïâáëëüìåíá ðñüôõðá êáé ôéò óõìðåñéöïñÝò ðïõ ðñÝðåé íá õéïèåôÞóåé. Óõìâáßíåé üìùò ðñáãìáôéêÜ áõôü; ÌÜëëïí ü÷é, ãéáôß ï êáèÝíáò áíÜëïãá ìå ôéò äéáèÝóåéò ôïõ, ôá âéþìáôÜ ôïõ êáé ôá êïéíùíéêÜ ôïõ åñåèß-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 53

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò óìáôá åðéëÝãåé áðü ôá ðñïâáëëüìåíá ðñüôõðá áõôü ðïõ ôïõ ôáéñéÜæåé êáëýôåñá. Ãé’ áõôü ôï ëüãï ðáñáôçñåßôáé óõ÷íÜ Üôïìá áðü ôï ßäéï ïéêïãåíåéáêü ðåñéâÜëëïí íá Ý÷ïõí äéáöïñåôéêÝò ðïñåßåò óôç æùÞ. Ç åðéëïãÞ Þ ç áðüññéøç ôùí ìçíõìÜôùí ãßíåôáé ðïëëÝò öïñÝò áóõíåßäçôá. ÂÝâáéá ôï Üôïìï åßíáé õðï÷ñåùìÝíï íá åíáñìïíßóåé ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ ìå üóá ïñßæïíôáé áðü ôïõò íüìïõò Þ áðü ôçí êáèéåñùìÝíç çèéêÞ ôçò êïéíùíßáò (åöüóïí áõôÞ äå âñßóêåôáé óå áíôßèåóç ìå ôá ðñïóùðéêÜ ôïõ áéóèÞìáôá, ôéò áíôéëÞ-

53 øåéò êáé ôéò ðåðïéèÞóåéò ôïõ). Óôçí ïõóßá õéïèåôåß ôá ðïëéôéóìéêÜ óôïé÷åßá ôá ïðïßá Ý÷ïõí åíôá÷èåß óôçí ðáéäåßá ðïõ Ý÷åé ëÜâåé, óôï ðëáßóéï ôçò óôáäéáêÞò ðñïóáñìïãÞò ôïõ óôçí êïéíùíßá. Ç êïéíùíéêïðïßçóç ùóôüóï äåí åßíáé ôï áðïôÝëåóìá ìéáò ôõðïðïéçìÝíçò ìÜèçóçò, áëëÜ ìéá åêìÜèçóç ðïõ äéáöïñïðïéåßôáé óõíå÷þò áðü ôéò åðéññïÝò ðïõ äÝ÷åôáé ôï Üôïìï êáé áðü ôïí ôñüðï ðïõ êáôáíïåß ôïí åêÜóôïôå ñüëï ôïõ.

Ç ìÜèçóç ñüëùí ìÝóù ôçò ôáýôéóçò ìå ôç ìçôÝñá

Åéê.3.2á Desmond Morris, Ç áíèñùðïðáñáôÞñçóç: ç áíèñþðéíç óõìðåñéöïñÜ, åêä. Áñóåíßäç, 1998.

Åéê. 3.2â Öéëïóïößá êáé êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò, ÅêäïôéêÞ Áèçíþí, ôüìïò 22, 1997.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 54

Êïéíùíéïëïãßá

54

«Ï Ìåóáßùíáò ìáò Ý÷åé áöÞóåé ðëçèþñá ðëçñïöïñéþí óå ó÷Ýóç ìå ü,ôé åèåùñåßôï êÜèå öïñÜ ùò êïéíùíéêÜ áðïäåêôÞ óõìðåñéöïñÜ. Êáé åäþ äéáäñáìáôßæïõí éäéáßôåñï ñüëï ïé ïäçãßåò ãéá ôç óõìðåñéöïñÜ óôï ôñáðÝæé. Ôï öáãçôü êáé ôï ðïôü âñßóêïíôáí óôï åðßêåíôñï ôçò êïéíùíéêÞò æùÞò, ðïëý ðåñéóóüôåñï áð’ ü,ôé óÞìåñá ðïõ öáãçôü êáé ðïôü áðïôåëïýí -óõ÷íÜ, ü÷é ðÜíôá-ìÜëëïí ôï ðëáßóéï êáé ôçí åéóáãùãÞ ãéá ôç óõíïìéëßá êáé ôçí êïéíùíéêÞ åðáöÞ. Äåí åßíáé êüóìéï íá øá÷ïõëåýåé êáíåßò ô’ áõôéÜ ôïõ êáé ôá ìÜôéá ôïõ, üðùò êÜíïõí ìåñéêïß, ïýôå íá óêáëßæåé ôç ìýôç ôïõ, üôáí ôñþåé.. ôïýôåò ïé ôñåéò óõíÞèåéåò äåí åßíáé êáëÝò» (N. Elias, 1997:108116).

¼ðùò ðñïáíáöÝñáìå, ç õéïèÝôçóç ôùí ðñïôýðùí óõìðåñéöïñÜò äåí åßíáé ìéá ðáèçôéêÞ ëåéôïõñãßá. Ôï Üôïìï äå ëåéôïõñãåß ìüíï ùò äÝêôçò, ðïõ õéïèåôåß óôïé÷åßá áðü ôï ðåñéâÜëëïí ôïõ, áëëÜ êáé ùò ðïìðüò, ðïõ ìðïñåß íá åðçñåÜóåé ôç äéáäéêáóßá êïéíùíéêïðïßçóçò ôïõ ðåñéâÜëëïíôüò ôïõ. Áêüìá êáé Ýíá ðáéäß, óôï ðëáßóéï ìéáò áõôáñ÷éêÞò äéáðáéäáãþãçóçò (ôïõ ó÷ïëåßïõ Þ ôçò ïéêïãÝíåéáò), ìðïñåß ìå ôç óôÜóç Þ ôçí áíôßäñáóÞ ôïõ íá áëëÜîåé ôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ ðåñéâÜëëïíôüò ôïõ ðñïò áõôü, íá áëëÜîåé äçëáäÞ ôï ðåñéå÷üìåíï ôçò êïéíùíéêïðïßçóÞò ôïõ. ÁëëÜ êáé ùò åíÞëéêïò, ìÝóá áðü ôç óõììåôï÷Þ ôïõ óå óõëëüãïõò, óùìáôåßá Þ åíþóåéò êáôáíáëùôþí, ìðïñåß íá áíôéäñÜóåé óôéò åðéêñáôïýóåò áðüøåéò ãéá ôçí êïéíùíéêÞ æùÞ. Ãé’ áõôü ôï ëüãï ç êïéíùíéêïðïßçóç åßíáé ìéá áìößäñïìç äéáäéêáóßá áíÜìåóá óôïí ðïìðü êáé óôï äÝêôç. ÅîÜëëïõ, ï áìößäñïìïò ÷áñáêôÞñáò ôçò äéáäéêáóßáò åßíáé åìöáíÞò, üôáí ï äÝêôçò ãßíåôáé ðïìðüò. Ç êïéíùíéêïðïßçóç åßíáé åðßóçò ìéá åîåëéêôéêÞ êáé äõíáìéêÞ äéáäéêáóßá, ðïõ äéáöïñïðïéåßôáé óå ó÷Ýóç ìå ôï ÷ñüíï (éóôïñéêÞ ðåñßïäï) êáé ôï ÷þñï (ôçí êïéíùíßá óôçí ïðïßá áíáöåñüìáóôå) êáé åðéôñÝðåé óôï Üôïìï íá êáôáíïåß ôïí êüóìï ðïõ ôï ðåñéâÜëëåé. ÊÜèå Üôïìï óõíèÝôåé óôáäéáêÜ, áðü ôç íåáñÞ çëéêßá ùò ôá ãåñÜìáôÜ ôïõ, ôéò åéêüíåò ãéá ôïí êüóìï. ÁõôÝò ôéò åéêüíåò ôéò åðåîåñãÜæåôáé, ãéá íá ôéò ìåôáôñÝøåé ìå ôï äéêü ôïõ ôñüðï óå ìéá êáéíïýñéá, ðñùôüôõðç êáé ðñïóùðéêÞ åéêüíá. Ðñüêåéôáé äçëáäÞ ãéá ìéá óõíå÷Þ áëëçëåðßäñáóç êïéíùíßáò êáé áôüìïõ. Ç êïéíùíéêïðïßçóç åßíáé, ôÝëïò, ìéá äéáäéêáóßá ïé-

êïäüìçóçò ôçò óõëëïãéêÞò ôáõôüôçôáò. H áßóèçóç üôé áíÞêïõìå óå ìéá ïìÜäá ìÜò âïçèÜ íá óõãêñïôÞóïõìå ôçí áõôï-åéêüíá ìáò, ôçí ïðïßá äéáìïñöþíïõìå óå ó÷Ýóç ìå ôïõò óõíáíèñþðïõò ìáò êáé óõã÷ñüíùò ôç ìïéñáæüìáóôå ìå ôá ìÝëç ôçò åõñýôåñçò Þ ôçò óôåíüôåñçò ïìÜäáò óôçí ïðïßá áíÞêïõìå. ÊïéíùíéêïðïéçìÝíï èåùñåßôáé Ýíá Üôïìï ðïõ åíôÜóóåôáé óå ïìÜäåò (ð.÷. óõããåíåßò, óõíïìÞëéêïé, óõììáèçôÝò, óõíÜäåëöïé ê.Ü.) êáé áéóèÜíåôáé ìÝëïò ôïõò, ÷ùñßò üìùò áõôü íá óçìáßíåé üôé åßíáé õðï÷ñåùìÝíï íá õðïôÜóóåôáé óôéò ôõ÷üí õðÝñìåôñåò áðáéôÞóåéò ôïõò.

Ôï ðÝñáóìá áðü ôçí åöçâåßá óôçí åíÞëéêç æùÞ «Óôéò êïéíùíßåò ôçò áñ÷áéüôçôáò ç êïéíùíéêÞ åíçëéêßùóç Ýðáéñíå äçìüóéï êáé åðßóçìï ÷áñáêôÞñá: óôçí áñ÷áßá ÅëëÜäá óçìáäåõüôáí áðü ôçí Ýíôáîç ôïõ íÝïõ óôçí ôÜîç ôùí åöÞâùí, óôç Ñþìç áð’ ôç óõìâïëéêÞ áðüêôçóç ôçò ôçâÝííïõ ôùí áíäñþí. ÐñÝðåé íá ðáñáôçñÞóïõìå üôé áõôÜ ôá Ýèéìá ÷Üèçêáí ìå ôï ðÝñáóìá ôùí ÷ñüíùí êáé üôé óå êïéíùíßåò ðáëéüôåñåò áð’ ôç äéêÞ ìáò ôï ðáéäß ðåñíïýóå áð’ ôç ìéá êáôÜóôáóç óôçí Üëëç ðïëý ãñÞãïñá. Ãéá ôá êïñßôóéá ç êñßóéìç êáìðÞ Þôáí Ýíáò ðñüùñïò ãÜìïò Þ ôï ìïíáóôÞñé, åíþ ãéá ôá áãüñéá ç ÷ùñßò êáèõóôÝñçóç åßóïäïò óå êÜðïéï “åðÜããåëìá”: óôñáôéùôéêÞ êáñéÝñá Þ áêüëïõèïò êÜðïéïõ Üñ÷ïíôá, áí Þôáí ðáéäß áðü ðëïýóéá ïéêïãÝíåéá, ìáèçôåßá êïíôÜ ó’ Ýíáí ôå÷íßôç, áí Þôáí ôáðåéíÞò êáôáãùãÞò» (M. Ñåéìüí -ÑéâéÝ,1989: 17).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 55

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò

3.2. ÁíÜðôõîç ôïõ êïéíùíéêïý åáõôïý - Ïé äéáöïñåôéêÝò ðñïóåããßóåéò Ôï âáóéêü åñþôçìá ôïõ ðþò áíáðôýóóåôáé ôï ðáéäß áðü ôç óôéãìÞ ôçò ãÝííçóÞò ôïõ êáé ìåôÜ Ý÷åé áðáó÷ïëÞóåé ôïõò åðéóôÞìïíåò äéÜöïñùí êëÜäùí ôùí áíèñùðéóôéêþí åðéóôçìþí, ïé ïðïßïé Ý÷ïõí äéáôõðþóåé óçìáíôéêÝò èåùñßåò äßíïíôáò Ýìöáóç óå äéáöïñåôéêÝò ðôõ÷Ýò ôçò ðñïóùðéêüôçôáò. Øõ÷ßáôñïé üðùò ï Öñüõíô (S. Freud), ï ÐéáæÝ (J. Piaget) êáé ï ¸ñéêóïí (Å.Ç. Erikson), êïéíùíéïëüãïé ôçò ëåéôïõñãéóôéêÞò ðñïóÝããéóçò, üðùò ï ÍôõñêÝì (E. Durkheim ê.Ü.), ôçò ìáñîéóôéêÞò ó÷ïëÞò, üðùò ï ÁëôïõóÝñ (L. Althuser ê.Ü.), áëëÜ êáé ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò, üðùò ï Ìéíô (G.H. Mead ê.Ü), öéëüóïöïé êáé ðáéäáãùãïß Ý÷ïõí áó÷ïëçèåß äéåîïäéêÜ ìå ôï èÝìá ôçò áíÜðôõîçò êáé ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò ôïõ ðáéäéïý. ¼ëåò ïé ðñïóåããßóåéò äßíïõí Ýìöáóç_Üëëïôå ðåñéóóüôåñï Üëëïôå ëéãüôåñï _ óôá êïéíùíéêÜ óôïé÷åßá

ðïõ óõíèÝôïõí ôçí ðñïóùðéêüôçôá ôïõ áôüìïõ. Ïé óýã÷ñïíåò áðüøåéò ãéá ôçí êïéíùíéêïðïßçóç óõìöùíïýí óôï üôé êÜèå Üôïìï áðü ôç ãÝííçóÞ ôïõ äÝ÷åôáé åðéäñÜóåéò áðü ôï êïéíùíéêü ôïõ ðåñéâÜëëïí, ïé oðïßåò äéáìïñöþíïõí óçìáíôéêÜ ôçí ðñïóùðéêüôçôÜ ôïõ. Ï Æ. Öñüõíô (S. Freud, 1856-1939) ìå ôç èåùñßá ôçí ïðïßá áíÝðôõîå (øõ÷áíáëõôéêÞ ìÝèïäïò) Üóêçóå óçìáíôéêÞ åðßäñáóç óôçí åîÝëéîç ôçò øõ÷ïëïãßáò, áëëÜ êáé óôçí áíÜðôõîç ôùí Üëëùí êïéíùíéêþí åðéóôçìþí, ôùí ôå÷íþí êáé ôçò öéëïóïößáò. Ï Öñüõíô, ðïõ ùò øõ÷ßáôñïò åßíáé ãíùóôüò êõñßùò ãéá ôçí áíÜðôõîç ôçò èåùñßáò ôçò ðñïóùðéêüôçôáò, äéáôýðùóå ìéá èåùñßá ðïõ Ý÷åé äýï äéáóôÜóåéò. Ç ðñþôç äéÜóôáóç áöïñÜ ôá øõ÷ï-óåîïõáëéêÜ óôÜäéá áíÜðôõîçò ôïõ áôüìïõ (óôïìáôéêü, ðñùêôéêü, öáëëéêü, ëáíèÜíïõóáò óåîïõáëéêüôçôáò êáé ãåíåôÞóéáò óåîïõáëéêüôçôáò). Ôï êáèÝíá áðü áõôÜ ôá óôÜäéá áíôéóôïé÷åß ìå ìéá äéáöïñåôéêÞ óùìáôéêÞ æþíç éêáíïðïßçóçò êáé ìå äéáöïñåôéêÝò ÷ñïíéêÝò ðåñéüäïõò ôçò áíÜðôõîçò. Óýìöùíá ìå ôïí Öñüõíô, ç

55 öõóéïëïãéêÞ áíÜðôõîç ôïõ áôüìïõ ðñïûðïèÝôåé ôçí êáôáóôïëÞ ôùí óåîïõáëéêþí êáé åðéèåôéêþí ïñìþí ôïõ êáé ôçí ôáýôéóÞ ôïõ ìå ôá êïéíùíéêþò áðïäåêôÜ ðñüôõðá ôïõ ðáôÝñá Þ ôçò ìçôÝñáò, êáèþò êáé ôçí áíÜðôõîç ôçò êïéíùíéêÞò ôïõ óõíåßäçóçò. Ç äåýôåñç äéÜóôáóç áöïñÜ ôçí øõ÷éêÞ ïñãÜíùóç ôçò ðñïóùðéêüôçôáò êáé ó÷åôßæåôáé ðåñéóóüôåñï ìå ôçí áíÜðôõîç ôïõ êïéíùíéêïý åáõôïý. Óýìöùíá ìå ôïí Öñüõíô, ç ðñïóùðéêüôçôá ôïõ áôüìïõ áðïôåëåßôáé áðü ôñßá ìÝñç: • Ôï «åêåßíï» (id), ôï ïðïßï ðåñéëáìâÜíåé ôá âéïëïãéêÜ Ýíóôéêôá êáé ôéò ñïðÝò êáé ëåéôïõñãåß ìå âÜóç ôçí Üìåóç éêáíïðïßçóç ôùí áíáãêþí (ôï áóõíåßäçôï). • Ôï «õðåñåãþ» (superego), ôï ïðïßï áðïôåëåß ôï óýíïëï ôùí êáíüíùí óõìðåñéöïñÜò ðïõ ç êïéíùíßá åðéâÜëëåé óôá ìÝëç ôçò. • Ôï «åãþ» (ego), ðïõ áðïôåëåß ôç óõíåéäçôÞ ðëåõñÜ ôçò ðñïóùðéêüôçôáò, ôéò øõ÷éêÝò ëåéôïõñãßåò ìå ôéò ïðïßåò ôï Üôïìï åíåñãåß. Ôï «åãþ» Ý÷åé ùò âÜóç ôçí ðñáãìáôéêüôçôá. Áõôü óçìáßíåé üôé ñõèìßæåôáé áðü ôéò åóùôåñéêÝò ðáñïñìÞóåéò ôïõ «åêåßíï», áëëÜ êáé áðü ôïõò ðåñéïñéóìïýò êáé ôéò áðáãïñåýóåéò ðïõ åðéâÜëëåé ç êïéíùíßá. Áðü ôï «åêåßíï», äçëáäÞ ôï áóõíåßäçôï, áíáäýïíôáé ïé ðáñïñìÞóåéò, ôá Ýíóôéêôá êáé ïé âéïëïãéêÝò ïñìÝò, ïé ïðïßåò óõ÷íÜ óõãêñïýïíôáé ìå ôï «õðåñåãþ», äçëáäÞ ôçí êïéíùíßá êáé ôïí ðïëéôéóìü. Ãéá íá ìðïñÝóåé ôï Üôïìï íá áíôéìåôùðßóåé êáôáóôÜóåéò ðïõ ôïõ ðñïêáëïýí Ýíôáóç êáé Üã÷ïò, êáôáöåýãåé óõ÷íÜ óå ìç÷áíéóìïýò Üìõíáò. Ï Öñüõíô Ý÷åé ðåñéãñÜøåé Ýíáí áñéèìü áìõíôéêþí ìç÷áíéóìþí, ïé ïðïßïé åßíáé êõñßùò Ýñãï ôïõ«åãþ». Ëåéôïõñãïýí üìùò õðïóõíåßäçôá êáé áðïóêïðïýí óôçí åîáóöÜëéóç ìéáò éóïññïðßáò ìåôáîý ôùí ôñéþí ìåñþí ôçò ðñïóùðéêüôçôáò. ÅðïìÝíùò ôï «åãþ» ëåéôïõñãåß óõ÷íÜ ùò åîéóïññïðçôéêüò ìç÷áíéóìüò áíÜìåóá óôï «åêåßíï» êáé ôï «õðåñåãþ». Áîßæåé íá åðéóçìÜíïõìå üôé ïé óýã÷ñïíåò èåùñßåò êïéíùíéêïðïßçóçò äßíïõí ìåãáëýôåñç Ýìöáóç óôï êïéíùíéêü ðåñéâÜëëïí êáé óôéò óõíåéäçôÝò áëëçëåðéäñÜóåéò ìåôáîý ôùí áôüìùí êáé ëéãüôåñï óôï áóõíåßäçôï êáé ôá âéïëïãéêÜ Ýíóôéêôá ôùí áíèñþðùí, ôá ïðïßá Üëëùóôå Ý÷ïõí áìöéóâçôçèåß áðü ó÷åäüí üëïõò ôïõò êïéíùíéïëüãïõò êáé ôïõò êïéíùíéêïýò áíèñùðïëüãïõò*.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 56

56

Êïéíùíéïëïãßá

Ðßíáêáò 3.1. Åíäåéêôéêïß ìç÷áíéóìïß Üìõíáò, ëåéôïõñãßåò, ðáñáäåßãìáôá åöáñìïãÞò

Ìç÷áíéóìüò Üìõíáò

ÐåñéãñáöÞ ôçò ëåéôïõñãßáò

ÐáñÜäåéãìá

Áðþèçóç

Ôï Üôïìï áðùèåß óôï áóõíåßäçôï áíåðéèýìçôåò åðéèõìßåò, óêÝøåéò, ðáñïñìÞóåéò, åìðåéñßåò ðïõ áíôéôßèåíôáé óôéò åðéôáãÝò ôïõ åãþ.

Ôï Üôïìï ðñïóðáèåß íá îå÷Üóåé êÜðïéï äõóÜñåóôï ãåãïíüò üðùò ìéá ëïãïìá÷ßá Þ ìéá ôñáõìáôéêÞ åìðåéñßá êôë.

¢ñíçóç

Ôï Üôïìï áðïöåýãåé íá áíôéìåôùðßóåé äõóÜñåóôåò óêÝøåéò, óõíáéóèÞìáôá êáé ãåãïíüôá ðïõ ôïõ ðñïîåíïýí Üã÷ïò, áñíïýìåíï ôçí ðñáãìáôéêüôçôá.

¸íá ðáéäß ðïõ Ý÷áóå ôç ìçôÝñá ôïõ ìðïñåß íá áíôéìåôùðßæåé ôï óõìâÜí óáí áõôÞ íá Ý÷åé öýãåé ãéá Ýíá ìáêñéíü ôáîßäé.

Åêëïãßêåõóç

Ôï Üôïìï ðñïóðáèåß íá äþóåé ìéá ëïãéêÞ åîÞãçóç óôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ Þ óå ìéá åðéäßùîÞ ôïõ ç ïðïßá äåí åß÷å ôá åðéèõìçôÜ áðïôåëÝóìáôá.

ÊÜðïéïò ðïõ áðïëýåôáé áðü ôç äïõëåéÜ ôïõ ìðïñåß íá åêëïãéêåýóåé ôï äõóÜñåóôï ãåãïíüò ëÝãïíôáò:«Ýôóé êé áëëéþò äåí Þôáí êáé ç éäáíéêÞ äïõëåéÜ».

Ðáëéíäñüìçóç

Ôï Üôïìï åðéóôñÝöåé óå ðñïçãïýìåíá óôÜäéá ôçò áíÜðôõîçò ôïõ ðïõ Þôáí ðéï åõ÷Üñéóôá.

¸íá ðáéäß åðéóôñÝöåé óå óõìðåñéöïñÝò Þ êáôáóôÜóåéò âñåöéêÞò çëéêßáò, üðùò åßíáé ç íõ÷ôåñéíÞ åíïýñçóç, ç ðéðßëá êôë.

ÐñïâïëÞ

Ôï Üôïìï ðñïâÜëëåé óå Üëëïõò ôÜóåéò, óêÝøåéò êáé êßíçôñá ðïõ óôï ßäéï ðñïêáëïýí Üã÷ïò Þ äåí ôïõ åßíáé áðïäåêôÜ.

Ôï óõíáßóèçìá ôïõ öüâïõ áðïäßäåôáé óôïí Üëëïí: «Äåí ôïí öïâÜìáé åãþ, áõôüò ìå öïâÜôáé».

ÌåôÜèåóç

Ôï Üôïìï åêäçëþíåé óå Ýíá Üëëï áíôéêåßìåíï ìéá ðáñüñìçóç ôïõ, äéüôé äåí ìðïñåß íá ôçí åêäçëþóåé óôï ßäéï ôï áíôéêåßìåíï ðïõ ôïõ ðñïêáëåß ôç äõóÜñåóôç êáôÜóôáóç.

ÊÜðïéïò ðïõ Ý÷åé èõìþóåé óôç äïõëåéÜ ôïõ ìå ôï áöåíôéêü ôïõ, äåí ìðïñåß üìùò íá åêäçëþóåé ôï èõìü ôïõ óôïí ßäéï, üôáí ãõñßæåé óðßôé ôïõ, îåóðÜåé óôç ãõíáßêá ôïõ.

Åîéäáíßêåõóç

Ôï Üôïìï ôïõ ïðïßïõ ïé ðáñïñìÞóåéò, ïé åðéèõìßåò, ïé óêÝøåéò êôë. äåí åßíáé êïéíùíéêÜ áðïäåêôÝò êáé ôïõ ðñïêáëïýí Üã÷ïò/ åíï÷Ýò óôñÝöåôáé óå áðïäåêôÝò ìïñöÝò óõìðåñéöïñÜò.

Ôï Üôïìï ìå Ýíôïíá óõíáéóèÞìáôá åðéèåôéêüôçôáò ãßíåôáé åéñçíéóôÞò.

ÐçãÞ: N. Ã. Ðáðáäüðïõëïò, Øõ÷ïëïãßá (å´ Ýêäïóç), ÁèÞíá 1997, ó. 133-136 êáé Ì. Ìáêñüãëïõ ê.Ü., Óôïé÷åßá ãåíéêÞò êáé åîåëéêôéêÞò øõ÷ïëïãßáò, ´ôÜîç, 1ïõ Êýêëïõ, ÔïìÝáò Õãåßáò êáé Ðñüíïéáò, ÏÅÄÂ, ÁèÞíá 2003, ó. 57-58 (åðåîåñãáóßá Á. ÂåñâÝñç).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 57

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò

57

Ïé êïéíùíéêïß åðéóôÞìïíåò ðïõ õéïèåôïýí ôçí ðñïóÝããéóç ôçò êïéíùíéêÞò (óõìâïëéêÞò) áëëçëåðßäñáóçò, üðùò ï Ôæ. Ìéíô (G.H. Mead, 1863-1931), áíáöÝñèçêáí éäéáßôåñá óôéò öÜóåéò áíÜðôõîçò ôïõ ðáéäéïý êáé óôéò äéåñãáóßåò ðïõ ôéò óõíïäåýïõí. Ôé óçìáßíåé üìùò ãéá ôïí Ìéíô êïéíùíéêÞ áëëçëåðßäñáóç; Ðñüêåéôáé ãéá ìéá äéáäéêáóßá êáôÜ ôçí ïðïßá ç óôåíÞ ó÷Ýóç ðïõ áíáðôýóóåôáé áíÜìåóá óå äýï (Þ ðåñéóóüôåñïõò) áíèñþðïõò (ìå ôï ðáé÷íßäé, ôç óõíáíáóôñïöÞ êôë.) ïäçãåß óôç äéáìüñöùóç, ìÝñá ìå ôç ìÝñá, ìéáò ó÷åäüí éäéùôéêÞò ãëþóóáò, åíüò êþäéêá åðéêïéíùíßáò ìåôáîý ôïõò, ìÝóù ôïõ ïðïßïõ ðáñÜãïíôáé íïÞìáôá êáé óõìâïëéóìïß. Ôá óôÜäéá ôçò êïéíùíéêÞò áíÜðôõîçò ôïõ ðáéäéïý åßíáé êáôÜ ôïí Ìéíô ôñßá: 1. Ôï ðñïðáñáóêåõáóôéêü óôÜäéï ôçò áóõíôüíéóôçò, äïêéìáóôéêÞò êáé ôõ÷áßáò óõìðåñéöïñÜò, ðïõ óõíïäåýåôáé áðü ìéìÞóåéò. 2. Ôï óôÜäéï ôïõ áôïìéêïý ðáé÷íéäéïý, êáôÜ ôï ïðïßï ôï ðáéäß ðáßæåé äéáöïñåôéêïýò ñüëïõò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ìðïñåß íá áëëÜæåé ñüëïõò, ÷ùñßò óõíôïíéóìü Þ ëïãéêÞ ôÜîç, êáé áðü áóèåíÞò íá ãßíåôáé ãéáôñüò Þ áðü ìáèçôÞò äÜóêáëïò. ÊáôÜ ôï óôÜäéï áõôü ïé «óçìáíôéêïß Üëëïé», ðïõ åßíáé óõãêåêñéìÝíá ðñüóùðá áðü ôï êïéíùíéêü ôïõ ðåñéâÜëëïí ìå ôá ïðïßá ôï ðáéäß Ý÷åé Üìåóåò, óõ÷íÝò êáé óôåíÝò åðáöÝò, áóêïýí éäéáßôåñç åðßäñáóç óôç äéáìüñöùóç ôùí ðñïôýðùí óõìðåñéöïñÜò ôïõ. 3. Ôï óôÜäéï ôïõ ïìáäéêïý ðáé÷íéäéïý, êáôÜ ôï ïðïßï óõíôåëåßôáé ìåôÜâáóç áðü ôïõò áðëïýò ñüëïõò ôïõ áôïìéêïý ðáé÷íéäéïý óå ïñãáíùìÝíïõò êïéíùíéêïýò ñüëïõò (ìå êáíüíåò, ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò, ðñïóäïêßåò). Óå áõôü ôï óôÜäéï ðñáãìáôïðïéåßôáé ìÝóù ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò ç áöïìïßùóç üëï êáé ðåñéóóüôåñùí ñüëùí êáé ôï ðáéäß ó÷çìáôßæåé ôçí åéêüíá áõôïý ðïõ ï Ìéíô ïíüìáóå «ãåíéêåõìÝíï Üëëï», äçëáäÞ áöïìïéþíåé ôéò óôÜóåéò êáé ôéò áíôéëÞøåéò ðïõ åðéêñáôïýí óå ìéá êïéíùíßá óå ó÷Ýóç ìå ôïõò äéáöïñåôéêïýò ñüëïõò. ÌÝóù áõôÞò ôçò áöïìïßùóçò ôùí ðïëëáðëþí ñüëùí ôá ðáéäéÜ åîåëßóóïíôáé óå êïéíùíéêÜ üíôá.

Åéê. 3.4 «Ôá ìÞëá»: ôï ïìáäéêü ðáé÷íßäé óõìâÜëëåé óôçí åêìÜèçóç ôùí êáíüíùí ôçò êïéíùíéêÞò æùÞò (ðñïóùðéêü áñ÷åßï Å. ÊïõìÜíôáñç).

Åéê.3.3 Ìáèáßíïõìå õðïäõüìåíïé ìåëëïíôéêïýò ñüëïõò (J. Shepard & R. Greene, Sociology & You, National Textbook Co., Chicago, 2001).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 58

58 Ìå ôçí ðñïóÝããéóÞ ôïõ ï Ìéíô óõíÝâáëå (üðùò åßäáìå óôï êåöÜëáéï 1) óôç äé÷ïôüìçóç ôïõ åáõôïý óôï «åìÝ» êáé ôï «åãþ». Ï «åáõôüò» áðïäßäåôáé ìå ôçí Ýííïéá ôïõ êïéíùíéêïý «åìÝ» (Me) óå áíôéäéáóôïëÞ ìå ôï øõ÷éêü «åãþ» (I). «Ôï ÅìÝ áðïôåëåß ôç óôáèåñÞ äïìÞ ôïõ Åáõôïý, óå áíôßèåóç ìå ôï Åãþ ôï ïðïßï áðïôåëåß ôçí áõèüñìçôç ðëåõñÜ ôïõ» (×ñ. ÍüâáÊáëôóïýíç, 2000:212). Ôï «åìÝ» áíôéðñïóùðåýåé ôçí êïéíùíßá, äçëáäÞ üëï åêåßíï ôï óýóôçìá ôùí ðñïôýðùí êáé ôùí áîéþí ðïõ áöïìïéþíïíôáé ìå ôçí êïéíùíéêïðïßçóç. Ôï «åãþ» áíôéðñïóùðåýåé ôéò ðáñïñìÞóåéò ôïõ áôüìïõ, ôï áõèüñìçôï êáé áðñüâëåðôï ìÝñïò ôïõ êïéíùíéêïý ôïõ åáõôïý. Ïé êïéíùíéïëüãïé ðïõ õéïèåôïýí ôç ëåéôïõñãéóôéêÞ Þ ôç ìáñîéóôéêÞ ðñïóÝããéóç ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò äåí óõìðåñéëáìâÜíïõí óôçí ïðôéêÞ ôïõò ôéò Ýìöõôåò ðáñïñìÞóåéò êáé ôá Ýíóôéêôá ôïõ áôüìïõ. Áíôßèåôá, äßíïõí Ýìöáóç óôçí åðßäñáóç ðïõ áóêåß ôï êïéíùíéêü ðåñéâÜëëïí óôçí áíÜðôõîç ôïõ áôüìïõ. Ç êïéíùíéêïðïßçóç ëïéðüí, óýìöùíá ìå ôïõò êïéíùíéïëüãïõò ðïõ õéïèåôïýí ôç ëåéôïõñãéóôéêÞ ðñïóÝããéóç, áðïóêïðåß: •óôçí áíÜðôõîç ôçò ðñïóùðéêüôçôáò ôïõ áôüìïõ, •óôçí áðïäï÷Þ ôùí ðñïôýðùí óõìðåñéöïñÜò áðü üëá ôá ìÝëç ôçò êïéíùíßáò, •óôçí Ýíôáîç ôùí áôüìùí óôïõò êïéíùíéêïýò èåóìïýò êáé •óôç äéáóöÜëéóç êáé ôç äéáôÞñçóç ôçò êïéíùíéêÞò óõíï÷Þò. ¸ôóé, ïé ëåéôïõñãéóôÝò åîçãïýí ôçí êïéíùíéêïðïßçóç ùò ìéá äéáäéêáóßá ðïõ ðåñéëáìâÜíåé ôïõò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò ç ïìÜäá (Þ óõíïëéêÜ ç êïéíùíßá) åñãÜæåôáé áðü êïéíïý ãéá ôç äçìéïõñãßá óôáèåñþí êïéíùíéêþí ó÷Ýóåùí. Áíôßèåôá, ïé ìáñîéóôÝò ðñïóåããßæïõí ôçí êïéíùíéêïðïßçóç ùò ìéá äéáäéêáóßá ìÝóù ôçò ïðïßáò äéáéùíßæåôáé ç êáèåóôçêõßá ôÜîç ðñáãìÜôùí. ¼ôáí ãéá ðáñÜäåéãìá, ïé Üíèñùðïé êïéíùíéêïðïéïýíôáé, áðïäÝ÷ïíôáé ôçí ïéêïãåíåéáêÞ ôïõò êáôáãùãÞ ìÝóù ôçò åêìÜèçóçò ôùí êïéíùíéêþí êáíüíùí ðïõ ðñïóéäéÜæïõí óôçí êïéíùíéêÞ ôïõò ôÜîç (Þ ôçí êïéíùíéêÞ ôïõò èÝóç). Ïé ìáñîéóôÝò èåùñïýí üôé ïé Üíèñùðïé ìáèáßíïõí íá áðïäÝ÷ïíôáé ôçí êïéíùíéêÞ ôïõò èÝóç, ðñéí áêüìá áðïêôÞóïõí óõíåßäçóç ôùí ïéêïíïìéêþí ó÷Ýóåùí êõñéáñ÷ßáò. Ìáèáßíïõí äçëáäÞ áðü íåáñÞ çëéêßá üëïõò ôïõò êáíüíåò ðïõ äéÝðïõí ôç èÝóç ôïõò êáé óôç óõíÝ÷åéá áðïêôïýí óõíåßäçóç ôçò êáôÜôáîÞò ôïõò óôï êïéíùíéêü ðëáßóéï ùò êÜôé ôï åíôåëþò öõóéêü. ÊáôÜ óõíÝðåéá ç êïéíùíéêïðïßçóç óõíôçñåß ôá êïéíùíéêÜ, ðïëéôéêÜ êáé ïéêïíïìéêÜ ðñïíüìéá ôùí êõñßáñ÷ùí ôÜîåùí ìÝóù äïìþí üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ç åêðáßäåõóç, ç ïðïßá áíáðáñÜãåé ôéò êïéíùíéêÝò èÝóåéò.

Êïéíùíéïëïãßá

3.3 Öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò Ç æùÞ ìáò êáèïñßæåôáé áðü Ýíá óýíïëï ó÷Ýóåùí êáé äñáóôçñéïôÞôùí (ïéêïãÝíåéá, åñãáóßá, åêðáßäåõóç êôë.). Ï Üíèñùðïò óõììåôÝ÷åé óå áõôÝò ôéò äñáóôçñéüôçôåò ìå ôñüðï ôõðéêü, ðïõ óçìáßíåé üôé ïé óõìðåñéöïñÝò üëùí ôùí óõììåôå÷üíôùí åßíáé áíáìåíüìåíåò êáé êïéíùíéêÜ ðñïóäéïñéóìÝíåò. Ôá Üôïìá ìÝóá óå áõôü ôï ðëáßóéï êáôáëáìâÜíïõí äéáöïñåôéêÝò êïéíùíéêÝò èÝóåéò, áðü ôéò ïðïßåò áðïññÝïõí äéáöïñåôéêïß êïéíùíéêïß ñüëïé. ÐÝñá üìùò áðü ôéò ôõðéêÝò êáé áíáìåíüìåíåò óõìðåñéöïñÝò, ôá Üôïìá åðéôåëïýí ôïõò ñüëïõò ðïõ áíáëáìâÜíïõí ìå ôñüðï ïõóéáóôéêü, áíÜëïãá ìå ôéò áíôéëÞøåéò êáé ôá âéþìáôÜ ôïõò. Óõíåðþò äåí «åñìçíåýïõí» êáôÜ ôïí ßäéï ôñüðï ôïõò êïéíùíéêïýò ñüëïõò: Üëëá ôáõôßæïíôáé ðëÞñùò ìå ôéò áíáìåíüìåíåò óõìðåñéöïñÝò êáé Üëëá äéáöïñïðïéïýíôáé Þ áðïêëßíïõí áðü áõôÝò. Ãéáôß ï äÜóêáëïò âáèìïëïãåß ôï ìáèçôÞ; Ãéáôß ï åñãïäüôçò åëÝã÷åé ôïí åñãáæüìåíï; Ç áðÜíôçóç óôá ðáñáðÜíù åñùôÞìáôá åßíáé üôé ìÝóá ó’ áõôÝò ôéò ó÷Ýóåéò ïé èÝóåéò ðïõ êáôáëáìâÜíïõìå åßíáé éåñáñ÷çìÝíåò. Ç éåñáñ÷ßá áõôÞ ïöåßëåôáé óå Ýíá óýóôçìá èÝóåùí ðïõ ðñïóäéïñßæåé ôçí êÜèå äñáóôçñéüôçôá (ïéêïãåíåéáêÞ, åêðáéäåõôéêÞ Þ åñãáóéáêÞ) êáé ðåñéëáìâÜíåé ôéò ôõðïðïéçìÝíåò êáé áíáìåíüìåíåò óõìðåñéöïñÝò, äçëáäÞ ôïí êïéíùíéêü èåóìü. ÅðïìÝíùò Ýíáò êïéíùíéêüò èåóìüò óõíßóôáôáé áðü Ýíá óýóôçìá èÝóåùí êáé áðïóêïðåß óôçí åêðëÞñùóç ìéáò âáóéêÞò ëåéôïõñãßáò ôçò êïéíùíßáò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï ó÷ïëåßï óõãêñïôåßôáé áðü ðïëëÝò êïéíùíéêÝò èÝóåéò (ð.÷. äÜóêáëïò, ìáèçôÞò, äéåõèõíôÞò, ó÷ïëéêüò óýìâïõëïò, äéåõèõíôÞò åêðáßäåõóçò, õðåýèõíïò ÓÅÐ, ãïíÝáò êôë.) ìå áíÜëïãïõò ñüëïõò (áíáìåíüìåíåò êáé ôõðïðïéçìÝíåò óõìðåñéöïñÝò). Ïé ñüëïé áõôïß áðïóêïðïýí óôçí åêðëÞñùóç ôçò åêðáéäåõôéêÞò ëåéôïõñãßáò (äçëáäÞ ôçò ìÜèçóçò), áíåîÜñôçôá áðü ôï âáèìü åðéôõ÷ßáò óôçí ðñÜîç. Óôéò êïéíùíßåò ìáò õðÜñ÷åé óõ÷íÜ ìéá ôáýôéóç ôùí öïñÝùí êïéíùíéêïðïßçóçò ìå ôïõò èåóìïýò. Áõôü óõìâáßíåé ãéáôß ïé êïéíùíßåò óôéò ïðïßåò æïýìå åßíáé ïñãáíùìÝíåò ìå Ýíá óõóôçìáôéêü ôñüðï êáé äéÝðïíôáé áðü ðëÝãìá êáíüíùí ðïõ ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò åßíáé ôõðéêïß. Ïé öïñåßò ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò åßíáé ðïëõÜñéèìïé: ïéêïãÝíåéá, ó÷ïëåßï, ðáñÝá óõíïìçëßêùí, Åêêëçóßá, Ì.Ì.Å., êñÜôïò. ÓõíÞèùò áíáöåñüìáóôå óå äýï êáôçãïñßåò öïñÝùí êïéíùíéêïðïßçóçò: • óôïõò ðñùôïãåíåßò öïñåßò, üðùò ç ïéêïãÝíåéá êáé ç ðáñÝá ôùí óõíïìçëßêùí êôë., óôïõò ïðïßïõò ç áëëçëåðßäñáóç ôùí ìåëþí ôçò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò ÷áñáêôçñßæåôáé áðü óôåíÝò äéáðñïóùðéêÝò êáé óõíáéóèçìáôéêÝò ó÷Ýóåéò êáé • óôïõò äåõôåñïãåíåßò öïñåßò, üðùò ôï ó÷ïëåßï, ç Åêêëçóßá, ï ÷þñïò åñãáóßáò êáé ôï êñÜôïò, óôïõò ïðïßïõò ïé ó÷Ýóåéò ìåôáîý ôùí áôüìùí (ð.÷. äáóêÜëùíìáèçôþí, åñãïäïôþí-åñãáæïìÝíùí êôë.) ñõèìßæïíôáé âÜóåé óõãêåêñéìÝíùí ðñïäéáãñáöþí êáé åßíáé ðåñéóóüôåñï ôõðéêÝò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 59

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò Ïé ðñùôïãåíåßò êáé ïé äåõôåñïãåíåßò öïñåßò (êïéíùíéêÝò ïìÜäåò) óõíõðÜñ÷ïõí êáé áóêïýí ôçí åðéññïÞ ôïõò êáè’ üëç ôç äéÜñêåéá ôçò æùÞò ôùí áíèñþðùí. Ùóôüóï, ïé ðñùôïãåíåßò öïñåßò (êáé éäßùò ç ïéêïãÝíåéá), áóêïýí óçìáíôéêÞ åðßäñáóç óôçí êïéíùíéêïðïßçóç ôùí ðáéäéþí, åíþ ïé äåõôåñïãåíåßò öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò áóêïýí óçìáíôéêÞ åðßäñáóç óôá ìåôÝðåéôá óôÜäéá ôçò æùÞò ôùí áíèñþðùí. Áðü ôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá ðáñáôçñåßôáé ìéá ìåßùóç ôçò óçìáóßáò êÜðïéùí öïñÝùí (ð.÷. ôçò ïéêïãÝíåéáò) ïé ïðïßïé ðáëáéüôåñá åß÷áí ôçí áðïêëåéóôéêÞ åõèýíç ãéá ôçí êïéíùíéêïðïßçóç ôïõ áôüìïõ, åíþ ìÝñïò ôùí ëåéôïõñãéþí áõôþí ôùí öïñÝùí Ý÷åé åê÷ùñçèåß óå Üëëïõò öïñåßò (ð.÷. óôçí åêðáßäåõóç). Åðßóçò, åßíáé óçìáíôéêü íá ôïíßóïõìå ôçí áóõìöùíßá Þ ôç óýãêñïõóç ôùí ðñïôýðùí ðïõ ðñïâÜëëïíôáé áðü ôïõò ðáëéïýò êáé ôïõò íåïóýóôáôïõò öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò, öáéíüìåíï ðïõ óôç óýã÷ñïíç åðï÷Þ ðáñáôçñåßôáé óõ÷íüôåñá áðü ü,ôé Üëëïôå (ð.÷. ôá ðñüôõðá ðïõ ðñïâÜëëïíôáé áðü ôá Ì.Ì.Å. Ýíáíôé ôùí ðñïôýðùí ðïõ äéáìïñöþíïíôáé áðü ôçí ïéêïãÝíåéá Þ ôç èñçóêåßá).

3.3.1 Ðñùôïãåíåßò öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò ÏéêïãÝíåéá Ùò ðñùôïãåíÞò öïñÝáò êïéíùíéêïðïßçóçò, ç ïéêïãÝíåéá äéáìïñöþíåé óçìáíôéêÜ ôïõò êáíüíåò, ôéò óõíÞèåéåò, ôéò áîßåò êáé ôéò áíôéëÞøåéò ôïõ ðáéäéïý áðü ôç óôéãìÞ ôçò ãÝííçóÞò ôïõ. Åéäéêüôåñá, ç ïéêïãÝíåéá áðïôåëåß ôïí êáèïñéóôéêÞò óçìáóßáò öïñÝá ôüóï ãéá ôçí åðéâßùóç üóï êáé ãéá ôç óõíáéóèçìáôéêÞ áíÜðôõîç ôïõ áôüìïõ êáôÜ ôçí ðáéäéêÞ ôïõ çëéêßá. Óå êÜèå êïéíùíßá ïé üñïé óõããÝíåéáò, ç äïìÞ êáé ôï ìÝãåèïò ôçò ïéêïãÝíåéáò áðïôåëïýí ðáñÜãïíôåò ðïõ ïäçãïýí óå äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò óõìðåñéöïñÜò. Ç ïéêïãÝíåéá ùóôüóï ðáñáìÝíåé êáé óÞìåñá Ýíáò âáóéêüò ôüðïò óôç äéáäéêáóßá ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò êáé Ýíá êáôáöýãéï áëëçëåããýçò ãéá ôá Üôïìá ðáñ’ üëåò ôéò äéáöïñïðïéÞóåéò ðïõ Ý÷ïõí åðÝëèåé óôï èåóìü, óôïí ïðïßï ðáñáôçñåßôáé ìéá ðåñéóóüôåñï ÷áëáñÞ óýíäåóç ôùí ìåëþí áðü ü,ôé ðáëáéüôåñá (åëåýèåñç óõìâßùóç, äéáæýãéá, áõôïíüìçóç ôïõ áôüìïõ áðü ôçí ïéêïãÝíåéá). Ôï ðáñáêÜôù óõìðÝñáóìá, óôï ïðïßï êáôáëÞãåé ìåôáîý Üëëùí ç Ýñåõíá ôïõ Å.Ê.Ê.Å., äåß÷íåé ôçí ôÜóç ôùí íÝùí íá åðéêïéíùíïýí ïõóéáóôéêÜ ìå ôïõò ãïíåßò ôïõò. «Ïé íÝïé åðéäéþêïõí íá óõæçôïýí ìå ôïõò ãïíåßò ôïõò, êáé ìÜëéóôá ôá êïñßôóéá ðåñéóóüôåñï áðü ôá áãüñéá. ÈÝìáôá ðïõ ôïõò áðáó÷ïëïýí åßíáé áõôÜ ôùí óðïõäþí, ôïõ ó÷ïëåßïõ, ïéêïíïìéêÜ êáé åðáããåëìáôéêÜ, åýñåóçò åñãáóßáò. Åðßóçò óõæçôïýí, éäéáßôåñá ôá êïñßôóéá, ôá áéóèçìáôéêÜ êáé ôéò ó÷Ýóåéò ìå ôï Üëëï öýëï. ÐÜíôùò ôá ðñïò óõæÞôçóç èÝìáôá ðïéêßëëïõí

59 áðü óïâáñÜ Þ ü÷é, åðßêáéñá, èÝìáôá ðñïâëçìáôéóìïý. Áõôü äåß÷íåé ôç ìåãÜëç áíÜãêç åðéêïéíùíßáò ðïõ Ý÷ïõí ïé íÝïé, óôçí ïðïßá, ìå ôç óåéñÜ ôïõò, èá ðñÝðåé íá áíôáðïêñßíïíôáé ïé ãïíåßò» (Á. ÔåðÝñïãëïõ, 1999:121).

ÐáñÝá óõíïìçëßêùí Ç ðáñÝá äéáìïñöþíåé ôïí ôñüðï åðéêïéíùíßáò, ôç óêÝøç êáé ôá ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò ôùí ðáéäéþí. Ç áðïäï÷Þ ôùí êáíüíùí ôçò ïìÜäáò (ð.÷. ãëùóóéêüò êþäéêáò, íôýóéìï, ðïäïóöáéñéêÝò ðñïôéìÞóåéò) áðïôåëåß óôïé÷åßï ðïõ åõíïåß ôçí áßóèçóç ôïõ ðáéäéïý üôé

«×áñáêôçñéóôéêÞ ðåñßðôùóç...åßíáé ç ìïôïóéêëÝôá, ç ÷ñÞóç ôçò ïðïßáò ðñïùèåßôáé áðü êÜèå ó÷åäüí êõñßáñ÷ç íåáíéêÞ êïõëôïýñá êáé, åðéðëÝïí, áðü ôç âéïìç÷áíßá êáé ôç äéáöÞìéóç, ôçí ôåëåõôáßá ôñéáêïíôáåôßá, ùò áðáñáßôçôï íåáíéêü “áîåóïõÜñ”. ÐáñÜëëçëá, êÜèå ÷ñüíï ðñïâÜëëåôáé êáé Ýíáò íÝïò ôýðïò ôçò, ìå ðåñéóóüôåñá êõâéêÜ, ìåãáëýôåñç ôá÷ýôçôá Þ íÝá åìöÜíéóç. ¸íáò íÝïò...ìåôáîý äåêáðÝíôå êáé åßêïóé ðåñßðïõ ÷ñüíùí, åõëüãùò äåí ìðïñåß íá áíôáðïêñéèåß óôçí åðéèõìßá ôïõ ãéá íÝá Þ “êáëޔìïôïóéêëÝôá êáé ðïëý óõ÷íÜ äåí ìðïñåß íá ôçí áðïêôÞóåé êáèüëïõ. Åðçñåáæüìåíïò áðü ôç ìüäá, ôéò äéáöçìßóåéò áëëÜ êáé ôéò ðñïóùðéêÝò ôïõ áíÜãêåò (ç ìïôïóéêëÝôá ÷ñçóéìåýåé ùò ìÝóï öõãÞò, “åêôüíùóçò ” áíáðëÞñùóçò êïéíùíéêïý áíáóôÞìáôïò êáé óôÜôïõò óå ó÷Ýóç ìå ôçí ïìÜäá óõíïìçëßêùí êáé ôéò êïðÝëåò, åíþ ôáõôü÷ñïíá éêáíïðïéåß êáé ôéò ðñáãìáôéêÝò áíÜãêåò êßíçóçò êáé áíáøõ÷Þò), ï íÝïò áõôüò èá ðñïóðáèÞóåé, åíäå÷ïìÝíùò, íá áðïêôÞóåé êÜðïéá ðáëéÜ êáé ÷ñçóéìïðïéçìÝíç. Ôüôå èá åîáóêçèåß óôç ìåãÜëç ôá÷ýôçôá, óôï áíôáãùíéóôéêü ðñïóðÝñáóìá (óôéò “êüíôñåò”), óôïõò åëéãìïýò, ðñïêåéìÝíïõ íá ìçí “ôïõ ôç âãáßíïõí ”ïé ìïíôÝñíåò ìïôïóéêëÝôåò ìåãÜëùí êõâéêþí... Ìå Üëëá ëüãéá, èá ãßíåé ìç÷áíüâéïò Þ “êáìéêÜæé”âÜæïíôáò åíäå÷ïìÝíùò óå êßíäõíï ôç æùÞ ôïõ êáé ôïõò Üëëïõò, óôï ìÝôñï ðïõ ç ìïôïóéêëÝôá áõôÞ èá åßíáé ç ìüíç, äýóêïëá áðïêôçìÝíç êáé õðü ôç óõíå÷Þ áðåéëÞ ôïõ áíôáãùíéóìïý åõñéóêüìåíç äéÝîïäüò ôïõ.». (A.ÁóôñéíÜêçò, 991:3435).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 60

Êïéíùíéïëïãßá

60 áíÞêåé óôçí ïìÜäá ôùí óõíïìçëßêùí. Ç áðïôåëåóìáôéêüôçôá ôçò åðéññïÞò ôçò ðáñÝáò åîáñôÜôáé áðü ôç óõ÷íüôçôá ôçò åðáöÞò êáé åßíáé éäéáßôåñá óçìáíôéêÞ êáé êñßóéìç ìÝ÷ñé ôçí åíçëéêßùóç ôïõ áôüìïõ. Ìå ôçí ðáñÝá ôá ðáéäéÜ áíåîáñôçôïðïéïýíôáé áðü ôçí ïéêïãÝíåéá, áíáðôýóóïõí áõôïðåðïßèçóç êáé êïéíùíéêÝò äåîéüôçôåò (ð.÷. åðéêïéíùíßá, óõíåñãáóßá, ïìáäéêüôç-

ôçí ðáñÝá ôùí åíçëßêùí- åßíáé ç åìðåéñßá ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò. ÐáñÝåò êáé óýëëïãïé åßíáé ìïñöÝò (ôõðéêÝò Þ Üôõðåò, äåí Ý÷åé êáé ôüóï óçìáóßá) ðïõ ðñïóäéïñßæïõí ôéò åðéëïãÝò ìáò (áíÞêïõìå óå áõôÞ ôç ëÝó÷ç êáé ü÷é óôçí Üëëç), åêöñÜæïõí ôï áßóèçìá ôïõ üôé áíÞêïõìå êÜðïõ (åðéëÝãïõìå áõôïýò ãéá ðáñÝá êáé ü÷é ôïõò Üëëïõò) êáé óêéáãñáöïýí êïììÜôé ôïõ êïéíùíé-

Åéê. 3.5 «Ôá êÜëáíôá» ôïõ Íéêçöüñïõ Ëýôñá (Ïé ¸ëëçíåò æùãñÜöïé: éóôïñßá ôçò íåïåëëçíéêÞò æùãñáöéêÞò, åêä. ÌÝëéóóá 1974).

ôá). ÕðÜñ÷åé ùóôüóï ç ðéèáíüôçôá íá áêïëïõèÞóïõí áñíçôéêÜ ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò (ð.÷. åîáñôçóéïãüíåò ïõóßåò, ÷ïõëéãêáíéóìüò, êüíôñåò ìå ôéò ìïôïóéêëÝôåò) óôçí ðñïóðÜèåéÜ ôïõò íá áíôéäñÜóïõí óôï ïéêïãåíåéáêü ðåñéâÜëëïí êáé íá ðñïâÜëïõí ìéá êáêþò åííïïýìåíç áíåîáñôçóßá. Óå ðïëëÝò êïéíùíßåò (êáé éäßùò óôéò äõôéêÝò) ç äéáäéêáóßá ùñßìáíóçò ôïõ áôüìïõ áðïäßäåôáé ìå Ýííïéåò ðïõ áðïôåëïýí ôáõôü÷ñïíá êáé ôáîéíïìéêÝò êáôçãïñßåò üðùò«ðáéäß»,«Ýöçâïò» êáé «åíÞëéêïò». Ïé ðáñáðÜíù êáôçãïñßåò, ðïõ ðåñéãñÜöïõí ôç öÜóç ùñßìáíóçò Þ ãÞñáíóçò ôïõ áôüìïõ äåí åßíáé ìüíï åñãáëåßá ôùí êïéíùíéêþí åðéóôçìüíùí, åßíáé ïñáôÝò êáé ðáñáôçñÞóéìåò ìÝóá óôéò ßäéåò ôéò ïìÜäåò ðïõ óõãêñïôïýí ôá ìÝëç êÜèå êáôçãïñßáò (ðáñÝåò, ëÝó÷åò êôë.). Áí óêåöôïýìå ôé åßíáé áõôü ðïõ êÜíåé ôéò ðéï ðÜíù êáôçãïñßåò äéáêñéôÝò, èá êáôáëÞîïõìå óôï óõìðÝñáóìá üôé áõôü ðïõ ôéò ïñéïèåôåß -êáé åðïìÝíùò äéáöïñïðïéåß ôçí ðáñÝá ôùí ðáéäéþí áðü ôçí ðáñÝá ôùí åöÞâùí Þ

êïý ìáò åáõôïý Þ ôçò êïéíùíéêÞò ìáò ôáõôüôçôáò («åßìáóôå ïéêïëüãïé» Þ «åßìáóôå ñïêÜäåò»).

3.3.2 Äåõôåñïãåíåßò öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò Ó÷ïëåßï Ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá ìéáò ÷þñáò ìåôáâéâÜæåé óôç íÝá ãåíéÜ ôéò êïéíÝò ðáñáäüóåéò, áëëÜ êáé ôç óõóóùñåõìÝíç ãíþóç ôçò êïéíùíßáò. Óôéò ðñïâéïìç÷áíéêÝò êïéíùíßåò ïé ãíþóåéò ìåôáâéâÜæïíôáí åìðåéñéêÜ áðü ãåíéÜ óå ãåíéÜ. Ôï ó÷ïëåßï ùò èåóìüò åßíáé äçìéïýñãçìá ôùí êïéíùíéþí ôïõ 19ïõ áéþíá, åíþ ç ãåíßêåõóÞ ôïõ óôï äõôéêü êüóìï ðñáãìáôïðïéÞèçêå ôïí 20ü áéþíá. ÓÞìåñá ç åêðáßäåõóç ëåéôïõñãåß óõìðëçñùìáôéêÜ ìå ôçí ïéêïãÝíåéá ùò ðñïò ôçí åêìÜèçóç ðñïôýðùí óõìðåñéöïñÜò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 61

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò Ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá êÜèå ÷þñáò óõíäÝåôáé åðßóçò ìå ôéò áíÜãêåò ãéá ôç ìåëëïíôéêÞ åðáããåëìáôéêÞ êïéíùíéêïðïßçóç ôçò íÝáò ãåíéÜò êáé ãéá ôçí áðüêôçóç êïéíùíéêþí äåîéïôÞôùí (êñéôéêÞ óêÝøç, óõíåñãáóßá, ïìáäéêüôçôá), ðïõ åßíáé áðáñáßôçôá åöüäéá ãéá êÜèå Üôïìï-ìÝëïò ôçò êïéíùíßáò.

61 Ï ÂÝìðåñ (M. Weber, 1864-1920) èåùñïýóå üôé ç èñçóêåõôéêÞ óõìðåñéöïñÜ åßíáé óôçí ïõóßá ðñïóáíáôïëéóìÝíç ðñïò ôïí åðßãåéï êüóìï. Óýìöùíá ìå ôïí ÂÝìðåñ, ç åìöÜíéóç ôïõ ðñïôåóôáíôéóìïý, ï ïðïßïò Ýäéíå Ýìöáóç óôéò áîßåò ôçò áóêçôéêÞò æùÞò, ôçò áðïôáìßåõóçò, ôçò óêëçñÞò åñãáóßáò êáé ôçò åðÝíäõóçò,

Åéê. 3.6 ÈåáôñéêÞ êáé ìïõóéêÞ åêäÞëùóç ôïõ Ãõìíáóßïõ Âëá÷ïêåñáóéÜò, ÄÞìïõ Óêéñßôéäáò Áñêáäßáò, áöéåñùìÝíç óôç ëáúêÞ ðáñÜäïóç (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Ãõìíáóßïõ Âëá÷ïêåñáóéÜò).

Èñçóêåßá Ãéá ôçí êïéíùíéïëïãßá ç èñçóêåßá áðïôåëåß Ýíáí êïéíùíéêü èåóìü ðïõ ðñáãìáôåýåôáé ôç ó÷Ýóç ôùí áíèñþðùí ìå ôï èåßï. ÁíáöÝñïõìå ðáñáêÜôù, åíäåéêôéêÜ êÜðïéåò áðü ôéò óêÝøåéò ôùí èåìåëéùôþí ôçò êïéíùíéïëïãßáò ó÷åôéêÜ ìå ôç èñçóêåßá ðïõ áöïñïýí ôçí êïéíùíéêÞ Ýíôáîç êáé ôçí êïéíùíéêïðïßçóç ôïõ áôüìïõ. Óýìöùíá ìå ôïí ÍôõñêÝì (Å. Durkheim, 1858-1917), ç èñçóêåßá áðïôåëåß ðñïâïëÞ êáé èåïðïßçóç ôçò ßäéáò ôçò áíèñþðéíçò êïéíùíßáò. ÌÝóá áðü ôç äéäáóêáëßá ôïõ èñçóêåõôéêïý äüãìáôïò êáé ôéò èñçóêåõôéêÝò ôåëåôÝò åðéâåâáéþíåôáé ç óõëëïãéêÞ ôáõôüôçôá ôùí ïìïèñÞóêùí (ð.÷.«åìåßò ïé ÷ñéóôéáíïß», «åìåßò ïé ìïõóïõëìÜíïé», «åìåßò ïé åâñáßïé») êáé åíéó÷ýïíôáé ôá éäáíéêÜ êáé ïé áîßåò ôçò êïéíùíßáò. Ç èñçóêåßá åßíáé óôåíÜ óõíäåäåìÝíç ìå ôçí åìðåéñßá ôçò êïéíüôçôáò* ãéáôß åíéó÷ýåé ôïõò äåóìïýò ìåôáîý ôùí ìåëþí ôçò êáé åíþíåé ôïõò ïìïèñÞóêïõò.

óõíäÝåôáé éóôïñéêÜ ìå ôçí áíÜðôõîç ôïõ êáðéôáëéóìïý óôçí Åõñþðç. Åßíáé ðñïöáíÝò åðïìÝíùò üôé ç èñçóêåßá ìðïñåß íá åðçñåÜóåé ôïí ïéêïíïìéêü êáé ôïí åðáããåëìáôéêü ðñïóáíáôïëéóìü ôùí áíèñþðùí. Óýìöùíá ìå ôç óýã÷ñïíç ëåéôïõñãéóôéêÞ èåùñßá, ç ïðïßá áíáìößâïëá Ý÷åé åðçñåáóôåß áðü ôç óêÝøç ôïõ ÍôõñêÝì, ç èñçóêåßá áðïôåëåß ôï öïñÝá êïéíùíéêïðïßçóçò ðïõ óõíôåßíåé óôç óýíäåóç ôùí ìåëþí êáé åí ôÝëåé óôçí åíïðïßçóç êáé óõíï÷Þ ôçò êïéíùíßáò ìå äéÜöïñïõò ôñüðïõò: á. ÅðçñåÜæåé ôá ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò ôùí ïìüèñçóêùí áôüìùí. â. Äéáìïñöþíåé ôïõò êïéíùíéêïýò êáíüíåò êáé ôéò óõìðåñéöïñÝò ôïõò. ã. Äñáóôçñéïðïéåßôáé ìå ðáñåìâÜóåéò êïéíùíéêïý ðåñéå÷ïìÝíïõ (ð.÷. äùñåÜ ïñãÜíùí, óõóóßôéá ãéá áðüñïõò, ðñïãñÜììáôá ãéá íÝïõò). ÐïëëÝò öïñÝò ï èñçóêåõôéêüò ëüãïò ìðïñåß íá ëåé-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 62

Êïéíùíéïëïãßá

62 ôïõñãÞóåé áðåëåõèåñùôéêÜ ãéá ôá ìÝëç ìéáò êïéíùíßáò. ÓçìáíôéêÞ åîÜëëïõ åßíáé ç óõììåôï÷Þ ÷ñéóôéáíþí êëçñéêþí óôá êéíÞìáôá êïéíùíéêÞò äéáìáñôõñßáò êáôÜ ôçò åêìåôÜëëåõóçò, ôçò áðïéêéïêñáôßáò êáé ôïõ ñáôóéóìïý óôç ËáôéíéêÞ ÁìåñéêÞ, óôç Íüôéá ÁöñéêÞ êáé ôéò Ç.Ð.Á. êáôÜ ôïí 20ü áéþíá. Åêôüò áðü ôï óçìáíôéêü ñüëï ðïõ äéáäñáìáôßæåé óôçí êïéíùíéêïðïßçóç êáé óôçí åíßó÷õóç ôùí çèéêþí áîéþí êáé ðñïôýðùí ôùí ïìïèñÞóêùí, ç èñçóêåßá áðïôåëåß åðßóçò óçìáíôéêü öïñÝá êïéíùíéêÞò óôÞñéîçò Ýíáíôé ôùí áíôéöÜóåùí ôçò æùÞò.

ñüëïõò, êáôáóêåõÜæïõí åßäùëá, ìå Ýíá ëüãï ìðïñïýí íá åðçñåÜóïõí âáèéÜ ôç óêÝøç ôùí áôüìùí, áëëÜ êáé ïëüêëçñç ôçí ðñïóùðéêüôçôÜ ôïõò. Ôé óõìâáßíåé üìùò ìå ôá ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò ðïõ ðñïâÜëëïíôáé áðü ôá Ì.Ì.Å. êáé ðþò áõôÜ åðçñåÜæïõí ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí åöÞâùí; Óôï åñþôçìá áõôü ìðïñïýí íá äïèïýí ðïéêßëåò áðáíôÞóåéò, ìéá êáé õðÜñ÷åé ðëÞèïò áíáöïñþí ãéá ôá ðñüôõðá ðïõ ðñïâÜëëïíôáé áðü ôá Ì.Ì.Å. ÂÝâáéá ç Üêñéôç, ðáèçôéêÞ áðïäï÷Þ ôùí ðñïúüíôùí ôùí Ì.Ì.Å. áðü ôéò ðïëý íåáñÝò çëéêßåò - èÝìá

Å3.7 Ôï ðñïóêýíçìá óôïí ¢ãéï Á÷ßëëåéï ËÜñéóáò: ôï èñçóêåõôéêü óõíáßóèçìá äéáðåñíÜ áíèñþðïõò äéáöïñåôéêþí ôÜîåùí, åðáããåëìÜôùí êáé çëéêéþí (öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Å. ÊïõìÜíôáñç).

Ì.Ì.Å. Ç åðßäñáóç ôùí Ì.Ì.Å. óôç æùÞ ôïõ áíèñþðïõ ìåëåôÜôáé áðü ðïëëïýò êïéíùíéêïýò åðéóôÞìïíåò óôïí êüóìï ãéá üëåò ôéò çëéêéáêÝò ïìÜäåò, áëëÜ éäéáßôåñá ãéá ôá ðáéäéÜ. Ôá Ì.Ì.Å. øõ÷áãùãïýí, åíçìåñþíïõí, ìïñöþíïõí, áóêïýí êñéôéêÞ, åéëéêñéíÞ Þ éäéïôåëÞ, åðçñåÜæïíôáò ôçí êïéíÞ ãíþìç, áëëÜ êõñßùò ðñïâÜëëïõí ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò, áíáäåéêíýïõí êïéíùíéêïýò

ðïõ áðáó÷ïëåß åõñýôåñá ôçí êïéíùíßá - åðéâÜëëåé ôçí åíåñãïðïßçóç ôùí ðïëéôþí, áëëÜ êáé ôùí äçìïóéïãñÜöùí, þóôå íá åëÝã÷ïíôáé ìå üñïõò ðïéüôçôáò ôá ðñïóöåñüìåíá áãáèÜ ôùí çëåêôñïíéêþí Ì.Ì.Å. (ôçëåüñáóç, äéáäßêôõï). Ïé íÝïé, ùò ðéï åõÜëùôïé äÝêôåò, ìéìïýíôáé Þ ôáõôßæïíôáé ðïëëÝò öïñÝò ìå äéÜöïñá åßäùëá. ÂÝâáéá ç ìßìçóç Þ ç ôáýôéóç áõôÞ áíôáíáêëÜ ôéò áíÜãêåò ôçò äéáöÞìéóçò êáé ôçò áãïñÜò êáé ü÷é ôéò äéêÝò ôïõò áíÜãêåò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:00

Page 63

63

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò

Ïé íÝïé óõ÷íÜ ôáõôßæïíôáé ìå ôá åßäùëá ôçò åðï÷Þò Åéê. 3.8á Í. ÊáêëáìáíÜêçò, ïëõìðéïíßêçò (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Associated Press êáé Reuters).

«...Ôá ìÝóá ìáæéêÞò åíçìÝñùóçò ðñïôéìïýí ãåãïíüôá ðïõ Ý÷ïõí ôï óôïé÷åßï ôïõ äñÜìáôïò êáé ôçò óýãêñïõóçò. Ïé ôå÷íïëïãéêÝò åîåëßîåéò ôùí ôåëåõôáßùí åôþí åðéôñÝðïõí ôç ìåôÜäïóç êáôáóôñïöþí, êïéíùíéêþí óõãêñïýóåùí êáé áíèñþðéíùí óõìöïñþí, ïé ïðïßåò Ý÷ïõí ìéêñü êüóôïò êáé ìåãÜëç áêñïáìáôéêüôçôá (Reality-TV). ¼óïé õðïóôçñßæïõí ôçí ðñïâïëÞ ôçò âßáò, ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò êáé ôçò áíèñþðéíçò äõóôõ÷ßáò áðü ôçí ôçëåüñáóç, ôïíßæïõí üôé Ýôóé åíåñãïðïéïýí ôá Üôïìá óôï íá âïçèïýí ôïõò óõíáíèñþðïõò ôïõò õëéêÜ êáé çèéêÜ êáé êáëëéåñãåßôáé ç êïéíùíéêÞ óõíï÷Þ. Ïé åðéêñéôÝò áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ åðéóçìáßíïõí üôé ç Reality-TV ìðïñåß íá äçìéïõñãÞóåé áíáóöÜëåéá óôï êïéíü, áöïý êáôáóôÜóåéò ïé ïðïßåò èåùñïýíôáí üôé óõìâáßíïõí ìüíï óôéò ôáéíßåò åðéâåâáéþíïíôáé óôçí ðñáãìáôéêüôçôá, åíþ ðáñáâéÜæåôáé ç áíèñþðéíç áîéïðñÝðåéá êáé ç éäéùôéêÞ óöáßñá ôùí áôüìùí » (Åö. Ëáìðñïðïýëïõ, 1997:174).

Åéê. 3.8â ¸. Ðáðáñßæïõ, íéêÞôñéá ôçò Eurovision 2005 (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Associated Press êáé Reuters).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:01

Page 64

64

ÊñÜôïò Ôï êñÜôïò áðïôåëåß Ýíá èåóìïèåôçìÝíï öïñÝá* êïéíùíéêïðïßçóçò éäéáßôåñá óçìáíôéêü. Ï ôñüðïò äéáêõâÝñíçóçò: • Áóêåß åðßäñáóç óôç ëåéôïõñãßá ôùí óçìáíôéêüôåñùí öïñÝùí êïéíùíéêïðïßçóçò, üðùò åßíáé ç ïéêïãÝíåéá (ð.÷. ìå ôçí áíáìüñöùóç ôïõ ïéêïãåíåéáêïý äéêáßïõ), ôï ó÷ïëåßï (ð.÷. ìÝóù ôùí ðñïãñáììÜôùí ôçò åêðáßäåõóçò, ôùí âéâëßùí, ôïõ åîåôáóôéêïý óõóôÞìáôïò), ôá Ì.Ì.Å. (ð.÷. ìå ôïí êþäéêá äåïíôïëïãßáò ôùí äçìïóéïãñÜöùí, áëëÜ êáé ìå ôïõò êáíüíåò ëåéôïõñãßáò ôçëåïðôéêþí óôáèìþí).

Êïéíùíéïëïãßá • Äéáìïñöþíåé ôá ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò ôùí êõâåñíùìÝíùí (ð.÷. ç óõìðåñéöïñÜ êáé ôï Þèïò ôùí êõâåñíþíôùí åðçñåÜæåé ôï áßóèçìá äéêáßïõ ôïõ ðïëßôç, ðñïÜãåé Þ õðïíïìåýåé ôç äéáöÜíåéá, ôçí éóïíïìßá êôë.). Ç êñáôéêÞ åîïõóßá åðéâÜëëåé êáíüíåò óå üëá ôá åðßðåäá êáé åðçñåÜæåé ôéò ó÷Ýóåéò ôùí áíèñþðùí óå åðßðåäï ïéêïíïìéêü (öïñïëïãßá, åéóïäÞìáôá), óå åðßðåäï êïéíùíéêü (åêðáéäåõôéêü óýóôçìá, ðñüíïéá), óå åðßðåäï ðïëéôéêü (åëåõèåñßá ãíþìçò, óõììåôï÷Þ óå óõíäéêáëéóôéêÝò åíþóåéò êáé ðïëéôéêÜ êüììáôá êôë.).

BïõëÞ ôùí ÅöÞâùí: èåóìüò ðïëéôéêÞò êïéíùíéêïðïßçóçò ôùí íÝùí

Åéê. 3.9 (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï ôçò ÂïõëÞò ôùí ÅëëÞíùí).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 65

65

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò

3.4. Êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò - ÌïñöÝò êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ Ç õéïèÝôçóç ôùí áðïäåêôþí ðñïôýðùí óõìðåñéöïñÜò êáé ç ôÞñçóç áðü ôá ìÝëç ìéáò êïéíùíßáò ôùí êáíüíùí ðïõ äéÝðïõí ôéò êïéíùíéêÝò ó÷Ýóåéò åßíáé áðïöáóéóôéêÞò óçìáóßáò ãéá ôç óõíï÷Þ êáé ôçí ïìáëÞ ëåéôïõñãßá ôçò êïéíùíßáò. Ç óõóôçìáôéêÞ üìùò åöáñìïãÞ ôùí êáíüíùí äåí åßíáé äåäïìÝíç êáé ìðïñåß íá ðáñáôçñçèïýí áðïêëßóåéò áðü ôá áðïäåêôÜ ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò. ÅðïìÝíùò ï êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò áóêåßôáé üôáí äåí Ý÷ïõí åóùôåñéêåõôåß áðïôåëåóìáôéêÜ áðü ôá ìÝëç ôçò êïéíùíßáò ïé áîßåò êáé ïé êáíüíåò óõìðåñéöïñÜò êáé õðÜñ÷ïõí áðïêëßóåéò. Ï êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò åßíáé ôï óýíïëï ôùí ìç÷áíéóìþí ðïõ ÷ñçóéìïðïéåß ìéá êïéíùíßá, ãéá íá ãßíïõí áðïäåêôÝò ïé áîßåò ôçò êáé íá åöáñìïóôïýí ïé êáíüíåò ôçò áðü ôá ìÝëç ôçò. Ç Ýííïéá ôïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ êáèéåñþèçêå áñ÷éêÜ áðü ôïõò êïéíùíéïëüãïõò ìå áöïñìÞ ôç ìåëÝôç ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò ôùí íÝùí óôï Ìåóïðüëåìï. Ï óôü÷ïò ôïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ åßíáé ç åîáóöÜëéóç ôçò ôÞñçóçò ôùí êáíüíùí êáé ôùí áîéþí êáé ç áðïôñïðÞ ôçò ðáñáâßáóÞò ôïõò áðü ôïõò ðïëßôåò. Ï óôü÷ïò áõôüò åðéôõã÷Üíåôáé ìÝóù ôùí èåóìþí êáé ôùí ìç÷áíéóìþí êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ ïé ïðïßïé äñïõí åßôå ðñïëçðôéêÜ, ðñéí äçëáäÞ áðü ôçí áðüêëéóç ôçò óõìðåñéöïñÜò ôïõ áôüìïõ áðü ôïõò êáíüíåò, åßôå êáôáóôáëôéêÜ, ìåôÜ ôçí åêäÞëùóç ðáñáâáôéêÞò óõìðå-

ñéöïñÜò. Ïé ìïñöÝò êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ åßíáé ôñåéò:1) ï ôõðéêüò êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò, 2) ï Üôõðïò êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò êáé 3) ï áõôïÝëåã÷ïò. Ï ôõðéêüò êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò åßíáé ï èåóìïèåôçìÝíïò Ýëåã÷ïò ðïõ áóêåßôáé áðü ôï êñÜôïò êáé ôá åíôåôáëìÝíá üñãáíÜ ôïõ (ð.÷. áóôõíïìßá, äéêáóôÞñéá) êáé ôáõôßæåôáé ìå ôçí êáôáóôïëÞ êáé ôçí ôéìùñßá. Ïé ðïéíÝò ðñïóäéïñßæïíôáé ìå áêñßâåéá áðü ôç íïìïèåóßá ãéá êÜèå ðåñßðôùóç ðáñáâßáóçò êáíüíùí. Ï ôõðéêüò êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò åöáñìüæåôáé óå ðåñéðôþóåéò ðáñáâßáóçò èåìåëéùäþí áîéþí êáé êáíüíùí ôçò êïéíùíéêÞò æùÞò (ð.÷. áöáßñåóç áíèñþðéíçò æùÞò, êëïðÞ, óôÝñçóç ôçò åëåõèåñßáò êôë.). Ï Üôõðïò êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò åßíáé ï ìç èåóìïèåôçìÝíïò Ýëåã÷ïò ðïõ áóêåßôáé üôáí êÜðïéïò áðïêëßíåé áðü ôá ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò ôçò ïìÜäáò. Ôá ó÷üëéá ôùí óõããåíþí, ç êñéôéêÞ ôùí óõììáèçôþí, ïé ìïñöáóìïß êáé ïé ÷åéñïíïìßåò áðïôåëïýí ìåñéêÜ ðáñáäåßãìáôá Üôõðïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ, áöïý åêöñÜæïõí ôçí åðéäïêéìáóßá Þ ôçí áðïäïêéìáóßá ìéáò ðñÜîçò. Ï Üôõðïò êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò åöáñìüæåôáé êõñßùò óôéò ðåñéðôþóåéò ðáñáâßáóçò ëéãüôåñï èåìåëéùäþí êáíüíùí óõìðåñéöïñÜò. Óôéò ìïñöÝò êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ åíôÜóóåôáé êáé ï áõôïÝëåã÷ïò, ï åóùôåñéêüò Ýëåã÷ïò ôïõ áôüìïõ. Ðñüêåéôáé ãéá ôçí åóùôåñßêåõóç ôùí áîéþí êáé ôùí êáíüíùí óõìðåñéöïñÜò ðïõ åðéôõã÷Üíåôáé áðü ôçí ðåñßïäï ôçò ðñþéìçò êïéíùíéêïðïßçóçò ôïõ áôüìïõ. ÊÜèå Üôïìï áîéïëïãåß ðñéí áðü êÜèå åíÝñãåéá ôéò ðéèáíÝò óõíÝðåéåò ôçò ðñÜîçò ôïõ. Ïé óõíÝðåéåò áõôÝò ôï åíèáññýíïõí Þ ôï áðïôñÝðïõí íá åíåñãÞóåé, áíÜëïãá ìå ôï âáèìü åóùôåñßêåõóçò ôùí êïéíùíéêþí áîéþí. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ç åðéèõìßá ìáò íá áðïêôÞóïõìå ðáñÜíïìá Ýíá õëéêü áãáèü ðñïóêñïýåé óôïí åóùôåñéêåõìÝíï êïéíùíéêü êáíüíá ðïõ áöïñÜ ôçí êëïðÞ. Åêôüò áðü ôéò êõñþóåéò (ð.÷. ðïéíÝò, ìïñöáóìïß áðïäïêéìáóßáò) ðïõ ëåéôïõñãïýí åîáíáãêáóôéêÜ, åßôå ðñüêåéôáé ãéá ôõðéêü åßôå ãéá Üôõðï êïéíùíéêü Ýëåã÷ï, õðÜñ÷ïõí êáé ïé åðéâñáâåýóåéò, üðùò åßíáé ç åìøý÷ùóç, ç áíôáìïéâÞ, ç áíáãíþñéóç (ð.÷. áñéóôåßï, êýðåëëï, ÷åéñïêñüôçìá). Óôéò ìÝñåò ìáò ç Ýííïéá ôïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ (ôïõ ôõðéêïý Þ ôïõ Üôõðïõ) ÷ñçóéìïðïéåßôáé üëï êáé ëéãüôåñï êáé ôåßíåé íá áíôéêáôáóôáèåß ìå ôéò Ýííïéåò «êïéíùíéêÞ ðñïóáñìïãÞ», «åíóùìÜôùóç» Þ «Ýíôáîç».

Åéê.3.10 ÅðéâñÜâåõóç ìáèçôþí: ìïñöÞ ôõðéêïý êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Ìïõóéêïý Ó÷ïëåßïõ ÊÝñêõñáò).


koinoniologia 1.qxd

66

26/3/2007

12:02

Page 66

Êïéíùíéïëïãßá

Åéê. 3.11 ×åéñïíïìßåò, íåýìáôá, ãêñéìÜôóåò: ìïñöÝò Üôõðïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ (Desmond Morris, ÁíèñùðïðáñáôÞñçóç, åêä. Áñóåíßäç, 1977).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 67

Êïéíùíéêïðïßçóç êáé êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò

3.5. Ç êïéíùíéêïðïßçóç ùò óõíå÷Þò äéáäéêáóßá êïéíùíéêÞò ìÜèçóçò Ç äéáäéêáóßá ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò ðñáãìáôïðïéåßôáé êáè’ üëç ôç äéÜñêåéá ôçò æùÞò ôïõ áôüìïõ. Ãéá ôï ëüãï áõôü ìðïñïýìå íá ðïýìå üôé ç êïéíùíéêïðïßçóç áðïôåëåß ìéá äéÜ âßïõ êïéíùíéêÞ ìÜèçóç. Óôçí ðïñåßá ôçò æùÞò ôïõ ôï Üôïìï áíáëáìâÜíåé ðïëëïýò êáé äéáöïñåôéêïýò êïéíùíéêïýò ñüëïõò (ôï óýíïëï ôùí óõìðåñéöïñþí ðïõ áíáìÝíïíôáé áðü Ýíá Üôïìï ôï ïðïßï êáôÝ÷åé ìéá óõãêåêñéìÝíç êïéíùíéêÞ èÝóç*). ÅðïìÝíùò ç êïéíùíéêïðïßçóç äåí áöïñÜ ìüíï ôá ðáéäéÜ, áëëÜ êáé ôïõò åíçëßêïõò. ÁëëÜ êáé ôï Üôïìï åðéôåëåß ìÝóá óôçí ïéêïãÝíåéá êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò æùÞò ôïõ ðïëëïýò êáé äéáöïñåôéêïýò ñüëïõò: ðáéäß, óýæõãïò, ãïíÝáò, ãéáãéÜ, ðáððïýò. Ç ðïëéôéêÞ êïéíùíéêïðïßçóç ôïõ áôüìïõ îåêéíÜ Þäç áðü ôçí ïéêïãÝíåéá (ð.÷. ùò ðáéäß óõíïäåýåé ôïõò ãïíåßò ôïõ óôéò êÜëðåò), óõíå÷ßæåôáé óôï ó÷ïëåßï ìå ôç óõììåôï÷Þ ôïõ óôá ìáèçôéêÜ óõìâïýëéá êáé åíôåßíåôáé ìå ôçí åíçëéêßùóÞ ôïõ êáé ôç óõììåôï÷Þ ôïõ óå åêëïãÝò, óå ðïëéôéêÜ êüììáôá, óå åíþóåéò Þ óå óõëëüãïõò êôë. Áíôßóôïé÷á ç åðáããåëìáôéêÞ êïéíùíéêïðïßçóç ôïõ áôüìïõ îåêéíÜ áðü ôçí ïéêïãÝíåéá (ð.÷. åðáããåëìáôéêÜ ðñüôõðá ôùí ãïíÝùí), óõíå÷ßæåôáé óôï ó÷ïëåßï ìå ôïí åðáããåëìáôéêü ðñïóáíáôïëéóìü êáé êëéìáêþíåôáé ìå ôçí åßóïäï ôïõ áôüìïõ óôï ÷þñï ôçò åñãáóßáò. ÌÝóù ôùí äéáöïñåôéêþí êïéíùíéêþí ñüëùí ðïõ áíáëáìâÜíåé ôï Üôïìï åóùôåñéêåýåé ôá ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò ðïõ ïñéïèåôïýí ôéò åíÝñãåéÝò ôïõ (ð.÷. ï ñüëïò ôïõ ðáôÝñá ìÝóá óôçí ïéêïãÝíåéá, ï ñüëïò ôïõ óôï åðáããåëìáôéêü ðåäßï, ï ðïëéôéêüò Þ óõíäéêáëéóôéêüò ñüëïò êôë.). Áðü ôïõò ñüëïõò áõôïýò áðïññÝïõí äéáöïñåôéêÝò õðï÷ñåþóåéò, ðñïóäïêßåò, áðáéôÞóåéò, äåîéüôçôåò êáé äéêáéþìáôá, ôá ïðïßá ôï Üôïìï èá ðñÝ-

67 ðåé íá ãíùñßóåé ðñïêåéìÝíïõ íá åßíáé áðïôåëåóìáôéêü êáé åõ÷áñéóôçìÝíï. Åßíáé åðßóçò ðéèáíüí óôçí ðïñåßá ôçò æùÞò ôïõ ôï Üôïìï íá áíáëÜâåé êÜðïéïõò ñüëïõò õðï÷ñåùôéêïýò Þ Ýêôáêôïõò, üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá öáíôÜñïò óôï óôñáôü, áóèåíÞò óå íïóïêïìåßï, ïéêüôñïöïò, êáëüãåñïò Þ áêüìç Ýãêëåéóôïò óå ßäñõìá. Óôéò ðåñéðôþóåéò áõôÝò Üôïìá ðïõ åß÷áí óõíçèßóåé íá æïõí ãéá ìåãÜëï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá ìå êáíüíåò ðïõ åíäå÷ïìÝíùò åß÷áí äéáìïñöþóåé ïé ßäéïé êáëïýíôáé óå êÜðïéá óôéãìÞ ôçò æùÞò ôïõò, íá æÞóïõí ìÝóá óå óõíèÞêåò ïñãáíùìÝíçò äéáâßùóçò, üðùò åßíáé ï óôñáôþíáò, ï èÜëáìïò íïóçëåßáò, ôï äùìÜôéï åíüò ïéêïôñïöåßïõ, ôï êåëß ìéáò ìïíÞò Þ ìéáò öõëáêÞò. Óõ÷íÜ ç åßóïäïò ôïõ áôüìïõ óå áõôïý ôïõ åßäïõò ôá «êïéíüâéá» óõíïäåýåôáé áðü ôåëåôïõñãßåò* ìýçóçò, üðùò åßíáé ôï êïýñåìá, ôá êáøþíéá Þ ôá ïìïéüìïñöá ñïý÷á. Óôéò ðåñéðôþóåéò áõôÝò ïé áðáéôÞóåéò êáé ïé ðñïóäïêßåò óõìðåñéöïñÜò åßíáé äéáìåôñéêÜ áíôßèåôåò áðü áõôÝò ðïõ ôï Üôïìï åß÷å óõíçèßóåé ìÝ÷ñé ôüôå óôç æùÞ ôïõ. Åýëïãï åßíáé åðïìÝíùò ôï åñþôçìá ãéá ôï ôé áêñéâþò ãßíåôáé üôáí ôï Üôïìï ôåëåéþóåé ìå ôç èçôåßá, ôç íïóçëåßá Þ ôïí åãêëåéóìü ôïõ êáé ðñÝðåé íá êÜíåé «ìåéêôÝò óõíáíáóôñïöÝò». Ôüôå êáëåßôáé íá åðáíáóõíäåèåß ìå ôïõò ïéêåßïõò ôïõ, íá îåêéíÞóåé Þ íá óõíå÷ßóåé ôçí åðáããåëìáôéêÞ ôïõ ðïñåßá, íá âñåé ôïõò ðáëéïýò ôïõ ößëïõò Þ íá êÜíåé íÝåò ãíùñéìßåò, ìå ëßãá ëüãéá íá åðáíåíôá÷ôåß óôï êïéíùíéêü óýíïëï. ÁõôÞ ç äéáäéêáóßá åðáíáóýíäåóçò ìå ôï êïéíùíéêü óýíïëï ïíïìÜæåôáé åðáíáêïéíùíéêïðïßçóç. Ïé ñüëïé ðïõ êáëïýíôáé íá áíáëÜâïõí ôá Üôïìá êáè’ üëç ôç äéÜñêåéá ôçò æùÞò ôïõò äéáöïñïðïéïýíôáé áðü ìéá êïéíùíßá óå ìéá Üëëç, üðùò åßíáé öõóéêü, åðéðëÝïí üìùò êÜèå Üôïìï «ðáßæåé», «åñìçíåýåé» ôï ñüëï ôïõ ìå Ýíá äéêü ôïõ ôñüðï. Óýìöùíá ìå ôïí êïéíùíéïëüãï Ãêüöìáí, ïé äéÜöïñïé êïéíùíéêïß ñüëïé, üðùò êáé ïé ðñïóäïêßåò ðïõ Ý÷ïõí ïé Üëëïé áðü ôç óõìðåñéöïñÜ ìáò óå óõãêåêñéìÝíåò óõíèÞêåò, ìïéÜæïõí ìå óå-

Åéê. 3.12 Ç ìåôÜâáóç óôç óôñáôéùôéêÞ æùÞ áðáéôåß ðñïóáñìïãÞ óå íÝïõò êïéíùíéêïýò êáíüíåò (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Å. ÊïõìÜíôáñç).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 68

Êïéíùíéïëïãßá

68 íÜñéá ôá ïðïßá êáëïýìáóôå íá åñìçíåýóïõìå (ãé’ áõôü êáé ðïëëïß êïéíùíéïëüãïé, üôáí ìéëïýí ãéá êïéíùíéêïýò ñüëïõò, ÷ñçóéìïðïéïýí ôáõôüóçìåò Ýííïéåò ìå áõôÝò ôçò õðïêñéôéêÞò êáé ôçò çèïðïéßáò). Õðïäõüìáóôå åðïìÝíùò áõôïýò ôïõò ñüëïõò êáé äéåêðåñáéþíïõìå ôçí åñìçíåßá ôïõò óýìöùíá ìå ôçí êïéíùíéêÞ åêðáßäåõóç ðïõ Ý÷ïõìå ëÜâåé, áëëÜ êáé óýìöùíá ìå ôéò áðáéôÞóåéò ôïõ êïéíùíéêïý ðåñéâÜëëïíôïò ìÝóá óôï ïðïßï äéáäñáìáôßæïíôáé ïé êïéíùíéêÝò ó÷Ýóåéò. Åßíáé áõôïíüçôï üôé ìÝóá áðü ôçí áíÜëçøç ôùí íÝùí ñüëùí ðñáãìáôïðïéåßôáé óôáäéáêÜ ç åêìÜèçóç ôùí íÝùí õðï÷ñåþóåùí êáé ç åðßãíùóç ôùí íÝùí äéêáéùìÜôùí ðïõ ó÷åôßæïíôáé ìå ôïõò ñüëïõò áõôïýò. Ãéá ôï ëüãï áõôü ïé êïéíùíéïëüãïé -óå áíôßèåóç ìå ôçí êëáóéêÞ øõ÷áíáëõôéêÞ ðñïóÝããéóç, ðïõ èåùñïýóå üôé ï ÷áñáêôÞñáò êáé ç óõìðåñéöïñÜ ôùí áíèñþðùí äéáìïñöþíïíôáé óôçí ðáéäéêÞ çëéêßá- éó÷õñßæïíôáé üôé ç êïéíùíéêïðïßçóç åßíáé

ìéá óõíå÷Þò, áäéÜëåéðôç êáé áíïéêôÞ äéáäéêáóßá, ç ïðïßá îåêéíÜ áðü ôç ãÝííçóç ôïõ áôüìïõ êáé óõíå÷ßæåôáé óå ïëüêëçñç ôçí ðïñåßá ôçò æùÞò ôïõ. Ïé áðáéôÞóåéò ôùí ñüëùí óôá ìåôáãåíÝóôåñá óôÜäéá ôçò æùÞò ôïõ áíèñþðïõ êáé ïé áíôßóôïé÷åò åðéëïãÝò ôïõ ìðïñïýí óå êÜðïéåò ðåñéðôþóåéò íá áíáôñÝøïõí ðñïãåíÝóôåñåò óõìðåñéöïñÝò. Ç êñéôéêÞ ðïõ áóêåßôáé óõíÞèùò óôéò èåùñßåò ôùí ñüëùí áíáöÝñåôáé óôï üôé äå ëáìâÜíïíôáé õðüøç ôá ðñïóùðéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ êÜèå áôüìïõ, ïé ó÷Ýóåéò åîïõóßáò ðïõ óõíäÝïõí ôï óýóôçìá ôùí ñüëùí, ç óõìâïëÞ ôùí êïéíùíéêþí êéíçìÜôùí óôç ìåôáâïëÞ ôùí êïéíùíéþí. Èá ìðïñïýóáìå, ãéá ðáñÜäåéãìá, íá ðïýìå üôé åîáéôßáò ôùí êïéíùíéêþí êéíçìÜôùí ðïõ áíáðôý÷èçêáí óôçí Åõñþðç êáé ôéò Ç.Ð.Á. êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ 20ïý áéþíá ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí ñüëùí ôïõ Üíäñá êáé ôçò ãõíáßêáò Üëëáîå ñéæéêÜ.

ÅñùôÞóåéò

1. Ôé ïíïìÜæïõìå êïéíùíéêïðïßçóç; 2. Íá óõãêñßíåôå ôéò áðüøåéò ôùí ëåéôïõñãéóôþí êáé ôùí ìáñîéóôþí ãéá ôçí êïéíùíéêïðïßçóç. 3. Íá áîéïëïãÞóåôå ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò. Ðïéï èåùñåßôå óðïõäáéüôåñï; 4 . Ðþò ðñáãìáôïðïéåßôáé ç åêìÜèçóç ôùí êáíüíùí êáé ôùí ðñïôýðùí óõìðåñéöïñÜò; 5 . Ãéáôß èåùñïýìå ôçí êïéíùíéêïðïßçóç äéáäéêáóßá ïéêïäüìçóçò ôçò ôáõôüôçôáò; 6 . Ðïéïé åßíáé ïé óçìáíôéêüôåñïé óôü÷ïé ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò; 7. Èåùñåßôå üôé ç ðñïóÝããéóç ôïõ Öñüõíô ó÷åôéêÜ ìå ôç äéáìüñöùóç ôïõ áôüìïõ åßíáé óöáéñéêÞ; 8. Ãéáôß ï Ìéíô èåùñåßôáé åêðñüóùðïò ôçò êïéíùíéêÞò áëëçëåðßäñáóçò; 9. Íá äþóåôå ðáñáäåßãìáôá áóõìöùíßáò öïñÝùí êïéíùíéêïðïßçóçò ùò ðñïò ôá ðñïâáëëüìåíá ðñüôõðá. 10. Íá óõãêñßíåôå ôïõò öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò ùò ðñïò ôá ìÝóá ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýí ãéá ôçí Üóêçóç ôïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ. 11. Áöïý äéáâÜóåôå ôï ðáñÜèåìá (ÁóôñéíÜêçò Á.) óôçí õðïåíüôçôá 3.3.1, íá åíôïðßóåôå ôïõò ìç÷áíéóìïýò êïéíùíéêïðïßçóçò ðïõ áíáöÝñïíôáé ó' áõôü. 12. Ôé óçìáßíåé Üêñéôç, ðáèçôéêÞ áðïäï÷Þ ôùí ðñïúüíôùí ôùí Ì.Ì.Å.; 13. Íá äþóåôå ðáñáäåßãìáôá Üóêçóçò êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ óôï ÷þñï ôïõ ó÷ïëåßïõ. 14. Ðïéåò åßíáé ïé ìïñöÝò êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ; 15. Ðïéá åßíáé ç ó÷Ýóç êïéíùíéêþí ñüëùí êáé êïéíùíéêïðïßçóçò;


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 69

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò

4. Ç ÓÕÃ×ÑÏÍÇ ÅËËÇÍÉÊÇ ÏÉÊÏÃÅÍÅÉÁ: ÌÏÑÖÅÓ, ÐÑÏÂËÇÌÁÔÁ ÊÁÉ ÐÑÏÏÐÔÉÊÅÓ

• Êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêÝò âÜóåéò ôçò ïéêïãÝíåéáò • ÌïñöÝò ïéêïãÝíåéáò: åêôåôáìÝíç êáé ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá • Óýã÷ñïíåò ìïñöÝò ïéêïãåíåéáêÞò óõìâßùóçò • Êáôáìåñéóìüò åñãáóßáò óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá • Ìáèáßíïíôáò ôï ñüëï ôïõ Üíäñá êáé ôçò ãõíáßêáò • Ç ïéêïãÝíåéá êáé ïé ðñïêëÞóåéò ôçò óýã÷ñïíçò åðï÷Þò

69


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 70


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 71

71

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò

ÅéóáãùãÞ Ç ïéêïãÝíåéá êáé ç áíáðáñáãùãÞ ôïõ áíèñþðéíïõ åßäïõò óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïãÝíåéáò áðïôåëïýí áíôéêåßìåíï ìåëÝôçò ôçò êïéíùíéïëïãßáò, ãéáôß ïé ðïëéôéóìéêÝò áõôÝò äñáóôçñéüôçôåò (ãÜìïò êáé áíáðáñáãùãÞ), áí êáé ðáñïõóéÜæïíôáé ùò Ýíáò öõóéêüò ðñïïñéóìüò ôïõ áíèñþðïõ, åßíáé öáéíüìåíá ðïõ Ý÷ïõí äéáìïñöùèåß êïéíùíéêÜ êáé äéáöïñïðïéïýíôáé óôï ÷ñüíï êáé óôï ÷þñï.

4.1. ÌïñöÝò, ëåéôïõñãßåò êáé êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêÝò âÜóåéò ôçò åëëçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò Áí áíáôñÝîïõìå óôçí éóôïñßá ôçò ÄõôéêÞò Åõñþðçò êáé ôùí Âáëêáíßùí, èá äïýìå üôé ç ïéêïãÝíåéá ü÷é ìüíï åßíáé ðáñïýóá, óå ãåíéêÝò ãñáììÝò, ùò ðñùôáñ÷éêü êýôôáñï óôçí ïñãÜíùóç ôçò êïéíùíéêÞò æùÞò, áëëÜ áðïôåëåß êáé ôï âáóéêü êáìâÜ ðÜíù óôïí ïðïßï õöáßíïíôáé ïéêïíïìéêÝò êáé êïéíùíéêÝò ó÷Ýóåéò êáé ùò åê ôïýôïõ ó÷Ýóåéò äýíáìçò êáé åîïõóßáò.

Ç Ýííïéá ôçò ïéêïãÝíåéáò óõíäÝåôáé éóôïñéêÜ ìå áõôÞí ôïõ ãÜìïõ (÷ùñßò üìùò ç óýíäåóç áõôÞ íá åßíáé áðáñáßôçôç) êáé ëáíèáóìÝíá ôáõôßæåôáé ìå ôï íïéêïêõñéü, áöïý áíáöåñüìáóôå óå äéáöïñåôéêÝò êáôçãïñßåò ðñáãìÜôùí. Ôï íïéêïêõñéü åßíáé ìéá ïéêïíïìéêÞ ìïíÜäá, åßíáé ôï óýíïëï ôùí áôüìùí ðïõ óõãêáôïéêïýí êáé óõíôñþãïõí, ÷ùñßò áõôÜ íá Ý÷ïõí óõããåíéêÝò ó÷Ýóåéò ìåôáîý ôïõò (ð.÷. äõï öïéôçôÝò ðïõ óõãêáôïéêïýí, ç ïéêéáêÞ âïçèüò ðïõ óõãêáôïéêåß ìå ìéá ïéêïãÝíåéá êôë.). Ï äéá÷ùñéóìüò ôçò ïéêïãÝíåéáò áðü ôïõò õðüëïéðïõò óõããåíåßò êáé ôïõò õðçñÝôåò ãßíåôáé ãéá ðñþôç

Åéê.4.1 Ç ïéêßá: óôÝãç ôçò ïéêïãÝíåéáò êáé ôïõ íïéêïêõñéïý. «Ôï óðßôé ìå ôï öïßíéêá»,ôïõ Joan Miro, 1917-1934,Centre Georges Pompidou, 2004).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 72

Êïéíùíéïëïãßá

72 öïñÜ óôç Ãáëëßá ôï 1680, óôï ëåîéêü ôïõ ÑéóåëÝ (Richelet). Áðü ôï 19ï áéþíá ôï ðåñéå÷üìåíï ôïõ üñïõ «ïéêïãÝíåéá» ðñïóäéïñßæåôáé áðü ôï ó÷Þìá: «ðáôÝñáò, ìçôÝñá, ðáéäéÜ». ¹äç áðü ôï 1835 óå äéÜöïñá ëåîéêÜ, óôï ëÞììá «ïéêïãÝíåéá», õðÜñ÷åé ï ïñéóìüò: «ËÝãåôáé ðïëëÝò öïñÝò ãéá ôïõò óõããåíåßò ðïõ ìÝíïõí ìáæß. Êáé åéäéêüôåñá ãéá ôïí ðáôÝñá, ôç ìçôÝñá êáé ôá ðáéäéÜ». Ïé ðñïóöùíÞóåéò ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ãéá ôïõò óõããåíåßò áõôïýò - üðùò ìáìÜ, ìðáìðÜ, ðáððïý, èåßá êôë.- åßíáé Ýíá ïéêïãåíåéáêü éäßùìá, ðïõ äåß÷íåé ôçí ïéêåéüôçôá, ôçí áëëçëåããýç, áëëÜ êáé ôçí áíÜãêç ðïõ íéþèïõìå íá ðñïóöùíïýìå ôïõò ïéêåßïõò äéáöïñåôéêÜ áðü ü,ôé ôïõò îÝíïõò. ¢ëëùóôå, áí åîåôÜóïõìå ôçí åôõìïëïãßá ôïõ üñïõ «ïéêïãÝíåéá» èá äéáðéóôþóïõìå üôé ï üñïò åßíáé óýíèåôïò áðü ôéò ëÝîåéò ïßêïò êáé ãÝíïò: ç ãåíéÜ ðïõ äéáìÝíåé óôï ßäéï óðßôé. ¼ôáí ëïéðüí ìéëÜìå ãéá ïéêïãÝíåéá, óôçí ïõóßá áíáöåñüìáóôå óôï ãÜìï äýï (ôïõëÜ÷éóôïí óôï ÷ñéóôéáíéêü êüóìï) áôüìùí äéáöïñåôéêïý öýëïõ ðïõ áðïöÜóéóáí íá æÞóïõí ìáæß êáé íá êÜíïõí ðáéäéÜ. Ç êïéíùíéïëïãßá, ðïõ ùò åðéóôÞìç ïöåßëåé íá áðïêáëýøåé ôéò ðïëëáðëÝò ëåéôïõñãßåò ôùí èåóìþí, äéáôõðþíåé Ýíá ëüãï ðïõ áðïóêïðåß óôï íá öáíåñþóåé ôéò êñõöÝò ó÷Ýóåéò ôùí öáéíïìÝíùí, äçëáäÞ ôï åðéöáéíüìåíï. Åðéóçìáßíåé ôï ãåãïíüò üôé ï ãÜìïò ðñÝðåé íá åîåôÜæåôáé ùò ìéá óôñáôçãéêÞ, åßôå ðñüêåéôáé

ãéá ãÜìï ðïõ ðñïêýðôåé áðü «êåñáõíïâüëï Ýñùôá» åßôå ðñüêåéôáé ãéá ãÜìï ðïõ ðñïêýðôåé áðü óõíåéäçôü õðïëïãéóìü, äçëáäÞ ãéá ôï ëåãüìåíï «ãÜìï óõìöÝñïíôïò». ÁõôÞ ç óôñáôçãéêÞ áíáöÝñåôáé óå óýíïëï åíåñãåéþí ðïõ åðéóôñáôåýïíôáé ãéá íá ðñáãìáôïðïéçèïýí êïéíùíéêïß óôü÷ïé (Ýóôù êáé áí áõôïß äåí åßíáé Üìåóá ïñáôïß). ÌÝóù «áõôÞò ôçò óôñáôçãéêÞò êÜèå ãåíéÜ åðéäéþêåé íá ìåôáâéâÜóåé óôçí åðïìÝíç, êáé óôï ìÝãéóôï âáèìü, ôç äýíáìç êáé ôá ðñïíüìéá ðïõ ç ßäéá Ý÷åé êëçñïíïìÞóåé» (P. Bourdieu, 1976:141-142). ÌÝóá áðü áõôÝò ôéò ìåèïäåýóåéò êáé ôéò óôñáôçãéêÝò ìðïñåß íá áíáðáñÜãåôáé ç êïéíùíßá. ÂÝâáéá, ïöåßëïõìå íá åðéóçìÜíïõìå, üôé ãéá ôïõò ðåñéóóüôåñïõò áíèñþðïõò ï ãÜìïò äåí åêëáìâÜíåôáé ùò ìéá ìåèüäåõóç, ùò ìéá óôñáôçãéêÞ. Ãéá ôïí êïéíü íïõ, ï ãÜìïò åßíáé ç êïéíùíéêÞ áíáãíþñéóç ôçò ó÷Ýóçò ìå ôïí/ôçí áãáðçìÝíï/ç êáé ìå ôïí/ôçí ïðïßï/á Ý÷åé áðïöáóéóôåß ç áðüêôçóç ðáéäéþí. Ç ïéêïãÝíåéá åßíáé Ýíáò óçìáíôéêüò êïéíùíéêüò èåóìüò. Ç êïéíùíéêïðïßçóç ôùí ìåëþí, ç óõíýðáñîç êáé ç êÜëõøç âáóéêþí âéïôéêþí êáé óõíáéóèçìáôéêþí áíáãêþí, ç áíáðáñáãùãéêÞ äñáóôçñéüôçôá, ç êáôáíÜëùóç óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïãÝíåéáò åîáñôþíôáé áðü ôçí åõñýôåñç ïñãÜíùóç ôçò êïéíùíßáò óôçí éóôïñéêÞ åîÝëéîÞ ôçò. Óå ðáëáéüôåñåò ìïñöÝò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò, üðùò óôçí ðñïâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá, ïé ëåéôïõñãßåò

Åéê.4.2 Åëëçíéêïß ãÜìïé, 1880 êáé 2005 (ÁèÞíá 1839-1900: ÖùôïãñáöéêÝò ìáñôõñßåò, åêä. Ìïõóåßïõ ÌðåíÜêç, 2003 - Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Í. Ðåôñüðïõëïõ).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 73

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò ôçò ïéêïãÝíåéáò Þôáí ðïëý ðåñéóóüôåñåò áðü ôéò óçìåñéíÝò: êÜëõøç ôùí áíáãêþí åðéâßùóçò ôùí ìåëþí ôçò, öñïíôßäá ôùí ðáéäéþí êáé ôùí çëéêéùìÝíùí, åêðáßäåõóç ôùí íÝùí, ðåñßèáëøç, ðáñáãùãÞ êáé êáôáíÜëùóç ôùí áãáèþí ê.Ü. Áðü ôç âéïìç÷áíéêÞ åðáíÜóôáóç êáé ìåôÜ ðïëëÝò ëåéôïõñãßåò ôçò åê÷ùñÞèçêáí óå Üëëïõò èåóìïýò, ùóôüóï ç ïéêïãÝíåéá ðáñáìÝíåé êáé óÞìåñá ðñùôáñ÷éêüò êïéíùíéêüò èåóìüò áíáðáñáãùãÞò, êïéíùíéêïðïßçóçò, ìåôáâßâáóçò áãáèþí, áëëÜ êáé âáóéêÞ ìïíÜäá êáôáíÜëùóçò. Óôç ÷þñá ìáò õðÜñ÷ïõí äéáöïñåôéêÝò ðñáêôéêÝò ìå ôéò ïðïßåò ç ìéá ãåíéÜ ìåôáâéâÜæåé ôçí ðåñéïõóßá ôçò óôçí Üëëç. Óôá íçóéÜ ôïõ Áéãáßïõ, áëëÜ êáé óôçí çðåéñùôéêÞ ÅëëÜäá óõíáíôþíôáé äéáöïñåôéêÝò ðñáêôéêÝò^ ÜëëïÅéê.4.3 Óôçí ÊÜñðáèï ôï óõìâïëéêü êåöÜëáéï (÷ñõóáöéêÜ), üðùò êáé ôï ïéêïíïìéêü, êëçñïäïôåßôáé áðü ôïõò ðñùôüôïêïõò áíéüíôåò óôïõò ðñùôüôïêïõò êáôéüíôåò (Ê. ÌðáëÜöáò, Ôá íçóéÜ, åêä. Ðïôáìüò, 2004).

Ç ïéêïãåíåéáêÞ óôñáôçãéêÞ ôçò ÊáñðÜèïõ êáé óõãêåêñéìÝíá ôçò êïéíüôçôáò ôçò Ïëýìðïõ (Þ Åëýìðïõ) Ý÷åé åíäéáöÝñïí íá åîåôáóôåß, áêñéâþò ãéáôß âáóßæåôáé óôï óýóôçìá ðñïôßìçóçò ôïõ ðñùôüôïêïõ ðïõ êëçñïíïìïýóå ôïí ðáôÝñá ôïõ êáé ôçò ðñùôüôïêçò êüñçò ðïõ êëçñïíïìïýóå ôç ìçôÝñá ôçò. ÊáôÜ ôéò äåêáåôßåò ôïõ 1910 êáé ôïõ 1960 áìöéóâçôÞèçêáí áõôÝò ïé ðñáêôéêÝò ëüãù ôçò åéóñïÞò ôïõ ìåôáíáóôåõôéêïý óõíáëëÜãìáôïò. Ïé ðñùôüôïêïé-åò ïíïìáæüíôïõóáí «êáíáêÜñçäåò» Þ «êáíáêáñÝò» êáé åêåßíï ôï ÷áñáêôçñéóôéêü ðïõ ôïõò Ýäéíå ôïí ôßôëï Þôáí ç óåéñÜ ãÝííçóçò, ç ïðïßá óõíäåüôáí ìå ôïí êáíüíá «ðïõ üñéæå üôé ï ðñþôïò ãéïò ìéáò óõæõãéêÞò ïéêïãÝíåéáò Ýðáéñíå ðñïßêá ôçí ðáôñéêÞ ðåñéïõóßá áêÝñáéç, üðùò ôçí åß÷å åéóöÝñåé óôï äéêü ôïõ ãÜìï ï ðáôÝñáò ôïõ, êáé ç ðñþôç êüñç áõôïý ôïõ ãÜìïõ ðñïéêïäïôïýíôáí ìå ôï óýíïëï ôùí áãáèþí ðïõ êáôÝâáéíáí áðü ôçí ðëåõñÜ ôçò ìçôÝñáò» (B. Vernier, 2001:XII). Ïé ðñùôüôïêïé áðïäÝêôåò ôçò ðåñéïõóßáò áõôÞò Þóáí õðï÷ñåùìÝíïé, üôáí ðáíôñåýïíôáí, íá ìåôáâéâÜóïõí óôï ðñþôï ôïõò, ßäéïõ öýëïõ, ðáéäß ôï óýíïëï ôùí êëçñïíïìéêþí áãáèþí ðïõ åß÷áí ëÜâåé áðü ôïõò äéêïýò ôïõò ãïíåßò. Ìßá ìüíï ðñïûðüèåóç Ýðñåðå íá ôçñçèåß: ï êáíáêÜñçò êáé ç êáíáêáñÜ Ýðñåðå íá öÝñïõí ï ðñþôïò ôï üíïìá ôïõ ðáððïý (áðü ôçí ðëåõñÜ ôïõ ðáôÝñá) êáé ç äåýôåñç ôï üíïìá ôçò ãéáãéÜò (áðü ôçí ðëåõñÜ ôçò ìçôÝñáò). Ôï âáöôéóôéêü áõôü üíïìá íïìéìïðïéïýóå ôï äéêáßùìá óôçí êëçñïíïìéÜ. ¸ôóé âëÝðïõìå üôé ïé ðñùôüôïêïé, äéáìÝóïõ ôçò áðüêôçóçò ôùí ìÝóùí ðáñáãùãÞò (ãç, üðùò åðßóçò âüäéá êáé ìýëïõò, ðïõ Þôáí áðïêëåéóôéêü ðñïíüìéï ôùí êáíáêÜñçäùí), ãßíïíôáí ïé ïéêïíïìéêïß èåìáôïöýëáêåò, áëëÜ êáé ïé èåìáôïöýëáêåò ôïõ óõìâïëéêïý êåöáëáßïõ*. Ïé Üññåíåò õóôåñüôïêïé (ï üñïò «õóôåñüôïêïò» äåí ÷ñçóéìïðïéåßôáé ìå ôçí áõóôçñÞ ôïõ Ýííïéá, ðïõ óçìáßíåé ôï ôåëåõôáßï ðáéäß ìéáò ïéêïãÝíåéáò, áëëÜ ìå ôçí Ýííïéá ðïõ ðåñéëáìâÜíåé ïðïéïäÞðïôå ðáéäß ìåôÜ ôï ðñùôüôïêï), áðïêëåéóìÝíïé áðü ôçí ðáôñéêÞ ðåñéïõóßá, áíáãêÜæïíôáí íá ãßíïõí ÷åéñþíáêôåò Þ íá ìåôáíáóôåýóïõí, åíþ ïé õóôåñüôïêåò õðï÷ñåþíïíôáí óå áãáìßá êáé ãéíüíôïõóáí õðçñÝôñéåò ôçò êáíáêáñÜò. Áðü ôç óõíïðôéêÞ áõôÞ ðáñïõóßáóç ôçò óôñáôçãéêÞò ðñïôßìçóçò ôïõ ðñùôüôïêïõ Þ ôçò ðñùôüôïêçò êáé ôïõ áðïêëåéóìïý ôùí õðïëïßðùí öáßíïíôáé: 1. Ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï åîáóöáëßæåôáé ç óõíÝ÷åéá ôùí áíäñéêþí êáé ôùí ãõíáéêåßùí ãåíåáëïãéêþí óåéñþí. 2. Ç äéáôÞñçóç ôïõ áäéáßñåôïõ ôçò êëçñïíïìçìÝíçò éäéïêôçóßáò. 3. Ç äçìéïõñãßá êáé ç äéáéþíéóç ìéáò êïéíùíßáò ðñùôüôïêùí, éåñáñ÷éêÜ áíþôåñçò (ìå ïéêïíïìéêü áëëÜ êáé óõìâïëéêü êåöÜëáéï, üðùò üíïìá, êáôï÷Þ éäéùôéêþí åêêëçóéþí, ðéÜôùí êáé öëïõñéþí ê.Ü). (Ãéá ðåñéóóüôåñåò ðëçñïöïñßåò âë. Â. Vernier, 2001).

73


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 74

74 ôå ç ðåñéïõóßá ôçò ïéêïãÝíåéáò ìåôáâéâÜæåôáé óôï áãüñé êáé Üëëïôå óôï êïñßôóé. ÁõôÝò ïé ðñáêôéêÝò åîáñôþíôáé áðü ôá äåäïìÝíá ôçò ôïðéêÞò ïéêïíïìßáò (åýöïñï Þ Üãïíï Ýäáöïò), áðü ôïí êëÞñï ôçò ïéêïãÝíåéáò êáé áðü ôéò áíôéëÞøåéò êáé ôéò íïïôñïðßåò ðïõ åðéêñáôïýí óå êÜèå ðåñéï÷Þ. Óôçí ÅëëÜäá (êáé ãåíéêüôåñá óôçí Åõñþðç) ç ïéêïãÝíåéá åìöáíßæåôáé ùò ñõèìéóôÞò ôùí êïéíùíéêþí êáé ôùí ïéêïíïìéêþí ó÷Ýóåùí, êáèþò: • ÌåôáâéâÜæåé óôá ìÝëç ôçò ôá óõóôÞìáôá áîéþí ôçò åõñýôåñçò êïéíùíßáò óôçí ïðïßá áíÞêåé êáé óõíåðþò åîáóöáëßæåé ôç óõíï÷Þ ôçò êïéíùíßáò. • Ñõèìßæåé ôéò ïéêïíïìéêÝò ó÷Ýóåéò ìÝóù ôçò êëçñïíïìéêÞò ìåôáâßâáóçò ôùí õëéêþí áãáèþí óôá ìÝëç ôçò. • ÅëÝã÷åé êáé êáôåõèýíåé, ìÝóù ôïõ óõóôÞìáôïò äéáäï÷Þò, ôï êýñïò êáé ôç äýíáìç ôùí ìåëþí ôçò, Ýííïéåò ðïõ óõíäÝïíôáé ìå ôïõò êïéíùíéêïýò ñüëïõò êáé ôéò êïéíùíéêÝò èÝóåéò. ÔÝëïò, èá ìðïñïýóáìå íá ðïýìå üôé ç ïéêïãÝíåéá áðïôåëåß êáôáöýãéï êáé óõ÷íÜ ðçãÞ óõíáéóèçìáôéêÞò óôÞñéîçò ôùí ìåëþí ôçò.

4.1.1 ÌïñöÝò ïéêïãÝíåéáò óôï ðáñüí êáé ôï ðñüóöáôï ðáñåëèüí Ðïëëïß èåùñïýí ôçí ïéêïãÝíåéá ùò Ýíáí ïéêïõìåíéêü èåóìü, ìå ôçí Ýííïéá üôé åßíáé ðáñïýóá óå üëåò ôéò êïéíùíßåò. ÐñÜãìáôé, ìå åìöáíåßò äéáöïñïðïéÞóåéò óôï ìÝãåèïò, óôéò óôñáôçãéêÝò êáé óôç ìïñöÞ, ç ïéêïãÝíåéá åìöáíßæåôáé óå üëåò, ëßãï Ýùò ðïëý, ôéò êïéíùíßåò. Ôï åñþôçìá åßíáé áí ç ïéêïãÝíåéá êáé ïé ó÷Ýóåéò ðïõ áõôÞ êáèïñßæåé ìÝíïõí áíáëëïßùôåò óôï ÷ñüíï. ÖõóéêÜ, áõôü äå óõìâáßíåé, êáé Ýôóé ìéá óôïé÷åéþäçò ôáîéíüìçóç åßíáé áðáñáßôçôç ðñïêåéìÝíïõ íá êáôáëÜâïõìå ãéáôß áëëÜæåé ç ïéêïãÝíåéá.

Êïéíùíéïëïãßá

Áðü ôéò åêôåôáìÝíåò óôéò óýã÷ñïíåò ìïñöÝò ôçò ðõñçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò Óôçí ðáñáäïóéáêÞ áãñïôéêÞ êïéíùíßá ç ìïñöÞ êáé ôï ìÝãåèïò ôçò ïéêïãÝíåéáò óõíäÝïíôáé ìå ôç öýóç ôùí åñãáóéþí ðïõ Ýðñåðå ôá ìÝëç ôçò íá öÝñïõí óå ðÝñáò, ðñïêåéìÝíïõ íá åîáóöáëßóïõí ôçí åðéâßùóÞ ôïõò. Èá ðñÝðåé íá ðïýìå üôé ïé áãñïôéêÝò êïéíùíßåò óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç êáé ôá ÂáëêÜíéá Þôáí âáèýôáôá ôáîéêÝò, äåäïìÝíïõ üôé ç ïéêïíïìßá ôïõò óôçñéæüôáí óôçí åêìåôÜëëåõóç ôùí áãñïôþí áðü ôïõò ìåãáëïúäéïêôÞôåò ãçò. Êáé óôçí ÅëëÜäá üìùò ôá ðñÜãìáôá äåí Þôáí êáëýôåñá. ÊáôÜ ôï 19ï áéþíá ôá áãñïôéêÜ óôñþìáôá óôÝíáæáí êÜôù áðü ôï âÜñïò ôùí öüñùí (ôïí êåöáëéêü Þ ôçò äåêÜôçò). Ôïí 20ü áéþíá, ìÝ÷ñé êáé ôçí ðåñßïäï ìåôÜ ôï ´ Ðáãêüóìéï Ðüëåìï, ç óôïé÷åéþäçò êïéíùíéêÞ ðïëéôéêÞ* ðïõ áóêïýíôáí óôç ÷þñá ìáò áöïñïýóå ìüíï ôïõò êáôïßêïõò ôùí ðüëåùí. Óôçí åðáñ÷ßá üìùò ç ïéêïíïìéêÞ áíÝ÷åéá åðÝâáëå ðïëý õðïâáèìéóìÝíåò óõíèÞêåò æùÞò, éäéáßôåñá óôá ïñåéíÜ ÷ùñéÜ êáé ôéò áðïìáêñõóìÝíåò áðü ôá áóôéêÜ êÝíôñá ðåñéï÷Ýò. Ãé’ áõôü ôï ëüãï ðïëëïß áðü ôïõò êáôïßêïõò ôçò õðáßèñïõ ïäçãÞèçêáí óôç ìåôáíÜóôåõóç, ðñïêåéìÝíïõ íá ïéêïäïìÞóïõí Ýíá êáëýôåñï ìÝëëïí.

«Ôï ðñùß ï ðáôÝñáò Ýæåøå ôç öïñÜäá óôï êÜñï. Ôï ðáéäß óôåêüôáíå äßðëá ôïõ ìå ôï ìáêñý êáìïõôóßêé óôá ÷Ýñéá. Ðßóù ôïõ ðÜëé ôï ðïõëÜñé. ¼ëï ôï êáëïêáßñé Ýôóé ðÞãáéíå ðßóù ôïõ óáí ôï ìáíÜñé, óáí ôï æáãÜñé. Ôï ðáéäß óçêùíüôáíå áðü ôï ÷Üñáìá, êáôÝâáéíå óôï êáôþé êáé ôï ’âãáæå Ýîù. Ôï ’ðáéñíå êáé ôï ôñáâïýóå ãéá ôï ëéâÜäé, ãéá ôï âïõíáëÜêé ãéá íá âïóêÞóåé, ìá ðåñíïýóå ðÜíôá ìÝó’ áð’ ôᒠ÷ùñÜöéá...» (Ä.×áôæÞ, ÁíõðåñÜóðéóôïé, 1979:170).

Åéê. 4.4 Ïìïßùìá óðéôéïý íåüôåñçò íåïëéèéêÞò åðï÷Þò, ðïõ áðåéêïíßæåé ôï åóùôåñéêü ôïõ êáé ôá ìÝëç ìéáò åêôåôáìÝíçò ïéêïãÝíåéáò (ÉÅ´ Åöïñåßá Ðñïúóôïñéêþí êáé Êëáóéêþí Áñ÷áéïôÞôùí ËÜñéóáò).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 75

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò

75

ÅêôåôáìÝíåò ïéêïãÝíåéåò äéáöïñåôéêþí êïéíùíéþí êáé åðï÷þí ÅëëÜäá, Ç.Ð.Á. êáé Ôïõñêßá

Åéê.4.5á ÅëëÜäá (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Ñ. ÊáóéìÜôç).

Åéê.4.5ã Ôïõñêßá (M. Casta & P. Guizard, Histoire géographie éducation civique, 4e, Editions Magnard, 2004).

Åéê.4.5â Ç.Ð.Á:(E. Steichen, The family of man, 1955).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 76

76 Óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá óôçí ÅëëÜäá ç ïéêïãÝíåéá ðåñéëáìâÜíåé ôïõò ãïíåßò êáé ôá ðáíôñåìÝíá ðáéäéÜ êáé ïíïìÜæåôáé åêôåôáìÝíç. ¼ëïé äïõëåýïõí, êáíåßò äåí åîáéñåßôáé, ïýôå ïé ãÝñïíôåò ïýôå ôá ðáéäéÜ. ÓõíÞèùò óôéò åêôåôáìÝíåò ïéêïãÝíåéåò ôçò áãñïôéêÞò êïéíùíßáò: • Ïé ñüëïé ðñïóäéïñßæïíôáé áõóôçñÜ ìå âÜóç ôï öýëï êáé ôçí çëéêßá. • Ï éäéùôéêüò ÷þñïò äéáêñßíåôáé áõóôçñÜ áðü ôï äçìüóéï. Óôïí éäéùôéêü ÷þñï áíôéóôïé÷ïýí ôï óðßôé êáé ç ãõíáßêá, åíþ óôï äçìüóéï ÷þñï áíôéóôïé÷ïýí ôï «Ýîù» êáé ï Üíäñáò. • Ôï «ìÝóá» êáé ïé ñüëïé ðïõ óõíäÝïíôáé ìå ôéò ïéêéáêÝò äñáóôçñéüôçôåò áîéïëïãïýíôáé ùò êáôþôåñïé áðü áõôïýò ðïõ óõíäÝïíôáé ìå ôï «Ýîù», ìå ôï äçìüóéï ÷þñï, êáé åðïìÝíùò ìå ôïí Üíäñá. ÊáôÜ ôï äåýôåñï ìéóü ôïõ 20ïý áéþíá ïé êïéíùíéêÝò êáé ïéêïíïìéêÝò ìåôáâïëÝò (åãêáôÜëåéøç ôçò õðáßèñïõ, áóôéêïðïßçóç) åðçñÝáóáí ôçí ïéêïãÝíåéá ùò ðñïò ôç äïìÞ, ôï ìÝãåèïò êáé ôéò ëåéôïõñãßåò ôçò. Åíþ óôéò áãñïôéêÝò êïéíùíßåò ðáñáôçñåßôáé áõôüò ï Üêáìðôïò äéá÷ùñéóìüò ôùí öýëùí, óôéò óýã÷ñïíåò áóôéêÝò êïéíùíßåò ïé ó÷Ýóåéò ðïõ áöïñïýí ôçí ïéêïãÝíåéá åìöáíßæïíôáé ðéï åëáóôéêÝò. Óôçí ÅëëÜäá, óôá áóôéêÜ êÝíôñá, ç ïéêïãÝíåéá ðåñéëáìâÜíåé óõíÞèùò ôïõò ãïíåßò êáé ôá áíýðáíôñá ðáéäéÜ êáé ïíïìÜæåôáé ðõñçíéêÞ Þ óõæõãéêÞ ïéêïãÝíåéá. Óôï ðëáßóéï ôçò ðõñçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò ç ãõíáßêá åñãÜæåôáé óõíÞèùò êáé åêôüò óðéôéïý, êáé áõôÞ åßíáé ç åéäïðïéüò äéáöïñÜ ìå ôç óýæõãï ôçò åêôåôáìÝíçò ïéêïãÝíåéáò. Ôï ðáñÜèåìá ðïõ áêïëïõèåß åóôéÜæåôáé óå áõôÞ ôçí áëëáãÞ, ðþò äçëáäÞ áðü ôç ìç ìéóèùôÞ åñãáóßá ôçò ãõíáßêáò ðåñíÜìå óôç ìéóèùôÞ åñãáóßá.

Åéê.4.6ã Ç.Ð.Á (J. Shepard & R. Greene, Sociology and you, National Text book Company, Edition 2004).

Êïéíùíéïëïãßá

Åéê.4.6á ÅëëÜäá (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Å. ÊïõìÜíôáñç).

ÐõñçíéêÝò ïéêïãÝíåéåò áíÜ ôïí êüóìï: ÅëëÜäá, Áéèéïðßá, Ç.Ð.Á.

Åéê. 4.6â Áéèéïðßá (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï, Action Aid).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 77

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò «Ôï 1954 ðïëëÝò ãõíáßêåò äïýëåõáí óôçí ïéêïãåíåéáêÞ åðé÷åßñçóç -ôç ãåùñãéêÞ åêìåôÜëëåõóç Þ ôï ìáãáæß- ç ïðïßá óõíÞèùò áíÞêåé óôï óýæõãü ôïõò. Ç äéáöïñÜ ôïõò ìå ôéò ãõíáßêåò ðïõ Ýìåíáí óôï óðßôé Þôáí ðïëý ìåãÜëç. Ïé ãõíáßêåò óôï óðßôé áíáöÝñïíôáé ùò áíåíåñãÜ ìÝëç áðü ôç ÓôáôéóôéêÞ Õðçñåóßá ðáñÜ ôï üôé äïýëåõáí 15 þñåò ôç ìÝñá, ãéá íá áíáèñÝøïõí ðïëõÜñéèìá ðáéäéÜ. Ôï 1993 áõôÞ ç êáôÜóôáóç Ý÷åé ó÷åäüí åêëåßøåé: ïé ãõíáßêåò ðïõ Ý÷ïõí ìéá åðáããåëìáôéêÞ äñáóôçñéüôçôá åßíáé óõíÞèùò ìéóèùôÝò êáé õðÜãïíôáé óôï áöåíôéêü Þ óôï äéåõèõíôÞ ôçò õðçñåóßáò ôïõò. Áêüìç êé áí ïé õðåýèõíïé åßíáé óôçí ðëåéïíüôçôÜ ôïõò Üíôñåò, ç áëëáãÞ åßíáé ìåãÜëç: ç ïéêïíïìéêÞ åîÜñôçóç ôùí ãõíáéêþí áðü ôï óýæõãü ôïõò Ý÷åé ìåéùèåß óçìáíôéêÜ» (Al. Chenu, 1995:324). Ìå ôéò íÝåò åîåëßîåéò ç êáèçìåñéíÞ æùÞ åíüò ìåãÜëïõ áñéèìïý ãõíáéêþí êáèïñßæåôáé áðü ôéò áõîçìÝíåò õðï÷ñåþóåéò ôïõò óôçí åðáããåëìáôéêÞ êáé ôçí ïéêïãåíåéáêÞ æùÞ. Êáé áõôü ôï ãåãïíüò åßíáé èåìåëéþäïõò óçìáóßáò ãéá ôçí åìöÜíéóç íÝùí ïéêïãåíåéáêþí ôýðùí óôï ðëáßóéï ôçò ðõñçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò. ÅðïìÝíùò ï ôýðïò ôçò ðõñçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò äåí ðáñáìÝíåé áíáëëïßùôïò óôï ÷ñüíï, áëëÜ åîåëßóóåôáé áíÜëïãá ìå ôç ãåíéêüôåñç êïéíùíéêÞ åîÝëéîç, óå ïëüêëçñï ôï äõôéêü êüóìï. ¸ôóé ðñïêýðôïõí íÝåò ìïñöÝò ïéêïãåíåéáêÞò óõìâßùóçò, ïé ïðïßåò óõíäÝïíôáé ìå Ýíáí êáéíïýñéï êáôáìåñéóìü ôçò åñãáóßáò. Ïé íÝåò ìïñöÝò ïéêïãåíåéáêÞò óõìâßùóçò óôï ðëáßóéï ôçò ðõñçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò åßíáé: •Ç ïéêïãÝíåéá äéðëÞò óôáäéïäñïìßáò, óôçí ïðïßá êáé ïé äýï óýæõãïé åñãÜæïíôáé êáé åðïìÝíùò ïé ñüëïé äéáìïñöþíïíôáé óå ó÷Ýóç ìå ôéò åðáããåëìáôéêÝò áó÷ïëßåò ôïõò êáé ôá ðñüôõðá áîéþí ôïõò. Óôçí ðåñßðôùóç áõôÞ ç óõæõãéêÞ ó÷Ýóç ïéêïäïìåßôáé ìå âÜóç ôç óõíåñãáóßá. •Ç åëåýèåñç óõìâßùóç (óõãêáôïßêçóç ÷ùñßò ãÜìï), ç ïðïßá óõíáíôÜôáé üëï êáé ðåñéóóüôåñï óå ðïëëÝò ÷þñåò ôçò Åõñþðçò êáé óôçñßæåôáé êõñßùò óå áôïìéêÝò åðéëïãÝò (âë. ðßíáêá 4.1). •Ç ìïíïãïíåúêÞ ïéêïãÝíåéá, ç ïðïßá áðïôåëåßôáé óõíÞèùò áðü ôçí Üãáìç ìçôÝñá Þ áðü ôï äéáæåõãìÝ-

77

íï Þ ÷Þñï ãïíÝá ìå ôá ðáéäéÜ. Ïé ìïíïãïíåúêÝò ïéêïãÝíåéåò óôçí ÅëëÜäá áðïôåëïýóáí ôï 6% ôïõ óõíüëïõ ôùí íïéêïêõñéþí ôï 1991 êáé ôï 9% ôï 2001 (âë. ðßíáêá 4.1). •Ç ïéêïãÝíåéá äåýôåñïõ ãÜìïõ, ç ïðïßá Ý÷åé ðñïêýøåé áðü ôçí áýîçóç ôùí äéáæõãßùí, ðïõ ðñïêáëåß ìå ôç óåéñÜ ôçò ôç äçìéïõñãßá ïéêïãåíåéþí äåýôåñïõ (Þ ôñßôïõ) ãÜìïõ ôïõ åíüò Þ êáé ôùí äýï óõæýãùí. Ç ðïéêéëßá ôùí ïéêïãåíåéáêþí ôýðùí óôç óýã÷ñïíç âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá óõíäÝåôáé êáé ìå Üëëåò ðáñáìÝôñïõò, üðùò åßíáé ç áëëáãÞ ôçò íïïôñïðßáò ãýñù áðü ôï èåóìü ôïõ ãÜìïõ, ç áõôïíüìçóç ôïõ áôüìïõ áðü ôçí ïéêïãåíåéáêÞ ïìÜäá, ç éäåïëïãßá ôùí ßóùí åõêáéñéþí, ïé áëëáãÝò óôçí áãïñÜ åñãáóßáò ê.Ü.

Åéê.4.7 ÌïíïãïíåúêÞ ïéêïãÝíåéá (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larousse, Åíüôçôá ÉÉÉ: ÃåíéêÝò åðéóôÞìåò-Ýìâéïò êüóìïò, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2001).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 78

Êïéíùíéïëïãßá

78

Ðßíáêáò 4.1. Óýíèåóç ôùí íïéêïêõñéþí óôçí ÅëëÜäá ìå Þ ÷ùñßò ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá (1991 êáé 2001)

Óýíèåóç íïéêïêõñéþí

ÁðïãñáöÞ 1991

ÁðïãñáöÞ 2001

%

Óå ÷éëéÜäåò

%

Óå ÷éëéÜäåò

ÐáíôñåìÝíá æåõãÜñéá ÷ùñßò ðáéäéÜ (ìéá ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá)

23,7

761

22,0

786

ÐáíôñåìÝíá æåõãÜñéá ìå ðáéäéÜ (ìéá ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá)

49,1

1.573

42,7

1.527

Ìüíåò ìçôÝñåò (ìéá ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá)

4,8

155

7,5

268

Ìüíïé ðáôÝñåò (ìéá ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá)

1,2

38

1,4

51

Óõìâéïýíôåò ÷ùñßò ðáéäéÜ (ìéá ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá)1

.......

.......

1,3

48

Óõìâéïýíôåò ìå ðáéäéÜ (ìéá ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá)

......

......

0,6

23

ÌïíïìåëÞ êáé ðïëõìåëÞ íïéêïêõñéÜ (÷ùñßò ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá)2

21,2

678

24,3

869

Óýíïëï íïéêïêõñéþí

100,0

3.205

100,0

3.572 3

Ãéá ôï 1991 âë. Ë. ÌáñÜôïõ-ÁëéðñÜíôç, ÊÝíôñï Åñåõíþí ãéá ÈÝìáôá Éóüôçôáò (ÊÅ.È.É.). Ãéá ôï 2001 âë. Å.Ó.Õ.Å. (äéáóêåõÞ Í. Ðåôñüðïõëïõ). 1 Ïé êáôçãïñßåò áõôÝò ÷ñçóéìïðïéÞèçêáí ãéá ðñþôç öïñÜ êáôÜ ôçí áðïãñáöÞ ôïõ 2001. 2 Ôï 1991 áðü ôá 678.000 íïéêïêõñéÜ ôá 186.000 áðïôåëïýíôáé ìüíï áðü Üíäñá, ôá 335.000 ìüíï áðü ãõíáßêá êáé ôá 157.000 áðü ðïëõìåëÞ íïéêïêõñéÜ ÷ùñßò ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá. Ôï 2001 áðü ôá 869.000 íïéêïêõñéÜ ôá 266.346 áðïôåëïýíôáé ìüíï áðü Üíäñá, ôá 459.920 ìüíï áðü ãõíáßêá êáé ôá 143.183 áðü ðïëõìåëÞ íïéêïêõñéÜ ÷ùñßò ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá. 3 Óôá 3.571.985 íïéêïêõñéÜ ìå ìßá ðõñçíéêÞ ó÷Ýóç èá ðñÝðåé íá ðñïóôåèïýí 102.400 íïéêïêõñéÜ ìå ôïõëÜ÷éóôïí äýï ðõñçíéêÝò ïéêïãÝíåéåò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 79

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò

4.2. Êáôáìåñéóìüò åñãáóßáò óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá Ç áíäñéêÞ êõñéáñ÷ßá ìÝ÷ñé ôá ìÝóá ôïõ 20ïý áéþíá óôçí åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá Þôáí ôüóï áäéáìöéóâÞôçôç, þóôå íá ìçí ìðáßíåé æÞôçìá áéôéïëüãçóçò ôçò ãõíáéêåßáò êáôáðßåóçò êáé õðïôáãÞò, ôçí ïðïßá óõíáíôÜìå ðáíôïý: • óôçí ïñãÜíùóç ôïõ ÷þñïõ êáé éäéáßôåñá óôçí åóùôåñéêÞ äéáññýèìéóç ôïõ óðéôéïý, • óôç äéÜêñéóç áíÜìåóá óôï óðßôé (óôï «ìÝóá», óôïí éäéùôéêü ÷þñï) êáé óôï äçìüóéï ÷þñï (ðñïíïìéáêü ðåäßï äñÜóçò ôùí áíäñþí), • óôçí ïñãÜíùóç ôïõ ÷ñüíïõ.

79

Óôç äåêáåôßá ôïõ 2000 ôï ãõíáéêåßï åñãáôéêü äõíáìéêü ôçò ÷þñáò ìáò áíÝñ÷åôáé óå 1.620.215 Üôïìá, áðïôåëåß äçëáäÞ ôï 38% ôïõ óõíïëéêïý åñãáôéêïý äõíáìéêïý. Êáé äåí åßíáé ôõ÷áßï ôï ãåãïíüò üôé ïé Ýããáìåò ãõíáßêåò áñéèìïýí 1.057.700 Üôïìá êáé áðïôåëïýí ôï 65% ôïõ ãõíáéêåßïõ åñãáôéêïý äõíáìéêïý. Ïé ìåôáâïëÝò ðïõ åðÞëèáí óôçí êïéíùíßá ìå ôçí åðáããåëìáôéêÞ äñáóôçñéïðïßçóç ôùí ãõíáéêþí Ý÷ïõí ãßíåé áíôéêåßìåíï ìåëÝôçò áðü ôçí êïéíùíéïëïãßá, ôçí éóôïñßá, ôç äçìïãñáößá, ôéò ïéêïíïìéêÝò åðéóôÞìåò, ôç íïìéêÞ êôë. Óôï åðßðåäï ôçò íïìéêÞò åðéóôÞìçò áîéïóçìåßùôç Þôáí ç åöáñìïãÞ ôùí íÝùí ñõèìßóåùí ãéá ôéò ó÷Ýóåéò ôùí äýï öýëùí óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïãÝíåéáò, ðïõ áðïôõðþíïíôáé óôï Ïéêïãåíåéáêü Äßêáéï.

Åéê. 4.8 ÌðïõãÜäá óôï ðïôÜìé: áðïêëåéóôéêÞ áðáó÷üëçóç ôùí ãõíáéêþí êáôÜ ôï ðáñåëèüí (R.A. McCabe, ÅëëÜäá: ôá ÷ñüíéá ôçò áèùüôçôáò, åêä. ÐáôÜêç, 2004).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:02

Page 80

Êïéíùíéïëïãßá

80

Ðßíáêáò 4.2. Óýãêñéóç ñõèìßóåùí Ïéêïãåíåéáêïý Äéêáßïõ Ðñéí áðü ôï 1983 • ÐñïóùðéêÝò ó÷Ýóåéò ôùí óõæýãùí Ï áíÞñ åßíáé ç êåöáëÞ ôçò ïéêïãÝíåéáò êáé áðïöáóßæåé ðåñß ðáíôüò ü,ôé áöïñÜ ôï óõæõãéêü âßï. • ÐåñéïõóéáêÝò ó÷Ýóåéò óõæýãùí Ðñïéêþï óýóôçìá. • Ó÷Ýóåéò ãïíÝùí êáé ðáéäéþí ÐáôñéêÞ åîïõóßá.

ÌåôÜ ôï 1983 (Í.1329/83) • ÐñïóùðéêÝò ó÷Ýóåéò ôùí óõæýãùí Ïé óýæõãïé áðïöáóßæïõí áðü êïéíïý ðåñß ðáíôüò ü,ôé áöïñÜ ôï óõæõãéêü âßï. • ÐåñéïõóéáêÝò ó÷Ýóåéò óõæýãùí ÊáôÜñãçóç ðñïéêþïõ óõóôÞìáôïò. Áîßùóç óõììåôï÷Þò óôá áðïêôÞìáôá. • Ó÷Ýóåéò ãïíÝùí êáé ðáéäéþí ÃïíéêÞ ìÝñéìíá. Åíçëéêßùóç ôïõ ðáéäéïý ìå ôç óõìðëÞñùóç ôïõ 18ïõ Ýôïõò ôçò çëéêßáò ôïõ.

ÐçãÞ: Áóôéêüò Êþäéêáò, 1940 êáé 2001 ( åêä. Áíô. ÓÜêêïõëá, ÁèÞíá/Èåóóáëïíßêç 2001).

Ðñéí áðü ôï 1983 ôï ïéêïãåíåéáêü ðëáßóéï Þôáí Ýôóé äéáìïñöùìÝíï, þóôå ï ñüëïò ôïõ óõæýãïõ Þôáí, ÷ùñßò õðåñâïëÞ, ðáôñéáñ÷éêüò, áöïý ï ðáôÝñáò áðïöÜóéæå ãéá üëá, åíþ áêüìç êáé óôéò ó÷Ýóåéò ãïíÝùí êáé ðáéäéþí ç ìçôÝñá áðïõóßáæå. ÌåôÜ ôï 1983 ôï Ïéêïãåíåéáêü Äßêáéï åêäçìïêñáôßæåôáé äßíïíôáò «öùíÞ» êáé óôç óýæõãï, áöïý «ïé óýæõãïé áðïöáóßæïõí áðü êïéíïý», áîéþíåé êáé áõôÞ «óõììåôï÷Þ óôá áðïêôÞìáôá» êáé Ý÷åé ëüãï ãéá ôçí áíáôñïöÞ ôùí ðáéäéþí. Ç åðáããåëìáôéêÞ äñáóôçñéïðïßçóç ôùí ãõíáéêþí, ç äéåõêüëõíóç ðïõ ðáñÝ÷åé óôá Üôïìá ç áíÜðôõîç ôçò ôå÷íïëïãßáò (ïéêéáêÝò óõóêåõÝò) óôï èÝìá ôùí ïéêéáêþí åñãáóéþí, ç äõíáôüôçôá ïéêïãåíåéáêïý ðñïãñáììáôéóìïý (ìÝèïäïé áíôéóýëëçøçò), ç äéåêäßêçóç éóüôçôáò óôï ðïëéôéêü åðßðåäï, ç áëëáãÞ ôïõ Ïéêïãåíåéáêïý Äéêáßïõ äçìéïýñãçóáí ôï íÝï êïéíùíéêü ðåñéâÜëëïí ìÝóá óôï ïðïßï êáëåßôáé íá ëåéôïõñãÞóåé ç ïéêïãÝíåéá. Ïé óôáäéáêÝò áõôÝò ìåôáâïëÝò áëëÜæïõí ôçí êáèçìåñéíüôçôá ôçò ïéêïãåíåéáêÞò óõìâßùóçò êáé äçìéïõñãïýí íÝï êáôáìåñéóìü åñãáóßáò áíÜìåóá óôá öýëá, áéóèçôü êáé óôçí åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá, êáèþò êáé íÝïõò ôñüðïõò Üóêçóçò ôùí ñüëùí ôüóï ôïõ Üíäñá üóï êáé ôçò ãõíáßêáò.

«ÏðùóäÞðïôå, ôá áôïìéêÜ-êïéíùíéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ, êáèþò êáé Üëëïé ðáñÜãïíôåò ðñïóäéïñßæïõí ôéò óõìðåñéöïñÝò ôùí Áèçíáßùí óõæýãùí, åíþ ðñïêáèïñßæïõí ôï ðëáßóéï ôùí óõæõãéêþí óõìðåñéöïñþí. ¸ôóé ç ôÜóç ãéá ðåñéóóüôåñï éóüôéìïõò ñüëïõò óôï óðßôé öÜíçêå üôé õðåñôåñåß áíÜìåóá óôïõò íåüôåñïõò êáé ðéï ìïñöùìÝíïõò óõæýãïõò, ó’ áõôïýò ðïõ áíÞêïõí óôá ìåóáßá êáé áíþôåñá óôñþìáôá, êáèþò êáé óôá æåõãÜñéá “äéðëÞò áðáó÷üëçóçò”. Áíôßèåôá ôï äéðïëéêü ìïíôÝëï ïéêïãÝíåéáò, ìå ôçí Üíéóç êáôáíïìÞ ôùí ïéêéáêþí åñãáóéþí, áöïñÜ ðåñéóóüôåñï ôá æåõãÜñéá ðïõ ïé óýæõãïé åßíáé ìåãáëýôåñçò çëéêßáò, ëéãüôåñï ìïñöùìÝíïé, áíÞêïõí óå ÷áìçëÜ êïéíùíéêÜ óôñþìáôá, åíþ ïé ãõíáßêåò äåí Ý÷ïõí åîùïéêéáêÞ åðáããåëìáôéêÞ áðáó÷üëçóç» (Ë. ÌáñÜôïõÁëéðñÜíôç, 1995:131).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 81

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò ÅìðåéñéêÝò Ýñåõíåò ðïõ Ý÷ïõí ãßíåé óôçí ÅëëÜäá Ýäåéîáí üôé áðü ôá æåõãÜñéá ðïõ êáôïéêïýí óôéò áóôéêÝò ðåñéï÷Ýò êáé óôá ïðïßá åðéêñáôåß ç ðáñáäïóéáêÞ áíôßëçøç ãéá ôïõò ñüëïõò ôùí äýï öýëùí ï Üíäñáò áó÷ïëåßôáé êõñßùò ìå ôçí åîùïéêéáêÞ åñãáóßá, åíþ ç ãõíáßêá ìå ôéò ïéêéáêÝò åñãáóßåò êáé ôçí áíáôñïöÞ ôùí ðáéäéþí, áêüìç êáé üôáí ç ãõíáßêá åßíáé ìéóèùôÞ. Áðü ôéò óýã÷ñïíåò ïéêïãÝíåéåò ðïõ äéáìÝíïõí óå áãñïôéêÝò ðåñéï÷Ýò, ðáñÜ ôï ãåãïíüò üôé ïé áíäñéêÝò êáé ïé ãõíáéêåßåò åñãáóßåò Ýîù áðü ôï óðßôé áëëçëïóõìðëçñþíïíôáé, äçëáäÞ äåí õðÜñ÷åé óáöÞò äéá÷ùñéóìüò ôùí åñãáóéþí ùò ðñïò ôï öýëï, ç ãõíáßêá ìÝóá óôï óðßôé áíáëáìâÜíåé ôçí áíáôñïöÞ ôùí ðáéäéþí êáé ôï óýíïëï ôùí ïéêéáêþí åñãáóéþí, åíþ ï Üíäñáò äå óõììåôÝ÷åé êáèüëïõ óå áõôÝò.

81

¸÷åé åðßóçò äéáðéóôùèåß üôé óôéò áãñïôéêÝò ðåñéï÷Ýò õðÜñ÷åé óõíÞèùò ìéá áñíçôéêÞ ôÜóç ôïõ óõæýãïõ íá âïçèÞóåé ôç óýæõãï óôéò êáèçìåñéíÝò åñãáóßåò ôïõ íïéêïêõñéïý. Áõôü óõíäÝåôáé ìå ôá äéáöïñåôéêÜ ðñüôõðá ðïõ êõñéáñ÷ïýí óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïãÝíåéáò óôïí áãñïôéêü ÷þñï, ðñüôõðá ðïõ èÝëïõí ôéò ïéêéáêÝò åñãáóßåò íá ðñïóéäéÜæïõí óôç ãõíáßêá. ÔåëéêÜ, ç óõììåôï÷Þ ôïõ Üíäñá óôïí êáôáìåñéóìü ôùí ïéêéáêþí åñãáóéþí ðïéêßëëåé êáé âáóéêÜ åðçñåÜæåôáé áðü ôá áôïìéêÜ ôïõ ÷áñáêôçñéóôéêÜ (ð.÷. çëéêßá), áëëÜ êáé áðü êïéíùíéêÜ (åêðáßäåõóç, åðáããåëìáôéêÞ êáôÜóôáóç êáé ÷áñáêôçñéóôéêÜ áðáó÷üëçóçò). Ç ìç óõììåôï÷Þ ôùí áíäñþí óôéò ïéêéáêÝò åñãáóßåò åßíáé óõíÞèùò áéôßá ãêñßíéáò êáé óõãêñïýóåùí áíÜìåóá óôá - íåáñÜ éäßùò- æåõãÜñéá, üôáí ç óýæõãïò áìöéóâçôåß ôï ðáñáäïóéáêü ðñüôõðï, óýìöùíá ìå ôï ïðïßï ç «êáëÞ íïéêïêõñÜ åßíáé äïýëá êáé êõñÜ».

«ËõðÜìáé ôéò íïéêïêõñÝò ¸ôóé ðïõ áãùíßæïíôáé ÊÜèå ðñùß íá äéþ÷íïõí áð’ ôï óðßôé ôïõò ôç óêüíç, Óêüíç ýóôáôç óÜñêá ôïõ Üóáñêïõ. Óêïýðåò óêïõðÜêéá Ñïõöç÷ôÞñéá öôåñÜ ôéíá÷ôÞñéá Îåóêïíüðáíá êïõñåëüðáíá êëüïõí Èüñõâïé êáé ôñüðïé áêñïâÜôåò, Ìáóôßãéï ðÝöôïõí ïé êéíÞóåéò ðÜíù óôçí êáôïéêßäéá óêüíç» (ÊéêÞ ÄçìïõëÜ, «Óêüíç», áðü ôç óõëëïãÞ Ôï ôåëåõôáßï óþìá ìïõ, 1981).

Ôá êïéíùíéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ åßíáé êáèïñéóôéêüò ðáñÜãïíôáò óôç óõììåôï÷Þ ôùí áíäñþí óôéò ïéêéáêÝò åñãáóßåò

Åéê. 4.9á (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Í. Ðåôñüðïõëïõ).

Åéê. 4.9â Óêßôóï áðü ôï ðåñéïäéêü Óýã÷ñïíç Ãõíáßêá, ô. 61, 1989.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 82

82

Êïéíùíéïëïãßá

Ç ïéêïãÝíåéá óôçí ÅëëÜäá èåùñåßôáé áêüìç êáé óÞìåñá Ýíáò èåìåëéþäçò êïéíùíéêüò èåóìüò, ðáñÜ ôï ãåãïíüò üôé äåí Ý÷åé ìåëåôçèåß óõóôçìáôéêÜ. Áíôßèåôá, Ý÷åé áðïóõíäåèåß ôå÷íçôÜ áðü ôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá êáé åñåõíÜôáé îå÷ùñéóôÜ áðü ôçí åñãáóßá êáé ôç èÝóç ôçò ãõíáßêáò. Ç ó÷Ýóç åðáããåëìáôéêÞò áðáó÷üëçóçò, ïéêïãåíåéáêÞò æùÞò êáé ãõíáéêåßïõ/áíäñéêïý ñüëïõ åßíáé óõ÷íÜ áíôáãùíéóôéêÞ, áöïý ç åñãáóßá áðïññïöÜ ôéò ðåñéóóüôåñåò þñåò êáé «êëÝâåé» åëåýèåñï ÷ñüíï áðü ôç æùÞ ôçò ïéêïãÝíåéáò. Áíôßèåôá, ç åíáñìüíéóç åðáããåëìáôéêÞò áðáó÷üëçóçò êáé ïéêïãåíåéáêÞò æùÞò åßíáé ôï æçôïýìåíï ãéá ðïëëÜ óýã÷ñïíá æåõãÜñéá.

4.3. Ìáèáßíïíôáò ôï ñüëï ôïõ Üíäñá êáé ôï ñüëï ôçò ãõíáßêáò: Ýíá ðáñÜäåéãìá ðñùôïãåíïýò êïéíùíéêïðïßçóçò Ç óõæÞôçóç ãéá ôïí êáôáìåñéóìü åñãáóßáò, ôïõò óõæõãéêïýò êáé ôïõò åðáããåëìáôéêïýò ñüëïõò óõíäÝåôáé êáé ìå ôçí Ýííïéá ôïõ öýëïõ, ç ïðïßá áðïôÝëåóå óôç äåêáåôßá ôïõ ’60 áíôéêåßìåíï ìåëÝôçò ôùí êïéíùíéêþí åðéóôçìþí. ÄéÜöïñåò èåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò, ðïõ ðñïÝñ÷ïíôáé êõñßùò áðü ôçí êïéíùíéïëïãßá êáé ôçí øõ÷ïëïãßá, åñìçíåýïõí ôïõò ìç÷áíéóìïýò ìÝóá áðü ôïõò ïðïßïõò êÜèå öýëï åíóùìáôþíåé ôåëéêÜ üëá åêåßíá ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ óõãêñïôïýí ôçí ôáõôüôçôÜ ôïõ. Ôï âáóéêü åñþôçìá ðïõ áðáó÷üëçóå ôïõò èåùñçôéêïýò ôùí êïéíùíéêþí åðéóôçìþí Þôáí: ôï öýëï ðñïóäéïñßæåôáé áðü ôá âéïëïãéêÜ Þ áðü ôá êïéíùíéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ áôüìïõ; Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï üôé «ïé ãõíáßêåò åßíáé õðåýèõíåò ãéá ôçí áíáôñïöÞ ôùí ðáéäéþí» Þ ôï üôé «Ý÷ïõí åðéöïñôéóôåß ìå ôéò ïéêéáêÝò åñãáóßåò» Þ áêüìç ôï üôé «áìåßâïíôáé ëéãüôåñï ùò ìéóèùôÝò áðü ôïõò Üíäñåò» ìðïñåß íá åñìçíåõôåß ìå ðñïóöõãÞ óôï âéïëïãéêü ðáñÜãïíôá Þ åßíáé «êïéíùíéêÞ êáôáóêåõÞ»; Äåí åßíáé äõíáôüí óôï ðëáßóéï áõôïý ôïõ âéâëßïõ íá áíáöÝñïõìå üëåò ôéò åñìçíåõôéêÝò èåùñßåò ðïõ áíáðôý÷èçêáí. Ìðïñïýìå üìùò íá ôéò óõíïøßóïõìå, áöïý ïõóéáóôéêÜ ïé èåùñßåò áõôÝò óõãêñïôïýí äýï ïìÜäåò: • Ç ìßá ïìÜäá ðñïôÜóóåé ôï âéïëïãéêü ðáñÜãïíôá êáé ôïí êáèéóôÜ õðåýèõíï ãéá ôç ìåôáâßâáóç ôùí ÷áñáêôçñéóôéêþí óôá äýï öýëá. • Ç äåýôåñç ïìÜäá ðñïôÜóóåé ôéò èåùñßåò ôçò êïéíùíéêÞò åêìÜèçóçò ôùí ñüëùí. Óýìöùíá ìå ôçí ðñþôç èåùñçôéêÞ ïðôéêÞ: á) Ïé øõ÷ïëïãéêÝò éäéüôçôåò, ïé êëßóåéò êáé ïé éêá-

íüôçôåò ôùí áãïñéþí êáé ôùí êïñéôóéþí áðïäßäïíôáé óå Ýìöõôåò éäéüôçôåò ðïõ óõíäÝïíôáé ìå ôéò áíáôïìéêÝò äéáöïñÝò ôùí äýï öýëùí. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï üôé ôá êïñßôóéá åßíáé ðéï åõáßóèçôá áðü ôá áãüñéá, Þ ôï üôé Ý÷ïõí ÷áìçëüôåñåò åðéäüóåéò óôá ìáèçìáôéêÜ óå ó÷Ýóç ìå ôá áãüñéá áðïäßäåôáé óôá Ýìöõôá êáé âéïëïãéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí äýï öýëùí êáé ü÷é óôéò äéáöïñåôéêÝò êïéíùíéêÝò óõíèÞêåò áíáôñïöÞò ôïõò. â) Ôï öýëï áðïôåëåß êñéôÞñéï «êáíïíéêÞò» óõìðåñéöïñÜò êáé áîéïëüãçóÞò ôçò: Üëëá ðñÝðåé íá êÜíïõí ïé Üíäñåò êáé Üëëá ïé ãõíáßêåò êáé åðïìÝíùò åßíáé áíáìåíüìåíï ôá Üôïìá íá óõìðåñéöÝñïíôáé óýìöùíá ìå ôéò éäéüôçôåò ðïõ ðñïóéäéÜæïõí óôï öýëï ôïõò. ÁõôÞ ç áñ÷Þ éó÷ýåé ãéá üëåò ôéò ðôõ÷Ýò ôçò óõìðåñéöïñÜò ôùí äýï öýëùí, áðü ôç óåîïõáëéêÞ Ýêöñáóç Ýùò ôçí ðïëéôéêÞ åêðñïóþðçóç. Ôï áðïôÝëåóìá áõôÞò ôçò ïðôéêÞò åßíáé ç ÷áìçëÞ åêðñïóþðçóç ôùí ãõíáéêþí óå ðïëëÜ åðáããÝëìáôá (ð.÷. ÷åéñïõñãïß, ðéëüôïé, âïõëåõôÝò), ãåãïíüò ðïõ áðïôåëåß ôç âÜóç ãéá ôç äéêáéïëüãçóç êáé ôç äéáéþíéóç ôçò áíéóüôçôáò ìåôáîý ôùí äýï öýëùí. Óôç óõíÝ÷åéá -êáé éäßùò ìåôÜ ôéò äéáðéóôþóåéò ôùí êïéíùíéêþí áíèñùðïëüãùí, ïé ïðïßïé ìåëÝôçóáí áðëÝò êáé óýíèåôåò êïéíùíßåò (ð.÷. M. Mead, 1935) êáé ðáñáôÞñçóáí óçìáíôéêÝò ðáñáëëáãÝò óôïí êáôáìåñéóìü ôçò åñãáóßáò ìåôáîý ôùí äýï öýëùí- ç Ýííïéá ôïõ öýëïõ áëëÜæåé ðåñéå÷üìåíï. Ìå ôçí éóôïñéêÞ ðëÝïí öñÜóç ôçò Óéìüí íôå ÌðïâïõÜñ (Simone de Beauvoir, 1908-1986) üôé «ç ãõíáßêá äå ãåííéÝôáé, áëëÜ ìÜëëïí ãßíåôáé» êáèþò êáé ìå ôç óõìâïëÞ ôùí öåìéíéóôéêþí óðïõäþí, äéáôõðþíåôáé ìéá íÝá èåùñçôéêÞ ïðôéêÞ óôç äåêáåôßá ôïõ ’70. Óýìöùíá ìå áõôÞí, ôï öýëï êáôáóêåõÜæåôáé êáé ï ñüëïò ôïõ êÜèå öýëïõ äéáöÝñåé áðü ðïëéôéóìü óå ðïëéôéóìü. ¢ñá êáé ïé áîéïëïãÞóåéò ðïõ ó÷åôßæïíôáé ìå ôá öýëá åßíáé êáé áõôÝò ðñïúüíôá ôïõ ðïëéôéóìïý, ðïõ ìåôáäßäïíôáé ìÝóá áðü ôç äéáäéêáóßá ôçò ìÜèçóçò. Óýìöùíá ìå ôç äåýôåñç ïðôéêÞ, ôçò êïéíùíéêÞò åêìÜèçóçò ôùí ñüëùí, äßíåôáé Ýìöáóç óôçí êáèïñéóôéêÞ åðßäñáóç ôçò êïéíùíßáò óôçí êáôáóêåõÞ ôïõ öýëïõ (êáé ü÷é ôçò öýóçò Þ ôçò âéïëïãßáò). Ôï áãüñé ìáèáßíåé íá óõìðåñéöÝñåôáé ùò áãüñé, üðùò Üëëùóôå êáé ôï êïñßôóé ìáèáßíåé íá óõìðåñéöÝñåôáé ùò êïñßôóé, êáé áõôü óõìâáßíåé êáô’ áñ÷Üò ìÝóá óôçí ïéêïãÝíåéá ìå ôçí êïéíùíéêïðïßçóç. Ôï êïñßôóé ìáèáßíåé -åßôå ìÝóù ôùí ðáé÷íéäéþí åßôå ìÝóù ôùí êáèçìåñéíþí ðñáêôéêþí ôçò ìçôÝñáò ôïõ, ôçí ïðïßá êáëåßôáé íá âïçèÞóåé- üôé ðñïïñßæåôáé ãéá ôéò ïéêéáêÝò åñãáóßåò êáé ôçí êáèçìåñéíÞ äéá÷åßñéóç ôçò ïéêéáêÞò ïéêïíïìßáò, áðïêëåéóìÝíï óå Ýíá ÷þñï éäéùôéêü, ìå êýñéï ðñïïñéóìü ôï ãÜìï êáé ôç ìçôñüôçôá, þóôå íá ëåéôïõñãÞóåé «ùò íïéêïêõñÜ óôï äéêü ôçò óðßôé». ÊÜèå ðáñÝêêëéóç áðü ôï ñüëï áõôü áðïôåëåß ðáñáâßáóç ôïõ êáíïíéóôéêïý ðñïôýðïõ, äçëáäÞ ðáñáâßáóç ôïõ êïéíùíéêïý êáíüíá, êáé åðéöÝñåé êïéíùíé-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 83

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò

83

êÞ áðáîßùóç: «äåí åßíáé áõôÞ ãéá óðßôé», «åßíáé áíïéêïêýñåõôç». Áíôßèåôá, ôï áãüñé ìáèáßíåé ìÝóá áðü áíÜëïãåò ðñáêôéêÝò üôé ðñïïñßæåôáé ãéá ôçí åêðñïóþðçóç ôçò ïéêïãÝíåéáò ðñïò ôá «Ýîù», ãéá ôï äçìüóéï, ôïí «åðßóçìï» ÷þñï, ãéá ôéò åîùôåñéêÝò åñãáóßåò, ðïõ åßíáé êáé ðéï èåáìáôéêÝò óå ó÷Ýóç ìå ôéò «êñõöÝò», «éäéùôéêÝò» åñãáóßåò êáé áó÷ïëßåò ôïõ ãõíáéêåßïõ öýëïõ, üðùò ç áíáôñïöÞ ôùí ðáéäéþí êáé ç êáèáñéüôçôá ôïõ óðéôéïý. ÊÜèå ðáñÝêêëéóç áðü ôï ñüëï ðïõ êáëåßôáé íá áóêÞóåé ôï áãüñé áðïôåëåß áìöéóâÞôçóç ôïõ áíäñéóìïý ôïõ: «ðïý áêïýóôçêå áãüñé íá ìáãåéñåýåé;» Þ «ïé Üíäñåò äåí êëáßíå». Ïé åêöñÜóåéò áõôÝò áðïôåëïýí Üôõðåò ìïñöÝò êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ, üôáí äéáôõðþíïíôáé áðü ôï ïéêåßï ðåñéâÜëëïí. Ãßíåôáé öáíåñü áðü ôá ðáñáðÜíù ðáñáäåßãìáôá üôé ï êõñéüôåñïò ìç÷áíéóìüò ìÝóá áðü ôïí ïðïßï ôï âéïëïãéêü öýëï áëëÜæåé óå êïéíùíéêü öýëï (äçëáäÞ óå óõìðåñéöïñÝò, ñüëïõò, ðñáêôéêÝò) åßíáé ç ïéêïãÝ-

íåéá êáé ïé óõããåíåßò ðïõ ðåñéâÜëëïõí Ýíá ðáéäß óôá ðñþôá ôïõ âÞìáôá: «…Ýíá óýíïëï äéáöïñåôéêþí áíèñþðùí ìå Ýíá óýíïëï äéáöïñåôéêþí ó÷Ýóåùí åðçñåÜæïõí ôï Üôïìï ìå ôï ðáñÜäåéãìá, ôçí Üìåóç åðéôáãÞ êáé ôç óéùðçëÞ áíÝêöñáóôç ðñïóäïêßá» (Â. ÔåíôïêÜëç, 1991:102). Ãéá ôï ëüãï áõôü Üëëùóôå ç ïéêïãÝíåéá ïíïìÜóôçêå ìç÷áíéóìüò ðñùôïãåíïýò êïéíùíéêïðïßçóçò. ÅðïìÝíùò ïé ñüëïé ôùí äõï öýëùí ìáèáßíïíôáé óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïãÝíåéáò êáé äåí áðïôåëïýí äåäïìÝíá ôçò öýóçò ïýôå Ýìöõôåò êëßóåéò êáé äåîéüôçôåò. Áíôßèåôá, áðïôåëïýí óýìâïëá ìéáò êïéíùíéêÞò ó÷Ýóçò ç ïðïßá åßíáé êïéíùíéêÜ êáé éóôïñéêÜ ðñïóäéïñéóìÝíç. Óå ìéá ðáôñéáñ÷éêÞ åêôåôáìÝíç ïéêïãÝíåéá ôá ðáé÷íßäéá ôùí ðáéäéþí êáé ïé ïéêïãåíåéáêÝò ðñáêôéêÝò, óôéò ïðïßåò êáëïýíôáé íá óõììåôÝ÷ïõí äéáöïñïðïéçìÝíá êáôÜ öýëï ôá ðáéäéÜ, áíáðáñÜãïõí ôá ðñüôõðá ôçò áíäñéêÞò «êõñéáñ÷ßáò» êáé ôçò ãõíáéêåßáò «õðïôáãÞò».

Åéê. 4.10 ¢ôõðïò êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò: ôï áãüñé ìáèáßíåé ôé äå ìðïñåß íá êÜíåé (S. Pick, ÐëÜèïíôáò ôç æùÞ, åêä. ÖõôñÜêç, 1997).

Óå ìéá óýã÷ñïíç ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá, ìå åñãáæüìåíïõò êáé ôïõò äýï ãïíåßò êáé ìå ó÷Ýóåéò éóïôéìßáò ìåôáîý ôïõò, ï ìç÷áíéóìüò åêìÜèçóçò ôùí ñüëùí åßíáé (Þ ìðïñåß íá åßíáé) äéáöïñåôéêüò. Äåí õðÜñ÷ïõí áðïêëåéóìïß ëüãù öýëïõ ïýôå óôá ðáéäéêÜ ðáé÷íßäéá ïýôå óôéò ïéêéáêÝò åñãáóßåò óôéò ïðïßåò êáëïýíôáé íá âïçèÞóïõí ôá ðáéäéÜ. Ïé ÷þñïé äå ÷ùñßæïíôáé óå ãõíáéêåßïõò (ç êïõæßíá ùò áðïêëåéóôéêÜ ãõíáéêåßïò ÷þñïò) êáé áíäñéêïýò, åíþ ôï êïñßôóé ìáèáßíåé üôé äåí Ý÷åé ìüíï Ýíáí ðñïïñéóìü óôç æùÞ ôïõ, íá ãßíåé äçëáäÞ ìéá êáëÞ íïéêïêõñÜ êáé ìéá êáëÞ ìçôÝñá. Óõíåðþò óôéò óýã÷ñïíåò âéïìç÷áíéêÝò êïéíùíßåò ïé Üíäñåò êáé ïé ãõíáßêåò êáôáíÝìïõí êáôÜ Ýíáí éóüôéìï ôñüðï (Þ ôïõëÜ÷éóôïí ðñïóðáèïýí íá êáôáíåßìïõí) ôç äçìüóéá êáé ôçí ïéêéáêÞ óöáßñá. Áõôü óõìâáßíåé ãéáôß, üðùò äåßîáìå, ç ãõíáßêá, åéóåñ÷üìåíç óôïí åðáããåëìáôéêü óôßâï, áíáãêÜóôçêå óå ìéá áíáðñïóáñìïãÞ ôùí äñáóôçñéïôÞôùí ðïõ áöïñïýóáí ôï ñüëï ôçò, ôï ÷ñüíï ôçò, áëëÜ êáé ôçí ôáõôüôçôÜ ôçò. ÐáñÜëëçëá üìùò êáé ï Üíäñáò ðñïóðáèåß íá äéá÷åéñéóôåß ìå íÝïõò üñïõò ôï ñüëï ôïõ óôçí ïéêïãÝíåéá.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 84

Êïéíùíéïëïãßá

84

Ç êïéíùíéêÞ «êáôáóêåõÞ» ôùí öýëùí

Åéê.4.11á (B. Hoglund, L. Jarlen, H. Lind, A. Lokholm, Samhallskunskap for gymnasiet Á, Natur och Kultur, Stockholm 2003).

Åéê.4.11â (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Å. ÊïõìÜíôáñç).

4.4. ÐñïêëÞóåéò, ðñïâëÞìáôá, ðñïïðôéêÝò ôçò óýã÷ñïíçò åëëçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò ÊáôÜ ôïí 20ü áéþíá óôçí Åõñþðç ïé áíáêáôáôÜîåéò ðïõ Ýãéíáí óôçí ïéêïãÝíåéá áöïñïýóáí êõñßùò ôïõò ñüëïõò ôïõ Üíäñá êáé ôçò ãõíáßêáò. Óôç íÝá ÷éëéåôßá ïé ñüëïé êáé ïé åõèýíåò ôùí ãïíÝùí áîéïëïãïýíôáé åê íÝïõ, þóôå íá ãßíåé ðéï åíåñãçôéêüò ï ñüëïò ôïõ ðáôÝñá óôçí ïéêïãÝíåéá êáé ôçò ìçôÝñáò óôïí êüóìï ôçò åñãáóßáò. Ùóôüóï, ôï ãåãïíüò üôé ïé ãõíáßêåò äßíïõí óÞìåñá ìåãáëýôåñç Ýìöáóç óôçí êáñéÝñá ôïõò ìåôáèÝôïíôáò ôçí áðüêôçóç ðáéäéþí óå ìåãáëýôåñç çëéêßá, êáèþò êáé ïé áëëáãÝò óôïí åñãáóéáêü ôïìÝá, ïé ïðïßåò áðáéôïýí áðü ôïõò åñãáæïìÝíïõò ðåñéóóüôåñåò þñåò áðáó÷üëçóçò, ìåéþíïíôáò ôïí åëåýèåñï ÷ñüíï ôïõò, Ý÷ïõí åðéäñÜóåé óçìáíôéêÜ óôç öõóéïãíùìßá ôçò ïéêïãÝíåéáò óôçí Åõñþðç, ç ïðïßá ðáñïõóéÜæåé åõäéÜêñéôá êïéíÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ, üðùò åßíáé ç åëåýèåñç óõìâßùóç, ôá äéáæýãéá êáé ç ìåßùóç ôùí ãåííÞóåùí.

Åéê. 4.12 Ç êëùíïðïßçóç ðñïêáëåß êïéíùíéêÜ êáé çèéêÜ äéëÞììáôá («Ôhe Twenty Marilyns», ôïõ Andy Warhol, R. T. Schaefer, Sociology, 7th edition, The McGraw Hill Co., 2001).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 85

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò Ç åëëçíéêÞ êïéíùíßá, óå ãåíéêÝò ãñáììÝò, öáßíåôáé íá áíôéóôÝêåôáé óôçí áðáîßùóç ôïõ ãÜìïõ, ðáñÜ ôïõò êëõäùíéóìïýò ðïõ õößóôáôáé ï èåóìüò áõôüò ôïõëÜ÷éóôïí óôçí Åõñþðç êáé ðáñÜ ôï ãåãïíüò üôé óôï äéÜóôçìá ôùí ôåëåõôáßùí 30 ÷ñüíùí (áðü ôï 1971 ùò ôï 2001) Ý÷ïõí ðåíôáðëáóéáóôåß ôá äéáæýãéá óôç ÷þñá ìáò. Ðéï óõãêåêñéìÝíá, ç ÅëëÜäá ðáñïõóéÜæåé õøçëÜ ðïóïóôÜ ãáìçëéüôçôáò* êáé áíôßóôïé÷á ÷áìçëÜ ðïóïóôÜ óõìâéþóåùí êáé ãåííÞóåùí åêôüò ãÜìïõ, ó÷åôéêÜ ÷áìçëÜ ðïóïóôÜ äéáæõãßùí óå ó÷Ýóç ìå ôéò Üëëåò åõñùðáúêÝò ÷þñåò, áëëÜ êáé ÷áìçëÜ ðïóïóôÜ ãïíéìüôçôáò*. Ï áñéèìüò ôùí ãåííÞóåùí ôï 2001 åßíáé åëáöñÜ ìéêñüôåñïò áðü ôïí áñéèìü ôùí èáíÜôùí (âë. ðßíáêá

85

Ç õðïãåííçôéêüôçôá óÞìåñá óõíäÝåôáé ìå åõñýôåñá êïéíùíéêÜ êáé ïéêïíïìéêÜ èÝìáôá ðïõ áðáó÷ïëïýí éäéáßôåñá ôá íÝá æåõãÜñéá, ôá ïðïßá êáëïýíôáé íá åîïéêïíïìÞóïõí ÷ñüíï êáé ÷ñÞìá ãéá ôçí áíáôñïöÞ ôùí ðáéäéþí. Ôá ðáéäéÜ êáôÝ÷ïõí êåíôñéêÞ èÝóç óôç óýã÷ñïíç ïéêïãÝíåéá, ç ïðïßá äßíåé éäéáßôåñç Ýìöáóç óôçí åêðáßäåõóÞ ôïõò. Ïé ãïíåßò, ðïëëÝò öïñÝò, ìåôáèÝôïõí óôï áðþôåñï ìÝëëïí ôéò äéêÝò ôïõò éêáíïðïéÞóåéò, ðñïêåéìÝíïõ íá áíôáðïêñéèïýí óôéò ìåãÜëåò ïéêïíïìéêÝò áðáéôÞóåéò ôçò åêðáßäåõóçò ôùí ðáéäéþí ôïõò, åõåëðéóôþíôáò üôé êÜðïôå áõôÜ, ìå ôá áõîçìÝíá ìïñöùôéêÜ ðñïóüíôá ôïõò, èá ðñáãìáôïðïéÞóïõí ùò åíÞëéêåò ôá üíåéñá ðïõ åêåßíïé äåí êáôüñèùóáí íá åêðëçñþóïõí. Ç áíôßöáóç ðïõ ðáñáôçñåßôáé óå üëåò ôéò ÷þñåò

Ðßíáêáò 4.3. ÖõóéêÞ êßíçóç ôïõ ðëçèõóìïý 1991

2000

2001

71.178

65.568

48.880

58.491

8,3

7,3

6,4

4,5

5,3

3.675

6.349

6.351

11.309

11.184

Åðß 1.000 ãÜìùí

50,1

89,2

96,9

231,4

191,2

ÃåííÞóåéò

141.126

140.953

102.620

103.267

102.282

16,0

14,5

10,0

9,5

9,4

73.819

86.261

95.498

105.219

102.559

8,4

8,9

9,5

9,4

ÃÜìïé Åðß 1.000 êáôïßêùí Äéáæýãéá

Åðß 1000 êáôïßêùí ÈÜíáôïé Åðß 1000 êáôïßêùí

1971

1981

73.350

9,3

ÐçãÞ: Å.Ó.Õ.Å. (2003).

4.3) êáé ïé åñåõíçôÝò åðéóçìáßíïõí üôé áðü ôï «1983 ç ãïíéìüôçôá* Ý÷åé ìåéùèåß óå åðßðåäï êáôþôåñï ôïõ 2,1 ðáéäéÜ áíÜ ãõíáßêá áíáðáñáãùãéêÞò çëéêßáò, åðßðåäï ðïõ èåùñåßôáé áðáñáßôçôï ãéá ôçí áíáðëÞñùóç ôùí ãåíåþí, åíþ ôï 1993 éóïäõíáìïýóå ìüëéò ìå 1,35 ðáéäéÜ áíÜ ãõíáßêá» (×. Óõìåùíßäïõ, 1997:247). Ç áíáðëÞñùóç ôùí ãåíåþí åðéôõã÷Üíåôáé, óýìöùíá ìå ôïõò äçìïãñÜöïõò, üôáí ôï ðïóïóôü ôùí ãåííÞóåùí áíÜ ãõíáßêá åßíáé áíþôåñï ôïõ 2,1 ðáéäéÜ. (Ôï 2,1 ðáéäéÜ áíÜ ãõíáßêá åßíáé Ýíáò óôáôéóôéêüò ìÝóïò üñïò ðïõ äåß÷íåé ôï äåßêôç ãïíéìüôçôáò). ÅÜí ôá ðïóïóôÜ ãåííÞóåùí óôçí ÅëëÜäá äåí áõîçèïýí êáé ïé ãåíéÝò äå äéáäÝ÷ïíôáé ç ìßá ôçí Üëëç, ôüôå ðñïâëÝðåôáé üôé óýíôïìá èá åßìáóôå ÷þñá çëéêéùìÝíùí áôüìùí.

ôçò Åõñþðçò åßíáé üôé, åíþ óå êÜðïéï âáèìü ôá êñÜôç óôçñßæïõí ôéò ïéêïãÝíåéåò, þóôå áõôÝò þóôå íá áðïêôÞóïõí üëï êáé ðåñéóóüôåñá ðáéäéÜ, ôáõôü÷ñïíá èåùñåßôáé «ðñïóüí» ãéá ìéá ãõíáßêá íá ìçí Ý÷åé ðáéäéÜ, ðñïêåéìÝíïõ áõôÞ íá ìðïñÝóåé íá åîåëé÷èåß åðáããåëìáôéêÜ. ÅðåéäÞ ç ôÜóç áõôÞ ôçò óýã÷ñïíçò ïéêïãÝíåéáò åßíáé éäéáßôåñá åìöáíÞò óå ðïëëÝò ÷þñåò ôçò Åõñþðçò, ðáñáôçñïýìå üëï êáé óõ÷íüôåñá ôç èÝóðéóç íüìùí ãéá ôç óôÞñéîç ôçò ôå÷íçôÞò ãïíéìïðïßçóçò, üðùò êáé ôçí Ýêäïóç êåéìÝíùí, ïäçãéþí êáé óõìâÜóåùí ðïõ áíáöÝñïíôáé óôá äéêáéþìáôá ôùí ðáéäéþí, üðùò åßíáé ç Óýìâáóç ôùí ÇíùìÝíùí Åèíþí ãéá ôá Äéêáéþìáôá ôùí Ðáéäéþí (1989), ï Åõñùðáúêüò ×Üñôçò ãéá ôá Äéêáéþìáôá ôùí Ðáéäéþí (1990) ê.Ü.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 86

Êïéíùíéïëïãßá

86 Ï ðñïâëçìáôéóìüò ãéá ôï ìÝëëïí ôçò ïéêïãÝíåéáò åßíáé Ýíôïíïò. Ôá íÝá ïéêïãåíåéáêÜ ó÷Þìáôá, üðùò ïé óõìâéþóåéò ðïõ äåí áðïóêïðïýí óôçí áíáðáñáãùãÞ ôïõ åßäïõò (ãÜìïé ïìïöõëïößëùí), ðïõ åìöáíßæïíôáé éäßùò óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç, ðñïêáëïýí ðñïâëçìáôéóìïýò ùò ðñïò ôéò èåóìéêÝò ñõèìßóåéò. ÁëëÜ êáé ôá åðéôåýãìáôá óôïí ôïìÝá ôçò ãåíåôéêÞò ôå÷íïëïãßáò üðùò ç åîùóùìáôéêÞ ãïíéìïðïßçóç, ç åðéëïãÞ ôïõ öýëïõ ôïõ ðáéäéïý, ïé ôñÜðåæåò óðÝñìáôïò èÝôïõí íÝá

åñùôÞìáôá çèéêÞò êáé íïìéêÞò öýóçò. ¸ôóé, åíþ ìÝ÷ñé ÷èåò èÝìáôá ðáôñüôçôáò êáé ìçôñüôçôáò èåùñïýíôáí ëõìÝíá, óÞìåñá åìöáíßæïíôáé åê íÝïõ óôï êïéíùíéêü ðñïóêÞíéï êáé æçôïýí åðáíáðñïóäéïñéóìü. ÅíäåéêôéêÞ ôùí íÝùí äåäïìÝíùí êáé ôùí ðñïâëçìÜôùí ðïõ áõôÜ ðñïêáëïýí åßíáé ç ðåñßðôùóç ç ïðïßá ðåñéãñÜöåôáé óôï Üñèñï çìåñÞóéáò åöçìåñßäáò (âë. ðáñÜèåìá).

«Ï ¢ñåéïò ÐÜãïò êáëåßôáé íá áðïöáóßóåé ðïéïò åßíáé ï íüìéìïò ðáôÝñáò - Ï ãüñäéïò äåóìüò ìéáò åîùóùìáôéêÞò

…ÁðÜíôçóç óå êñßóéìá íïìéêÜ æçôÞìáôá ðïõ ãåííïýí ôá åðéôåýãìáôá ôçò ãåíåôéêÞò ôå÷íïëïãßáò êáëåßôáé íá äþóåé ï ¢ñåéïò ÐÜãïò. Ãéá ðñþôç öïñÜ ôï áíþôáôï äéêáóôÞñéï âñßóêåôáé áíôéìÝôùðï ìå Ýíá åîáéñåôéêÜ ðïëýðëïêï íïìéêü êáé çèéêü ðñüâëçìá, áõôü ôçò áíáãíþñéóçò ôùí ðáéäéþí ðïõ áðïêôÞèçêáí åêôüò ãÜìïõ ýóôåñá áðü åîùóùìáôéêÞ ãïíéìïðïßçóç, áëëÜ êáé ìå ôï äßëçììá ðïéïò åßíáé ï íüìéìïò ðáôÝñáò, ï êïéíùíéêüò Þ ï âéïëïãéêüò. Ç õðüèåóç Ýöôáóå óôïí ¢ñåéï ÐÜãï, áöïý ðñïçãïõìÝíùò äß÷áóå ôá êáôþôåñá äéêáóôÞñéá, ðïõ Ýäùóáí äéáöïñåôéêÞ áðÜíôçóç óôï ðïéïò åßíáé ï íüìéìïò ðáôÝñáò. Ç éóôïñßá áñ÷ßæåé ôï 1981, üôáí ðáíôñåìÝíç ãõíáßêá, ðïõ Ýðáó÷å áðü áðüöñáîç óáëðßããùí, åðéóêÝöèçêå éäéùôéêü éáôñéêü êÝíôñï ðñïêåéìÝíïõ íá áðïêôÞóåé ðáéäß ìå åîùóùìáôéêÞ ãïíéìïðïßçóç. Áñ÷éêÜ ç ó÷Ýóç ôïõ ãõíáéêïëüãïõ -äéåõèõíôÞ ìïíÜäáò, ðïõ åðßóçò Þôáí ðáíôñåìÝíïò- ìå ôç ãõíáßêá Þôáí ôõðéêÞ, óôç óõíÝ÷åéá üìùò åîåëß÷èçêå óå åñùôéêÞ ó÷Ýóç ðïõ êñÜôçóå 5 ÷ñüíéá. ¼ëï áõôü ôï äéÜóôçìá Ýãéíáí åðáíåéëçììÝíåò ðñïóðÜèåéåò ôå÷íçôÞò ãïíéìïðïßçóçò, ðïõ ôåëéêÜ êáñðïöüñçóå ôï 1988. Ôï ÓåðôÝìâñéï ôïõ 1989 ç ãõíáßêá ãÝííçóå äßäõìá, áöïý ÷ñçóéìïðïéÞèçêáí ùÜñéá êáé óðÝñìá ôñßôùí äïôþí áðü ÔñÜðåæåò. ÌåôÜ ôç ãÝííçóç ôùí ðáéäéþí êáé áöïý êáé ïé äõï åß÷áí ðÜñåé äéáæýãéï áðü ôïõò óõæýãïõò ôïõò, ôï æåõãÜñé ÷þñéóå. Ç ìçôÝñá êáôÝöõãå óôá äéêáóôÞñéá, æçôþíôáò ìå áãùãÞ ôçò íá áíáãíùñéóôåß üôé ðáôÝñáò ôùí ðáéäéþí ôçò åßíáé ï ãéáôñüò, áöïý óõæïýóáí áðü ôï 1984 êáé ãéá 5 ÷ñüíéá ìå óêïðü ôï ãÜìï êáé åêåßíïò åß÷å óõãêáôáôåèåß óôç óýëëçøç ôùí ðáéäéþí ìå ôå÷íçôÞ åîùóùìáôéêÞ ãïíéìïðïßçóç. Óå ðñþôç öÜóç ç ãõíáßêá äéêáéþèçêå áðü ôï Ðñùôïäéêåßï, ôï ïðïßï áíáãíþñéóå üôé ï ðáôÝñáò åßíáé ï ãéáôñüò. Áíôßèåôá, ôï Åöåôåßï áðÝññéøå ôïí éó÷õñéóìü ôçò ìçôÝñáò ùò ìç íüìéìï, êñßíïíôáò üôé ç óõìöùíßá ðïõ Ýêáíáí ãéá íá áðïêôÞóïõí ðáéäéÜ åßíáé Üêõñç, äéüôé äåí Þôáí ðáíôñåìÝíïé, áëëÜ óõìâßùíáí. Óôï ßäéï ìÞêïò êýìáôïò ìå ôç äåõôåñïâÜèìéá áðüöáóç êéíåßôáé êáé ç åéóÞãçóç ôïõ åéóáããåëÝá ôïõ Áñåßïõ ÐÜãïõ, Äçì. Ëéíïý, åíþðéïí ôçò ïëïìÝëåéáò ôïõ Áñåßïõ ÐÜãïõ, ï ïðïßïò õðïóôçñßæåé üôé óôç óõãêåêñéìÝíç ðåñßðôùóç ï ãéáôñüò äåí ìðïñåß íá èåùñçèåß ï ðáôÝñáò ôùí ðáéäéþí. Ùóôüóï äÝ÷åôáé üôé õðÜñ÷åé “íïìéêü êåíü” ðïõ ÷ñÞæåé ñõèìßóåùò, êáèþò ïé äéáôÜîåéò ôïõ Ïéêïãåíåéáêïý Äéêáßïõ éó÷ýïõí ìüíïí ãéá ôçí Ýããáìç ó÷Ýóç êáé äåí ìðïñåß íá åöáñìïóôåß êáé óôç óõìâßùóç ìå åëåýèåñç ó÷Ýóç. Ãéá íá ôåêìçñéþóåé ôçí ÜðïøÞ ôïõ, ï åéóáããåëÝáò ôïõ Áñåßïõ ÐÜãïõ áíáöÝñåé: -Óôçí ðåñßðôùóç ôçò ãõíáßêáò ðïõ åßíáé ðáíôñåìÝíç êáé óõìâéþíåé ìå Üëëïí Üíäñá, ç óõãêáôÜèåóç ôïõ ôåëåõôáßïõ ãéá ôçí áðüêôçóç ðáéäéþí åßíáé “íïìéêÜ áäéÜöïñç”. Êáé áõôü äéüôé ï óýíôñïöüò ôçò äå äéêáéïýôáé íá äçìéïõñãÞóåé áìÜ÷çôï ôåêìÞñéï “êïéíùíéêÞò” ðáôñüôçôáò ãéá ôïí åáõôü ôïõ, Ýóôù êáé áí ç óýíôñïöüò ôïõ âñßóêåôáé óå äéÜóôáóç ìå ôï óýæõãü ôçò. -Åßíáé Üêõñç ç óõìöùíßá ðïõ êÜíïõí ïé óýíôñïöïé åêôüò ãÜìïõ ãéá ôçí áðüêôçóç ðáéäéïý ìå ôå÷íçôÞ ãïíéìïðïßçóç, äéüôé áíôéâáßíåé óôá ÷ñçóôÜ Þèç óýìöùíá ìå ôçí êñáôïýóá çèéêÞ ôçò êïéíùíßáò, äéáôáñÜóóåé ôçí ïéêïãåíåéáêÞ ôÜîç êáé ðñïóâÜëëåé ôï èåóìü ôïõ ãÜìïõ. -Åßíáé áäéÜöïñï ãéá ôï íïìïèÝôç ôï ãåãïíüò üôé ïé óýíôñïöïé ðïõ åß÷áí ó÷Ýóç âñßóêïíôáí óå äéÜóôáóç ìå ôïõò óõæýãïõò ôïõò…» Åëåõèåñïôõðßá, Â. Öùôïðïýëïõ, 23-1-2004


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 87

Ç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ïéêïãÝíåéá: ÌïñöÝò, ðñïâëÞìáôá êáé ðñïïðôéêÝò Ç åðéóôÞìç ôçò êïéíùíéïëïãßáò ïöåßëåé íá åîåôÜóåé ü,ôé áíáêýðôåé áðü ôéò ðáñáðÜíù áíáðüöåõêôåò áëëáãÝò, êáèþò áõôÝò óõìðáñáóýñïõí ôéò éäÝåò, áë-

87

ëÜ êáé ôï óýóôçìá áîéþí ìáò ó÷åôéêÜ ìå ôçí ïéêïãÝíåéá.

ÅñùôÞóåéò 1. Ðïéá åßíáé ç äéáöïñÜ ôçò ïéêïãÝíåéáò áðü ôï íïéêïêõñéü; 2. Ðïéá åßíáé ôá óôïé÷åßá ôçò ïéêïãÝíåéáò ðïõ ôçí ðñïóäéïñßæïõí ùò êïéíùíéêü èåóìü; 3. Ðïéïõò óêïðïýò åîõðçñåôåß ç ïéêïãÝíåéá ìå ôç ìåôáâßâáóç ôùí áãáèþí ôçò óôçí åðüìåíç ãåíéÜ; 4. Íá ðåñéãñÜøåôå ôç ìïñöÞ êáé ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò åêôåôáìÝíçò ïéêïãÝíåéáò. 5. Ôé ïíïìÜæïõìå ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá; 6. Áöïý ìåëåôÞóåôå ôá óôïé÷åßá ôïõ ðßíáêá 4.1, íá áíáöÝñåôå ôéò óçìáíôéêüôåñåò åîåëßîåéò ðïõ ðáñáôçñåßôå óôç óýíèåóç ôùí íïéêïêõñéþí. 7. Íá óõãêñßíåôå ôç èÝóç ôçò ãõíáßêáò óôçí åêôåôáìÝíç êáé óôçí ðõñçíéêÞ ïéêïãÝíåéá. 8. Ðïéåò åßíáé ïé ìïñöÝò ïéêïãåíåéáêÞò óõìâßùóçò óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá;


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 88


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 89

Åêðáßäåõóç: ÐáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò

89

5. ÅÊÐÁÉÄÅÕÓÇ: ÐÁÑÁÃÏÍÔÁÓ ÁÍÁÐÁÑÁÃÙÃÇÓ ÊÁÉ ÁËËÁÃÇÓ ÔÇÓ ÊÏÉÍÙÍÉÁÓ

• Ï ñüëïò ôçò åêðáßäåõóçò: Ýêäçëåò êáé Üäçëåò ëåéôïõñãßåò • ÅêðáéäåõôéêÜ óõóôÞìáôá • Ç åêðáßäåõóç ùò ðáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò ôçò êïéíùíßáò • Ç åêðáßäåõóç ùò ðáñÜãïíôáò áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò • Åêðáßäåõóç êáé êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 90


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 91

Åêðáßäåõóç: ÐáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò

91

ÅéóáãùãÞ Ç åêðáßäåõóç óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá åðéôåëåß ðïëëÝò ëåéôïõñãßåò. Ëüãù ôïõ óçìáíôéêïý ñüëïõ ôçò, áëëÜ êáé ôïõ ðëÞèïõò ôùí ëåéôïõñãéþí ôçò áðïôÝëåóå áíôéêåßìåíï Ýñåõíáò ôçò êïéíùíéïëïãßáò. Ïé ó÷åôéêÝò Ýñåõíåò åóôéÜæïõí óôï áí ç åêðáßäåõóç åßíáé Ýíáò ìç÷áíéóìüò áíáðáñáãùãÞò ôçò êïéíùíßáò êáé ôïõ ðïëéôéóìïý ôçò Þ áí áðïôåëåß ìï÷ëü ìåôáêßíçóçò ôïõ áôüìïõ óå ìéá áíþôåñç åðáããåëìáôéêÞ Þ êïéíùíéêÞ èÝóç.

5.1. Ï ñüëïò ôçò åêðáßäåõóçò Ç åêðáéäåõôéêÞ äéáäéêáóßá êáëåß ôï ðáéäß, áðü ôç íçðéáêÞ çëéêßá ìÝ÷ñé êáé ôçí åöçâåßá, íá ðåñÜóåé Ýíá ìÝñïò ôïõ ÷ñüíïõ ôïõ ìå ôïõò óõíïìçëßêïõò ôïõ êáé åêôüò ïéêïãåíåéáêïý ðëáéóßïõ. Ïé óõíïìÞëéêïé åßíáé ôï åõñýôåñï êïéíùíéêü ðëáßóéï óôï ïðïßï ôï ðáéäß êáëåßôáé íá åíôá÷èåß êáé ç Ýíôáîç áõôÞ óõíïäåýåôáé áðü: • ôç óôáäéáêÞ áíåîáñôïðïßçóç áðü ôï ïéêïãåíåéáêü ðåñéâÜëëïí, • ôç óõíåéäçôïðïßçóç áðü ôçí ðëåõñÜ ôïõ ðáéäéïý üôé ç éåñáñ÷ßá äå óôçñßæåôáé áíáãêáóôéêÜ óå âéïëïãéêÝò âÜóåéò (áðü ôïí ðáôÝñá ôçò ïéêïãÝíåéáò óôï äÜóêáëï ôïõ ó÷ïëåßïõ), • ôçí áíÜëçøç åõèõíþí áðü ôï ßäéï ôï ðáéäß, • ôçí áõôüíïìç ëÞøç áðïöÜóåùí. ÓõìðáñáóôÜôçò ôïõ áôüìïõ óå áõôÞ ôç íÝá êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá, üðïõ äå óõã÷ùñïýíôáé ôá ðÜíôá, üðùò óõ÷íÜ óõìâáßíåé óôçí ïéêïãÝíåéá, åßíáé ôï ó÷ïëåßï. Áõôü ôï óôÜäéï, êáôÜ ôï ïðïßï ôï ðáéäß áõôïíïìåßôáé êáé ïé ó÷Ýóåéò ôïõ ìå ôïõò Üëëïõò äå ÷áñáêôçñßæïíôáé áðü ôï óõíáßóèçìá Þ áðü ôç óõããÝíåéá, ïíïìÜæåôáé äåõôåñïãåíÞò êïéíùíéêïðïßçóç. Ç Ýêèåóç ôçò Äéåèíïýò ÅðéôñïðÞò ãéá ôçí Åêðáßäåõóç ôçò UNESCO åðéóçìáßíåé ôç óðïõäáéüôçôá ôçò äåõôåñïãåíïýò êïéíùíéêïðïßçóçò, äßíïíôáò Ýìöáóç óôïõò áêüëïõèïõò óôü÷ïõò ôçò ìÜèçóçò, ðïõ áðïôåëïýí ôïõò ðõëþíåò ôçò ãíþóçò: á) íá ìÜèåé óôï Üôïìï ðþò íá ìáèáßíåé, äçëáäÞ ðþò íá áðïêôÜ ôá åñãáëåßá ôçò êáôáíüçóçò ôïõ êüóìïõ…, â) íá ôïõ ìÜèåé ðþò íá åíåñãåß, Ýôóé þóôå íá åßíáé ðáñáãùãéêü óôï ÷þñï ôïõ,

Åéê.5.1á Ó÷ïëåßï ôçò ÖáíÞò ×éë 1865 (ÁèÞíá 1939-1900: ÖùôïãñáöéêÝò ìáñôõñßåò Ìïõóåßï ÌðåíÜêç).

Åéê.5.1â. ÌáèçôÝò óôï ðñïáýëéï ôïõ ó÷ïëåßïõ ôïõò êáôÜ ôï ó÷ïëéêü Ýôïò 1981-82 ( Éóôïñßá ôïõ ÍÝïõ Åëëçíéóìïý, ôüìïò 10, ôåý÷ïò 11, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 92

92

Åéê. 5.1ã ô Ëõêåßïõ, 2ï Ëýêåéï Äñáðåôóþíáò, ó÷ïëéêÞ åêäñïìÞ 2004 (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Â. ÓðáíÜêïõ).

ã) íá ôïõ ìÜèåé ðþò íá æåé ìáæß ìå ôïõò Üëëïõò, äçëáäÞ ðþò íá óõììåôÝ÷åé óôç æùÞ ôïõò êáé íá óõíåñãÜæåôáé ìáæß ôïõò, ä) íá ôïõ ìÜèåé ðþò íá õðÜñ÷åé… Ç åêðáßäåõóç ðñÝðåé íá äþóåé óôïõò áíèñþðïõò ôçí åëåõèåñßá ôçò óêÝøçò, ôçò êñßóçò, ôçò Ýêöñáóçò ôùí áéóèçìÜôùí êáé ôçò öáíôáóßáò, ãéá íá áíáðôýîïõí ôéò äåîéüôçôÝò ôïõò êáé ôç äõíáôüôçôá íá åëÝã÷ïõí üóï åîáñôÜôáé áðü áõôïýò ôç æùÞ ôïõò…» (UNESCO, 1999:125, 139). Óýìöùíá ìå ôïí Êñ. Íôå ÌïíôéìðÝñ (2000:110), ç êïéíùíéïëïãßá Ý÷åé êáôáäåßîåé ìÝóá áðü ôçí êñéôéêÞ ôçò áíÜëõóç üôé ï åêðáéäåõôéêüò ìç÷áíéóìüò åêðëçñþíåé óõãêåêñéìÝíåò ëåéôïõñãßåò: 1. ÄéáöõëÜôôåé ôïí ðïëéôéóìü ôïõ ðáñåëèüíôïò. Ç äéáöýëáîç áõôÞ åßíáé óçìáíôéêÞ, ãéáôß áíôáðïêñßíåôáé óôçí áíÜãêç äéáéþíéóçò ôïõ ðïëéôéóìïý ðïõ Ý÷ïõí áíáðôýîåé ïé ðñïçãïýìåíåò ãåíéÝò. 2. Äéáóöáëßæåé ôç ìåôÜäïóç ôïõ ðïëéôéóìïý. Èá ìðïñïýóáìå íá ðïýìå üôé ç åêðáßäåõóç óìéëåýåé êáé êáôáóêåõÜæåé ôïí «êáëëéåñãçìÝíï» Üíèñùðï ìéáò êïéíùíßáò. 3. ÐñïÜãåé ôçí êïéíùíéêÞ åíóùìÜôùóç ôïõ áôüìïõ, ç ïðïßá ìðïñåß íá ëÜâåé äýï ìïñöÝò: çèéêÞ êáé íïçôéêÞ. Ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá Ý÷åé ôçí åõèýíç íá åîïðëßæåé ôá Üôïìá ìå ßäéåò êáôçãïñßåò óêÝøçò. Ëüãù ßóùò áõôÞò ôçò ëåéôïõñãßáò ç åêðáßäåõóç èåùñÞèçêå ùò éäåïëïãéêüò ìç÷áíéóìüò áíáðáñáãùãÞò ôçò êïéíùíßáò (êáé ìÜëéóôá áíáðáñáãùãÞò ôçò êõñßáñ÷çò éäåïëïãßáò). 4. ÓõìâÜëëåé óôïí åðáããåëìáôéêü ðñïóáíáôïëéóìü ôïõ áôüìïõ. Óõíåðþò èá ìðïñïýóáìå íá ðïýìå üôé ôï ó÷ïëåßï «äéáíÝìåé» ðñïóüíôá ðïõ èá åðéôñÝøïõí óôá Üôïìá íá åíôá÷èïýí óôçí áãïñÜ ôçò åñãáóßáò.

Êïéíùíéïëïãßá Ïé ëåéôïõñãßåò ôçò åêðáßäåõóçò åßíáé Ýêäçëåò (öáíåñÝò) êáé Üäçëåò (êñõöÝò). Ç ðéï óçìáíôéêÞ áðü ôéò Ýêäçëåò ëåéôïõñãßåò ôçò åßíáé ç ìåôÜäïóç ôùí ãíþóåùí, ôùí ðñïôýðùí êáé ôùí áîéþí. Ôá óôïé÷åßá áõôÜ, óôï âáèìü ðïõ åóùôåñéêåýïíôáé êáé áöïìïéþíïíôáé áðü ôïõò ìáèçôÝò, ïäçãïýí ôç äñÜóç ôïõò óå Ýíáí êïéíü ðñïóáíáôïëéóìü. Ç ðéï óçìáíôéêÞ áðü ôéò Üäçëåò (êñõöÝò) ëåéôïõñãßåò ôçò åêðáßäåõóçò åßíáé ç åðéëïãÞ ðïõ ãßíåôáé óôï ó÷ïëåßï êáé óõãêåêñéìÝíá ï ðñïóáíáôïëéóìüò ôùí ðéï «áäýíáôùí» ìáèçôþí ðñïò ôçí ôå÷íéêÞ åêðáßäåõóç. Ç ôå÷íéêÞ åêðáßäåõóç öáéíüôáí üôé äçìéïõñãÞèçêå ìå óêïðü íá ðñïåôïéìÜóåé ôïõò ìáèçôÝò ãéá ôçí åðáããåëìáôéêÞ ôïõò óôáäéïäñïìßá êáé åß÷å óçìáíôéêÝò äéáöïñÝò áðü ôç ãåíéêÞ ðáéäåßá ðïõ ðáñåß÷å ôï ëýêåéï. Ùóôüóï, óå ðïëëÝò

«..ÐïëëÜ ðáéäéÜ ìÝóá óôçí ôÜîç Þèåëáí íá êåñäßóïõí ôçí åýíïéá ôùí äáóêÜëùí. Åãþ Þèåëá íá êåñäßóù ôçí áãÜðç êáé ôï èáõìáóìü ôçò ôÜîçò. Èýìùíáí ïé äÜóêáëïé ìå ôéò...åîõðíÜäåò ìïõ, üìùò ç ôÜîç ÷áéñüôáí êáé ãåëïýóå... Äå ìå åíäéÝöåñå ç ôéìùñßá ðïõ èá åðáêïëïõèïýóå. Ìïõ áñêïýóáí ôá ìÜôéá ðïõ Üóôñáöôáí ìå êÝöé, ðåñéìÝíïíôáò íá ðáßîù ôïí ôñåëü ñüëï ðïõ åêåßíïé äåí ôïëìïýóáí. Ôéò ðåñéóóüôåñåò öïñÝò ðÜíôùò ðëÞñùíá áõôïýò ôïõò ñüëïõò ìå êÜôé óöõñé÷ôÝò ÷áñáêéÝò óôéò ÷ïýöôåò ìïõ, ðïõ, áðü áäýíáôåò êáé îåðáãéáóìÝíåò, ìåôÜ ôá ÷ôõðÞìáôá öïýóêùíáí óáí øùìéÜ êáé æåìÜôáãáí, åíþ ôï óÜëéï ìïõ ðÜíôïôå ôç óôéãìÞ ôïõ ðüíïõ áðïêôïýóå ìéá ðåñßåñãç ãåýóç áßìáôïò. Ïé ðéï öïâåñÝò ÷áñáêéÝò Þôáí áõôÝò óôï êáëÜìé. Åêåß ÷ôõðïýóå ï äéåõèõíôÞò ôá ìéêñüôåñá áãüñéá êáé ôá Ýêáíå íá ÷ïñïðçäÜíå êëáßãïíôáò ìå ô\ áäýíáôá óðéñôüîõëá ðïõ åß÷áíå ãéá ðüäéá... Áí åßíáé áëÞèåéá ðùò, üôáí áíïßãåé Ýíá ó÷ïëåßï, êëåßíåé ìéá öõëáêÞ, ôüôå óßãïõñá åêåßíïò ï äéåõèõíôÞò èá åß÷å öýãåé áð\ôç öõëáêÞ, ðïõ Ýêëåéóå ìüëéò Üíïéîå åôïýôï ôï ó÷ïëåßï, êáé åß÷å Ýñèåé íá ôï äéåõèýíåé ìå ôïí ßäéï óêëçñü êáé áíåëÝçôï ôñüðï... » (Ì. ÓöáêéáíÜêç-Ìáíùëßäïõ, 1998:17).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 93

Åêðáßäåõóç: ÐáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò

93

ðåñéðôþóåéò, ç ôå÷íéêÞ åêðáßäåõóç êáôÝëçîå íá äÝ÷åôáé ôéò áðïêëåéóìÝíåò áðü ôï ëýêåéï ìÜæåò ôùí ðáéäéþí ðïõ ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ôá ëáúêÜ êáé ôá ìåóáßá óôñþìáôá. Ôï öéëôñÜñéóìá áõôü éó÷ýåé êáé óôéò âáèìßäåò ôçò áíþôåñçò /áíþôáôçò åêðáßäåõóçò. ÂÝâáéá, ïé Ýêäçëåò Þ ïé Üäçëåò ëåéôïõñãßåò åíüò åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò åîáñôþíôáé áðü ôï åõñýôåñï êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêü êáé ðïëéôéêü ðëáßóéï ôçò êïéíùíßáò. ¸ôóé, áí, ãéá ðáñÜäåéãìá, Ýíá êñÜôïò åíäéáöÝñåôáé íá ðñïóôáôåýóåé üëïõò ôïõò ðïëßôåò, ôüôå èá åíéó÷ýóåé ôçí åêðáéäåõôéêÞ ëåéôïõñãßá ç ïðïßá áðïóêïðåß óôçí êïéíùíéêÞ åíóùìÜôùóç.

5.1.1 ÅêðáéäåõôéêÜ óõóôÞìáôá - Åëëçíéêü åêðáéäåõôéêü óýóôçìá Ôá åêðáéäåõôéêÜ óõóôÞìáôá äåí åßíáé ðáíôïý ßäéá. Ç äéáöïñïðïßçóç áõôÞ áöïñÜ ôéò äïìÝò, ôéò ëåéôïõñãßåò, ôïõò ôñüðïõò ÷ñçìáôïäüôçóçò, áëëÜ êáé ôïõò óôü÷ïõò ðïõ èÝôïõí. Ãéá ðáñÜäåéãìá, êÜèå åêðáéäåõôéêü óýóôçìá Ý÷åé äéáöïñåôéêü áñéèìü åôþí õðï÷ñåùôéêÞò öïßôçóçò êáé êáôÜôìçóçò óå âáèìßäåò êáé êýêëïõò, ðåñéå÷üìåíá óðïõäþí, ùñïëüãéá ðñïãñÜììáôá, ôñüðïõò äéäáóêáëßáò, ìç÷áíéóìïýò åðéëïãÞò, ðñïáãùãÞò êáé ðñüóâáóçò óôá Á.Å.É., ïñãÜíùóçò êáé

Åéê.5.2 Ôï éáðùíéêü äçìüóéï ó÷ïëåßï: ÷þñïò åêìÜèçóçò ñüëùí (R.T. Schaefer, Sociology, 7th Edition, The McGrawHill Companies, Inc., 2001).

äéïßêçóçò (âë. ðßíáêá 5.2). Ïé äéáöïñÝò áõôÝò áíôáíáêëïýí êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêïýò êáé éóôïñéêïýò ðáñÜãïíôåò, ðáñáäüóåéò, ðáéäáãùãéêÝò áíôéëÞøåéò, ôïðéêÝò áíÜãêåò, áëëÜ êáé ôá ïñÜìáôá ôùí ðïëéôéêþí çãåóéþí ôùí ÷ùñþí ó÷åôéêÜ ìå ôïõò óêïðïýò êáé ôïõò óôü÷ïõò ôçò åêðáßäåõóçò. Óå ü,ôé áöïñÜ ôç äéáöïñïðïßçóç óôá ðñïãñÜììáôá óðïõäþí 21 åõñùðáúêþí ÷ùñþí / ðåñéï÷þí, ó÷åôéêÝò ìåëÝôåò ôïõ Ðáéäáãùãéêïý Éíóôéôïýôïõ (âë. ðßíáêá 5.1) Ý÷ïõí äåßîåé ìéêñÞ äéáöïñïðïßçóç ùò ðñïò

Åéê. 5.3á ÓêçíÝò ó÷ïëåßïõ áðü ôçí áñ÷áéüôçôá æùãñáöéóìÝíåò óå áããåßá (485-480 ð.×.) (ÅëëçíéêÞ ôÝ÷íç: áñ÷áßá áããåßá, ÅêäïôéêÞ Áèçíþí).

Åéê.5.3â Éäéùôéêüò äÜóêáëïò äéäÜóêåé Áèçíáßá (Éóôïñßá ôïõ Åëëçíéêïý ¸èíïõò, ÅêäïôéêÞ Áèçíþí, 1970).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 94

94

Êïéíùíéïëïãßá

ôïõò èåìáôéêïýò Üîïíåò ðïõ êáëýðôïíôáé óôá ëåãüìåíá âáóéêÜ ìáèÞìáôá, äçëáäÞ ôç ãëþóóá êáé ôá ìáèçìáôéêÜ. ÅíäéáöÝñïí èá Þôáí íá ãßíåé óýãêñéóç êáé óôá ìáèÞìáôá ôùí êïéíùíéêþí åðéóôçìþí (ð.÷. ïéêïíïìßá, êïéíùíéïëïãßá, ðïëéôéêÞ åðéóôÞìç, øõ÷ïëïãßá êôë.) ôá ïðïßá áöïñïýí ôéò êïéíùíéêÝò äåîéüôçôåò, üðùò åßíáé ç êïéíùíéêÞ åíóõíáßóèçóç, ç êáëëéÝñãåéá ôçò áíåêôéêüôçôáò ê.Ü.

Ôá åêðáéäåõôéêÜ óõóôÞìáôá äéáöÝñïõí, üðùò ðñïáíáöÝñåôáé, êáé ùò ðñïò ôçí ïñãÜíùóç êáé ôç äéïßêçóç ôçò åêðáßäåõóçò. Ïé ÷þñåò õéïèåôïýí åíáëëáêôéêÜ óõóôÞìáôá ïñãÜíùóçò êáé äéïßêçóçò, ãéá íá ðåôý÷ïõí ôïõò óôü÷ïõò ôçò åêðáéäåõôéêÞò ðïëéôéêÞò ôïõò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá ôçò ÅëëÜäáò åßíáé ðåñéóóüôåñï óõãêåíôñùôéêü (ïé áðïöÜóåéò ðáßñíïíôáé óå åðßðåäï ôïõ Õðïõñãåßïõ êáé ôçò êåíôñéêÞò äéïßêçóçò), åíþ áõôü ôçò Áããëßáò êáé ôçò Ïõáëßáò åßíáé ðåñéóóüôåñï áðïêåíôñùôéêü (ïé áðïöÜóåéò ëáìâÜíïíôáé, êáôÜ êýñéï ëüãï, áðü ôï ó÷ïëåßï êáé ôéò ôïðéêÝò åêðáéäåõôéêÝò áñ÷Ýò) (âë. ðßíáêá 5.2).

Ðßíáêáò 5.1. Áñéèìüò åõñùðáúêþí ÷ùñþí ðïõ áíáöÝñïõí èåìáôéêïýò Üîïíåò óôá ðñïãñÜììáôá óðïõäþí, êáôÜ êáôçãïñßá ìáèçìÜôùí (åíäåéêôéêüò êáôÜëïãïò) Èåìáôéêïß Üîïíåò

Áñéèìüò ÷ùñþí/ ðåñéï÷þí

Äéäáóêáëßá ôçò ãëþóóáò

ÁíÜëõóç êáé åñìçíåßá êåéìÝíïõ ÃñáðôÞ ÷ñÞóç ôïõ ëüãïõ ÐñïöïñéêÝò ðáñïõóéÜóåéò/ åéóçãÞóåéò

21 21 16

ÎÝíç ãëþóóá

Ãñáðôüò (ð.÷. åðéóôïëÝò, óçìåéþóåéò, ðåñéëÞøåéò) ÐñïöïñéêÝò ðáñïõóéÜóåéò

18 15

ÌáèçìáôéêÜ

¢ëãåâñá êáé õðïëïãéóìïß Ãåùìåôñßá Áðåéêüíéóç äåäïìÝíùí, ðéèáíüôçôåò, óôáôéóôéêÞ

21 21 19

ÖõóéêÝò åðéóôÞìåòÖõóéêÞ

Ìç÷áíéêÞ Çëåêôñéóìüò, ìáãíçôéóìüò êáé çëåêôñïìáãíçôéóìüò Êýìáôá ÐõñçíéêÞ, áôïìéêÞ êáé êâáíôéêÞ öõóéêÞ ÈåñìïäõíáìéêÞ

21 21 20 20 17

ÐçãÞ: Ðáéäáãùãéêü Éíóôéôïýôï (2003:25-32) (åðåîåñãáóßá Í. Ðåôñüðïõëïõ).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 95

Åêðáßäåõóç: ÐáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò

95

Ðßíáêáò 5.2. ÏñãÜíùóç êáé äéïßêçóç ôçò äçìüóéáò åêðáßäåõóçò: óýãêñéóç åêðáéäåõôéêþí óõóôçìÜôùí ôçò Áããëßáò/Ïõáëßáò êáé ôçò ÅëëÜäáò

ÔïìÝáò êáé áíôéêåßìåíï áðüöáóçò

Áããëßá êáé Ïõáëßá ÊåíôñéêÞ äéïßêçóç

ÃåíéêÞ åêðáéäåõôéêÞ ðïëéôéêÞ (íïìéêü ðëáßóéï êôë.)

ÔïðéêÞ äéïßêçóç

ÅëëÜäá Ìåéêôü (êáé ôá äýï)

×

ÊáôÜñôéóç åèíéêïý ðñïãñÜììáôïò óðïõäþí

ÔïðéêÞ äéïßêçóç (ó÷ïëåßï)

Ìåéêôü (êáé ôá äýï)

×

×ñçìáôïäüôçóç, ðüñïé

×

Äéá÷åßñéóç ðüñùí

ÊåíôñéêÞ äéïßêçóç

÷

× ×

÷ ÷

ÅðéëïãÞ åêðáéäåõôéêïý õëéêïý (ð.÷. âéâëßá êôë.)

×

÷

Ðñüóëçøç åêðáéäåõôéêþí óôåëå÷þí åêðáßäåõóçò

×

÷

Áíôéìåôþðéóç èåìÜôùí ðåéèáñ÷ßáò ìáèçôþí

×

×

ÐçãÞ: Eurydice (2003/2004) (åðåîåñãáóßá Í. Ðåôñüðïõëïõ).

Ï ôñüðïò ïñãÜíùóçò ôçò åêðáßäåõóçò åîáñôÜôáé áðü éóôïñéêïýò, ðïëéôéêïýò êáé ïéêïíïìéêïýò ðáñÜãïíôåò. Óôçí ðåñßðôùóç ôçò ÅëëÜäáò ï óõãêåíôñùôéêüò ÷áñáêôÞñáò ôïõ åêðáéäåõôéêïý ìáò óõóôÞìáôïò áíé÷íåýåôáé áðü ôçí åðï÷Þ ôïõ ¼èùíá (1833-1834). Ïé

áëëåðÜëëçëåò ìåôáññõèìßóåéò åðéêåíôñþèçêáí ðåñéóóüôåñï óôï ðåñéå÷üìåíï ôùí óðïõäþí (êëáóéêÞ Þ ðñáêôéêÞ åêðáßäåõóç, êáèáñåýïõóá Þ äçìïôéêÞ ãëþóóá êôë.) ðáñÜ óôéò âáóéêÝò äïìÝò ôçò åêðáßäåõóçò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:22

Page 96

Êïéíùíéïëïãßá

96

Ó÷ïëéêÝò ôÜîåéò äçìïôéêïý ó÷ïëåßïõ ôïõ 1952 êáé 2004.

Åéê5.4á (Ðáéäåßáò Åíèýìéï ÖùôïåêäïôéêÞ, 2005).

Åéê.5.4â (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Å. ÊïõìÜíôáñç).

Åêôüò üìùò áðü ôïõò éóôïñéêïýò êáé êïéíùíéêïýò ðáñÜãïíôåò ðïõ åðéäñïýí óôçí ïñãÜíùóç ôçò åêðáßäåõóçò, èá ðñÝðåé íá áíáñùôçèïýìå áí ôï åëëçíéêü óýóôçìá, üðùò áõôü åßíáé äéáñèñùìÝíï, åßíáé áðïôåëåóìáôéêü êáé áí ðåôõ÷áßíåé ôïõò óôü÷ïõò ôïõ. Ùò äåßêôåò åðéôõ÷ßáò ìðïñïýìå íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå ü÷é ìüíï ôéò óõãêñéôéêÝò åðéäüóåéò ôùí ìáèçôþí, áëëÜ êáé ôï ïéêïíïìéêü êüóôïò ðïõ âáñýíåé ôéò åëëçíéêÝò ïéêïãÝíåéåò. Óýìöùíá ìå ìåëÝôç ôçò ÅõñùðáúêÞò ÅðéôñïðÞò («European education production functions», 2003), ôï åëëçíéêü åêðáéäåõôéêü óýóôçìá ÷áñáêôçñßæåôáé,

åêôüò ôùí Üëëùí, êáé áðü ôéò ÷áìçëÝò åðéäüóåéò ôùí ÅëëÞíùí ìáèçôþí óå ó÷Ýóç ìå ìáèçôÝò Üëëùí åõñùðáúêþí ÷ùñþí êáé áðü ôï ÷áìçëü ðïóïóôü ôùí äçìüóéùí äáðáíþí ãéá ôçí åêðáßäåõóç. ÅðéðëÝïí, ôï 51% ôùí ìáèçôþí ðïõ ðñïÝñ÷ïíôáé áðü öôù÷Ýò ïéêïãÝíåéåò äåí êáôáöÝñíåé íá åéóá÷èåß óå ðáíåðéóôÞìéá. Ìüíï óôéò Ç.Ð.Á. ðáñáôçñïýíôáé ìåãáëýôåñåò áíéóüôçôåò áðü áõôÝò ðïõ ðáñáôçñïýíôáé óôçí ÅëëÜäá. ÔÝëïò, ôï 23% ôùí ðáéäéþí ðïõ ðñïÝñ÷ïíôáé áðü ãïíåßò ìå ÷áìçëÞ åêðáßäåõóç áíôéìåôùðßæåé ìåãáëýôåñç äõóêïëßá áðü ü,ôé Üëëïé óõììáèçôÝò ôïõò áêüìá êáé óôï íá ïëïêëçñþóïõí ôéò óðïõäÝò ôïõò óôç äåõôåñïâÜèìéá åêðáßäåõóç (ãõìíÜóéá êáé ëýêåéá). Ìßá áðü ôéò ÷áñáêôçñéóôéêÝò áäõíáìßåò ôïõ åëëçíéêïý åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò óÞìåñá åßíáé ç ýðáñîç öñïíôéóôçñßùí, ðïõ ëåéôïõñãïýí óõìðëçñùìáôéêÜ ðñïò ôï ó÷ïëåßï êáé áðïññïöïýí óçìáíôéêÜ êïíäýëéá áðü ôï åéóüäçìá ôçò ïéêïãÝíåéáò êáé ôï ÷ñüíï ôùí ìáèçôþí. ¢ñá, ï ñüëïò ðïõ êáëåßôáé íá äéáäñáìáôßóåé ç ïéêïãÝíåéá óôéò óðïõäÝò ôïõ ðáéäéïý åßíáé ðïëý óçìáíôéêüò. Óýìöùíá ìå óôïé÷åßá ôïõ ÊÝíôñïõ Ðñïãñáììáôéóìïý êáé Ïéêïíïìéêþí Ìåëåôþí (Ê.Å.Ð.Å.), ôï ìÝóï åëëçíéêü íïéêïêõñéü äéáèÝôåé ìçíéáßùò Ýíá âáóéêü ìéóèü ãéá íá êáëýøåé ôá öñïíôéóôÞñéá êáé ôéò Üëëåò åêðáéäåõôéêÝò áíÜãêåò äýï ìáèçôþí ëõêåßïõ. Ç ìçíéáßá äáðÜíç ãéá ôçí åêðáßäåõóç áðü ôá 31 åõñþ áíÜ ðáéäß ôï 1974 áõîÞèçêå óå 83,4 åõñþ ôï 2004 (ôá ðïóÜ åßíáé äéáìïñöùìÝíá ìå âÜóç ôï êüóôïò æùÞò ôïõ 1974, ôï ïðïßï Ý÷åé áíá÷èåß óå ôéìÝò ôïõ 2003). Ïé äáðÜíåò áõôÝò áõîÜíïíôáé óçìáíôéêÜ ãéá ôïõò ìáèçôÝò ëõêåßïõ, êõñßùò ëüãù ôùí öñïíôéóôçñßùí: ôï 1974 ìéá ïéêïãÝíåéá Ýäéíå 71 åõñþ ôï ìÞíá ãéá êÜèå ðáéäß, åíþ ôï 2004 Ýäéíå 215 åõñþ. ÊáôÜ êáéñïýò Ý÷ïõí ãßíåé ðñïóðÜèåéåò, ìÝóù ôùí åêðáéäåõôéêþí ìåôáññõèìßóåùí, þóôå íá äçìéïõñãçèïýí ïé êáôÜëëçëåò óõíèÞêåò ãéá ôïí ðåñéïñéóìü ôùí öñïíôéóôçñßùí, ôçò ëåãüìåíçò ðáñáðáéäåßáò. Ðáñ’ üëá áõôÜ ïé áñéèìïß äåß÷íïõí üôé ïé ïéêïãåíåéáêÝò äáðÜíåò ãéá ôçí åêðáßäåõóç Ý÷ïõí ó÷åäüí ôñéðëáóéáóôåß ôá ôåëåõôáßá 25 ÷ñüíéá. ÂÝâáéá åßíáé åýëïãï ôï åñþôçìá ãéáôß ìéá ïéêïãÝíåéá åßíáé õðï÷ñåùìÝíç áðü ôá ðñÜãìáôá íá äßíåé ôüóá ÷ñÞìáôá óôá öñïíôéóôÞñéá Þ ôá éäéáßôåñá ìáèÞìáôá. Èá Þôáí åðéêßíäõíï íá ðñïóðáèÞóïõìå íá åîçãÞóïõìå ìÝóá óå ëßãåò ãñáììÝò ôç óõíýðáñîç ôïõ åëëçíéêïý åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò ìå ôá öñïíôéóôÞñéá. Öáßíåôáé ðùò ïôéäÞðïôå äåí Ý÷åé ìéá ÷ñçìáôéêÞ ôéìÞ áðáîéþíåôáé óôç óõëëïãéêÞ óõíåßäçóç. Ìéá ôÝ-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 97

Åêðáßäåõóç: ÐáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò

Åéê.5.5 Óêßôóï Âáóßëç Ðáðáãåùñãßïõ (ÅëëçíéêÞ ÐïëéôéêÞ Ãåëïéïãñáößá, Éíóôéôïýôï Äçìïêñáôßáò Ê. ÊáñáìáíëÞò, åêä. É. ÓéäÝñçò, 2002).

ôïéá áíôßëçøç üìùò êáôáëýåé ôá üñéá ìåôáîý äçìüóéáò êáé éäéùôéêÞò åêðáßäåõóçò ðñïò üöåëïò ôçò äåýôåñçò, êáé Ýôóé åðéôñÝðåé óôçí éäéùôéêÞ ðñùôïâïõëßá íá áíôéìåôùðßæåé ôçí åêðáßäåõóç ùò êåñäïöüñá åðé÷åßñçóç. Öáßíåôáé íá Ý÷ïõí õðåñéó÷ýóåé öéëåëåýèåñåò áíôéëÞøåéò êáé ç ìüñöùóç, áðü äçìüóéï êïéíùíéêü áãáèü, íá Ý÷åé ìåôáôñáðåß óå äáðÜíç ãéá ôçí áãïñÜ åêðáéäåõôéêþí õðçñåóéþí. Ïé áíôéëÞøåéò áõôÝò õðïâïçèïýíôáé êáé áðü ôéò ó÷åôéêÜ ÷áìçëÝò äçìüóéåò äáðÜíåò ãéá ôçí åêðáßäåõóç óôç ÷þñá ìáò óå ó÷Ýóç ìå ôéò Üëëåò åõñùðáúêÝò ÷þñåò. Ç áýîçóç ôùí äáðáíþí ãéá ôçí ðáéäåßá èá ìðïñïýóå íá óõìâÜëåé óôçí áíáâÜèìéóç ôùí õðïäïìþí, óôç ëåéôïõñãßá ôÜîåùí ìå ëéãüôåñïõò ìáèçôÝò êáé óôçí åîáôïìßêåõóç ôçò äéäáóêáëßáò. Áíáìößâïëá, êáèïñéóôéêü ñüëï óôç äéÜäïóç ôùí öñïíôéóôçñßùí áóêïýí ç íïïôñïðßá, ïé áîßåò êáé ïé ðñïóäïêßåò ôùí åëëçíéêþí ïéêïãåíåéþí ãéá ôçí åêðáß-

97

äåõóç ôùí ðáéäéþí ôïõò. Áí êáé ç ãíþóç Ý÷åé ðáñáäïóéáêÜ áðïôåëÝóåé ìéá ðñùôáñ÷éêÞ áîßá óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá, óôéò áíôéëÞøåéò ôùí óçìåñéíþí ãïíÝùí ç åêðáßäåõóç, êáé óõãêåêñéìÝíá ç ðáíåðéóôçìéáêÞ åêðáßäåõóç, èåùñåßôáé ôï áóöáëÝóôåñï ìÝóï ãéá ôçí åðáããåëìáôéêÞ êáôï÷ýñùóç ôùí ðáéäéþí ôïõò. Ïé áíôéëÞøåéò êáé ïé ðñïóäïêßåò ôùí ãïíÝùí åíéó÷ýïíôáé áðü ôéò áðáéôÞóåéò ôçò óýã÷ñïíçò êïéíùíßáò ôçò ðëçñïöïñßáò, êáèþò êáé áðü ôçí áýîçóç ôoõ áíôáãùíéóìïý ìåôÜ ôçí åëåýèåñç äéáêßíçóç ôùí åñãáæïìÝíùí óôï ðëáßóéï ôçò Å.Å. Óýìöùíá ìå ôï Åõñùðáúêü Óõìâïýëéï (European Union Benchmarks for Higher Performance, 2003:201), ãéá íá ðñïïäåýóïõí ïé êïéíùíßåò, ôá åêðáéäåõôéêÜ óõóôÞìáôá ðñÝðåé íá èÝóïõí ùò óôü÷ïõò ãéá ôï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá ôï 2000 Ýùò ôï 2010: • Ôç ìåßùóç óôï 10% Þ êáé ëéãüôåñï ôïõ áñéèìïý ôùí ìáèçôþí ðïõ åãêáôáëåßðïõí ðñüùñá ôï ó÷ïëåßï, äçëáäÞ ðñéí ôåëåéþóïõí ôç öïßôçóç óôï ãõìíÜóéï Þ ôï ëýêåéï. • Ôçí áýîçóç ôïõ áñéèìïý ôùí ðôõ÷éïý÷ùí óôá ìáèçìáôéêÜ, ôéò êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò êáé ôçí ôå÷íïëïãßá ôïõëÜ÷éóôïí êáôÜ 15%, ìå ôáõôü÷ñïíç ìåßùóç ôçò áíéóüôçôáò ìåôáîý ôùí äýï öýëùí. • Ôçí áýîçóç ôïõëÜ÷éóôïí óôï 85% ôùí íÝùí 22 åôþí ðïõ èá Ý÷ïõí ôåëåéþóåé ôï â´ êýêëï ôçò äåõôåñïâÜèìéáò åêðáßäåõóçò. • Ôç ìåßùóç ôïõëÜ÷éóôïí êáôÜ 20% ôïõ ðïóïóôïý ôùí íÝùí çëéêßáò 15 åôþí ðïõ Ý÷ïõí ÷áìçëÝò åðéäüóåéò óôçí éêáíüôçôá êáôáíüçóçò êåéìÝíïõ. • Ôç óõììåôï÷Þ óôç äéÜ âßïõ ìÜèçóç ôïõëÜ÷éóôïí ôïõ 12,5% ôïõ åíÞëéêïõ åíåñãïý ðëçèõóìïý çëéêßáò 25-64 åôþí. Åßíáé ðñïöáíÝò üôé óôçí éåñÜñ÷çóç ôùí ðñïôåñáéïôÞôùí ìéáò ÷þñáò ç åêðáßäåõóç ðñÝðåé íá êáôÝ÷åé ôçí ðñþôç èÝóç, üðùò åðßóçò êáé ç áýîçóç ôùí äçìüóéùí ðüñùí ãéá ôçí ðáéäåßá, áöïý áõôÞ èåùñåßôáé -êáé åßíáé- åðÝíäõóç æùôéêÞò óçìáóßáò, ãéáôß «…ç áíÜðôõîç ôçò ðáéäåßáò ìÜò åðéôñÝðåé ðñáãìáôéêÜ íá ðïëåìÞóïõìå Ýíá óýíïëï ðáñáãüíôùí áíáóöÜëåéáò, üðùò åßíáé ç áíåñãßá, ï áðïêëåéóìüò, ïé áíéóüôçôåò áíÜìåóá óôá äéÜöïñá Ýèíç Þ ïé åèíéêÝò êáé èñçóêåõôéêÝò äéáìÜ÷åò…» (Åêðáßäåõóç. Ï èçóáõñüò ðïõ êñýâåé ìÝóá ôçò, 1999:246).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 98

98

Êïéíùíéïëïãßá

5.2. Ç åêðáßäåõóç ùò ðáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò Óôçí ðáñïýóá åíüôçôá èá åîåôÜóïõìå áí ôï ó÷ïëåßï áíáðáñÜãåé ôéò êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò Þ áí, áíôßèåôá, ðñïóöÝñåé óôá Üôïìá ßóåò åõêáéñßåò ìå áðïôÝëåóìá ôçí êïéíùíéêÞ ôïõò áíÝëéîç

5.2.1 Ç åêðáßäåõóç ùò ðáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò ôçò êïéíùíßáò ¼ëåò ïé äõôéêÝò êïéíùíßåò äåß÷íïõí åíäéáöÝñïí ãéá ôï ôé ðñÝðåé íá äéäÜóêåôáé óôï ó÷ïëåßï Þ áêüìá áí ðñÝðåé íá åöáñìüæåôáé êÜðïéï åîåôáóôéêü óýóôçìá åðéëïãÞò ôùí ìáèçôþí (åîåôÜóåéò áðü ôç ìßá âáèìßäá óôçí Üëëç, åèíéêÝò åîåôÜóåéò ê.Ü.). Ôï åíäéáöÝñïí áõôü óõ÷íÜ óõíïäåýåôáé áðü ìéá ñçôïñéêÞ áîéïêñáôßáò, ç ïðïßá áíáöÝñåôáé óôçí áîßá ôçò ðñïóùðéêÞò ðñïóðÜèåéáò ðïõ êáôáâÜëëåé ï ìáèçôÞò, ãéá íá áíôáðïêñéèåß óôéò áðáéôÞóåéò ôïõ ó÷ïëåßïõ. Åêåßíï ðïõ äåí áðïêáëýðôåôáé åßíáé üôé ôï ó÷ïëåßï êáôÝ÷åé êåíôñéêÞ èÝóç óôïõò ìç÷áíéóìïýò áíáðáñáãùãÞò ôçò êïéíùíßáò.

Ôé óçìáßíåé üìùò áíáðáñáãùãÞ ôçò êïéíùíßáò êáé ôé áêñéâþò áíáðáñÜãåé ôï ó÷ïëåßï; Ôï ó÷ïëåßï áíáðáñÜãåé êáé ìåôáäßäåé ôïí ðïëéôéóìü ìéáò êïéíùíßáò óôç íÝá ãåíéÜ, üðùò êÜíåé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ìÝóá áðü ôç äéäáóêáëßá ôçò éóôïñßáò. «Ôï ó÷ïëåßï äéáìïñöþíåé êáé áíáðáñÜãåé ôçí åèíéêÞ ôáõôüôçôá. Óå áõôÞ ôç äéáäéêáóßá óõìâÜëëïõí ïé ôåëåôÝò, ôá óýìâïëá, ïé åèíéêÝò åðÝôåéïé, ïé óõìâïëéêÝò ÷ñïíïëïãßåò» (Á. ÖñáãêïõäÜêç êáé È. Äñáãþíá, 1997:15). Ïé ó÷ïëéêÝò áõôÝò åêäçëþóåéò Ý÷ïõí Ýíá óõìâïëéêü ÷áñáêôÞñá, áöïý óìéëåýïõí ôç óõëëïãéêÞ ôáõôüôçôá êáé êáëëéåñãïýí ôçí áßóèçóç üôé ïé íÝïé áðïôåëïýí óõíÝ÷åéá ôùí ðñïçãïýìåíùí ãåíåþí.

Äéáìüñöùóç ôçò åèíéêÞò ôáõôüôçôáò ìÝóá áðü ôåëåôÝò êáé åðåôåßïõò

Óôü÷ïé ôçò UNESCO ãéá ôçí åêðáßäåõóç «Ìå ôçí Ýêöñáóç “Åêðáßäåõóç ãéá üëïõò”ç äéåèíÞò êïéíüôçôá äåóìåýôçêå óôç ÄéÜóêåøç óôï ÍôáêÜñ íá áðïêôÞóïõí üëá ôá ðáéäéÜ äùñåÜí ðñùôïâÜèìéá åêðáßäåõóç ìÝ÷ñé ôï 2015. ÅðéðëÝïí, íá ìåéùèåß óôï ìéóü ï áíáëöáâçôéóìüò ôùí åíçëßêùí, íá áíáðôõ÷èïýí ðñïãñÜììáôá åêðáßäåõóçò ãéá üóïõò åãêáôáëåßðïõí ôï ó÷ïëåßï êáé íá ðñïùèçèåß ç ðïéüôçôá óôçí åêðáßäåõóç. ¼ôáí ëÝåé ãéá üëïõò, åííïåß üëá ôá ðáéäéÜ, óõìðåñéëáìâáíïìÝíùí âåâáßùò ôùí êïñéôóéþí. Êáé áõôü ãéáôß Ý÷åé äéáðéóôùèåß üôé õðÜñ÷åé áíéóüôçôá ðñüóâáóçò ôùí äýï öýëùí óôçí ðñùôïâÜèìéá êáé ôç äåõôåñïâÜèìéá åêðáßäåõóç, ç ïðïßá áíéóüôçôá ðñÝðåé íá åëá÷éóôïðïéçèåß áðü ôï 2005 êáé ìåôÜ, þóôå íá êáôáêôçèåß ç éóüôçôá óôçí åêðáßäåõóç ìÝóá óôá åðüìåíá äÝêá ÷ñüíéá » (UNESCO Report, 2003-2004:24).

Åéê. 5.6á (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Å. ÊïõìÜíôáñç).

Åéê. 5.6â (Éóôïñßá ôïõ ÍÝïõ Åëëçíéóìïý, ôüìïò 10, ôåý÷ïò 12, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 99

Åêðáßäåõóç: ÐáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò Êõñßùò üìùò ç èåùñßá ôçò áíáðáñáãùãÞò èÝôåé óôï åðßêåíôñï ôçò óõæÞôçóçò ôï áí äßíïíôáé óå üëïõò ßóåò äõíáôüôçôåò ðñüóâáóçò óôç ãíþóç ðïõ ðáñÝ÷åôáé. Ï ÃÜëëïò êïéíùíéïëüãïò Ð. ÌðïõñíôéÝ (P. Bourdieu, 1930-2002) êáôÝäåéîå åìðåéñéêÜ üôé ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá ëåéôïõñãåß ùò óýóôçìá åðéëïãÞò ðïõ åõíïåß ôéò áíþôåñåò ôÜîåéò óå âÜñïò ôùí õðïëïßðùí. ÁõôÞ ç ðñïíïìéáêÞ ìåôá÷åßñéóç ôùí áíþôåñùí ôÜîåùí åßíáé åìöáíÞò óôïí ôßôëï óðïõäþí ðïõ ÷ïñçãåßôáé áðü ôï ó÷ïëåßï. Ï ÷áñáêôçñéóìüò ôçò öïßôçóçò ôïõ ìáèçôÞ ðïõ áíáãñÜöåôáé óôïí ôßôëï óðïõäþí ôïõ åßíáé óôçí ïõóßá ìéá áðïíïìÞ éäéïôÞôùí óôï ìáèçôÞ (P. Bourdieu, 2002:66). ÁõôÞ ç áðïíïìÞ ôùí éäéïôÞôùí (åßôå åßíáé èåôéêÞ, üðùò ð.÷. «áðïëýåôáé ìå ëßáí êáëþò», åßôå áñíçôéêÞ, üðùò «áðïññßðôåôáé» Þ «ðáñáðÝìðåôáé», ðïõ éóïýôáé ìå óôéãìáôéóìü) êáôáôÜóóåé ôá Üôïìá óå éåñáñ÷çìÝíåò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò. ÅðéðëÝïí, ï ôßôëïò óðïõäþí ëåéôïõñãåß êáé ùò áðüäåéîç üôé áõôüò ðïõ ôïí êáôÝ÷åé óõíäÝåôáé ìå ìéá êïõëôïýñá ðïõ áðïêôéÝôáé áðü ôç ó÷ïëéêÞ åêìÜèçóç. ¼ðïéïò äå äéáèÝôåé áõôïý ôïõ åßäïõò ôçí êïõëôïýñá åêôïðßæåôáé óå áäéáâÜèìçôá éíóôéôïýôá Þ óå åðáããåëìáôéêÝò ó÷ïëÝò. Êáô’ Üëëïõò êïéíùíéïëüãïõò, ïé ôßôëïé óðïõäþí åßíáé åããõÞóåéò «íïçìïóýíçò», ïé ïðïßïé Þñèáí íá áíôéêáôáóôÞóïõí ôïõò ðáëáéïýò ôßôëïõò åõãåíåßáò (ðïõ ÷áñáêôÞñéæáí ôç öåïõäáñ÷éêÞ êïéíùíßá) Þ, áêüìç, ôïõò ôßôëïõò éäéïêôçóßáò. Ãåíéêüôåñá, ðñüêåéôáé ãéá ôßôëïõò ðïõ äéêáéþíïõí áõôïýò ðïõ áéóèÜíïíôáé Þäç êõñßáñ÷ïé. Ìå áõôü ôïí ôñüðï ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá öáßíåôáé íá êáèéóôÜ öõóéêÝò ôéò êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò, áöïý ôéò ìåôáôñÝðåé óå áíéóüôçôåò êïõëôïýñáò* êáé åõöõÀáò, äçëáäÞ ìåôáôñÝðåé ôá êïéíùíéêÜ ðñïíüìéá óå áîéïêñáôéêÜ êñéôÞñéá, Ýôóé ðïõ êÜðïéïé, ãéá ðáñÜäåéãìá, íá åßíáé «öõóéêÜ» ðñïïñéóìÝíïé ãéá áíþôåñåò óðïõäÝò êáé êÜðïéïé ãéá ôå÷íéêÝò êáé åðáããåëìáôéêÝò óðïõäÝò. Ôï üôé ïé ó÷ïëéêÝò åðéäüóåéò óõíäÝïíôáé ìå êïéíùíéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ, åðéóçìáßíåôáé áðü ðïëëÝò Ýñåõ-

99

íåò ôüóï óôçí ÅëëÜäá üóï êáé óôï åîùôåñéêü. Ùò åê ôïýôïõ ç ó÷ïëéêÞ «óôáäéïäñïìßá» ôùí ìáèçôþí äåí åßíáé Üó÷åôç ìå ôçí êïéíùíéêÞ ôïõò ðñïÝëåõóç. ¼óï áíåñ÷üìáóôå ôçí êïéíùíéêÞ éåñáñ÷ßá ôüóï áõîÜíïíôáé ôá ðáéäéÜ ìå êáëÞ åðßäïóç óôï ó÷ïëåßï. Êáô’ áõôü ôïí ôñüðï ôï ó÷ïëåßï áíáðáñÜãåé ôçí êïéíùíßá, ôçí êïéíùíéêÞ äéÜñèñùóç. Ìå Üëëá ëüãéá, ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá åðéêõñþíåé ìéá åðéëïãÞ ðïõ Ý÷åé Þäç ãßíåé áðü ôçí êïéíùíßá. Ç ðñüóâáóç óôá Á.Å.É., êáé êáô’ åðÝêôáóç ç ó÷ïëéêÞ åðßäïóç, âñßóêåôáé óå ìéá ðáñÜëëçëç ðïñåßá ìå ôï åðÜããåëìá ôïõ ðáôÝñá. Ïé ðåñéóóüôåñïé åðéôõ÷üíôåò ìáèçôÝò åßíáé (óôáôéóôéêÜ) ãéïé Þ êüñåò ãïíÝùí ðïõ áóêïýí åðáããÝëìáôá êýñïõò. Ùóôüóï ðáñ’ üëï ðïõ ç êïéíùíéêÞ ðñïÝëåõóç (åðÜããåëìá, åéóüäçìá êáé åêðáßäåõóç ãïíÝùí) ôùí ìáèçôþí äéáäñáìáôßæåé êáèïñéóôéêü ñüëï óôç óôáäéïäñïìßá ôïõò, äåí åßíáé ëßãåò ïé ðåñéðôþóåéò ðáéäéþí áãñïôþí êáé åñãáôþí ðïõ êáôÝëáâáí èÝóåéò óôá ìåóáßá êáé õøçëÜ óôñþìáôá ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò (ùò åêðáéäåõôéêïß, äéêçãüñïé, ìç÷áíéêïß êôë.). Áõôü áðïäåéêíýåé, êáôÜ êÜðïéïí ôñüðï, ôç äõíáôüôçôá êéíçôéêüôçôáò óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá.

«140.000.000 ðáéäéÜ, ç ðëåéïíüôçôá êïñßôóéá, äåí Ý÷ïõí ðÜåé ðïôÝ ó÷ïëåßï. Óôéò áíáðôõóóüìåíåò ÷þñåò ôï êáèáñü ðïóïóôü åããñáöÞò öïßôçóçò óôï ó÷ïëåßï ôï 2003 åßíáé 78%. Óôéò âéïìç÷áíéêÝò ÷þñåò ôï áíôßóôïé÷ï ðïóïóôü åßíáé 96%». (¸êèåóç UNICEF 2005).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 100

Êïéíùíéïëïãßá

100

Ðßíáêáò 5.4. ÐïóïóôÜ öïéôçôþí áíÜëïãá ìå ôï åðÜããåëìá ôïõ ðáôÝñá ãéá ôá Ýôç 1996-1997 (óôïé÷åßá ôçò Å.Ó.Õ.Å.)

Á.Å.É.

1*

2**

3***

ÐáíåëëáäéêÜ

26,3

25,5

5,6

Ðáí/ìéï Áèçíþí

26,4

23,8

4,5

Ðáí/ìéï Áéãáßïõ

21,0

28,3

8,6

Ðáí/ìéï Èåóóáëßáò

32,8

23,6

6,4

Ðáí/ìéï Èåóóáëïíßêçò

29,4

24,6

5,8

Ðáí/ìéï ÈñÜêçò

29,5

26,1

7,1

ÉáôñéêÞ Áèçíþí

42,9

15,1

1,8

ÉáôñéêÞ Èåóóáëßáò

45,0

7,1

0,0

ÉáôñéêÞ Èåóóáëïíßêçò

38,8

13,7

3,2

ÉáôñéêÞ Éùáííßíùí

48,4

16,4

4,6

ÉáôñéêÞ ÈñÜêçò

39,7

24,7

8,6

ÉáôñéêÞ Ðáôñþí

38,6

24,2

4,5

Åèíéêü Ìåôóüâåéï Ðïëõôå÷íåßï

40,1

15,4

2,1

Ðïëõôå÷íåßï Èåóóáëïíßêçò

41,5

21,3

3,8

Ðïëõôå÷íåßï Ðáôñþí

33,5

20,5

3,6

Ðïëõôå÷íåßï ÈñÜêçò

36,7

24,3

6,2

ÐçãÞ: Á. ÖñáãêïõäÜêç (2000:101). * 1= åðéóôçìïíéêÜ, åëåýèåñá êáé åðáããÝëìáôá äéïßêçóçò ** 2=ãåùñãéêÜ åðáããÝëìáôá, åñãÜôåò êáé ôå÷íßôåò ***3= Üëëá åðáããÝëìáôá

Óýìöùíá ìå ôá óõìðåñÜóìáôá ó÷åôéêÞò ìåëÝôçò (âë. ðßíáêá 5.4): «… Ïé öïéôçôÝò ìå ðáôÝñá áðü ôéò ëéãüôåñï ðñïíïìéïý÷åò êáôçãïñßåò, åñãÜôåò êáé áãñüôåò, åßíáé ëéãüôåñïé óôï ÐáíåðéóôÞìéï Áèçíþí êáé ðåñéóóüôåñïé óôá ðåñéöåñåéáêÜ êáé íåüôåñá ðáíåðéóôÞìéᅻ ÔÝëïò, åßíáé åíôõðùóéáêÜ ëéãüôåñïé óôéò ó÷ïëÝò õøçëïý êýñïõò, üðùò ç ÉáôñéêÞ êáé ôï Ðïëõôå÷íåßï. Ôï Åèíéêü Ìåôóüâéï Ðïëõôå÷íåßï Ý÷åé öïéôçôÝò ìå êáôáãùãÞ áðü ôéò äýï ðéï ðñïíïìéïý÷åò êáôçãïñßåò ôùí åðéóôçìüíùí, ôùí åëåýèåñùí åðáããåëìáôéþí êáé ôùí óôåëå÷þí äéïéêÞóåùò, êáé ìÜëéóôá ðïëëáðëÜóéïõò áðü ôïí áíôßóôïé÷ï ìÝóï åèíéêü üñï (óôï åèíéêü óýíïëï ïé öïéôçôÝò áðü áõôÝò ôéò êáôçãïñßåò åßíáé 26%, åíþ óôï Åèíéêü Ìåôóüâéï Ðïëõôå÷íåßï åßíáé 40%»(Á. ÖñáãêïõäÜêç, 2001:101) Óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ôï ó÷ïëåßï äåí åðéëÝãåé óõ-

íåéäçôÜ ìå âÜóç ôï åðÜããåëìá ôùí ãïíÝùí áëëÜ ìå âÜóç ôéò åðéèõìßåò ðïõ åêäçëþíïõí ôá ðáéäéÜ. Êáé ïé ìåí (ïé ãïíåßò) êáé ôá äå (ôá ðáéäéÜ) äçìéïõñãïýí ãéá ôïí åáõôü ôïõò óõãêåêñéìÝíåò ðñïóäïêßåò êáé åóùôåñéêåýïõí ôçí êïéíùíéêÞ ôïõò èÝóç êáé ôéò óõíÞèåéåò ðïõ óõíäÝïíôáé ìå áõôÞ, ãåãïíüò ðïõ óõ÷íÜ ïäçãåß óôçí åêäÞëùóç öáéíïìåíéêÞò áäéáöïñßáò ãéá ôï ó÷ïëåßï, üôáí áíáöåñüìáóôå óå ëáúêÜ óôñþìáôá. ÂÝâáéá, óå áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç èá ðñÝðåé íá äéåñåõíçèåß áí ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí óðïõäþí, ï åðáããåëìáôéêüò ðñïóáíáôïëéóìüò êáé ç åêðáéäåõôéêÞ äéáäéêáóßá áíôáðïêñßíïíôáé óôéò óýã÷ñïíåò áíÜãêåò ôùí ìáèçôþí. Óõíåðþò, ôï èÝìá ôçò ðáñå÷üìåíçò ãíþóçò êáé ï ñüëïò ôïõ åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò åßíáé ßóùò ôï ìåãáëýôåñï äéáêýâåõìá ôùí óýã÷ñïíùí êïéíùíéþí.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 101

Åêðáßäåõóç: ÐáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò

5.2.2 Ç åêðáßäåõóç ùò ðáñÜãïíôáò áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò Ï ðñïâëçìáôéóìüò ó÷åôéêÜ ìå ôçí éóüôçôá ôùí åõêáéñéþí óôçí åêðáßäåõóç îåêéíÜ áðü ôç ÃáëëéêÞ ÅðáíÜóôáóç, ðïõ áðïôÝëåóå ôçí áðáñ÷Þ ãéá êïéíùíéêÝò áëëáãÝò õðÝñ ôùí ëáúêþí óôñùìÜôùí. Ôçí ßäéá åðï÷Þ ï Ñïõóü (J.J. Rousseau) éó÷õñéæüôáí üôé ïé Üíèñùðïé ãåííéïýíôáé ßóïé, ìå ôá ßäéá äéêáéþìáôá, êáé óõíåðþò ç êïéíùíßá ðñÝðåé íá åðéâñáâåýåé ôïí êáèÝíáí áíÜëïãá ìå ôéò éêáíüôçôÝò ôïõ êáé ü÷é áíÜëïãá ìå ôçí êïéíùíéêÞ êáôáãùãÞ ôïõ. Ç éóüôçôá åõêáéñéþí èåùñÞèçêå ùò éóüôçôá ðáñáêïëïýèçóçò êÜðïéïõ åíéáßïõ ðñïãñÜììáôïò ìáèçìÜôùí. Áðü åêåß êáé ðÝñá ôüóï ï ßäéïò ï ìáèçôÞò üóï êáé ïé ãïíåßò ôïõ åß÷áí ôçí åõèýíç íá áîéïðïéÞóïõí ôçí ðñïóöïñÜ áõôÞ. Ç âéïìç÷áíéêÞ åðáíÜóôáóç ìå ôïõò ìåôáó÷çìáôéóìïýò ðïõ åðÝöåñå óå üëá ôá åðßðåäá ôçò êïéíùíéêÞò æùÞò (áðáëëáãÞ ôçò ïéêïãÝíåéáò áðü ôïí åêðáéäåõôéêü ôçò ñüëï, åê÷þñçóç ëåéôïõñãéþí óå åîåéäéêåõìÝ-

101

óùðéêüôçôáò ôïõ áôüìïõ êáé êáô’ åðÝêôáóç, ôçò êïéíùíßáò. Ìðïñåß íá ïäçãÞóåé óå áëëáãÞ ôùí óôÜóåùí, ôùí áíôéëÞøåùí êáé ôùí íïïôñïðéþí ðïõ Ý÷åé ôï Üôïìï ãéá ôï ðåñéâÜëëïí, ôïí ôñüðï æùÞò êáé ôïí êüóìï. ÐáñÜäåéãìá áëëáãÞò íïïôñïðéþí äåß÷íåé êáé ôï ðáñáêÜôù äéÜãñáììá (ãñÜöçìá 5.1), óôï ïðïßï êáôáãñÜöåôáé ç ó÷Ýóç áíÜìåóá óôçí åêðáßäåõóç êáé óôïõò öïñåßò ôïõ éïý HIV /AIDS. ¼óï õøçëüôåñï åßíáé ôï åðßðåäï åêðáßäåõóçò ôüóï ðéï áñíçôéêüò åßíáé êÜðïéïò óå óåîïõáëéêÞ óõìðåñéöïñÜ õøçëïý êéíäýíïõ (åßíáé äçëáäÞ ðéï èåôéêüò óôç ÷ñÞóç ðñïöõëáêôéêïý).

Óôçí áãñïôéêÞ ÏõãêÜíôá ôçò ÁöñéêÞò, áðü ôï 1995 êáé Ýùò ôï ôÝëïò ôïõ 20ïý áéþíá, ôá ÷áìçëüôåñá ðïóïóôÜ öïñÝùí ôïõ éïý áöïñïýí Üôïìá ðïõ åß÷áí ðáñáêïëïõèÞóåé êÜðïéåò ôÜîåéò ôçò äåõôåñïâÜèìéáò åêðáßäåõóçò (ç ÷ñÞóç ôïõ ðñïöõëáêôéêïý óôéò óåîïõáëéêÝò åðáöÝò åßíáé óõ÷íüôåñç ìåôáîý ôùí áíäñþí êáé ôùí ãõíáéêþí ðïõ Ý÷ïõí ðÜåé ó÷ïëåßï). Ç Ýíôáîç ôùí áôüìùí óôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá

ÃñÜöçìá 5.1. Ðïóïóôü ôïõ éïý HIV óôéò áãñïôéêÝò ðåñéï÷Ýò ôçò ÏõãêÜíôá áíÜëïãá ìå ôï åðßðåäï åêðáßäåõóçò, 1990-2001 (Üôïìá çëéêßáò 18-29 åôþí)

 #  #  '' '' ''

''! ''" ''# ''$ ''% ''& '''

ÁíáëöÜâçôïé

ÐñùôïâÜèìéá





ÄåõôåñïâÜèìéá

ÐçãÞ: De Walque (2004) (www.efareport.unesco.org). (ÄéáóêåõÞ Í. Ðåôñüðïõëïõ). Óçìåßùóç: ÐñùôïâÜèìéá: Ý÷åé ïëïêëçñþóåé áðü 1 Ýùò êáé 7 Ýôç óðïõäþí. ÄåõôåñïâÜèìéá: Ý÷åé ïëïêëçñþóåé áðü 8 Ýùò êáé 13 Þ ðåñéóóüôåñá Ýôç óðïõäþí.

íïõò öïñåßò) êáé ç ÃáëëéêÞ ÅðáíÜóôáóç ìå ôéò éäÝåò ôçò ðåñß éóüôçôáò åõêáéñéþí êáôÝóôçóáí ôçí åêðáßäåõóç Ýíá ìç÷áíéóìü ðïõ êáëåßôáé íá ðñïùèÞóåé: 1. ôçí êïéíùíéêÞ äéêáéïóýíç, 2. ôçí áíÜðôõîç ôùí äçìéïõñãéêþí éêáíïôÞôùí ôùí íÝùí, 3. ôçí ÝíôáîÞ ôïõò óôéò õöéóôÜìåíåò êïéíùíéêÝò (åñãáóéáêÝò Þ Üëëåò) äïìÝò. Ç åêðáßäåõóç óõìâÜëëåé óôçí áíÜðôõîç ôçò ðñï-

öáßíåôáé íá ðáñÝ÷åé ôéò áíáãêáßåò (èåôéêÝò) äåîéüôçôåò ãéá ôç ìåßùóç Þ ôçí åîÜëåéøç ôùí óõìðåñéöïñþí ðïõ ó÷åôßæïíôáé ìå Ýíáí åðéêßíäõíï ôñüðï æùÞò (Üñíçóç ëÞøçò ìÝôñùí ðñïöýëáîçò). ¸÷åé åðéóçìáíèåß áðü ôçí UNESCO üôé ç åêðáßäåõóç ìðïñåß íá óþóåé æùÝò, íá ðñïóôáôåýóåé áðü èáíáôçöüñåò áóèÝíåéåò, íá óðÜóåé ôïí êýêëï ôçò öôþ÷åéáò êáé íá áðïôåëÝóåé Ýíá áðü ôá êëåéäéÜ ôçò ïéêïíïìéêÞò êáé ôçò êïéíùíéêÞò áíÜðôõîçò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 102

102

Êïéíùíéïëïãßá

Åéê. 5.7 Ç ó÷ïëéêÞ åêðáßäåõóç óõìâÜëëåé óôçí êïéíùíéêÞ êáé ïéêïíïìéêÞ áíÜðôõîç ôùí áíáðôõóóüìåíùí ÷ùñþí (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ôçò Action Aid).

_«Óôçí ÏõãêÜíôá 4 ÷ñüíéá óôçí ðñùôïâÜèìéá åêðáßäåõóç áõîÜíïõí ôçí ðáñáãùãÞ ìéáò áãñïôéêÞò åêìåôÜëëåõóçò êáôÜ 7%. _ Óôç ÆÜìðéá ôï ðáéäß ìéáò ìçôÝñáò ðïõ Ý÷åé ðÜåé óôçí ðñùôïâÜèìéá åêðáßäåõóç Ý÷åé 25% ðåñéóóüôåñåò ðéèáíüôçôåò åðéâßùóçò áðü ôï ðáéäß ìéáò ìçôÝñáò ðïõ äåí Ý÷åé åêðáßäåõóç. _Ôá êïñßôóéá ðïõ Ý÷ïõí åêðáéäåõôåß åßíáé ãåíéêÜ ëéãüôåñï åêôåèåéìÝíá óôïí éü ôïõ AIDS» (www. Unesco.org/education/efa).

5.3. Åêðáéäåõôéêüò ðñïóáíáôïëéóìüò óôï ðëáßóéï ôçò êïéíùíßáò ôçò ðëçñïöïñßáò Ï üñïò «êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò» ðñïÝêõøå áðü ôçí ôå÷íïëïãéêÞ áíÜðôõîç ôùí ðñïçãìÝíùí ÷ùñþí, üðùò Üëëùóôå åßäáìå êáé óôçí åíüôçôá ôïõ âéâëßïõ ôç ó÷åôéêÞ ìå ôç ìåôáâéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá (êåöÜëáéï 2). Ç êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò ÷áñáêôçñßæåôáé åêôüò ôùí Üëëùí, áðü ôç äõíáôüôçôá ãñÞãïñçò óõëëïãÞò, áîéïðïßçóçò, åðåîåñãáóßáò êáé ìåôÜäïóçò ìåãÜëïõ üãêïõ ðëçñïöïñéþí. ¸ôóé, ùò óçìáíôéêüôåñá ðñïóüíôá ãéá ôïõò ðïëßôåò ôùí ðñïçãìÝíùí êïéíùíéþí èåùñïýíôáé ç åöåõñåôéêüôçôá êáé ç äçìéïõñãéêüôçôá. ÁõôÜ ôá ðñïóüíôá äßíïõí ôï üðëï ôçò

áíôáãùíéóôéêüôçôáò óôïõò ðïëßôåò, áëëÜ êáé óôá êñÜôç. Óå ü,ôé áöïñÜ ôïí ðïëßôç, åßíáé öáíåñü üôé ôá óõãêåêñéìÝíá ðñïóüíôá ôïí âïçèïýí óôç óõíå÷Þ åðáããåëìáôéêÞ ôïõ åîÝëéîç. ¼óïí áöïñÜ ôçí áíôáãùíéóôéêüôçôá ôùí êñáôþí ðïëëïß èåùñïýí üôé äéåîÜãåôáé Ýíáò éäéüìïñöïò «ðüëåìïò» áíÜìåóÜ ôïõò ó÷åôéêÜ ìå ôçí áíáâÜèìéóç ôïõ åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò ìå óôü÷ï áõôü íá ìðïñåß íá ðáñÜãåé áîéïæÞëåõôç åðéóôçìïíéêÞ ãíþóç êáé íá âïçèÜ ôïõò íÝïõò íá ëåéôïõñãïýí áðïôåëåóìáôéêÜ óå ìéá «äéêôõáêÞ êïéíùíßá». ¸ôóé óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá åßíáé ðñïöáíÞò ç óýíäåóç ôçò åêðáßäåõóçò ìå ôçí êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò, ãé’ áõôü êáé êáôáâÜëëïíôáé óõíå÷åßò ðñïóðÜèåéåò íá åîïðëéóôïýí ôá ó÷ïëåßá ìå çëåêôñïíéêïýò õðïëïãéóôÝò. Ç åéóáãùãÞ ôçò ðëçñïöïñéêÞò óôá ó÷ïëåßá Ý÷åé óêïðü íá ðñïùèÞóåé ôçí åîïéêåßùóç ôùí ìáèçôþí ìå ôïí Ç/Õ, íá âïçèÞóåé óôç ìÜèçóç Üëëùí ãíùóôéêþí áíôéêåéìÝíùí êáé íá áðïôåëÝóåé åñãáëåßï ãéá ôçí áíôéìåôþðéóç ìáèçóéáêþí äõóêïëéþí. ÅðéðëÝïí, ïé íÝåò ôå÷íïëïãßåò ìðïñïýí íá âïçèÞóïõí óôç ìáèçóéáêÞ äéáäéêáóßá êÜíïíôáò ðñïóéôÝò óôï äÜóêáëï êáé óôï ìáèçôÞ, ãíþóåéò êáé ðëçñïöïñßåò ðïõ ðáëáéüôåñá èá áðáéôïýóáí ÷ñüíï ãéá íá áðïêôçèïýí. «Óýìöùíá ìå óôïé÷åßá ôïõ Õðïõñãåßïõ Ðáéäåßáò óôéò áñ÷Ýò ôïõ 2002 óôï ÐáíåëëÞíéï Ó÷ïëéêü Äßêôõï åß÷å åíôá÷èåß ôï 99,8% ôùí ó÷ïëéêþí ìïíÜäùí ôçò äåõôåñïâÜèìéáò åêðáßäåõóçò, ôï 17,08% ôùí ó÷ïëéêþí ìïíÜäùí ôçò ðñùôïâÜèìéáò êáé üëåò ïé ìïíÜäåò ôùí Éíóôéôïýôùí ÅðáããåëìáôéêÞò ÊáôÜñôéóçò. Áíáëïãïýóå Ýíáò õðïëïãéóôÞò áíÜ 16 ìáèçôÝò óôá ãõìíÜóéá êáé 1 õðïëïãéóôÞò áíÜ 13 ìáèçôÝò óôá åíéáßá ëýêåéá êáé Ô.Å.Å.» (Ê.Å.Å., 2002:196). ÁíáìöéóâÞôçôá, ïé ôå÷íïëïãéêïß ìåôáó÷çìáôéóìïß âïÞèçóáí óôçí êáèéÝñùóç íÝùí åêðáéäåõôéêþí äéáäéêáóéþí êáé óõóôçìÜôùí ðáñï÷Þò åêðáßäåõóçò, ðïõ åéóÜãïõí êáéíïýñéåò äéäáêôéêÝò äéáäéêáóßåò, üðùò åßíáé ç åêðáßäåõóç áðü áðüóôáóç (ôçëåêðáßäåõóç). Ç


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 103

Åêðáßäåõóç: ÐáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò åêðáßäåõóç áðü áðüóôáóç ìåéþíåé ôïí Üìåóï êáé ðñïóùðéêü ÷áñáêôÞñá ôçò ðáñå÷üìåíçò åêðáßäåõóçò, ôáõôü÷ñïíá üìùò êáèéóôÜ åöéêôÞ ôç óýíäåóç ôùí áðïìáêñõóìÝíùí ðåñéï÷þí ìå ôá áãáèÜ ôçò åêðáßäåõóçò. Ùóôüóï, ïé ôå÷íïëïãéêïß áõôïß ìåôáó÷çìáôéóìïß áöåíüò Üëëáîáí ôçí ßäéá ôçí åêðáéäåõôéêÞ ðñÜîç, áöïý áìöéóâçôåßôáé ðéá ï êëáóéêüò ôñüðïò äéäáóêáëßáò ìå åðßêåíôñï ôç ó÷Ýóç åêðáéäåõôéêïý/ìáèçôÞ êáé áöåôÝñïõ êáèéóôïýí áðáñáßôçôç ôçí áíáðñïóáñìïãÞ ôçò åêðáéäåõôéêÞò ðñÜîçò êáé ôïí ðñïóáíáôïëéóìü ôçò ðñïò íÝåò ìåèüäïõò ìÜèçóçò, óôéò ïðïßåò êõñßáñ÷ç èÝóç èá Ý÷åé ç ìç÷áíÞ êáé ü÷é ï Üíèñùðïò.

103

Óôçí åðï÷Þ ìáò óõã÷Ýïõìå óõ÷íÜ ôçí áíÜãêç åîïéêåßùóçò ìå ôéò íÝåò ôå÷íïëïãßåò ìå Ýíá æÞôçìá åíôåëþò äéáöïñåôéêü: ôçí áíÜãêç åîåéäßêåõóçò. Ç åîïéêåßùóç ìå ôéò íÝåò ôå÷íïëïãßåò åßíáé óÞìåñá ìéá áíáãêáéüôçôá ðïõ åðéâÜëëåôáé áðü ôéò õðÜñ÷ïõóåò óõíèÞêåò. ÐáñÜëëçëá üìùò ìå ôçí åîïéêåßùóç ðñÝðåé êáé ïé äéäÜóêïíôåò êáé ïé äéäáóêüìåíïé íá óõíåéäçôïðïéÞóïõí üôé ç ãíþóç êáé ç ôå÷íïëïãßá Ý÷ïõí êïéíùíéêÝò áíáöïñÝò êáé êõñßùò ðñÝðåé íá óõíåéäçôïðïéÞóïõí üôé õðÜñ÷ïõí äéëÞììáôá ó÷åôéêÜ ìå ôéò åöáñìïãÝò ôçò ãíþóçò óôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá. «Ôï çëåêôñéêü ñåýìá ÷ñçóéìïðïéåßôáé ãéá ôïí çëåêôñïöùôéóìü, áëëÜ êáé ãéá ôç èáíÜôùóç êáôáäßêùí óôçí çëåêôñéêÞ êáñÝêëá. Ç ðëçñïöïñéêÞ ÷ñçóéìïðïéåßôáé óôéò äéáäéêáóßåò ðáñáãùãÞò êáé áíôáëëáãÞò åìðïñåõìÜôùí êáé õðçñåóéþí Þ óôçí åêðáßäåõóç, áëëÜ êáé óôçí áðïèçóáýñéóç êÜèå åßäïõò ðëçñïöïñéþí ãéá ôïõò ðïëßôåò áðü êñáôéêïýò ìç÷áíéóìïýò åðéôÞñçóçò åëÝã÷ïõ êáé êáôáóôïëÞò…» (Ê. ÓôáìÜôçò, 2005:213). Ç åîåéäßêåõóç åßíáé ìéá åíôåëþò äéáöïñåôéêÞ äéáäéêáóßá, ðïõ óõíÞèùò ãßíåôáé óôïõò ÷þñïõò äïõëåéÜò. ÕðÜñ÷åé ç áíôßëçøç üôé ôï ó÷ïëåßï ìÜò ìáèáßíåé Ü÷ñçóôá ðñÜãìáôá, ðïõ äå èá ìáò âïçèÞóïõí íá âñïýìå äïõëåéÜ. Ç áíôßëçøç ðïõ èÝëåé ôç ìüñöùóç íá ôáõôßæåôáé ìå ôçí êáôÜñôéóç, åêôüò ôïõ üôé åßíáé åðéâëáâÞò ãéá ôçí ßäéá ôç ìüñöùóç, óõíäÝåôáé êáé ìå ôçí åîÞò åóöáëìÝíç åíôýðùóç: üôé ç ðáéäåßá êáé ç ãíþóç Ý÷ïõí áîßá, åöüóïí ìðïñïýí íá áðïôåëÝóïõí åöáëôÞñéï ãéá ôçí áíÝëéîç. Ç ðáéäåßá üìùò êáé ç ãåíéêÞ ìüñöùóç äåí Ý÷ïõí áðïêëåéóôé-

Åéê.5.8 ÍÝåò ôå÷íïëïãßåò óôçí åëëçíéêÞ åêðáßäåõóç (ÐåñéïäéêÞ ¸êäïóç ôçò ÖéëåêðáéäåõôéêÞò Åôáéñåßáò, ÁèÞíá 2003).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 104

104 êÜ ÷ñçóôéêü ÷áñáêôÞñá. ÅðéôñÝðïõí, ìÝóá óå óõíèÞêåò éóüôçôáò, ôçí êáëëéÝñãåéá äåîéïôÞôùí êáé ôçí áíÜðôõîç ôçò êñéôéêÞò éêáíüôçôáò ôùí áíèñþðùí, þóôå áõôïß íá Ý÷ïõí ôç äõíáôüôçôá óõíå÷ïýò åðáããåëìáôéêÞò áíáðñïóáñìïãÞò áíÜëïãá ìå ôéò åîåëßîåéò ôçò êïéíùíßáò ôçò ãíþóçò.

Ç ó÷Ýóç ãíþóçò êáé ðëçñïöïñßáò Ç áíôßëçøç ðåñß ÷ñÞóéìçò Þ Ü÷ñçóôçò ãíþóçò ðéèáíüí íá åíôÜèçêå åîáéôßáò üëùí áõôþí ôùí ôå÷íïëïãéêþí ìåôáó÷çìáôéóìþí ðïõ óõíüäåõóáí ôçí êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò. Ôï åñþôçìá åðïìÝíùò óôï ïðïßï êáëåßôáé íá áðáíôÞóåé ôï åêðáéäåõôéêü óýóôçìá äåí åßíáé åÜí êÜôé áëçèåýåé, áëëÜ óå ôé áõôü ÷ñçóéìåýåé. Óýìöùíá ìå ôïí Áëåîßïõ (2002:225), «åöüóïí ç ãíþóç ðñïÝñ÷åôáé Þ ó÷åôßæåôáé ìå ôçí ðëçñïöïñéêÞ, ðáýåé íá åßíáé áõôáîßá êáé ìåôáôñÝðåôáé óå áîßá ÷ñÞóçò. Ç ãíþóç ðïõ äåí åßíáé óõóêåõáóìÝíç óå óõóôÞìáôá êáé ðáêÝôá ðëçñïöïñéêÞò äåí Ý÷åé ðëÝïí áîßá óå áõôÞ ôçí êïéíùíßᅻ. Áí üìùò ç ðáéäåßá ìéáò ÷þñáò áðïêôÞóåé áðïêëåéóôéêÜ ÷ñçóôéêü ðåñéå÷üìåíï, ôï éóïäýíáìï äçëáäÞ åíüò åìðïñåýìáôïò, ôüôå ßóùò ôï ó÷ïëåßï óõíäåèåß ìå ôïí êüóìï ôùí åðé÷åéñÞóåùí êáé ôçò áãïñÜò. ÁõôÞ üìùò ç óýíäåóç èá áöáéñïýóå áðü ôçí ðáñå÷üìåíç ãåíéêÞ ðáéäåßá ôïõ ó÷ïëåßïõ ôçí êñéôéêÞ äéÜóôáóç ôçò ãíþóçò, áëëÜ êáé ôç äõíáôüôçôÜ ôçò íá óõìâÜëåé óôç ÷åéñáöÝôçóç ôùí áôüìùí. Èá ðñÝðåé âÝâáéá íá ôïíßóïõìå üôé ïé íÝåò ôå÷íïëïãßåò äåí åßíáé ðáíÜêåéá, äçëáäÞ äåí åßíáé ôï ìïíáäéêü ìÝóï ãéá íá óùèåß ï êüóìïò áðü ôçí õðáíÜðôõîç, ôç öôþ÷åéá Þ ôçí áíåñãßá. Áðü ôï 1979 åß÷å åðéóçìáíèåß áðü äéÜöïñïõò ìåëåôçôÝò üôé ç óýã÷ñïíç êïéíùíßá Ý÷åé ðåôý÷åé ìåãÜëá ðïóïóôÜ ôõðéêÞò åããñáìáôïóýíçò, áëëÜ óõã÷ñüíùò Ý÷åé ðáñáãÜãåé êáéíïýñéåò ìïñöÝò áíáëöáâçôéóìïý. Óõ÷íÜ áõôüò ï áíáëöáâçôéóìüò óõíäÝåôáé ìå ôç ìåñéêÞ åîÜðëùóç ôçò ôå÷íïëïãßáò. Ïé äéáðéóôþóåéò áõôÝò éó÷ýïõí êõñßùò ãéá ôïõò öáíáôéêïýò ÷ñÞóôåò ôçò ëåãüìåíçò «êïéíùíßáò ôçò ãíþóçò», áöïý ðáñáôçñåßôáé üôé áõôïß äåí ìðïñïýí íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõí ôç ãëþóóá ìå åõ÷Ýñåéá êáé ìå áêñßâåéá, äåí ìðïñïýí íá èõìçèïýí âáóéêÜ ãåãïíüôá ôçò éóôïñßáò ôçò ÷þñáò ôïõò Þ äõóêïëåýïíôáé íá êÜ-

Êïéíùíéïëïãßá íïõí åýêïëïõò, ëïãéêïýò, áðëïýò óõëëïãéóìïýò. Áõôü óõìâáßíåé äéüôé ôá ðáéäéÜ, ðñéí áêüìç îåêéíÞóïõí ôï ó÷ïëåßï, åßíáé Þäç ôçëåèåáôÝò, Ý÷ïõí äçëáäÞ êáôáêëõóôåß áðü ôéò åéêüíåò ôçò ôçëåüñáóçò. Óôç óõíÝ÷åéá üìùò, ùò ìáèçôÝò ðéá, êáëïýíôáé íá åíôá÷èïýí óå ìéá ìáèçóéáêÞ äéáäéêáóßá âáóéóìÝíç óôïí ðïëéôéóìü ôçò ðñïöïñéêÞò êáé ôçò ãñáðôÞò ïìéëßáò· êáëïýíôáé íá êÜíïõí áíÜëõóç, óýíèåóç, ðáñáãùãÞ Þ åêöïñÜ ôïõ ëüãïõ· êáëïýíôáé íá ó÷ïëéÜóïõí, íá êñßíïõí Þ íá óõãêñßíïõí· êáëïýíôáé äçëáäÞ íá óõììåôÜó÷ïõí óå üëåò áõôÝò ôéò ìáèçóéáêÝò äéáäéêáóßåò ðïõ ìðïñïýí íá ôá ïäçãÞóïõí óôç ãíþóç, åíþ åßíáé Þäç åîïéêåéùìÝíá ìå ôïí ðïëéôéóìü ôçò åéêüíáò. ÂÝâáéá, ôï ìåãÜëï åñþôçìá åßíáé áí ç ðëçñïöïñßá áðïôåëåß ãíþóç. Ãýñù áðü áõôü ôï åñþôçìá Ý÷ïõí äéáôõðùèåß ðïëëÝò áðüøåéò. Ðïëëïß èåùñïýí üôé ç äéÜäïóç ôùí ðëçñïöïñéþí ìðïñåß íá ïäçãÞóåé óôçí áðüêôçóç ãíþóçò. ¢ëëïé, áíôßèåôá, èåùñïýí üôé ç ãíþóç óõíäÝåôáé Üññçêôá ìå ôç óðïõäÞ, ôç ìåëÝôç, ôçí åðáëÞèåõóç êáé üôé ïé ðëçñïöïñßåò äåí ôáõôßæïíôáé ìå ôéò ãíþóåéò, áöïý ïé ôåëåõôáßåò ðñïûðïèÝôïõí ìéá áíáëõôéêÞ êáé êñéôéêÞ óêÝøç. ¢ëëïé ðÜëé åðéóçìáßíïõí üôé, åíþ ç êáôÜêôçóç ôçò ãíþóçò ðáëáéüôåñá Þôáí ìéá ðñïóðÜèåéá ðïõ áðáéôïýóå ìü÷èï, óÞìåñá, ìå üëåò áõôÝò ôéò ôå÷íïëïãßåò, Ý÷åé êáôáíôÞóåé ìéá äéáäéêáóßá áíôáëëáãÞò ðëçñïöïñéþí êáé åíôõðþóåùí. ÊÜðïéïé Üëëïé áíôéôåßíïõí üôé ï êáôáéãéóìüò ôùí ðëçñïöïñéþí áðïôåëåß êïìâéêü óôïé÷åßï ôçò åðï÷Þò ìáò êáé áõôü äåí ðñÝðåé íá áãíïçèåß. ÁíåîÜñôçôá ðÜíôùò áðü üëåò ôéò åðéöõëÜîåéò ðïõ Ý÷ïõí äéáôõðùèåß ãéá ôçí áîßá ôçò «êïéíùíßáò ôçò ðëçñïöïñßáò» åßíáé ãåãïíüò üôé ï óýã÷ñïíïò Üíèñùðïò ìðïñåß íá ðëçñïöïñçèåß ðïëý åýêïëá êáé ãñÞãïñá ôé óõìâáßíåé óôïí êüóìï êáé íá åíçìåñùèåß ãéá äéÜöïñá èÝìáôá ðïõ áðáó÷ïëïýí ôçí ðáãêüóìéá êïéíüôçôá. Ç ðëçñïöïñßá ìðïñåß ðëÝïí íá ÷ñçóéìïðïéçèåß áðü ôçí êïéíùíßá ôùí ðïëéôþí ãéá ôçí êáëëéÝñãåéá ôçò áëëçëåããýçò, ðñïò ôéò êïéíùíßåò ðïõ ôçí Ý÷ïõí áíÜãêç, áëëÜ êáé ôç äéáìáñôõñßá áðÝíáíôé óå öáéíüìåíá ðïõ ðñïóâÜëëïõí ôçí áíèñþðéíç áîéïðñÝðåéá ôüóï óå ôïðéêü üóï êáé óå ðáãêüóìéï åðßðåäï. ÁõôÞ ç ÷ñçóéìüôçôá ôùí íÝùí ôå÷íïëïãéþí åßíáé Ýíá ãåãïíüò ðïõ äåí ìðïñåß íá áìöéóâçôçèåß áðü êáíÝíáí.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 105

Åêðáßäåõóç: ÐáñÜãïíôáò áíáðáñáãùãÞò êáé áëëáãÞò ôçò êïéíùíßáò

105

ÅñùôÞóåéò 1. Ãéáôß ç åêðáßäåõóç ïíïìÜæåôáé öïñÝáò äåõôåñïãåíïýò êïéíùíéêïðïßçóçò; 2. Ðïéåò åßíáé ïé âáóéêüôåñåò ëåéôïõñãßåò ôïõ åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò êáôÜ ôïí ÌïíôéìðÝñ; 3. Ðïéåò åßíáé ïé Ýêäçëåò ëåéôïõñãßåò ôçò åêðáßäåõóçò êáé ðïéåò ïé Üäçëåò; 4. Ðïéåò åßíáé ïé äéáöïñÝò ôùí åêðáéäåõôéêþí óõóôçìÜôùí; 5. Íá áíáöÝñåôå ôïõò ðáñÜãïíôåò ðïõ ðñïóäéïñßæïõí ôïí ôñüðï ïñãÜíùóçò åíüò åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò. 6. Íá áíáöÝñåôå ðïéá åßíáé êáôÜ ôç ãíþìç óáò ôá ðñïâëÞìáôá ôïõ åëëçíéêïý åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò, áñ÷ßæïíôáò áðü ôá ðéï óçìáíôéêÜ. 7. Íá åîçãÞóåôå ðþò åðéôõã÷Üíåôáé ç áíáðáñáãùãÞ ôçò êïéíùíßáò ìÝóù ôïõ åêðáéäåõôéêïý óõóôÞìáôïò. 8. Ãéáôß ç åêðáßäåõóç èåùñåßôáé ðáñÜãïíôáò áëëáãÞò ìéáò êïéíùíßáò; 9. Íá êáôáãñÜøåôå ôá åðáããÝëìáôá ðïõ áóêïýóáí ïé ðáððïýäåò óáò êáé áõôÜ ðïõ áóêïýí ïé ãïíåßò óáò. Íá óõíäÝóåôå ôçí ðéèáíÞ áëëáãÞ åðáããÝëìáôïò ìå êïéíùíéêÝò áéôßåò (åêðáßäåõóç). 10. Ôé óçìáßíåé éóüôçôá åêðáéäåõôéêþí åõêáéñéþí; 11. Ðïéá åßíáé ç ó÷Ýóç ôçò åêðáßäåõóçò ìå ôçí «êïéíùíßá ôçò ðëçñïöïñßáò»; 12. Íá óõãêåíôñþóåôå óôïé÷åßá áðü ôï äéáäßêôõï ó÷åôéêÜ ìå ôçí åêðáßäåõóç. Íá åðéóêåöôåßôå éóôïóåëßäåò ðïõ áöïñïýí ôçí åêðáßäåõóç, üðùò äñáóôçñéüôçôåò êáé ìåëÝôåò ôçò UNICEF, ôçò E.E. ê.Ü. Íá áíáëýóåôå ôá óôïé÷åßá óôçí ôÜîç.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 106


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 107

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò

107

6. ÅÑÃÁÓÉÁ, ÁÍÅÑÃÉÁ ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÅÓ ÁÍÉÓÏÔÇÔÅÓ

• Ï ñüëïò ôçò åñãáóßáò óôç æùÞ ôùí áíèñþðùí - ÁíôéëÞøåéò ãéá ôçí åñãáóßá • Ç ïñãÜíùóç ôçò åñãáóßáò • Óýã÷ñïíåò ìïñöÝò åñãáóßáò • ÌïñöÝò áíåñãßáò • Åñãáóßá êáé áíåñãßá óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá • Öôþ÷åéá, ðëïýôïò - êïéíùíéêÞ äéáóôñùìÜôùóç • ÓõíÝðåéåò ôçò áíåñãßáò, ôçò öôþ÷åéáò êáé ôùí áíéóïôÞôùí • Áíôéìåôþðéóç ôùí áíéóïôÞôùí


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 108


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 109

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò

109

ÅéóáãùãÞ Ï Üíèñùðïò åñãÜæåôáé ãéá íá åðéâéþóåé, ãéá íá äçìéïõñãÞóåé, áëëÜ êáé ãéá íá ðñïóöÝñåé óôï êïéíùíéêü óýíïëï. Ç åñãáóßá åßíáé ìéá äõíáìéêÞ äñáóôçñéüôçôá êáôÜ ôçí ïðïßá ôï Üôïìï áîéïðïéåß ôï óýíïëï ôùí öõóéêþí êáé ôùí íïçôéêþí éêáíïôÞôùí ôïõ. ÁõôÞ ç áíèñþðéíç äñáóôçñéüôçôá áðïóêïðåß óôçí åðåîåñãáóßá ôçò ýëçò êáé óôï ìåôáó÷çìáôéóìü ôçò óå ÷ñÞóéìá áãáèÜ, äçëáäÞ óôçí ðáñáãùãÞ åíüò ðñïúüíôïò Þ ìéáò õðçñåóßáò.

6.1. Ï ñüëïò ôçò åñãáóßáò óôç æùÞ ôùí áíèñþðùí Ïé áíôéëÞøåéò ó÷åôéêÜ ìå ôçí åñãáóßá êáé ôï ñüëï ðïõ áõôÞ äéáäñáìáôßæåé óôçí êïéíùíßá äéáöïñïðïéïýíôáé óôçí ðïñåßá ôïõ ÷ñüíïõ áíÜëïãá ìå ôçí ïéêïíïìéêÞ êáé ôçí êïéíùíéêÞ ôçò äéÜñèñùóç. ¸ôóé, ôï ðåñéå÷üìåíï ôçò åñãáóßáò áëëÜæåé áíÜëïãá ìå ôïõò ôñüðïõò ðáñáãùãÞò ìéáò êïéíùíßáò (äïõëïêôçôéêüò, öåïõäáñ÷éêüò, êáðéôáëéóôéêüò). Ãéá ðáñÜäåéãìá, óôçí Áñ÷áßá ÁèÞíá ïé êôçìáôßåò êáé ïé «äçìéïõñãïß» (ïé ôå÷íßôåò ðïõ ðáñÞãáí ãéá ôï äÞìï, ôçí áãïñÜ äçëáäÞ) áíÝèåôáí Ýíá ìÝñïò ôçò ÷åéñùíáêôéêÞò êõñßùò åñãáóßáò óôïõò äïýëïõò. Ïé äïýëïé ðÜíôùò åñãÜæïíôáí ôüóï ùò ôå÷íßôåò-äçìéïõñãïß óôá «åñãáóôÞñéá» üóï êáé ùò áðëïß ÷åéñþíáêôåò. Ç ÷åéñùíáêôéêÞ åñãáóßá èåùñïýíôáí êÜôé ôï áðáîéùôéêü ãéá ôïí Áèçíáßï ðïëßôç. Ï ÷åéñþíáêôáò ÷áñáêôçñßæåôáé ìå áðïóôñïöÞ ùò «âÜíáõóïò», åíþ áíôßèåôá õðÞñ÷å êïéíùíéêÞ êáôáîßùóç ãéá üóïõò åß÷áí åíáó÷ïëÞóåéò ðíåõìáôéêïý ðåñéå÷ïìÝíïõ. ÓõããåíéêÝò ìå ôéò áíôéëÞøåéò ôùí áñ÷áßùí Áèçíáßùí Þôáí êáé áõôÝò ôùí Ñùìáßùí, ìå Ýêäçëç ôçí áðáîßùóç ðñïò ôá åðáããÝëìáôá ôùí ôå÷íéôþí, åðåéäÞ áõôÜ äå óõíåéóÝöåñáí óôçí ðíåõìáôéêÞ êáëëéÝñãåéá ôïõ áíèñþðïõ. Ôï Ìåóáßùíá (êáôÜ ôïí ïðïßï ìåôáó÷çìáôßæïíôáé ïé áíôéëÞøåéò ãéá ôçí åñãáóßá) õðÜñ÷ïõí ôá ìïíáóôéêÜ ôÜãìáôá, ôá ïðïßá ìåôáôñÝðïíôáé óå êÝíôñá óõóôçìáôéêÞò êáé ðåéèáñ÷çìÝíçò åñãáóßáò ôùí ìïíá÷þí êáé áðïôåëïýí, ùò Ýíá âáèìü, õðüäåéãìá ãéá ôç ìåôÝðåéôá åñãïóôáóéáêÞ ïñãÜíùóç ôçò åñãáóßáò. Ç ìåóáéùíéêÞ ðüëç Þôáí áõôÞ ðïõ åðþáóå ôç íÝá áíôßëçøç ãéá ôçí åñãáóßá ìåôÜ ôç óôáäéáêÞ áðïäéÜñèñùóç ôùí öåïõäáñ÷éêþí äïìþí. Ìå ôéò äñáóôçñéüôçôåò ôùí ôå÷íéôþí óôçí ïéêïôå÷íßá, ôéò óõíôå÷íßåò êáé ôá ìðïõëïýêéá ç åñãáóßá áðïêôÜ, êáôÜ ôï 18ï êáé êõñßùò ôï 19ï áéþíá, ôï ðåñéå÷üìåíï ìéáò äçìéïõñãéêÞò äñáóôçñéüôçôáò.

ÏéêïõìåíéêÞ ÄéáêÞñõîç ôùí ÄéêáéùìÜôùí ôïõ Áíèñþðïõ (1948) ¢ñèñï 23 «ÊáèÝíáò Ý÷åé äéêáßùìá íá åñãÜæåôáé êáé íá åðéëÝãåé åëåýèåñá ôï åðÜããåëìÜ ôïõ, íá Ý÷åé äßêáéåò êáé éêáíïðïéçôéêÝò óõíèÞêåò äïõëåéÜò êáé íá ðñïóôáôåýåôáé áðü ôçí áíåñãßá. ¼ëïé, ÷ùñßò êáìéÜ äéÜêñéóç, Ý÷ïõí ôï äéêáßùìá ßóçò áìïéâÞò ãéá ßóç åñãáóßá. ÊÜèå åñãáæüìåíïò Ý÷åé äéêáßùìá äßêáéçò êáé éêáíïðïéçôéêÞò áìïéâÞò, ðïõ íá åîáóöáëßæåé óå áõôüí êáé ôçí ïéêïãÝíåéÜ ôïõ óõíèÞêåò æùÞò Üîéåò ôçò áíèñþðéíçò áîéïðñÝðåéáò. ÊáèÝíáò Ý÷åé ôï äéêáßùìá íá éäñýåé ìáæß ìå Üëëïõò óõíäéêÜôá êáé íá óõììåôÝ÷åé óå áõôÜ ãéá ôçí ðñïÜóðéóç ôùí óõìöåñüíôùí ôïõ » .

ÊáôÜ ôï 1800 ôï 80% ôïõ ðëçèõóìïý óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç æïýóå óôçí åðáñ÷ßá, ç ðëåéïíüôçôá ôùí åñãáæïìÝíùí Þôáí áãñüôåò Þ ôå÷íßôåò. Ç åñãáóßá ç ïðïßá ñõèìéæüôáí ìå âÜóç ôéò åðï÷Ýò, Þôáí ÷åéñùíáêôéêÞ (Ýðñåðå íá êáëëéåñãïýí, íá óõíôçñïýí êáé íá åðéäéïñèþíïõí ôá åñãáëåßá, íá ðåñéðïéïýíôáé ôá æþá, íá óõëëÝãïõí êáñðïýò), ìå ìïíáäéêÞ áíÜðáõëá ãéá ôïõò åñãáæüìåíïõò ôéò ãéïñôÝò êáé ôéò ðåñéüäïõò ôçò åðéâåâëçìÝíçò, áðü ôéò êáéñéêÝò óõíèÞêåò, áðñáîßáò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 110

110

Êïéíùíéïëïãßá íÜóôáóç èÝôåé Ýíá Üëëï ôåñÜóôéï æÞôçìá: ôá äéêáéþìáôá ôïõ ðáéäéïý.

ÅíäåéêôéêÞ åîÝëéîç ôïõ ÷ñüíïõ åñãáóßáò (ðáñÜäåéãìá Ãáëëßáò).

Åéê.6.1Ôï ìÜæåìá ôçò åëéÜò: åðï÷éêÞ áãñïôéêÞ åñãáóßá (R.A. McCabe, ÅëëÜäá:Ôá ÷ñüíéá ôçò áèùüôçôáò, åêä. ÐáôÜêç, 2003).

Ìå ôç âéïìç÷áíéêÞ åðáíÜóôáóç ç åñãáóßá äéáöïñïðïéåßôáé óçìáíôéêÜ. Åìöáíßæåôáé ç ìéóèùôÞ åñãáóßá, ðïõ ðñïêáèïñßæåôáé áðü ôïí åñãïäüôç. Ï Ãåñìáíüò êïéíùíéïëüãïò Ì. ÂÝìðåñ êáôÝäåéîå ðþò ï ðñïôåóôáíôéóìüò óõíÝâáëå óôçí áíÜðôõîç ôçò éäÝáò ôïõ «ìü÷èïõ» êáé ôçò áöïóßùóçò ôïõ áôüìïõ óôçí åñãáóßá ôïõ. Óôïí Ëïýèçñï âñßóêïõìå ôçí Üðïøç üôé ôï êáèÞêïí ðïõ åêðëçñþíåôáé óôéò åðßãåéåò óõíáëëáãÝò -áíÜëïãá ìå ôç èÝóç ðïõ Ý÷åé ôï Üôïìï ìÝóá óôçí êïéíùíßá- áðïôåëåß ôçí åõãåíÝóôåñç çèéêÞ äñáóôçñéüôçôá. Ìå ôç âéïìç÷áíéêÞ åðáíÜóôáóç ç åñãáóßá ãßíåôáé ï üñïò ýðáñîçò ôçò åñãáôéêÞò ôÜîçò êáé ç ðçãÞ ðëïõôéóìïý ôçò áóôéêÞò ôÜîçò (õðåñáîßá). Ôçí åðï÷Þ åêåßíç ïé åñãÜôåò äïýëåõáí óôï åñãïóôÜóéï 12 Ýùò 15 þñåò ôçí çìÝñá, ìÝóá óôç âñïìéÜ, ôï êñýï, ôçí õãñáóßá êáé ôá ÷çìéêÜ, îåðåñíþíôáò ðïëëÝò öïñÝò ôç öõóéêÞ ôïõò áíôï÷Þ. Áêüìç êáé ìéêñÜ ðáéäéÜ áêïëïõèïýóáí ôïõò ñõèìïýò ôçò åñãáóßáò ôùí åíçëßêùí êáé äïýëåõáí áðü ôçí çëéêßá ôùí 4 ÷ñüíùí ìå ôçí áðåéëÞ ìáóôéãßïõ. ¸ôóé, ç âéïìç÷áíéêÞ åðá-

«1841: Ìåßùóç óå 8 þñåò ôçí çìÝñá ôçò åñãáóßáò ôùí ðáéäéþí êÜôù ôùí 12 ÷ñüíùí. 1848: 12 þñåò åñãáóßáò ôçí çìÝñá ãéá ôïõò åñãÜôåò åñãïóôáóßùí. 1900: Ç çìåñÞóéá äéÜñêåéá åñãáóßáò ãéá ôïõò åíÞëéêåò ìåéþíåôáé ðñïïäåõôéêÜ áðü ôéò 12 óôéò 10 þñåò. 1906: Èåóìïèåôåßôáé ç åâäïìáäéáßá õðï÷ñåùôéêÞ áñãßá. 1919: Èåóìïèåôåßôáé ôï 8ùñï, ç áíþôáôç äéÜñêåéá åñãáóßáò óå 8 þñåò ôçí çìÝñá êáé óå 48 þñåò ôçí åâäïìÜäá. 1936: Ç íüìéìç åâäïìáäéáßá äéÜñêåéá åñãáóßáò ãßíåôáé 40 þñåò. Èåóìïèåôåßôáé ç Üäåéá äýï åâäïìÜäùí. 1948: Äéêáéþìáôá ôïõ áíèñþðïõ ÓõíäéêáëéóôéêÞ åëåõèåñßá. 1950: ÅõñùðáúêÞ óõíèÞêç ãéá ôéò åëåõèåñßåò-ÓõëëïãéêÝò óõìâÜóåéò åñãáóßáò. 1956: Èåóìïèåôåßôáé ç Üäåéá ôùí 3 åâäïìÜäùí. 1963: Èåóìïèåôåßôáé ç Üäåéá ôùí 4 åâäïìÜäùí. 1968: Óõìöùíßá ðïõ êáôáëÞãåé óôéò 40 þñåò åñãáóßáò ôçí åâäïìÜäá. 1982: Ç äéÜñêåéá åâäïìáäéáßáò åñãáóßáò äéáìïñöþíåôáé óôéò 39 þñåò. 2000-2002: Èåóìïèåôåßôáé ç åâäïìáäéáßá åñãáóßá óôéò 35 þñåò». (Nouveau Manuel, 1996:271).

Åéê.6.2 ÐáéäéÜ-åñãÜôåò óôá áíèñáêùñõ÷åßá ôçò Áããëßáò ôçí ðåñßïäï ôçò âéïìç÷áíéêÞò åðáíÜóôáóçò (LIFE’s picture history of western man, Time Inc., New York, 1951).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 111

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò ÓÞìåñá ùò åñãáóéáêü ÷þñï äåí åííïïýìå ìüíï ôï åñãïóôÜóéï. Õðçñåóßåò, ïñãáíéóìïß, ãñáöåßá, åðé÷åéñÞóåéò åßíáé ìüíï Ýíá ìéêñü äåßãìá ôùí óýã÷ñïíùí ÷þñùí åñãáóßáò. ÁëëÜ êáé ïé áíôéëÞøåéò ãéá ôçí åñãáóßá áðÝ÷ïõí ðïëý áðü áõôÝò ðïõ ðåñéãñÜøáìå. Óôç óýã÷ñïíç ðñáãìáôéêüôçôá ç åñãáóßá åßíáé áíáãêáßá ðñïûðüèåóç åðéâßùóçò, äéêáßùìá ãéá üëïõò áíåîáéñÝôùò, ôï ïðïßï (ðñÝðåé íá) ðñïóôáôåýåôáé. ÂÝâáéá, áí èåùñÞóïõìå ôçí åñãáóßá ìüíï ðñïûðüèåóç åðéâßùóçò êáé áõôïóõíôÞñçóçò ôïõ áôüìïõ, ôüôå ðáñáâëÝðïõìå ôá ïõóéáóôéêüôåñá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò, ðïõ åßíáé áõôÜ ôçò äçìéïõñãéêüôçôáò, ôçò åðéêïéíùíßáò êáé ôçò óõíåñãáóßáò. Ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ áõôÜ ìáò âïçèïýí íá êáôáíïÞóïõìå ôçí ßäéá ôç æùÞ êáé áðïôåëïýí ôçí ïõóßá ôïõ áíèñþðéíïõ ðïëéôéóìïý.

«Ç åñãáóßá ðáëáéüôåñá ìïñöïðïéïýóå êáé ïñéïèåôïýóå ôá êïéíùíéêÜ óôñþìáôá, åíþ óÞìåñá ôåßíåé íá åîåëé÷èåß ùò...ãñáììÞ äéá÷ùñéóìïý ç ïðïßá ÷ùñßæåé êáé êáôáôÜóóåé ôïí åíåñãü ðëçèõóìü ìéáò êïéíùíßáò óôïõò Ý÷ïíôåò êáé ôïõò ìç Ý÷ïíôåò åñãáóßá. ¸ôóé, äçìéïõñãåßôáé Ýíáò «êïéíùíéêüò äõúóìüò» ðïõ ðåñéëáìâÜíåé áöåíüò ôïõò áðáó÷ïëïýìåíïõò êáé áöåôÝñïõ ôïõò ìç Ý÷ïíôåò áðáó÷üëçóç. ÄçëáäÞ äéáðéóôþíïõìå üôé óÞìåñá - ç ðáñï÷Þ áðáó÷üëçóçò - èá åßíáé åðéëåêôéêÜ, óõóôçìáôéêÜ êáé äéá÷ñïíéêÜ áíáæçôïýìåíç, ÷ùñßò ôç âåâáéüôçôá ãéá ìüíéìç áðüêôçóÞ ôçò» (Ã.ÐáðÜò, 2003 :115-116).

6.1.1 ÏñãÜíùóç ôçò ðáñáãùãÞò êáé ìïñöÝò åñãáóßáò Óçìáíôéêü óôïé÷åßï ðïõ äéáìüñöùóå ôéò óýã÷ñïíåò ìïñöÝò åñãáóßáò áðïôåëåß ï êáôáìåñéóìüò åñãáóßáò, äçëáäÞ ç êáôáíïìÞ ôùí åñãáóéþí ìåôáîý ôùí åñãáæïìÝíùí, ç ïðïßá ïñãáíþíåôáé áðü ôçí ßäéá ôçí åðé÷åßñçóç, ðñïêåéìÝíïõ íá áõîçèåß ç ðáñáãùãéêüôçôÜ ôçò. Ãéá ôïí ÍôõñêÝì ï êïéíùíéêüò êáôáìåñéóìüò åñãáóßáò åßíáé ç âÜóç ôçò ïñãáíéêÞò áëëçëåããýçò óôéò âéïìç÷áíéêÝò êïéíùíßåò. Åñãïäüôåò êáé åñãáæüìåíïé Ý÷ïõí ôá ßäéá óõìöÝñïíôá, ãé’ áõôü êáé ç åðé÷åßñçóç ðñÝðåé íá ëåéôïõñãåß êáëÜ. Ç ïðôéêÞ ôïõ ÍôõñêÝì åßíáé áõôÞ ôçò óõíï÷Þò ôçò êïéíùíßáò (âë. êåö. 1). Ãéá ôïí Ìáñî ï êïéíùíéêüò êáôáìåñéóìüò åñãáóßáò åßíáé áõôüò ðïõ öÝñíåé óå áíôßèåóç óõãêåêñéìÝíåò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò: ïé éäéïêôÞôåò ôùí ìÝóùí ðáñá-

111 ãùãÞò êáé ïé åñãÜôåò Ýñ÷ïíôáé óå óýãêñïõóç üóïí áöïñÜ ôç äéáíïìÞ ôïõ ðëïýôïõ ðïõ äçìéïõñãåßôáé áðü ôçí åñãáóßá (õðåñáîßá), áöïý âÝâáéá äåí Ý÷ïõí ôá ßäéá óõìöÝñïíôá. ÁõôÞ ç áíôéðáñÜèåóç áðïôåëåß ôç âÜóç ôçò ðÜëçò ôùí ôÜîåùí. Ï êáðéôáëéóìüò õðÞñîå áðü ôçí áñ÷Þ Ýíá ãéãÜíôéï åñãáóôÞñéï ðåéñáìáôéóìïý ãéá ôçí áýîçóç ôçò ðáñáãùãéêüôçôáò. ÅñåõíçôÝò (ìç÷áíéêïß ôçò åðï÷Þò) üðùò ï ÔÝéëïñ ðñïóðÜèçóáí íá êÜíïõí ôéò ïìÜäåò ôùí åñãáæïìÝíùí íá äïõëÝøïõí üóï ãßíåôáé ðéï ãñÞãïñá êáé ðéï áðïäïôéêÜ, ìå áðïôÝëåóìá íá åðéíïçèïýí äéáöïñåôéêÝò êáôÜ êáéñïýò ôå÷íéêÝò ïñãÜíùóçò ôçò åñãáóßáò.

«”Óåéò äåí Ý÷åôå áíÜãêç íá óêÝðôåóôå. ÕðÜñ÷ïõí Üëëïé Üíèñùðïé ðïõ ðëçñþíïíôáé ãé’ áõôü” åßðå ï ÔÝéëïñ (F.W Taylor), ï Áìåñéêáíüò áðü ôç Ìáóá÷ïõóÝôç óå Ýíáí åñãÜôç ðïõ äåí õðÜêïõóå óôéò ðñïóôáãÝò ôïõ. Ï ÔÝéëïñ Üñ÷éóå ôç óôáäéïäñïìßá ôïõ ùò ìáèçôåõüìåíïò ìç÷áíéêüò êáé óôç óõíÝ÷åéá ùò åñãïäçãüò óå Ýíá ìéêñü åñãïóôÜóéï ôçò ÖéëáäÝëöåéáò. Ôï 1883, óå çëéêßá ìüëéò 27 åôþí, Ýãéíå ìç÷áíéêüò óôá ãíùóôÜ ÷áëõâïõñãåßá ôçò ðåñéï÷Þò (Bethlehem Steel Co) êáé ðïôÝ äåí îÝ÷áóå ôéò ðñþôåò åìðåéñßåò ôïõ óôç äïõëåéÜ êáé ôéò óõãêñïýóåéò ìåôáîý ôùí åñãáôþí êáé ôùí óôåëå÷þí ôçò åðé÷åßñçóçò üðïõ åñãáæüôáí. Óõ÷íÜ ï ßäéïò êáôçãïñÞèçêå üôé èåùñïýóå ôïí Üíèñùðï ìç÷áíÞ êáé ü,ôé êáéíïôüìï ðñüôåéíå Þôáí ðñïò üöåëïò ôçò åðé÷åßñçóçò. Ç óõìâïëÞ ôïõ óõíïøßæåôáé óôï üôé üëá ïñãáíþíïíôáé, ðñïâëÝðïíôáé êáé ó÷åäéÜæïíôáé ìå óôü÷ï ôç ìåãéóôïðïßçóç ôïõ êÝñäïõò» (Á. Ñéíôü, 1982:26).

Ï ÔÝéëïñ (F.W Taylor, 1856-1915) ðñïôåßíåé ôçí ïñèïëïãéêïðïßçóç ôùí åñãáóéþí óôá åñãïóôÜóéá ôçò ÁìåñéêÞò, êáôáíÝìïíôáò ôçí åñãáóßá: • ïñéæüíôéá, Ýôóé þóôå êÜèå åñãÜôçò íá åêôåëåß ìÝñïò ôçò óõíïëéêÞò åñãáóßáò, • êÜèåôá, Ýôóé þóôå íá äéá÷ùñßæåôáé ç óýëëçøç ôçò ïñãÜíùóçò ôçò åñãáóßáò áðü ôçí åêôÝëåóÞ ôçò. ÅðåéäÞ ïé åñãáæüìåíïé äåí ìðïñïýí íá êÜíïõí ïé ßäéïé ôçí åðéóôçìïíéêÞ áíÜëõóç ôçò åñãáóßáò ôïõò, ôï óõãêåêñéìÝíï Ýñãï áíáôßèåôáé óôïõò åéäéêïýò. ¸ôóé, ïé åñãÜôåò ãßíïíôáé ðéï áðïôåëåóìáôéêïß áöïý ìðïñïýí


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:24

Page 112

112 íá ðåñéïñéóôïýí óôçí åðáíÜëçøç ìåñéêþí áðëþí êéíÞóåùí. Óôïí ÔÝéëïñ áíÞêåé ç öñÜóç «ï óùóôüò Üíèñùðïò óôç óùóôÞ èÝóç». Ï Öïñíô (H. Ford, 1863-1947) áêïëïõèþíôáò ôá âÞìáôá ôïõ ÔÝéëïñ, ðñïóèÝôåé óôçí ïñãÜíùóç ôçò åñãáóßáò ôï óýóôçìá ôçò óåéñÜò óõíáñìïëüãçóçò. Êáô’ áõôüí ôïí ôñüðï ï åñãáæüìåíïò åêôåëåß ìéá ìç÷áíïðïéçìÝíç åñãáóßá. Äåí åßíáé äçëáäÞ ïé åñãÜôåò ðïõ ìåôáêéíïýíôáé óôï ÷þñï äïõëåéÜò åêôåëþíôáò óõãêåêñéìÝíåò åñãáóßåò, áëëÜ ôá êïììÜôéá ðïõ ðñüêåéôáé íá óõíáñìïëïãçèïýí ôá ïðïßá ìåôáöÝñïíôáé ìðñïóôÜ óôïí åñãáæüìåíï. Ïé åöáñìïãÝò ôïõ ôåúëïñéêïý êáé óôç óõíÝ÷åéá ôïõ öïñíôéêïý óõóôÞìáôïò ïñãÜíùóçò ôçò åñãáóßáò åðÝôñåøáí:

Êïéíùíéïëïãßá • ôç ìåßùóç ôïõ ìç ùöÝëéìïõ åñãÜóéìïõ ÷ñüíïõ (ð.÷. ôïõ ÷ñüíïõ ðïõ îïäåýåôáé ãéá óõíïìéëßåò ìåôáîý ôùí åñãáæïìÝíùí), • ôç ìåßùóç ôïõ ÷åéñùíáêôéêïý ðñïóùðéêïý, • ôçí áýîçóç ôïõ ñõèìïý åñãáóßáò, • ôç ìáæéêÞ ðáñáãùãÞ áãáèþí (üðùò ôï áõôïêßíçôï Ford-T ôïõ 1908, ÷ùñßò äéáöïñïðïéÞóåéò óôç ìïñöÞ Þ ôï ÷ñþìá), • ôç äõíáôüôçôá ìáæéêÞò åíóùìÜôùóçò óôï åñãáôéêü äõíáìéêü ôùí ìç êáôáñôéóìÝíùí ìåôáíáóôþí, ðïõ Þôáí Åõñùðáßïé áãñïôéêÞò êáôáãùãÞò, óõ÷íÜ áíáëöÜâçôïé, • ôç ìç÷áíïðïßçóç ôùí åñãïóôáóßùí.

Åéê. 6.3á ÓåéñÜ óõíáñìïëüãçóçò óôï åñãïóôÜóéï Ford. Åéê. 6.3â ÁõôïìáôïðïéçìÝíç ðáñáãùãÞ áõôïêéíÞôùí ìå ôç ÷ñÞóç íÝùí ôå÷íïëïãéþí (D. Corbett, Éóôïñéêüò Ïäçãüò: Áõôïêßíçôá, åêä. ÅñåõíçôÝò, 2001).

Åéê. 6.3ã ÌïíôÝëï áõôïêéíÞôïõ Ford T. Ôï êüóôïò ôïõ áõôïêéíÞôïõ ôï 1908 Þôáí $845, ôï 1916 $345 êáé ôï 1924 $290. Óôï äéÜóôçìá 1908-1924 ðïõëÞèçêáí 15.000.000 áõôïêßíçôá.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:25

Page 113

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò

113

Ç öÜìðñéêá äå óôáìáôÜ, äïõëåýåé íý÷ôá ìÝñá êáé ðþò ôïí ëåí ôï äéðëáíü êáé ôïí ôñåëü ôïí Éôáëü íá ôïõò ñùôÞóù äå ìðïñþ êé ïýôå íá ðÜñù áÝñá.

¢êïõóå, ößëå åìéãêñÝ, ï ÷ñüíïò åßíáé ÷ñÞìá. Ìå ôïõò åñãÜôåò ìç ìéëÜò, ôçí þñá óïõ íá ôç êñáôÜò, ôï ãéï óïõ ìç ôïí ëçóìïíÜò, ðåéíÜåé êé åßíáé êñßìá.

Äïõëåýù ìðñïò óôç ìç÷áíÞ óôç âÜñäéá äýï-äÝêá êáé áðü ôç ðñþôç ôç óôéãìÞ ìïõ óôåßëáíå ôïí åëåãêôÞ íá ìïõ ðåôÜîåé óôï áõôß äõï ëüãéá íÝôá óêÝôá.

Êé åêåß óôï ðüóôï ìïõ óêõöôüò îå÷íÜù ôç ãåíéÜ ìïõ. Åßìáé ôï íïýìåñï ïêôþ, ìå îÝñïõí üëïé ìå áõôü êáé ôï êñáôÜù ìõóôéêü ðïéï åßíáé ôï üíïìÜ ìïõ.

(óôß÷ïé: Ã. Óêïýñôçò, ìïõóéêÞ: Ã. Ìáñêüðïõëïò, ôñáãïýäé: Ë. ×áëêéÜò)

Ïé êïéíùíéêïß åðéóôÞìïíåò ôçò äåêáåôßáò ôïõ 1930 Üóêçóáí êñéôéêÞ óôïí ôåúëïñéóìü, áöïý ç áíßá êáé ç åðáíÜëçøç ôùí êéíÞóåùí áðïìüíùóáí ôïí åñãáæüìåíï êáé êáèéóôïýóáí ôïí ßäéï Ýíá åîÜñôçìá ôçò ìç÷áíÞò (áëëïôñßùóç) êáé ôçí åñãáóßá ôïõ ìïíüôïíç. Éó÷õñßóôçêáí, üðùò ï Å. ÌÜãéï (E. Mayo, 1880-1949), ï ïðïßïò ðñáãìáôïðïßçóå ðåéñÜìáôá óå ïìÜäåò åñãáæïìÝíùí, üôé ç áýîçóç ôçò ðáñáãùãéêüôçôáò äåí ìðïñåß íá ðñáãìáôïðïéçèåß ìå ôçí åíôáôéêïðïßçóç êáé ôçí åðáíÜëçøç ôùí êéíÞóåùí áëëÜ ìå ôç âåëôßùóç ôùí óõíèçêþí åñãáóßáò. ÓõãêåêñéìÝíá, ôá ðåéñÜìáôá ôïõ ÌÜãéï Ýäåéîáí üôé ç âåëôßùóç ôçò ðáñáãùãéêüôçôáò ðñáãìáôïðïéåßôáé üôáí ïé åñãáæüìåíïé Ý÷ïõí ôçí áßóèçóç üôé áíÞêïõí óå ìéá ïìÜäá, üôáí õðÜñ÷ïõí êáëÝò ó÷Ýóåéò ìåôáîý ôùí ìåëþí ôçò ïìÜäáò, üôáí áéóèÜíïíôáé üôé ç ãíþìç êáé ôá óõíáéóèÞìáôÜ ôïõò Ý÷ïõí áîßá ãéá ôçí åðé÷åßñçóç. Ïé Ýñåõíåò ôïõ ÌÜãéï óçìáôïäüôçóáí ôçí áðáñ÷Þ ôïõ èåùñçôéêïý ìïíôÝëïõ ôùí «áíèñþðéíùí ó÷Ýóåùí» óôï åñãáóéáêü ðåñéâÜëëïí. Ìå áöïñìÞ ôï ðåßñáìá ôïõ ÌÜãéï îåêßíçóå ìéá äñéìåßá êñéôéêÞ óôï ôåúëïñéêü-öïñíôéêü óýóôçìá ïñãÜíùóçò ôçò

åñãáóßáò êáé ôçò ðáñáãùãÞò, ìå êýñéï Üîïíá ôïí áðïêëåéóìü áðü ôçí åñãáóéáêÞ äéáäéêáóßá ôùí äçìéïõñãéêþí éêáíïôÞôùí ôïõ áôüìïõ, üðùò åßíáé ç öáíôáóßá, ç óõíèåôéêÞ éêáíüôçôá, ç êñéôéêÞ óêÝøç, ôï ðíåýìá óõíåñãáóßáò.

Åéê.6.4 Ï Üíèñùðïò ùò åîÜñôçìá-ãñáíÜæé ôçò ìç÷áíÞò (áðü ôçí ôáéíßá ôïõ ÔóÜñëé ÔóÜðëéí, «ÌïíôÝñíïé Êáéñïß», Ôá÷õäñüìïò, 28.2.2004).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:25

Page 114

114 Ï ôåúëïñéóìüò, ùò óýóôçìá ïñãÜíùóçò ôçò åñãáóßáò, áíáðôý÷èçêå áñ÷éêÜ ìå ìéá ó÷åôéêÞ áðïôåëåóìáôéêüôçôá, óôç óõíÝ÷åéá üìùò áìöéóâçôÞèçêå. Ç áìöéóâÞôçóç áõôïý ôïõ ìïíôÝëïõ ðáñáãùãÞò áñ÷ßæåé ôç äåêáåôßá ôïõ ’60 óôéò Ç.Ð.Á., åíþ óôçí Åõñþðç ðáñáôçñïýíôáé ðïëëÝò ðñïóðÜèåéåò áíáäéïñãÜíùóçò ôçò åñãáóßáò: ç Volvo èá åðé÷åéñÞóåé åîáôïìßêåõóç ôçò åñãáóßáò. Óôç Ãåñìáíßá ç Volkswagen èá ÷ñçóéìïðïéÞóåé çìé-áõôüíïìåò ïìÜäåò åñãáôþí, ïé ïðïßåò èá áðïöáóßæïõí ãéá ôçí êáôáíïìÞ êáé ôçí ïñãÜíùóç ôùí êáèçêüíôùí ìåôáîý ôùí ìåëþí ôïõò. Óôçí Éôáëßá ïé åñãÜôåò ôçò Fiat èá óõãêñïôÞóïõí ôìçìáôéêÜ óõìâïýëéá, ôá ïðïßá èá áðïöáóßæïõí ãéá ôçí êáôáíïìÞ ôùí èÝóåùí åñãáóßáò, åíþ, ôÝëïò, óôç Ãáëëßá èá îåóðÜóïõí ìåãÜëåò áðåñãßåò óôá åñãïóôÜóéá ôçò Citroen ùò áíôßäñáóç óôï ôåúëïñéêü ìïíôÝëï åñãáóßáò. ¸ôóé, ç áìöéóâÞôçóç áõôÞ åß÷å ùò áðïôÝëåóìá ôç âåëôßùóç ôùí óõíèçêþí åñãáóßáò êáé ôçí áíÜðôõîç ôçò êïéíùíéêüôçôáò ôùí åñãáæïìÝíùí óôïõò ÷þñïõò åñãáóßáò.

6.1.2 ÍÝåò ìïñöÝò áðáó÷üëçóçò Ç åéóáãùãÞ ôùí íÝùí ôå÷íïëïãéþí óå ðïëëïýò ÷þñïõò åñãáóßáò äéåýñõíå ôïí êýêëï ôùí åñãáóéáêþí äñáóôçñéïôÞôùí êáé åðçñÝáóå ôçí ßäéá ôç äïìÞ ôçò åñãáóßáò. Ç éåñáñ÷ßá ôùí õðáëëÞëùí Üëëáîå: ãéá ðáñÜäåéãìá, ðñïúóôÜìåíïò ìðïñåß íá ãßíåé áõôüò ðïõ ÷åéñßæåôáé åðáñêþò ôéò ðëçñïöïñßåò, ÷ùñßò áðáñáßôçôá íá Ý÷åé êáé óöáéñéêÞ ãíþóç ôïõ áíôéêåéìÝíïõ ôçò äïõëåéÜò. ¢ëëáîå åðßóçò ç åñãáóéáêÞ êïõëôïýñá: ãéá ðáñÜäåéãìá, ìðïñïýí íá äéáìïñöùèïýí óôïõò ÷þñïõò äïõëåéÜò áõôüíïìåò Þ çìéáõôüíïìåò ïìÜäåò åñãáóßáò. ÅðéðëÝïí, äéáöïñïðïéïýíôáé óõíå÷þò ôá ðñïóüíôá ðïõ ðñÝðåé íá Ý÷åé êÜðïéïò, ãéá íá âñåé äïõëåéÜ, ç ïðïßá äéáöïñïðïßçóç ðñïûðïèÝôåé ãåíéêüôåñåò ãíþóåéò êáé äåîéüôçôåò. Ïé áëëáãÝò áõôÝò óôçí ïñãáíùôéêÞ äïìÞ ôçò åñãáóßáò ãÝííçóáí íÝåò ìïñöÝò áðáó÷üëçóçò, ðïõ ïíïìÜóôçêáí åõÝëéêôåò. Ðáñáäåßãìáôá åõÝëéêôùí ìïñöþí åßíáé ç ìåñéêÞ áðáó÷üëçóç, ç åñãáóßá ìå âÜñäéåò, ç åñãáóßá óôç âÜóç êõëéüìåíïõ ùñáñßïõ, ç åñãáóßá ôéò ÊõñéáêÝò (êáé ãåíéêüôåñá ôéò áñãßåò) êáé ç åñãáóßá áðü áðüóôáóç üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ç ôçëåñãáóßá. ÐïëëÝò áðü áõôÝò ôéò åõÝëéêôåò ìïñöÝò áðáó÷üëçóçò ïíïìÜæïíôáé «ãêñßæåò», ãéáôß äåí ðáñÝ÷ïõí óôïõò åñãáæïìÝíïõò ôá åñãáóéáêÜ äéêáéþ-

Êïéíùíéïëïãßá ìáôá (üðùò åðéäüìáôá, Üäåéåò) êáé ôçí áóöÜëéóÞ ôïõò. Ðáñáäåßãìáôá «ãêñßæùí» ìïñöþí áðáó÷üëçóçò åßíáé ç åñãáóßá ìå óýóôçìá «öáóüí», ç åñãáóßá åêôüò ôùí åãêáôáóôÜóåùí ôïõ åñãïäüôç, ï äáíåéóìüò ôùí åñãáæïìÝíùí ê.Ü. ÁõôÝò ïé ìïñöÝò áðáó÷üëçóçò êáèéóôïýí ôçí åñãáôéêÞ äýíáìç áðñïóäéüñéóôç êáé áóáöÞ. ÌåñéêÜ áðü ôá åñùôÞìáôá ðïõ ôßèåíôáé ãé’ áõôü ôï æÞôçìá åßíáé: ï åñãáæüìåíïò óôï ðëáßóéï ôçò åñãáóßáò áõôÞò ôçò ìïñöÞò äïõëåýåé 8 ìå 4; Ðëçñþíåôáé ãé’ áõôü ôï ùñÜñéï Þ ìå ôï «êïììÜôé»; Ðþò ðñïóäéïñßæåôáé ôï «êïììÜôé», üôáí ï åñãáæüìåíïò, ãéá ðáñÜäåéãìá, äßíåé ðëçñïöïñßåò ìÝóù ôïõ äéáäéêôýïõ ìå ôï ïðïßï åßíáé óõíäåäåìÝíïò ï õðïëïãéóôÞò ôïõ; Ç ÷ñÞóç ôïõ äéáäéêôýïõ êáé ç ðáñï÷Þ åñãáóßáò ìÝóù áõôïý äçìéïýñãçóáí ôçí ôçëåñãáóßá, ôçí ïðïßá ìðïñåß êáíåßò íá óõíáíôÞóåé ìå ôéò ôñåéò áêüëïõèåò ìïñöÝò: • Ç ðñþôç ìïñöÞ ìïéÜæåé ìå ôçí åñãáóßá-öáóüí (ìå ôï êïììÜôé) ôïõ 19ïõ áéþíá. Ӓ áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç Ý÷ïõìå áíåîÜñôçôïõò åñãáæüìåíïõò Þ åëåýèåñïõò åðáããåëìáôßåò ðïõ äå äéá÷ùñßæïõí ôï ÷þñï åñãáóßáò áðü ôï ÷þñï ôïõ óðéôéïý ôïõò. • Ç äåýôåñç ìïñöÞ äéáöïñïðïéåßôáé áðü ôçí ðñþôç ëüãù ôçò äéêôýùóçò ðïõ óõíäÝåé ôïõò õðïëïãéóôÝò ìåôáîý ôïõò Þ ôïõò äéáöïñåôéêïýò ÷þñïõò åñãáóßáò óå ìéá ðüëç, óå ìéá ÷þñá Þ êáé óå ïëüêëçñï ôïí êüóìï. Óå ìéá ìïñöÞ ðéï ðñï÷ùñçìÝíç ç åðé÷åßñçóç äåí åßíáé ðáñÜ Ýíá ôåñÜóôéï, êáëÜ äïìçìÝíï, äßêôõï ðëçñïöüñçóçò. Ïé åñãáæüìåíïé ìðïñïýí äçëáäÞ íá óõíåñãÜæïíôáé ìÝóù ôçò ôñÜðåæáò äåäïìÝíùí.

Åéê. 6.5á ÊÝíôñï åëÝã÷ïõ ôïõ äïñõöüñïõ Hellas-Sat 2: õðïäïìÞ õðïóôÞñéîçò ãéá óýã÷ñïíåò ìïñöÝò åðéêïéíùíßáò êáé ôçëåñãáóßáò (ÂÇÌÁGAZINO 18/9/2005).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:25

Page 115

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò

115

Åéê. 6.5â ÐáñáãùãéêÞ ìïíÜäá õøçëÞò ôå÷íïëïãßáò, ÌÁÑÁÊ ÇëåêôñïíéêÞ, Áëåîáíäñïýðïëç (ÅíçìåñùôéêÞ Ýêäïóç, Õðïõñãåßï ÁíÜðôõîçò, ÃåíéêÞ Ãñáììáôåßá ¸ñåõíáò êáé Ôå÷íïëïãßáò, ôåý÷ïò 7, ÌÜñôéïò 2005).

• Ç ôåëåõôáßá ìïñöÞ ôçëåñãáóßáò ëåéôïõñãåß ùò ìéá õðçñåóßá ôçò êåíôñéêÞò åðé÷åßñçóçò. ÁíáöÝñåôáé êõñßùò óôïí ôïìÝá ôùí ðùëÞóåùí êáé Ý÷åé áíáðôõ÷èåß ùò äßêôõï óå ìç áóôéêÝò ðåñéï÷Ýò. Ìå áõôü ôïí ôñüðï äåí áðáéôïýíôáé êáé Ýîïäá åíïéêßïõ ãéá ôçí åðé÷åßñçóç. ÁõôÝò ïé íÝåò ìïñöÝò áðáó÷üëçóçò äåß÷íïõí ôéò ôåñÜóôéåò áëëáãÝò ðïõ ðñáãìáôïðïéÞèçêáí óôçí ïñãÜíùóç ôçò åñãáóßáò. Äåß÷íïõí åðßóçò üôé ç åðï÷Þ ôïõ ìïíôÝëïõ åñãáóßáò ôùí ÔÝéëïñ êáé Öïñíô èåùñåßôáé, óå ãåíéêÝò ãñáììÝò, ðáñåëèüí. Ïé áëëáãÝò áõôÝò ïöåßëïíôáé óôçí åìöÜíéóç ôùí íÝùí ôå÷íïëïãéþí, ðïõ áíáäéÜñèñùóáí ôç äéáäéêáóßá ðáñáãùãÞò êáé ôéò åñãáóéáêÝò ó÷Ýóåéò êáé äéáìüñöùóáí ìéá äéáöïñåôéêÞ åñãáóéáêÞ êïõëôïýñá.

6.1.3 ÌïñöÝò áíåñãßáò Ç áíåñãßá áðïôåëåß öáéíüìåíï ìå ðïéêßëåò äéáóôÜóåéò óå åðßðåäï ïéêïíïìéêü, ðïëéôéêü, êïéíùíéêü êáé áôïìéêü. ¢íåñãïé èåùñïýíôáé ïé Üíèñùðïé ïé ïðïßïé åßíáé éêáíïß íá åñãáóôïýí êáé áíáæçôïýí åñãáóßá áëëÜ äå âñßóêïõí. Ïé áíôéðáñáèÝóåéò ãýñù áðü ôçí Ýííïéá ôçò áíåñãßáò åßíáé ðïëëÝò. Ó÷åôßæïíôáé ìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ìåôñéÝôáé ç áíåñãßá, áëëÜ êáé ìå ôéò áéôßåò ðïõ ôç ãåííïýí, êáèþò êáé ìå ôéò ëýóåéò ðïõ ðñïôåßíïíôáé ãéá ôçí áíôéìåôþðéóÞ ôçò. Ï èåùñçôéêüò ïñéóìüò, óýìöùíá ìå ôï ÄéåèíÝò Ãñáöåßï Åñãáóßáò, áíáöÝñåé üôé Üíåñãïò åßíáé áõôüò ðïõ âñßóêåôáé ÷ùñßò åñãáóßá, áëëÜ êáé áõôüò ðïõ åßíáé äéáèÝóéìïò íá åñãáóôåß. Ùóôüóï, ï ïñéóìüò ôïõ Äéåèíïýò Ãñáöåßïõ Åñãáóßáò èåùñåßôáé éäéáßôåñá åëëéðÞò, äéüôé áðïêëåßåé áõôïýò ðïõ åñãÜæïíôáé Ýóôù êáé ãéá ìéêñü ÷ñïíéêü äéÜóôçìá. Ðñüêåéôáé ãéá ôéò ðåñéðôþóåéò åêåßíùí ðïõ

áðáó÷ïëïýíôáé ðñïóùñéíÜ êáëýðôïíôáò Ýêôáêôåò áíÜãêåò (óõíÞèùò íÝïé), ïé ïðïßïé ôáîéíïìïýíôáé óôïõò ïéêïíïìéêÜ åíåñãïýò, êáèþò åðßóçò êáé åêåßíùí ðïõ åßíáé ìáêñï÷ñüíéá Üíåñãïé, ïé ïðïßïé äåí øÜ÷íïõí ðéá ãéá åñãáóßá êáé ôáîéíïìïýíôáé óôïõò ïéêïíïìéêÜ áíåíåñãïýò (ð.÷. Üôïìá 45 åôþí êáé Üíù, Üíåñãïé ìå ëßãá ðñïóüíôá êôë.). ¼ôáí ç áíáæÞôçóç åñãáóßáò áðü Ýíá Üôïìï îåðåñíÜ ôïí Ýíá ÷ñüíï, ôüôå áíáöåñüìáóôå óå áíåñãßá ìåãÜëçò äéÜñêåéáò (ìáêñï÷ñüíéá Üíåñãïé). ÅðéðëÝïí, ç áíÜðôõîç íÝùí ìïñöþí åñãáóßáò, ðïõ äåí áíôáðïêñßíïíôáé óå ìéá ôõðéêÞ åñãáóßá áðü ðëåõñÜò óýìâáóçò êáé ùñáñßïõ, üðùò åßíáé ç ìåñéêÞ áðáó÷üëçóç, ç ìáèçôåßá, ç êáôÜñôéóç, ç ðñïóùñéíÞ åñãáóßá êáé ç õðïáðáó÷üëçóç, èÝôïõí åðéôáêôéêÜ ôçí áíÜãêç åðáíáðñïóäéïñéóìïý ôçò Ýííïéáò ôçò áíåñãáò. Ùò åê ôïýôïõ ãßíåôáé üëï êáé ðåñéóóüôåñï äýóêïëï íá ìåôñçèåß ç áíåñãßá, äéüôé Ýíá ìÝñïò ôïõ ðëçèõóìïý ìåôáðßðôåé ó÷åôéêÜ ãñÞãïñá áðü ôç ìåñéêÞ áðáó÷üëçóç óôçí áíåñãßá Þ áðü ôçí áíåñãßá óôçí êáôÜñôéóç. Ìåôáîý ôùí ðéï óçìáíôéêþí êáôçãïñéþí áíåñãßáò åßíáé ïé ðáñáêÜôù: • ÄïìéêÞ áíåñãßá (Þ äéáñèñùôéêÞ áíåñãßá), ç ïðïßá óõíäÝåôáé ìå ôéò äïìéêÝò áíéóïññïðßåò ôçò ïéêïíïìßáò (Üíéóç áíÜðôõîç ôçò ðåñéöÝñåéáò, ìåßùóç ðáñáäïóéáêþí äñáóôçñéïôÞôùí, ìåôåãêáôÜóôáóç ôùí âéïìç÷áíéþí ê.Ü.). • Ôå÷íïëïãéêÞ áíåñãßá, ç ïðïßá ðñïêáëåßôáé ëüãù ôçò åéóáãùãÞò íÝùí ôå÷íïëïãéþí óôïõò ÷þñïõò äïõëåéÜò. Ïé íÝåò ôå÷íïëïãßåò äçìéïõñãïýí ëéãüôåñåò èÝóåéò åñãáóßáò áðü áõôÝò ðïõ ÷Üíïíôáé åîáéôßáò ôïõò. • ÓõãêõñéáêÞ áíåñãßá (Þ åðï÷éêÞ), ç ïðïßá ðñïêýðôåé áðü ôïí åðï÷éêü ÷áñáêôÞñá ïñéóìÝíùí áðáó÷ïëÞóåùí (ð.÷. ôïõñéóìüò).


koinoniologia 1.qxd

116

26/3/2007

12:26

Page 116

Êïéíùíéïëïãßá

Åéê.6.6á Êýðñéåò ãõíáßêåò ðïõ õöáßíïõí óôïí áñãáëåéü (Éóôïñßá ôïõ ÍÝïõ Åëëçíéóìïý, 1770-2000, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá).

Åéê.6.6â Ìç÷áíïêßíçôïò áñãáëåéüò ðïõ åêôüðéóå ôéò õöÜíôñéåò (Universal History of the World, Vol. 12, Golden Press, New York).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 117

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò

117

Óôçí éóôïñéêÞ åîÝëéîç ôïõ êáðéôáëéóìïý ðïëëÝò åðáããåëìáôéêÝò áó÷ïëßåò Üëëáîáí ðåñéå÷üìåíï Þ ÷Üèçêáí Þ áðëþò ðáñÞêìáóáí. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ç äéåèíïðïßçóç ôïõ åìðïñßïõ ãêñÝìéóå ôïõò ôåëùíåéáêïýò öñáãìïýò êáé ïäÞãçóå ôïõò åêôåëùíéóôÝò óå áíáæÞôçóç íÝùí åðáããåëìáôéêþí äñáóôçñéïôÞôùí. ÁõôÝò ïé áëëáãÝò áðïêôïýí ìåãáëýôåñåò äéáóôÜóåéò ëüãù ôçò óõíå÷ïýò ôå÷íïëïãéêÞò áíÜðôõîçò, ðïõ óõíôåëåß áðü ôç ìéá óôç äçìéïõñãßá íÝùí åðáããåëìÜôùí êáé áðü ôçí Üëëç óôï íá ÷Üíïõí êÜðïéïé åñãáæüìåíïé ôïõò ÷þñïõò áíáöïñÜò ôïõò (ð.÷. ïé áóõñìáôéóôÝò).

6.1.4 Ç åñãáóßá êáé ç áíåñãßá óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá Ôï óýóôçìá ôùí åñãáóéáêþí ó÷Ýóåùí óôçí ÅëëÜäá öÝñåé ôç óöñáãßäá ôùí éäéáßôåñùí êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêþí óõíèçêþí ôçò ÷þñáò. «Ôá êýñéá ÷áñáêôçñéóôéêÜ áõôïý ôïõ óõóôÞìáôïò Þôáí ï Ýíôïíïò êñáôéêüò ðáñåìâáôéóìüò, ïé åëÜ÷éóôá óõãêáëõðôüìåíåò ðåëáôåéáêÝò ó÷Ýóåéò… ç Ýëëåéøç äéáöÜíåéáò êáé äçìïêñáôßáò» (Á. Ìïõñßêç, 2001:145). Ôï èÝìá ôùí åñãáóéáêþí ó÷Ýóåùí óõíäÝåôáé Üìåóá ìå ôéò ìéóèïëïãéêÝò áðïëáâÝò ôùí åñãáæïìÝíùí. Ï êáôþôáôïò ìéóèüò ôï 2005 óôçí ÅëëÜäá êõìáßíïôáí ðåñßðïõ óôá 660 åõñþ (÷ùñßò ôéò êñáôÞóåéò) êáé áíôéóôïé÷ïýóå óôï 50% ôïõ êáôþôáôïõ ìéóèïý ôùí ðëïõóéüôåñùí ÷ùñþí ôçò Å.Å. ÅðéðëÝïí ïé ¸ëëçíåò

åñãáæüìåíïé åß÷áí ôçí õøçëüôåñç ìÝóç äéÜñêåéá åâäïìáäéáßáò åñãáóßáò (40 þñåò).

«... ïé óýã÷ñïíåò ìéóèïëïãéêÝò ó÷Ýóåéò äåí áöïñïýí áêüìç üëç ôçí áíèñùðüôçôá. Ðñþôïí, ç äïõëåßá, ç êáôáíáãêáóôéêÞ åñãáóßá Þ ç áããáñåßá åðéâéþíïõí óå ïñéóìÝíåò ðåñéï÷Ýò ôïõ ðëáíÞôç... Äåýôåñïí, óýìöùíá ìå ôï ÄéåèíÝò Ãñáöåßï Åñãáóßáò, Ýíá äéóåêáôïììýñéï Üíèñùðïé -ôï Ýíá ôñßôï, äçëáäÞ, ôïõ åíåñãïý ðáãêüóìéïõ ðëçèõóìïý- åßíáé åßôå Üíåñãïé (160 åêáôïììýñéá) åßôå õðïáðáó÷ïëïýìåíïé (900 åêáôïììýñéá). Ôñßôïí, óôçí êáôáðëçêôéêÞ áõôÞ ðáñáãùãéêÞ óðáôÜëç áðáíôÜ ç äéáôÞñçóç óôéò áíáðôõóóüìåíåò ÷þñåò ìéáò ðåëþñéáò “ìáýñçò” ïéêïíïìßáò ìå åðéóöáëÞ ÷áñáêôÞñá, ÷áìçëÞ ðáñáãùãéêüôçôá êáé ÷áìçëÜ åéóïäÞìáôá, ç ïðïßá üìùò åðéôñÝðåé óå ìåãÜëï ìÝñïò ôïõ ðëáíÞôç íá åðéâéþíåé» (Le Monde Diplomatique: «Ôï íÝï ðñüóùðï ôïõ êüóìïõ» áíáäçìïóßåõóç óôçí Åëåõèåñïôõðßá, 2003).

Ðßíáêáò 6.1. Áðáó÷üëçóç - Áíåñãßá óôçí ÅëëÜäá (óå ÷éëéÜäåò) 1998

1999

2000

2001

2002

Åñãáôéêü äõíáìéêü

4.445,7

4.463,2

4.437,4

4.362,2

4.369,0

Áðáó÷ïëïýìåíïé

3.967,2

3.939,8

3.946,3

3.917,5

3.948,9

% ôïõ óõíüëïõ ôïõ åñãáôéêïý äõíáìéêïý

89,2

88,3

88,9

89,8

90,4

¢íåñãïé

478,5

523,4

491,1

444,7

420,1

10,8

11,7

11,1

10,2

9,6

% åðß ôïõ óõíüëïõ ôïõ åñãáôéêïý äõíáìéêïý

ÐçãÞ: Å.Ó.Õ.Å., Ç ÅëëÜäá óå áñéèìïýò (2002:5).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 118

118 Ôï 90% ôïõ åñãáôéêïý äõíáìéêïý ôçò ÷þñáò ìáò åñãÜæåôáé, åíþ ôï 10% (420.100) ðåñßðïõ åßíáé Üíåñãï, óýìöùíá ìå ôá óôïé÷åßá ôçò Å.Ó.Õ.Å. ãéá ôï Ýôïò 2002. Ç áðüëõôç ðëåéïíüôçôá ôùí áíÝñãùí (53,3% ôïõ óõíüëïõ) åßíáé Üíåñãïé ìáêñÜò äéÜñêåéáò. Åðßóçò, Ýíá ìåãÜëï ðïóïóôü ôùí áíÝñãùí (46% ôïõ óõíüëïõ) áðïôåëåßôáé áðü íåïåéóåñ÷üìåíïõò óôçí áãïñÜ åñãáóßáò (Ä. Êáñáíôéíüò, 2002:122). Ïé íÝïé (çëéêßáò 15-24 åôþí) âñßóêïíôáé óõ÷íüôåñá áíôéìÝôùðïé ìå ôçí áíåñãßá. Ïé ãõíáßêåò åìöáíßæïõí åðßóçò õøçëÜ ðïóïóôÜ áíåñãßáò, äéðëÜóéá áðü ôá áíôßóôïé÷á ôùí áíäñþí, áí êáé êáôÜ ôçí ðåñßïäï 19902000 ðáñáôçñåßôáé áýîçóç ôïõ ðïóïóôïý áðáó÷üëçóçò ôùí ãõíáéêþí áðü 42,6% óå 49,7%. Ìßá ðáñÜìåôñïò áõôÞò ôçò áýîçóçò åßíáé ç âåëôßùóç ôïõ åêðáéäåõôéêïý åðéðÝäïõ ôùí ãõíáéêþí óôçí ÅëëÜäá êáôÜ ôç óõãêåêñéìÝíç ðåñßïäï. Ôï èÝìá ôùí åñãáóéáêþí ó÷Ýóåùí áðïôåëåß ðñïôåñáéüôçôá ãéá ôçí Ðïëéôåßá. Ç ìåßùóç ôçò áíåñãßáò åßíáé ðñïûðüèåóç ãéá ôçí áíÜðôõîç ìéáò ÷þñáò. Ãé’ áõôü ôï ëüãï ïé ðïëéôéêÝò áðïöÜóåéò ðïõ ëáìâÜíïíôáé äåí êñßíïõí ìüíï ôï ìÝëëïí ôùí åñãáóéáêþí ó÷Ýóåùí, áëëÜ êáé ôï ìÝëëïí ôùí åðåñ÷üìåíùí ãåíåþí.

6.2. Öôþ÷åéá, ðëïýôïò, êïéíùíéêÞ äéáóôñùìÜôùóç êáé óõíÝðåéåò Ïé áíéóüôçôåò, ç öôþ÷åéá êáé ç áíåñãßá åßíáé óýíèåôá äéåèíÞ öáéíüìåíá. Êáèïñßæïíôáé áðü ïéêïíïìéêïýò ðáñÜãïíôåò (üðùò ç Üíéóç êáôáíïìÞ ôïõ ðëïýôïõ), áðü ðïëéôéêïýò (üðùò ç áíéóüôçôá óôç öïñïëïãßá), áðü êïéíùíéêïýò (üðùò ï ñáôóéóìüò, ç ðñïêáôÜëçøç, ç Ýëëåéøç áëëçëåããýçò, ïé äéáêñßóåéò, ï êïéíùíéêüò áðïêëåéóìüò) ê.Ü. Ôé åßíáé üìùò ç öôþ÷åéá; ÕðÜñ÷åé Ýíáò êïéíþò áðïäåêôüò ïñéóìüò ôçò öôþ÷åéáò Þ ç óçìáóßá ôçò ìåôáâÜëëåôáé áíÜëïãá ìå ôçí êïéíùíßá êáé ôçí éóôïñéêÞ ðåñßïäï óôçí ïðïßá áíáöåñüìáóôå; Ç öôþ÷åéá ùò öáéíüìåíï õðÞñ÷å ðÜíôá óå üëïõò ôïõò ôýðïõò êïéíùíéþí (äïõëïêôçôéêÝò, öåïõäáñ÷éêÝò Þ êáðéôáëéóôéêÝò êïéíùíßåò). ÁõôÜ ðïõ áëëÜæïõí åßíáé ï ïñéóìüò ôçò öôþ÷åéáò êáé ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ìéá êïéíùíßá ôçí áíôéìåôùðßæåé.

6.2.1 ÊïéíùíéêÞ äéáóôñùìÜôùóç, êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò Óå êÜèå êïéíùíßá õðÜñ÷ïõí äéáöïñåôéêÝò ïìÜäåò áôüìùí ðïõ Ý÷ïõí êÜðïéá êïéíÜ óôïé÷åßá ùò ðñïò ôï åðßðåäï æùÞò, ôéò ïéêïíïìéêÝò êáé ôéò êïéíùíéêÝò äñá-

Êïéíùíéïëïãßá

«...ç öôþ÷åéá Þôáí ÷åéñüôåñç óôçí ýðáéèñï êáé éäßùò áíÜìåóá óôïõò áêôÞìïíåò, ìåñïêáìáôéÜñçäåò, óôïõò áãñïôéêïýò ïéêïôÝ÷íåò êáé öõóéêÜ óôïõò áãñüôåò ìå åëÜ÷éóôç ãç... ìéá êáêÞ óïäåéÜ üðùò ôïõ 1789, ôïõ 1795, ôïõ 1817... ðñïêáëïýóå ðñáãìáôéêü ëéìü... ÌåôÜ ôçí êáôåóôñáììÝíç óïäåéÜ ôïõ 1813 óôç Ëïìâáñäßá ðïëëïß êñáôÞèçêáí óôç æùÞ ôñþãïíôáò êïðñéÜ, óáíü, øùìß öôéáãìÝíï áðü öýëëá öáóïëéÜò êáé âáôüìïõñá...óôá áðáèëéùìÝíá âéïìç÷áíéêÜ ÷ùñéÜ ôùí ìåóïãåñìáíéêþí âïõíþí, üðïõ Üíôñåò êáé ãõíáßêåò êÜèïíôáí óå êïýôóïõñá êáé îýëéíïõò ðÜãêïõò, óðÜíéá åß÷áí êïõñôßíåò êáé áóðñüñïõ÷á êáé Ýðéíáí áðü ðÞëéíåò Þ ôåíåêåäÝíéåò êïýðåò, ãéáôß ôïõò Ýëåéðå ôï ãõáëß... Ï ðëçèõóìüò åß÷å ôüóï ðïëý óõíçèßóåé íá ôñÝöåôáé ìå ðáôÜôåò êáé áñáéü êáöÝ, þóôå, êáôÜ ôéò åðï÷Ýò ôïõ ëéìïý, ôá Üôïìá ðïõ Ýñ÷ïíôáí ãéá íá ðñïóöÝñïõí âïÞèåéá Ýðñåðå íá ôïí ìÜèïõí íá ôñþåé ôá ìðéæÝëéá êáé ôï ÷õëü ðïõ ðñüóöåñáí...» (Å. Hobsbawm, 1996:292).

óôçñéüôçôåò Þ ôéò áîßåò ôïõò. Ç êáôÜôáîç óå ìéá éåñáñ÷çìÝíç êëßìáêá ôùí äéáöïñåôéêþí ïìÜäùí ìå êïéíÜ ïéêïíïìéêÜ, êïéíùíéêÜ Þ áîéáêÜ óôïé÷åßá ïíïìÜæåôáé êïéíùíéêÞ äéáóôñùìÜôùóç. Âáóéêü óôïé÷åßï ôçò êïéíùíéêÞò äéáóôñùìÜôùóçò åßíáé ïé êïéíùíéêÝò ôÜîåéò. Ùò êïéíùíéêÝò ôÜîåéò ïñßæïíôáé ïé êïéíùíéêÝò ïìÜäåò ôùí ïðïßùí ôá ìÝëç Ý÷ïõí ôçí ßäéá èÝóç ùò ðñïò ôá ìÝóá ðáñáãùãÞò (éäéïêôÞôåò Þ ü÷é), Ýíá ó÷åôéêÜ êïéíü ôñüðï æùÞò êáé ôçí áßóèçóç üôé áíÞêïõí óôçí ßäéá ïìÜäá. Ç Ýííïéá ôçò êïéíùíéêÞò ôÜîçò ðñïóåããßæåôáé áðü äéáöïñåôéêÝò èåùñßåò. Ï Ìáñî, ðáñáôçñþíôáò ôçí åîáèëßùóç ôùí åñãáôþí óôçí Áããëßá óôá ìÝóá ôïõ 19ïõ áéþíá, áíáäåéêíýåé ôçí áíôßèåóç áíÜìåóá óôéò êïéíùíéêÝò ôÜîåéò (åñãáôéêÞ - áóôéêÞ). Áõôü ðïõ äéáöïñïðïéåß ôéò äýï ôÜîåéò äåí åßíáé ôï åéóüäçìá, ç öýóç ôçò åñãáóßáò (÷åéñùíáêôéêÞ Þ ü÷é) Þ ç Üóêçóç ôùí äéáöïñåôéêþí åðáããåëìÜôùí, áëëÜ ç èÝóç êÜèå ôÜîçò óôç äéáäéêáóßá ôçò ðáñáãùãÞò. Ç áóôéêÞ ôÜîç åßíáé éäéïêôÞôñéá ôùí ìÝóùí ðáñáãùãÞò, åíþ ç åñãáôéêÞ ôÜîç ôï ìüíï ðïõ êáôÝ÷åé (êáé ðïõëÜ Ýíáíôé åíüò ìéóèïý) åßíáé ç åñãáôéêÞ äýíáìç.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 119

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò

Åéê. 6.7 Êáôïéêßá: äåßêôçò êïéíùíéêÞò äéáóôñùìÜôùóçò (J. Shepard & R. Greene, Sociology and you, National Textbook Co., 2001).

Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ï ÂÝìðåñ äéáêñßíåé ôñåéò ôýðïõò êïéíùíéêÞò äéáóôñùìÜôùóçò: • Ï ðñþôïò ôýðïò äéáìïñöþíåôáé áíÜëïãá ìå ôç èÝóç ôïõ êáèåíüò óôçí éåñáñ÷ßá ôïõ ãïÞôñïõ. ÊÜèå ïìÜäá áðü ôï óýíïëï ôùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí ÷áñáêôçñßæåôáé áðü Ýíáí ôñüðï æùÞò, Ýíá êáôáíáëùôéêü ðñüôõðï, Ýíá óýíïëï éäéáßôåñùí áîéþí. • Ï äåýôåñïò ôýðïò äéáìïñöþíåôáé ìå âÜóç ôçí êáôáíïìÞ ôçò äýíáìçò ìåôáîý ôùí áôüìùí, ðñÜãìá ðïõ óçìáßíåé ôçí åðéññïÞ ðïõ ìðïñåß íá áóêÞóåé Ýíá Üôïìï óôç äñÜóç ìéáò ïìÜäáò. • Ï ôñßôïò ôýðïò êïéíùíéêÞò äéáóôñùìÜôùóçò åßíáé áõôüò ôùí êïéíùíéêþí ôÜîåùí. Ç êïéíùíéêÞ ôÜîç áíáöÝñåôáé ùò Ýíá óýíïëï áôüìùí ðïõ Ý÷ïõí ôéò ßäéåò «åõêáéñßåò óôçí áãïñÜ», Ý÷ïõí äçëáäÞ êïéíÜ ïéêïíïìéêÜ óõìöÝñïíôá, ôá ïðïßá öñïíôßæïõí íá ôá õðåñáóðßæïíôáé. Ç Ýííïéá ôçò êïéíùíéêÞò äéáóôñùìÜôùóçò óõíäÝåôáé ìå ôçí Ýííïéá ôçò áíéóüôçôáò. Ôá Üôïìá äåí Ý÷ïõí ôéò ßäéåò åõêáéñßåò ëüãù ôçò äéáöïñåôéêÞò ôïõò èÝóçò óôçí êïéíùíéêÞ äéáóôñùìÜôùóç. Ðáñ’ üôé ç áñ÷Þ ôçò éóüôçôáò ôùí äéêáéùìÜôùí ôùí ðïëéôþí åßíáé áíáãíùñéóìÝíç ùò óõíôáãìáôéêÞ áîßá (áðü ôçí åðï÷Þ ôçò ÃáëëéêÞò ÅðáíÜóôáóçò), ïé ïéêïíïìéêÝò, êïéíùíéêÝò êáé ðïëéôéóìéêÝò áíéóüôçôåò áíÜìåóá óôá Üôïìá êáé óôéò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò áðïôåëïýí ðñáãìáôéêüôçôá êáé äéåõñýíïíôáé ðáãêïóìßùò. Áíéóüôçôåò åßíáé ïé äéáöïñÝò ìåôáîý ôùí áôüìùí Þ ôùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí óå ó÷Ýóç ìå ôïí ðëïýôï, ôçí åêðáßäåõóç, ôïí ðïëéôéóìü, ôçí õãåßá ê.Ü., ïé ïðïßåò åêëáìâÜíïíôáé ùò Üäéêåò.

119

Ïé êÜóôåò: Ýíá ðáñÜäåéãìá Üêáìðôçò êïéíùíéêÞò äéáóôñùìÜôùóçò «Ïé êÜóôåò Þôáí êïéíùíéêÝò ïìÜäåò áõóôçñÜ éåñáñ÷çìÝíåò. Ôï óýóôçìá ôùí êáóôþí ðáñáôçñåßôáé óôçí Éíäßá (üðïõ ï éíäïõéóìüò áðïôåëåß ôï èñçóêåõôéêü õðüóôñùìá ôçò êïéíùíéêÞò äéáóôñùìÜôùóçò). Ðñüêåéôáé ãéá ìéá êïéíùíéêÞ äéáóôñùìÜôùóç Üêáìðôç, áöïý ôá üñéá áíÜìåóá óôéò êÜóôåò Þôáí áðïëýôùò äéáêñéôÜ. Äýï åßíáé ôá óôïé÷åßá ðïõ äéáìüñöùóáí áõôü ôï äéá÷ùñéóìü: ç åíäïãáìßá, ðïõ óçìáßíåé üôé ïé ãÜìïé ðñáãìáôïðïéïýíôáí ìüíï ìåôáîý áíèñþðùí ðïõ áíÞêáí óôçí ßäéá êÜóôá, êáé ç êëçñïíïìéêÞ ìåôáâßâáóç ôçò êïéíùíéêÞò èÝóçò, ðïõ óçìáßíåé üôé Ýíá ðáéäß ãåííéüôáí êáé ðÝèáéíå óôï ðëáßóéï ôçò ßäéáò êÜóôáò ÷ùñßò êáìßá äõíáôüôçôá ìåôáêßíçóçò. ÊÜèå êÜóôá äéáöïñïðïéïýíôáí áðü ôéò Üëëåò, ìå ôåëåôÝò, Ýèéìá êáé éäéáßôåñá äéêáéþìáôá. ÕðÞñ÷áí ðïëõÜñéèìåò äéáêñßóåéò ðïõ åìðüäéæáí ôéò êïéíùíéêÝò ó÷Ýóåéò áíÜìåóá óôéò êÜóôåò, êáé Þôáí ó÷åäüí áäýíáôï íá äéáöïñïðïéçèåß êáíåßò áðü ôçí êÜóôá ôïõ. ¸íá åðéðëÝïí ÷áñáêôçñéóôéêü ôïõ óõóôÞìáôïò ôùí êáóôþí Þôáí ç êïéíùíéêÞ áíáãíþñéóç. ×Üñç óôï èñçóêåõôéêü ðéóôåýù, ç êïéíùíéêÞ éåñáñ÷ßá ôïõ óõóôÞìáôïò áõôïý Þôáí áðïëýôùò áðïäåêôÞ áðü ôç ìåãÜëç ðëåéïíüôçôá ôçò éíäéêÞò êïéíùíßáò. Óôéò äõôéêÝò êïéíùíßåò äå óõíáíôÜìå êÜóôåò. Óôï êáèçìåñéíü ëåîéëüãéï ï üñïò êÜóôá ÷áñáêôçñßæåé ìéá êëåéóôÞ êïéíùíéêÞ ïìÜäá. Ðñüêåéôáé äçëáäÞ ãéá Ýíá ìéêñü áñéèìü áôüìùí ðïõ êáôÝ÷ïõí èÝóåéò ãïÞôñïõ Þ äýíáìçò» (Dictionnaire d’ économie et de sciences sociales, 2002:401).

Ïé ïéêïíïìéêÝò áíéóüôçôåò áíôéóôïé÷ïýí óôç äéáöïñÜ èÝóçò ôùí áôüìùí óôçí ðáñáãùãéêÞ äéáäéêáóßá, üðùò åðßóçò óôç äéáöïñÜ ùò ðñïò ôá åéóïäÞìáôá êáé ôçí ðåñéïõóßá. Ïé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò, üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá ïé áíéóüôçôåò ðñüóâáóçò óå áíáãêáßá áãáèÜ ãéá ôçí åðéâßùóç, óå õðçñåóßåò õãåßáò, ïé åêðáéäåõôéêÝò, ïé ðïëéôéóìéêÝò áíéóüôçôåò ê.Ü., áí êáé åßíáé äýóêïëá ìåôñÞóéìåò, Ý÷ïõí óïâáñÝò åðéðôþóåéò óôç æùÞ ôùí áíèñþðùí.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 120

120

Êïéíùíéïëïãßá

Åéê. 6.8 Áíéóüôçôá óôá âáóéêÜ áãáèÜ: äéáíïìÞ íåñïý (Öùôïãñáöéêü Añ÷åßï ôçò UNICEF/HQ00-0048/Jim Holmes).

ÊïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò õðÜñ÷ïõí óå üëï ôïí êüóìï êáé áöïñïýí áãáèÜ êáé õðçñåóßåò ðïõ ãéá ôïõò ðåñéóóüôåñïõò áíèñþðïõò åßíáé áõôïíüçôá. ¸ôóé, êáôÜ ôï 2005, ó÷åäüí ï Ýíáò óôïõò ðÝíôå êáôïßêïõò ôïõ ðëáíÞôç äåí åß÷å ðñüóâáóç óå ðüóéìï íåñü, ìå ôçí êáôÜóôáóç íá ãßíåôáé áðåëðéóôéêÞ óôçí õðïóá÷Üñéá ÁöñéêÞ, üðïõ ôï 43% ôùí êáôïßêùí óôåñïýíôáí áõôïý ôïõ æùôéêÞò óçìáóßáò áãáèïý. ¸÷ïõí äçìïóéåõôåß êáôÜ êáéñïýò óçìáíôéêÜ óôïé÷åßá ðïõ êáôáäåéêíýïõí ôï ôåñÜóôéï ìÝãåèïò ôùí áíéóïôÞôùí ðïõ åðéêñáôïýí ðáãêïóìßùò. ÓõãêåêñéìÝíá, ç UNICEF, óôçí ðñïóðÜèåéÜ ôçò íá åõáéóèçôïðïéÞóåé ôïí êüóìï ãéá ôï áíèñùðéóôéêü Ýñãï ôçò, äçìïóéåýåé êÜèå ÷ñüíï óõãêëïíéóôéêÜ óôïé÷åßá ãéá ôéò áíéóüôçôåò. Óýìöùíá ìå áõôÜ, ôï 21% ôïõ ðëçèõóìïý åðéâéþíåé ìå ëéãüôåñï áðü Ýíá äïëÜñéï çìåñçóßùò, åíþ ïé ðéï ðëïýóéåò ÷þñåò ðïõ óõãêñïôïýí ôçí ïìÜäá ôùí G8 (ÊáíáäÜò, Ãáëëßá, Ãåñìáíßá, Éôáëßá, Éáðùíßá, ÇíùìÝíï Âáóßëåéï, Ç.Ð.Á., Ñùóßá) äåí åêðëçñþíïõí ïýôå êáôÜ ôï Þìéóõ ôéò õðï÷ñåþóåéò ôïõò ðñïò ôïõò äéåèíåßò ïñãáíéóìïýò ðïõ Ý÷ïõí ùò Ýñãï ôçí áíôéìåôþðéóç ôùí áíéóïôÞôùí.

6.2.2 Öôþ÷åéá Óôçí Åõñþðç, ðñéí áðü ôç ÃáëëéêÞ ÅðáíÜóôáóç, ï öôù÷üò èåùñïýíôáí áîéïëýðçôïò Þ êáêüôõ÷ïò êáé ìðïñïýóå íá âñåé ðåñßèáëøç ìüíï óôï Üóõëï. Ôá Üóõëá óôÞñéæáí ôç ëåéôïõñãßá ôïõò óôçí åëåçìïóýíç ôùí ðëïõóßùí. Óôéò ðñÜîåéò áõôÝò ðåñßèáëøçò ôùí öôù÷þí áðïõóéÜæåé ðáíôåëþò ôï êñÜôïò. ÐÝñáóå ðÜíù áðü ìéóüò áéþíáò, ãéá íá ìåôáôïðéóôïýí ïé áíôéëÞøåéò áðü ôç èñçóêåõôéêÞ öéëåõóðëá÷íßá ðñïò ôçí êïéíùíéêÞ ðïëéôéêÞ* ôùí öéëåëåýèåñùí êïéíùíéþí. Ôï åðßôåõãìá ôùí èåìåëéùôþí ôçò êïéíùíéïëïãßáò åßíáé üôé ìå ôéò áíáëýóåéò ôïõò Üëëáîáí ôéò áíôéëÞøåéò ðïõ åðéêñáôïýóáí, êáé ç öôþ÷åéá áðü áôïìéêÞ êáêïôõ÷ßá Ýãéíå ðñüâëçìá ïëüêëçñçò ôçò êïéíùíßáò.

Åéê. 6.9 «ÏéêïãÝíåéá æçôéÜíùí óôï êáôþöëé óðéôéïý» ôïõ ÑÝìðñáíô (×. ×áôæçíéêïëÜïõ, Éóôïñßåò óå ìáýñï êáé Üóðñï, åêä. ÌðåíÜêç, 2004).

¸íáõóìá ãéá ôçí áëëáãÞ óôÜóçò áðÝíáíôé óôç öôþ÷åéá Þôáí ïé áðüøåéò ôïõ Êïíô, óýìöùíá ìå ôéò ïðïßåò ìéá êïéíùíßá ðñÝðåé íá ðñïêñßíåé «ôï êïéíùíéêü Ýíóôéêôï» Ýíáíôé ôïõ «åãùéóôéêïý åíóôßêôïõ». ¸ôóé, óôáäéáêÜ, èåìåëéþèçêå ðÜíù óå Ýíá óýóôçìá íüìùí ôïõ êñÜôïõò ç ðñüíïéá, ç ïðïßá áíôéêáôÝóôçóå ôï õðïêåéìåíéêü óõíáßóèçìá ôçò öéëåõóðëá÷íßáò. Êáô’ áõôü ôïí ôñüðï ç öôþ÷åéá ãßíåôáé, êáôÜ ôçí Éôáëßäá êïéíùíéïëüãï ÐñïêÜôóé, Ýíá «êïéíùíéêü æÞôç-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 121

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò

121

ìá» êáé ðáñÜëëçëá «óõíäÝåôáé ìå ôçí åñãáóßá ùò ôç ìüíç íüìéìç ïäü ðñïóùðéêÞò áíåîáñôçóßáò êáé óõíåðþò ôï íüìéìï ôñüðï âïÞèåéáò óôïõò öôù÷ïýò. ¸ôóé, ìéá áðïôåëåóìáôéêÞ ðïëéôéêÞ ðñüíïéáò äåí ìðïñåß íá áðïâëÝðåé ðáñÜ óôçí ðñïþèçóç ôùí åõêáéñéþí åñãáóßáò, áíôßëçøç ðïõ óõíåðÜãåôáé ôåëéêÜ ôç ñýèìéóç ôçò áãïñÜò åñãáóßáò. Öôþ÷åéá êáé åñãáóßá áíáäåéêíýïíôáé óå êïéíùíéêÜ ðñïâëÞìáôá, êáé ç óýíäåóÞ ôïõò áðïôåëåß áéôßá äéáöïñþí êáé ðïëéôéêÞò Ýíôáóçò» (G. Procacci, 1996:40). Óõ÷íÜ ãßíåôáé äéÜêñéóç ìåôáîý áðüëõôçò êáé ó÷åôéêÞò öôþ÷åéáò. Ç áðüëõôç öôþ÷åéá åßíáé ç áäõíáìßá åíüò áôüìïõ íá êáëýøåé ôéò âáóéêÝò ôïõ áíÜãêåò (ð.÷. ôñïöÞ, Ýíäõóç, óôÝãç, õãåßá). Èåùñïýíôáé áðüëõôá öôù÷ïß ïé Üíèñùðïé ïé ïðïßïé äåí ôñÝöïíôáé åðáñêþò, æïõí óå áíèõãéåéíÝò óõíèÞêåò êáé ôá ÝóïäÜ ôïõò åßíáé ìéêñüôåñá áðü Ýíá óõãêåêñéìÝíï åðßðåäï.

Ç ó÷åôéêÞ öôþ÷åéá ÷áñáêôçñßæåé ôï íïéêïêõñéü ìå åéóüäçìá êÜôù ôïõ 60% ôïõ äéáìÝóïõ éóïäýíáìïõ åéóïäÞìáôïò ôùí íïéêïêõñéþí*. Ôá ðïóïóôÜ öôþ÷åéáò åßíáé éäéáßôåñá áõîçìÝíá óôá ìïíïìåëÞ, ôá ìïíïãïíåúêÜ êáé ôá ðïëõìåëÞ íïéêïêõñéÜ (6ìåëÞ Þ 7ìåëÞ, âë. ãñÜöçìá 6.1) êáé áõôü åíäå÷ïìÝíùò íá ó÷åôßæåôáé ìå êáôáóôÜóåéò ÷çñåßáò, áëëÜ êáé ìå ðïëýôåêíåò ïéêïãÝíåéåò. Ãéá ôçí ÅëëÜäá ôï 2003 ôï üñéï ôçò öôþ÷åéáò ãéá Ýíá ìïíïìåëÝò íïéêïêõñéü áíôéóôïé÷ïýóå óå åôÞóéï åéóüäçìá 4.800 åõñþ, åíþ ãéá ôï íïéêïêõñéü ìå äýï åíÞëéêåò êáé äýï ìéêñÜ ðáéäéÜ óå åôÞóéï åéóüäçìá 10.800 åõñþ (Å.Ê.Ê.Å.-Å.Ó.Õ.Å., 2000:10). Ôï 27% ôùí ìïíïìåëþí, ôï 18% ôùí ôåôñáìåëþí êáé ôï 55% ôïí åðôáìåëþí íïéêïêõñéþí Þôáí êÜôù áðü ôï üñéï ôçò öôþ÷åéáò. Ôá äéáñêÞ êáôáíáëùôéêÜ áãáèÜ èåùñïýíôáé áíáãêáßá (êáé ü÷é ðïëõôÝëåéá) ãéá ôç äéáâßùóç ôïõ áíèñþ-

ÃñÜöçìá 6.1. ÐïóïóôÜ öôþ÷åéáò êáôÜ ìÝãåèïò íïéêïêõñéïý (2003)

21

Ó ýíï ë ï

55

7+ ì Ý ë ç

37

6 ìÝë ç

25

5 ìÝë ç

18

4 ìÝë ç

14

3 ìÝë ç

23

2 ìÝë ç

27

1 ìÝë ïò

0

10

20

30

40

50

60

ÐçãÞ: Å.Ê.Ê.Å., 2004: Ðáñïõóßáóç âáóéêþí áðïôåëåóìÜôùí ôçò ¸ñåõíáò ÅéóïäÞìáôïò êáé Óõíèçêþí Äéáâßùóçò ôùí Íïéêïêõñéþí (EU-SILC 2003) (åðåîåñãáóßá Ä. Ìðáëïýñäïõ).

Âåâáßùò ç öôþ÷åéá åßíáé Ýíá öáéíüìåíï ðïõ äåí ìðïñåß íá ðåñéïñéóôåß ìüíï óôéò ïéêïíïìéêÝò ðôõ÷Ýò ôïõ. Ãé’ áõôü ôï ëüãï ïé ïñéóìïß ôçò öôþ÷åéáò ìå âÜóç ôéò áíÜãêåò åðéâßùóçò åßíáé áíåðáñêåßò, äéüôé äéáôõðþíïíôáé óå ó÷Ýóç ìå Ýíá óõãêåêñéìÝíï åðßðåäï åéóïäÞìáôïò. Ãéá íá ðñïóäéïñßóïõìå ôï åðßðåäï åéóïäÞìáôïò, èá ðñÝðåé íá ëÜâïõìå õðüøç ôá åîÞò: «ôé èá ìåôñçèåß», «ìåôáîý ðïéùí», «ðüôå» êáé «ìå ðïéïí ôñüðï».

ðïõ. Äéáðéóôþíïõìå üôé ôï 2004 óôçí ÅëëÜäá ôï 96% ðåñßðïõ ôùí åëëçíéêþí íïéêïêõñéþí ðïõ êáôáôÜóóïíôáé óôçí êáôçãïñßá ôùí öôù÷þí Ý÷ïõí ôçëÝöùíï, Ýíáíôé ôùí ìç öôù÷þí ðïõ äéáèÝôïõí ôçëÝöùíï ó÷åäüí 100%. ÐëõíôÞñéï ñïý÷ùí äå äéáèÝôåé ôï 11,31% ôùí öôù÷þí íïéêïêõñéþí êáé áõôïêßíçôï ôï 22,06%.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 122

Êïéíùíéïëïãßá

122

Ðßíáêáò 6.2. ÊáôáíïìÞ (%) ôùí íïéêïêõñéþí áíÜëïãá ìå ôçí êáôï÷Þ óõãêåêñéìÝíùí äéáñêþí êáôáíáëùôéêþí áãáèþí

ÍÏÉÊÏÊÕÑÉÁ ÊáôáíáëùôéêÜ áãáèÜ ÔçëÝöùíï

¸ã÷ñùìç ôçëåüñáóç

ÐëõíôÞñéï ñïý÷ùí

É.×. åðéâáôçãü

Óýíïëï

Ìç öôù÷Ü

Öôù÷Ü

ÄéáèÝôïõí Äåí Ý÷ïõí ôç äõíáôüôçôá ¢ëëïé ëüãïé

98,68 0,94

99,44 0,36

95,90 3,02

0,39

0,19

1,08

ÄéáèÝôïõí Äåí Ý÷ïõí ôçäõíáôüôçôá ¢ëëïé ëüãïé

98,32 1,10

99,11 0,49

95,42 3,36

0,58

0,40

1,23

ÄéáèÝôïõí Äåí Ý÷ïõí ôç äõíáôüôçôá ¢ëëïé ëüãïé

90,55 5,24

93,53 3,57

79,68 11,31

4,21

2,89

9,01

ÄéáèÝôïõí Äåí äéáèÝôïõí ôç äõíáôüôçôá ¢ëëïé ëüãïé

65,80 14,61

71,29 12,57

45,76 22,06

19,59

16,14

32,18

100,00

100,00

100,00

Óýíïëï ÐçãÞ: Å.Ê.Ê.Å.- Å.Ó.Õ.Å. (2004:16).

ÓçìáíôéêÝò äéáöïñïðïéÞóåéò ðáñáôçñïýíôáé óôç äõíáôüôçôá êÜëõøçò êÜðïéùí éäéáßôåñçò óçìáóßáò áíáãêþí, üðùò åßíáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ç äáðÜíç èÝñìáíóçò (ðßíáêáò 6.3), üðïõ ôï 40% ôùí öôù÷þí íïé-

êïêõñéþí äçëþíåé üôé äåí åßíáé óå èÝóç íá áíôáðïêñéèåß, óå áíôßèåóç ìå ôá ìç öôù÷Ü íïéêïêõñéÜ, üðïõ ôï ðïóïóôü åßíáé ìüíï 14%.

Ðßíáêáò 6.3. Äõíáôüôçôá äáðÜíçò ãéá éêáíïðïéçôéêÞ èÝñìáíóç óôçí êáôïéêßá (%) ÏéêïíïìéêÞ äõíáôüôçôá

Óýíïëï

Ìç öôù÷Ü íïéêïêõñéÜ

Íáé ¼÷é

80,40 19,60

86,00 14,00

59,90 40,10

Óýíïëï

100,00

100,00

100,00

ÐçãÞ: Å.Ê.Ê.Å.- Å.Ó.Õ.Å. (2004:18).

Öôù÷Ü íïéêïêõñéÜ


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 123

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò ÐÜíôùò, ç ãñáììÞ ðïõ äéá÷ùñßæåé ôïõò öôù÷ïýò áðü ôïõò ìç öôù÷ïýò óõíäÝåôáé ìå ôéò åí ãÝíåé êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêÝò óõíèÞêåò ðïõ åðéêñáôïýí óå ìéá óõãêåêñéìÝíç ÷þñá.

«..Ìåôáîý ôùí åõñùðáúêþí ÷ùñþí ç ÃçñáéÜ Áëâéþí (Ì. Âñåôáíßá) ìå êñéôÞñéï ôç öôþ÷åéá êáôáôÜóóåôáé ðñþôç áðü ôçí ÅðéôñïðÞ ôùí Âñõîåëëþí: ï áñéèìüò ôùí åíäåþí áðü 14% ôïõ ðëçèõóìïý ôï 1983 Ýöôáóå 25% ôï 2004. ÅðôÜ åêáôïììýñéá Âñåôáíþí äåí ìåôáêéíïýíôáé, äéüôé äå äéáèÝôïõí áíôßôéìï åéóéôçñßïõ áóôéêÞò óõãêïéíùíßáò. Ç ïîýôáôç óçìåñéíÞ öôþ÷åéá, åíþ èõìßæåé ôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá, åí ôïýôïéò áðïôåëåß áëìáôþäç åîÝëéîç ôçò ôåëåõôáßáò 20åôßáò....» (Ê. Âåñãüðïõëïò, Åëåõèåñïôõðßá, 19/12/2004).

Åðßóçò óôéò ìÝñåò ìáò äýï åðéðëÝïí Ýííïéåò óõíïäåýïõí ôç öôþ÷åéá: ç áâåâáéüôçôá êáé ç íÝá öôþ÷åéá. ¹äç áðü ôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá öéëåëåýèåñïé ïéêïíïìïëüãïé, üðùò ï Ö. ÌðáóôéÜ (F. Bastiat), åß÷áí äéáðéóôþóåé üôé ï ìåãÜëïò ðüíïò ôçò æùÞò ôùí öôù÷þí äåí åßíáé ôï âÜñïò ôçò äïõëåéÜò Þ ïé ÷áìçëïß ìéóèïß: « …ü÷é, åêåßíï ðïõ ôïõò óôåíá÷ùñåß, åêåßíï ðïõ ôïõò áðïèáññýíåé, åêåßíï ðïõ ôïõò êáôáôñþãåé, åêåßíï ðïõ ôïõò óðáñÜæåé åßíáé ç áâåâáéüôçôá ôïõ ìÝëëïíôïò» (W. Logue, 1996:69). Åßíáé ïëïöÜíåñï üôé ç ýðáñîç ôçò öôþ÷åéáò ïäçãåß áñêåôïýò óôï íá áìöéóâçôïýí áõôÞ ôçí êïéíùíßá ðïõ, üðùò ëÝãåôáé, ëåéôïõñãåß ìå äýï ôá÷ýôçôåò. Ç ìßá áöïñÜ ôïõò Ý÷ïíôåò, áõôïýò ðïõ æïõí ìÝóá óå ìéá «ðá÷õëÞ» áóöÜëåéá, êáé ç Üëëç áöïñÜ ôçí ýðáñîç ôùí öôù÷þí êáé áðïêëåéóìÝíùí, ðïõ ÷ñçìáôïäïôåßôáé áðü ôçí êïéíùíéêÞ ðáñï÷Þ (üðïõ áõôÞ äåí Ý÷åé êáôáñãçèåß) Þ áðü ôç öéëáíèñùðßá (áðü ìç êõâåñíçôéêÝò ïñãáíþóåéò). ÂÝâáéá, õðÜñ÷ïõí äéÜöïñåò èåùñÞóåéò ãéá ôá áßôéá ôçò öôþ÷åéáò. Ìßá áðü áõôÝò, ðïõ áðïññÝåé ðåñéóóüôåñï áðü ôç ó÷ïëÞ ôùí ëåéôïõñãéóôþí (Þ ôçò óõíáßíåóçò), áðïäßäåé ôç öôþ÷åéá óôïí «ðïëéôéóìü ôùí öôù÷þí», äçëáäÞ óôç ìïéñïëáôñéêÞ íïïôñïðßá êáé óôéò ÷áìçëÝò åêðáéäåõôéêÝò êáé åðáããåëìáôéêÝò ðñïóäïêßåò ôùí öôù÷þí. Ìéá äåýôåñç ðñïóÝããéóç, ç ïðïßá Ý÷åé åðçñåáóôåß áðü ôç èåùñßá ôùí óõãêñïýóåùí, áðïäßäåé ôç

123

Âáèáßíåé ôï ÷Üóìá ìåôáîý ôùí ðëïõóßùí êáé ôùí öôù÷þí «...ÐïôÝ Üëëïôå ç áíôßèåóç ðïõ ðñïêáëåß ï ðëïýôïò äåí Þôáí ôüóï Ýíôïíç: ôá åéóïäÞìáôá ôïõ 1% ôïõ ðáãêüóìéïõ ðëçèõóìïý (óôï ïðïßï ðåñéëáìâÜíïíôáé ëéãüôåñïé áðü 50 åêáôïììýñéá Üíèñùðïé) áíôéóôïé÷ïýí óôá åéóïäÞìáôá ôùí 2,7 äéóåêáôïììõñßùí öôù÷üôåñùí áíèñþðùí ôïõ ðëáíÞôç. Ç ìÝôñçóç ôçò öôþ÷åéáò äçìéïõñãåß åðßóçò ðëÞèïò ðïëåìéêþí. Ïé ðåñéóóüôåñåò ÷þñåò ÷ñçóéìïðïéïýí åèíéêïýò äåßêôåò ãéá íá õðïëïãßóïõí ôç äéáöïñÜ ìå ôï ìÝóï åéóüäçìá Þ ìå Ýíá õðïèåôéêü «êáëÜèé ôçò íïéêïêõñÜò» ðïõ ðåñéÝ÷åé ôá åëÜ÷éóôá æùôéêÜ áãáèÜ. Åßíáé ëïéðüí ëïãéêü íá åìöáíßæïíôáé äéáöïñÝò áðü êñÜôïò óå êñÜôïò... Ç ðñáãìáôéêÞ ìÝôñçóç ôçò öôþ÷åéáò èá ðñÝðåé íá ðåñéëáìâÜíåé, åêôüò áðü ôá íïìéóìáôéêÜ êñéôÞñéá, ôçí ðñáãìáôéêÞ ðñüóâáóç óå ðüóéìï íåñü, óå ôñïöÞ, óôÝãç, õãåßá êáé åêðáßäåõóç. Áõôü åðé÷åéñåß íá êáôïñèþóåé ï äåßêôçò ôçò áíèñþðéíçò áíÜðôõîçò ðïõ äçìéïýñãçóå ôï Ðñüãñáììá ôùí ÇíùìÝíùí Åèíþí ãéá ôçí ÁíÜðôõîç (UNDP) ». (Le Monde Diplomatique 2003, «Ôï íÝï ðñüóùðï ôïõ êüóìïõ » ôåý÷ïò 1).

öôþ÷åéá óôçí Üíéóç êáôáíïìÞ ôïõ ðëïýôïõ, óôçí ïéêïíïìéêÞ åêìåôÜëëåõóç ôçò êáðéôáëéóôéêÞò ôÜîçò, óôçí áðïéêéïêñáôßá êáé ôçí íåïáðïéêéïêñáôßá, ðïõ åìðüäéóå ôçí ðñáãìáôéêÞ áíÜðôõîç óå ðïëëÝò ÷þñåò ôïõ ëåãüìåíïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ, êáèþò êáé óå ðáñÜãïíôåò êïéíùíéêïý áðïêëåéóìïý (ð.÷. ôáîéêÝò åðéëïãÝò óôçí åêðáßäåõóç, ñáôóéóìüò, ðñïêáôÜëçøç êôë.).

6.2.3 ÓõíÝðåéåò áíåñãßáò, öôþ÷åéáò êáé áíéóïôÞôùí Ç áíéóüôçôá, ç áíåñãßá êáé ç öôþ÷åéá èåùñïýíôáé ôá óçìáíôéêüôåñá êïéíùíéêÜ ðñïâëÞìáôá, äéüôé ìðïñïýí íá åðçñåÜóïõí ôçí êïéíùíéêÞ, åêðáéäåõôéêÞ êáé åðáããåëìáôéêÞ óôáäéïäñïìßá ôùí áíèñþðùí. Ïé Üíèñùðïé ðïõ ÷Üíïõí ôçí åñãáóßá ôïõò ìðïñåß íá åîáíáãêáóôïýí óå ìåôáíÜóôåõóç, åíþ óõã÷ñüíùò


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 124

Êïéíùíéïëïãßá

124

¸÷åé åðßóçò ðáñáôçñçèåß üôé ç áíåñãßá óõíïäåýåôáé áðü áõîçìÝíá ðïóïóôÜ áëêïïëéóìïý, åãêëçìáôéêüôçôáò, äéáæõãßùí, êáèþò êáé Üëëùí êïéíùíéêþí öáéíïìÝíùí, üðùò åßíáé ç îåíïöïâßá, ï ñáôóéóìüò êáé ç Ýîáñóç ôçò âßáò (âë. êåöÜëáéï 10). Ôá öáéíüìåíá áõôÜ äåí ôáõôßæïíôáé áðüëõôá ìå ôçí áíåñãßá, ùóôüóï ï óõíäõáóìüò ôçò áíåñãßáò ìå Üëëïõò ðáñÜãïíôåò (ð.÷ ðñïâëçìáôéêÞ êïéíùíéêïðïßçóç êôë.) áõîÜíåé ôéò ðéèáíüôçôåò åìöÜíéóçò áõôþí ôùí öáéíïìÝíùí. Ìéá Üëëç áñíçôéêÞ ðôõ÷Þ, åéäéêüôåñá ôçò ìáêñï÷ñüíéáò áíåñãßáò, åßíáé ç óôáäéáêÞ áðáîßùóç ôùí ãíþóåùí, ôùí äåîéïôÞôùí êáé ôçò áðïêôçèåßóáò åñãáóéáêÞò åìðåéñßáò ôùí áíÝñãùí, Åéê. 6.10 ÌáèÞìáôá ãëþóóáò ãéá ìåôáíÜóôåò óôçí Å.Å. (ÐïëëÝò ãåãïíüò ðïõ êáèéóôÜ áíáãêáßá ôá ðñïãñÜììáôá ãëþóóåò: Ìßá ïéêïãÝíåéá, ÅõñùðáúêÞ ÅðéôñïðÞ, ÂñõîÝëëåò, 2004). åðáíáêáôÜñôéóÞò ôïõò. Óå ðáãêüóìéï åðßðåäï, ïé ðéï åõÜëùôåò ïìÜäåò ïé ïðïßåò óõ÷íüôåñá áíôéìåôùðßæïõí ôï ðñüâëçìá ôçò öôþ÷åéáò åßíáé ïé áãñïôéêÝò êáé ïé åñãáôéêÝò ôÜîåéò ôùí áðïêëåßïíôáé áðü ôïí êïéíùíéêü ôïõò ðåñßãõñï, äéüôé ÷ùñþí ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ (âë. êáôÜóôáóç ðáéäéþí óôïí ç èÝóç óôçí ïðïßá Ý÷ïõí ðåñéðÝóåé åðçñåÜæåé ôçí øõêüóìï), ïé öõëåôéêÝò êáé ðïëéôéóìéêÝò ìåéïíüôçôåò, ïé ÷ïëïãßá êáé ôçí áõôï-åéêüíá ôïõò. ÅðéðëÝïí, ç áíåñìåôáíÜóôåò êáé ïé ðñüóöõãåò áðü ôñßôåò åêôüò Å.Å. ãßá êáé ç öôþ÷åéá óõíäÝïíôáé Üìåóá ìå ôçí õãåßá, ôçí ÷þñåò, ïé ãõíáßêåò êáé ôá ðáéäéÜ, ïé çëéêéùìÝíïé, ïé ðïéüôçôá æùÞò êáé ôï ðñïóäüêéìï üñéï åðéâßùóçò ôùí ðïëõìåëåßò ïéêïãÝíåéåò, ïé áðïöõëáêéóèÝíôåò êáé ôá áíèñþðùí. Üôïìá ìå áíáðçñßåò.

Ðßíáêáò 6.4. Äåßêôçò Ýêâáóçò íïóçëåßáò (ßáóçò/âåëôßùóçò) ãéá åíäåéêôéêÝò êáôçãïñßåò íüóùí (óôïé÷åßá 1982)

Êáôçãïñßåò íüóùí

Óýíïëï 1

¢ðïñïé 2

Ìç Üðïñïé 3

Óýãêñéóç ìç áðüñùí ðñïò áðüñïõò(3/2)

7,76

22,70

2,93

Ëïéìþîåéò

21,8

Íüóïé ôïõ íåõñéêïý óõóôÞìáôïò

51,04

16,38

52,36

3,20

ÁíáðíåõóôéêÝò íüóïé

19,74

4,31

20,77

4,82

Íüóïé ôïõ ðåðôéêïý óõóôÞìáôïò

38,86

14,56

39,72

2,72

6039,66

4,16

ÅðéðëïêÝò êýçóçò ôïêåôïý, ëï÷åßáò

5831,09

1451,0

ÄåñìáôïëïãéêÝò íüóïé

321,15

47,00

338,28

7,20

Íüóïé ôïõ ìõïóêåëåôéêïý óõóôÞìáôïò

168,11

10,67

179,36

16,81

ÐçãÞ: Ó. ÊáñÜãéùñãáò, ê.Ü., Å.Ê.Ê.Å. (1990:805).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 125

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò Ðïëëïß êïéíùíéïëüãïé óõó÷åôßæïõí ôçí ïéêïíïìéêÞ áíÝ÷åéá ìå ôçí õãåßá êáé ôç äõíáôüôçôá (Þ ôçí áäõíáìßá) ðñüóâáóçò ôùí áôüìùí óå õðçñåóßåò ðåñßèáëøçò. Ìéá ó÷åôéêÞ ìåëÝôç, ç ïðïßá ôåêìçñßùóå óôáôéóôéêÜ ôç ó÷Ýóç ïéêïíïìéêÞò áíÝ÷åéáò êáé õãåßáò, Ýãéíå áðü ïìÜäá ÅëëÞíùí êïéíùíéêþí åðéóôçìüíùí (ðßíáêáò 6.4). Êáôáóêåýáóáí Ýíá äåßêôç Ýêâáóçò íïóçëåßáò (ßáóçò Þ èáíÜôïõ) êáé ôïí óõíÝêñéíáí ìå ôçí ïéêïíïìéêÞ êáôÜóôáóç ôùí íïóçëåõïìÝíùí.

125 ïéêïãÝíåéåò öôù÷Ýò êáé ðïëõìåëåßò, ðïõ äå äéáèÝôïõí ôá ìÝóá íá óõíôçñÞóïõí üëá ôá ìÝëç ôïõò. Óýìöùíá ìå ôéò åðßóçìåò óôáôéóôéêÝò, 250 åêáôïììýñéá åßíáé óå üëï ôïí êüóìï ôá ðáéäéÜ ðïõ õößóôáíôáé ïéêïíïìéêÞò Þ Üëëçò öýóåùò åêìåôÜëëåõóç: ðáéäéÜ óôçí ðïñíåßá, ðáéäéÜ óêëÜâïé, óôá ÷áñáêþìáôá, ìéêñïðùëçôÝò, ðáéäéÜ ðïõ åñãÜæïíôáé óå âéïìç÷áíßåò ôñïößìùí, ðåôñï÷çìéêþí, áíáêýêëùóçò óêïõðéäéþí.

Ìå äåäïìÝíç ôç èíçôüôçôá åíüò íïóÞìáôïò, ï áñéèìüò ôùí éáèÝíôùí ìç Üðïñùí áóèåíþí Þôáí ìåãáëýôåñïò áðü ôïí áñéèìü ôùí áðüñùí. Áíôßóôñïöá, ôá ðïóïóôÜ ôùí áóèåíþí ðïõ ðÝèáíáí êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò íïóçëåßáò Þôáí õøçëüôåñá óôïõò áðüñïõò óå óýãêñéóç ìå ôïõò ìç áðüñïõò. Ïé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò ïäçãïýí óôáôéóôéêÜ êáé óå áíéóüôçôåò óôçí ðåñßèáëøç êáé ôçí õãåßá. Õðïãñáììßæåôáé ç ëÝîç óôáôéóôéêÜ, äéüôé ïé óõíÝðåéåò ôçò öôþ÷åéáò (üðùò êáé ôïõ ðëïýôïõ), åßôå áöïñïýí ôçí õãåßá åßôå Üëëá áôïìéêÜ äéêáéþìáôá, äåí åßíáé áðüëõôåò, äåäïìÝíïõ üôé ç õãåßá ôùí áíèñþðùí åðçñåÜæåôáé áðü ðïëëïýò ðáñÜãïíôåò, óõìðåñéëáìâáíïìÝíïõ êáé ôïõ ðáñÜãïíôá ôçò êëçñïíïìéêüôçôáò.

6.2.4 ÐáéäéêÞ åñãáóßá Ìéá óçìáíôéêÞ óõíÝðåéá ôçò öôþ÷åéáò åßíáé êáé ç ðáéäéêÞ åñãáóßá, ç ïðïßá åìöáíßæåôáé ôüóï óôïí áíáðôõóóüìåíï üóï êáé óôïí áíáðôõãìÝíï êüóìï. Åðéóçìáßíåôáé üôé ôá åñãáæüìåíá ðáéäéÜ ðñïÝñ÷ïíôáé óõíÞèùò áðü êïéíùíßåò óôéò ïðïßåò ï ïéêïãåíåéáêüò éóôüò Ý÷åé äéáññáãåß (ðüëåìïé-åìöýëéåò óõññÜîåéò) Þ áðü Åéê.6.11 ÐáéäéÜ åñãáæüìåíá óôçí ôáðçôïõñãßá (UNICEF Annual Report, 2003).

Ç êáôÜóôáóç ôùí ðáéäéþí óôïí êüóìï (öôþ÷åéá, ðüëåìïò, AIDS) •640.000.000 ðáéäéÜ äåí Ý÷ïõí éêáíïðïéçôéêÞ óôÝãáóç. •500.000.000 ðáéäéÜ äåí Ý÷ïõí ðñüóâáóç óå åãêáôáóôÜóåéò õãéåéíÞò. •400.000.000 ðáéäéÜ äåí Ý÷ïõí ðñüóâáóç óå ðüóéìï íåñü. •300.000.000 ðáéäéÜ óôåñïýíôáé ôçí ðëçñïöüñçóç. •270.000.000 ðáéäéÜ äåí Ý÷ïõí ðñüóâáóç óå âáóéêÝò õðçñåóßåò õãåßáò. • 90.000.000 ðáéäéÜ óôåñïýíôáé ôï öáãçôü óå ìåãÜëï âáèìü. (www.unicef.gr. reports. sowcr 2005.php)


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 126

Êïéíùíéïëïãßá

126

Ôï óýã÷ñïíï äïõëåìðüñéï ÐáéäéÜ áðü ôçí ÁöñéêÞ, ôçí Êßíá êáé ôéò Éíäßåò, ìå ðáãßäá ôç ìüñöùóç Ýñ÷ïíôáé óôç Âñåôáíßá üðïõ ôá ÷ñçóéìïðïéïýí ùò äïýëïõò «Ç áíèñþðéíç åêìåôÜëëåõóç Ý÷åé ðïëëÝò ìïñöÝò…ÂñåôáíéêÝò åöçìåñßäåò áðïêÜëõøáí ðñïóöÜôùò ôéò áíçóõ÷çôéêÝò äéáóôÜóåéò ôïõ äïõëåìðïñßïõ ðáéäéþí áðü áöñéêáíéêÝò ÷þñåò ôá ïðïßá ðñïùèïýíôáé, êõñéïëåêôéêÜ ùò óêëÜâïé, óå ðëïýóéá óðßôéá. Ôá èýìáôá åßíáé êõñßùò êïñßôóéá áðü ÷þñåò ôçò ÄõôéêÞò ÁöñéêÞò, ðïõ îåêéíïýí ìå ôçí åëðßäá ìéáò êáëÞò ìüñöùóçò óôçí Åõñþðç, ãéá íá êáôáëÞîïõí íá õðçñåôïýí ðëïýóéåò ïéêïãÝíåéåò ÷ùñßò áìïéâÞ. Ðéóôåýåôáé üôé Ýíá óçìáíôéêü ðïóïóôü ôùí ðåñßðïõ 10.000 ðáéäéþí áðü ôç ÄõôéêÞ ÁöñéêÞ ðïõ öôÜíïõí óôç Âñåôáíßá, ãéá íá æÞóïõí õðïôßèåôáé ìå èåôÝò ïéêïãÝíåéåò, ðñïïñßæïíôáé óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ãéá ëáèñáßá ïéêéáêÞ åñãáóßá…Ïé óðåßñåò ðïõ ôá óôñáôïëïãïýí ëÝíå óõíÞèùò óôïõò ãïíåßò üôé èá ôá ðÜíå óôçí Åõñþðç ãéá íá ìïñöùèïýí ìå áíôÜëëáãìá ìéá ìéêñÞ âïÞèåéá óôï óðßôé üðïõ èá æïõí. ÊáôÜ ôïí ßäéï ôñüðï öôÜíïõí êáé ðáéäéÜ áðü ôçí Êßíá êáé ôï ÂéåôíÜì, ðïõ êáôáëÞãïõí äïýëïé óå ðáñÜíïìåò âéïôå÷íßåò êáé åóôéáôüñéá. Óýìöùíá ìå åêôéìÞóåéò ïñéóìÝíùí áíèñùðéóôéêþí ïñãáíþóåùí, ç ðñïþèçóç ãéá ïéêéáêÞ õðçñåóßá ëáìâÜíåé áêüìç ìåãáëýôåñåò äéáóôÜóåéò áðü ôçí ðáéäéêÞ ðïñíåßá…èïñõâçìÝíïé áðü ôçí Ýêôáóç ôïõ öáéíïìÝíïõ ïé áñìüäéïé õðïõñãïß åôïéìÜæïíôáé, êáôüðéí õðïäåßîåùò ôçò UNICEF, íá êëåßóïõí Ýíá ðáñáèõñÜêé ôïõ íüìïõ ðïõ áîéïðïéïýí ïé óýã÷ñïíïé äïõëÝìðïñïé. ¼ðùò ðñïåéäïðïéåß ç ïñãÜíùóç óå ÝêèåóÞ ôçò ãéá ôç äéáêßíçóç ðáéäéþí…åíþ ç âñåôáíéêÞ êõâÝñíçóç áíÜãåé ôçí ðáñÜíïìç åéóáãùãÞ ðáéäéþí óôç ÷þñá ìå óêïðü ôçí ðïñíåßá óå áäßêçìá, ðïõ åðéóåßåé ðïéíÞ 14åôïýò êÜèåéñîçò, äåí Ý÷ïõí êÜðïéï üðëï åíáíôßïí ôùí óõììïñéþí ðïõ åìðïñåýïíôáé ðáéäéÜ ãéá êáôáíáãêáóôéêÞ åñãáóßá ìç óåîïõáëéêÞò öýóåùò…» ( Åëåõèåñïôõðßá, 28 Éïõíßïõ 2003).

Óôçí ðåñßðôùóç ôçò ÅëëÜäáò, êáé óýìöùíá ìå óôïé÷åßá ðïõ Ý÷ïõí ðáñïõóéáóôåß áðü éäñýìáôá ôá ïðïßá äñáóôçñéïðïéïýíôáé óôïí ôïìÝá ôçò ðñïóôáóáò ôïõ ðáéäéïý óôç ÷þñá ìáò (ð.÷. ºäñõìá Ìáñáãêïðïýëïõ) ïé åñãáæüìåíïé áíÞëéêïé ôï 1997 áíÝñ÷ïíôáí óå 79.000 (ðáéäéÜ 14-19 åôþí), åíþ ðåñßðïõ 3.000 õðïëïãßæïíôáí ôá ðáéäéÜ ðïõ åß÷áí ðÝóåé èýìáôá åêìåôÜëëåõóçò. Áêüìç õðïóôçñßæåôáé üôé ôï æÞôçìá ôçò ðáéäéêÞò åñãáóßáò êáé åêìåôÜëëåõóçò äéåõñýíåôáé, êáèþò ç ëåãüìåíç «êñõöÞ» åñãáóßá óôç âéïôå÷íßá êáé ôç ãåùñãßá ãíùñßæåé óïâáñÞ Üíèçóç. Áðü Ýñåõíá ôçò UNICEF (2000) ìå èÝìá «Ôá ðáéäéÜ ôùí öáíáñéþí» ðñïêýðôåé üôé 5.800 ðáéäéÜ æïýóáí êáé åñãÜæïíôáí ôï ìåãáëýôåñï ìÝñïò ôçò çìÝñáò óôïõò äñüìïõò. Ôá ðáéäéÜ áõôÜ Þôáí çëéêßáò áðü 2 ùò 15 åôþí êáé äñáóôçñéïðïéïýíôáí óå üëï ôï ËåêáíïðÝäéï ôçò ÁôôéêÞò. Êáôïéêïýóáí óå õðüãåéá, óå óêçíÝò, óå ðñü÷åéñïõò êáôáõëéóìïýò, áêüìá êáé óå âáãüíéá, óå åãêáôáëåëåéììÝíá áõôïêßíçôá êôë., åíþ ôï 2% äÞëùóå Üóôåãï. Óôï óýíïëï ôïõ äåßãìáôïò (955 ðáéäéÜ) ôï 61% Þôáí áãüñéá, ôï 44,1% ðñïåñ÷üôáí áðü åëëçíéêÝò ïéêïãÝíåéåò, åíþ ôá õðüëïéðá Þôáí ðáéäéÜ ìåôáíáóôþí Þ ðñïóöýãùí.

¸íá óçìáíôéêü ìÝñïò áõôþí ôùí ðáéäéþí âñéóêüôáí óôçí ÅëëÜäá ÷ùñßò ôïõò ãïíåßò ôïõò, åíþ åëÜ÷éóôá (20%) ðÞãáéíáí ó÷ïëåßï. ÐïëëÜ ðáéäéÜ äÞëùóáí üôé «åñãïäüôçò» ôïõò äåí åßíáé êÜðïéïò áðü ôïõò ãïíåßò ôïõò. Ôïõò åðéâÜëëïíôáí ôéìùñßåò, áí äåí Þèåëáí íá ðÜíå ãéá äïõëåéÜ Þ Ýêáíáí ìéêñÞ åßóðñáîç. Åßíáé ÷áñáêôçñéóôéêü üôé ðïëëÜ ðáéäéÜ äÞëùóáí ùò ôéìùñßåò, åêôüò áðü ôï îýëï, ôï üôé äåí ôïõò Ýäéíáí öáãçôü Þ üôé ôá áðåéëïýóáí íá ôá äéþîïõí áðü ôï ìÝñïò üðïõ äéÝìåíá텻 (UNICEF-ALCO, 2000). Óôïí ðáãêüóìéï êáôáìåñéóìü åñãáóßáò ç åêìåôÜëëåõóç ôùí ðáéäéþí áðïôåëåß ðñïóâïëÞ ãéá ôïí áíáðôõãìÝíï êüóìï. Ç áðïñßá ôçò ìéêñÞò Ñßíáò «áí äå äïõëÝøù, ðþò èá æÞóù;» èÝôåé ôï èÝìá ôçò áíôéìåôþðéóçò ôùí áíéóïôÞôùí êáé ôçò öôþ÷åéáò óôç âÜóç ôçò áíÜðôõîçò ôçò ðáãêüóìéáò êïéíùíßáò. Äåí ìðïñåß íá íïçèåß áíÜðôõîç óôï óýã÷ñïíï êüóìï, üôáí ïé áíéóüôçôåò áíÜìåóá óôá êñÜôç êáé óôá Üôïìá ìåãåèýíïíôáé. Ïé áíéóüôçôåò áõôÝò ðñïêáëïýí ôïí áðïêëåéóìü ôùí áôüìùí áðü âáóéêÜ áãáèÜ, üðùò åßíáé ç ðñüóâáóç óôéò õðçñåóßåò õãåßáò, åêðáßäåõóçò êáé ðïëéôéóìïý.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 127

127

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò

Áí äå äïõëÝøù, ðþò èá æÞóù; ¼íïìá: Ñßíá Ôüðïò êáôïéêßáò: ÐñáêÜò ÍáãêÜñ, ìéá ðáñáãêïýðïëç óôçí ÁíáôïëéêÞ Éíäßá ÅðÜããåëìá: óðÜåé ðÝôñåò Çëéêßá: ðÝíôå åôþí «”Ìïõ áñÝóå酔, øéèõñßæåé íôñïðáëÜ, ÷ùñßò íá óôáìáôÞóåé ôç äïõëåéÜ ôçò. Ç ðÝôñá óôéò ü÷èåò ôïõ ðïôáìïý Ìá÷áñÜíôá ìåôáôñÝðåôáé ìÝóá óå ëßãá äåõôåñüëåðôá óå ÷áëßêéá. ¸îé ìÝñåò ôçí åâäïìÜäá, áôåëåßùôåò þñåò êÜèå ìÝñá. Ìå ôçí ßäéá âñüìéêç êáé ó÷éóìÝíç öïýóôá, ôï ßäéï âñüìéêï êáé ó÷éóìÝíï ìðëïõæÜêé. “Èá Þèåëá üìùò íá ðçãáßíù óôï ó÷ïëåßï”, ëÝåé. ÏëüãõñÜ ôçò, ïêëáäüí åðÜíù óôïí ßäéï óùñü áðü ðÝôñåò, êÜôù áðü ìáýñåò ïìðñÝëåò ðïõ êñýâïõí ôïí Þëéï, áëëÜ åíôåßíïõí ôç æÝóôç, âñßóêïíôáé äåêÜäåò áêüìá ðáéäéÜ. “Áí äå äïõëÝøù, ðþò èá êåñäßóù ÷ñÞìáôá ãéá íá æÞóù;” ñùôÜ ç äåêÜ÷ñïíç Ìßíá, óðÜæïíôáò ôáõôü÷ñïíá ðÝôñåò ìáæß ìå ôïí áäåëöü ôçò, ôïí ÑáôæÝò, ðïõ íïìßæåé üôé åßíáé Ýîé åôþí, áëëÜ öáßíåôáé ìåãáëýôåñïò- êáíåßò åäþ äå ãíùñßæåé ðñáãìáôéêÜ ðüôå ãåííÞèçêå. …Ëáôïìåßá, ïñõ÷åßá êáé åñãïóôÜóéá: áõôÝò åßíáé ïé “äçìïöéëÝóôåñåò” åñãáóßåò ãéá ôá ðáéäéÜ åíüò êáôþôåñïõ èåïý. Óôï Óéëéãêïýñé üìùò, óôç óôåíÞ ëùñßäá ãçò áíÜìåóá óôï ÍåðÜë êáé ôï ÌðáíãêëáíôÝò, ç ïðïßá óõíäÝåé ôá áðïìïíùìÝíá âïñåéïáíáôïëéêÜ êñáôßäéá ìå ôçí õðüëïéðç Éíäßá, ðéï åýêïëá âñßóêåé êáíåßò ðáéäéÜ íá åñãÜæïíôáé óôéò ü÷èåò ôïõ ðïôáìïý, óðÜæïíôáò ðÝôñåò ãéá íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí ôá ÷áëßêéá ùò ïéêïäïìéêü õëéêü Þ ìáæåýïíôáò Üììï ìå ôïí ßäéï óêïðü, ðáñÜ åíçëßêïõò. Áìåßâïíôáé áíÜëïãá ìå ôï öïñôßï. Ãéá Ýíá öïñôßï ðÝíôå ôüíùí ðáßñíïõí 700 ñïõðßåò äçëáäÞ ðåñßðïõ 12 åõñþ. Ç Ñßíá êáé ïé ãïíåßò ôçò ÷ñåéÜæïíôáé ðåñßðïõ ôÝóóåñéò åâäïìÜäåò ãéá Ýíá ôÝôïéï ðïóü. Æïõí ìáæß ìå ôá äýï Üëëá ðáéäéÜ ôçò ïéêïãÝíåéáò, ôç äþäåêá ìçíþí ÐñéãéÜíêá êáé ôïí ôñéþí åôþí ÂéêñÜì, óå ìéá êáëýâá áðü ìðáìðïý êáé ãéá âñáäéíü ôñþíå ìüíï ñýæé Þ øùìß ðïõ öôéÜ÷íïõí ïé ßäéïé. Ôéò ìÝñåò ôçò ðëçñùìÞò õðÜñ÷åé, áí åßíáé ôõ÷åñïß, êáé êñÝáò. Ôéò ðåñéóóüôåñåò ìÝñåò äåí õðÜñ÷ïõí ïýôå êáí ëá÷áíéêÜ. “Åßìáóôå öôù÷ïß, ðþò íá áãïñÜóïõìå ëá÷áíéêÜ;” ñùôÜ ç Ëßëá, ç 25÷ñïíç ìçôÝñá ôçò Ñßíá. Ôá ìåëáã÷ïëéêÜ ôçò ìÜôéá ãßíïíôáé áêüìç ðéï ìåëáã÷ïëéêÜ, üôáí óêÝöôåôáé ôï ìÝëëïí. Ï ôñß÷ñïíïò ÂéêñÜì “ðñïðïíåßôáé” Þäç ãéá ôç äïõëåéÜ ðïõ èá ðéÜóåé óå Ýíáí ÷ñüíï. Ôï ìïíáäéêü ôïõ ðáé÷íßäé, Üëëùóôå, åßíáé Ýíá ìéêñü óöõñ߅» (Ôá ÍÝá, 6/9/2004).

6.3. Áíôéìåôþðéóç ôùí áíéóïôÞôùí, ôçò öôþ÷åéáò êáé ôçò áíåñãßáò Ìðïñïýí ðñÜãìáôé íá áíôéìåôùðéóôïýí ïé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò, ôüóï óõëëïãéêÜ üóï êáé áôïìéêÜ; ÕðÜñ÷ïõí äéáöïñåôéêÝò èåùñÞóåéò âÜóåé ôùí ïðïßùí ìðïñåß íá äïèåß áðÜíôçóç óôï åñþôçìá áõôü. ÃåíéêÜ, ç áíôéìåôþðéóç ôùí áíéóïôÞôùí åîáñôÜôáé áðü ôç öýóç ôïõ êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêïý óõóôÞìáôïò êáé ôùí êáôåõèýíóåþí ôïõ (ð.÷. ìåßùóç Þ áýîçóç ôçò áíåñãßáò, ýðáñîç Þ áíõðáñîßá êïéíùíéêïý êñÜôïõò ê.Ü.). ¼óïí áöïñÜ ôéò ÷þñåò ìå åëåýèåñç ïéêïíïìßá, Ýìöáóç äßíåôáé óôï ñüëï ðïõ ìðïñïýí íá äéáäñáìáôßóïõí ôá Üôïìá, þóôå ìå ôçí åíåñãïðïßçóÞ ôïõò íá âåëôéþóïõí ôéò óõíèÞêåò ôçò æùÞò ôïõò. Áíôßèåôá, óôéò êåíôñéêÜ ó÷åäéáóìÝíåò ïéêïíïìßåò ôï âÜñïò ãéá ôçí áíôéìåôþðéóç ôùí êïéíùíéêþí áíéóïôÞôùí ðÝöôåé óôï êñÜôïò. ÅðéðëÝïí, ç äñÜóç ôùí óõíäéêáëéóôéêþí öïñÝùí (óõíäéêÜôá) åßíáé óçìáíôéêÞ óôï èÝìá ôçò äéåêäßêçóçò áéôçìÜôùí ðïõ áöïñïýí ôçí áíáêáôáíïìÞ

ôïõ ðáñáãüìåíïõ ðëïýôïõ (ð.÷. áéôÞìáôá ãéá áýîçóç ìéóèþí, ãéá ìåßùóç åñãÜóéìïõ ÷ñüíïõ ê.Ü.). ÅðïìÝíùò ïé êïéíùíéêÝò êáé ïéêïíïìéêÝò áíéóüôçôåò áíôéìåôùðßæïíôáé ìå äéáöïñåôéêü ôñüðï óå êÜèå éóôïñéêÞ ðåñßïäï êáé óå êÜèå êïéíùíßá. Ôï «êïéíùíéêü êñÜôïò» áíáöÝñåôáé ãéá ðñþôç öïñÜ óôï Ãåñìáíéêü Óýíôáãìá (1949), ôï ïðïßï êáé êáèéåñþíåé ôá êïéíùíéêÜ äéêáéþìáôá (õãåßá, åñãáóßá, áóöÜëéóç êôë.) êáé ïäçãåß óå ìéá ðïëéôéêÞ ðáñï÷þí ðñïò ôá ïéêïíïìéêÜ áóèåíÝóôåñá óôñþìáôá. Ç äçìéïõñãßá óõíåðþò ôïõ êïéíùíéêïý êñÜôïõò (êñÜôïõò ðñüíïéáò) ôçò óõëëïãéêÞò äçëáäÞ áíôéìåôþðéóçò ôùí áíéóïôÞôùí, ðñïóâëÝðåé óå ìéá áíáêáôáíïìÞ ôïõ ðëïýôïõ. Ç áíáêáôáíïìÞ ôïõ ðëïýôïõ óå ìéá êïéíùíßá åðéôõã÷Üíåôáé ìå äéÜöïñá ìÝôñá üðùò: • ôçí ðïëéôéêÞ ìéóèþí (óõëëïãéêÝò óõìâÜóåéò åñãáóßáò, ïéêïãåíåéáêÜ åðéäüìáôá ê.Ü.), • ôç öïñïëïãéêÞ ðïëéôéêÞ ìå óôü÷ï ôç ìåßùóç ôçò åðéâÜñõíóçò óôïõò ïéêïíïìéêÜ áóèåíÝóôåñïõò (ð.÷. ìåßùóç öüñùí ãéá ôéò ðïëõìåëåßò ïéêïãÝíåéåò, ìåßùóç áíáëïãßáò Ýììåóùí-Üìåóùí öüñùí),


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 128

128 •ôçí êïéíùíéêÞ áóöÜëéóç (éáôñïöáñìáêåõôéêÞ ðåñßèáëøç, óõíôáîéïäüôçóç, åðéäüìáôá óå Üôïìá ìå åéäéêÝò áíÜãêåò ê.Ü.), •ôçí ðñüóâáóç óå êïéíùíéêÝò õðçñåóßåò (ð.÷. óõìâïõëåõôéêÞ), •ôçí ðñüóâáóç óå áãáèÜ ðïëéôéóìïý (ð.÷. êïéíùíéêüò ôïõñéóìüò, åëåýèåñç åßóïäïò óå ìïõóåßá, åêäçëþóåéò ê.Ü.).

Êïéíùíéïëïãßá åñãáæüìåíïõ óå äéáöïñåôéêÝò åñãáóéáêÝò èÝóåéò. Áõôü óçìáßíåé üôé ðïëëïß åñãáæüìåíïé óôç äéÜñêåéá ôçò åðáããåëìáôéêÞò æùÞò ôïõò èá áëëÜîïõí ðáñáðÜíù áðü ìßá öïñÜ èÝóç åñãáóßáò. Ôá óõíáéóèÞìáôá ùóôüóï ðïõ óõíïäåýïõí ôïí åñãáæüìåíï åîáéôßáò áõôþí ôùí áëëáãþí åßíáé ç áâåâáéüôçôá êáé ç áíáóöÜëåéá. ÔÝôïéá ìÝôñá åîÜëëïõ èá ðñÝðåé íá óõíïäåýïíôáé êáé áðü ôçí ðñïóðÜèåéá áíÜðôõîçò ôçò ïéêïíïìßáò êáé ôüíùóçò ôùí åðåíäýóåùí, ôá ïðïßá ìå ôç óåéñÜ ôïõò èá äþóïõí íÝåò èÝóåéò åñãáóßáò.

Åéê. 6.12 Ç ðñüóâáóç óôéò õðçñåóßåò åßíáé ðñïûðüèåóç ãéá ôçí áíôéìåôþðéóç ôùí áíéóïôÞôùí (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Å. ÊïõìÜíôáñç).

Óýìöùíá ìå êÜðïéåò èåùñÞóåéò, ìÝôñá ãéá ôçí áíôéìåôþðéóç ôùí áíéóïôÞôùí êáé ôçò áíåñãßáò ìðïñïýí íá ëçöèïýí êáé áðü ôï ßäéï ôï Üôïìï. Ôï Üôïìï åßíáé äõíáôüí íá åíåñãïðïéçèåß êáé íá óõìâÜëåé áðïöáóéóôéêÜ óôç âåëôßùóç ôçò ðñïóùðéêÞò ôïõ ðïñåßáò ìÝóù ôçò åêðáßäåõóçò, ôçò åðáíáêáôÜñôéóçò êáé ôçò áðüêôçóçò Üëëùí ôõðéêþí ðñïóüíôùí. Óõãêåöáëáéþíïíôáò, ç åîÜëåéøç ôçò öôþ÷åéáò êáé ôùí áíéóïôÞôùí èÝôåé ôï æÞôçìá ôçò êïéíùíéêÞò äéêáéïóýíçò ðïõ, ùò éäåþäåò, èåìåëéþíåôáé óôçí áñ÷Þ ôçò äßêáéçò áíáêáôáíïìÞò ôùí õëéêþí êáé óõìâïëéêþí ðçãþí ðëïýôïõ (ð.÷. åéóïäçìÜôùí, áãáèþí, õðçñåóéþí, ðáéäåßáò, õãåßáò êôë.).

ÌåôÜ ôçí ïéêïíïìéêÞ êñßóç ôïõ 1980 îåêéíÜ Ýíáò äéÜëïãïò óôçí Åõñþðç ãéá ôç ìåßùóç ôçò óõìâïëÞò êáé ôç óõññßêíùóç ôïõ êïéíùíéêïý êñÜôïõò. Ç óõæÞôçóç áõôÞ óõíå÷ßæåôáé Ýùò óÞìåñá êáé Ý÷åé ùò áðïôÝëåóìá ôïí åðáíáðñïóäéïñéóìü ôçò ðïëéôéêÞò ðïõ áöïñÜ ôïõò ìéóèïýò, ôç öïñïëïãßá, ôçí êïéíùíéêÞ áóöÜëéóç ê.Ü. Ç áíôéìåôþðéóç ôçò áíåñãßáò áðïôåëåß êïìâéêü óçìåßï óôçí ðïëéôéêÞ êÜèå êñÜôïõò. Ï óôü÷ïò âÝâáéá äåí åßíáé Üëëïò áðü ôç ìåßùóç ôçò áíåñãßáò, ç ïðïßá áìâëýíåé, ìå ôç óåéñÜ ôçò, ôéò áíéóüôçôåò êáé ôç öôþ÷åéá. Ãéá ôï ëüãï áõôü äéáôõðþíïíôáé ðñïôÜóåéò üðùò ç ìåñéêÞ áðáó÷üëçóç Þ ç ðñüùñç óõíôáîéïäüôçóç åñãáæïìÝíùí Þ, áíôßèåôá, ç áýîçóç ôùí ïñßùí çëéêßáò ãéá óõíôáîéïäüôçóç ê.Ü. Óôï ßäéï ðëáßóéï åíôÜóóåôáé êáé ç åõåëéîßá óôçí åñãáóßá, ç ïðïßá ïñßæåôáé ùò ç óõíå÷Þò ìåôáêßíçóç ôïõ

Åéê. 6.13 Ó÷ïëåßï Äåýôåñçò Åõêáéñßáò: åíÞëéêïé ìáèçôÝò ìÝóá óôçí ôÜîç (Éóôïñßá ôïõ íÝïõ Åëëçíéóìïý, 1770-2000, ôüìïò 10ïò, ôåý÷ïò 12ï , åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 129

Åñãáóßá, áíåñãßá êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò

129

ÅñùôÞóåéò

1.Íá óõãêñßíåôå ôéò áíôéëÞøåéò ðïõ õðÞñ÷áí ãéá ôçí åñãáóßá óôçí Áñ÷áßá ÁèÞíá, ôç Ñþìç êáé ôï Ìåóáßùíá. Íá åíôÜîåôå ôéò áíôéëÞøåéò áõôÝò óå óõãêåêñéìÝíá êïéíùíéêÜ ðëáßóéá áðü ôï êåöÜëáéï 2. 2. Ðïéåò åßíáé ïé áéôßåò äéáöïñïðïßçóçò ôçò åñãáóßáò êáôÜ ôçí ðåñßïäï ôçò âéïìç÷áíéêÞò åðáíÜóôáóçò; 3. Íá âñåßôå ôá Üñèñá ôïõ ÓõíôÜãìáôïò ôá ó÷åôéêÜ ìå ôçí åñãáóßá (áðü ôï âéâëßï ôçò ´ Ëõêåßïõ: ÅéóáãùãÞ óôï äßêáéï êáé ôïõò ðïëéôéêïýò èåóìïýò, êáé íá ôá óõãêñßíåôå ìå ôï Üñèñï 23 ôïõ ðáñáèÝìáôïò áðü ôçí ÏéêïõìåíéêÞ ÄéáêÞñõîç ôùí ÄéêáéùìÜôùí ôïõ Áíèñþðïõ (óåë. 109). Ôé ðáñáôçñåßôå; 4. Ðþò ïñßæåôáé ï êáôáìåñéóìüò åñãáóßáò; Íá êáôáãñÜøåôå ôïí êáôáìåñéóìü åñãáóßáò ðïõ õðÜñ÷åé óôï óðßôé óáò. 5. Íá óõãêñßíåôå ôï öïñíôéêü êáé ôï ôåúëïñéêü óýóôçìá ïñãÜíùóçò ôçò åñãáóßáò. Ðïý óõãêëßíïõí êáé ðïý äéáöïñïðïéïýíôáé; 6. Ðüôå êáé ðþò áìöéóâçôÞèçêáí ïé áðüøåéò ôïõ ÔÝéëïñ êáé ôïõ Öïñíô; 7. Ðïéåò åßíáé ïé áéôßåò ðïõ äçìéïýñãçóáí ôéò óýã÷ñïíåò ìïñöÝò áðáó÷üëçóçò; 8. Ðéóôåýåôå üôé ç åñãáóßá êáé ç áíåñãßá åßíáé ìåôñÞóéìá ìåãÝèç; 9. Ðïéá åßíáé ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí åñãáóéáêþí ó÷Ýóåùí óôçí ÅëëÜäá; 10. Íá áíáöÝñåôå êïéíùíéêÝò ïìÜäåò ðïõ èåùñåßôå üôé ðëÞôôïíôáé ðåñéóóüôåñï áðü ôçí áíåñãßá óôçí ÅëëÜäá. 11. Ðþò ïñßæåôáé ç êïéíùíéêÞ äéáóôñùìÜôùóç; 12. Ðïéïò åßíáé ï ïñéóìüò ôùí êïéíùíéêþí ôÜîåùí; 13. Íá óõãêñßíåôå ôéò èåùñßåò ôïõ Ìáñî êáé ôïõ ÂÝìðåñ ãéá ôéò êïéíùíéêÝò ôÜîåéò. 14. Ìðïñïýìå íá êáôáôÜîïõìå Ýíáí Üíèñùðï óå ìéá êïéíùíéêÞ ôÜîç ìüíï áðü ôçí åìöÜíéóÞ ôïõ; 15. Ðþò ïñßæïíôáé áðü ôçí êïéíùíéïëïãßá ïé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò; 16. ÕðÜñ÷åé Ýíá êáé ìïíáäéêü êñéôÞñéï ãéá ôç öôþ÷åéá; 17. Ôé åßíáé áðüëõôç êáé ôé ó÷åôéêÞ öôþ÷åéá; 18. Ðïéåò åßíáé ïé óçìáíôéêüôåñåò èåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò ãéá ôç öôþ÷åéá; 19. Ðïéá åßíáé ç ó÷Ýóç ôçò öôþ÷åéáò ìå ôçí õãåßá; 20. Ðïéá åßíáé ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ êñÜôïõò ðñüíïéáò êáé ôé óõìâáßíåé óÞìåñá ìå ôéò êïéíùíéêÝò ðáñï÷Ýò; 21. Ãéáôß õðÜñ÷ïõí óôïí êüóìï ðáéäéÜ ðïõ åñãÜæïíôáé; 22. Ðþò ìðïñåß íá óõìâÜëåé ôï Üôïìï óôçí áíôéìåôþðéóç ôçò áíåñãßáò; Íá äþóåôå ðáñáäåßãìáôá.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 130


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 131

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò

131

7. ÌÏÑÖÅÓ ÊÁÉ ÊÏÉÍÙÍÉÊÅÓ ÂÁÓÅÉÓ ÔÇÓ ÅÎÏÕÓÉÁÓ

• Êïéíùíßåò ìå Þ ÷ùñßò êñáôéêÞ ïñãÜíùóç • ÌïñöÝò åîïõóßáò: ðáñáäïóéáêÞ, ÷áñéóìáôéêÞ, ïñèïëïãéêÞ åîïõóßá • Óõãêñüôçóç Ýèíïõò-êñÜôïõò êáé óõóôÞìáôá äéáêõâÝñíçóçò • ÌïñöÝò õðåñêñáôéêÞò åîïõóßáò • Ïé êïéíùíéêÝò âÜóåéò êáé ôá ìïíôÝëá ôçò åîïõóßáò • ÐïëéôéêÞ óõìðåñéöïñÜ êáé êïéíùíéêïß ðáñÜãïíôåò • ÐïëéôéêÞ áëëïôñßùóç: áßôéá êáé áíôéìåôþðéóç


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 132


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 133

133

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò

ÅéóáãùãÞ Ç êïéíùíéïëïãßá, ç éóôïñßá, áëëÜ êáé ç êïéíùíéêÞ áíèñùðïëïãßá Ý÷ïõí óõìâÜëåé ìå ôéò ìåëÝôåò ôïõò óôç äéáôýðùóç óõìðåñáóìÜôùí ó÷åôéêÜ ìå ôçí ðïëéôéêÞ ïñãÜíùóç, ôçí ýðáñîç Þ ôçí áíõðáñîßá óýíèåôùí êñáôéêþí äïìþí, óõóôçìÜôùí äéáêõâÝñíçóçò, ãñáöåéïêñáôßáò ê.Ü. óå äéÜöïñåò êïéíùíßåò ôïõ ðáñåëèüíôïò Þ ôïõ ðáñüíôïò.

7.1. Êïéíùíßåò ìå Þ ÷ùñßò êñáôéêÞ ïñãÜíùóç - ÈåùñçôéêÞ ðñïóÝããéóç Óôéò êïéíùíßåò ÷ùñßò êñáôéêÞ ïñãÜíùóç õðÞñ÷å Ýíáò áñ÷çãüò, ïé áñìïäéüôçôåò ôïõ ïðïßïõ åîáíôëïýíôáí óôçí åðßëõóç ôùí äéáöïñþí áíÜìåóá óôá ìÝëç ôçò öõëÞò Þ áíÜìåóá óôéò ïéêïãÝíåéåò. Ï áñ÷çãüò äå äéÝèåôå êáíÝíá ìÝóï åðéâïëÞò ôçò ôÜîçò (ð.÷. ôï áíôßóôïé÷ï ìéáò óçìåñéíÞò áóôõíïìßáò). Ôï ìüíï ðïõ äéÝèåôå Þôáí ôï ãüçôñï, ôï ïðïßï ôïõ áíáãíþñéæå ç êïéíüôçôá, ðñïêåéìÝíïõ íá äéáôçñÞóåé ôç óõíï÷Þ áíÜìåóá óôá ìÝëç ôçò öõëÞò ôïõ. Ï áñ÷çãüò ôçò öõëÞò, ãéá íá åêðëçñþóåé ôï ñüëï ôïõ åéñçíïðïéïý, ÷ñçóéìïðïéïýóå ôïí ðñïöïñéêü ëüãï (åíôïëÝò). Ôï åñþôçìá ùóôüóï ðïõ ðñïêýðôåé åßíáé: ï áñ÷çãüò åß÷å äýíáìç Þ åîïõóßá; ¼óïé ìåëåôïýí ôéò ðïëéôéêÝò ìïñöÝò ïñãÜíùóçò ôçò êïéíùíßáò, üôáí áíáöÝñïíôáé óôçí Ýííïéá ôçò äý-

Åéê. 7.1 «Ï Êáèéóôüò Ôáýñïò» («Sitting Bull»), 1831-1890:áñ÷çãüò ôçò öõëÞò ôùí ÉíäéÜíùí Óéïõ ( www.soc.gr/indians/chiefs/sb.jpg).

Ðßíáêáò 7.1. ×áñáêôçñéóôéêÜ ôùí êïéíùíéþí ìå Þ ÷ùñßò êñáôéêÞ äïìÞ Êïéíùíßá ÷ùñßò êñáôéêÞ äïìÞ

Êïéíùíßá ìå êñáôéêÞ äïìÞ

¢ôõðïé ìç÷áíéóìïß äéáêõâÝñíçóçò.

Ðïëéôéêïß ìç÷áíéóìïß Þ êõâåñíçôéêïß èåóìïß ðïõ äéáöïñïðïéïýíôáé áðü Üëëåò ïñãáíþóåéò.

Êïéíùíßá ìå áóáöÞ åäáöéêÜ üñéá.

Ç åîïõóßá áóêåßôáé óå óõãêåêñéìÝíï ðëçèõóìü êáé óõãêåêñéìÝíç åðéêñÜôåéá.

Ïé äéáöùíßåò êáé ïé áðïöÜóåéò ñõèìßæïíôáé áðü ïéêïãåíåéáêÝò Þ óõããåíéêÝò ïìÜäåò Þ, óå ìåãáëýôåñåò öõëåôéêÝò äïìÝò, áðü Ýíáí áñ÷çãü ìå ôçí õðïóôÞñéîç åíüò óõìâïõëßïõ.

Íïìéêü óýóôçìá ðïõ õðïóôçñßæåôáé áðü ôç äõíáôüôçôÜ ôïõ íá ÷ñçóéìïðïéåß Ýííïìç âßá.

Ïé ó÷Ýóåéò êáé ïé óõíáëëáãÝò êáèïñßæïíôáé óå óçìáíôéêü âáèìü áðü ôá Ýèéìá.

Ôá èåóìéêÜ üñãáíá ôçò êõâÝñíçóçò (ð.÷. õðïõñãéêü óõìâïýëéï, äçìüóéá äéïßêçóç êáé óôñáôüò) êáèïñßæïíôáé áðü ôï Óýíôáãìá.

ÐçãÞ: S. Hall, B. Gieben (2003:117).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:26

Page 134

134

Êïéíùíéïëïãßá

íáìçò, ôç äéáêñßíïõí áðü ôçí åîïõóßá. Ç äýíáìç áðïôåëåß óôïé÷åßï üëùí ôùí êïéíùíéêþí ó÷Ýóåùí êáé ðñïóäéïñßæåôáé ùò ç éêáíüôçôá ôùí áôüìùí Þ ôùí ïìÜäùí íá åðéâÜëïõí ôç èÝëçóÞ ôïõò Þ íá åêöñÜóïõí ôá óõìöÝñïíôÜ ôïõò (íá äéáìáñôõñçèïýí, íá áóêÞóïõí ðßåóç åêåß ðïõ ðñÝðåé, íá êçñýîïõí áðåñãßá ê.Ü.). Ç åîïõóßá, áíôßèåôá, ïñßæåôáé ùò ç íüìéìç ÷ñÞóç ôçò âßáò (óõíÞèùò áðü ìÝñïõò ôïõ êñÜôïõò). Ï ÂÝìðåñ üñéóå ôç äýíáìç ùò ôçí éêáíüôçôá Üóêçóçò åëÝã÷ïõ ôçò óõìðåñéöïñÜò. ÕðÜñ÷ïõí Üíèñùðïé ðïõ ìðïñïýí íá ðáñáêéíïýí ôá ðëÞèç, íá åðçñåÜæïõí Þ êáé íá áëëÜæïõí ôéò áðüøåéò ôùí áêñïáôþí ôïõò, íá «äßíïõí ôáõôüôçôá» óå Ýíá êïéíùíéêÜ áíïìïéïãåíÝò ðëÞèïò, Üíèñùðïé äçëáäÞ ðïõ åßíáé ðñïóùðéêüôçôåò ìå ìåãÜëç åðéññïÞ. ¸íá Üëëï åßäïò äýíáìçò êáôÜ ôï Ãåñìáíü êïéíùíéïëüãï åßíáé ç êïéíùíéêÞ åðéâïëÞ Þ ç åîïõóßá. Ç åîïõóßá áðáéôåß ôç ÷ñÞóç âßáò (êáôáíáãêáóìïý) Þ ôçí áðåéëÞ ÷ñÞóçò âßáò ãéá ôçí Üóêçóç åëÝã÷ïõ. ÂÝâáéá, óôéò ïñãáíùìÝíåò êïéíùíßåò äõôéêïý ôýðïõ óôéò ïðïßåò æïýìå ç ÷ñÞóç öõóéêÞò âßáò áðü éäéþôç Þ áêüìç áðü ïñãáíùìÝíç ïìÜäá åßíáé ðáñÜíïìç. Ç ìüíç áñ÷Þ ðïõ íïìéìïðïéåßôáé íá áóêÞóåé âßá åßíáé ç êåíôñéêÞ ðïëéôéêÞ áñ÷Þ êáé ïé ìç÷áíéóìïß ôçò, óôïõò ïðïßïõò åìðéóôåýåôáé ôï äéêáßùìá áõôü. ÁõôÞ ç êåíôñéêÞ ðïëéôéêÞ áñ÷Þ åßíáé ôï êñÜôïò, ðïõ êáôÝ÷åé, óýìöùíá ìå ôïí ÂÝìðåñ, ôï ìïíïðþëéï ôçò Ýííïìçò âßáò. ¸ôóé, ïñßæåé ôï êñÜôïò ùò ôçí «êïéíüôçôá ôùí áíèñþðùí ç ïðïßá áîéþíåé (áðïôåëåóìáôéêÜ) ôï ìïíïðþëéï óôç ÷ñÞóç ôçò íüìéìçò öõóéêÞò âßáò ìÝóá óå Ýíá ïñéóìÝíï Ýäáöïò» (Ì. Weber, 1996: 45).

«..üðùò åðéóÞìáíå ï ÂÝìðåñ ôï êýñïò ôïõ êñÜôïõò åßíáé ôåñÜóôéï. Áðü üëåò ôéò êïéíüôçôåò åßíáé ç ìüíç óôçí ïðïßá ðáñÝ÷åôáé óôéò ìÝñåò ìáò ç íüìéìç åîïõóßá ðÜíù óôç æùÞ, ôï èÜíáôï êáé ôçí åëåõèåñßá...Óå ðåñßïäï åéñÞíçò åßíáé ï óçìáíôéêüôåñïò ïéêïíïìéêüò åðé÷åéñçìáôßáò êáé ï éó÷õñüôåñïò éèýíùí ãéá íá åðéâÜëëåé öüñïõò óôïõò ðïëßôåò. Óå ðåñßïäï ðïëÝìïõ Ý÷åé ôçí áðåñéüñéóôç êáôï÷Þ üëùí ôùí ïéêïíïìéêþí áãáèþí óôá ïðïßá Ý÷åé ðñüóâáóç...» (Christian de Montibert, 2000:110) . Ç äçìéïõñãßá ôïõ êñÜôïõò åßíáé ìéá äéáäéêáóßá óõíå÷ïýò ïñèïëïãéêïðïßçóçò, ôçò ïðïßáò ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ êáôÜ ôïí ÂÝìðåñ åßíáé ôá åîÞò: • óõãêñüôçóç åíüò óþìáôïò ìüíéìùí êáé åéäéêþí õðáëëÞëùí (ãñáöåéïêñáôßá),

•ïñéóìüò ìüíéìùí äéáäéêáóéþí äéá÷åßñéóçò êáé åëÝã÷ïõ, •ðñïóäéïñéóìüò ìéáò åìöáíïýò éåñáñ÷ßáò áñìïäéïôÞôùí. Ï Á. Êïíô èåùñåß üôé ôï êñÜôïò åßíáé áðïôÝëåóìá ôçò áýîçóçò ôïõ ìåãÝèïõò ôùí êïéíùíéþí êáé êáôÜ óõíÝðåéá ôçò ðïëõðëïêüôçôÜò ôïõò (üóï ðéï ìåãÜëåò ðëçèõóìéáêÜ åßíáé ïé êïéíùíßåò ôüóï ìåãáëýôåñç áíÜãêç Ý÷ïõí áðü óýíèåôåò äïìÝò äéïßêçóçò). Ï Ìáñî áðïäßäåé ôç ãÝíåóç ôïõ êñÜôïõò óôç äéáöïñïðïßçóç ôçò êïéíùíßáò, äçëáäÞ óôï äéá÷ùñéóìü áõôþí ðïõ êáôÝ÷ïõí ôá ìÝóá ðáñáãùãÞò êáé éäéïðïéïýíôáé ôï êÝñäïò áðü áõôïýò ðïõ ôï ìüíï ðïõ êáôÝ÷ïõí åßíáé ç äýíáìç ôçò åñãáóßáò ôïõò. ¸ôóé ôï êñÜôïò, óýìöùíá ìå ôïí Ìáñî, õðçñåôåß ôïõò ïéêïíïìéêÜ êõñßáñ÷ïõò, üðïéá êáé áí åßíáé ç ìïñöÞ äéáêõâÝñíçóÞò ôïõ (äçìïêñáôßá, ìïíáñ÷ßá êôë.).

«..ôï êñÜôïò ïéêïäïìåßôáé ðÜíù óå Ýíá áßóèçìá óõíôñïöéêüôçôáò. Ôé åßíáé áõôü ôï áßóèçìá; ...åßíáé Ýíá óõëëïãéêü áßóèçìá åíüôçôáò, ðïõ êÜíåé áõôïýò ðïõ êáôáêëýæïíôáé áðü áõôü íá íéþèïõí üôé åßíáé ößëïé êáé óõããåíåßò. Áõôü ôï áßóèçìá åßíáé äéôôü. Åßíáé ç óõíåßäçóç üôé áíÞêåé êáíåßò óôï ßäéï åßäïò, ç ïðïßá áöåíüò äÝíåé äõíáôÜ ìåôáîý ôïõò üóïõò ôçí Ý÷ïõí þóôå õðåñéó÷ýåé üëùí ôùí äéáöïñþí ðïõ ðñïêýðôïõí áðü ôéò ïéêïíïìéêÝò óõãêñïýóåéò Þ ôéò êïéíùíéêÝò äéáâáèìßóåéò, êáé áöåôÝñïõ ôïõò ÷ùñßæåé áðü üóïõò äåí áíÞêïõí óôï ßäéï “åßäïò”. Åßíáé ç åðéèõìßá íá ìçí áíÞêåé êáíåßò óå Üëëç ïìÜäá. Ç ýðáñîç áõôïý ôïõ áéóèÞìáôïò óõíôñïöéêüôçôáò åßíáé ôï èåìÝëéï åíüò óôáèåñïý äçìïêñáôéêïý êñÜôïõò» (C. Geertz, 2003: 257).

7.1.1 ÌïñöÝò åîïõóßáò Ç êïéíùíéïëïãßá áó÷ïëÞèçêå åêôåíþò ìå ôéò Ýííïéåò ôçò ðïëéôéêÞò êõñéáñ÷ßáò, ôïõ áíôáãùíéóìïý êáé ôçò åîïõóßáò, êáèþò êáé ìå ôïõò ôñüðïõò ëåéôïõñãßáò ìéáò äçìïêñáôßáò. Ï ÂÝìðåñ óõíÝâáëå óçìáíôéêÜ óôçí ðñïóÝããéóç ôïõ äçìïêñáôéêïý ðïëéôåýìáôïò. ÂÝâáéá ðïëëïß ôïõ Üóêçóáí êñéôéêÞ, ãéá ôï ëüãï üôé ôïðïèÝôçóå óôï åðßêåíôñï ôçò ðïëéôéêÞò ôéò Ýííïéåò ôïõ áíôáãùíéóìïý, ôçò åðéâïëÞò êáé ðñïðÜíôùí ôïõ áãþíá. «ÐïëéôéêÞ óçìáßíåé áãþíáò», éó÷õñßóôçêå. Ôï ãåãïíüò üôé ìðïñåß


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 135

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò íá áðïêëåßïíôáé áðü áõôü ôïí áãþíá éêáíïß õðïøÞöéïé (ïé ïðïßïé äåí Ý÷ïõí åðéññïÞ óôï êïéíü Þ óôá Ì.Ì.Å.) äåí åñåõíÜôáé åðáñêþò áðü ôïí ÂÝìðåñ. Ùóôüóï, ç êñéôéêÞ áõôÞ äåí áöáéñåß ôßðïôá áðü ôï êýñïò ôïõ Ãåñìáíïý êïéíùíéïëüãïõ, ôï áíôßèåôï èá ëÝãáìå. Ç óõæÞôçóç óõíå÷ßæåôáé, êáé áõôüò åßíáé óôï åðßêåíôñü ôçò. ÊáôÜ ôïí ÂÝìðåñ õðÜñ÷ïõí ôñåéò ôýðïé (íïìéìïðïßçóçò ôçò) åîïõóßáò: á. Ç ðáñáäïóéáêÞ åîïõóßá. ÕðÜñ÷ïõí êïéíùíßåò (ð.÷. öõëåôéêÝò) óôéò ïðïßåò ï áñ÷çãüò äåí åêëÝãåôáé. Ç íïìéìüôçôÜ ôïõ ðñïÝñ÷åôáé áðü ôï åèéìéêü äßêáéï (äçëáäÞ áðü ôéò óõíÞèåéåò êáé ôéò ðáñáäüóåéò ðïõ ðåñíïýí áðü ôç ìéá ãåíéÜ óôçí Üëëç). Áõôü ôï åßäïò ôçò ðáñáäïóéáêÞò åîïõóßáò ðïõ åíóáñêþíåôáé óôï ðñüóùðï ôïõ ðáôÝñá-áñ÷çãïý, ìðïñåß íá ôï óõíáíôÞóåé êáíåßò óôéò åêôåôáìÝíåò ïéêïãÝíåéåò ôçò áãñïôéêÞò êïéíùíßáò.

Ôýðïé ðáñáäïóéáêÞò åîïõóßáò (Ïé öùôïãñáößåò åßíáé åõãåíéêÞ ðñïóöïñÜ ôùí ðñåóâåéþí ôçò Éóðáíßáò êáé ôçò Éïñäáíßáò).

Åéê. 7.2á ×ïõÜí ÊÜñëïò (Juan Carlos), ÂáóéëéÜò ôçò Éóðáíßáò.

135 ÊáôÜ ôï ðáñåëèüí (18ï áéþíá) ïé âáóéëåßò êõâåñíïýóáí «åëÝù Èåïý», åíþ ç ìåôáâßâáóç ôçò åîïõóßáò ãéíüôáí óõíÞèùò åéñçíéêÜ, áöïý êáíåßò äåí ìðïñïýóå íá ôç äéåêäéêÞóåé: ïé ìüíïé ðïõ ìðïñïýóáí íá åßíáé ïé åðüìåíïé Üñ÷ïíôåò Þôáí ïé áðüãïíïé ôïõ âáóéëéÜ. ÓÞìåñá óôçí Åõñþðç (Áããëßá, Éóðáíßá, ÂÝëãéï êôë.) ïé âáóéëåßò äåí áóêïýí ðñáãìáôéêÞ åîïõóßá. Áíôßèåôá, óå êÜðïéåò Üëëåò ÷þñåò (ð.÷. Éïñäáíßá, Ìáñüêï) ïé âáóéëåßò Ý÷ïõí ïõóéáóôéêÝò áñìïäéüôçôåò. Ï ôýðïò ôçò ðáñáäïóéáêÞò åîïõóßáò ðáñÝ÷åé ðåñéóóüôåñç óôáèåñüôçôá áðü áõôüí ôçò ÷áñéóìáôéêÞò åîïõóßáò. â. Ç ÷áñéóìáôéêÞ åîïõóßá. ÁõôÞ ç åîïõóßá âáóßæåôáé óå ìéá åîáéñåôéêÞ ðñïóùðéêüôçôá ðïõ äéáèÝôåé ôï «÷Üñéóìá», ôïí çñùéóìü Þ ôéò çãåôéêÝò éêáíüôçôåò. Ç ÷áñéóìáôéêÞ åîïõóßá õðÜñ÷åé óôç äýíáìç «…ôçò óõíáéóèçìáôéêÞò áöïóßùóçò óôï ðñüóùðï ôïõ êõñßïõ êáé ôá ÷áñßóìáôÜ ôïõ, éäéáßôåñá óôéò õðåñöõóéêÝò ôïõ éêáíüôçôåò…ôïí çñùéóìü ôïõ, ôç äýíáìç ôïõ ðíåýìáôïò Þ ôïõ ëüãïõ ôïõ…» (M. G. Schmidt, 2000:211). ×áñáêôçñéóôéêüò ôýðïò çãÝôç áõôÞò ôçò ìïñöÞò åîïõóßáò åßíáé ï ðñïöÞôçò, ï Þñùáò ðïëÝìïõ, ï äçìáãùãüò. Ç ÷áñéóìáôéêÞ åîïõóßá áóêåßôáé áðü Ýíá ðñüóùðï, êáé åßíáé ðïëý äýóêïëï íá ôç ìåôáâéâÜóåé óå êÜðïéï Üëëï. Èåìåëéþíåôáé áðïêëåéóôéêÜ

Åéê.7.2â ÁìðíôÜëá ÉÉ (Abdullah II bin Al-Hussein), ÂáóéëéÜò ôïõ ×áóåìéôéêïý Âáóéëåßïõ ôçò Éïñäáíßáò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 136

136

Êïéíùíéïëïãßá

óôçí åìðéóôïóýíç ôçò êïéíùíßáò, ðïõ áíáãíùñßæåé êÜðïéïí ùò ÷áñéóìáôéêü çãÝôç, êáé óôç óõíå÷Þ «åðéâåâáßùóç» ôïõ ÷áñßóìáôïò áõôïý, ôçò éêáíüôçôáò ôïõ çãÝôç äçëáäÞ íá êáèïäçãåß êáé íá ðåßèåé ôïõò «ïðáäïýò» ôïõ. Áðü ôç óôéãìÞ ðïõ äåí åðéâåâáéþíåôáé ôï ÷Üñéóìá, ç åîïõóßá ôïõ çãÝôç êáôáññÝåé. Ãéá ôá ìïíôÝñíá Ýèíç-êñÜôç ìéá ÷áñéóìáôéêÞ ðñïóùðéêüôçôá áðü ìüíç ôçò äåí ðáñÝ÷åé ìéá óôáèåñÞ âÜóç äýíáìçò. Ðáñáäåßãìáôá ÷áñéóìáôéêþí çãåôþí åßíáé ï Ôæïí Ö. ÊÝíåíôõ, ï ÌÜñôéí Ëïýèåñ Êéíãê, ï ÍÝëóïí ÌáíôÝëá, ï ÖéíôÝë ÊÜóôñï ê.Ü.

×áñéóìáôéêïß çãÝôåò

Åéê. 7.3á E. ÂåíéæÝëïò, (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larousse, Åíüôçôá É: ¢íèñùðïòÊïéíùíßá, 1996).

Åéê. 7.3ã Ì.Ë. Êéíãê («Ïé ðñùôáãùíéóôÝò», Ôï ÂÞìá, 16-6-1992).

Åéê.7.3â Ö. ÊÜóôñï (J. L. Shepard & R. W. Greene, Sociology and You, National Textbook Co. 2001).

Åéê. 7.3ä Í. ÌáíôÝëá ( Ðþò óõíäÝåé ôïí êüóìï ç Å.Å, ÅõñùðáúêÝò Êïéíüôçôåò, 1998).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 137

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò

137

ã. Ç ïñèïëïãéêÞ åîïõóßá. Ç åîïõóßá áõôÞ óôçñßæåôáé óôç «íïìéìüôçôá» ôùí èåóìïèåôçìÝíùí êáé áðü êïéíïý óõìöùíçìÝíùí íïìéêþí ñõèìßóåùí, áðü ôéò ïðïßåò áíôëïýí ôçí åîïõóßá üóïé ôçí áóêïýí. Óå áõôü ôïí ôýðï äéáêõâÝñíçóçò ç äýíáìç âñßóêåôáé ðåñéóóüôåñï óôá «ãñáöåßá» ðáñÜ óôá ðñüóùðá ðïõ ôá óôåëå÷þíïõí (ôïõò ãñáöåéïêñÜôåò). Áõôü óõìâáßíåé äéüôé üóïé êáôÝ÷ïõí ìéá èÝóç óôá êõâåñíçôéêÜ ãñáöåßá áíáìÝíåôáé íá ëåéôïõñãïýí óôç âÜóç óõãêåêñéìÝíùí íüìùí, êáíüíùí êáé ñüëùí. ¼ôáí, ãéá ðáñÜäåéãìá, åêëÝãåôáé íÝïò ðñüåäñïò ôçò äçìïêñáôßáò, ï áðåñ÷üìåíïò ðñüåäñïò ãßíåôáé éäéþôçò êáé ÷Üíåé ôá üðïéá ðñïíüìéÜ ôïõ. Ç Üóêçóç ôùí êáèçêüíôùí êÜèå ñüëïõ ãßíåôáé åíôüò ôùí íüìéìùí ïñßùí, êáé äå óõã÷ùñåßôáé êáôÜ÷ñçóç åîïõóßáò. Áñêåôïß ðñüåäñïé, ðñùèõðïõñãïß, åêðñüóùðïé ôïõ êïéíïâïõëßïõ óå äéÜöïñåò ÷þñåò Ý÷áóáí ôç èÝóç ôïõò ëüãù õðÝñâáóçò ôùí ïñßùí ôçò íïìéìüôçôáò.

Ôýðïé ïñèïëïãéêÞò åîïõóßáò Åéê. 7.4â Ê. Ðáðïýëéáò, Ðñüåäñïò ÅëëçíéêÞò Äçìïêñáôßáò (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ôçò Ðñïåäñßáò ôçò Äçìïêñáôßáò).

Åéê.7.4á ºíôéñá ÃêÜíôé, ð. Ðñùèõðïõñãüò ôçò Éíäßáò (Ðáãêüóìéï âéïãñáöéêü ëåîéêü, ÅêðáéäåõôéêÞ Åãêõêëïðáßäåéá, ôüìïò 3, ÅêäïôéêÞ Áèçíþí, 1999).

7.1.2 Óõãêñüôçóç ôïõ Ýèíïõò-êñÜôïõò êáé óõóôÞìáôá äéáêõâÝñíçóçò Ôá èÝìáôá ðïõ èßãïíôáé óå áõôÞ ôçí åíüôçôá ó÷åôßæïíôáé ìå ôéò Ýííïéåò ôïõ Ýèíïõò, ôïõ êñÜôïõò êáé ôùí äéÜöïñùí óõóôçìÜôùí äéáêõâÝñíçóçò. Ôé åßíáé üìùò Ýèíïò êáé ðïéá ôá êñéôÞñéá ãéá ôïí ðñïóäéïñéóìü ôïõ; Åßíáé ï ëáüò ðïõ êáôïéêåß óôïí ßäéï ÷þñï, åßíáé ç ãëþóóá ðïõ ìéëéÝôáé áðü ìéá êïéíüôçôá áíèñþðùí, åßíáé ç èÝëçóç ôùí ïìÜäùí íá õðÜñ÷ïõí

ùò êïéíüôçôåò Þ ìÞðùò ç êïéíÞ éóôïñßá ðïõ óõíäÝåé ôá ìÝëç ìéáò åèíéêÞò ïìÜäáò; Äýï åßíáé ïé äéáöïñåôéêÝò éäÝåò ðåñß Ýèíïõò ðïõ Ý÷ïõìå êëçñïíïìÞóåé: ç ìßá ðñïÝñ÷åôáé áðü ôç ÃáëëéêÞ ÅðáíÜóôáóç êáé óýìöùíá ìå áõôÞí ôï Ýèíïò ôáõôßæåôáé ìå ôï ëáü, ðïõ ïñßæåôáé ùò ìéá åëåýèåñç Ýíùóç ìå êïéíÜ ðïëéôéêÜ äéêáéþìáôá üëùí üóïé äéáìÝíïõí óôçí åäáöéêÞ ðåñéï÷Þ ðïõ óõãêñïôåß ôï êñÜôïò, áíåîáñôÞôùò èñçóêåßáò, êáôáãùãÞò Þ áêüìç êáé ãëþóóáò, äçëáäÞ ôï Ýèíïò óõìðåñéëáìâÜíåé ôéò ìåéïíüôçôåò. Ç Üëëç éäÝá ðåñß Ýèíïõò ðñïÝñ÷åôáé áðü ôï êßíçìá ôïõ Ñïìáíôéóìïý (Ãåñìáíßá) êáé óýìöùíá ìå áõôÞí ôï Ýèíïò ôáõôßæåôáé ìå ôï êïéíü ðáñåëèüí, ôçí éóôïñßá êáé ôçí êïéíÞ ðáñÜäïóç ðïõ óõíäÝåé ôá ìÝëç ìéáò êïéíüôçôáò. Ç éäéüôçôá ôïõ ðïëßôç óôï ðëáßóéï áõôÞò ôçò êïéíüôçôáò óöõñçëáôåßôáé ìÝóá áðü ôçí êïéíÞ êáôáãùãÞ êáé ôçí éóôïñßá. Ôï Ýèíïò-êñÜôïò ðïõ èá åîåôÜóïõìå óôç óõíÝ÷åéá äå ó÷åôßæåôáé ïýôå ìå ôéò ðüëåéò-êñÜôç ôçò áñ÷áéüôçôáò (ð.÷. ôçò Áñ÷áßáò ÁèÞíáò) ïýôå ìå ôá öÝïõäá, ðïõ åìöáíßæïíôáé óôï äõôéêï-åõñùðáúêü ìåóáßùíá êáé ôá ïðïßá óôçñßæïíôáé óôçí ýðáñîç åíüò êåíôñéêïý çãåìüíá êáé óôï êáèåóôþò åêìåôÜëëåõóçò ôùí äïõëïðáñïßêùí. ÂÝâáéá ïé éóôïñéêïß óõìöùíïýí óå ãåíéêÝò ãñáììÝò üôé ôá ðñþôá óôïé÷åßá ãÝíåóçò ôïõ êñÜôïõò áíé÷íåýïíôáé óôï ôÝëïò ôïõ Ìåóáßùíá êáé óõãêåêñéìÝíá áðü ôï 13ï ùò ôï 15ï áéþíá óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç ùò ìéá ôñéðëÞ áíôßäñáóç óôïõò çãåìüíåò âáóéëåßò, ôçí åêêëçóéáóôéêÞ äýíáìç êáé ôïõò öåïõäÜñ÷åò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 138

138 Ï êáéíïýñéïò ôýðïò ðïëéôéêÞò Ýêöñáóçò ðáßñíåé ôçí ïíïìáóßá «êñÜôïò» (áí êáé ï óõãêåêñéìÝíïò üñïò áñ÷ßæåé íá åðéêñáôåß ìåôÜ ôï 15ï áéþíá). Ôï êñÜôïò ðñïêýðôåé áðü ôçí åðéêñÜôçóç ôïõ çãåìüíáâáóéëéÜ ðÜíù óôïõò öåïõäÜñ÷åò êáé áðü ôçí áíÜðôõîç ôçò áóôéêÞò ôÜîçò. Ç áíåñ÷üìåíç áõôÞ ôÜîç, ç áóôéêÞ, ðñïùèåß ôï åíéáßï óõãêåíôñùôéêü Ýèíïò-êñÜôïò êáé äéåõñýíåé Ýôóé ôçí åðéâïëÞ ôçò óôï ïéêïíïìéêü êáé ôï ðïëéôéêü åðßðåäï. ÉóôïñéêÜ ìðïñïýìå íá äéáêñßíïõìå ôÝóóåñéò «ãåíéÝò» åèíþí êñáôþí:

Êïéíùíéïëïãßá

Åéê.7.5 ÅðáíÜóôáóç ôïõ 1821: áðáñ÷Þ óõãêñüôçóçò ôïõ åëëçíéêïý êñÜôïõò. Ðßíáêáò È. ÂñõæÜêç (Éóôïñßá ôïõ Åëëçíéêïý ¸èíïõò, ÅêäïôéêÞ Áèçíþí, 1975).

1. Ç ðñþôç «ãåíéÜ» êñáôþí, ðïõ äéáìïñöþèçêáí ôï 19ï áéþíá - áðü áíôßäñáóç óôéò öåïõäáñ÷éêÝò äïìÝò óôç âÜóç ôçò áñ÷Þò ôùí õðçêïïôÞôùí (ð.÷. ÃÜëëïò). 2. Ç äåýôåñç «ãåíéÜ» êñáôþí åìöáíßæåôáé êáôÜ ôïí 20ü áéþíá êáé êôßæåôáé ðÜíù óôá åñåßðéá ôçò ÃåñìáíéêÞò, ôçò ÁõóôñïïõããñéêÞò êáé ôçò ÏèùìáíéêÞò Áõôïêñáôïñßáò. Ãåíéêüôåñá, ï Ìåóïðüëåìïò Þôáí ìéá äýóêïëç ðåñßïäïò èåìåëßùóçò íÝùí êñáôþí. ÊÜðïéá áðü áõôÜ ôá íÝá êñÜôç áíôéóôïé÷ïýóáí óå ðáëéÜ Ýèíç ðïõ åðéâßùóáí ÷Üñç óôïí ðïëéôéóìü ôïõò êáé êÜðïéá Üëëá «êáôáóêåõÜóôçêáí» ðÜíù óå ðéï óýíèåôåò äïìÝò üðùò ç Ãéïõãêïóëáâßá, ðïõ áðïôåëïýóå ìéá ïìïóðïíäßá åðéìÝñïõò «êñáôþí». 3. Ç ôñßôç «ãåíéÜ» êñáôþí åìöáíßæåôáé áðü ôï 1945 êáé ìåôÜ ôï ôÝëïò ôçò áðïéêéïêñáôßáò. Óå áõôÞ ôç «ãåíéÜ» êñáôþí äåí ðñïçãåßôáé ôï Ýèíïò ôïõ êñÜôïõò, áëëÜ ôï êñÜôïò Ý÷åé ùò Ýñãï ôçí ïéêïäüìçóç ôïõ Ýèíïõò (ð.÷. Áëãåñßá). 4. Ç ôÝôáñôç «ãåíéÜ» êñáôþí ðñïÞëèå áðü ôçí êáôÜññåõóç ôùí ÷ùñþí ôïõ õðáñêôïý óïóéáëéóìïý áðü ôï 1989 êáé ìåôÜ (ð.÷. Ñùóßá, Ïõêñáíßá, Ãåùñãßá, Ëåõêïñùóßá, ÊáæáêóôÜí, Ôóå÷ßá, Óëïâáêßá, Óëïâåíßá, Êñïáôßá êôë.).

Ðïéïò êõâåñíÜ óôï ðëáßóéï ôïõ êñÜôïõò êáé ôé óçìáßíåé äéáêõâÝñíçóç; Ìðïñïýí ïé ðÜíôåò íá êõâåñíÞóïõí; Ç Ýííïéá ôçò äéáêõâÝñíçóçò Üëëáîå ðåñéå÷üìåíï óôï ðÝñáóìá ôùí áéþíùí êáé ç áëëáãÞ áõôÞ ó÷åôßæåôáé ìå óõãêåêñéìÝíåò êïéíùíéêÝò êáé ïéêïíïìéêÝò äéáäéêáóßåò. Áñêåôïß óôï÷áóôÝò èåùñïýí ôçí åìöÜíéóç ôïõ ÷ñé-

Ç ÅëëÜäá, áñ÷ßæåé ôç óõãêñüôçóÞ ôçò óå óýã÷ñïíï êñÜôïò ôï 1830. Ç äéáäéêáóßá áõôÞ ôåëåßùóå ôï 1947 ìå ôçí ðñïóÜñôçóç ôùí ÄùäåêáíÞóùí (ÓõíèÞêç Ðáñéóßùí). Ç äéáäéêáóßá äçìéïõñãßáò êñáôþí óõíå÷ßæåôáé óå ðïëëÜ ìÝñç ôïõ êüóìïõ, åíþ õðÜñ÷ïõí áêüìç Ýèíç ðïõ äéåêäéêïýí ôçí åäáöéêÞ êáé êñáôéêÞ ôïõò õðüóôáóç (ð.÷. Ðáëáéóôßíç).

óôéáíéóìïý ìéá ôïìÞ óôç óêÝøç ôçò ðïëéôéêÞò åðéóôÞìçò (ìéá ôïìÞ ìåôÜ ôïí ÐëÜôùíá êáé ôïí ÁñéóôïôÝëç), åíþ ðïëëïß ÷áñáêôÞñéóáí ôï ÷ñéóôéáíéóìü ùò Üñíçóç ôçò ðïëéôéêÞò êáé ôçò êïóìéêÞò åîïõóßáò, áöïý Ýäéíå ôá ðñùôåßá óôï ðíåýìá êáé óôçí ýðáñîç ôïõ Èåïý. Ôï óýóôçìá äéáêõâÝñíçóçò ðïõ óõíáíôÜôáé óôá óýã÷ñïíá êñÜôç êáé ôï ïðïßï ðñïûðïèÝôåé ôç äéáñêÞ

«Áí ãíþñéæá êÜôé ðïõ èá ìðïñïýóå íá ìå ùöåëÞóåé, áëëÜ ðïõ èá Ýâëáðôå ôçí ïéêïãÝíåéÜ ìïõ, èá ôï áðÝññéðôá. Áí ãíþñéæá êÜôé ðïõ èá ùöåëïýóå ôçí ïéêïãÝíåéÜ ìïõ, áëëÜ ü÷é ôçí ðáôñßäá ìïõ, èá ðñïóðáèïýóá íá ôï îå÷Üóù. Áí ãíþñéæá êÜôé ðïõ èá ùöåëïýóå ôçí ðáôñßäá ìïõ, áëëÜ èá Ýâëáðôå ôçí áíèñùðüôçôá, èá ôï èåùñïýóá Ýãêëçìá» (C.-L. Montesquieu, 16891755).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 139

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò óõììåôï÷Þ ôïõ ðïëßôç åßíáé ç äçìïêñáôßá (äÞìïò+ êñÜôïò). Ç äçìïêñáôßá óôçí áñ÷éêÞ ôçò åêäï÷Þ óôçí Áñ÷áßá ÅëëÜäá åßíáé ãíùóôÞ ùò Üìåóç äçìïêñáôßá (óõììåôï÷Þ üëùí ôùí åëåýèåñùí ðïëéôþí óôç ëÞøç ôùí áðïöÜóåùí). Óôá óýã÷ñïíá, ðïëõðëçèÞ êáé ðïëõðïëéôéóìéêÜ êñÜôç áõôüò ï ôýðïò äçìïêñáôßáò äåí ìðïñåß íá åöáñìïóôåß, ãé’ áõôü óõíáíôÜôáé ï áíôéðñïóùðåõôéêüò ôýðïò. Ç áíôéðñïóùðåõôéêÞ äçìïêñáôßá ïñßæåôáé ùò ç ðïëéôéêÞ ìïñöÞ äéáêõâÝñíçóçò óôçí ïðïßá ï ëáüò áóêåß Ýììåóá ôçí åîïõóßá äéÜ ôùí åêëåãìÝíùí áíôéðñïóþðùí ôïõ.

139 åêëçöèåß ùò ìéá ìïñöÞ Üìåóçò äçìïêñáôßáò. Ç éäåþäçò äéáäéêáóßá èåìåëßùóçò ôçò äçìïêñáôßáò ðåñéëáìâÜíåé: • ôçí áñ÷Þ ôçò áíôéðñïóþðåõóçò, • ôç äéïßêçóç ðïõ õðçñåôåß ôç ãåíéêÞ âïýëçóç, • ôç äéáöÜíåéá óôçí Üóêçóç ôçò åîïõóßáò, • ôç äéÜêñéóç ôùí åîïõóéþí (íïìïèåôéêÞ, åêôåëåóôéêÞ êáé äéêáóôéêÞ). Óôïí áíôßèåôï ðüëï áðü ôç äçìïêñáôßá âñßóêåôáé ï ïëïêëçñùôéóìüò. Óå áõôü ôï óýóôçìá ìüíï Ýíáò, ï êõâåñíÞôçò, êáôÝ÷åé áðüëõôç äýíáìç êáé äõíáôüôçôá åëÝã÷ïõ üëçò ôçò êïéíùíßáò. Ìßá áðü ôéò ìïñöÝò ôïõ ïëïêëçñùôéêïý êáèåóôþôïò åßíáé ç äéêôáôïñßá, ç ïðïßá áðïôåëåß áõôáñ÷éêü óýóôçìá äéáêõâÝñíçóçò, ðïõ óôçñßæåôáé óôç âßá. Ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ ïëïêëçñùôéóìïý åßíáé ôá åîÞò: •ç åðéâïëÞ ìéáò óõãêåêñéìÝíçò éäåïëïãßáò, •ç ýðáñîç ìïíïêïììáôéóìïý, •ç ýðáñîç åíüò ïñãáíùìÝíïõ ó÷åäßïõ åêöïâéóìïý ôùí ðïëéôþí, •ï áðüëõôïò Ýëåã÷ïò ôïõ óôñáôïý, •ï áðüëõôïò Ýëåã÷ïò ôùí ìÝóùí åðéêïéíùíßáò, •ç åëåã÷üìåíç êáé ðñïãñáììáôéóìÝíç áðü ôï êñÜôïò, ïéêïíïìßá. Ôï áõôáñ÷éêü óýóôçìá äéáêõâÝñíçóçò äåí áðÝ÷åé êáé ðïëý áðü ôïí ïëïêëçñùôéóìü êáé ðåñéëáìâÜíåé Ýíáí êõâåñíÞôç (ü÷é áðáñáßôçôá áéñåôüò) ï ïðïßïò, åíþ åðéôñÝðåé Ýíáí êÜðïéï âáèìü áôïìéêÞò åëåõèåñßáò, äåí åðéôñÝðåé ôç ëáúêÞ óõììåôï÷Þ óôç äéáêõâÝñíçóç. ÐáñÜäåéãìá áõôáñ÷éêïý çãÝôç Þôáí ï ÓÜ÷çò ôçò Ðåñóßáò.

Åéê. 7.6 Åëëçíéêü Êïéíïâïýëéï: èåóìüò áíôéðñïóùðåõôéêÞò äçìïêñáôßáò. (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ôçò ÂïõëÞò ôùí ÅëëÞíùí, 2005).

Óôï ðëáßóéï ôçò áíôéðñïóùðåõôéêÞò äçìïêñáôßáò ç âïýëçóç ôïõ ëáïý ìðïñåß íá áðïôõðùèåß êáé ìå ôç äéåîáãùãÞ äçìïøçößóìáôïò, ðïõ èá ìðïñïýóå íá

ÄéêôÜôïñåò - ðñùôáãùíéóôÝò óôçí áíáôñïðÞ äçìïêñáôéêÜ åêëåãìÝíùí êõâåñíÞóåùí

Åéê. 7.7á Á. ÐéíïóÝô (×éëÞ, 1973-1990) (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larousse, Åíüôçôá É: ¢íèñùðïò - êïéíùíßá, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2001).

Åéê. 7.7â Ã. ÆùéôÜêçò, Ó. Ðáôáêüò êáé Ã. Ðáðáäüðïõëïò (ÅëëÜäá). (Öéëïóïößá êáé êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò, ÅêäïôéêÞ Áèçíþí, 1997).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 140

Êïéíùíéïëïãßá

140

«Ï ×ßôëåñ áíÝâçêå óôçí åîïõóßá óôéò áñ÷Ýò ôïõ 1930 êáé áðïôåëåß Ýíá ðáñÜäåéãìá çãÝôç ïëïêëçñùôéêïý êáèåóôþôïò. Ï ×ßôëåñ êáé ôï Åèíéêü Óïóéáëéóôéêü Êüììá ôïõ åß÷áí üëç ôç äýíáìç áóêþíôáò áðüëõôï Ýëåã÷ï ìÝóù ôçò ÃêåóôÜðï, ôçò ìõóôéêÞò áóôõíïìßáò, êáé ôùí ïìÜäùí SS, ðïõ ôñïìïêñáôïýóáí êáé ôïõò ðïëéôéêïýò áíôéðÜëïõò ôïõ ×ßôëåñ áëëÜ êáé ôïõò áðëïýò Ãåñìáíïýò ðïëßôåò. Áóêïýóáí Ýëåã÷ï óå üëá ôá ìÝóá åðéêïéíùíßáò, ôï óôñáôü êáé ãåíéêüôåñá ôéò Ýíïðëåò äõíÜìåéò, åíþ ç íáæéóôéêÞ ãåñìáíéêÞ ïéêïíïìßá ðåñéåëÜìâáíå óôñáôçãéêÝò ãéá ïñãÜíùóç ôçò ðáñáãùãÞò, ïñãÜíùóç ôùí åñãïóôáóßùí, êáôáíáãêáóôéêÞ åñãáóßá» (J. Shepard, R.W. Greene 2001:430). ÂÝâáéá, ç êáôÜôáîç ôùí óõóôçìÜôùí äéáêõâÝñíçóçò äåí ìðïñåß íá åßíáé áðüëõôç. ¸÷åé ðáñáôçñçèåß üôé óôïé÷åßá êÜðïéïõ óõóôÞìáôïò äéáêõâÝñíçóçò ìðïñåß íá åíõðÜñ÷ïõí óå Üëëï óýóôçìá äïìéêÜ äéáöïñåôéêü. Óýìöùíá ìå ôïí ðïëéôéêü êïéíùíéïëüãï Ñ. Ìßêåëò, óôïé÷åßá áõôáñ÷éóìïý ìðïñåß íá åìöáíéóôïýí ìå ôçí ðÜñïäï ôïõ ÷ñüíïõ êáé êÜôù áðü ïñéóìÝíåò óõíèÞêåò êáé óå äçìïêñáôéêÜ óõóôÞìáôá äéáêõâÝñíçóçò. ÁëëÜ êáé áíôßóôñïöá, óôïé÷åßá äçìïêñáôßáò ìðïñåß íá åìöáíéóôïýí êáé óå ïëïêëçñùôéêÜ êáèåóôþôá, üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï äçìïøÞöéóìá õðÝñ Þ êáôÜ ôçò ìïíáñ÷ßáò ðïõ äéåîÞ÷èç ôï 1973 êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò äéêôáôïñßáò óôçí ÅëëÜäá.

7.1.3 ÌïñöÝò õðåñêñáôéêÞò åîïõóßáò ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç Åêôüò áðü ôéò êñáôéêÝò ðïëéôéêÝò åîïõóßåò õðÜñ÷ïõí êáé õðåñêñáôéêÝò. Ìéá ìïñöÞ õðåñêñáôéêÞò åîïõóßáò áðïôåëåß êáé ç ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç. ÌåôÜ ôï ´ Ðáãêüóìéï Ðüëåìï ôá êñÜôç ôçò Åõñþðçò Ýèåóáí ùò ðñïôåñáéüôçôá ôç ìåôáîý ôïõò óõíåñãáóßá ìå óêïðü ôçí åõçìåñßá ôùí ðïëéôþí, ôçí áðïöõãÞ ôùí ðïëÝìùí êáé ôç äéáóöÜëéóç ôçò åéñÞíçò. Ôï áðïôÝëåóìá áõôÞò ôçò óõíåñãáóßáò õðÞñîå ç äçìéïõñãßá ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò. Ç õðåñêñáôéêÞ áõôÞ åîïõóßá ðñïóðáèåß íá ïñãáíþóåé ôçí áãïñÜ ôùí åðéìÝñïõò åõñùðáúêþí êñáôþí, þóôå áõôÝò ïé åèíéêÝò áãïñÝò íá ëåéôïõñãïýí áíôáãùíéóôéêÜ ðñïò ôçí ðáãêüóìéá áãïñÜ. Áñ÷éêÜ ï êáðé-

Åéê.7.8 Åõñùðáúêü Êïéíïâïýëéï: èåóìüò õðåñêñáôéêÞò áíôéðñïóþðåõóçò ôùí êñáôþí (Åõñùðáúêü Êïéíïâïýëéï: Ôï êïéíïâïõëåõôéêü üñãáíï ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò, Ãñáöåßï ôïõ Åõñùðáúêïý Êïéíïâïõëßïõ ãéá ôçí ÅëëÜäá, 2000).

ôáëéóìüò ëåéôïýñãçóå óôï ðëáßóéï ôïõ Ýèíïõò-êñÜôïõò, ãéáôß Þôáí áíáãêáßá ç êñáôéêÞ ðñïóôáóßá ôçò åèíéêÞò áãïñÜò ãéá ôçí åäñáßùóÞ ôïõ. Ç ôÜóç üìùò ôïõ êåöáëáßïõ -âéïìç÷áíéêïý, åìðïñéêïý, ÷ñçìáôéóôçñéáêïý- ãéá ìåãéóôïðïßçóç ôùí êåñäþí ôï ùèåß ðñïò ôçí êáôÜêôçóç íÝùí áãïñþí. Êáô’ áõôü ôïí ôñüðï äçìéïõñãåßôáé ç áíÜãêç Üñóçò ôùí åèíéêþí ðåñéïñéóìþí êáé êáôÜñãçóçò ôùí ðñïóôáôåõôéêþí ãéá ôéò åèíéêÝò ïéêïíïìßåò ðëáéóßùí. Ç ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç (Å.Å.), ðïõ îåêßíçóå ùò ïéêïíïìéêÞ óõíåñãáóßá, ìåôåîåëßóóåôáé óå èåóìü ðïëéôéêÞò åíïðïßçóçò ôùí êñáôþí ôçò Åõñþðçò (êïéíÞ åîùôåñéêÞ ðïëéôéêÞ, êïéíÞ áãñïôéêÞ ðïëéôéêÞ êôë.). Óôçí Å.Å. áíáðôýóóïíôáé èåóìïß áíôéðñïóþðåõóçò ôùí åèíþí (ð.÷. Åõñùðáúêü Êïéíïâïýëéï), åêôåëåóôéêÜ üñãáíá (ð.÷. ÅõñùðáúêÞ ÅðéôñïðÞ, Åõñùðáúêü Óõìâïýëéï, Óõìâïýëéá Õðïõñãþí) áëëÜ êáé äéêáóôéêÜ üñãáíá (ð.÷. Åõñùðáúêü ÄéêáóôÞñéï) ôá ïðïßá áóêïýí äåóìåõôéêÞ ðïëéôéêÞ ãéá üëá ôá êñÜôç-ìÝëç (ð.÷. ìå ôïõò êáíïíéóìïýò, ôéò áðïöÜóåéò). ¸ôóé, èá ìðïñïýóáìå íá ðïýìå üôé óôï ðëáßóéï ôçò Å.Å. ïäçãïýìáóôå óå ìéá õðïêáôÜóôáóç ôïõ Ýñãïõ ôùí åèíéêþí êïéíïâïõëßùí. Ùóôüóï, ç Å.Å. åßíáé Ýíáò õðü äéáìüñöùóç õðåñêñáôéêüò ðïëéôéêüò èåóìüò êáé äåí Ý÷åé áêüìç ôéò åîïõóßåò ôïõ Ýèíïõò-êñÜôïõò Þ ìéáò ïìïóðïíäßáò ðïëéôåéþí. Ôï Åõñùðáúêü Êïéíïâïýëéï, ùò áíôéðñïóùðåõôéêüò èåóìüò, äåí Ý÷åé áíÜëïãåò íïìïèåôéêÝò áñìïäéüôçôåò. Ðåñéóóüôåñåò áñìïäéüôçôåò êáé åîïõóßåò Ý÷åé ç ÅõñùðáúêÞ ÅðéôñïðÞ, óôïé÷åßï ðïõ óõíéóôÜ «äçìïêñáôéêü Ýëëåéììá» êáé Ý÷åé åðéóçìáíèåß áðü ðïëëïýò ìåëåôçôÝò. Ïé åîïõóßåò ôçò Å.Å äéáìïñöþíïíôáé óõíå÷þò óôï ðëáßóéï ôçò äéåýñõíóçò, ìå


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 141

141

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò

Åéê. 7.9 Óêßôóï ôïõ Ã. Äåñìåíôæüãëïõ (ÅëëçíéêÞ Ðïëéôé-

êÞ Ãåëïéïãñáößá, Éíóôéôïýôï Äçìïêñáôßáò Ê. ÊáñáìáíëÞò, åêä. É. ÓéäÝñçò, 2002).

ôç óõììåôï÷Þ êáé Üëëùí êñáôþí. Ç ðïëéôéêÞ ïëïêëÞñùóç ôçò Å.Å. óõíå÷ßæåé íá áðïôåëåß âáóéêü óôü÷ï, ðáñÜ ôéò äõóêïëßåò ðïõ ðñïÝêõøáí áðü ôá áñíçôéêÜ áðïôåëÝóìáôá äçìïøçöéóìÜôùí (ð.÷. Ãáëëßá, Ïëëáíäßá) ãéá ôçí åðéêýñùóç ôïõ ÅõñùóõíôÜãìáôïò ôï 2005.

7.2. ÊïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò Ç äçìïêñáôßá åßíáé Ýíá ðïëéôéêü óýóôçìá óôï ïðïßï åêöñÜæåôáé ç ëáúêÞ âïýëçóç. Åßíáé üìùò Ýôóé; Åßíáé ç áíôéðñïóùðåõôéêÞ äçìïêñáôßá Ýíá ðïëéôéêü óýóôçìá óôï ïðïßï üëïé ðáßñíïõí ìÝñïò óôç ëÞøç ôùí áðïöÜóåùí Þ áóêïýí åîïõóßá; Ãéá íá ôï ðïýìå äéáöïñåôéêÜ, ç áíôéðñïóùðåõôéêÞ äçìïêñáôßá åßíáé ìéá ðñáãìáôéêüôçôá Þ ìéá åðßöáóç; Óå ãåíéêÝò ãñáììÝò, óôéò äçìïêñáôéêÝò êïéíùíßåò

õðÜñ÷ïõí ôñåéò èåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò ãéá ôçí åîïõóßá êáé ôïí Ýëåã÷ï ðïõ áõôÞ áóêåß: ôï ìïíôÝëï ôùí åëßô, ôï ðëïõñáëéóôéêü ìïíôÝëï êáé ôï ìáñîéóôéêü ìïíôÝëï.

Ôï ìïíôÝëï ôùí åëßô Âáóéêïß åêðñüóùðïé áõôÞò ôçò èÝóçò èåùñïýíôáé ï Â. ÐáñÝôï, ï Ñ. Ìßêåëò, ï Ôó.Ñ. Ìéëò. Óýìöùíá ìå ôïí Â. ÐáñÝôï, åëßô åßíáé ïé ðñþôïé, ïé äéáëå÷ôïß, ïé Üñéóôïé ìéáò êáôçãïñßáò ðñïóþðùí. Åéäéêüôåñá, êáé óýìöùíá ìå ôïí Ôó.Ñ. Ìéëò, ðïõ ðñùôïóôÜôçóå óôçí áíÜðôõîç ôïõ ó÷åôéêïý ìïíôÝëïõ, ç ðïëéôéêÞ åëßô áðïôåëåßôáé áðü ôçí çãåôéêÞ ïìÜäá ðïõ åìöáíßæåôáé ùò êýñéïò öïñÝáò Üóêçóçò ôçò ðïëéôéêÞò åîïõóßáò êáé ðåñéëáìâÜíåé ü÷é ìüíï áõôïýò ðïõ ðáßñíïõí ôéò ðïëéôéêÝò áðïöÜóåéò, áëëÜ êáé áõôïýò ðïõ áóêïýí áíôéðïëßôåõóç êáé åêöñÜæïõí êáôåóôçìÝíá óõìöÝñïíôá (âë. ðßíáêá 7.2).

Ðßíáêáò 7.2. ÅðáããåëìáôéêÞ áðáó÷üëçóç ôçò êýñéáò êáé ôçò äåõôåñåýïõóáò êõâåñíçôéêÞò åëßô ôçò ÅëëÜäáò (1974-2001)

ÅðÜããåëìá

Êýñéá åëßô 1 Áðüëõôïò áñéèìüò

Äéêçãüñïò ÊáèçãçôÞò Á.Å.É. Ïéêïíïìïëüãïò Éáôñüò Ðïëéôéêüò ìç÷áíéêüò/áñ÷éôÝêôïíáò ÄçìïóéïãñÜöïò Óôñáôéùôéêüò ¢ëëï Óýíïëï

50 11 14 10 12 7 6 29 139

Ðïóïóôü

36,0 7,9 10,1 7,2 8,6 5,0 4,3 20,9 100,0

Äåõôåñåýïõóá åëßô2 Áðüëõôïò áñéèìüò 57 22 9 19 17 9 11 43 187

Ðïóïóôü

30,5 11,7 4,8 10,2 9,1 4,8 5,9 23,0 100,0

ÐçãÞ: Ä. Ìðïõñßêïò êáé Ä.Á. Óùôçñüðïõëïò (2003:111-112) 1. ÂïõëåõôÝò ôçò Í.Ä. êáé ôïõ ÐÁ.ÓÏ.Ê. ðïõ ÷ñçìÜôéóáí õðïõñãïß, áíáðëçñùôÝò õðïõñãïß Þ õöõðïõñãïß ôñåéò Þ ðåñéóóüôåñåò öïñÝò êáôÜ ôçí ðåñßïäï 1974-2001. Ôï 82,7% êáôÝëáâáí áîßùìá õðïõñãïý. 2. ÂïõëåõôÝò ôçò Í.Ä. êáé ôïõ ÐÁ.ÓÏ.Ê. ðïõ ÷ñçìÜôéóáí õðïõñãïß, áíáðëçñùôÝò õðïõñãïß Þ õöõðïõñãïß ãéá ëéãüôåñåò áðü ôñåéò èçôåßåò êáôÜ ôçí ðåñßïäï 1974-2001. Ôï 28,5% êáôÝëáâáí áîßùìá õðïõñãïý.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 142

Êïéíùíéïëïãßá

142 Ç ïéêïíïìéêÞ åëßô áðïôåëåßôáé êõñßùò áðü äéåõèõíôÝò ìåãÜëùí åðé÷åéñÞóåùí, ìåãáëïìåôü÷ïõò êáé õøçëüâáèìá óôåëÝ÷ç ôùí åñãïäïôéêþí ïñãáíþóåùí. ÁõôÞ ç åëßô ëåéôïõñãåß ùò ïìÜäá ðßåóçò áðÝíáíôé óôçí ðïëéôéêÞ åëßô ìå óôü÷ï ôçí õðåñÜóðéóç ôùí óõìöåñüíôùí ôçò, åíþ, óôçí ðåñßðôùóç ðïõ íéþóåé üôé ôá óõìöÝñïíôÜ ôçò áðåéëïýíôáé, ìðïñåß íá öôÜóåé ìÝ÷ñé êáé óôçí áíáôñïðÞ ôçò êõâÝñíçóçò. ÔÝëïò, ç óôñáôéùôéêÞ åëßô áðïôåëåßôáé áðü ôá áíþôåñá óôåëÝ÷ç ôùí Ýíïðëùí äõíÜìåùí, ôùí óùìÜôùí áóöáëåßáò êáé ôçò áóôõíïìßáò. Ï ñüëïò ôïõò åßíáé ôüóï óçìáíôéêüò, ðïõ åíôÜóóåôáé óôéò ãñáììÝò ôçò éèýíïõóáò åëßô. Ïé çãÝôåò ôùí ôñéþí áõôþí åëßô åðéêïéíùíïýí ìåôáîý ôïõò êáé áëëçëïäéáðëÝêïíôáé, êáèþò ôá óõìöÝñïíôÜ ôïõò åßíáé ôáõôüóçìá, ðñÜãìá ðïõ ïäçãåß óå ìéá ìç åêëåãìÝíç ïëéãáñ÷ßá (ìå åîáßñåóç ôçí ðïëéôéêÞ åëßô), ç ïðïßá ëáìâÜíåé üëåò ôéò ðïëéôéêÝò áðïöÜóåéò êáé êáôåõèýíåé ôï åèíéêü ðåðñùìÝíï.

A B ÃÃ

«Ìå áõôü ôï ó÷Þìá áðïäßäïõìå ôçí ðõñáìßäá ôçò äýíáìçò ôïõ Ôó.Ñ. Ìéëò, ðïõ ðåñéëáìâÜíåé ôñßá åðßðåäá. Ôï Á åðßðåäï äåß÷íåé ôçí ïìÜäá ðïõ áðïôåëåßôáé áðü ôçí êõâÝñíçóç, ôïõò óôñáôéùôéêïýò êáé ôïõò äéåõèõíôÝò ìåãÜëùí åðé÷åéñÞóåùí. Ôï  äåß÷íåé ôéò äéÜöïñåò ïìÜäåò óõìöåñüíôùí ðïõ êáôÝ÷ïõí Ýíá ìÝóï åðßðåäï äýíáìçò. Ôï à åðßðåäï äåß÷íåé ôç «ìáæéêÞ êïéíùíßá», ôï ëáü, ðïõ Ý÷åé ôç ëéãüôåñç äýíáìç êáé åëÝã÷åôáé áðü ôá ðÜíù» (R.G. Braungart, 1976:225). Ôï ìïíôÝëï ôùí åëßô áöïñÜ êõñßùò ôçí áìåñéêáíéêÞ êïéíùíßá êáé äåß÷íåé ôçí êáèïëéêÞ êõñéáñ÷ßá ôïõ ïéêïíïìéêïý ðáñÜãïíôá ðÜíù óôïí ðïëéôéêü. ÁõôÞ ç êõñéáñ÷ßá ìåôáó÷çìáôßæåé ôçí ðïëéôéêÞ óå äéá÷åßñéóç ôå÷íïäéïéêçôéêÞò öýóåùò, ìå ü,ôé áõôü óçìáßíåé ãéá

Åéê. 7.10 Ãåëïéïãñáößá ôïõ Ã. Äåñìåíôæüãëïõ (ÅëëçíéêÞ ÐïëéôéêÞ Ãåëïéïãñáößá, Éíóôéôïýôï Äçìïêñáôßáò Ê. ÊáñáìáíëÞò, åêä. É. ÓéäÝñçò, 2002).

ôçí ðëåéïíüôçôá ôùí ðïëéôþí. Ïé ôå÷íïêñÜôåò åßíáé óýìâïõëïé óå êõâåñíçôéêÜ ãñáöåßá ðïõ ðñïôåßíïõí ôçí åðßëõóç äéÜöïñùí êïéíùíéêþí ðñïâëçìÜôùí ìå âÜóç ïéêïíïìéêÜ äåäïìÝíá, ðáñáãíùñßæïíôáò Ýôóé ôéò êïéíùíéêÝò áíÜãêåò êáé ôéò óïâáñÝò åðéðôþóåéò áõôÞò ôçò ðñáêôéêÞò óôç æùÞ ôùí ðïëéôþí. Ùò åê ôïýôïõ, ìå ôï óõãêåêñéìÝíï ìïíôÝëï äåí åêöñÜæåôáé ç ëáúêÞ âïýëçóç, åíþ ìåèïäåýåôáé ç ðñüóâáóç ïñãáíùìÝíùí óõìöåñüíôùí êáé éó÷õñþí ïéêïíïìéêþí ðáñáãüíôùí óôçí êõâÝñíçóç, åßôå Üìåóá åßôå Ýììåóá (üðùò ð.÷. ìÝóù ôçò äéáðëïêÞò êáé ôçò óýìðëåõóçò ôïõ óôñáôéùôéêïý ìç÷áíéóìïý ìå ôç âéïìç÷áíßá üðëùí êáé ôçò áðü êïéíïý äéáìüñöùóçò áìõíôéêÞò êáé åîùôåñéêÞò ðïëéôéêÞò).

Ôï ðëïõñáëéóôéêü ìïíôÝëï Ïé óýã÷ñïíåò êïéíùíßåò äéáêñßíïíôáé áðü êÜèå åßäïõò óõãêñïýóåéò ðïõ ëáìâÜíïõí ÷þñá ó’ áõôÝò êáé áðü ôïõò äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò æùÞò ãýñù áðü ôïõò ïðïßïõò ïé ðïëßôåò ïñãáíþíïõí ôá óõìöÝñïíôÜ ôïõò. ÐïëëÜ êéíÞìáôá, êüììáôá êáé äéÜöïñåò åíþóåéò áíôáãùíßæïíôáé ìåôáîý ôïõò ãéá ôï ðïéïò èá Ý÷åé ôç ìåãáëýôåñç åðéññïÞ óôçí êïéíùíßá. Óýìöùíá ìå ôï ðëïõñáëéóôéêü ìïíôÝëï ïé ðïëéôéêÝò áðïöÜóåéò åßíáé áðïôÝëåóìá äéáðñáãìáôåýóåùí êáé óõìâéâáóìþí áíÜìåóá óå áõôÝò ôéò äéáöïñåôéêÝò åíþóåéò êáé ïìÜäåò óõìöåñüíôùí. Êáìßá áðü áõôÝò ôéò ïìÜäåò äå öáßíåôáé íá êñáôÜ óôá ÷Ýñéá ôçò üëç ôç äýíáìç, ç ïðïßá ìÜëëïí äéá÷Ýåôáé óå ïëüêëçñç ôçí êïéíùíßá. Ïé èåùñçôéêïß ôïõ ðëïõñáëéóôéêïý ìïíôÝëïõ (üðùò ï Ñ. Íôáë, ï Ñ. Áñüí êáé ï Ôæ. ÃêáëìðñÝéè)


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 143

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò éó÷õñßæïíôáé üôé ç äýíáìç äéá÷Ýåôáé óå äéÜöïñïõò ôïìåßò, äçëáäÞ óôïí ðíåõìáôéêü, ôï óôñáôéùôéêü, ôïí ïéêïíïìéêü, ôïí ðïëéôéêü êáé ôï äéïéêçôéêü ôïìÝá. Ïé åëßô ôùí ôïìÝùí áõôþí - åßôå óõíåñãÜæïíôáé ìåôáîý ôïõò åßôå áíôáãùíßæåôáé ï Ýíáò ôïí Üëëïí - åêöñÜæïõí áéôÞìáôá êáé ðéÝóåéò ôçò êïéíùíéêÞò âÜóçò. ÊÜèå åëßô Ý÷åé ôç äõíáôüôçôá íá áóêÞóåé âÝôï* êáé íá áíáôñÝøåé ôéò áðïöÜóåéò ôùí Üëëùí. ¸ôóé ç åîïõóßá äåí áóêåßôáé ìüíï áðü ìéá äéåõèõíôéêÞ ôÜîç (ôï åðßðåäï Á ôçò ðõñáìßäáò ôïõ Ìéëò) áëëÜ êáé áðü ôéò åëßô ôùí äéáöüñùí ôïìÝùí, üðùò åßíáé ïé äéáíïïýìåíïé, ïé óõããñáöåßò êáé ïé åðéóôÞìïíåò, ïé áñ÷çãïß ôïõ óôñáôïý êáé ôçò áóôõíïìßáò, ïé éäéïêôÞôåò ôùí ìÝóùí ðáñáãùãÞò, ïé çãÝôåò ôùí åñãáôéêþí óõíäéêÜôùí êáé ôùí ðïëéôéêþí êïììÜôùí, ïé áíþôáôïé õðÜëëçëïé óôç äéïéêçôéêÞ åîïõóßá. Óôá ðëïõñáëéóôéêÜ ðïëéôéêÜ óõóôÞìáôá ïé Ý÷ïíôåò åîïõóßá ÷áëéíáãùãïýíôáé áðü ôïõò íüìïõò, åëÝã÷ïíôáé èåóìéêÜ áðü ôï êñÜôïò, åíþ öáßíåôáé üôé ïé äéÜöïñåò ïìÜäåò óõìöåñüíôùí áðïëáìâÜíïõí Ýíá õøçëü ðïóïóôü áõôïíïìßáò.

Ôï ìáñîéóôéêü ìïíôÝëï Ç ìáñîéóôéêÞ ïðôéêÞ èåùñåß üôé ôüóï ç åëéôßóôéêç üóï êáé ç ðëïõñáëéóôéêÞ Üðïøç óõãêáëýðôïõí ôçí ðñáãìáôéêüôçôá Þ åíéó÷ýïõí ôçí áõôáðÜôç ôçò ýðáñîçò áõôüíïìïõ ðïëéôéêïý ðåäßïõ. Ï Ìáñî éó÷õñßóôçêå üôé ôï êñÜôïò õðçñåôåß ôá óõìöÝñïíôá ôùí êõñßáñ÷ùí ôÜîåùí êáé ÷Üñç óôïõò èåóìéêïýò ìç÷áíéóìïýò êáôáóôïëÞò ðïõ äéáèÝôåé ìðïñåß íá áóêåß ôçí åîïõóßá ôïõ óôá åñãáôéêÜ óôñþìáôá. Ïé êõñéüôåñïé ìç÷áíéóìïß êáôáóôïëÞò ðïõ ÷ñçóéìïðïéåß ôï êñÜôïò åßíáé ç áóôõíïìßá, ï óôñáôüò, ôá äéêáóôÞñéá, ïé öõëáêÝò. Ïé ìåôáãåíÝóôåñïé, ìå åðéêåöáëÞò ôïí Ë. ÁëôïõóÝñ (L. Althusser, 1918-1990), åðçñåáóìÝíïé áðü ôç óêÝøç ôïõ Ìáñî ðñïóÝèåóáí óôïõò ìç÷áíéóìïýò êáôáóôïëÞò êáé ôïõò éäåïëïãéêïýò ìç÷áíéóìïýò ìå ôïõò ïðïßïõò ôï êñÜôïò áíáðáñÜãåé ôçí êõñßáñ÷ç éäåïëïãßá. Ïé éäåïëïãéêïß ìç÷áíéóìïß, åßôå äçìüóéïé åßôå éäéùôéêïß, ëåéôïõñãïýí ìå âÜóç ôçí ðåéèþ êáé ôçí ðñïðáãÜíäá. Ӓ áõôïýò ôïõò ìç÷áíéóìïýò êáôáôÜóóïõí ïé ìáñîéóôÝò ôï ó÷ïëåßï, ôçí ïéêïãÝíåéá, ôçí êïéíùíéêÞ áóöÜëåéá, ôïí Ýëåã÷ï ôùí áíçëßêùí ðáñáâáôþí ê.Ü. Ï ðïëéôéêüò éäåïëïãéêüò ìç÷áíéóìüò õðçñåôåßôáé áðü ôá äéÜöïñá êüììáôá, åíþ ï éäåïëïãéêüò ìç÷áíéóìüò ðëçñïöüñçóçò ôïõ êïéíïý áðü ôïí Ôýðï, ôï ñáäéüöùíï, ôçí ôçëåüñáóç êôë. Ïé éäåïëïãéêïß ìç÷áíéóìïß ôïõ êñÜôïõò åðéôñÝðïõí ôçí áíáðáñáãùãÞ ôùí êõñßáñ÷ùí êïéíùíéêþí ó÷Ýóåùí êáé äçìéïõñãÞèçêáí, óýìöùíá ìå ôïí Ë. ÁëôïõóÝñ, åðåéäÞ ïé ìç÷áíéóìïß êáôáóôïëÞò äåí áñêïýí ãéá íá äéáóöáëßóïõí ôçí çãåìïíßá ôçò êõñßáñ÷çò ôÜîçò.

143

«Ïé Ãêëéñ êáé ¼ñëåáíò [Áìåñéêáíïß êïéíùíéïëüãïé] ãñÜöïõí: “ôï êñÜôïò åßíáé ìéá äéáêñéôÞ ïñãÜíùóç õðåýèõíç ãéá ôçí ôÜîç óôçí êïéíùíßá... õðçñåôåß ôá óõìöÝñïíôá üëùí êáé ü÷é ìüíï áõôÜ ôçò ïéêïíïìéêÞò åëßô”. Óôçí ðñáãìáôéêüôçôá ïé åðé÷åéñçìáôßåò áíôéìåôùðßæïõí ôïõò áîéùìáôïý÷ïõò ôçò êõâÝñíçóçò ùò èáíÜóéìïõò å÷èñïýò êáé ü÷é ùò åêôåëåóôéêÜ üñãáíÜ ôïõò. Ç ýðáñîç ôïõ êñÜôïõò åßíáé ìéá áíáãêáßá áëëÜ ü÷é åëÝãîéìç óõíèÞêç ãéá ôçí ýðáñîç ôùí åðé÷åéñÞóåþí ôïõò. Ïé åðé÷åéñçìáôßåò åßíáé åðéöõëáêôéêïß ìå ôçí êõâÝñíçóç, áí êáé åîáíáãêÜæïíôáé íá óõíäéáëáãïýí ìáæß ôçò ãéá ôçí ðñïþèçóç ôùí óõìöåñüíôùí ôïõò... Ç éó÷ýò ôùí åðé÷åéñçìáôéþí ðÜíù óôçí êõâÝñíçóç...óõíäÝåôáé ìå ôç ÷ñÞóç ôïõ ôå÷íïëïãéêïý ìïíïðùëßïõ áëëÜ êáé ìå ôïí åðçñåáóìü ôïõ åêëïãéêïý óþìáôïò...» (B. Chasin êáé G. Chasin, 1974:42).

«O Öïõêþ (M. Foucault, 1926-1984) éó÷õñßæåôáé üôé ç åîïõóßá äåí áðïôåëåß êôÞìá ôïõ áôüìïõ, ìéáò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò Þ ìéáò êïéíùíéêÞò ôÜîçò, áëëÜ êõêëïöïñåß ìÝóá áðü ôï êïéíùíéêü óþìá. Åßíáé äéÜ÷õôç óôçí êïéíùíßá ìÝóá áðü ìéá ìïñöÞ ïñãÜíùóçò, üðïõ åìðëÝêïíôáé üëá ôá Üôïìá, óõíßóôáôáé óå ôå÷íéêÝò ðïõ êáèõðïôÜóóïõí ôï óþìá, åîïõóéÜæïõí ôéò êéíÞóåéò êáé õðáãïñåýïõí ôñüðïõò óõìðåñéöïñÜò. Åîïõóßá, ëüãïò êáé ãíþóç åßíáé ôüóï óôåíÜ óõíäåäåìÝíá óôïé÷åßá, þóôå ï Öïõêþ ìéëÜ ãéá ôï óýìðëåãìá åîïõóßáò/ãíþóçò. Ç ãíþóç ðáñÜãåé åîïõóßá êáé ç åîïõóßá äåí ìðïñåß íá áóêåßôáé ÷ùñßò ôçí ýðáñîç ôçò ãíþóçò. Áðü ôç óêïðéÜ áõôÞ ï Öïõêþ èåùñåß üôé ç åîïõóßá äåí Ý÷åé ìüíï áñíçôéêü ÷áñáêôÞñá (ùò êáôáðßåóç, ðåñéïñéóìüò, áðáãüñåõóç), áëëÜ åßíáé óõã÷ñüíùò ðáñáãùãéêÞ ìå ôçí Ýííïéá üôé êáôáóêåõÜæåé íÝá áíôéêåßìåíá ãíþóçò, íÝïõò ëüãïõò ðåñß áëÞèåéáò» (Ì. Ðåôìåæßäïõ, 2003:25).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 144

144

Êïéíùíéïëïãßá

7.3. ÐïëéôéêÞ óõìðåñéöïñÜ êáé êïéíùíéêïß ðáñÜãïíôåò ðïõ ôçí åðçñåÜæïõí Ôá ðïëéôéêÜ êüììáôá êáé ïé ïìÜäåò óõìöåñüíôùí óôï ðëáßóéï ôùí êïéíïâïõëåõôéêþí óõóôçìÜôùí, ðñïóðáèïýí íá ðåßóïõí ôïõò ðïëßôåò ãéá ôï äßêáéï ôùí áéôçìÜôùí êáé ôùí áðüøåþí ôïõò. Ôá êüììáôá áðïôåëïýí ôïõò ðõëþíåò ôçò äçìïêñáôßáò, áöïý óõììåôÝ÷ïõí óôï ó÷çìáôéóìü êõâÝñíçóçò êáé óôç äéáìüñöùóç ôçò ðïëéôéêÞò âïýëçóçò. Ç êõâÝñíçóç, óôï ðëáßóéï ôïõ óõóôÞìáôïò áõôïý, óôçñßæåôáé óõíÞèùò óôçí êïéíïâïõëåõôéêÞ ðëåéïøçößá.

7.3.1 ÐïëéôéêÜ êüììáôá Ôï óýã÷ñïíï ðïëéôéêü êüììá åßíáé ìéá ïñãÜíùóç, ìéá ìïñöÞ ðïëéôéêÞò äñÜóçò ïñãáíùìÝíçò óôç âÜóç óõìöùíçìÝíùí áñ÷þí, ðïõ åðéäéþêåé ôçí áíÜëçøç ôçò äéáêõâÝñíçóçò. Ïé Ìðïë êáé ÐÝôåñò ðáñáôçñïýí üôé ôá ðïëéôéêÜ êüììáôá äéáêñßíïíôáé áðü ôñßá óôïé÷åßá: • áðü ôïí êïéíü óôü÷ï ôïõò, ðïõ åßíáé ç êáôÜêôçóç ôçò ðïëéôéêÞò åîïõóßáò áêüìá êáé óå óõíåñãáóßá ìå Üëëá êüììáôá, • áðü Ýíá âáèìü ïñãÜíùóçò,

• áðü êÜðïéá óôïé÷åßá åîùêïéíïâïõëåõôéêÞò õðïóôÞñéîçò (óõíäéêÜôá, êéíÞìáôá). Ç åîÝëéîç ôùí ðïëéôéêþí êïììÜôùí êáé ôïõ êïììáôéêïý óõóôÞìáôïò óõìðïñåýåôáé ìå ôçí åîÝëéîç ôçò êïéíïâïõëåõôéêÞò äçìïêñáôßáò. Ç ëåéôïõñãßá ôùí êïììÜôùí óôï ðëáßóéï ôçò äçìïêñáôßáò óõìâÜëëåé óôçí ðïëéôéêÞ äéáðáéäáãþãçóç, áëëÜ êáé óôçí ðïëéôéêÞ åíåñãïðïßçóç áôüìùí êáé ïìÜäùí ãýñù áðü ôéò áñ÷Ýò êáé ôá óõìöÝñïíôá ðïõ ôïõò åíþíïõí. Ùò åê ôïýôïõ ôá êüììáôá áðïôåëïýí êýñéïõò ÷þñïõò ðáñáãùãÞò êáé ìåôáâßâáóçò ðïëéôéêþí çèþí, åßíáé äçëáäÞ öïñåßò ðïëéôéêÞò êïéíùíéêïðïßçóçò. ¸ôóé, ôá óýã÷ñïíá êüììáôá, Ý÷ïíôáò ôï ñüëï ôïõ âáóéêïý äéáìåóïëáâçôÞ ìåôáîý ôçò êïéíùíßáò êáé ôçò åîïõóßáò, áðïôåëïýí ôïõò óôáèåñïðïéçôéêïýò ìç÷áíéóìïýò ôïõ ðïëéôéêïý óõóôÞìáôïò, áöïý åðåîåñãÜæïíôáé, ìïñöïðïéïýí êáé ìåôáôñÝðïõí ôç ëáúêÞ âïýëçóç óå ðïëéôéêü ëüãï. Áõôüò åßíáé ï äñüìïò äéáìÝóïõ ôïõ ïðïßïõ ôá áéôÞìáôá ôïõ ëáïý (Þ Ýóôù ìéáò ìåñßäáò ôïõ) ìåôáôñÝðïíôáé óå ðïëéôéêÝò áðïöÜóåéò. Óôçí ÅëëÜäá óôéò åêëïãÝò ôïõ 2004 ôá êüììáôá ðïõ åêðñïóùðÞèçêáí óôï åèíéêü Êïéíïâïýëéï åßíáé ç ÍÝá Äçìïêñáôßá, ôï ÐáíåëëÞíéï Óïóéáëéóôéêü Êßíçìá, ôï Êïììïõíéóôéêü Êüììá ÅëëÜäáò êáé ï Óõíáóðéóìüò ôçò ÁñéóôåñÜò ôùí ÊéíçìÜôùí êáé ôçò Ïéêïëïãßáò (âë. ãñÜöçìá 7.1). Óôï Åõñùðáúêü Êïéíïâïýëéï, åêôüò áðü ôá ðáñáðÜíù êüììáôá, óõììåôÝ÷åé êáé ï Ëáúêüò Ïñèüäïîïò Óõíáãåñìüò( âë. ðßíáêá 7.3).

ÃñÜöçìá 7.1. ÅèíéêÝò åêëïãÝò 2004 - Ðïóïóôéáßá êáôáíïìÞ øÞöùí êáé åäñþí Ð ï ó ï ó ôü å ä ñ þ í

Ð ï ó ï ó ôü ø Þ ö ù í

3 ,2 6

4% 2 %

4 ,9 7

5 ,9

4 5 ,3 6 39%

55%

4 0, 5 5

Í .Ä .

Ð Á . Ó Ï .Ê .

Ê .Ê .Å.

Ó ÕÍ

Ë /Á

N. Ä .

Ð Á .Ó Ï .Ê.

Ê. Ê. Å.

ÐçãÞ: Õðïõñãåßï Åóùôåñéêþí Äçìüóéáò Äéïßêçóçò êáé ÁðïêÝíôñùóçò, 2005 (Åðåîåñãáóßá Í. Ðåôñüðïõëïõ).

Ó ÕÍ


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 145

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò

145

Ðßíáêáò 7.3. ÁðïôåëÝóìáôá åõñùåêëïãþí 2004 Êüììáôá

%

ØÞöïé

¸äñåò

Í.Ä.

43,01

2.633.574

11

ÐÁÓÏÊ

34,03

2.083.327

8

Ê.Ê.Å.

9,48

580.396

3

ÓÕÍ

4,16

254.447

1

ËÁ.Ï.Ó.

4,12

252.429

1

ÐçãÞ: ÕÐ.ÅÓ.Ä.Ä.Á, 2005

Èá ðñÝðåé íá åðéóçìÜíïõìå, åíäåéêôéêÜ, ìßá áðü ôéò êõñéüôåñåò äõóëåéôïõñãßåò ôïõ ðïëéôéêïý óõóôÞìáôïò óôç ÷þñá ìáò. Ðáñáôçñåßôáé üôé ôá êüììáôá Ý÷ïõí åðåêôåßíåé ôçí åðéññïÞ êáé ôïí Ýëåã÷ü ôïõò óå ðïëëÜ êéíÞìáôá êáé óå äéÜöïñåò óõëëïãéêÝò ïñãáíþóåéò, Ý÷ïíôáò óå ãåíéêÝò ãñáììÝò õðïêáôáóôÞóåé ôçí êïéíùíßá ôùí ðïëéôþí. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ïé óõíäéêáëéóôéêÝò ðáñáôÜîåéò, ïé ãõíáéêåßåò ïñãáíþóåéò, ôá êéíÞìáôá åéñÞíçò åëÝã÷ïíôáé Üìåóá áðü äéÜöïñá ðïëéôéêÜ êüììáôá, ãé’ áõôü êáé êÜèå êüììá «Ý÷åé» ôç äéêÞ ôïõ ãõíáéêåßá ïñãÜíùóç Þ ôï äéêü ôïõ êßíçìá åéñÞíçò. Ï óôü÷ïò ôùí êïììÜôùí äåí åßíáé Üëëïò áðü ôç äéåýñõíóç ôçò åêëïãéêÞò ôïõò âÜóçò êáé ôç äéáóöÜëéóç ôçò éäåïëïãéêÞò ôáõôüôçôáò ôùí ìåëþí ôïõò.

Åéê. 7.11á 1919: Ïé åñãÜôåò äéåêäéêïýí ôï ïêôÜùñï áðü ôïõò åñãïäüôåò, (Sciences Economiques et Sociales, Ed. Bordas, Paris, 1995).

7.3.2 ÏìÜäåò óõìöåñüíôùí ¢ëëåò ìïñöÝò ïñãáíùìÝíçò ðïëéôéêÞò äñÜóçò åßíáé ïé ïìÜäåò ðßåóçò Þ ïé ïìÜäåò óõìöåñüíôùí Þ ôá ëüìðé*. Ïé èåùñßåò ãéá üëåò áõôÝò ôéò ïñãáíùìÝíåò ìïñöÝò ðïëéôéêÞò äñÜóçò áíáðôý÷èçêáí óôï ðëáßóéï ôïõ ðëïõñáëéóôéêïý ìïíôÝëïõ åîïõóßáò. Ðñüêåéôáé ãéá óõíåêôéêÝò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò ðïõ äñáóôçñéïðïéïýíôáé ïñãáíùìÝíá ìå óêïðü ôçí ðñïþèçóç áéôçìÜôùí êáé óõìöåñüíôùí. Ç ðñïþèçóç ôùí áéôçìÜôùí ôïõò ãßíåôáé ìÝóù ôçò ðßåóçò êáé ôçò åðéññïÞò ðïõ áóêïýí êáôÜ ôéò äéáäéêáóßåò ëÞøçò ðïëéôéêþí áðïöÜóåùí. Áí ðñüêåéôáé ãéá ðñïþèçóç óõìöåñüíôùí óôç âÜóç êïéíþí áíôéêåéìåíéêþí ÷áñáêôçñéóôéêþí (ð.÷. åñãáôéêÜ óõíäéêÜôá), èá ðñÝðåé íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõìå ôïí üñï «ïìÜäåò óõìöåñüíôùí».

Åéê. 7.11â Ã.Ó.Å.Å., Á.Ä.Å.Ä.Õ., Å.Ê.Á.: èåóìïß åêðñïóþðçóçò åñãáæïìÝíùí (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Éóôïñßáò ÓõíäéêÜôùí («ÁÑ.ÉÓÔÏ.Ó») ôçò ÃåíéêÞò Óõíïìïóðïíäßáò Åñãáôþí ÅëëÜäáò).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 146

146 Áí ðñüêåéôáé ãéá ðñïþèçóç áéôçìÜôùí óôç âÜóç êïéíþí áîéþí êáé áíôéëÞøåùí, üðùò åßíáé ôá áéôÞìáôá ôùí åíþóåùí êáôáíáëùôþí Þ ôùí ïéêïëïãéêþí ïñãáíþóåùí, ôüôå åßíáé áêñéâÝóôåñïò ï üñïò «ïìÜäåò ãíþìçò». Êáé ïé äýï ðéï ðÜíù ïìÜäåò äéáöïñïðïéïýíôáé áðü ôá ðïëéôéêÜ êüììáôá, êáèþò: á) äå óôï÷åýïõí Üìåóá óôçí êáôÜêôçóç ôçò åîïõóßáò êáé â) äåí áó÷ïëïýíôáé ìå åõñýôåñá ðïëéôéêÜ èÝìáôá. ÂÝâáéá, ïé ïìÜäåò ðßåóçò ìðïñåß íá ìç óôï÷åýïõí óôçí êáôÜêôçóç ôçò åîïõóßáò, åíôïýôïéò üìùò ìðïñïýí íá ìåôåîåëé÷ôïýí óå êüììáôá, üðùò óõíÝâç óôçí ðåñßðôùóç ôïõ Êüììáôïò ôùí Ðñáóßíùí óôç Ãåñìáíßá, ôï ïðïßï áñ÷éêÜ Þôáí ìéá ïéêïëïãéêÞ ïìÜäá. Ïé ïìÜäåò ðßåóçò óõíïìéëïýí ìå ôçí åîïõóßá ãéá èÝìáôá ðïõ áöïñïýí ôéò íïìïèåôéêÝò äñáóôçñéüôçôåò ÷ñçóéìïðïéþíôáò äéÜöïñåò óôñáôçãéêÝò (áðïêëåéóìüò äñüìùí, äéáìáñôõñßåò, ôçëåïðôéêÜ ìçíýìáôá) ðïõ óõíäÝïíôáé ìå ôï ðïëéôéêü ðëáßóéï ìÝóá óôï ïðïßï äñáóôçñéïðïéïýíôáé, áëëÜ êáé ìå ôç öýóç ôïõ áéôÞìáôïò. ¼ðùò êáé ôá êüììáôá Ýôóé êáé ïé ïìÜäåò ðßåóçò äéáìïñöþíïõí ðïëéôéêÝò óôÜóåéò êáé êïéíùíéêïðïéïýí ðïëéôéêÜ Ýíá Üôïìï, áöïý áõôü ìðïñåß íá óõììåôÝ÷åé óå ìéá ôÝôïéá ïìÜäá ìÝóá áðü ôéò äéáöïñåôéêÝò éäéüôçôÝò ôïõ (ùò åñãáæüìåíïò, ùò êáôáíáëùôÞò, ùò êÜôïéêïò óõãêåêñéìÝíçò ðåñéï÷Þò, åíäå÷ïìÝíùò ùò ðïëýôåêíïò êôë.) ãéá ôçí ðñïÜóðéóç ôùí áôïìéêþí êáé ôùí êïéíùíéêþí óõìöåñüíôùí ôïõ. Ç ëåéôïõñãßá ôùí êïììÜôùí óôçí êïéíïâïõëåõôéêÞ äçìïêñáôßá êáé ç óõìâïëÞ ôùí ïìÜäùí ðßåóçò óôç äéáìüñöùóç ôùí ðïëéôéêþí áðïöÜóåùí áðïôåëïýí êñßóéìá èÝìáôá ãéá ôçí ðïéüôçôá ôçò óõììåôï÷Þò êáé ôçò åêëïãéêÞò óõìðåñéöïñÜò ôïõ ðïëßôç.

7.3.3 ÊïéíÞ ãíþìç ÊïéíÞ ãíþìç åßíáé ïé åðéêñáôïýóåò áðüøåéò ìåãÜëïõ ìÝñïõò ôùí ìåëþí ìéáò êïéíùíßáò ó÷åôéêÜ ìå èÝìáôá ãåíéêïý (äçìüóéïõ) åíäéáöÝñïíôïò. Ïé áðüøåéò áõôÝò ó÷åôßæïíôáé âÝâáéá ìå ôá êïéíùíéêÜ ÷áñáêôçñé-

Êïéíùíéïëïãßá óôéêÜ ôùí áôüìùí êáé ôï åßäïò ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò ðïõ Ý÷ïõí äå÷ôåß. Ç ìÝèïäïò ðïõ ÷ñçóéìïðïéåßôáé ãéá ôçí êáôáãñáöÞ ôçò êïéíÞò ãíþìçò åßíáé ç óöõãìïìÝôñçóç Þ äçìïóêüðçóç Þ ãêÜëïð (áðü ôï üíïìá ôïõ Áìåñéêáíïý óôáôéóôéêïëüãïõ G. Gallup). Ç Ýíôõðç êáé ç çëåêôñïíéêÞ äçìïóéïãñáößá êáôáêëýæïíôáé áðü Ýñåõíåò ôÝôïéïõ åßäïõò. Ìéá óöõãìïìÝôñçóç áðáéôåß ìåôñÞóåéò ðïõ äéåíåñãïýíôáé óå äåßãìá áôüìùí ðïõ Ý÷ïõí äéáöïñåôéêÞ çëéêßá, äéáöïñåôéêü åðÜããåëìá, äéáöïñåôéêü ìïñöùôéêü åðßðåäï, Þ ôüðï äéáìïíÞò êôë. Óõ÷íÜ, êáé êáôÜ ðáñáããåëßá ôùí ðïëéôéêþí êïììÜôùí, ðïëõÜñéèìåò êáé ðïëõðïßêéëåò óöõãìïìåôñÞóåéò äéåíåñãïýíôáé, ãéá íá åêôéìçèïýí ç ðñüèåóç øÞöïõ ôùí ðïëéôþí, ï âáèìüò äçìïôéêüôçôáò ôùí ðïëéôéêþí áñ÷çãþí ê.Ü. ¸ôóé, ïé ðïëéôéêïß Üíäñåò áíáæçôïýí óôéò óöõãìïìåôñÞóåéò ìéá äéêáßùóç ôùí éäåþí ðïõ õðåñáóðßæïíôáé, åíþ ïé óýìâïõëïß ôïõò áíôëïýí áðü ôéò óöõãìïìåôñÞóåéò ðëçñïöïñßåò, ãéá íá äéáìïñöþóïõí ôçí åðéêïéíùíéáêÞ ôïõò óôñáôçãéêÞ. ÐïëëÝò öïñÝò ãßíïíôáé êáé óöõãìïìåôñÞóåéò ôçò êïéíÞò ãíþìçò áíÜìåóá óå äéáöïñåôéêÝò ÷þñåò, ðñïêåéìÝíïõ íá ãßíïõí óõãêñßóåéò ôùí óôÜóåùí ôùí áôüìùí óå äéåèíÝò åðßðåäï. ¸íá êáëü ðáñÜäåéãìá ìéáò äéåèíïýò äçìïóêüðçóçò ôçò êïéíÞò ãíþìçò åßíáé ç Ýñåõíá ãéá ôç äéáöèïñÜ, ç ïðïßá äéåîÞ÷èç óå 64 ÷þñåò áðü ôçí ïñãÜíùóç «ÄéåèíÞò ÄéáöÜíåéá» êáé ðåñéåëÜìâáíå ôçí áðïóôïëÞ 50.000 åñùôçìáôïëïãßùí óå Ýíá áíôéðñïóùðåõôéêü äåßãìá ðïëéôþí. Óôçí åñþôçóç «óå ðïéï âáèìü ðéóôåýåôå üôé åðçñåÜæïíôáé áðü ôç äéáöèïñÜ ïé ðáñáêÜôù ôïìåßò» ïé áðáíôÞóåéò äéáâáèìßóôçêáí áðü ôï 1 («êáèüëïõ äéåöèáñìÝíïò») ìÝ÷ñé ôï 5 («åîáéñåôéêÜ äéåöèáñìÝíïò»). Ãéá ôçí ÅëëÜäá ïé áðáíôÞóåéò äåß÷íïõí ùò ðéï äéåöèáñìÝíïõò ôïõò ôïìåßò ðïõ áöïñïýí ôéò éáôñéêÝò õðçñåóßåò («öáêåëÜêé») êáé ôá ðïëéôéêÜ êüììáôá, åíþ ùò ôïõò ëéãüôåñï äéåöèáñìÝíïõò äåß÷íïõí ôçí Åêêëçóßá êáé ôï óôñáôü (âë. ðßíáêá 7.4). Ó÷åäüí óå üëåò ôéò ÷þñåò ïé ðïëßôåò ðéóôåýïõí üôé ôá ðïëéôéêÜ êüììáôá åßíáé ï ðéï äéåöèáñìÝíïò ÷þñïò, ãåãïíüò ðïõ ãåííÜåé óïâáñÜ åñùôÞìáôá ãéá ôçí ðïéüôçôá ôçò äçìïêñáôßáò ôùí óýã÷ñïíùí äõôéêþí êñáôþí.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 147

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò

147

Ðßíáêáò 7.4. ÄéáöèïñÜ êáôÜ ÷þñá êáé ôïìÝá ÊÑÁÔÇ

ÐïëéôéêÜ êüììáôá

ÄéêáóôéêÞ åîïõóßá

Áõóôñßá

3,3

2,6

Äáíßá

2,6

Öéíëáíäßá

Áóôõíïìßá

Éäéùôéêüò ôïìÝáò

Ôåëùíåßá

Ì.Ì.Å.

ÉáôñéÓôñáêÝò ôüò õðçñåóßåò

Åêêëçóßá

2,8

2,9

2,6

2,8

2,4

2,5

2,5

1,9

1,9

2,3

1,7

2,6

2,0

1,9

1,9

3,0

2,0

1,7

2,7

1,6

2,9

1,9

1,6

2,3

Ãáëëßá

4,1

3,3

3,1

3,5

2,7

3,5

2,2

2,3

2,2

Ãåñìáíßá

3,9

2,8

2,5

3,3

2,6

3,1

2,7

2,5

2,5

ÅëëÜäá

3,8

3,1

3,2

3,0

3,3

3,5

4,0

2,2

2,7

Éñëáíäßá

3,9

3,3

3,1

3,1

2,3

2,8

2,8

2,1

2,8

Éôáëßá

4,2

3,2

2,5

3,5

2,8

3,3

3,4

2,4

2,2

Ëïõîåìâïýñãï

2,9

2,5

2,4

2,7

2,2

2,6

2,1

1,9

2,4

Ïëëáíäßá

2,8

2,6

2,7

3,0

2,6

3,0

2,2

2,4

2,3

Ðïñôïãáëßá

3,9

3,5

3,4

3,4

2,9

3,2

3,3

2,7

2,8

Éóðáíßá

3,8

3,4

2,9

3,5

3,0

3,6

2,6

2,7

3,0

Åëâåôßá

3,2

2,3

2,3

3,0

2,3

3,1

2,3

2,4

2,3

Ôïõñêßá

4,0

3,9

4,0

4,1

4,1

3,8

4,1

3,1

3,3

Âñåôáíßá

3,4

3,0

2,8

3,0

2,5

3,3

2,4

2,5

2,6

ÐçãÞ: Éíóôéôïýôï ÄçìïóêïðÞóåùí ÃêÜëïð, (ÄéåèíÞò ÄéáöÜíåéá, Ï.Ç.Å. (2003), www.transparency.org).

Ùóôüóï, ç ßäéá ç áñ÷Þ ôçò óöõãìïìÝôñçóçò äÝ÷åôáé ðïëëÜ ðõñÜ, äåäïìÝíïõ üôé ðïëëïß åðéóôÞìïíåò (êïéíùíéïëüãïé, ðïëéôåéïëüãïé) áìöéóâçôïýí ôç äõíáôüôçôá íá ìÜèåé êáíåßò ôéò ðÜãéåò, óôáèåñÝò óôÜóåéò êáé áíôéëÞøåéò ôùí ðïëéôþí ìÝóù áõôÞò ôçò ìåèüäïõ. ÅîÜëëïõ ôá áðïôåëÝóìáôá ïðïéáóäÞðïôå óöõãìïìÝôñçóçò, áêüìç êáé üôáí ôçñïýíôáé üëåò ïé åðéóôçìïíéêÝò ðñïäéáãñáöÝò, åßíáé óõãêõñéáêÜ. ¢ëëïé åðéêñßíïõí ôç äéáôýðùóç ïñéóìÝíùí åñùôÞóåùí äéüôé áõôÞ õðáãïñåýåé ó÷åäüí ôéò áðáíôÞóåéò. Åíäå÷ïìÝíùò ôá áðïôåëÝóìáôá óôç äéåèíÞ Ýñåõíá ãéá ôç äéáöÜíåéá íá Þôáí äéáöïñåôéêÜ, áí ç åñþôçóç ðïõ äüèçêå óôïõò ðïëßôåò Þôáí áíïéêôÞ*, ÷ùñßò äçëáäÞ ôïí êáôÜëïãï ôùí ôïìÝùí (ð.÷.: «ðåò ìáò ðïéïé êáôÜ ôç ãíþìç óïõ ôïìåßò ôçò äçìüóéáò æùÞò ðáñïõóéÜæïõí ìåãáëýôåñç äéáöèïñÜ;»). ¢ëëåò êñéôéêÝò äéáôõðþíïíôáé ãéá ôïí åðçñåáóìü ôçò ðïëéôéêÞò âïýëçóçò ôïõ êïéíïý ðïõ åíäå÷ïìÝíùò íá ðñïêýøåé ìå ôç äçìïóßåõóç ôùí óöõãìïìåôñÞóåùí óôïí

Ôýðï, éäéáßôåñá óå ðåñßïäï åêëïãþí. ÂÝâáéá, ðñÝðåé íá åðéóçìÜíïõìå üôé äåí Ý÷åé åðéâåâáéùèåß ìå åìðåéñéêÝò Ýñåõíåò üôé ç äçìïóßåõóç ôùí áðïôåëåóìÜôùí ôùí óöõãìïìåôñÞóåùí ìðïñåß íá åðçñåÜóåé Þ êáé íá äéáìïñöþóåé ôçí êïéíÞ ãíþìç. Ïé ðïëéôåéïëüãïé âÝâáéá äçëþíïõí üôé ïé óöõãìïìåôñÞóåéò äåí ðñÝðåé íá êñßíïíôáé, äéüôé áõôü óçìáßíåé üôé «êñßíåôáé ç äçìïêñáôßá», áöïý ïé åñùôÞóåéò ôßèåíôáé óå Ýíá áíôéðñïóùðåõôéêü äåßãìá ôïõ ðëçèõóìïý ðïõ Ý÷åé (ëüãù ôçò çëéêßáò) ôï äéêáßùìá øÞöïõ. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ïé äçìïóêüðïé éó÷õñßæïíôáé üôé ãíùñßæïõí ðïëý êáëÜ ôïí ôñüðï äéáôýðùóçò ôùí åñùôçìÜôùí, þóôå íá ìçí áëëïéþíåôáé ç Üðïøç ôùí åñùôþìåíùí. ÐÜíôùò, ç üðïéá êñéôéêÞ áóêåßôáé ãé' áõôÝò ôéò äçìïóêïðÞóåéò äåí áíáéñåß ôï ãåãïíüò üôé Ý÷ïõí ìðåé óôç æùÞ ìáò êáé êáëýðôïõí Ýíá ìåãÜëï öÜóìá Ýñåõíáò êáé áðïôýðùóçò ôùí ðñïôéìÞóåþí ìáò, ü÷é ìüíï óôïí ôïìÝá ôçò ðïëéôéêÞò, áëëÜ êáé óôïí ôïìÝá ôçò ïéêïíïìßáò (ðñïôéìÞóåéò ðñïúüíôùí êôë.).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 148

Êïéíùíéïëïãßá

148

7.3.4 ÐïëéôéêÞ êáé åêëïãéêÞ óõìðåñéöïñÜ Ãéá íá äïýìå ôé åßíáé ç åêëïãéêÞ óõìðåñéöïñÜ, äçëáäÞ ðïéá åßíáé ôá êñéôÞñéá ìå ôá ïðïßá åðéëÝãïõìå íá äþóïõìå ôç øÞöï ìáò óå Ýíá êüììá, èá ðñÝðåé ðñþôá íá ïñßóïõìå ôçí Ýííïéá ôçò ðïëéôéêÞò óõìðåñéöïñÜò. Ìå ôïí üñï «ðïëéôéêÞ óõìðåñéöïñÜ» åííïïýìå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï ôï Üôïìï åêöñÜæåé, äñáóôçñéïðïéåßôáé êáé óõììåôÝ÷åé ùò ðïëßôçò óå óõëëïãéêÝò äéáäéêáóßåò, óå óùìáôåßá, óõëëüãïõò, åèåëïíôéêÝò ïñãáíþóåéò, ëÝó÷åò, êüììáôá êáé åêëïãéêÝò äéáäéêáóßåò. Óôï ðëáßóéï ìéáò óõãêåêñéìÝíçò êïéíùíßáò ôá Üôïìá ãßíïíôáé äÝêôåò, áëëÜ êáé öïñåßò ôçò ðïëéôéêÞò êïéíùíéêïðïßçóçò, äçëáäÞ óõììåôÝ÷ïõí óå ìéá óõíå÷Þ äéáäéêáóßá äéáìüñöùóçò êáé áëëçëåðßäñáóçò ðïëéôéêþí áîéþí, óôÜóåùí, áíáðáñáóôÜóåùí êáé óõìðåñéöïñþí ðïõ ìåôáâéâÜæïíôáé ó’ áõôÜ ìÝóù ôùí èåóìþí êïéíùíéêïðïßçóçò (âë. êåöÜëáéï 3). Ôá Üôïìá åðåîåñãÜæïíôáé ôçí êïõëôïýñá áõôÞ áíÜëïãá ìå ôá áôïìéêÜ êáé ôá êïéíùíéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõò êáé äéáìïñöþíïõí ìéá óõãêåêñéìÝíç ðïëéôéêÞ óôÜóç êáé ðïëéôéêÞ óõìðåñéöïñÜ, äçëáäÞ ôç óõììåôï÷Þ Þ ôçí áðï÷Þ áðü ôá ðïëéôéêÜ ðñÜãìáôá. Ðáñáäåßãìáôá ðïëéôéêÞò óôÜóçò ìðïñåß íá èåùñçèïýí ïé áðüøåéò ãéá ôçí ðñïóôáóßá ôùí äéêáéùìÜôùí ôùí ìåéïíïôÞôùí, ãéá ôï ÷ùñéóìü åêêëçóßáò/êñÜôïõò, ôçí áðáãüñåõóç Þ ôç íïìéìïðïßçóç ôùí åêôñþóåùí, ôçí êáôÜñãçóç Þ ôçí êáèéÝñùóç ôçò áíáãñáöÞò ôïõ èñçóêåýìáôïò óôéò áóôõíïìéêÝò ôáõôüôçôåò, ôç íïìéìïðïßçóç ôùí ïéêïíïìéêþí ìåôáíáóôþí Þ ôçí éäåïëïãéêÞ áõôï-ôïðïèÝôçóç ôùí ðïëéôþí (âë. ðßíáêá 7.5).

Åéê. 7.12á Óôéãìéüôõðï áðü åëëçíéêÝò åêëïãÝò (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Áèçíáúêïý Ðñáêôïñåßïõ ÅéäÞóåùí).

Åéê. 7.12â Óôéãìéüôõðï áðü åõñùåêëïãÝò (ÅðôÜ êáèïñéóôéêÝò çìÝñåò ãéá ôçí ïéêïäüìçóç ôçò Åõñþðçò, ÅõñùðáúêÝò Êïéíüôçôåò, 1997).

Ðßíáêáò 7.5. ÐïëéôéêÞ áõôï-ôïðïèÝôçóç ôùí íÝùí, 15-29 åôþí, êáôÜ öýëï êáé ðåñéï÷Þ êáôïéêßáò (%) ÁñéóôåñÜ

ÊÝíôñï

9,9

44,1

11,0

Ãõíáßêåò ÁóôéêÞ ðåñéï÷Þ

Óýíïëï äåßãìáôïò ¢íäñåò

ÁãñïôéêÞ ðåñéï÷Þ

¢ñíçóç

ÄÃ/ÄÁ

Óýíïëï

14,8

15,8

15,5

100,0

42,8

15,5

15,7

14,9

100,0

8,6

45,5

13,9

15,8

16,1

100,0

9,8

43,6

13,8

16,8

16,0

100,0

10,0

45,5

17,4

13,0

14,2

100,0

ÐçãÞ: ÃåíéêÞ Ãñáììáôåßá ÍÝáò ÃåíéÜò (ÌÜéïò 2005: 105).

ÄåîéÜ


koinoniologia 1.qxd

4/4/2007

12:45

Page 149

149

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò

Ïé ðïëéôéêÝò óôÜóåéò åßíáé ôï ãåíéêüôåñï ðëáßóéï 7.3.5 ÅíäåéêôéêÝò åìðåéñéêÝò Ýñåõíåò - Åêðïõ ìðïñåß íá åðçñåÜóåé (÷ùñßò áõôü íá åßíáé ðÜíôá ðñïóþðçóç óôç ÂïõëÞ áðáñáßôçôï) ôçí åêëïãéêÞ óõìðåñéöïñÜ åíüò áôüìïõ. Ãéá ðáñÜäåéãìá, Ýíá Üôïìï ðïõ åìöïñåßôáé áðü ñáÁðü ðïóïôéêÜ êáé ðïéïôéêÜ óôïé÷åßá óõãêñéôéêþí ôóéóôéêÝò éäÝåò äå èá øçößóåé Ýíá êüììá ðïõ åõáããååñåõíþí óôá åèíéêÜ Êïéíïâïýëéá ôùí ÷ùñþí ôçò Åõëßæåôáé ôç íïìéìïðïßçóç êáé ôçí ðáñï÷Þ ðïëéôéêþí äéñþðçò ðñïêýðôåé üôé ôï êïéíùíéïëïãéêü ðïñôñÝôï ôïõ êáéùìÜôùí óå üëïõò ôïõò ìåôáíÜóôåò ðïõ êáôïéêïýí âïõëåõôÞ óôéò äõôéêÝò äçìïêñáôßåò åßíáé ðáíôïý ôï êáé åñãÜæïíôáé óôç ÷þñá ôïõ. ßäéï, ìå åëÜ÷éóôåò ðáñáëëáãÝò. Ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ Ç äéáìüñöùóç ôçò ðïëéôéêÞò êáé åêëïãéêÞò óõìðåôïõ ðïñôñÝôïõ áõôïý åßíáé: Üíäñáò ëåõêüò, þñéìçò ñéöïñÜò åîáñôÜôáé áðü êïéíùíéêïýò êáé áôïìéêïýò çëéêßáò, ðïõ ðñïÝñ÷åôáé áðü ôéò ìåóáßåò ôÜîåéò, äéáðáñÜãïíôåò: èÝôåé Ýíá êáëü ìïñöùôéêü åðßðåäï êáé ãßíåôáé üëï êáé • Êïéíùíéêïß ðáñÜãïíôåò. Ôá äçìïêñáôéêÜ êáé ðåñéóóüôåñï åðáããåëìáôßáò ôçò ðïëéôéêÞò. ðïëõêïììáôéêÜ óõóôÞìáôá äéáêõâÝñíçóçò åíèáññýÇ «åêðñïóþðçóç» óôç ÂïõëÞ ôùí äéÜöïñùí åðáãíïõí ôç óõììåôï÷Þ ôùí ðïëéôþí óôéò åêëïãéêÝò äéáäéãåëìÜôùí êáé ç êïéíùíéêÞ ôïðïãñáößá ôïõ Åëëçíéêïý êáóßåò. Êïéíïâïõëßïõ äå ó÷åôßæïíôáé ìüíï ìå ôçí éóôïñéêÞ äéᕠÁôïìéêïß ðáñÜãïíôåò. Ôï öýëï, ç çëéêßá, ôï äñïìÞ ôùí êïììÜôùí óôçí ÅëëÜäá, áëëÜ êáé ìå ôï åõìïñöùôéêü åðßðåäï, ôï åðÜããåëìá, ç åñãáóßá, ç êïéñýôåñï ðïëéôéêü êáé êïéíùíéêü ðëáßóéï ìÝóá óôï ïðïßï íùíéêï-ïéêïíïìéêÞ èÝóç, ïé öéëïóïöéêÝò êáé èñçóêåõäéáìïñöþèçêå ðïëéôéêÜ ç åëëçíéêÞ êïéíùíßá. Óôçí ÅëôéêÝò ðåðïéèÞóåéò êôë. åðéäñïýí óôçí åêëïãéêÞ êáé ðïëÜäá, óýìöùíá ìå ôï Üñèñï 57 ôïõ ÓõíôÜãìáôïò ëéôéêÞ óõìðåñéöïñÜ ôïõ áôüìïõ, áíÜëïãá ìå ôá âéþ(2001), ôá êáèÞêïíôá ôïõ âïõëåõôÞ åßíáé áóõìâßâáìáôá, ôéò åìðåéñßåò êáé ôçí ðïëéôéêÞ ôïõ êïéíùíéêïðïßóôá ìå ôçí Üóêçóç ïðïéïõäÞðïôå åðáããÝëìáôïò. çóç. Áõôü Ý÷åé ðñïêáëÝóåé ðïëëÝò óõæçôÞóåéò ó÷åôéêÜ ìå Ãéá ðáñÜäåéãìá, ðáñáôçñåßôáé üôé ïé Üíäñåò çëéôçí «åðáããåëìáôïðïßçóç» ôïõ âïõëåõôéêïý áîéþìáêßáò 30-44 åôþí ðçãáßíïõí óõ÷íüôåñá áðü ü,ôé Üëëåò ôïò êáé ôçí åíäå÷üìåíç åíäõíÜìùóç ôçò ïéêïãåíåéáðëçèõóìéáêÝò êáôçãïñßåò óå ðñïåêëïãéêÝò ðïëéôéêÝò êÞò ðïëéôéêÞò ðáñÜäïóçò ôùí áíôéðñïóþðùí ôçò óõãêåíôñþóåéò. Ôï ãõíáéêåßï öýëï, áíôßèåôá, åêäçëþÂïõëÞò. íåé ìåéùìÝíï åíäéáöÝñïí ãéá ôá êïéíÜ. Áõôü ôï ìåéùÐÜíôùò, óôï Åëëçíéêü Êïéíïâïýëéï åìöáíßæïíôáé ìÝíï åíäéáöÝñïí ðñÝðåé íá åñìçíåõôåß óå ó÷Ýóç ìå áõîçìÝíá ôá ðïóïóôÜ ôùí åëåýèåñùí åðáããåëìáôéþí, ôçí Üíéóç êáôáíïìÞ ôùí êïéíùíéêþí ñüëùí êáé ôùí åõìå êõñßáñ÷á áõôÜ ôùí äéêçãüñùí êáé ôùí ãéáôñþí, êáéñéþí ìåôáîý ôùí äýï öýëùí, ðïõ åßíáé Ýíá áíôéêåééäßùò óôá ëåãüìåíá êüììáôá åîïõóßáò, üðïõ ï ðñïåìåíéêü êïéíùíéêü äåäïìÝíï, áëëÜ êáé óå ó÷Ýóç ìå ôçí åóùôåñßêåõóç áõôÞò ôçò áíéóüôçôáò (ùò ìåéïíåÃñÜöçìá 7.2. ÅðáããåëìáôéêÞ êáôáíïìÞ ôùí îßáò) áðü ôï ãõíáéêåßï öýëï. Ç óõììåôï÷Þ ôùí âïõëåõôþí ôçò 7çò Ìáñôßïõ 2004 (Í=300) ãõíáéêþí óôïí ðïëéôéêü óôßâï åßíáé Üìåóá óõíäåäåìÝíç ìå ãåíéêüôåñåò ðñáêôéêÝò ðïõ áöïñïýí ôéò ó÷Ýóåéò ôùí äýï öýëùí Äéêçãüñïé Äéêçãüñïé (ð.÷. Üíäñáò óôï êáöåíåßï, ãõíáßêá óôï óðßôé). Ïé ðñáÉáôñïß Éáôñïß êôéêÝò áõôÝò äåí åßíáé 25% 25% Ìç÷áíéêïß-Áñ÷éôÝêôïíåò Üó÷åôåò ìå ôçí ïõóßá ôçò Ìç÷áíéêïß-Áñ÷éôÝêôïíåò äçìïêñáôßáò. «Ï åêäçìïÏéêïíïìïëüãïé êñáôéóìüò ôïõ éäéùôéêïý Ïéêïíïìïëüãïé áðïôåëåß ðñïûðüèåóç ãéá ÄçìïóéïãñÜöïé 3% ÄçìïóéïãñÜöïé ôïí åêäçìïêñáôéóìü ôïõ 16% ÊáèçãçôÝò ÁÅÉ äçìïóßïõ» (M. ÐáíôåëßäïõÊáèçãçôÝò ÁÅÉ 7% 13% Ìáëïýôá, 2002:195).

11%

ÄéÜöïñá ÄéÜöïñá

ÐçãÞ: ÔìÞìá Âïõëåõôþí êáé ÊïììÜôùí ôçò ÂïõëÞò, 9/4/2005.

Óçìåßùóç: Ï óõíïëéêüò áñéèìüò ôùí âïõëåõôþí ðïõ Ý÷ïõí ôçí éäéüôçôá ôïõ êáèçãçôÞ Á.Å.É. áíÝñ÷åôáé óå 19 (6,33%), üìùò ïé 10 áðü áõôïýò ôáîéíïìÞèçêáí óå Üëëá åðáããÝëìáôá, áöïý åß÷áí êáôá÷ùñéóôåß óå äýï åðáããåëìáôéêÝò êáôçãïñßåò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 150

Êïéíùíéïëïãßá

150 êëïãéêüò áãþíáò åßíáé óêëçñüò êáé ç äéÜèåóç ÷ñçìÜôùí åßíáé ó÷åäüí áðáñáßôçôç óõíèÞêç ãéá ôçí åêëïãéêÞ íßêç. ÁíôéèÝôùò, óôá êüììáôá ôçò ÁñéóôåñÜò êõñßáñ÷ï ñüëï ãéá ôçí áíÜäåéîç ôùí õðïøÞöéùí âïõëåõôþí ðáßæåé ç êïììáôéêÞ éåñáñ÷ßá, ç óõììåôï÷Þ óôá óõëëïãéêÜ üñãáíá ôïõ êüììáôïò êáé óôéò ìáæéêÝò ïñãáíþóåéò (óõíäéêÜôá) ôçò êïéíùíßáò. Ç åðáããåëìáôéêÞ óýíèåóç ôçò åèíéêÞò ÂïõëÞò äåí åßíáé óôáèåñÞ. ÌåëÝôåò ðïõ Ý÷ïõí ãßíåé ãéá ôçí ðåñßïäï 1974-1990 Ýäåéîáí ìéá ðôùôéêÞ ôÜóç ãéá ôïõò äéêçãüñïõò, áðü 52,3% ôùí âïõëåõôþí ôï 1974 óå 47,3% ôï 1981 êáé 38,3% ôï 1990, êáé ðáñÜëëçëá ìéá áõîçôéêÞ ôÜóç ãéá ôïõò ïéêïíïìïëüãïõò (3,3%, 4,0% êáé 6,3% áíôßóôïé÷á).

Ùóôüóï, ÷ñåéÜæïíôáé ðéï ðñïóåêôéêÝò ìåëÝôåò þóôå íá äéáðéóôùèåß áí ôá óõóôÞìáôá êáôÜôáîçò ôùí åðáããåëìÜôùí åßíáé ßäéá óôéò äýï ðåñéðôþóåéò (âë. ãñáöÞìáôá 7.2 êáé 7.3). ¼óïí áöïñÜ ôçí åêðñïóþðçóç ôùí ãõíáéêþí óôç ÂïõëÞ, áõôÞ áêïëïýèçóå ôïí êáôÜ öýëï êáôáìåñéóìü ôçò åñãáóßáò óôçí êïéíùíßá. ¸ôóé óôç ÂïõëÞ ðáñïõóéÜæåôáé ìéá åéêüíá ìåéùìÝíçò åêðñïóþðçóçò ôçò ðïëõðëçèïýò ïìÜäáò ôùí ãõíáéêþí, ïé ïðïßåò áíôéðñïóùðåýïõí ôï 51% ôïõ ðëçèõóìïý. Óôï Åëëçíéêü Êïéíïâïýëéï õðÜñ÷ïõí, ìåôÜ ôéò åêëïãÝò ôïõ 2004, 39 ãõíáßêåò âïõëåõôÝò óå óýíïëï 300 (ðïóïóôü 13%) êáé ìüíï ìßá ãõíáßêá áñ÷çãüò êüììáôïò. Ç éó÷íÞ åêðñïóþðçóç ôùí ãõíáéêþí åßíáé Ýíá ãåãïíüò ðïõ ç Ðïëé-

Ðßíáêáò 7.6. ÊáôáíïìÞ ôïõ óõíüëïõ ôùí âïõëåõôþí êáé ôùí ãõíáéêþí âïõëåõôþí óôçí ÅëëçíéêÞ ÂïõëÞ êáôÜ êüììá (åêëïãÝò 2004) ÂïõëåõôÝò Êüììá

Ãõíáßêåò âïõëåõôÝò

Áñéèìüò

Ðïóïóôü

Í.Ä.

165

55,00

17

43,6

ÐÁ.ÓÏ.Ê.

117

39,00

18

46,2

Ê.Ê.Å.

12

4,00

3

7,7

6

2,00

1

2,6

39

100%

ÓÕÍ ÓÕÍÏËÏ

300

100%

Áñéèìüò

Ðïóïóôü

ÐçãÞ: ÔìÞìá Âïõëåõôþí êáé ÊïììÜôùí ôçò ÂïõëÞò, 9/4/2005.

Áíôéóôïß÷ùò, áí åðé÷åéñÞóïõìå íá óêéáãñáöÞóïõôåßá ðñïóðáèåß íá äéïñèþóåé ìå ôï íüìï ôùí ðïóïìå ôçí åéêüíá ôùí ÅëëÞíùí åõñùâïõëåõôþí Ýôóé üðùò óôþóåùí, ï ïðïßïò éó÷ýåé ìüíï ãéá ôéò äçìïôéêÝò êáé áõôÞ äéáìïñöþèçêå óôéò ðñüóöáôåò åõñùåêëïãÝò íïìáñ÷éáêÝò åêëïãÝò (ï áñéèìüò ôùí õðïøçößùí áðü ôïõ 2004, èá ðáñáôçñÞóïõìå üôé óôï ÅõñùêïéíïâïýêÜèå öýëï ðñÝðåé íá áíÝñ÷åôáé ôïõëÜ÷éóôïí óôï 1/3 ëéï êõñéáñ÷ïýí ïé Üíäñåò 45 åôþí êáé Üíù, ðïõ ôïõ óõíüëïõ ôùí õðïøçößùí êÜèå óõíäõáóìïý). áóêïýí åëåýèåñá åðáããÝëÃñÜöçìá 7.3. Ðïóïóôéáßá êáôáíïìÞ ôùí 24 ÅëëÞíùí åõñùâïõëåõôþí ìáôá. ôçò ðåñéüäïõ 2004-2009 êáôÜ ïìÜäá åðáããåëìÜôùí Ùò ðñïò ôçí åðáããåëìáôéêÞ êáôçãïñßá óôçí ïðïßá áíÞêïõí ïé ¸ëëçíåò åõñùÅðéóôÞìïíåò/Åëåýèåñá åðáããÝëìáôá âïõëåõôÝò, ðáñáôçñïýìå üôé 4% 4% 4% ôï óçìáíôéêüôåñï ðïóïóôü Äéåèýíïíôåò & áíþôåñá äéïéêçôéêÜ óôåëÝ÷ç 13% áóêåß åðéóôçìïíéêÜ êáé åëåýèåñá åðáããÝëìáôá (75%). Ôï ÕðÜëëçëïé ìïñöùôéêü åðßðåäï ôùí åõñùâïõëåõôþí öáßíåôáé íá åßíáé Áðáó÷ïëïýìåíïé óôçí ðáñï÷Þ õðçñåóéþí õøçëüôåñï, óå óýãêñéóç ìå 75% áõôü ôùí âïõëåõôþí, ôïõ ÖïéôçôÝò åèíéêïý êïéíïâïõëßïõ. ÐçãÞ: www.europarl.eu.int.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 151

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò

151

Óå ü,ôé áöïñÜ ôï öýëï ôùí åõñùâïõëåõôþí, ðáñáôçñïýìå üôé ç ãõíáéêåßá åêðñïóþðçóç óå 5 áíôéðñïóùðåõôéêÝò ÷þñåò ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò (óå óýíïëï 24 ÷ùñþí) ðïéêßëëåé. Óôç Ãáëëßá ôï ðïóïóôü óõììåôï÷Þò ôùí ãõíáéêþí áíÝñ÷åôáé óôï 42,3%, áêïëïõèåß ç Äáíßá ìå ðïóïóôü 35,7%, óôç óõíÝ÷åéá ç ÅëëÜäá ìå 29,2%, åíþ ìå ìéêñüôåñá ðïóïóôÜ åìöáíßæïíôáé ôï ÇíùìÝíï Âáóßëåéï êáé ç íåïåéóåñ÷üìåíç óôçí ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç Ôóå÷ßá (Âë. ÃñÜöçìá 7.4).

¼óïí áöïñÜ ôçí çëéêßá, 15 ¸ëëçíåò åõñùâïõëåõôÝò åßíáé 50 ÷ñüíùí êáé Üíù, 8 åõñùâïõëåõôÝò áðü 35 Ýùò 49 ÷ñüíùí êáé ôÝëïò 1 åõñùâïõëåõôÞò åßíáé 34 ÷ñüíùí. ÄéáöïñÝò óôéò çëéêßåò åíäÝ÷åôáé íá õðÜñ÷ïõí áíÜëïãá ìå ôçí êïììáôéêÞ ôáõôüôçôá ôùí åõñùâïõëåõôþí, áëëÜ áõôü áðïôåëåß èÝìá äéåñåýíçóçò áðü åíäéáöåñüìåíïõò ìáèçôÝò. Óõíåðþò, ïé êïéíùíéïëïãéêÝò Ýñåõíåò ãéá ôïõò âïõëåõôÝò Þ ôïõò åõñùâïõëåõôÝò áðïóêïðïýí óôçí

ÃñÜöçìá 7.4. Áíáëïãßá ãõíáéêþí åõñùâïõëåõôþí ôçò ðåñéüäïõ 2004-2009 óå 5 ÷þñåò ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò

20,80%

Ôóå÷ßá

29,20%

ÅëëÜäá 23,10%

Çí. Âáóßëåéï

35,70%

Äáíßá

42,30%

Ãáëëßá 0,00%

5,00%

10,00%

15,00%

20,00%

25,00%

30,00%

35,00%

40,00%

45,00%

ÐçãÞ: www.europarl.eu.int (åðåîåñãáóßá Í.Ðåôñüðïõëïõ).

ÓõãêåêñéìÝíá óôçí ðåñßðôùóç ôçò ÅëëÜäáò áîßæåé íá óçìåéþóïõìå üôé ïé ãõíáßêåò åêðñïóùðïýíôáé ìå äéðëÜóéï (êáé Üíù) ðïóïóôü óôçí ÅõñùâïõëÞ (29,2%) Ýíáíôé ôïõ Åèíéêïý Êïéíïâïõëßïõ (13%). Åßíáé ðéèáíü ç äéáöïñÜ áõôÞ íá ó÷åôßæåôáé ìå ôéò ìåéùìÝíåò áñìïäéüôçôåò ðïõ Ý÷åé ôï Åõñùêïéíïâïýëéï, áöïý ïé áðïöÜóåéò ëáìâÜíïíôáé áðü Üëëá üñãáíá ôçò Å.Å. (ð.÷. ÅõñùðáúêÞ ÅðéôñïðÞ ê.Ü.).

êáôáãñáöÞ ôçò åêðñïóþðçóçò ôùí äéáöïñåôéêþí êïéíùíéêþí êáôçãïñéþí (åðÜããåëìá, öýëï) óôç ÂïõëÞ Þ ôçí ÅõñùâïõëÞ, Ýôóé þóôå íá êáôáíïÞóïõìå ôïõò ôñüðïõò ìå ôïõò ïðïßïõò óõãêñïôïýíôáé ïé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò.

Ðßíáêáò 7.7. Çëéêßá åõñùâïõëåõôþí ÅëëÜäáò ðåñéüäïõ 2004-2009 Ðåñßïäïò ãÝííçóçò

Áñéèìüò

%

ÌÝ÷ñé 1955

15

62,5%

Áðü 1956-1970

8

33,3%

Áðü 1971+

1

4,16%

Óýíïëï

24

100,00%

ÐçãÞ: wwwdb.europarl.eu.int.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 152

152

Êïéíùíéïëïãßá

7.4. ÐïëéôéêÞ áëëïôñßùóç Ìå ôïí üñï «ðïëéôéêÞ áëëïôñßùóç» åííïïýìå ôçí áðïîÝíùóç, ôçí áäéáöïñßá, ôçí áßóèçóç ôïõ áôüìïõ üôé ç óõììåôï÷Þ ôïõ óôï ðïëéôéêü ãßãíåóèáé äå ìåôñÜ, ôç äõóðéóôßá ôïõ Ýíáíôé ôùí êõâåñíþíôùí êáé ãåíéêÜ ôçí áðïìÜêñõíóÞ ôïõ áðü ôéò ðïëéôéêÝò äéáäéêáóßåò êáé ôéò ðïëéôéêÝò åîåëßîåéò. Ç ðïëéôéêÞ áëëïôñßùóç åßíáé ìéá ìïñöÞ ðïëéôéêÞò óõìðåñéöïñÜò ðïõ åêäçëþíåôáé ôüóï óôï åðßðåäï ôùí óôÜóåùí êáé ôùí áíôéëÞøåùí ôùí ðïëéôþí üóï êáé óôï åðßðåäï óõãêåêñéìÝíçò ðïëéôéêÞò óõìðåñéöïñÜò (ð.÷. áäñáíïðïßçóç, áõôï-áðïìüíùóç, áäéáöïñßá, ìç óõììåôï÷Þ óå ðïëéôéêÝò ïñãáíþóåéò, ðïëéôéêÜ êüììáôá êáé åêëïãéêÝò äéáäéêáóßåò ãéá ôçí áíÜäåéîç ôùí áíôéðñïóþðùí ôïõ ëáïý óôï Êïéíïâïýëéï). ÓôÜóåéò êáé áíôéëÞøåéò üðùò «ïé ðïëéôéêïß åíäéáöÝñïíôáé ìüíï ãéá ôï âïõëåõôéêü èþêï», «üëá ôá êüììáôá åßíáé ßäéá», «ç øÞöïò ìïõ äå ìåôñÜåé», «üëá áðïöáóßæïíôáé óôéò ÂñõîÝëëåò» êôë. åßíáé åêöñÜóåéò ðïõ óõíÞèùò õðïäçëþíïõí ðïëéôéêÞ áëëïôñßùóç. Ӓ áõôÝò êáôáôÜóóïíôáé åðßóçò ïé áðüøåéò ôùí ðïëéôþí ãéá ôç äéáöèïñÜ óôá äçìüóéá ðñÜãìáôá (âë. ðßíáêá 7.4), êáèþò êáé ï âáèìüò åìðéóôïóýíçò ôùí ðïëéôþí óôïõò äéÜöïñïõò èåóìïýò. Ôüóï óôçí Ýñåõíá ôçò ÃåíéêÞò Ãñáììáôåßáò ÍÝáò ÃåíéÜò ãéá ôïõò íÝïõò üóï êáé óôçí Ýñåõíá ôïõ Åõñùâáñüìåôñïõ (ÄåêÝìâñéïò 2004) óôï ãåíéêü ðëçèõóìü ðáñáôçñÞèçêå üôé ôá êüììáôá óõãêåíôñþíïõí ôï ÷áìçëüôåñï âáèìü åìðéóôïóýíçò.

Åéê. 7.13 «ÅêëïãéêÜ ñïìðüô» (1920) ôïõ G. Grosz (H.H. Arnason, Éóôïñßá ôçò óýã÷ñïíçò ôÝ÷íçò, åêä. ÐáñáôçñçôÞò, 2001).

Ôï ðïóïóôü óõììåôï÷Þò ôùí íÝùí óôçí «êïéíùíßá ôùí ðïëéôþí» êõìáßíåôáé óå áñêåôÜ ÷áìçëÜ åðßðåäá (âë.ãñÜöçìá 7.5). Óýìöùíá ìå Ýñåõíá ôçò ÃåíéêÞò Ãñáììáôåßáò ÍÝáò ÃåíéÜò, ðïõ ðñáãìáôïðïéÞèçêå

ÃñÜöçìá 7.5. Ó÷Ýóåéò ôùí íÝùí ìå ïñãáíþóåéò ôçò êïéíùíßáò ôùí ðïëéôþí êáôÜ ôïí ôåëåõôáßï ÷ñüíï Åñþôçóç: ¸÷åéò Þ åß÷åò êáôÜ ôïí ôåëåõôáßï ÷ñüíï ó÷Ýóç ìå ôá åßäç óõëëüãùí ðïõ èá óïõ äéáâÜóù; (% ðïõ áðÜíôçóáí Íáé/¼÷é Þ Äåí Ý÷ïõí/¸÷ïõí)

11,20%

Ðïëéôéóôéêïß óýëëïãïé ÈñçóêåõôéêÝò ïñãáíþóåéò

2,80% 19,80%

Ðïëéôéêïß óýëëïãïé ÐáñáôÜîåéò/êüììáôá ÅèåëïíôéêÝò ïñãáíþóåéò Óýëëïãïé íÝùí ÓõíäéêÜôá/óùìáôåßá Åðéóôçìïíéêïß óýëëïãïé

9,10% 4,70% 3,10% 2,30% 2,60%

Äåí åß÷á/ïýôå Ý÷ù ó÷Ýóç

59,40%

0,00% 10,00% 20,00% 30,00% 40,00% 50,00% 60,00% 70,00% ÐçãÞ: ¸ñåõíá ôçò ÃåíéêÞò Ãñáììáôåßáò ÍÝáò ÃåíéÜò (2005:149).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 153

ÌïñöÝò êáé êïéíùíéêÝò âÜóåéò ôçò åîïõóßáò

153

áðü ôï ÔìÞìá Åðéêïéíùíßáò êáé Ì.Ì.Å. ôïõ Ðáíåðéóôçìßïõ Áèçíþí êáé ôçí åôáéñåßá ALCO, óôï äéÜóôçìá 10/2004-1/2005 êáé óå äåßãìá 1.600 íÝùí 15-29 åôþí, Ýíá ó÷åôéêÜ ìåãÜëï ðïóïóôü (59,4%) äå óõììåôåß÷å êáèüëïõ óå ïñãáíþóåéò. Ó÷åäüí ðáñüìïéá ðïóïóôÜ (58%) åß÷áí ðáñáôçñçèåß êáé óôçí Ýñåõíá ôçò ÃåíéêÞò Ãñáììáôåßáò ÍÝáò ÃåíéÜò ðïõ Ýãéíå ôï 1997, åíþ ç ìåôáãåíÝóôåñç Ýñåõíá ôïõ Åõñùâáñüìåôñïõ (2001) áíåâÜæåé ôï ðïóïóôü óå 63%. Ïé åðéóôÞìïíåò ðïõ ðñáãìáôïðïßçóáí ôçí Ýñåõíá áíáöÝñïõí üôé «ôï ðïóïóôü áõôü [ôçò ÅëëÜäáò] åßíáé áíáìöéóâÞôçôá õøçëü êáé ôïðïèåôåßôáé óôï Ýíá Üêñï ôçò óõíïëéêÞò åõñùðáúêÞò åéêüíáò. Óôï Üëëï Üêñï âñßóêïíôáé ÷þñåò üðùò ç Óïõçäßá, üðïõ ëéãüôåñï áðü Ýíá ðÝìðôï ôùí íÝùí äçëþíïõí üôé äå óõììåôÝ÷ïõí óå êáìßá äñáóôçñéüôçôá áõôïý ôïõ ôýðïõ. Áðü ôçí Üðïøç áõôÞ ç ÝñåõíÜ ìáò åðéâåâáéþíåé ôçí ýðáñîç ìéáò éó÷õñÞò äéáéñåôéêÞò ôïìÞò ÂïññÜ/Íüôïõ üóïí áöïñÜ ôç ó÷Ýóç ôùí íÝùí ìå öïñåßò ôçò êïéíùíßáò ôùí ðïëéôþí: ïé íÝïé ôùí ÷ùñþí ôçò Íüôéáò Åõñþðçò äå äñáóôçñéïðïéïýíôáé éäéáßôåñá óôï ðåäßï ôçò ïñãáíùìÝíçò êïéíùíßáò ðïëéôþí ðïõ ëáìâÜíåé ôç ìïñöÞ êïéíùíéêþí êáé ðïëéôéêþí åíþóåùí, áêüìá êáé áèëçôéêþí óõëëüãùí» (ÃåíéêÞ Ãñáììáôåßá ÍÝáò ÃåíéÜò, 2005:149-150). Ïé ßäéïé áíáëõôÝò óõìðëçñþíïõí üôé ôá ÷áìçëÜ ðïóïóôÜ óõììåôï÷Þò ôùí íÝùí óå ïñãáíþóåéò áõôïý ôïõ ôýðïõ ßóùò íá ìç ó÷åôßæïíôáé ìå ôçí Ýëëåéøç êïéíùíéêÞò êáé ðïëéôéêÞò óõíåßäçóçò, áëëÜ ìå ôï ãåãïíüò üôé ïé íÝïé áöéåñþíïõí ôï ÷ñüíï êáé ôçí åíåñãçôéêüôçôÜ ôïõò óôçí ïéêïãÝíåéá êáé óôç öéëéêÞ ðáñÝá, ðïõ èåùñïýíôáé ôá óçìáíôéêüôåñá ðñÜãìáôá óôç æùÞ ôïõò. Ôá áßôéá ôçò ðïëéôéêÞò áëëïôñßùóçò èá ðñÝðåé êáíåßò íá ôá äåé êïéíùíéïëïãéêÜ. Ç óõíèåôüôçôá ôùí óýã÷ñïíùí êïéíùíéþí, ç ðáãêïóìéïðïßçóç, ïé õðåñêñáôéêïß èåóìïß êáé ç äçìéïõñãßá äéåèíþí êÝíôñùí ëÞøçò áðïöÜóåùí ìåéþíïõí ôçí áìåóüôçôá ôçò åðéêïéíùíßáò ìåôáîý ôùí êõâåñíþíôùí êáé ôùí ðïëéôþí êáé ìðïñåß íá åðéôåßíïõí ôçí áëëïôñßùóç. Êáèïñéóôéêü ñüëï óôçí ðïëéôéêÞ áëëïôñßùóç ôùí

Åéê. 7.14 Ç ãñáöåéïêñáôßá ÷áñáêôçñßæåôáé áðü áðñüóùðåò ó÷Ýóåéò ìåôáîý õðáëëÞëùí êáé êïéíïý («Ãñáöåßï Äçìüóéáò Õðçñåóßáò», ôïõ G. Toïker, Metropolitan Museum of Art, New York, Öéëïóïößá êáé êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò, ÅêäïôéêÞ Áèçíþí, 1997).

áôüìùí äéáäñáìáôßæïõí êáé Üëëïé êïéíùíéêïß, ïéêïíïìéêïß êáé ðïëéôéêïß ðáñÜãïíôåò, üðùò åßíáé ï óýã÷ñïíïò êáôáíáëùôéóìüò êáé ï êáñéåñéóìüò/åðáããåëìáôéóìüò, ï ïðïßïò åßíáé éäéáßôåñá Ýíôïíïò óå ðåñéüäïõò áíåñãßáò êáé ïéêïíïìéêÞò ýöåóçò êáôÜ ôéò ïðïßåò ï áíôáãùíéóìüò åßíáé ìåãáëýôåñïò. Áîßæåé åðßóçò íá áíáöåñèïýìå óôïõò ðáèïãüíïõò åêåßíïõò ðáñÜãïíôåò ðïõ ðáñåìâáßíïõí óôç ëåéôïõñãßá ôïõ åëëçíéêïý êñÜôïõò, üðùò åßíáé ôï ñïõóöÝôé êáé ôï «ìÝóï». Áõôïý ôïõ åßäïõò ïé ðñáêôéêÝò åíéó÷ýïõí ôçí áëëïôñßùóç ôùí ðïëéôþí êáé äå óõíÜäïõí ìå ôç ëïãéêÞ åíüò óýã÷ñïíïõ ïñèïëïãéêïý êñÜôïõò äéêáßïõ, ðïõ ïöåßëåé íá õðçñåôåß üëïõò ôïõò ðïëßôåò. ÂÝâáéá, åõèýíç ãéá ôéò êáôáóôÜóåéò ðïõ äéáéùíßæïõí êáé åíéó÷ýïõí ôï ñïõóöÝôé, ôéò ðåëáôåéáêÝò ó÷Ýóåéò êáé ôçí áëëïôñßùóç Ý÷ïõí êáé ïé ßäéïé ïé ðïëßôåò. Ïé ðåëáôåéáêÝò ó÷Ýóåéò äåí áöïñïýí ìüíï ôïõò êõâåñíþíôåò êáé üóïõò êáôÝ÷ïõí èÝóåéò åîïõóßáò (ð.÷. õðÜëëçëïé äçìïóßùí õðçñåóéþí), áëëÜ êáé ôïõò ðïëßôåòáðïäÝêôåò ôïõ ñïõóöåôéïý. ¸íá ìåãÜëï ôìÞìá ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò åðéäåéêíýåé ìéá áíï÷Þ óôçí ðáñáíïìßá êáé ôçí áíïìßá (ðïõ ãéá ðïëëïýò óçìáßíåé óõíåíï÷Þ). Ï Í. Ìðüìðéï (Âobbio N.) éó÷õñßæåôáé üôé ç äçìïêñáôßá åßíáé ç êáô’ åîï÷Þí ìïñöÞ äéáêõâÝñíçóçò ðïõ âáóßæåôáé óôïõò íüìïõò. Áðü ôç óôéãìÞ êáôÜ ôçí ïðïßá Ýíá äçìïêñáôéêü êáèåóôþò ðáñáâëÝðåé áõôÞ ôçí áñ÷Þ, ìåôáóôñÝöåôáé ðïëý ãñÞãïñá áðü äçìïêñáôßá óå ìéá áõôáñ÷éêÞ ìïñöÞ åîïõóßáò.

Åéê. 7.15 Óêßôóï ôïõ Ê. Ìçôñüðïõëïõ (Ôá êáëýôåñá: Üãñéá ìùñÜ, åêä. ÊÝäñïò Á.Å., 2002).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 154

Êïéíùíéïëïãßá

154

«..ôï ñïõóöÝôé éóïäõíáìåß ìå ôçí êáôáðÜôçóç èåìåëéùäþí áñ÷þí ôïõ éó÷ýïíôïò äçìïêñáôéêïý ÓõíôÜãìáôïò, üðùò åßíáé ç éóïíïìßá êáé ç áðïññÝïõóá áðü áõôÞí ßóç ðñüóâáóç üëùí ôùí ðïëéôþí óôá äçìüóéá áîéþìáôá. Éóïäõíáìåß äçëáäÞ ìå ðáñÜíïìç êáôáíïìÞ åîïõóßáò êáé êáôáðÜôçóç äéêáéùìÜôùí êáé ùò åê ôïýôïõ ìå éäéïðïßçóç ôïõ äçìïóßïõ áãáèïý áðü Üôïìá Þ ïìÜäåò ðïõ êáôÝ÷ïõí èÝóåéò éó÷ýïò...» (Å. ÌðÜëéáò, 2000: 96).

Ðþò áíôéìåôùðßæåôáé ç ðïëéôéêÞ áëëïôñßùóç; Êáé åäþ ïé ðñïóðÜèåéåò èá ðñÝðåé íá åßíáé óõëëïãéêÝò. Ïé êõâåñíþíôåò ìå ôçí ðïëéôéêÞ ôïõò (üðùò åßíáé ï ðñáãìáôéêüò Ýëåã÷ïò ôçò äéáðëïêÞò, ç åîÜëåéøç ôùí ðåëáôåéáêþí ó÷Ýóåùí êáé ç êáèéÝñùóç ôçò áîéïêñáôßáò) ìðïñïýí íá óõìâÜëïõí óôçí åãêáèßäñõóç åíüò êñÜôïõò äéêáßïõ, þóôå íá áíáêôÞóïõí ôçí åìðéóôïóýíç ôùí ðïëéôþí. Ùóôüóï, ðñùôïâïõëßåò ãéá ôçí áíôéìåôþðéóç ôçò ðïëéôéêÞò áëëïôñßùóçò ìðïñïýí íá ðÜñïõí êáé ïé ßäéïé ïé ðïëßôåò. ÁíôéëÞøåéò üðùò «ç øÞöïò

ìïõ äå ìåôñÜåé» áöÞíïõí ôï ðïëéôéêü ðåäßï åëåýèåñï óôéò åëßô, ïé ïðïßåò èá ðñïùèÞóïõí ôá óõìöÝñïíôá ôùí ëßãùí. ¼ðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, óôï ó÷ïëåßï êÜèå ìáèçôÞò êáé êÜèå ìáèÞôñéá óõììåôÝ÷åé óôéò åêëïãÝò ôùí óõìâïõëßùí (åßôå ùò øçöïöüñïò åßôå ùò õðïøÞöéïò/á) ðñïêåéìÝíïõ íá åêëåãåß ï éêáíüôåñïò Þ ç éêáíüôåñç ðïõ èá äéáìåóïëáâåß ìåôáîý ôçò äéåýèõíóçò ôïõ ó÷ïëåßïõ êáé ôùí ìáèçôþí, Ýôóé êáé óôçí åõñýôåñç êïéíùíßá åðéâÜëëåôáé ç óõììåôï÷Þ üëùí óôéò ðïëéôéêÝò äéáäéêáóßåò, þóôå íá åêöñÜæïíôáé ìå ìåãáëýôåñç äýíáìç ôá áéôÞìáôá ôùí ðïëéôþí. Ç äçìïêñáôßá âÝâáéá âéþíåôáé áñ÷éêÜ ìÝóá óôçí ïéêïãÝíåéá. Óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïãÝíåéáò äéåîÜãïíôáé óõæçôÞóåéò, åðéëýïíôáé ðñïâëÞìáôá, áðïôñÝðïíôáé óõãêñïýóåéò êáé óõ÷íÜ äéáôõðþíïíôáé áðü ôá ðáéäéÜ áéôÞìáôá ðñïò ôïõò ãïíåßò. ÅðéðëÝïí, ç éóüôéìç ãéá áãüñéá êáé êïñßôóéá óõììåôï÷Þ óôéò ïéêéáêÝò åñãáóßåò ìðïñåß íá åßíáé ôï ðñïóôÜäéï ãéá ìéá éóüôéìç óõììåôï÷Þ óôéò ðïëéôéêÝò äéáäéêáóßåò. Ç äéáñêÞò óõììåôï÷Þ ôùí ðïëéôþí óôéò ðïëéôéêÝò äéáäéêáóßåò (óôéò ïñãáíþóåéò, ôá êüììáôá, ôéò åêëïãÝò êôë.) åßíáé éäéáßôåñá åðéôáêôéêÞ óôéò óýã÷ñïíåò áíôéðñïóùðåõôéêÝò äçìïêñáôßåò Ìå áõôü ôïí ôñüðï åëÝã÷åôáé ç åîïõóßá êáé êáôï÷õñþíåôáé óôçí ðñÜîç ç áíôéðñïóùðåõôéêÞ äçìïêñáôßá.

ÅñùôÞóåéò 1. Íá óõãêñßíåôå ôïí áñ÷çãü åíüò êñÜôïò ìå ôïí áñ÷çãü ìéáò öõëÞò. 2. Ðïéá åßíáé ç äéáöïñÜ ôçò äýíáìçò áðü ôçí åîïõóßá; 3. Ðïéá åßíáé ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí êïéíùíéþí ìå êñáôéêÞ åîïõóßá êáé ðïéá ôùí êïéíùíéþí ÷ùñßò êñáôéêÞ åîïõóßá; 4. Ðþò äéáìïñöþèçêå ôï êñÜôïò óýìöùíá ìå ôïí ÂÝìðåñ; 5. Íá áíáöÝñåôå ôá óôïé÷åßá ðïõ óõíèÝôïõí ôçí ðáñáäïóéáêÞ åîïõóßá. 6. Íá ïñßóåôå ôï ÷áñéóìáôéêü ôýðï åîïõóßáò êáé íá äþóåôå ðáñáäåßãìáôá ÷áñéóìáôéêþí áñ÷çãþí áðü ôçí éóôïñßá. 7. Ôé óçìáßíåé ïñèïëïãéêÞ åîïõóßá; 8. Íá êáôáãñÜøåôå ðïéïí ôýðï åîïõóßáò èåùñåßôå äéêáéüôåñï êáé íá áéôéïëïãÞóåôå ôçí ÜðïøÞ óáò. 9. Ðïéá åßíáé ç äéáöïñÜ ìåôáîý ôçò Üìåóçò êáé ôçò áíôéðñïóùðåõôéêÞò äçìïêñáôßáò; 10. Íá óõãêñßíåôå êáé íá ó÷ïëéÜóåôå ôá óôïé÷åßá ðïõ óõíèÝôïõí ìéá äçìïêñáôßá óå áíôßèåóç ìå Ýíá ïëïêëçñùôéêü óýóôçìá äéáêõâÝñíçóçò. 11. Ðïéá åßíáé ôá ìïíôÝëá åîïõóßáò; (ïíïìáóôéêÜ) 12. Ðïéïé áðïôåëïýí ôçí ðïëéôéêÞ, ôçí ïéêïíïìéêÞ êáé ôç óôñáôéùôéêÞ åëßô; 13. Ôé óçìáßíåé ðëïõñáëéóôéêü ìïíôÝëï; 14. Ôé áíáöÝñåé ôï ìáñîéóôéêü ìïíôÝëï ãéá ôçí åîïõóßá; 15. Áðü ðïéá óôïé÷åßá äéáêñßíïíôáé ôá ðïëéôéêÜ êüììáôá; 16. Ôé ïíïìÜæïõìå ïìÜäåò óõìöåñüíôùí êáé óå ôé äéáöÝñïõí áðü ôéò ïìÜäåò ãíþìçò; 17. Íá ïñßóåôå ôçí ðïëéôéêÞ óõìðåñéöïñÜ. 18. Áðü ðïéïõò ðáñÜãïíôåò äéáìïñöþíïíôáé ç ðïëéôéêÞ êáé ç åêëïãéêÞ óõìðåñéöïñÜ; 19. Ðïéá ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ êïéíùíéïëïãéêïý ðïñôñÝôïõ ôïõ âïõëåõôÞ óôçí Åõñþðç; 20. Ôé åßíáé ç êïéíÞ ãíþìç; 21. Ìå ðïéá êñéôÞñéá øçößæåôå óôéò åêëïãÝò ôùí ìáèçôéêþí óõìâïõëßùí; 22. Ðþò ïñßæåôáé ç ðïëéôéêÞ áëëïôñßùóç êáé ðïéá åßíáé ôá áßôéÜ ôçò;


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 155

Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò

155

8. ÔÏ ÁÔÏÌÏ, Ç ÊÏÉÍÙÍÉÁ ÊÁÉ ÔÁ ÌÅÓÁ ÌÁÆÉÊÇÓ ÅÐÉÊÏÉÍÙÍÉÁÓ

• Ç äéÜäïóç êáé ç ÷ñÞóç ôùí Ì.Ì.Å. • ÊïéíùíéêÝò åðéäñÜóåéò ôùí Ì.Ì.Å. óôï Üôïìï êáé óôçí êïéíùíßá: äýï ðñïóåããßóåéò • ÈåôéêÝò êáé áñíçôéêÝò åðéäñÜóåéò ôùí Ì.Ì.Å • ÁãùãÞ áíáãíùóôþí, èåáôþí, áêñïáôþí êáé ÷ñçóôþí


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 156


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 157

Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò

157

ÅéóáãùãÞ ÌåëÝôåò óå üëï ôïí êüóìï êáôáãñÜöïõí üôé êáôÜ ìÝóï üñï Ýíá Üôïìï áöéåñþíåé 3-4 þñåò ôçí çìÝñá óôçí ôçëåèÝáóç (âë. ãñÜöçìá 8.1). Áí õðïèÝóïõìå üôé Ýíáò åñãáæüìåíïò Üíèñùðïò äéáèÝôåé êáôÜ ìÝóï üñï ãýñù óôéò 18-20 þñåò êÜèå ìÝñá ãéá ôç äïõëåéÜ ôïõ, ôç ìåôáêßíçóç, ôï öáãçôü êáé ôïí ýðíï ôïõ, ôüôå êáôáëáâáßíïõìå üôé ôá ÌÝóá ÌáæéêÞò Åðéêïéíùíßáò (Ì.Ì.Å.) ôåßíïõí íá êõñéáñ÷Þóïõí óôïí åëåýèåñï ÷ñüíï ôïõ. Ï ôñüðïò êáé ï ÷ñüíïò ÷ñÞóçò ôùí Ì.Ì.Å. áðü ôïí Üíèñùðï åßíáé Ýíá óôïé÷åßï äéáöïñïðïßçóçò ôùí óýã÷ñïíùí êïéíùíéþí, áíÜìåóá óôéò ïðïßåò êáé ç åëëçíéêÞ, áðü ðáëáéüôåñåò êïéíùíßåò.

ÃñÜöçìá 8.1. ÌÝóïò çìåñÞóéïò ÷ñüíïò ôçëåèÝáóçò êáô’ Üôïìï óôçí ÅëëÜäá (1993-2001) (óå ëåðôÜ) ! #  #  #  ''!

''"

''#

''$

''%

''&

'''





ÐçãÞ: European Audiovisual Observatory, Yearbook 2002 (åðåîåñãáóßá óôïé÷åßùí É.Ï.Ì.).

Ðþò üìùò äéáäüèçêáí óå ôÝôïéï âáèìü ôá Ì.Ì.Å. óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá; Ìå Üëëá ëüãéá, ðïéï åßíáé ôï éóôïñéêü ðëáßóéï ìÝóá óôï ïðïßï ôá Ì.Ì.Å. åîåëß÷èçêáí áðü ôéò ðñþôåò ìïñöÝò åíçìÝñùóçò óôéò óçìåñéíÝò ìáæéêÝò åðéêïéíùíßåò;

8.1. Ôá Ì.Ì.Å.: ç äéÜäïóç êáé ç ÷ñÞóç ôïõò óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ êïéíùíßá Óå êáìßá êïéíùíßá ðñéí áðü ôç âéïìç÷áíéêÞ äåí õðÞñ÷å ç âáóéêÞ ðñïûðüèåóç ãéá íá áíáðôõ÷èïýí ïé ìáæéêÝò åðéêïéíùíßåò. Äåí õðÞñ÷å Ýíá ìáæéêïðïéçìÝíï êïéíü* ðïõ íá åðéêïéíùíåß êáé íá åíçìåñþíåôáé ìÝóá áðü ôá Ì.Ì.Å. Äåí åß÷å äéáìïñöùèåß áõôü ðïõ ÷áñáêôçñßæïõí ïé êïéíùíéêïß åðéóôÞìïíåò ùò êïéíùíßá

ôçò ìÜæáò. Ç åðéêïéíùíßá êáé ç åíçìÝñùóç ó’ áõôÝò ôéò ìç ìáæéêïðïéçìÝíåò êïéíùíßåò åß÷å ïñéóìÝíá âáóéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ. Êáô’ áñ÷Üò ç åðéêïéíùíßá Þôáí ðñïöïñéêÞ, äçëáäÞ êõñéáñ÷ïýóå ï ðñïöïñéêüò ëüãïò. Ôá ãñáðôÜ êåßìåíá Þôáí óðÜíéá êáé áðåõèýíïíôáí óå ìéá åëßô áíèñþðùí ïé ïðïßïé ãíþñéæáí ãñáöÞ, åß÷áí äçëáäÞ ìéá ãíþóç ðïõ äåí ìðïñïýóå íá ãßíåé êôÞìá ôùí ðïëëþí. ÅðåéäÞ áêñéâþò ôá ãñáðôÜ êåßìåíá Þôáí óðÜíéá êáé ôá õëéêÜ ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýóáí ãéá íá ãñÜøïõí (ðÜðõñïò, ðåñãáìçíÞ) ðïëý áêñéâÜ, áëëÜ êáé åðåéäÞ ëßãïé ãíþñéæáí, üðùò åßðáìå, ãñáöÞ êáé áíÜãíùóç, ç ìåôáâßâáóç ôùí ðëçñïöïñéþí -áðü Ýíá Üôïìï Þ ìéá ïìÜäá óå Üëëï Üôïìï Þ óå Üëëç ïìÜäáãéíüôáí êõñßùò ìÝóù ôïõ ðñïöïñéêïý ëüãïõ (áããåëéïöüñïé) Þ ìå Üëëá ìÝóá (ð.÷. öñõêôùñßåò*, êáðíüò, ôýìðáíá, ðåñéóôÝñéá), ãåãïíüò ðïõ Ýäéíå óôçí åðéêïéíùíßá äéáðñïóùðéêü ÷áñáêôÞñá. Áõôü óçìáßíåé üôé ç åðéêïéíùíßá ðïõ õðÞñ÷å ìåôáîý ôïõ ðïìðïý ôçò ðëç-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 158

158 ñïöïñßáò êáé ôïõ äÝêôç Þôáí áìößäñïìç êáé ç ìåôáîý ôïõò áëëçëåðßäñáóç, üóïí áöïñÜ ôï ðåñéå÷üìåíï ôïõ ìçíýìáôïò, äéáñêÞò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ëáïß ðïõ Ýæçóáí óå äéáöïñåôéêïýò ôüðïõò ôçí ßäéá ÷ñïíéêÞ ðåñßïäï åß÷áí ðáñáðëÞóéïõò ìýèïõò, áöïý ç ìåôáîý ôïõò åðéêïéíùíßá êáé áëëçëåðßäñáóç åß÷å ùò áðïôÝëåóìá ôç äçìéïõñãßá ðáñáëëáãþí ðÜíù óôï ßäéï èÝìá. Ç âéïìç÷áíéêÞ åðáíÜóôáóç üìùò êáé ç áíÜðôõîç ìéáò íÝáò êïéíùíßáò, ôçò êáðéôáëéóôéêÞò, óõíïäåýôçêáí áðü

Êïéíùíéïëïãßá

«Ìéá öõëÞ ôùí ÉíäéÜíùí ðßóôåõå üôé, üôáí Ýíáò Üíèñùðïò ðåèáßíåé ç øõ÷Þ ôïõ ðñÝðåé íá ôáîéäÝøåé ó’ Ýíá âáèý ðïôÜìé ðÜíù ó’ Ýíá êáíü, ãéá íá öôÜóåé óôç ãç ôùí øõ÷þí. Ï óõãêåêñéìÝíïò ìýèïò* ìïéÜæåé ìå ôïí áñ÷áéïåëëçíéêü ðåñß Á÷Ýñïíôá» (L. Spence, 1975).

ÌÝóá ìåôÜäïóçò åéäÞóåùí êáé ðëçñïöïñéþí óå äéÜöïñåò éóôïñéêÝò ðåñéüäïõò êáé êïéíùíßåò

Åéê.8.1á (Ìð. Íôåëö & Ñ. Ðëáô, Åí Áñ÷ޅ óõíïðôéêÞ éóôïñßá ôïõ êüóìïõ êáé ôçò áíèñùðüôçôáò, åêä. ÐáôÜêç).

Åéê.8.1â (Ìð. Íôåëö & Ñ. Ðëáô, Åí Áñ÷ޅ óõíïðôéêÞ éóôïñßá ôïõ êüóìïõ êáé ôçò áíèñùðüôçôáò, åêä. ÐáôÜêç).

ñáãäáßåò áëëáãÝò óôç ìïñöÞ ôçò åðéêïéíùíßáò, þóôå íá öôÜóïõìå óå áõôü ðïõ óÞìåñá áíáãíùñßæïõìå ùò ìáæéêÞ åðéêïéíùíßá*. Ïé ôå÷íïëïãéêÝò åîåëßîåéò Ýðáéîáí óçìáíôéêü ñüëï óå áõôÞ ôçí áëëáãÞ. Ç ôõðïãñáößá (ôå÷íïëïãßá Gutenberg) óôá ìÝóá ôïõ 15ïõ áéþíá Ýãéíå ôï ü÷çìá ôçò åîÝëéîçò, áöïý Ýäùóå ôç äõíáôüôçôá ìáæéêÞò ðáñáãùãÞò Ýñãùí ãñáðôïý ëüãïõ (âéâëßùí, åöçìåñßäùí êôë.). Ï êáèïñéóôéêüò ðáñÜãïíôáò áõôÞò ôçò áëëáãÞò âÝâáéá Þôáí ïé êïéíùíéêÝò åîåëßîåéò ôçò âéïìç÷áíéêÞò åðáíÜóôáóçò, ïé ïðïßåò äçìéïýñãçóáí ôçí áíÜãêç óõíå÷ïýò ôå÷íïëïãéêÞò âåëôßùóçò ôïõ ôïìÝá ðáñáãùãÞò Ýíôõðïõ ëüãïõ.

Åéê. 8.1ã ÁíáðáñÜóôáóç ôïõ óõóôÞìáôïò ïðôéêÞò áíáìåôÜäïóçò êùäéêïðïéçìÝíùí óçìÜôùí ìå öëüãåò, ôùí ÊëåïìÝíç êáé Äçìïêëåßôïõ, 4ïò áé. ð.×. Ç ôå÷íïëïãßá ôùí áñ÷áßùí ÅëëÞíùí (Ç ÊáèçìåñéíÞ- ÅðôÜ çìÝñåò, 4-1-1998).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 159

Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò

«Ï Johann Gutenberg 1 ( 398-1468), ÷ñõóï÷üïò áðü ôï Mainz, Üñ÷éóå íá ðåéñáìáôßæåôáé ìå ôçí ôõðïãñáößá ãýñù óôï 1440. Ç ôå÷íéêÞ ôùí ìåôáëëéêþí êáëïõðéþí Þôáí áñêåôÜ ãíùóôÞ óôçí Åõñþðç áðü ôéò áñ÷Ýò ôïõ äÝêáôïõ ðÝìðôïõ áéþíá, áëëÜ äåí åß÷å ÷ñçóéìïðïéçèåß ãéá ôõðïãñáöéêïýò óêïðïýò. Ï ÃïõôåìâÝñãéïò áíÝðôõîå ìéá ìÝèïäï áíôéãñáöÞò êáëïõðéþí ìåôáëëéêþí ãñáììÜôùí, ìå áðïôÝëåóìá íá ìðïñïýí íá ðáñá÷èïýí ìåãÜëåò ðïóüôçôåò ÷áñáêôÞñùí ãéá ôç óýíèåóç åêôåôáìÝíùí êåéìÝíùí. ÐñïóÜñìïóå åðßóçò ôï ðáñáäïóéáêü âéäùôü ðéåóôÞñéï, ðïõ Þôáí ãíùóôü óôçí Åõñþðç áðü ôïí ðñþôï áéþíá ì.×., ðñïêåéìÝíïõ íá ðáñáãÜãåé ôõðùìÝíá êåßìåíá. ×Üñç ó’ áõôü ôï óõíäõáóìü ôå÷íéêþí ìðïñïýóå íá óõíôá÷èåß ìéá óåëßäá ÷áñáêôÞñùí êáé íá ÷ñçóéìïðïéçèåß ùò êáëïýðé. Óôç óõíÝ÷åéá, ìðïñïýóå íá ÷õèåß ìåëÜíé óå áõôü ôï êáëïýðé êáé íá ðéåóôåß ðÜíù óå áõôü ôï ÷áñôß ìå áðïôÝëåóìá ôï ÷áñôß íá ðÜñåé ôï áðïôýðùìá ôùí ÷áñáêôÞñùí. Ðáñ’ üëï ðïõ ïé ôå÷íéêÝò ëåðôïìÝñåéåò ôåëåéïðïéÞèçêáí ìåôáãåíÝóôåñá, ïé âáóéêÝò áñ÷Ýò ôïõ ðéåóôçñßïõ ôïõ ÃïõôåìâÝñãéïõ ðáñÝìåíáí óå éó÷ý ãéá ðåñéóóüôåñï áðü ôñåéò áéþíåò» (John B. Thompson, 1999:98-99). Ç áóôéêÞ âéïìç÷áíéêÞ êïéíùíßá äéáìüñöùóå óôáäéáêÜ Üôïìá ìå äéêáéþìáôá êáé õðï÷ñåþóåéò ùò ðñïò ôç äéá÷åßñéóç ôùí äçìüóéùí õðïèÝóåùí, ðïëßôåò äñáóôÞñéïõò êáé ü÷é õðçêüïõò åíüò öåïõäáñ÷éêïý êáèåóôþôïò. Ï äéá÷ùñéóìüò äçìüóéïõ êáé éäéùôéêïý «÷þñïõ» êáé ç áíÜãêç íá îåðåñáóôïýí ïé áðïëõôáñ÷éêÝò äïìÝò åîïõóßáò, ðïõ ìüíï åìðüäéá Ýèåôáí óôçí áíåñ÷üìåíç áóôéêÞ ôÜîç, äéåýñõíáí ôçí êïéíùíéêÞ âÜóç ôçò ðïëéôéêÞò óõììåôï÷Þò êáé óõæÞôçóçò. Ìå Üëëá ëüãéá, ç íÝá êïéíùíßá ðñïûðÝèåôå ôç óõììåôï÷Þ óôç äéáäéêáóßá ëÞøçò ðïëéôéêþí áðïöÜóåùí åíüò ìåãÜëïõ áñéèìïý áôüìùí áíôß ôïõ âáóéëéÜ, ôïõ áõôïêñÜôïñá, ôïõ óïõëôÜíïõ Þ ôïõ öåïõäÜñ÷ç êÜðïéùí Üëëùí åðï÷þí. ÁõôÞ ç óõììåôï÷Þ óôç äéá÷åßñéóç ôçò äçìüóéáò æùÞò áðáéôïýóå ôçí åíçìÝñùóç üëùí ó÷åôéêÜ ìå ôá äçìüóéá æçôÞìáôá, ç ïðïßá èá ìðïñïýóå íá åðéôåõ÷èåß ìüíï åÜí õðÞñ÷å åëåýèåñç äéáêßíçóç éäåþí êáé ðëçñïöïñéþí óôï åõñýôåñï êïéíü. ¸ôóé Üñ-

159

Åéê. 8.2á Ôï ðéåóôÞñéï ôïõ ÃïõôåìâÝñãéïõ: áðáñ÷Þ ôçò ìáæéêÞò áíáðáñáãùãÞò ôõðùìÝíùí êåéìÝíùí (Ìð. Íôåëö & Ñ. Ðëáô, Åí Áñ÷ޅ óõíïðôéêÞ éóôïñßá ôïõ êüóìïõ êáé ôçò áíèñùðüôçôáò, åêä. ÐáôÜêç).

Åéê. 8.2â ÁõôïìáôïðïéçìÝíåò ìÝèïäïé åêôýðùóçò ðïõ óôçñßæïíôáé óôéò íÝåò ôå÷íïëïãßåò ôùí çëåêôñïíéêþí õðïëïãéóôþí (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larousse, Åíüôçôá É: ¢íèñùðïò-êïéíùíßá, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2001).

÷éóå ìéá ìáæéêüôåñç óå ó÷Ýóç ìå ôï ðáñåëèüí ðáñáãùãÞ ãñáðôïý ëüãïõ, ç ïðïßá áðåõèõíüôáí óå Ýíá êïéíü ðïõ åß÷å ôç óôïé÷åéþäç ìüñöùóç, þóôå íá ôçí áðïññïöÞóåé. Óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá ç óõãêåêñéìÝíç äéáäéêáóßá óõíÝðåóå ìå ôçí ðåñßïäï ðïõ áñ÷ßæåé ëßãï ðñéí áðü ôïí åèíéêïáðåëåõèåñùôéêü áãþíá ôïõ 1821 êáé ôåëåéþíåé ëßãï ìåôÜ. Ôá ôõðïãñáöåßá ôïõ åîùôåñéêïý, ðïõ åêôýðùíáí Ýñãá ôïõ ÑÞãá êáé Üëëùí äéáöùôéóôþí, ïé åöçìåñßäåò ôïõ Áãþíá, ôï ðñþôï åëëçíéêü ðáíåðéóôÞìéï ìåôÜ ôçí áðåëåõèÝñùóç åßíáé éóôïñéêÜ óôïé÷åßá áõôÞò ôçò êïéíùíéêÞò åîÝëéîçò, ç ïðïßá åß÷å ùò êýñéï ñüëï ôç äéáìüñöùóç êáé ôçí êéíçôïðïßçóç ôçò êïéíÞò ãíþìçò (êõñßùò ôùí íÝùí áóôéêþí ñåõìÜôùí) ó÷åôéêÜ ìå ôçí áíÜãêç äçìüóéáò áíôáëëáãÞò áðüøåùí êáé Üóêçóç êñéôéêÞò ãéá ôéò äçìüóéåò õðïèÝóåéò. ÌåôÜ ôï äåýôåñï ìéóü ôïõ 20ïý áéþíá èá Ýñèåé êáé óôçí ÅëëÜäá Ýíá íÝï ìÝóï åðéêïéíùíßáò, ôïõ ïðïßïõ ç áðÞ÷çóç óôçí êïéíùíßá èá ðÜñåé ôåñÜóôéåò äéáóôÜóåéò, ç ôçëåüñáóç. ¸÷åé ðñïçãçèåß âÝâáéá ìéá óåéñÜ áðü åíôåëþò íÝá ìÝóá åðéêïéíùíßáò, üðùò åßíáé ï êéíçìáôïãñÜöïò, ç äéóêïãñáößá êáé ôï ñáäéüöùíï, ç áíÜðôõîç ôùí ïðïßùí óôéãìÜôéóå ìéá íÝá åðï÷Þ, ôçí


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:27

Page 160

160 åðï÷Þ ôçò ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò. Ç åðï÷Þ ôïõ ðñïöïñéêïý ëüãïõ êáé ôçò áìößäñïìçò åðéêïéíùíßáò Ý÷åé ðáñÝëèåé ðñï ðïëëïý, åíþ äßðëá óôïí êõñßáñ÷ï ãñáðôü ëüãï ðáßñíåé èÝóç êáé ï çëåêôñïíéêüò ëüãïò.

Êïéíùíéïëïãßá áôüìïõ, êáôáñãþíôáò ôï äéá÷ùñéóìü ìåôáîý äçìüóéïõ êáé éäéùôéêïý ÷þñïõ, äéá÷ùñéóìü óôïí ïðïßï âáóßóôçêå ôïí ðñïçãïýìåíï áéþíá ç áíÜðôõîç ôùí ìÝóùí åðéêïéíùíßáò. ¼óïí áöïñÜ ôï äçìïöéëÝóôåñï ìÝóï åðéêïéíùíßáò, ôçí ôçëåüñáóç, áõôÞ åðÝäñáóå áñíçôéêÜ óôïõò ñõèìïýò áíÜðôõîçò ôùí Üëëùí ìÝóùí, ìå áðïôÝëåóìá ìåñéêÜ áðü áõôÜ, êáôÜ ôï ôåëåõôáßï ôÝôáñôï ôïõ 20ïý áéþíá, íá áíôéìåôùðßæïõí êñßóç åðéâßùóçò.

Åéê. 8.3 Ôï Ðñáêôïñåßï ÅéäÞóåùí Ñüéôåñ: ôìÞìá ôïõ äéåèíïýò ìç÷áíéóìïý óõãêÝíôñùóçò êáé äéÜäïóçò ðëçñïöïñéþí (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larousse, Åíüôçôá É: ¢íèñùðïò êïéíùíßá, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2001).

Ìå ôçí ðÜñïäï ôïõ ÷ñüíïõ, ôá ìçíýìáôá ðïõ åêðÝìðïõí ôá íÝá ìÝóá åðéêïéíùíßáò ãßíïíôáé üëï êáé ðéï ïìïéüìïñöá, ÷Üíïõí ôï ðïëéôéêü óôßãìá ôïõò êáé äßíïõí ìåãáëýôåñç Ýìöáóç óôï øõ÷áãùãéêü êïììÜôé ôçò åðéêïéíùíßáò, åíþ ðáñÜëëçëá åíéó÷ýïõí ìå ôïí êáôáéãéóìü ôùí äéáöçìßóåùí ôïí êáôáíáëùôéóìü. Ç ëåéôïõñãßá áõôþí ôùí ìÝóùí åßíáé ìéá áäéÜêïðç ñïÞ ðëçñïöïñéþí Þ ðñïâïëÞ ðñïúüíôùí ðïõ óõíå÷ßæåôáé óå üëç ôç æùÞ ìáò. Áðåõèýíåôáé ìÜëéóôá óå ïëïÝíá ìåãáëýôåñï êïéíü, áãêáëéÜæïíôáò çëéêéáêÝò êáé êïéíùíéêÝò ïìÜäåò ðïõ äåí êáëýðôïíôáí ìå ôá ðñïçãïýìåíá ìÝóá (ðáéäéêÝò åêðïìðÝò, äåëôßá åéäÞóåùí ãéá Üôïìá ìå åéäéêÝò áíÜãêåò, åêðïìðÝò ìáãåéñéêÞò). Óõ÷íÜ ìÜëéóôá åéóâÜëëïõí óôçí éäéùôéêÞ æùÞ åíüò

Åéê. 8.4 Äïñõöüñïé: íÝåò ôå÷íïëïãßåò ðïõ ðñïÜãïõí ôçí ðáãêïóìéïðïßçóç ôçò ðëçñïöïñßáò êáé ôç äéÜäïóç ôùí ðïëéôéóìéêþí áãáèþí (Dir. A. Cohen, Sciences économiques et sociales, Editions Bordas, 1995).

ÊáôÜ ôçí ôåëåõôáßá äåêáåôßá ôïõ 20ïý áéþíá êáôáãñÜöçêå óôçí ÅëëÜäá ìßá áêüìá óçìáíôéêÞ åîÝëéîç óôç äéÜäïóç êáé ôç ÷ñÞóç ôùí Ì.Ì.Å. ÊáôáñãÞèçêå ôï êñáôéêü ìïíïðþëéï óôçí éäéïêôçóßá ôùí ôçëåïðôéêþí óôáèìþí êáé áíáäýèçêáí éäéùôéêÝò åðé÷åéñÞóåéò ïé ïðïßåò êõñéÜñ÷çóáí óôçí áãïñÜ. Åðßóçò, êÝñäéóå Ýäáöïò ç äïñõöïñéêÞ ëÞøç îÝíùí (áìåñéêáíéêþí êáé åõñùðáúêþí) êáíáëéþí, ãåãïíüò ðïõ åðéâåâáéþíåé áõôü ðïõ ï Ãêßíôåíò (A. Giddens) áðïêáëåß ðáãêüóìéá ðëçñïöïñéáêÞ ôÜîç.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:29

Page 161

Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò

161

ÃñÜöçìá 8.2. Ðñüóâáóç ôùí íïéêïêõñéþí óôï äéáäßêôõï (2000-2001) (% åðß ôïõ óõíüëïõ) ÅëëÜäá ÅëëÜäá ÉóÉóðáíßá ðá í ßá Ðï ñôï ãá ëßá Ðïñôïãáëßá Ãá ëëßá Ãáëëßá Éôá ëßá Éôáëßá Ãåñì á í ßá Ãåñìáíßá ÂÝ ëãéï ÂÝëãéï Éñëá í äßá Éñëáíäßá Ë Ëïõîåìâïýñãï ï õî åì â ï ý ñãï Áõóôñßá Áõ óôñßá Âñåôáíßá Âñåôá í ßá Öéíëáíäßá Öéí ëá í äßá Äáíßá Äá í ßá

Óï õç äßá Óïõçäßá ÏÏëëáíäßá ëëá í äßá Å.Å.-1 5 Å.Å.-15 ÇÇÐÁ ÐÁ ÉáÉáðùíßá ðù í ßá

0

10

20

30

2001 2000 ÐçãÞ: Eurostat (åðåîåñãáóßá óôïé÷åßùí É.Ï.Ì.).

Ôçí ßäéá äåêáåôßá áíáðôý÷èçêáí óôçí ÅëëÜäá ôá ðïëõìÝóá åðéêïéíùíßáò, ìå êõñéüôåñï ôï äéáäßêôõï (internet). Ðñüêåéôáé ãéá ìéá åöåýñåóç ðïõ áñ÷éêÜ ðñïïñéæüôáí ãéá óôñáôéùôéêÞ ÷ñÞóç áðü ôéò Ýíïðëåò äõíÜìåéò ôùí Ç.Ð.Á. Áñãüôåñá üìùò åîåëß÷èçêå óå áõôü ðïõ êÜðïéïé áðïêáëïýí «õðåñëåùöüñï ôçò ðëçñïöïñßáò». Áí êáé ç ÅëëÜäá õóôåñåß óôçí áíÜðôõîç ôïõ äéáäéêôýïõ óå ó÷Ýóç ìå Üëëåò ÷þñåò, ôá ìçíýìáôá åßíáé áéóéüäïîá (âë. ãñáöÞìáôá 8.2 êáé 8.3).

40

50

60

2000 2001 «Áí óÞìåñá Ý÷ïõìå üëïé ìáò óõíåßäçóç ôïõ ãåãïíüôïò üôé æïýìå óå “Ýíáí êüóìï” áõôü ïöåßëåôáé óå ìåãÜëï ìÝñïò óôç äéåèíÞ Ýêôáóç ôùí ìÝóùí åðéêïéíùíßáò. ¼ðïéïò áíïßãåé ôçí ôçëåüñáóç êáé âëÝðåé ôéò “äéåèíåßò åéäÞóåéò” êáôÜ êáíüíá âëÝðåé áêñéâþò áõôü: ìéá ðáñïõóßáóç ãåãïíüôùí ðïõ óõíÝâçóáí ôçí çìÝñá åêåßíç Þ ëßãï ðéï ðñéí óå ðïëëÜ êáé äéáöïñåôéêÜ ìÝñç ôïõ êüóìïõ. Ôá ôçëåïðôéêÜ ðñïãñÜììáôá êáé ïé ôçëåïðôéêÝò ôáéíßåò ðïõëéïýíôáé óå ìåãÜëåò äéåèíåßò áãïñÝò. Åêáôïììýñéá áíèñþðùí ðáñáêïëïõèïýí ôá ðñïãñÜììáôá áõôÜ óå óõíÝ÷åéåò. ¼ëåò áõôÝò ïé åîåëßîåéò åêöñÜæïõí ôçí åìöÜíéóç ìéáò ðáãêüóìéáò ðëçñïöïñéáêÞò ôÜîçò -Ýíá äéåèíÝò óýóôçìá ðáñáãùãÞò, äéáíïìÞò êáé êáôáíÜëùóçò ðëçñïöïñéþí. ¼ðùò Üëëåò üøåéò ôçò ðáãêüóìéáò êïéíùíßáò ç íÝá ðëçñïöïñéáêÞ ôÜîç áíáðôý÷èçêå Üíéóá êáé áíôáíáêëÜ ôéò äéáöïñÝò ìåôáîý ôùí áíáðôõãìÝíùí êïéíùíéþí êáé ôùí ÷ùñþí ôïõ ôñßôïõ êüóìïõ» (Á. Ãêßíôåíò, 2002:507-508).

70


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:29

Page 162

162

Êïéíùíéïëïãßá

ÃñÜöçìá 8.3. Áñéèìüò íïéêïêõñéþí ìå çëåêôñïíéêü õðïëïãéóôÞ óôçí ÅëëÜäá (1999-2002)(óå ÷éëéÜäåò) 1000 800 600 400 200 0 1999

2000

2001

2002

ÐçãÞ: Eurostat, SD estimate, European Audiovisual Observatory, Yearbook 2002, ÅèíéêÞ ¸ñåõíá ãéá ôéò ÍÝåò Ôå÷íïëïãßåò êáé ôçí Êïéíùíßá ôçò Ðëçñïöïñßáò 2002 (åðåîåñãáóßá óôïé÷åßùí É.Ï.Ì.).

«Ìå ðïëëÝò öáíöÜñåò ïé åôáéñåßåò ôçò ôçëåöùíßáò êáé ôçò ôçëåüñáóçò îåêßíçóáí äùäåêÜäåò äïêéìþí, ãéá íá ðáñïõóéÜóïõí ôá ïñÜìáôÜ ôïõò ãéá ôá ôá÷ýôáôá çëåêôñïíéêÜ äßêôõá ðïõ èá Ýíùíáí ôá óðßôéá ìå Üðåéñåò äõíáôüôçôåò áíÜêôçóçò ðëçñïöïñéþí, åðéêïéíùíßáò, åêðáßäåõóçò êáé øõ÷áãùãßáò. Ðñï÷ùñþíôáò ðáñáðáßïíôåò ðñïò Ýíáí áðüìáêñï óôü÷ï åíüò êáëùäéùìÝíïõ êüóìïõ, Þôáí ðïëý áðáó÷ïëçìÝíïé ãéá íá ðñïóÝîïõí ôï áðåßèáñ÷ï ðëÞèïò ôùí ÷Üêåñò*, ôùí ìç÷áíéêþí êáé ôùí öïéôçôþí ðïõ Ýôñå÷áí áíÜìåóá óôá ðüäéá ôïõò. ¸ðñåðå íá åß÷áí ðñïóÝîåé ðåñéóóüôåñï. Ãéáôß, åíþ ïé ãßãáíôåò áðëþò ìéëïýóáí ãéá ìéá õðåñëåùöüñï ôçò ðëçñïöïñßáò, ôá ìõñìÞãêéá äçìéïõñãïýóáí ìéá ðñáãìáôéêÞ õðåñëåùöüñï: Ôï ºíôåñíåô» (The Economist, 1995).

Ç ÷ñÞóç ôïõ äéáäéêôýïõ üìùò äåí áöïñÜ ôï óýíïëï ôùí áíèñþðùí áëëÜ åéäéêÝò êáôçãïñßåò ðïëéôþí. Áðü Ýñåõíåò ðïõ ãßíïíôáé óôçí ÅëëÜäá ùò ðñïò ôç óõóôçìáôéêÞ ÷ñÞóç ôïõ äéáäéêôýïõ óõìðåñáßíåôáé üôé õðÜñ÷ïõí áíáóôáëôéêïß ðáñÜãïíôåò ãéá ôçí åîÜðëùóç ôçò ÷ñÞóçò ôïõ êáé áõôïß ó÷åôßæïíôáé êõñßùò ìå

ôçí çëéêßá, ôï öýëï, ôï âáèìü áóôéêïðïßçóçò, ôï åðßðåäï åêðáßäåõóçò êáé ôï åéóïäçìáôéêü åðßðåäï. ¸ôóé, ç êïéíùíéêÞ êáôçãïñßá áíäñþí çëéêßáò 15-24 åôþí ìå õøçëü åéóüäçìá, áíþôåñç åêðáßäåõóç êáé ìåãÜëï âáèìü áóôéêïðïßçóçò ÷ñçóéìïðïéåß ôï äéáäßêôõï ðïëý ðåñéóóüôåñï áðü ôéò Üëëåò êáôçãïñßåò áíèñþðùí. Ç äéáöïñÜ ÷ñÞóçò ôïõ äéáäéêôýïõ ìåôáîý ôçò áíþôåñçò êáôçãïñßáò (ìå õøçëü åéóüäçìá, áíþôåñç åêðáßäåõóç êôë.) êáé ôçò êáôþôåñçò êïéíùíéêÞò êáôçãïñßáò, äéá ôïõ ìÝóïõ üñïõ ÷ñÞóçò, áðïêáëåßôáé «øçöéáêü ÷Üóìá»( âë. ãñÜöçìá 8.5). ÓõãêåêñéìÝíá, ôï 2001 ç ÷ñÞóç Ç/Õ êáé äéáäéêôýïõ ãéá ôïõò Üíäñåò Þôáí 23% êáé 12% áíôßóôïé÷á, åíþ ãéá ôéò ãõíáßêåò 17,4% êáé 8,3%. Ôïí Éïýíéï ôïõ 2001 ï ìÝóïò üñïò ÷ñÞóçò ôïõ äéáäéêôýïõ óôçí Å.Å. Þôáí ãéá ôïõò Üíäñåò 40,5%, åíþ ãéá ôéò ãõíáßêåò 28,5%. Åßíáé ðñïöáíÝò üôé ôüóï ïé ¸ëëçíåò üóï êáé ïé Åëëçíßäåò õóôåñïýóáí óôç ÷ñÞóç ôïõ äéáäéêôýïõ óå ó÷Ýóç ìå ôïõò ðïëßôåò Üëëùí êñáôþí ôçò Å.Å. (Åõñùâáñüìåôñï, ÖåâñïõÜñéïò 2001). Åðßóçò, ôá ðïóïóôÜ ÷ñÞóçò Ç/Õ êáé äéáäéêôýïõ êáôÜ ôï 2001 ðáñïõóßáæáí ìåãÜëåò äéáöïñÝò ìåôáîý áóôéêþí, çìéáóôéêþí êáé áãñïôéêþí ðåñéï÷þí, ôüóï óôçí Å.Å. üóï êáé óôçí ÅëëÜäá. Ôá áíôßóôïé÷á ðïóïóôÜ ãéá ÷ñÞóç Ç/Õ óôçí ÅëëÜäá Þôáí 26,7%, 14,5% êáé 9,5%, åíþ ôá ðïóïóôÜ ÷ñÞóçò äéáäéêôýïõ Þôáí 13,9%, 6,2% êáé 4,3%. Ïé áíôßóôïé÷ïé ìÝóïé üñïé óôçí Å.Å. ãéá ôç ÷ñÞóç ôïõ äéáäéêôýïõ Þôáí 41,9%, 35% êáé 29,1%. Êáé óôéò ôñåéò ðåñéï÷Ýò ôá ðïóïóôÜ ÷ñÞóçò ôïõ äéáäéêôýïõ áðü ôïõò ¸ëëçíåò Þôáí ÷áìçëüôåñá óå ó÷Ýóç ìå ôïõò áíôßóôïé÷ïõò ìÝóïõò üñïõò ôùí êñáôþí ôçò Å.Å.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:29

Page 163

163

Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò

ÃñÜöçìá 8.4. Êáôï÷Þ Ç/Õ, ÷ñÞóç Ç/Õ êáé ÷ñÞóç äéáäéêôýïõ óôçí ÅëëÜäá êáôÜ öýëï (2001)

Ãõíáßêåò

17%

8%

23% 20%

ÌÝóïò Ïñïò 10%

12% 10%

20%

×ñÞóç Internet

48%

24% 23%

Áíôñåò

0%

52%

22%

30%

×ñÞóç Ç/Õ

40%

50%

Êáôï÷Þ Ç/Õ

60%

%óôï Äåßãìá

ÐçãÞ: Å.Å.: Åõñùâáñüìåôñï, Éïýíéïò 2001 (âë. åðßóçò Åèíéêü Äßêôõï ¸ñåõíáò êáé Ôå÷íïëïãßáò, Á.Å., Õðïõñãåßï ÁíÜðôõîçò êáé Ìáêåäïíéêü Ðñáêôïñåßï ÅéäÞóåùí, www.mpa.gr/specials/edet/).

ÃñÜöçìá 8.5 .×ñÞóç äéáäéêôýïõ, øçöéáêü ÷Üóìá óôçí ÅëëÜäá êáé ôçí Å.Å. êáôÜ äçìïãñáöéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí ÷ñçóôþí

337%

242%

141% 112% 95% 60%

57%

59% 55%

43%

35% 19% 2% Åéóüäçìá (>700÷éë<150÷éë)

12%

26%

24% 1%

Çëéêßá(19-24>55)

15% 9%

Åíåñãüò Ðëçèõóìüò (Åñãáæüìåíïé/¢íåñãïé)

42%

29%

37% 14%

4%

Áóôéêïðïßçóç (ÁóôéêÝò/ÁãñïôéêÝò)

×ñÞóç õøçëÞò-Å.Å.

×ñÞóç ÷áìçëÞò-Å.Å.

×ñÞóç õøçëÞò-ÅëëÜäá

×ñÞóç ÷áìçëÞò-ÅëëÜäá

×Üóìá-Å.Å.

×Üóìá-ÅëëÜäá

Äåßêôçò øçöéáêïý ÷Üóìáôïò = (÷ñÞóç õøçëÞò - ÷ñÞóç ÷áìçëÞò)/ìÝóïò üñïò ÷ñÞóçò ÐçãÞ: Å.Å.: Åõñùâáñüìåôñï, Éïýíéïò 2001 (âë. åðßóçò Åèíéêü Äßêôõï ¸ñåõíáò êáé Ôå÷íïëïãßáò, Á.Å., Õðïõñãåßï ÁíÜðôõîçò êáé Ìáêåäïíéêü Ðñáêôïñåßï ÅéäÞóåùí, www.mpa.gr/specials/edet/).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:29

Page 164

164

8.2. ÊïéíùíéêÝò åðéäñÜóåéò ôùí Ì.Ì.Å. êáé ôùí Ç/Õ 8.2.1 ÈåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò Óôï äåýôåñï ìéóü ôïõ 20ïý áéþíá ðáñáôçñåßôáé ìéá óçìáíôéêÞ áíÜðôõîç èåùñéþí ïé ïðïßåò åðé÷åéñïýí íá öùôßóïõí ôéò åðéäñÜóåéò ðïõ Ý÷ïõí ôá Ì.Ì.Å. - êáé ùò ðñïò ôç ìïñöÞ ôïõò (Ýíôõðïò Þ çëåêôñïíéêüò ëüãïò) êáé ùò ðñïò ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí ìçíõìÜôùí ðïõ åêðÝìðïõí - óôá Üôïìá êáé óôéò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò. Ïé èåùñßåò áõôÝò êáëýðôïõí üëï ôï öÜóìá ôùí ó÷Ýóåùí ìåôáîý ðïìðïý (áðïóôïëÝá) êáé äÝêôç (ðáñáëÞðôç) åíüò ìçíýìáôïò: áðü ôç èåùñßá üôé ôá Ì.Ì.Å. áðëþò åðçñåÜæïõí ôá Üôïìá, åíéó÷ýïíôáò ôéò ðñïûðÜñ÷ïõóåò ðñïäéáèÝóåéò ôïõò, ìÝ÷ñé ôç èåùñßá üôé ôá Ì.Ì.Å. ÷åéñáãùãïýí ôïõò ðïëßôåò, äéáìïñöþíïõí íÝá ðñüôõðá êáé åëÝã÷ïõí ôçí êïéíÞ ãíþìç. Áíáëõôéêüôåñá, ïé ðñïóåããßóåéò áõôÝò Ý÷ïõí ùò åîÞò: Ìéá ðñþôç ïìÜäá èåùñéþí, ðïõ âáóßæåôáé êõñßùò óôéò ó÷ïëÝò ôïõ ëåéôïõñãéóìïý (óõíáßíåóçò) êáé ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò (âë. êåöÜëáéï 1), äßíåé Ýìöáóç óôçí åðßäñáóç ðïõ ìðïñåß íá Ý÷åé ôï ðåñéå÷üìåíï ôïõ ìçíýìáôïò ôçò ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò óôïõò äÝêôåò (èåáôÝò, áêñïáôÝò, áíáãíþóôåò). Óýìöùíá ìå áõôÞ ôçí ïðôéêÞ, ôï Üôïìï õéïèåôåß åðéëåêôéêÜ ôá ìçíýìáôá ôá ïðïßá âñßóêïíôáé óå óõìöùíßá ìå ôéò Þäç äéáìïñöùìÝíåò áðüøåéò ôïõ. ¼ôáí åêôåèåß óå Ýíá ìÞíõìá ðïõ äåí ôáéñéÜæåé óå óôïé÷åßá ôçò ðñïóùðéêüôçôÜò ôïõ êáé ôéò éäÝåò ôïõ, åßôå ôï áãíïåß åßôå ôï åñìçíåýåé ìå ôï äéêü ôïõ ôñüðï. ¢ñá, ç üðïéá åðßäñáóç ôùí Ì.Ì.Å. åßíáé Ýììåóç, áöïý ãéá ôçí ôåëéêÞ äéáìüñöùóç ôùí ãíùìþí Þ ôùí óôÜóåùí ôïõ áôüìïõ äéáìåóïëáâïýí Üëëá äåäïìÝíá, ðïõ Ý÷ïõí íá êÜíïõí ìå ôçí çëéêßá, ôï öýëï êáé ôá êïéíùíéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ. Óôç äéáìåóïëÜâçóç áõôÞ óçìáíôéêüò åßíáé êáé ï ñüëïò ôùí ðñùôïãåíþí êïéíùíéêþí ïìÜäùí (ð.÷. ïéêïãÝíåéá, ößëïé) êáé ôùí óçìáíôéêþí Üëëùí óôïí êïéíùíéêü ðåñßãõñï, ðïõ óõ÷íÜ ëåéôïõñãïýí ùò ïäçãçôÝò êáé äéáìïñöùôÝò ãíþìçò. Ç ìáæéêÞ åðéêïéíùíßá åíéó÷ýåé ôéò ðñïûðÜñ÷ïõóåò áíôéëÞøåéò êáé áîßåò, äåí ôéò áëëÜæåé, äñáóôçñéïðïéåß ôï Üôïìï, äåí ôï ðáèçôéêïðïéåß. Ùóôüóï, ìéá Üëëç ïìÜäá èåùñéþí õðïãñáììßæåé ôï óçìáíôéêü ñüëï ôçò ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò óôç ÷åéñáãþãçóç ôçò êïéíÞò ãíþìçò. Óýìöùíá ìå áõôÞ ôçí ïðôéêÞ, ç áíÜðôõîç ôçò «âéïìç÷áíßáò» ôçò ìáæéêÞò êïõëôïýñáò, üðùò ïíïìÜæïíôáé ôá ðïëéôéóôéêÜ óôïé÷åßá ðïõ ðáñÜãïíôáé êáé äéáäßäïíôáé áðü ôá Ì.Ì.Å., Ý÷åé ùò áðïôÝëåóìá íá ìçí õðÜñ÷ïõí ðåñéèþñéá éóüôéìçò óõììåôï÷Þò ôùí áôüìùí óôç äçìüóéá óöáßñá

Êïéíùíéïëïãßá

«Ôï ãåíéêüôåñï óõìðÝñáóìá üëùí ôùí åñåõíþí ôçò ðåñéüäïõ 1940-1960 ðïõ êéíÞèçêáí ìÝóá óôï ðëáßóéï ôçò êïéíùíéêï-øõ÷ïëïãéêÞò ðñïóÝããéóçò åßíáé ôï åîÞò: ç åðßäñáóç ðïõ áóêïýí ôá Ì.Ì.Å. óôï êïéíü ôïõò åßíáé ìéêñÞ. Äåí åðéöÝñïõí áëëáãÝò åßôå óôçí åîùôåñéêÞ óõìðåñéöïñÜ åßôå óôïí åóùôåñéêü êüóìï ôùí áôüìùí ðïõ êáôáíáëþíïõí ôá ðñïúüíôá ôïõò. Áðëþò åíéó÷ýïõí Þ äßíïõí äéÝîïäï êáé óõãêåêñéìÝíç ìïñöÞ óå ðñïûðÜñ÷ïõóåò áíôéëÞøåéò, óôÜóåéò, ðñïäéáèÝóåéò Þ ðñïûðÜñ÷ïíôá ó÷Þìáôá óõìðåñéöïñÜò» (Ì. Óåñáöåôéíßäïõ, 1991:340-341).

äñáóôçñéïôÞôùí. Áíôßèåôá, ç êõñßáñ÷ç êïéíùíéêÞ ïìÜäá åðéâÜëëåé ôéò áíôéëÞøåéò ôçò óôï êïéíùíéêü óýíïëï, ìå óêïðü íá åîõðçñåôçèïýí ôá ïéêïíïìéêÜ óõìöÝñïíôÜ ôçò. ¸ôóé, ç êïéíÞ ãíþìç êáèïäçãåßôáé ðñïò óõãêåêñéìÝíåò ìïñöÝò äñÜóçò êáé ü÷é ðñïò êÜðïéåò Üëëåò ïé ïðïßåò èá ìðïñïýóáí íá èÝóïõí õðü áìöéóâÞôçóç áîßåò êáé óõìöÝñïíôá ôçò êõñßáñ÷çò ïìÜäáò.

«Ôá ìçíýìáôá ôùí ìÝóùí ìáæéêÞò åíçìÝñùóçò óõæçôéïýíôáé áðü ôá Üôïìá áðü ôçí þñá ðïõ ôá äÝ÷ïíôáé êáé ìåôÜ...Ôá ìåôáôñÝðïõí ìÝóá áðü ìéá äéáäéêáóßá åðáíåéëçììÝíùí äéçãÞóåùí, åñìçíåéþí, ðáñáôçñÞóåùí, ãÝëéïõ êáé êñéôéêÞò...Ìå ôï íá ðñïóëáìâÜíïõìå ôá ìçíýìáôá êáé íá ôá åíôÜóóïõìå óôåñåüôõðá óôç æùÞ ìáò...äéáìïñöþíïõìå óõíå÷þò êáé áíáäéáìïñöþíïõìå ôéò äåîéüôçôåò êáé ôéò ãíþóåéò ìáò, äïêéìÜæïõìå ôá áéóèÞìáôá êáé ôá ãïýóôá ìáò êáé äéåõñýíïõìå ôïõò ïñßæïíôåò ôùí åìðåéñéþí ìáò» (J. B. Thompson, 1995: 422-423).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:29

Page 165

165

Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò

ÃñÜöçìá 8.6. Ðïóïóôéáßá êáôáíïìÞ ôçò äéáöçìéóôéêÞò äáðÜíçò óôç äçìüóéá êáé óôçí éäéùôéêÞ ôçëåüñáóç: ðåñßðôùóç ôçò ÅëëÜäáò (1988-2002)

10000% 100% 8000% 80%

60% 6000% 4000% 40% 2000% 20%

0% 0% 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 Äçìüóéá êáôáíïìÞ

ÉäéùôéêÞ êáôáíïìÞ

ÐçãÞ: A.C. Nielsen (1988-1997) êáé Media Services (1998-2002) (åðåîåñãáóßá óôïé÷åßùí É.Ï.Ì.).

Óôï ßäéï ðëáßóéï èåùñçôéêþí ðñïóåããßóåùí åíôÜóóåôáé êáé ç ìáñîéóôéêÞ ïðôéêÞ. Óýìöùíá ìå áõôÞí, ôï êýñéï ÷áñáêôçñéóôéêü ôùí Ì.Ì.Å. óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá åßíáé ç ïñãÜíùóÞ ôïõò óå êáðéôáëéóôéêÝò åðé÷åéñÞóåéò êáé ç óõíáêüëïõèç åìðïñåõìáôïðïßçóç üëùí ôùí «ðñïúüíôùí» ðïõ ðáñÜãïõí. ÁõôÝò ïé åðé÷åéñÞóåéò åßíáé åðéêåñäåßò êáé åëÝã÷ïíôáé áðü ëßãá Üôïìá, äçìéïõñãþíôáò Ýíá ïëéãïðþëéï. Ãéá íá éäñýóåé êáé íá èÝóåé êáíåßò óå ëåéôïõñãßá ìéá ôÝôïéá åðé÷åßñçóç, ÷ñåéÜæïíôáé ìåãÜëá êåöÜëáéá, ç Ýëëåéøç ôùí ïðïßùí óõíôåëåß óôï íá ìåéþíåôáé óõíå÷þò ï áñéèìüò ôùí åðé÷åéñÞóåùí, åíþ ãéá íá óõíå÷ßóåé áõôÞ íá ëåéôïõñãåß åîáñôÜôáé üëï êáé ðåñéóóüôåñï áðü ôá äéáöçìéóôéêÜ

êÝñäç. Óõíåðþò êáèåôß ðïõ ðáñÜãåôáé áðü ôá Ì.Ì.Å. (åéäÞóåéò, ôçëåïðôéêÝò óåéñÝò, ôçëåôáéíßåò êôë.) èá ðñÝðåé íá åßíáé ðñþôá áð’ üëá åìðïñéêü (âë. ãñáöÞìáôá 8.6 êáé 8.7). Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ôï ãåãïíüò üôé ëßãá Üôïìá åëÝã÷ïõí ôá Ì.Ì.Å. óçìáßíåé üôé ëßãá Üôïìá óå ìéá ÷þñá, ôá ðéï éó÷õñÜ ïéêïíïìéêÜ, Ý÷ïõí ôç äõíáôüôçôá íá åëÝã÷ïõí ôçí åêôåëåóôéêÞ åîïõóßá, êáèþò êáé ôéò Üëëåò åîïõóßåò (äéêáóôéêÞ, íïìïèåôéêÞ). ¢ëëùóôå, óýìöùíá ìå ôç ìáñîéóôéêÞ èåþñçóç (âë. êåöÜëáéï 1), ôá Ì.Ì.Å. áðïôåëïýí êïììÜôé ôïõ åðïéêïäïìÞìáôïò ôçò êïéíùíßáò, ôï ïðïßï åëÝã÷åôáé áðü ôç âÜóç ôçò, äçëáäÞ áðü ôá êõñßáñ÷á ïéêïíïìéêÜ óõìöÝñïíôá.

ÃñÜöçìá 8.7. Ôçëåìåñßäéá óôáèìþí 2003 - 2004 )

8,7

2 10,4

20,9

5,3 16,7

11,5 11,6

12,9

ÐçãÞ: AGB Hellas, TV Yearbook, 2003-2004 (äéáóêåõÞ Í. Ðåôñüðïõëïõ).

ANT1 ANT1 MEGA MEGA ALPHA ALPHA STAR STAR ALTER ALTER ET1 ET1 NET NET ET3 ET3 ¢ëëï ¢ ëëï


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:29

Page 166

Êïéíùíéïëïãßá

166

8.2.2 ÊïéíùíéêÝò åðéäñÜóåéò ôùí Ì.Ì.Å. Ç ìåãÜëç óå Ýêôáóç äéÜäïóç ôùí Ì.Ì.Å. óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá Ý÷åé åðéäñÜóåé óçìáíôéêÜ óôï êïéíùíéêü óýíïëï, ôüóï èåôéêÜ üóï êáé áñíçôéêÜ, áëëÜ ðÜíù áðü üëá åíÝ÷åé óçìáíôéêïýò êéíäýíïõò. Ìéá ôÝôïéá ðåñßðôùóç åßíáé ç áíÜëçøç, ïñéóìÝíåò öïñÝò, áðü áõôÜ ôá ìÝóá ôïõ ñüëïõ ôïõ öïñÝá ðñùôïãåíïýò êïéíùíéêïðïßçóçò ôùí ðáéäéþí, äçëáäÞ ôïõ ñüëïõ ôçò ïéêïãÝíåéáò. ÂÝâáéá, ôá Ì.Ì.Å. ìðïñïýí íá ðáßîïõí êáé èåôéêü êïéíùíéêü ñüëï, üôáí øõ÷áãùãïýí, åíçìåñþíïõí êáé, ìåñéêÝò öïñÝò, åðéìïñöþíïõí ìáæéêÜ ôïõò áíèñþðïõò. Ìéá Üëëç èåôéêÞ åðßäñáóç ôùí Ì.Ì.Å. ìðïñåß íá åßíáé ç åíßó÷õóç ôïõ ñüëïõ ôçò «êïéíùíßáò ôùí ðïëéôþí». Ӓ áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç, ôá Ì.Ì.Å. ìðïñåß íá êéíçôïðïéÞóïõí ôïõò ðïëßôåò ãéá áíèñùðéóôéêïýò êáé êïéíùöåëåßò óêïðïýò (åñÜíïõò ãéá êáôáóôñïöÝò, ìåôáìïó÷åýóåéò ïñãÜíùí, äåíôñïöõôåýóåéò ê.Ü.) Þ íá áóêÞóïõí Ýëåã÷ï óôï êñÜôïò êáé ôïõò Üëëïõò ðïëéôéêïýò èåóìïýò. Ôá ðáñÜðïíá Þ ïé êáôáããåëßåò áðü Üôïìá Þ áðü êïéíùíéêïýò öïñåßò (óõëëüãïõò, ïìïóðïíäßåò) ìðïñåß íá ìåéþóïõí ôçí áäéáöïñßá ôùí ðïëéôþí. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ üìùò, ôá Ì.Ì.Å. åéóâÜëëïõí óõ÷íÜ óôç æùÞ åíüò áôüìïõ, êáôáñãþíôáò ôï äéá÷ùñéóìü ìåôáîý äçìüóéáò êáé éäéùôéêÞò æùÞò êáé êáôáóôñáôçãþíôáò ôá áíèñþðéíá äéêáéþìáôá. ÅðéðëÝïí, ç åéóâïëÞ ôçò ôçëåüñáóçò óôçí éäéùôéêÞ æùÞ ôùí áíèñþðùí áðïôåëåß ìéá åðéêßíäõíç ôáêôéêÞ, áöïý åèßæåé êÜðïéïõò áðü ôïõò èåáôÝò óôçí éäÝá üôé ìðïñïýí íá åðéëýóïõí ôá ðñïóùðéêÜ ôïõò ðñïâëÞìáôá êÜíïíôáò åêïýóéá ôçí éäéùôéêÞ ôïõò æùÞ èÝáìá (ð.÷. ñéÜëéôé óüïõ).

Ìéá Üëëç êïéíùíéêÞ åðßäñáóç ôùí Ì.Ì.Å. áöïñÜ ôçí áíÜðôõîç ôçò «âéïìç÷áíßáò» ôçò ìáæéêÞò êïõëôïýñáò ç ïðïßá ðñïóáíáôïëßæåé ôïõò ðïëßôåò ðñïò ìßá óõãêåêñéìÝíç ìïñöÞ äñÜóçò êáé ôáõôü÷ñïíá ôïõò ïäçãåß ðñïò ôçí ðïëéôéêÞ-êïéíùíéêÞ áðÜèåéá. Ìå üðëï ôç äéáöÞìéóç ðñïâÜëëåôáé ç êáôáíÜëùóç ùò éäåáôüò ôñüðïò æùÞò, åíþ ôáõôü÷ñïíá ðáèçôéêïðïéåßôáé ï äÝêôçò ãéá èÝìáôá ðïõ Ý÷ïõí íá êÜíïõí ìå áìöéóâÞôçóç ôùí äïìþí (ðïëéôéêþí-ïéêïíïìéêþí) ôïõ õðÜñ÷ïíôïò êïéíùíéêïý óõóôÞìáôïò. Ç ðáèçôéêïðïßçóç ôùí ðïëéôþí ïöåßëåôáé êáôÜ êýñéï ëüãï óôï ãåãïíüò üôé ôá çëåêôñïíéêÜ Ì.Ì.Å. äåí áíáðáñéóôïýí áðëþò ôïí êüóìï óôïí ïðïßï æïýìå áëëÜ êáôáóêåõÜæïõí ìéá íÝá åéêïíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá, ç ïðïßá óôç óõíÝ÷åéá äçìéïõñãåß ðñüôõðá, åðçñåÜæåé êáé êáèïäçãåß óôÜóåéò êáé óõìðåñéöïñÝò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôá ñåðïñôÜæ ôçò ôçëåüñáóçò ãéá ôï Ýãêëçìá êáé ôçí åèíéêÞ ôáõôüôçôá ôùí åãêëçìáôéþí ìðïñåß íá åðçñåÜóïõí ôç óôÜóç êáé ôç óõìðåñéöïñÜ ìáò Ýíáíôé ôùí ìåëþí ìéáò óõãêåêñéìÝíçò åèíéêüôçôáò, êáèþò êáé ôïí ôñüðï ðïõ áíôéìåôùðßæïõìå ôï Ýãêëçìá, ôï ïðïßï ìðïñåß íá ìç ìáò áöïñÜ, áëëÜ îÝñïõìå üôé óõìâáßíåé, ãéáôß ôï åßäáìå óôçí ôçëåüñáóç - êáé ç ôçëåüñáóç «ðïôÝ äåí êÜíåé ëÜèïò».

ÑéÜëéôé óüïõ: ïé éäéùôéêÝò óôéãìÝò ôïõ áíèñþðïõ óôï âùìü ôçò èåáìáôéêüôçôáò

Åéê.8.5á (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ÐÑÉÓÌÁ).

Åéê. 8.5â (B. Hoglund, L. Jarlen, H. Lind, A. Lokholm, Samhallskunskap for gymnasiet A, Natur och Kultur, 2003).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 167

Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò

Åéê. 8.6á Ç áðïôåëåóìáôéêÞ äéáöÞìéóç âáóßæåôáé óõ÷íÜ óå ìéá øåõäáßóèçóç (ÂÇÌÁDONNA, 29-52005).

167

Åéê. 8.6â Ãåëïéïãñáößá ôïõ Í. ÆÞêïõ ðïõ ó÷ïëéÜæåé ôçí áðïâëÜêùóç ôïõ ôçëåèåáôÞ (ÅëëçíéêÞ ÐïëéôéêÞ Ãåëïéïãñáößá, Éíóôéôïýôï Äçìïêñáôßáò Ê. ÊáñáìáíëÞò, åêä. ÓéäÝñçò, 2002).

Ðßíáêáò 8.1. ÌÝóï ìåñßäéï êáôÜ ïìÜäá êïéíïý êáé ôýðï ôçëåïðôéêïý ðñïãñÜììáôïò (%) ÄçìïãñáöéêÜ êïéíùíéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ

ÅëëçíéêÝò åâäïìáäéáßåò äñáìáôéêÝò óåéñÝò

ÅéäÞóåéò

Reality games

ÁèëçôéêÝò ìåôáäüóåéò

ÍôïêéìáíôÝñ

¢íäñåò 15-24

16,4

13,4

30,9

30,5

11,7

Ãõíáßêåò 15-24

27,8

13,1

37,4

9,0

10,4

¢íäñåò 25-44

15,0

16,1

23,7

25,8

14,7

Ãõíáßêåò 24-44

25,2

15,0

31,1

11,1

14,9

¢íäñåò 45-64

17,3

18,4

23,4

22,6

15,4

Ãõíáßêåò 45-64

28,9

17,3

30,4

10,7

16,1

¢íäñåò 65+

18,2

19,5

17,3

19,3

11,4

Ãõíáßêåò 65+

29,6

18,1

22,2

7,8

13,8

ÕøçëÞ ìüñöùóç

20,1

15,9

26,8

18,9

15,4

Ìåóáßá ìüñöùóç

22,2

16,0

27,5

17,1

14,2

×áìçëÞ ìüñöùóç

25,1

18,2

25,8

14,6

13,4

ÐçãÞ: AGP Hellas, the Yearbook, 2003/2004, ó. 55-67. Óçìåéþíåôáé üôé ôá ó÷åôéêÜ óôïé÷åßá áöïñïýí ðñïãñÜììáôá ôùí 5 éäéùôéêþí êáíáëéþí (ÁÍÔ1, MEGA, ALPHA, STAR, ALTER) óôï äéÜóôçìá 22/9/2003-30/6/2004 (åðåîåñãáóßá Í. Ðåôñüðïõëïõ).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 168

Êïéíùíéïëïãßá

168 Äåí åßíáé üìùò ìüíï ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí ìçíõìÜôùí ôçò ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò ðïõ äéáìïñöþíåé ìéá íÝá åéêïíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá. Óýìöùíá ìå ôïí Êáíáäü äéáíïçôÞ ÌÜñóáë Ìáêëïýáí (1967), ôï ìÝóï åßíáé ôï ìÞíõìá. Ìå Üëëá ëüãéá, óôç óýã÷ñïíç åðï÷Þ ðéá ç öýóç ôïõ ìÝóïõ åðçñåÜæåé ôç äïìÞ ôçò êïéíùíßáò êáé ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí ðïëéôþí, ðïëý ðåñéóóüôåñï áðü ôï ðåñéå÷üìåíï ôïõ ìçíýìáôïò ðïõ ìåôáäßäåé. Ç ôçëåüñáóç, ãåíéêÜ, áóêåß ìåãáëýôåñç åðéññïÞ óôïõò áíèñþðïõò áðü ü,ôé ôï ñáäéüöùíï êáé ïé åöçìåñßäåò.

Ôá çëåêôñïíéêÜ ìÝóá ðïõ êõñéáñ÷ïýí óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá äçìéïõñãïýí ôï ðáãêüóìéï ÷ùñéü. äçëáäÞ ïé Üíèñùðïé, áíåîÜñôçôá áðü ôç ÷þñá óôçí ïðïßá æïõí, ìðïñïýí íá ðáñáêïëïõèïýí óôïõò äÝêôåò ôïõò ôï ßäéï ãåãïíüò íá åêôõëßóóåôáé óå ðñáãìáôéêü ÷ñüíï (ãéá ðáñÜäåéãìá ôïí ðüëåìï óôïí Ðåñóéêü Êüëðï Þ óôï ÉñÜê Þ ìéá ôñïìïêñáôéêÞ åíÝñãåéá óå åîÝëéîç) êáé íá óõììåôÝ÷ïõí åêöñÜæïíôáò ãíþìåò êáé õéïèåôþíôáò óôÜóåéò. Êáé áí äåí ðáñáêïëïõèïýí Ýíá ãåãïíüò íá åêôõëßóóåôáé óå ðñáãìáôéêü ÷ñüíï, ðéèáíþò íá ðáñáêïëïõèïýí êÜðïéï ðïëéôéóôéêü ðñïúüí (ð.÷. óßñéáë, íôïêéìáíôÝñ, ôçëåðáé÷íßäé, ìïõóéêü âéÇ ðëçñïöüíôåïêëßð êôë.) ðïõ Ý÷åé ðáñá÷èåß áðü êÝíôñá ðáñáñçóç ÷ùñßò ãùãÞò (ð.÷. ×üëõãïõíô) ôá ïðïßá äéáíÝìïõí ôï óýíïñá ðñïúüí ãéá äéåèíÞ êáôáíÜëùóç. ¼óïí áöïñÜ ôïõò çëåêôñïíéêïýò õðïëïãéóôÝò ïäÞãçóå óôç êáé ôï äéáäßêôõï, ôï ðáãêüóìéï ÷ùñéü ôïõ Ìáêëïýäçìéïõñãßá áí ïíïìÜæåôáé êõâåñíï÷þñïò. Åßíáé Ýíáò ÷þñïò äéôïõ áíôßäñáóçò ÷ñçóôþí õðïëïãéóôþí ïé ïðïßïé åßôå «ðáãêüóìéïõ åðéêïéíùíïýí ìåôáîý ôïõò åßôå áíôëïýí ðëçñïöïñß÷ùñéïý» åò ãéá ðÜñá ðïëëÜ æçôÞìáôá ðïõ ôïõò åíäéáöÝñïõí. Ôéò åðéäñÜóåéò åíüò ôÝôïéïõ ÷þñïõ ìðïñïýìå ãåíéêÜ íá ôéò êáôáíïÞóïõìå âáóéæüìåíïé óôéò äýï ïìÜäåò èåùñéþí ðïõ ìüëéò åîåôÜóáìå: • Óýìöùíá ìå ôçí ðñþôç ïìÜäá èåùñéþí (ôçò áðëÞò åðéññïÞò), ï êõâåñíï÷þñïò ìðïñåß íá ÷ñçóéìïðïéåßôáé ùò ðçãÞ ðëçñïöüñçóçò êáé ôåëéêÜ åíßó÷õóçò, èåôéêþí Þ áñíçôéêþí, ôÜóåùí ðïõ ðñïûðÜñ÷ïõí óôï Üôïìï. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ç ÷ñÞóç ôïõ êõâåñíï÷þñïõ ìðïñåß íá âïçèÞóåé êÜðïéïí íá ãßíåé êáëýôåñïò óôç äïõëåéÜ ôïõ, íá áíáðôýîåé Åéê. 8.7á (Courrier ðåñéóóüôåñï ôá åíäéáöÝñïíôÜ ôïõ (÷üìðé ê.Ü.), íá äéåõñýôçò íåé ôïí êýêëï ôùí ãíùñéìéþí ôïõ, áëëÜ ìðïñåß êáé íá åíéUNESCO, ó÷ýóåé ôéò ðáñåêêëßíïõóåò ôÜóåéò ðïõ Þäç Ý÷åé êáé íá ôïí 4/1997). ïäçãÞóåé óå áíÜëïãåò ðñÜîåéò. • Áíôßèåôá, êáé óýìöùíá ìå ôç äåýôåñç ïìÜäá èåùñéþí (ôçò ÷åéñáãþãçóçò), ìéá åíäéáöÝñïõóá ðéèáíÞ åðßäñáóç ôùí Ç/Õ åßíáé üôé ï ÷ñÞóôçò, åêôüò áðü ôï ãåãïíüò üôé ðáñáóýñåôáé óå ìéá êáôáíÜëùóç ÷ùñßò öñáãìü (ãéá áãïñÝò äéáäéêôõáêþí ðñïúüíôùí, éóôïóåëßäåò ðïõ ÷ñåéÜæåôáé íá ðëçñþóåé ìå ðéóôùôéêÞ êÜñôá), æåé óå ìéá åéêïíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá, áðü ôçí ïðïßá ìáèáßíåé ôé åßíáé Ýñùôáò, ðïéåò ó÷Ýóåéò ðñÝðåé íá áíáðôýóóåé ìå ößëïõò êáé ôçí ïéêïãÝíåéÜ ôïõ Þ ðïéá ðñÝðåé íá åßíáé ç ÜðïøÞ ôïõ ãéá ôçí ïéêïíïìéêÞ ðïëéôéêÞ. Óôçí ïõóßá üìùò áäñáíïðïéåßôáé, êáèþò ç åéêüíá óôçí ïèüíç ôïõ õðïëïãéóôÞ ìðïñåß íá õðïêáôáóôÞóåé ôçí ðñáãìáôéêÞ æùÞ ôïõ. Ôáõôü÷ñïíá, ôï äéáäßêôõï ìðïñåß íá óõìâÜëåé êáé óôçí áíáðáñáãùãÞ ôùí êïéíùíéêþí äéá÷ùñéóìþí, üðùò áõôÞ ïñéïèåôåßôáé ìÝóá áðü ôçí Ýííïéá ôïõ øçöéáêïý ÷Üóìáôïò (üðùò åßäáìå óôçí åíüôçôá 8.1).

Åéê. 8.7â (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larousse, Åíüôçôá É: ¢íèñùðïò - êïéíùíßá, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2003).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 169

Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò

8.3. ÁãùãÞ áíáãíùóôþí, èåáôþí, áêñïáôþí êáé ÷ñçóôþí Ç/Y Ôï æÞôçìá ôùí êïéíùíéêþí åðéäñÜóåùí ôçò ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò êáôáäåéêíýåé ôç ìåãÜëç óçìáóßá ðïõ Ý÷åé ï Ýëåã÷ïò ôïõ ðåñéå÷ïìÝíïõ ôùí ìçíõìÜôùí ðïõ åêðÝìðïíôáé áðü áõôÜ ôá ìÝóá. Áí óõíõðïëïãéóôåß êáé ôï ãåãïíüò ôçò ðáãêïóìéïðïßçóçò ôùí Ì.Ì.Å. óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá, åýêïëá ìðïñïýìå íá êáôáëÜâïõìå üôé, üôáí ç ðáãêüóìéá áãïñÜ ôçò åðéêïéíùíßáò êõñéáñ÷åßôáé áðü ëßãåò âéïìç÷áíßåò -ôá ðñïúüíôá ôùí ïðïßùí êáôáíáëþíïõí ìáæéêÜ Üíèñùðïé óå üëï ôïí êüóìï- ïé éäéïêôÞôåò ôùí Ì.Ì.Å. åßíáé ðáíôïäýíáìïé. Ý÷ïõí ìåãÜëç ïéêïíïìéêÞ éó÷ý, äõíáôÝò ðïëéôéêÝò ðñïóâÜóåéò êáé, ôï êõñéüôåñï, äåí õößóôáíôáé êáíÝíáí Ýëåã÷ï áðü ôïõò êáôáíáëùôÝò ôùí ðñïúüíôùí ôïõò. Ï ðéèáíüò êßíäõíïò åðçñåáóìïý ôùí êáôáíáëùôþí ãéá óêïðïýò ïé ïðïßïé äåí åîõðçñåôïýí ôï êïéíü êáëü ïýôå åßíáé óýìöùíïé ìå ôéò áñ÷Ýò ìéáò äçìïêñáôéêÞò, ðëïõñáëéóôéêÞò êáé åëåýèåñçò êïéíùíßáò Ý÷åé ïäçãÞóåé, ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá, ðïëëÝò êõâåñíÞóåéò êñáôþí óôç óýóôáóç äéÜöïñùí ìïñöþí åëÝã÷ïõ ôùí Ì.Ì.Å. Ìéá ôÝôïéá ðåñßðôùóç áðïôåëïýí ïé ÁíåîÜñôçôåò ÄéïéêçôéêÝò Áñ÷Ýò, êýñéï Ýñãï ôùí ïðïßùí åßíáé ç äéåíÝñãåéá åëÝã÷ùí üóïí

169 áöïñÜ ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí ìçíõìÜôùí ôùí óýã÷ñïíùí Ì.Ì.Å. Ç äñÜóç áõôþí ôùí Áñ÷þí óôçñßæåôáé êáé óå Ýíá ðëáßóéï íïìéêþí ñõèìßóåùí ðïõ ðåñéëáìâÜíïõí êõñþóåéò-ðïéíÝò ãéá ôïõò éäéïêôÞôåò ôùí ìÝóùí. Ìéá ôÝôïéá ìïñöÞ åëÝã÷ïõ áóêåßôáé óôçí ÅëëÜäá áðü ôï Åèíéêü Óõìâïýëéï Ñáäéïôçëåüñáóçò (Å.Ó.Ñ.). Ôï Å.Ó.Ñ. éäñýèçêå ìå ôï íüìï 1866 ôïõ 1989, åíþ ïé áñìïäéüôçôÝò ôïõ Ý÷ïõí êáôï÷õñùèåß óôï Óýíôáãìá ôçò ÅëëÜäáò êáôÜ ôçí áíáèåþñçóç ôïõ 2001. Ôï Å.Ó.Ñ. åßíáé áíåîÜñôçôï áðü ôçí åêôåëåóôéêÞ åîïõóßá êáé ìüíï ç ÂïõëÞ áóêåß Ýëåã÷ï óôç äñáóôçñéüôçôÜ ôïõ. Óôï ðëáßóéï ôùí åëåãêôéêþí êáé êõñùôéêþí áñìïäéïôÞôùí ôïõ ôï Å.Ó.Ñ. ìðïñåß íá áðåõèýíåé ïäçãßåò Þ óõóôÜóåéò ðñïò äçìüóéïõò Þ éäéùôéêïýò ñáäéïôçëåïðôéêïýò óôÜèìïõò ó÷åôéêÜ ìå ôçí åöáñìïãÞ ôùí äéáôÜîåùí ôùí íüìùí. Óôü÷ïò ôïõ Å.Ó.Ñ. åßíáé: (á) ç äéáóöÜëéóç ôçò íüìéìçò ëåéôïõñãßáò ôùí ñáäéïöùíéêþí êáé ôçëåïðôéêþí óôáèìþí, (â) ç ôÞñçóç ôùí óõíôáãìáôéêþí áñ÷þí ôçò ðïëõöùíßáò, ôçò ðïéüôçôáò êáé ôçò ðñïóôáóßáò ôçò ðáéäéêÞò çëéêßáò êáé ôçò íåüôçôáò áðü ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí ðñïãñáììÜôùí (âë. äåßêôåò êáôáëëçëüôçôáò). êáé (ã) ç äéáöÜíåéá ôùí ïéêïíïìéêþí óôïé÷åßùí ôùí åðé÷åéñÞóåùí ðïõ äñáóôçñéïðïéïýíôáé óôïí åõñýôåñï ôïìÝá ôùí Ì.Ì.Å.

ÅÈÍÉÊÏ ÓÕÌÂÏÕËÉÏ ÑÁÄÉÏÔÇËÅÏÑÁÓÇÓ ÁÐÏÖÁÓÇ Á. 366/23/11/04 «ÓÞµåñá, çµÝñá × êáé þñá 11:00, ôï Åèíéêü Óõµâïýëéï Ñáäéïôçëåüñáóçò óõíÞëèå óå óõíåäñßáóç, óôçí ïðïßá ðáñÝóôçóáí ïé... Áéôéïëïãéêü Åí ðñïêåéµÝíù åê ôùí óôïé÷åßùí ôïõ öáêÝëïõ, ôùí åíþðéïí ôïõ Óõµâïõëßïõ ôïýôïõ éó÷õñéóµþí ôïõ åêðñïóþðïõ ôïõ ôçëåïðôéêïý óôáèµïý ×, ôïõ õðïâëçèÝíôïò õðïµíÞµáôïò êáé ôçò ðáñáêïëïõèÞóåùò ôçò êáôùôÝñù åêðïµðÞò áõôïý ðñïÝêõøáí ôá áêüëïõèá: êáôÜ ôçí ×, äéáñêïýíôïò ôïõ êåíôñéêïý äåëôßïõ åéäÞóåùí, ðñïâëÞèçêå ñåðïñôÜæ êáôÜ ôï ïðïßï ðáôÝñáò âßáæå ôéò ôñåéò ìåãáëýôåñåò êüñåò ôïõ, áðü ôçò çëéêßáò ôùí 7 åôþí, êáé óõíåðåßá ôùí åí ëüãù áéµïµéêôéêþí ó÷Ýóåùí ݵåéíáí Ýãêõåò. ÌåñéêÝò áðü ôéò åãêõµïóýíåò äéåêüðçóáí âéáßùò äé’ áµâëþóåùí êáé Üëëåò êáôÝëçîáí óå ãÝííçóç âñåöþí, ôá ïðïßá ï ðáôÝñáò åßôå óêüôùíå åßôå ðáñÝäéäå óå ôñßôïõò, áóêþíôáò ôñïµåñÞ óùµáôéêÞ êáé øõ÷ïëïãéêÞ âßá ðñïò üëá ôá µÝëç ôçò ïéêïãÝíåéáò. ÊáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ äåëôßïõ åéäÞóåùí ðñïâëÞèçêáí ç ìåãáëýôåñç êüñç, ç ìçôÝñá ôçò êáé ç åîáäÝëöç ôçò, ïé ïðïßåò áðÞíôçóáí óå åñùôÞóåéò ôùí äçµïóéïãñÜöùí µå ãõñéóµÝíç ôçí ðëÜôç ðñïò ôï öáêü. ¼µùò ôá óôïé÷åßá ôáõôüôçôïò ôçò ìçôÝñáò êáé ôçò êüñçò êáôÝóôçóáí ãíùóôÜ. ¸ôóé, Ý÷åé êáôáóôåß ãíùóôÞ ç ôáõôüôçôá ôçò ùò Üíù êüñçò êáé Ýãéíå ðáñݵâáóç óôçí éäéùôéêÞ ôçò æùÞ êáôÜ ôñüðï ðïõ µðïñåß íá åíèáññýíåé äõóµåíÞ åéò âÜñïò ôçò äéÜêñéóç, åíþ åîÜëëïõ åðÝôåéíå ôïí ðüíï ôïõ åí ëüãù ðñïóþðïõ, êáèþò êáé ôïõ ðåñéâÜëëïíôüò ôïõ. Ãéá ôçí åí ëüãù óêáíäáëïèçñéêÞ ðñïâïëÞ ôçò ðñïáíáöåñèåßóçò êáôáóôÜóåùò åíäåßêíõôáé üðùò åðéâëçèåß óôïí ôçëåïðôéêü óôáèµü ç äéïéêçôéêÞ êýñùóç ôïõ ðñïóôßµïõ. Ãéá ôïõò ëüãïõò áõôïýò Ôï Åèíéêü Óõµâïýëéï Ñáäéïôçëåüñáóçò ÅðéâÜëëåé óôïí ôçëåïðôéêü óôáèµü × ôç äéïéêçôéêÞ êýñùóç ôïõ ðñïóôßµïõ ôùí 20.000 åõñþ»


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 170

Êïéíùíéïëïãßá

170

ÓÕÌÂÏËÁ

ÅÐÅÎÇÃÇÓÇ ÔÇËÅÏÐÔÉÊÙÍ ÓÕÌÂÏËÙÍ ÊáôÜëëçëï ãéá üëïõò ÊáôÜëëçëï ãéá üëïõò ìå åðéèõìçôÞ ôç ãïíéêÞ óõíáßíåóç ÊáôÜëëçëï ãéá üëïõò ìå áðáñáßôçôç ôç ãïíéêÞ óõíáßíåóç ÊáôÜëëçëï ãéá áíÞëéêïõò Üíù ôùí 15 ÊáôÜëëçëï ãéá åíÞëéêåò

Ùóôüóï, ï Ýëåã÷ïò áðü ôéò ÁíåîÜñôçôåò ÄéïéêçôéêÝò Áñ÷Ýò áöåíüò äåí åßíáé áñêåôüò, áöåôÝñïõ, áí äåí Ý÷åé ôç óôÞñéîç ôïõ êïéíïý ôçò ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò, äå íïìéìïðïéåßôáé êáé Ýôóé óõ÷íÜ äåí åßíáé áðïôåëåóìáôéêüò. Áðáñáßôçôïò ëïéðüí åßíáé êáé ï Ýëåã÷ïò ôùí Ì.Ì.Å. áðü ôïõò áíáãíþóôåò, èåáôÝò, áêñïáôÝò êáé ÷ñÞóôåò, áëëÜ êáé áðü ôïõò ðñùôïãåíåßò öïñåßò êïéíùíéêïðïßçóçò ðïõ Ý÷ïõí ôï äéêáßùìá íá ðñïâáßíïõí óå êáôáããåëßåò, óôçí ðåñßðôùóç ðïõ ôá Ì.Ì.Å. äåí ðñïÜãïõí ôï áôïìéêü êáé êïéíùíéêü êáëü. Áí õéïèåôÞóïõìå ôç èåùñçôéêÞ ðñïóÝããéóç ðïõ áíáöÝñåé üôé ôá Ì.Ì.Å. áóêïýí Ýììåóç åðßäñáóç óôï êïéíü ôïõò, èá êáôáëÜâïõìå ôï óçìáíôéêü ñüëï ðïõ ìðïñïýí íá ðáßîïõí áõôÝò ïé ïìÜäåò (ç ïéêïãÝíåéá, ç ðáñÝá óõíïìçëßêùí, ôï ó÷ïëåßï êôë.) óôïí Ýëåã÷ï ôïõ ìçíýìáôïò ôùí ìÝóùí åðéêïéíùíßáò.

Ãßíåôáé ëïéðüí êáôáíïçôü üôé âáñýíïõóá óçìáóßá ãéá ôïí Ýëåã÷ï ôùí Ì.Ì.Å. Ý÷ïõí ðñáêôéêÝò üðùò ç åéäéêÞ åíçìÝñùóç ôùí ãïíÝùí (ó÷ïëÝò, óýëëïãïé ãïíÝùí, óõíÝäñéá, çìåñßäåò), áëëÜ êáé ç ó÷åôéêÞ åíçìÝñùóç ôùí åêðáéäåõôéêþí, ïé ïðïßïé ìå ôç óåéñÜ ôïõò èá ìåôáöÝñïõí ôçí åìðåéñßá ôïõò óôïõò ìáèçôÝò. ¢ëëùóôå, ìÝóá óôá ðñïãñÜììáôá óðïõäþí üëùí ôùí âáèìßäùí ôçò åêðáßäåõóçò ðåñéëáìâÜíïíôáé åíüôçôåò ãéá ôçí êñéôéêÞ áíôéìåôþðéóç ôùí Ì.Ì.Å. ¸íáò Üëëïò óçìáíôéêüò ôñüðïò åëÝã÷ïõ ôïõ ìçíýìáôïò ìðïñåß íá ãßíåé ìå ôçí õéïèÝôçóç êáé ôçí åöáñìïãÞ êáíüíùí áõôïåëÝã÷ïõ ôùí äçìïóéïãñÜöùí ðïõ äïõëåýïõí óôá Ì.Ì.Å. (ð.÷. êþäéêáò äåïíôïëïãßáò ôùí Åíþóåùí Óõíôáêôþí ÇìåñÞóéùí Åöçìåñßäùí).

Ï Êþäéêáò ÅðáããåëìáôéêÞò ÇèéêÞò êáé ÊïéíùíéêÞò Åõèýíçò ôùí äçìïóéïãñÜöùí-ìåëþí ôçò Å.Ó.Ç.Å. «..Ïé äçìïóéïãñÜöïé áõôïäåóìåýïíôáé íá åöáñìüóïõí êáé íá ðåñéöñïõñÞóïõí ôéò áêüëïõèåò èåìåëéþäåéò áñ÷Ýò: ¢ñèñï 1 Ôï äéêáßùìá ôïõ áíèñþðïõ êáé ôïõ ðïëßôç íá ðëçñïöïñåß êáé íá ðëçñïöïñåßôáé åëåýèåñá åßíáé áíáöáßñåôï. Ç ðëçñïöüñçóç åßíáé êïéíùíéêü áãáèü êáé ü÷é åìðüñåõìá Þ ìÝóï ðñïðáãÜíäáò. Ï äçìïóéïãñÜöïò äéêáéïýôáé êáé ïöåßëåé: á. Íá èåùñåß ðñþôéóôï êáèÞêïí ôïõ ðñïò ôçí êïéíùíßá êáé ôïí åáõôü ôïõ ôç äçìïóéïðïßçóç üëçò ôçò áëÞèåéáò. â. Íá èåùñåß ðñïóâïëÞ ãéá ôçí êïéíùíßá êáé ðñÜîç ìåéùôéêÞ ãéá ôïí åáõôü ôïõ ôç äéáóôñÝâëùóç, ôçí áðüêñõøç, ôçí áëëïßùóç Þ ôçí ðëáóôïãñÜöçóç ôùí ðñáãìáôéêþí ðåñéóôáôéêþí. ã. Íá óÝâåôáé êáé íá ôçñåß ôï äéáêñéôü ôçò åßäçóçò, ôïõ ó÷ïëßïõ êáé ôïõ äéáöçìéóôéêïý ìçíýìáôïò, ôçí áíáãêáßá áíôéóôïé÷ßá ôßôëïõ êáé êåéìÝíïõ êáé ôçí áêñéâÞ ÷ñçóéìïðïßçóç öùôïãñáöéþí, åéêüíùí êáé ãñáöéêþí áðåéêïíßóåùí Þ Üëëùí ðáñáóôÜóåùí. ä. Íá ìåôáäßäåé ôçí ðëçñïöïñßá êáé ôçí åßäçóç áíåðçñÝáóôá áðü ôéò ðñïóùðéêÝò ðïëéôéêÝò, êïéíùíéêÝò, èñçóêåõôéêÝò, öõëåôéêÝò êáé ðïëéôéóìéêÝò áðüøåéò Þ ðåðïéèÞóåéò ôïõ. å. Íá åñåõíÜ ðñïêáôáâïëéêÜ, ìå áßóèçìá åõèýíçò êáé ìå åðßãíùóç ôùí óõíåðåéþí, ôçí áêñßâåéá ôçò ðëçñïöïñßáò Þ ôçò åßäçóçò ðïõ ðñüêåéôáé íá ìåôáäþóåé. óô. Íá åðáíïñèþíåé ÷ùñßò ÷ñïíïôñéâÞ, ìå áíÜëïãç ðáñïõóßáóç êáé åíäåäåéãìÝíï ôïíéóìü, áíáêñéâåßò ðëçñïöïñßåò êáé øåõäåßò éó÷õñéóìïýò, ðïõ ðñïóâÜëëïõí ôçí ôéìÞ êáé ôçí õðüëçøç ôïõ ðïëßôç êáé ôïõ áíèñþðïõ êáé íá äçìïóéåýåé Þ íá ìåôáäßäåé ôçí áíôßèåôç Üðïøç ÷ùñßò, áíáãêáóôéêÜ, áíôáðÜíôçóç, ç ïðïßá èá ôïí Ýèåôå óå ðñïíïìéáêÞ èÝóç Ýíáíôé ôïõ èéãïìÝíïõ».


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 171

Ôï Üôïìï, ç êïéíùíßá êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò Ùóôüóï, ðáñÜëëçëá ìå üëåò ôéò ðáñáðÜíù äõíáôüôçôåò åëÝã÷ïõ ôùí Ì.Ì.Å., áõôü ðïõ Ý÷åé ìåãáëýôåñç óçìáóßá åßíáé ç áãùãÞ ôùí ÷ñçóôþí ôùí ìÝóùí. Ç áãùãÞ áõôÞ ðñÝðåé íá ðåñéëáìâÜíåé ôç ãíþóç êáé ôçí êáôáíüçóç ôïõ ðëáéóßïõ ëåéôïõñãßáò ôùí Ì.Ì.Å. óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá, ôùí êùäßêùí äåïíôïëïãßáò ôùí

171 äçìïóéïãñÜöùí êáé ôùí ìç÷áíéóìþí åëÝã÷ïõ, ðïõ ðñïáíáöÝñèçêáí. Êáé öõóéêÜ õðÜñ÷åé ðÜíôá ç äõíáôüôçôá ôïõ ðïëßôç, ìå üðëï ôï ôçëå÷åéñéóôÞñéï, íá áëëÜæåé êáíÜëé Þ íá êëåßíåé ôçí ôçëåüñáóÞ ôïõ, üôáí ôï èÝáìá ðñïóâÜëåé ôéò áîßåò ôïõ, ôç íïçìïóýíç ôïõ Þ ôçí áéóèçôéêÞ ôïõ.

¸ñåõíá ðïõ Ýãéíå óôéò Ç,Ð.Á. óôéò áñ÷Ýò ôçò äåêáåôßáò ôïõ 1990 «Äéáðéóôþèçêå üôé ôï 65% ôùí ôçëåèåáôþí ðáñáêïëïõèïýóå ëéãüôåñï ôçëåüñáóç áðü ü,ôé ðÝíôå ÷ñüíéá íùñßôåñá... Ïé óõ÷íüôåñïé ëüãïé ãéá ôï “êëåßóéìï” ôçò ôçëåüñáóçò ðåñéëáìâÜíïõí áðïóôñïöÞ ãéá ôá åìðïñéêÜ ðñïãñÜììáôá êáé ôïõò äéáãùíéóìïýò, Ýëëåéøç åíäéáöåñüíôùí ðñïãñáììÜôùí ðïõ áöïñïýí õðçñåóßåò on line êáé ôçí ðåðïßèçóç üôé ç ôçëåüñáóç Ý÷åé êáêÞ åðßäñáóç óôá ðáéäéÜ... Ôï 75% ôùí ôçëåèåáôþí ðïõ ñùôÞèçêáí èá ðñïôéìïýóáí íá âëÝðïõí ðåñéóóüôåñá éóôïñéêÜ ðñïãñÜììáôá, íôïêéìáíôÝñ êáé ðñïãñÜììáôá ãéá ôçí ôÝ÷íç, ôï 60% åðéèõìåß ôï ðñüãñáììá íá Ý÷åé ëéãüôåñá ôçëåðáé÷íßäéá êáé ôï 85% æçôÜ ëéãüôåñåò óáðïõíüðåñåò. Óçìåéþíåôáé üôé ôï 59% ôùí ôçëåèåáôþí ðéóôåýåé ðùò ç ôçëåüñáóç Ý÷åé áëëÜîåé ðñïò ôï ÷åéñüôåñï ôéò ôåëåõôáßåò äåêáåôßåò... Áêüìç êáôáãñÜöçêå óå ðïóïóôü ìÝ÷ñé 80% ç äõóöïñßá ôùí ôçëåèåáôþí ãéá ôéò åðéëïãÝò ôùí ðñïãñáììÜôùí êáé éäéáßôåñá ãéá ôçí ðñïâïëÞ âßáéùí åéêüíùí» (Ross Wilcock, Shirley Farlinger, 1995, «Selling all the Stories, the culture of violence and what you can do about ét», Peace Magazine, Nov/Dec)

ÅñùôÞóåéò

1. Ðïéá ìïñöÞ åß÷áí ç åðéêïéíùíßá êáé ç åíçìÝñùóç ðñéí áðü ôçí åìöÜíéóç ôùí âéïìç÷áíéêþí êïéíùíéþí; 2. Íá ðåñéãñÜøôå óõíïðôéêÜ êáé íá ó÷ïëéÜóåôå ôéò ñáãäáßåò áëëáãÝò ðïõ Ýãéíáí óôçí åðéêïéíùíßá êáôÜ ôç âéïìç÷áíéêÞ åðáíÜóôáóç. 3. Ðþò êáé ðüôå ðñïÝêõøå ç áíáãêáéüôçôá åíçìÝñùóçò ôïõ êïéíïý ãéá ôá äçìüóéá æçôÞìáôá; Ó÷ïëéÜóôå ôï èÝìá ìå åðé÷åéñÞìáôá. 4. Ðïéá åðï÷Þ ïíïìÜæïõìå åðï÷Þ ôçò ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò êáé ðþò ôçí êñßíåôå; 5. ÁíáöÝñåôå óõíïðôéêÜ ôá åßäç ôçò åðéêïéíùíßáò ðïõ Ý÷ïõí áíáðôõ÷èåß óôéò ìÝñåò ìáò. 6. Ôé ïíïìÜæïõìå ðáãêüóìéá ðëçñïöïñéáêÞ ôÜîç; 7. Ðéóôåýåôå üôé ôá Ì.Ì.Å. áðëþò åðçñåÜæïõí ôçí êïéíÞ ãíþìç Þ üôé ÷åéñáãùãïýí ôïõò ðïëßôåò êáé äéáìïñöþíïõí ôá ðñüôõðÜ ôïõò; ÁéôéïëïãÞóôå ôçí ÜðïøÞ óáò. 8. Ìå ðïéïí ôñüðï ôá Ì.Ì.Å. åðéäñïýí óôç äéáìüñöùóç ôçò ãíþìçò åíüò áôüìïõ; 9. Ðïéåò åßíáé ïé åðéðôþóåéò áðü ôçí åìðïñéêüôçôá ôùí Ì.Ì.Å; 10. ÁíáöÝñåôå ôéò ëåéôïõñãßåò ôùí Ì.Ì.Å. óÞìåñá. 11. Èåùñåßôå üôé ç ðñïâïëÞ ôçò éäéùôéêÞò æùÞò áðü ôçí ôçëåüñáóç ãßíåôáé åðéêßíäõíç ãéá ôï Üôïìï êáé ãéáôß; 12. Ôé ïíïìÜæïõìå ðáèçôéêïðïßçóç ôïõ äÝêôç êáé ðþò áõôÞ óõíôåëåßôáé; 13. ÅîçãÞóôå ìå äéêÜ óáò ëüãéá ôé óçìáßíïõí ïé üñïé “ðáãêüóìéï ÷ùñéü” êáé “êõâåñíï÷þñïò”. 14. ÁíáöÝñåôå óõíïðôéêÜ ôéò èåôéêÝò êáé ôéò áñíçôéêÝò åðéäñÜóåéò áðü ôç ÷ñÞóç ôïõ äéáäéêôýïõ (internet). 15. Ðïéïé ðáñÜãïíôåò åðéäñïýí óôçí áíÜðôõîç ôçò ÷ñÞóçò ôïõ äéáäéêôýïõ (internet); 16. Ôé ïíïìÜæïõìå øçöéáêü ÷Üóìá; ÕðÜñ÷åé êáé ãéáôß; 17. Èåùñåßôå åðéôáêôéêÞ ôçí áíÜãêç åëÝã÷ïõ ôùí Ì.Ì.Å; Íá áéôéïëïãÞóôå ôçí ÜðïøÞ óáò. 18. ÅîçãÞóôå ôç äñÜóç ôùí ÁíåîÜñôçôùí Äéïéêçôéêþí Áñ÷þí óôï ðåäßï åëÝã÷ïõ ôùí Ì.Ì.Å. ÁíáöÝñåôå ðáñÜäåéãìá. 19. Ðïéï åßäïò åëÝã÷ïõ ìðïñåß íá áóêÞóåé ôï êïéíü óôá Ì.Ì.Å.;


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 172


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 173

Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá

173

9. AÐÏÊËÉÍÏÕÓÁ ÓÕÌÐÅÑÉÖÏÑÁ: ÐÁÑÁÂÁÔÉÊÏÔÇÔÁ ÊÁÉ ÅÃÊËÇÌÁÔÉÊÏÔÇÔÁ

• Ïé Ýííïéåò ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò êáé ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò • Ôýðïé åãêëçìÜôùí • Èåùñßåò áðïêëßíïõóáò óõìðåñéöïñÜò - Äýï êïéíùíéïëïãéêÝò ïðôéêÝò • Èåùñßåò óõíáßíåóçò • Èåùñßåò óýãêñïõóçò • Áíôéìåôþðéóç ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò êáé ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò • Óùöñïíéóìüò, êïéíùíéêÞ åðáíÝíôáîç êáé ðñüëçøç


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 174


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 175

Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá

175

ÅéóáãùãÞ Ç ìåëÝôç ôçò áðïêëßíïõóáò óõìðåñéöïñÜò Ý÷åé èåùñçèåß ùò ìßá áðü ôéò ðéï åíäéáöÝñïõóåò, áëëÜ êáé ôéò ðéï äýóêïëåò ðåñéï÷Ýò ôçò êïéíùíéïëïãßáò. ¼ëïé ïé êïéíùíéïëüãïé Ý÷ïõí ìéá Üðïøç ãéá ôï ôé åßíáé Ýãêëçìá êáé äå äéóôÜæïõí íá ôçí åêöñÜóïõí, ðñï÷ùñþíôáò ìÜëéóôá óå áîéïëïãéêÝò êñßóåéò êáé óôçí õðïóôÞñéîç óõãêåêñéìÝíùí ðñïôÜóåùí ðïëéôéêÞò áíôéìåôþðéóçò ôïõ ðñïâëÞìáôïò. Ìéá êïéíùíéïëïãéêÞ áíÜëõóç üìùò ãéá ôï öáéíüìåíï ôçò áðïêëßíïõóáò óõìðåñéöïñÜò èá ðñÝðåé íá îåêéíÜåé áðü ôá åîÞò âáóéêÜ åñùôÞìáôá. Ðþò ïñßæåôáé ç áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ; Ôé åßíáé Ýãêëçìá; Ôé åßíáé ðáñáâáôéêüôçôá; Ðïéåò åßíáé ïé äéáöïñÝò ìåôáîý ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò êáé ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò;

9.1. Ïé Ýííïéåò ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò êáé ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò - Tï Ýãêëçìá ùò êïéíùíéêü öáéíüìåíï Ç ëÝîç «åãêëçìáôéêüôçôá» ãåííÜ öüâï óå ìåãÜëï ðïóïóôü ôïõ ðëçèõóìïý êáé ïäçãåß óõ÷íÜ ôá ìÝëç ôçò êïéíùíßáò íá õðïóôçñßæïõí ðñïãñÜììáôá áõóôçñüôåñçò åöáñìïãÞò ôïõ ôõðéêïý êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ êáé êõñßùò áõóôçñüôåñçò êáôáóôïëÞò ãéá ôï óýíïëï ôùí ðñÜîåùí ðïõ ïñéïèåôïýíôáé ùò åãêëÞìáôá. Ãéá Ýíá íïìéêü ôï Ýãêëçìá åßíáé ç ðáñÜâáóç åíüò êáíüíá ôïõ Ðïéíéêïý Äéêáßïõ. Ãéá Ýíáí êïéíùíéïëüãï üìùò áõôüò ï ïñéóìüò äåí åßíáé áñêåôüò. Ôï Ýãêëçìá åßíáé ãéá ôïí êïéíùíéïëüãï ìéá êïéíùíéêÞ êáôáóêåõÞ· áíôéðñïóùðåýåé ìéá óõìðåñéöïñÜ ðïõ ÷áñáêôçñßæåôáé áðü Ýíá êïéíùíéêü óýíïëï ùò áíôéêïéíùíéêÞ, áíôßèåôç ðñïò ôçí åðéêñáôïýóá çèéêÞ, êáé óõíåðÜãåôáé ôçí åðéâïëÞ êõñþóåùí (ôïõ ôõðéêïý êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ). Êáé óõíéóôÜ ôï Ýãêëçìá êïéíùíéêÞ êáôáóêåõÞ óôï âáèìü ðïõ ï ïñéóìüò ìéáò óõìðåñéöïñÜò ùò áíôéêïéíùíéêÞò ðïéêßëëåé áíÜëïãá ìå ôçí êïéíùíßá êáé ôçí éóôïñéêÞ ðåñßïäï óôçí ïðïßá áíáöåñüìáóôå. Ïé üñïé «áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ», «åãêëçìáôéêüôçôá» êáé «ðáñáâáôéêüôçôá» ÷ñçóéìïðïéïýíôáé óõ÷íÜ ùò óõíþíõìïé. Óôçí åãêëçìáôïëïãßá üìùò õðÜñ÷ïõí ïõóéáóôéêÝò äéáöïñÝò ìåôáîý ôùí ôñéþí áõôþí üñùí. Ç áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ áðïôåëåß ôïí üñï-«ïìðñÝëá» ðïõ ðåñéëáìâÜíåé ôçí «åãêëçìáôéêüôçôá» êáé ôçí «ðáñáâáôéêüôçôá». Ùóôüóï, óôï ðëáßóéï ìéáò ðïëéôéêÞò ðñüëçøçò ôïõ åãêëÞìáôïò, Ý÷åé ðñïôáèåß ç áíôéêáôÜóôáóç ôïõ üñïõ «åãêëçìáôéêüôçôá» ìå ôïí üñï «ðáñáâáôéêüôçôá» êõñßùò ãéá ôéò ðñÜîåéò ðïõ äåí áîéïëïãïýíôáé ùò éäéáßôåñá óïâáñÝò ãéá ôï óýíïëï ôçò êïéíùíßáò (ð.÷. ðáñáâÜóåéò Êþäéêá ÏäéêÞò Êõêëïöïñßáò, ìéêñïêëïðÝò, ãêñÜöéôé óå äçìüóéá êáé éäéùôéêÜ êôßñéá ÷ùñßò Üäåéá), áëëÜ êáé ãéá ôçí ðñïóôáóßá åõÜëùôùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí, üðùò åßíáé ïé áíÞëéêïé ðáñáâÜôåò (ïé ïðïßïé ÷ñÞæïõí éäéáßôåñçò ðñïóï÷Þò êáé áíôéìåôþðéóçò). Ìå ôçí åðéêñÜôçóç ôïõ üñïõ «áíÞëéêïò ðáñáâÜôçò» áöåíüò áðïöåýãåôáé ï óôéãìáôéóìüò åíüò íÝïõ ùò åãêëçìáôßá - áöïý Ýíáò íÝïò äåí

ðñïâáßíåé óõíÞèùò óå ðñÜîåéò éäéáßôåñá êáôáêñéôÝåò, üðùò åßíáé ï öüíïò, ç Ýíïðëç ëçóôåßá Þ ïé âáñéÝò óùìáôéêÝò âëÜâåò- êáé áöåôÝñïõ áíïßãåé äéÜðëáôá ï äñüìïò ãéá íá õðïóôçñé÷èïýí ðïëéôéêÝò ðñüëçøçò êáé ü÷é áõóôçñÞò êáôáóôïëÞò ãéá Üôïìá ôá ïðïßá âñß-

Åéê.9.1á ÃêñÜöéôé êáé áíáãñáöÞ ìçíõìÜôùí óå ôïß÷ïõò: ðáñáâáôéêüôçôá Þ ôÝ÷íç; (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Í.Ðåôñüðïõëïõ).

Åéê. 9.1â «Ç êëïðÞ ôùí ìÞëùí» ôïõ Ð. ËåìðÝóç (Ïé ¸ëëçíåò æùãñÜöïé: Éóôïñßá ôçò íåïåëëçíéêÞò æùãñáöéêÞò, åêä. ÌÝëéóóá, 1974).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:30

Page 176

176

Êïéíùíéïëïãßá

óêïíôáé áêüìç óå öÜóç äéáìüñöùóçò ôïõ ÷áñáêôÞñá êáé ôçò óõìðåñéöïñÜò ôïõò. Ôï åñþôçìá üìùò ðïõ ðñïêýðôåé åßíáé ðþò ðáñÜãåôáé áõôüò ï áñíçôéêüò ÷áñáêôçñéóìüò ìéáò óõìðåñéöïñÜò ùò áíôéêïéíùíéêÞò êáé åãêëçìáôéêÞò. Óýìöùíá ìå ôç ó÷ïëÞ ôïõ öõóéêïý äéêáßïõ, õðÜñ÷ïõí ìåñéêïß íüìïé «áéþíéïé» êáé «Üãñáöïé», ïé ïðïßïé ßó÷õáí áíÝêáèåí, äçëáäÞ ðñéí ôïõò êáèéåñþóåé êÜðïéïò íïìïèÝôçò. Ðñüêåéôáé ãéá íüìïõò ðïõ êáôáäéêÜæïõí óõìðåñéöïñÝò ïé ïðïßåò ðñïêáëïýí áñíçôéêÝò êñßóåéò êáé êáôáäéêÜæïíôáé áðü üëåò ôéò êïéíùíßåò óå üëç ôçí éóôïñßá ôïõ áíèñþðéíïõ ãÝíïõò (üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá ç áöáßñåóç ôçò áíèñþðéíçò æùÞò).

«Ãéá íá ìéëÞóïõìå ãéá Ýãêëçìá, ðñÝðåé ìéá ðñÜîç íá ðñïêáëåß óôçí ïìÜäá (ôçí êïéíùíéêÞ) éó÷õñÝò óõãêéíçóéáêÝò áíáôáñá÷Ýò, éêáíÝò íá êáèïñßóïõí ôçí êïéíùíéêÞ áíôßäñáóç, ôÝôïéåò óõãêéíçóéáêÝò áíôéäñÜóåéò ðïõ èá äéåãåßñïõí óôá ìÝëç ôçò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò ôçí åðéèõìßá íá ôéìùñçèïýí ïé äñÜóôåò. ÓõíïðôéêÜ, ôçí ðïéíéêÞ áíôßäñáóç ãåííÜ ü÷é ç ôáõôüôçôá ôùí áíôéêåéìåíéêþí ðñÜîåùí (áõôÝò ðïéêßëëïõí áðü êïéíùíßá óå êïéíùíßá), áëëÜ ç “ôáõôüôçôá ôùí áéóèçìÜôùí êáé ôùí óõãêéíÞóåùí” ðïõ áõôÝò ðñïêáëïýí. Ôï óçìåßï áðü ôï ïðïßï ç êïéíùíéêÞ áíôßäñáóç ãßíåôáé ôüóï Ýíôïíç, þóôå íá åðéæçôåß ôéìþñçóç ôïõ ðáñáâÜôç ôùí êïéíùíéêþí êáíüíùí, áðïôåëåß ôï åãêëçìáôéêü üñéï (seuil de criminalité)» (Á. Ãéùôïðïýëïõ-Ìáñáãêïðïýëïõ, 1984). Ӓ áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç üìùò äåí åîçãåßôáé ôï ðþò, êáôÜ ôçí åîÝëéîç ìéáò êïéíùíßáò, ç Ýííïéá ôïõ åãêëÞìáôïò ìåôáâÜëëåôáé êáé åîåëßóóåôáé ìáæß ôçò. Äåí åîçãåßôáé äçëáäÞ ìå ðïéïí ôñüðï êÜðïéåò óõìðåñéöïñÝò ìðïñåß íá ïñßæïíôáé ùò Ýãêëçìá ìéá äåäïìÝíç éóôïñéêÞ ðåñßïäï êáé ìåôÜ áðü Ýíá ÷ñïíéêü äéÜóôçìá íá áðïðïéíéêïðïéïýíôáé êáé íá ìçí áðïôåëïýí åãêëçìáôéêÝò ðñÜîåéò. ÔÝôïéá ðáñáäåßãìáôá Ý÷ïõìå ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá êáé óôçí ÅëëÜäá, üðùò óõìâáßíåé ìå ôçí áðïðïéíéêïðïßçóç ôçò ìïé÷åßáò (ìå ôçí áëëáãÞ ôïõ Ïéêïãåíåéáêïý Äéêáßïõ ôï 1983), áëëÜ êáé ðïëý ðñüóöáôá ìå ôçí ðïéíéêïðïßçóç ôçò áíôéãñáöÞò ðñïãñáììÜôùí ëïãéóìéêïý ãéá ôïõò çëåêôñïíéêïýò õðïëïãéóôÝò. Ç åãêëçìáôéêüôçôá ùò êïéíùíéêü öáéíüìåíï õößóôáôáé ôïõò ðåñéïñéóìïýò óôï ÷þñï êáé óôï ÷ñüíï, óôçí êïéíùíßá ôçò ïðïßáò åßíáé ðáñÜãùãï. Óå ìéá äéá-

«...Ôï åýñïò ôçò åãêëçìáôéêÞò äñáóôçñéüôçôáò (åãêëÞìáôá ìå çëåêôñïíéêïýò õðïëïãéóôÝò) ðåñéëáìâÜíåé áðü ôéò áðÜôåò ìå ðéóôùôéêÝò êÜñôåò, áðü ôçí êëïðÞ áñ÷åßùí åôáéñåéþí Ýùò ôï äßêôõï äéáêßíçóçò ðáéäéþí ìÝóù ôïõ internet. Ôá èýìáôá ó’ áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç ìðïñåß íá åßíáé öõóéêÜ ðñüóùðá Þ åôáéñåßåò êáé ïñãáíéóìïß. Ðñüóöáôá óôïé÷åßá (ÁóôõíïìéêÞ Åðéèåþñçóç, 1997) äåß÷íïõí üôé ôï 98,5% ôùí åñùôçèÝíôùí Ý÷åé ðÝóåé èýìá ðáñüìïéáò ìïñöÞò åãêëçìáôéêüôçôáò êáé ôï 43,3% åß÷å èõìáôïðïéçèåß åðáíåéëçììÝíá, ðÜíù áðü 25 öïñÝò» (Â. Áñôéíïðïýëïõ, 2000:101).

öïñåôéêÞ êïéíùíßá áðü ôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ ôï Ýãêëçìá äåí ðåñéëáìâÜíåé ôéò ßäéåò óõìðåñéöïñÝò (ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï Ýãêëçìá óôçí Áñ÷áßá ÅëëÜäá äåí åßíáé ôï ßäéï ìå ôï Ýãêëçìá óôçí ÅëëÜäá ôïõ 1821 êáé óôçí ÅëëÜäá ôïõ óÞìåñá). ¢ñá, üôáí ìéëÜìå ãéá åãêëçìáôéêüôçôá, åßíáé áíáãêáßï íá ïñéïèåôïýìå ôï

Åéê. 9.2 Ç ðïëõãáìßá åßíáé èåìéôÞ óå ìïõóïõëìáíéêÝò êïéíùíßåò: ï áñ÷çãüò ôçò öõëÞò ÑáóÜéíôá ðñïóÝñ÷åôáé óå ãÜìï ìå ôéò ôñåéò ðåðëïöïñåìÝíåò ãõíáßêåò ôïõ (National Geographic ÅëëÜäá, ôüìïò 3, Íï. 5, ÍïÝìâñéïò 1999).


koinoniologia 1.qxd

3/4/2007

1:57

Page 177

Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá

177

÷þñï êáé ôçí éóôïñéêÞ ðåñßïäï Þ ôçí åéäéêÞ ðåñßóôáóç (ð.÷. ðüëåìïò) óôçí ïðïßá áíáöåñüìáóôå. Ìå áõôÞ ôç âáóéêÞ ðñïûðüèåóç ìðïñïýìå íá åîåôÜæïõìå êÜèå öïñÜ ðïéá åßíáé ç óõìðåñéöïñÜ ðïõ ïñéïèåôåßôáé óå ìéá êïéíùíßá ùò åãêëçìáôéêÞ.

9.1.1 Ôýðïé åãêëçìÜôùí Ôï óýíïëï ôçò ðáñáâáôéêÞò óõìðåñéöïñÜò êùäéêïðïéåßôáé áðü ôçí åãêëçìáôïëïãßá óå ôýðïõò åãêëçìÜôùí, ïé óçìáíôéêüôåñïé áðü ôïõò ïðïßïõò åßíáé ïé åîÞò: • åãêëÞìáôá âßáò êáôÜ ðñïóþðïõ (ðåñéëáìâÜíïíôáé ïé öüíïé, ïé âéáóìïß, ïé óùìáôéêÝò âëÜâåò), • åãêëÞìáôá «÷ùñßò èýìá» (÷ñÞóç áðáãïñåõìÝíùí ôïîéêþí ïõóéþí, åðáéôåßá, ïäéêÝò ðáñáâÜóåéò, ðïñíåßá), • åãêëÞìáôá êáôÜ ôçò ðåñéïõóßáò (êëïðÝò, ëçóôåßåò, öèïñÝò êáé ïéêïíïìéêÞ åãêëçìáôéêüôçôá, ìÝñïò ôçò ïðïßáò åßíáé áõôÜ ðïõ óôçí âéâëéïãñáößá áíáöÝñïíôáé ùò åãêëÞìáôá ôïõ ëåõêïý êïëÜñïõ1 ).

ÅãêëÞìáôá ôïõ ëåõêïý êïëÜñïõ

Åéê. 9.3á. ÊáôáäéêáóìÝíïò ãéá ðáñÜíïìåò ÷ñçìáôéóôçñéáêÝò óõíáëëáãÝò, Ç.Ð.Á. (J.E Farley, Sociology, Prentice Hall, New York, 1990).

Ìéá ðñþôç åéêüíá ãéá ôç óõ÷íüôçôá ôùí äéÜöïñùí áäéêçìÜôùí ðïõ äéáðñÜôôïíôáé óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá (êáé óå äýï ðñüóöáôåò ðåñéüäïõò) ìðïñïýìå íá áðïêïìßóïõìå ìå ôçí åîÝôáóç ôùí óôïé÷åßùí ôïõ ðßíáêá 9.1. ÃåíéêÜ, äéáðéóôþíïõìå üôé õðÜñ÷åé ìéá áýîçóç ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò, åíþ ìåßùóç ðáñáôçñåßôáé óôá åãêëÞìáôá êáôÜ ôçò æùÞò êáé óôéò óùìáôéêÝò âëÜâåò. Ãéá áóöáëÝóôåñá óõìðåñÜóìáôá áðáéôïýíôáé ðåñéóóüôåñåò Ýñåõíåò ùò ðñïò ôï áí ïé áëëáãÝò áõôÝò ïöåßëïíôáé óå åðéäåßíùóç Þ óå âåëôßùóç ôùí êïéíùíéêþí óõíèçêþí, óôçí áíáâÜèìéóç ôçò áóôõíïìßáò êáé óôç ìåãáëýôåñç áðïôåëåóìáôéêüôçôÜ ôçò óôçí áíôéìåôþðéóç ôïõ åãêëÞìáôïò Þ óå áëëáãÝò óôïí ïñéóìü ôïõ åãêëÞìáôïò. 1«ÅãêëÞìáôá ôïõ ëåõêïý êïëÜñïõ» åßíáé ôá åãêëÞìáôá ðïõ äéáðñÜôôïíôáé áðü Üôïìá ìÝóçò Þ áíþôåñçò êïéíùíéêÞò èÝóçò êáé áöïñïýí êõñßùò ïéêïíïìéêÝò óõíáëëáãÝò (õðåîáéñÝóåéò, ðëáóôÝò åðéôáãÝò êôë.).

Åéê. 9.3â Óêßôóï ôïõ S. Harris, «Áí üìùò åðéóôñÝøïõìå óôï ó÷ïëåßï êáé ìïñöùèïýìå, óêåöôåßôå ðüóåò ðüñôåò èá áíïßîïõí ãéá åãêëÞìáôá ôïõ ëåõêïý êïëÜñïõ», (R.T.Schaefer, Sociology, 7th Edition. McGraw-Hill, Boston, 2001).

Åßíáé åðßóçò áîéïóçìåßùôï üôé êáé óôéò äýï ðåñéüäïõò óôéò ïðïßåò áíáöÝñåôáé ï ðßíáêáò ïé ðáñáâÜóåéò «åéäéêþí ðïéíéêþí íüìùí» (ð.÷. ïéêïäïìéêÝò ðáñáâÜóåéò, ðáñáâÜóåéò åìðïñéêïý êþäéêá, ðáñáâÜóåéò åñãáôéêÞò íïìïèåóßáò) êáôáëáìâÜíïõí ôï ìåãáëýôåñï ðïóïóôü ôçò êáôáãåãñáììÝíçò åãêëçìáôéêüôçôáò óôçí ÅëëÜäá, óå áíôßèåóç ìå áõôü ðïõ ðéóôåýåé ï êüóìïò, üôé äçëáäÞ ç åãêëçìáôéêüôçôá ç ïðïßá áöïñÜ êõñßùò åãêëÞìáôá êáôÜ ôçò æùÞò (öüíïé), åãêëÞìáôá êáôÜ ôçò éäéïêôçóßáò (êëïðÝò) êáé óùìáôéêÝò âëÜâåò -ôá ïðïßá äéáðñÜôôïõí êõñßùò ôá ÷áìçëüôåñá óôñþìáôá- åßíáé óõ÷íüôåñç óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá. ÔÝëïò, êáé óôéò äýï ðåñéüäïõò, ç óõ÷íüôçôá ôùí áäéêçìÜôùí óå áðüëõôïõò áñéèìïýò åßíáé ìåãáëýôåñç óôéò çëéêßåò 30-44 áðü ü,ôé óôéò íåüôåñåò (ð.÷. 18 êáé êÜôù) Þ óå Üëëåò êáôçãïñßåò çëéêéþí. Ôá ó÷åôéêÜ óôïé÷åßá, âñßóêïíôáé óôçí éóôïóåëßäá ôçò ÅèíéêÞò ÓôáôéóôéêÞò Õðçñåóßáò ôçò ÅëëÜäáò êáé äéáøåýäïõí ôá óôåñåüôõðá ãéá ôçí åãêëçìáôéêüôçôá ôùí íÝùí.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 178

178

Êïéíùíéïëïãßá

Ðßíáêáò 9.1. ÄéáðñÜîáíôåò áäéêÞìáôá êáôÜ ãåíéêÝò êáôçãïñßåò áäéêçìÜôùí (1995 êáé 2002) ÃåíéêÝò êáôçãïñßåò áäéêçìÜôùí

1995

2002

ÌåôáâïëÞ (%)

ÅãêëÞìáôá åó÷Üôçò ðñïäïóßáò, ðñïäïóßáò ôçò ÷þñáò êáé åíáíôßïí îÝíùí êñáôþí

4

11

+175

ÅãêëÞìáôá ðïëéôéêþí óùìÜôùí êáé åãêëÞìáôá êáôÜ ôéò åêëïãÝò (ð.÷. áñðáãÞ êÜëðçò)

7

11

+57

732

817

+12

26

64

+146%

ÅðéâïõëÞ ôçò èñçóêåõôéêÞò åéñÞíçò (ð. ÷. åîýâñéóç êëçñéêþí)

419

409

-2%

ÅãêëÞìáôá ó÷åôéêÜ ìå ôï íüìéóìá (ð.÷. ðáñá÷Üñáîç)

537

674

+26%

ÅãêëÞìáôá ó÷åôéêÜ ìå ôá õðïìíÞìáôá (ð.÷. ðëáóôïãñáößåò, øåõäåßò âåâáéþóåéò)

471

3.408

+624%

ÅãêëÞìáôá ó÷åôéêÜ ìå ôçí áðïíïìÞ ôçò äéêáéïóýíçò (ð. ÷. äùñïäïêßåò äéêáóôþí)

277

1.101

+297%

66

87

+32%

ÐñïóâïëÝò êáôÜ ôçò ðïëéôåéáêÞò åîïõóßáò ÅðéâïõëÞ ôçò äçìüóéáò ôÜîçò

ÅãêëÞìáôá ó÷åôéêÜ ìå ôçí õðçñåóßá (ð.÷. äùñïäïêßåò õðáëëÞëùí) Êïéíþò åðéêßíäõíá åãêëÞìáôá (åìðñçóìüò, êáôáóôñïöÞ êñïõíïý)

125

243

+94%

85

417

+391%

2.195

1.481

-33%

30.247

18.481

-39%

4.591

6.160

+34%

ÅãêëÞìáôá êáôÜ ôùí çèþí (ð.÷. áóÝëãåéá, âéáóìüò)

813

1.188

+46%

ÅãêëÞìáôá ó÷åôéêÜ ìå ôï ãÜìï êáé ôçí ïéêïãÝíåéá (ð.÷. äéãáìßá, åãêáôÜëåéøç áíçëßêùí)

113

249

+120%

6.250

7.343

+17%

12.075

12.193

+1%

ÅãêëÞìáôá êáôÜ ðåñéïõóéáêþí äéêáßùí (ð.÷. áðÜôåò, åêâéáóìïß )

704

1.020

+45%

Åðáéôåßá êáé áëçôåßá

523

724

+38%

82

805

+882%

219.200

341.736

+56%

10

473

+4.630%

279.552

399.095

+43%

ÅãêëÞìáôá êáôÜ ôçò áóöÜëåéáò ôùí óõãêïéíùíéþí êáé êáôÜ êïéíùöåëþí åãêáôáóôÜóåùí (ð.÷. êáôáóôñïöÝò, ðáñáêþëõóç) ÅãêëÞìáôá êáôÜ ôçò æùÞò (ð.÷. äïëïöïíßåò, áìâëþóåéò) ÓùìáôéêÝò âëÜâåò (ð.÷. ôñáõìáôéóìïß)

1

ÅãêëÞìáôá êáôÜ ôçò ðñïóùðéêÞò åëåõèåñßáò (ð.÷. áðáãùãÝò, áñðáãÞ áíçëßêùí)

ÅãêëÞìáôá êáôÜ ôçò ôéìÞò (ð.÷. åîýâñéóç) ÅãêëÞìáôá êáôÜ ôçò ôéìÞò (ð.÷. êëïðÝò) 2

ËïéðÜ áäéêÞìáôá Ðïéíéêïý Êþäéêá ÐáñáâÜóåéò åéäéêþí ðïéíéêþí íüìùí (ð.÷. ëáèñåìðüñéï, äéáêßíçóç íáñêùôéêþí, ðáñÜíïìç ìåôáíÜóôåõóç, ðáñáâÜóåéò åìðïñéêïý êþäéêá, åñãáôéêÞò íïìïèåóßáò ê.Ü.) ÁäéêÞìáôá Óôñáôéùôéêïý Ðïéíéêïý Êþäéêá Óýíïëï

ÐçãÞ: ÅèíéêÞ ÓôáôéóôéêÞ Õðçñåóßá ôçò ÅëëÜäáò (www.statistics.gr) (äéáóêåõÞ Í. Ðåôñüðïõëïõ). 1 ÐåñéëáìâÜíïíôáé êáé âëÜâåò ðïõ óôçí ðïñåßá åßíáé èáíáôçöüñåò. 2 Ç áëçôåßá äåí ðåñéëáìâÜíåôáé óôá åãêëÞìáôá ìåôÜ ôï 1994 (íüìïò 2207).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 179

Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá

Ôï îÝðëõìá ÷ñçìÜôùí «Ãéá ôçí åíáñìüíéóç ôùí ðñïóðáèåéþí ôçò äéåèíïýò êïéíüôçôáò íá åëÝãîåé ôï îÝðëõìá ÷ñçìÜôùí, ç Óýìâáóç ôïõ ÏÇÅ êáôÜ ôçò ÐáñÜíïìçò Äéáêßíçóçò Íáñêùôéêþí êáé Øõ÷ïôñüðùí Ïõóéþí ôïõ 1988 æçôÜåé áðü ôá óõìâáëëüìåíá êñÜôç íá êçñýîïõí ôï îÝðëõìá ÷ñçìÜôùí áîéüðïéíï Ýãêëçìá... Ç äéáäéêáóßá Ôï îÝðëõìá ÷ñçìÜôùí Ý÷åé ôñßá óôÜäéá: Ç ôïðïèÝôçóç, ç áñ÷éêÞ åßóïäïò êåöáëáßùí óôï ïéêïíïìéêü óýóôçìá åßíáé ôï ðéï ôñùôü óçìåßï ôçò äéáäéêáóßáò, êáèþò ç ðéèáíüôçôá áíáêÜëõøçò ôçò ðáñÜíïìçò ðñïÝëåõóçò ôùí ÷ñçìÜôùí åßíáé ìåãáëýôåñç óôçí áñ÷Þ. Ç åðéóôñùìÜôùóç, ôï åðüìåíï óôÜäéï, ðåñéãñÜöåé ìéá óåéñÜ ìåôáâéâÜóåùí ðïõ åßíáé Ýôóé ó÷åäéáóìÝíåò, þóôå íá áðïêñýøïõí ôçí ðñïÝëåõóç ôùí ÷ñçìÜôùí. Óå áõôü ôï åðßðåäï ôá ÷ñÞìáôá óõ÷íÜ óôÝëíïíôáé áðü ôç ìéá ÷þñá óôçí Üëëç, ãéá íá áðïôñáðåß ç áíß÷íåõóç. Ç åíóùìÜôùóç åßíáé ôï ôåëåõôáßï óôÜäéï. Óå áõôü ôï óôÜäéï ôá êåöÜëáéá Ý÷ïõí åíôá÷èåß ðëÞñùò óôç íüìéìç ïéêïíïìßá, üðïõ ìðïñïýí íá ÷ñçóéìïðïéçèïýí ãéá ïðïéïíäÞðïôå óêïðü» (ÖõëëÜäéï ôïõ ÊÝíôñïõ Ðëçñïöïñéþí ôïõ ÏÇÅ, 1998).

ÐÜíôùò, ç ÅèíéêÞ ÓôáôéóôéêÞ Õðçñåóßá ôçò ÅëëÜäáò êáôáãñÜöåé êáé äçìïóéåýåé üëåò ôéò ðáñáâáôéêÝò óõìðåñéöïñÝò. Ùóôüóï, ç óôáôéóôéêÞ êáôáãñáöÞ ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò Ý÷åé äå÷ôåß áñêåôÝò êñéôéêÝò, êõñßùò ãéáôß ðáñïõóéÜæåé åí ìÝñåé ôçí ðñáãìáôéêüôçôá. Ï ëåãüìåíïò «óêïôåéíüò áñéèìüò åãêëçìáôéêüôçôáò» (åãêëÞìáôá ðïõ äå ãßíïíôáé ãíùóôÜ, åãêëçìáôßåò ðïõ äåí ðéÜíïíôáé) åßíáé Ýíáò áñéèìüò áñêåôÜ ìåãÜëïò êáé ðåñéëáìâÜíåé ðñÜîåéò ðïõ áöïñïýí ôçí åíäïïéêïãåíåéáêÞ âßá, ôïõò âéáóìïýò, ôçí ïéêïíïìéêÞ åãêëçìáôéêüôçôá ôùí áíþôåñùí ôÜîåùí. ÅéäéêÜ ùò ðñïò ôï èÝìá ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò ôùí íÝùí, áõôü ðïõ åñåõíÜôáé ðáãêïóìßùò áðü ðïëëïýò åéäéêïýò åðéóôÞìïíåò ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá -êáé êáôáãñÜöåôáé áðü ôá

179

Ì.Ì.Å.- åßíáé ôï öáéíüìåíï ôçò ðïóïôéêÞò êáé ôçò ðïéïôéêÞò äéáöïñïðïßçóçò ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò áõôÞò ôçò çëéêéáêÞò ïìÜäáò. Ðéï áíáëõôéêÜ, ïé åéäéêïß åðéóçìáßíïõí ôï ãåãïíüò ôçò áýîçóçò ôïõ óõíüëïõ ôçò êáôáãåãñáììÝíçò íåáíéêÞò ðáñáâáôéêÞò óõìðåñéöïñÜò, áëëÜ êáé ôçò åìöÜíéóçò íÝùí ìïñöþí ðáñÝêêëéóçò (üðùò ôùí óõììïñéþí áíçëßêùí ðïõ ðñïâáßíïõí óå óùìáôéêÝò âëÜâåò êáé õëéêÝò öèïñÝò, êáèþò êáé ôùí åãêëçìÜôùí ðïõ óõíäÝïíôáé ìå ôç ÷ñÞóç íáñêùôéêþí). Ùóôüóï, áí êáé ç áýîçóç ôçò íåáíéêÞò ðáñáâáôéêüôçôáò éó÷ýåé óå ÷þñåò ôïõ åîùôåñéêïý (áõîçìÝíá áäéêÞìáôá óå ó÷Ýóç ìå ôç ÷ñÞóç ôïîéêþí ïõóéþí, ÷ïõëéãêáíéóìüò, óõììïñßåò), äåí ðáñáôçñåßôáé óôçí ÅëëÜäá, óýìöùíá ôïõëÜ÷éóôïí ìå ôçí åðßóçìá êáôáãåãñáììÝíç ðáñáâáôéêüôçôá ôùí íÝùí. Ãéá íá ìðïñÝóïõìå åîÜëëïõ íá åðéâåâáéþóïõìå åðéóôçìïíéêÜ ôçí ýðáñîç óõììïñéþí óôç ÷þñá ìáò, èá ðñÝðåé ïé ïìÜäåò ðáñåêêëéíüíôùí áíçëßêùí íá äéáêñßíïíôáé áðü óôïé÷åßá üðùò: áñ÷çãüò, éåñáñ÷éêÞ äïìÞ, ó÷Ýóåéò åîïõóßáò, äéáêñéôïß ñüëïé êáé óõìðåñéöïñÝò. Êáé üðùò åßðáìå Þäç, ïé ìåëÝôåò ãéá ôç óõëëïãéêÞ íåáíéêÞ ðáñáâáôéêüôçôá äåí Ý÷ïõí êáôáãñÜøåé ìÝ÷ñé óôéãìÞò ôÝôïéá óôïé÷åßá ãéá ôç ÷þñá ìáò. Áò äïýìå üìùò ðþò êáôáãñÜöïíôáé ïé ôÜóåéò ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò ôùí íÝùí óôçí ÅëëÜäá ôçí ôåëåõôáßá äåêáåôßá ôïõ 20ïý áéþíá. Ãéá íá Ý÷ïõìå ìéá åéêüíá ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò ôùí íÝùí óôç óýã÷ñïíç ÅëëÜäá, ôüóï ðïóïôéêÜ üóï êáé ðïéïôéêÜ, åßíáé ÷ñÞóéìï íá ðáñáôçñÞóïõìå ôéò ôÜóåéò ïé ïðïßåò äéáãñÜöïíôáé áðü ôçí åðßóçìç êáôáãñáöÞ ôùí áäéêçìÜôùí, ðïõ äçìïóéåýïõí ç ÅëëçíéêÞ Áóôõíïìßá êáé ôï Õðïõñãåßï Äçìüóéáò ÔÜîçò, ãéá üëç ôç äåêáåôßá ôïõ 1990 (âë. åðüìåíï ðáñÜèåìá).

Åéê. 9.4 ÍåáíéêÞ óõììïñßá (B. Hoglund, L. Jarlen, H. Lind & A. Lokholm, Samhallskunskap for Gymnasiet A,. Natur och Kultur, 2003).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 180

Êïéíùíéïëïãßá

180

Ç åéêüíá ôçò íåáíéêÞò ðáñáâáôéêüôçôáò ãéá ôç äåêáåôßá 1990-2000 «á. Ç óõíïëéêÞ åãêëçìáôéêüôçôá ôùí íÝùí ðáñïõóéÜæåôáé ìå ìéá ìéêñÞ áõîçôéêÞ ôÜóç, ç ïðïßá óáöþò åßíáé ìåãáëýôåñç, áí óõãêñéèåß ìå ôá óôïé÷åßá ðñéí áðü ôç äåêáåôßá ôïõ 1990. ÁöïñÜ êáôÜ êýñéï ëüãï ôá ðáéäéÜ 7-12 åôþí, åíþ ïé çëéêßåò 18-20 Ý÷ïõí åðßóçò ìéêñÞ áýîçóç. Ïé Ýöçâïé 13-17 åôþí ðáñïõóéÜæïõí ìéá óôáèåñüôçôá. â. Ïé åéäéêïß ðïéíéêïß íüìïé êáé êõñßùò ï Í. 2696/99 (ïäéêÝò ðáñáâÜóåéò -Ê.Ï.Ê.-êõñßùò ïäÞãçóç ÷ùñßò äßðëùìá) Ý÷ïõí ôç ìåãáëýôåñç óõììåôï÷Þ óôçí êáôáãåãñáììÝíç ðáñáâáôéêüôçôá. Ãéá üëç ôç äåêáåôßá, ïé áðüëõôïé áñéèìïß ãéá ôá áäéêÞìáôá ôïõ Ê.Ï.Ê. ãéá ôéò çëéêßåò 7-17 åôþí åßíáé äåêáðëÜóéïé ôïõëÜ÷éóôïí áðü üëç ôçí õðüëïéðç åãêëçìáôéêüôçôá, êáôáëáìâÜíïõí äçëáäÞ ó÷åäüí ôï 90% ôïõ óõíüëïõ ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò ôùí áíçëßêùí. Áí üìùò áõôü ôï óôïé÷åßï áíáëõèåß áíÜ çëéêéáêÞ ïìÜäá, èá äïýìå üôé áöïñÜ êõñßùò áíçëßêïõò 13-17 åôþí. Ïé áíÞëéêïé 7-12 åôþí êõñßùò êáôáãñÜöïíôáé ùò ðáñáâÜôåò ôïõ íüìïõ ðåñß åðáéôåßáò (ðáéäéÜ ôùí öáíáñéþí) êáé åêåß ïöåßëåôáé ç ìåãÜëç áýîçóç ðïõ ðáñáôçñÞóáìå óôçí ðñïçãïýìåíç ðáñÜãñáöï. Åßíáé åíäåéêôéêü üôé ç åãêëçìáôéêüôçôá áíÞëéêùí ðáéäéþí 7-12 åôþí óôçí ÁôôéêÞ Ý÷åé äåêáðëáóéáóôåß ìÝóá óôï ÷ñïíéêü äéÜóôçìá 1991-1999. ã. Ïé êáôçãïñßåò äéáðñá÷èÝíôùí áäéêçìÜôùí «óùìáôéêÝò âëÜâåò» êáé «êáôÜ ôçò éäéïêôçóßáò» ãéá üëåò ôéò çëéêéáêÝò êáôçãïñßåò ôùí íÝùí ðáñïõóéÜæïõí ìéá óôáèåñÞ ðïñåßá ìåßùóçò ôá ÷ñüíéá 1991-1 998. Ôüóï ãéá ôïõò áíçëßêïõò 7-12 åôþí üóï êáé ãéá ôïõò áíçëßêïõò 13-17 åôþí, üôáí ìéëÜìå ãéá êôçôéêÞ ðáñáâáôéêüôçôá, åííïïýìå êõñßùò áðëÝò êëïðÝò êáé ü÷é ëçóôåßåò, ïýôå êáí äéáêåêñéìÝíåò êëïðÝò» (Ó. Ãåùñãïýëáò, Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ áíçëßêùí, åêä. ÅêñåìÝò, ÁèÞíá, 2003).

Ôï óõìðÝñáóìá ðïõ ðñïêýðôåé ìåôÜ ôçí áíÜãíùóç ôïõ ðáñáèÝìáôïò åßíáé üôé, üôáí áíáöåñüìáóôå óôçí áýîçóç ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò ôùí áíçëßêùí, óôçí ïõóßá åííïïýìå ôïõò áíçëßêïõò 7-12 åôþí ðïõ

ãßíïíôáé áíôéëçðôïß áðü ôéò áóôõíïìéêÝò áñ÷Ýò ùò åðáßôåò, åíþ, üôáí ìéëÜìå ãéá åãêëçìáôéêüôçôá åöÞâùí êáé ìåôåöÞâùí, áíáöåñüìáóôå ó÷åäüí áðïêëåéóôéêÜ óå ðáñáâÜóåéò ôïõ Êþäéêá ÏäéêÞò Êõêëïöïñßáò.

¼ôáí ôá ðñÜãìáôá óôï ó÷ïëåßï... áãñéåýïõí «Ôï Ðáéäáãùãéêü Éíóôéôïýôï (ÕÐÅÐÈ) äéåíÞñãçóå ìéá ìåãÜëç Ýñåõíá, ìå óêïðü íá ìåëåôÞóåé ôá öáéíüìåíá âßáò êáé åðéèåôéêüôçôáò ìåôáîý ðáéäéþí óôï ÷þñï ôïõ ó÷ïëåßïõ, ôá ïðïßá ðáñïõóéÜæïõí ôá ôåëåõôáßá ÷ñüíéá äéåèíþò óçìáíôéêÞ áýîçóç. Óôçí Ýñåõíá ðÞñáí ìÝñïò 3.000 ìáèçôÝò Äçìïôéêïý, Ãõìíáóßïõ êáé Ëõêåßïõ áðü 450 ó÷ïëåßá üëçò ôçò ÷þñáò. Ôá áðïôåëÝóìáôá ôçò Ýñåõíáò äåß÷íïõí üôé ç óõ÷íüôçôá ìå ôçí ïðïßá ïé ¸ëëçíåò ìáèçôÝò äéáðñÜôôïõí Þ õößóôáíôáé åðéèåôéêÝò ðñÜîåéò åßíáé ó÷åôéêÜ ìéêñÞ. ÅðéðëÝïí, ôá ðïóïóôÜ ôùí åðéèåôéêþí ðñÜîåùí ðïõ äéáðñÜôôïõí ïé ìáèçôÝò äéáöÝñïõí áðü ó÷ïëåßï óå ó÷ïëåßï. ÕðÜñ÷ïõí äéÜöïñïé ðáñÜãïíôåò ðïõ ìáò åðéôñÝðïõí íá ðñïâëÝøïõìå åÜí óå Ýíá ó÷ïëåßï äéáðñÜôôïíôáé ðåñéóóüôåñåò Þ ëéãüôåñåò åðéèåôéêÝò ðñÜîåéò áðü ìáèçôÝò. ¸ôóé, óçìáíôéêü ñüëï öáßíåôáé üôé ðáßæïõí, ìåôáîý Üëëùí: ôï ìÝãåèïò ôïõ ó÷ïëåßïõ êáé ï áñéèìüò ôùí óõóôåãáæüìåíùí ó÷ïëåßùí. ¼óï ðéï ðïëëïß åßíáé ïé ìáèçôÝò óôï ó÷ïëåßï êé üóï ðéï ðïëëÜ åßíáé ôá óõóôåãáæüìåíá ó÷ïëåßá, ôüóï õøçëüôåñç åßíáé ç óõ÷íüôçôá åìöÜíéóçò åðéèåôéêþí ðñÜîåùí ðïõ åêäçëþíïíôáé áðü ôïõò ìáèçôÝò...» (Ö. Ìüôôç-Óôåöáíßäç , Í. ÔóÝñãáò, 2000:7-9).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 181

Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá

9.2. ÈåùñçôéêÝò ðñïóåããßóåéò ôçò áðïêëßíïõóáò óõìðåñéöïñÜò Äýï êïéíùíéïëïãéêÝò ïðôéêÝò Ç åãêëçìáôéêüôçôá Ý÷åé áðïôåëÝóåé áíôéêåßìåíï óõóôçìáôéêïý ðñïâëçìáôéóìïý ãéá óôï÷áóôÝò êáé åðéóôÞìïíåò áðü ôéò áñ÷Ýò ôïõ 19ïõ áéþíá. Áîßæåé íá áíáöÝñïõìå óõíïðôéêÜ: (á) ôç ãáëëïâåëãéêÞ ó÷ïëÞ (1825) (A. Quetelet, M. Guerry), ðïõ ðñïóðÜèçóå íá ÷áñôïãñáöÞóåé ôçí åãêëçìáôéêüôçôá êáôÜ ÷þñá êáé ãåùãñáöéêÞ ðåñéï÷Þ êáé íá ôç óõíäÝóåé ìå ðåñéâáëëïíôéêïýò êáé êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêïýò ðáñÜãïíôåò, êáé (â) ôçí éôáëéêÞ ó÷ïëÞ (1876) (C. Lombroso), ðïõ åðéêåíôñþèçêå óôá öõóéïãíùìéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí áíèñþðùí êáé åßäå ôïõò åãêëçìáôßåò ùò Ýíá ðñïãåíÝóôåñï óôÜäéï óôç âéïëïãéêÞ åîÝëéîç ôïõ áíèñþðïõ. ÊáôÜ ôïí 20ü áéþíá áíáðôý÷èçêáí äéÜöïñåò èåùñßåò ðïõ óõíÝäåóáí ôçí åãêëçìáôéêüôçôá ìå ãåíåôéêÝò, øõ÷éêÝò êáé äéáíïçôéêÝò äéáôáñá÷Ýò êáé áíùìáëßåò. Áí êáé ïé Ýñåõíåò óõíå÷ßæïíôáé, ïé èåùñßåò áõôÝò äåí Ý÷ïõí ôý÷åé åõñýôåñçò ôåêìçñßùóçò. ÐáñÜëëçëá áíáðôý÷èçêáí êáé äéÜöïñåò êïéíùíéïëïãéêÝò èåùñßåò ðïõ õðïãñÜììéóáí ôç óõìâïëÞ ôçò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò óôç ãÝíåóç ôçò åãêëçìáôéêÞò óõìðåñéöïñÜò. Óôçí êïéíùíéïëïãéêÞ ðñïóÝããéóç ôçò áðïêëßíïõóáò óõìðåñéöïñÜò õðÜñ÷ïõí äýï ïðôéêÝò ìå ôéò ïðïßåò ìðïñïýìå íá ðñïóðáèÞóïõìå íá åîçãÞóïõìå ôï ðþò «ðáñÜãåôáé» ìéá åãêëçìáôéêÞ óõìðåñéöïñÜ. Ç ðñþôç îåêéíÜ áðü Ýíá áîßùìá, üôé ôï êïéíü ÷áñáêôçñéóôéêü üëùí ôùí åãêëçìÜôùí åßíáé ðùò áõôÜ óõíßóôáíôáé áðü ðñÜîåéò ðïõ áðïäïêéìÜæïíôáé êáèïëéêÜ áðü ôá ìÝëç ìéáò êïéíùíßáò (óõíáéíåôéêü ðñüôõðï). Ç äåýôåñç Ý÷åé äéáöïñåôéêÞ áöåôçñßá êáé èåùñåß üôé ç åãêëçìáôéêÞ óõìðåñéöïñÜ ðñïûðïèÝôåé ôçí ýðáñîç óýãêñïõóçò óõìöåñüíôùí. Óôï ðëáßóéï áõôÞò ôçò äåýôåñçò ïðôéêÞò, ïé èåùñßåò ôçò óýãêñïõóçò ìðïñïýí íá ïìáäïðïéçèïýí óå ôñåéò õðïêáôçãïñßåò: ç ðñþôç õðïêáôçãïñßá èåùñéþí åðçñåÜæåôáé áðü ôç ó÷ïëÞ ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò, ç äåýôåñç áðü ôç ìáñîéóôéêÞ ó÷ïëÞ ôùí óõãêñïýóåùí êáé ç ôñßôç áðü ôçí (ìç ìáñîéóôéêÞ), êñéôéêÞ ó÷ïëÞ ôçò óýãêñïõóçò.

181

9.2.1 Èåùñßåò ôçò óõíáßíåóçò: áíïìßá êáé êïéíùíéêÞ ïéêïëïãßá Áíïìßá: Ï ÍôõñêÝì ðñïóðÜèçóå íá áíáëýóåé êïéíùíéïëïãéêÜ ôçí åìöÜíéóç ôçò áðïêëßíïõóáò óõìðåñéöïñÜò óôéò óýã÷ñïíåò âéïìç÷áíéêÝò êïéíùíßåò. ×ñçóéìïðïéþíôáò ôçí Ýííïéá ôçò áíïìßáò åîÞãçóå ãéá ðïéï ëüãï óôéò óýã÷ñïíåò êïéíùíßåò, üðïõ åðéêñáôåß ç ïñãáíéêÞ áëëçëåããýç êáé õðÜñ÷åé õøçëüò âáèìüò êáôáìåñéóìïý ôçò åñãáóßáò, ìðïñåß íá åìöáíéóôåß ôï Ýãêëçìá. Ãéá ôïí ÍôõñêÝì, ãéá íá ëåéôïõñãÞóåé ìéá ôÝôïéá êïéíùíßá óõíåêôéêÜ, èá ðñÝðåé ç óõëëïãéêÞ óõíåßäçóç íá êáèïñßæåé ôï óýíïëï ôùí ëåéôïõñãéþí êáé ôùí ñüëùí. ¼ôáí üìùò äåí åðéêñáôåß ç óõëëïãéêÞ óõíåßäçóç, õðÜñ÷åé áíïìßá êáé ðéèáíüí Ýãêëçìá, ðïõ åßíáé ìéá ðáèïëïãéêÞ êáôÜóôáóç ç ïðïßá åãåßñåé áíôéäñÜóåéò áðü ôï êïéíùíéêü óýíïëï. ÅðïìÝíùò, óýìöùíá ìå ôïí ÍôõñêÝì, ç áíïìßá åßíáé Ýíá êïéíùíéêü öáéíüìåíï êáé ùò ôÝôïéï ðñÝðåé íá ìåëåôÜôáé. ÅîÜëëïõ ïé ôá÷ýôáôåò áëëáãÝò ðïõ óõìâáßíïõí óôï óýã÷ñïíï êüóìï ïäçãïýí óõ÷íÜ óôçí áíïìßá. Ï Áìåñéêáíüò êïéíùíéïëüãïò ÌÝñôïí, äéáôýðùóå ôç äéêÞ ôïõ èåùñßá ãéá ôçí áðüêëéóç, âáóéæüìåíïò óôçí êëáóéêÞ Ýííïéá ôçò áíïìßáò ðïõ åéóÞãáãå ï ÍôõñêÝì, óôçí ïðïßá óçìáíôéêÞ èÝóç êáôÝ÷ïõí ïé üñïé «óêïðüò» êáé «ìÝóá» ãéá ôçí åðßôåõîç ôùí óôü÷ùí, þóôå íá óõìðåñéëÜâåé êáé ôçí Ýíôáóç ðïõ ðñïêáëåßôáé óôç óõìðåñéöïñÜ ôïõ áôüìïõ, üôáí ïé êáíüíåò óõãêñïýïíôáé ìå ôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá (áíïìßá). Ãéá ðáñÜäåéãìá, óôç óýã÷ñïíç êïéíùíßá ï ãåíéêÜ áðïäåêôüò óêïðüò åßíáé ç õëéêÞ åðéôõ÷ßá, åíþ ôá ìÝóá ðñïêåéìÝíïõ íá åðéôåõ÷èåß áõôüò ï óêïðüò åßíáé ç áõôïðåéèáñ÷ßá, ç ìüñöùóç êáé ç óêëçñÞ äïõëåéÜ. ÊÜðïéá Üôïìá üìùò åðéäéþêïõí ôçí åðßôåõîç ôùí óêïðþí ôïõò ìå Üëëá ìÝóá, êÜðïéåò öïñÝò áíôéóõìâáôéêÜ, Þ áìöéóâçôïýí ôïõò óêïðïýò êáé ôá áðïäåêôÜ ìÝóá åðßôåõîÞò ôïõò. Ç áíïìßá áõîÜíåôáé üôáí õðÜñ÷åé ìåãÜëç áðüóôáóç ìåôáîý ôùí èåìéôþí óêïðþí êáé ôùí ìÝóùí ãéá ôçí åðßôåõîÞ ôïõò. Ï ÌÝñôïí äéáêñßíåé ðÝíôå ôýðïõò óõìðåñéöïñÜò ìå âÜóç ôï óõíäõáóìü óêïðþí êáé ìÝóùí: ôç óõììüñöùóç, ôçí êáéíïôïìßá*, ôçí ôõðïëáôñßá, ôïí áíá÷ùñçôéóìü êáé ôçí åðáíÜóôáóç.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 182

182

Êïéíùíéïëïãßá

Ðßíáêáò 9.2. Ôõðïëïãßá ÌÝñôïí: Ðñïóáíáôïëéóìüò ôùí óõìðåñéöïñþí óå óõíäõáóìü ìå ôïõò óêïðïýò êáé ôá ìÝóá

Ôýðïé óõìðåñéöïñÜò

ÌÝóá

Óêïðïß

Ðáñáäåßãìáôá

Óõììüñöùóç

+

+

Åðé÷åéñçìáôßåò, âïõëåõôÝò

Êáéíïôïìßá

-

+

Åãêëçìáôßåò, ðáñáâÜôåò

Ôõðïëáôñßá

+

-

ÃñáöåéïêñÜôåò, õðåñðáôñéþôåò

Áíá÷ùñçôéóìüò

-

-

ÔïîéêïåîáñôçìÝíïé, åñçìßôåò

+/ -

+/ -

ÅðáíÜóôáóç

Áðïäï÷Þ (+)

Áðüññéøç (-)

ÅðáíáóôÜôåò, öåìéíßóôñéåò

(Åðåîåñãáóßá Í.Ðåôñüðïõëïõ)

ÊïéíùíéêÞ ïéêïëïãßá: Ìå áöåôçñßá ôçí ïéêïëïãéêÞ ðñïóÝããéóç ôçò êïéíùíéïëïãéêÞò ó÷ïëÞò ôïõ ÓéêÜãïõ åìöáíßóôçêå, ôéò ðñþôåò äåêáåôßåò ôïõ 20ïý áéþíá, ìéá èåùñßá óýìöùíá ìå ôçí ïðïßá ç ÷ùñïèÝôçóç ôùí äéÜöïñùí ïéêéóìþí, âéïìç÷áíéþí, åðé÷åéñÞóåùí êôë. êáé ç êáôáíïìÞ ôùí êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêþí óôñùìÜôùí óå ãåéôïíéÝò äéáöïñåôéêþí ôýðùí ìðïñïýí íá äéåõèåôçèïýí ìå âÜóç ôéò áñ÷Ýò ôçò ïéêïëïãßáò, üðùò óõìâáßíåé êáé óôï öõóéêü êüóìï. ¼ðùò äçëáäÞ ïé ïñãáíéóìïß êáôáíÝìïíôáé êáôÜ óõóôçìáôéêü ôñüðï óôï ÷þñï, þóôå íá åðéôõã÷Üíåôáé ç éóïññïðßá ìåôáîý ôùí åéäþí, Ýôóé êáé ìéá ÷ùñïôáîéêÞ êáôáíïìÞ ôùí áíèñþðéíùí äñáóôçñéïôÞôùí óå ìéá ðüëç ìðïñåß íá Ý÷åé åõåñãåôéêÜ ãéá ôçí êïéíùíéêÞ óõíï÷Þ áðïôåëÝóìáôá. ÅðïìÝíùò ç áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ åíüò áôüìïõ óõíäÝåôáé ìå ôï ðåñéâÜëëïí óôï ïðïßï æåé, êáé üôáí áõôü ôï ðåñéâÜëëïí äå äéáêñßíåôáé áðü éóïññïðßá, ðñïêáëåßôáé êïéíùíéêÞ áðïäéïñãÜíùóç. Ìéá ðéèáíÞ ëýóç óôï ðñüâëçìá ôçò ðáñÝêêëéóçò èá ìðïñïýóå íá åßíáé, óýìöùíá ìå áõôÞ ôçí ïðôéêÞ, ç áíáâÜèìéóç ôùí áðïäéïñãáíùìÝíùí ðåñéï÷þí ìÝóù ïéêéóôéêþí Þ Üëëùí ðåñéâáëëïíôéêþí ðáñåìâÜóåùí (óå äñüìïõò, óðßôéá, ðÜñêá ê.Ü.).

Âßá êáé êïéíùíéêÞ ïéêïëïãßá «Ç áíùíõìßá êáé ç ìáæéêïðïßçóç ôùí ÷þñùí, ç áíùíõìßá ôïõ ðëÞèïõò, ïé óõíèÞêåò óõíùóôéóìïý, óå óõíäõáóìü ìå ôçí áíõðáñîßá êïéíùíéêþí äéêôýùí, ç êáôÜëõóç ôçò ãåéôïíéÜò, ï áôïìéêéóìüò, ç áäéáöïñßá ôïõ êáèåíüò ãéá ôï äéðëáíü ôïõ, ç ãåíßêåõóç ôïõ óõíáéóèÞìáôïò ôçò êïéíùíéêÞò áëëïôñßùóçò, ç ðëçììåëÞò ðñïóôáóßá áðü ôá åíäåäåéãìÝíá üñãáíá êáé öïñåßò åßíáé ðáñÜãïíôåò ðïõ óõìâÜëëïõí óôç ãåíßêåõóç ôçò èõìáôïðïéçôéêÞò äéáäéêáóßáò. Õðü áõôü ôï ðñßóìá, ï äéá÷ùñéóìüò ôùí åðß ìÝñïõò áóôéêþí ðåñéï÷þí óôçí ðüëç, ìÝóá óôéò ïðïßåò åêäçëþíïíôáé ðåñéóóüôåñåò åãêëçìáôéêÝò åíÝñãåéåò êáé âßáéåò ðñÜîåéò, äéáóôñÝöåé ôçí ðñáãìáôéêÞ èõìáôïðïéçôéêÞ äéÜóôáóç ôïõ áóôéêïý ó÷çìáôéóìïý ðïõ áíáðáñÜãåé êáé óõíôçñåß êïéíùíéêïýò ó÷çìáôéóìïýò ðïõ ðñïîåíïýí âßá óôï óýíïëï ôïõ ÷þñïõ ôïõ» (Ó. Íéêïëáúäïõ, 2000:109).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 183

Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá

9.2.2 Èåùñßåò ôçò óýãêñïõóçò ãéá ôçí áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ Ïé èåùñßåò ôçò óýãêñïõóçò - êáé åííïïýìå êáé ôéò ôñåéò õðïêáôçãïñßåò: óõìâïëéêÞ áëëçëåðßäñáóç, ìáñîéóôéêÞ èåùñßá, êñéôéêÞ èåùñßá- ïñéïèåôïýí ôï Ýãêëçìá ùò ìéá ðñÜîç ç ïðïßá áìöéóâçôåß ôéò áîßåò ôçò êõñßáñ÷çò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò, áìöéóâçôåß ôçí êõñßáñ÷ç çèéêÞ. ÅðïìÝíùò åãêëçìáôßáò åßíáé åêåßíïò ðïõ ðáñáâáßíåé ôïí êþäéêá áîéþí ôçò êõñßáñ÷çò êïéíùíéêÞò ïìÜäáò. ¼ôáí êÜðïéïò ðáñáâáßíåé ôï íüìï, áíôéìåôùðßæåé ôï ìç÷áíéóìü ôïõ ôõðéêïý êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ. Óôç ëåéôïõñãßá üìùò ôüóï ôçò áóôõíïìßáò üóï êáé ôïõ äéêáóôéêïý óõóôÞìáôïò õðÜñ÷ïõí äéáäï÷éêÜ öéëôñáñßóìáôá. ¸íáò Üíèñùðïò ãßíåôáé ýðïðôïò ãéá ôçí áóôõíïìßá, üôáí äéáèÝôåé ôï áíÜëïãï ðñïößë ôïõ åíü÷ïõ (ð.÷. Üôïìï êáôþôåñïõ êïéíùíéêïý óôÜôïõò). ¸íáò ôÝôïéïò Üíèñùðïò äéêÜæåôáé ìå äéáöïñåôéêÞ (ìåãáëýôåñç) ðïéíÞ, üóï ôá ðåñéèþñéá ôïõ íüìïõ ôï åðéôñÝðïõí, äåäïìÝíïõ üôé ôá êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêÜ ôïõ ÷áñáêôçñéóôéêÜ äïìïýí ôï óôßãìá ôïõ åãêëçìáôßá, Üñá ôïõ åðéêßíäõíïõ ãéá ôçí êïéíùíßá. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, áí êÜðïéïò äå äéáèÝôåé ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ áõôÜ, äå «öáßíåôáé» äçëáäÞ åãêëçìáôßáò, äåí åßíáé Ýíáò «óõíÞèçò ýðïðôïò» ìðïñåß íá ôéìùñçèåß - áí ðïôÝ äéêáóôåß - ìå ôç ìéêñüôåñç ðïéíÞ. Åéäéêüôåñá óôï ðëáßóéï ôçò ó÷ïëÞò ôçò óõìâïëéêÞò áëëçëåðßäñáóçò, ç Ýííïéá ôïõ ÷áñáêôçñéóìïý Þ ôçò åôéêÝôáò áðïôåëåß ìßá áðü ôéò óçìáíôéêüôåñåò óõíåéóöïñÝò óôç èåùñçôéêÞ ðñïóÝããéóç ôçò áðüêëéóçò. Óýìöùíá ìå ôçí ðñïóÝããéóç áõôÞ, äßðëá óôçí ðñùôïãåíÞ ðáñÝêêëéóç, äçëáäÞ óôçí áñ÷éêÞ ðñÜîç ôçò ðáñÜâáóçò (ð.÷. êáôáóôñïöÞ îÝíçò ðåñéïõóßáò), õðÜñ÷åé êáé ç äåõôåñïãåíÞò ðáñÝêêëéóç, ç ïðïßá åßíáé áðïôÝëåóìá áöåíüò ôïõ ÷áñáêôçñéóìïý ôçò áñ÷éêÞò ðñÜîçò áðü ôá üñãáíá êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ (ð.÷. ôçí áóôõíïìßá) ùò ðáñáâáôéêÞò êáé áöåôÝñïõ ôçò áíôßäñáóçò ôïõ äñÜóôç óôï ÷áñáêôçñéóìü. Ïé ÷áñáêôçñéóìïß êáé ïé åôéêÝôåò åðéâÜëëïíôáé óõíÞèùò áðü ôéò êõñßáñ÷åò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò êáé ôïõò öïñåßò êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ, ðïõ ôéò áíôéðñïóùðåýïõí, óå ìÝëç áíßó÷õñùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí (ð.÷. öôù÷ïýò, áíáëöÜâçôïõò, ìåéïíüôçôåò). ÌåôÜ ôï ÷áñáêôçñéóìü äçìéïõñãåßôáé ìéá êáôÜóôáóç ðüëùóçò ìåôáîý áõôþí ðïõ ÷áñáêôçñßæïõí êáé ôùí ÷áñáêôçñéóìÝíùí, ç ïðïßá ìðïñåß íá ïäçãÞóåé ôïõò äåýôåñïõò óôçí áðïäï÷Þ ôïõ ÷áñáêôçñéóìïý êáé óôç äéÜðñáîç åãêëÞìáôïò (äåõôåñïãåíÞò ðáñÝêêëéóç). Ùóôüóï, ç èåùñßá ôçò åôéêÝôáò äåí åîçãåß ôïõò ëüãïõò ôçò ðñùôïãåíïýò ðáñÝêêëéóçò. Ç ìáñîéóôéêÞ êáé ç êñéôéêÞ èåùñßá ôçò óýãêñïõóçò, ïé ïðïßåò õðïóôçñß÷ôçêáí áðü áñêåôïýò åãêëç-

183

ìáôïëüãïõò óôï äåýôåñï ìéóü ôïõ 20ïý áéþíá, õðïãñáììßæïõí ôï ñüëï ôùí ïéêïíïìéêþí êáé ôùí ðïëéôéêþí ðáñáãüíôùí óôïí ðñïóäéïñéóìü êáé ôçí «ðáñáãùãÞ» ôïõ åãêëÞìáôïò êáé ôçò ðáñáâáôéêÞò óõìðåñéöïñÜò. Ïé èåùñßåò áõôÝò åðéêåíôñþíïíôáé ðåñéóóüôåñï óôá åãêëÞìáôá ôùí áíþôåñùí êïéíùíéêþí óôñùìÜôùí (ð.÷. «ôïõ ëåõêïý êïëÜñïõ») êáé ëéãüôåñï óôá åãêëÞìáôá ôùí êïéíùíéêÜ, ïéêïíïìéêÜ êáé ðïëéôéêÜ áóèåíÝóôåñùí ôÜîåùí. Ç äéáöïñÜ ìåôáîý ôçò ìáñîéóôéêÞò êáé ôçò ìç ìáñîéóôéêÞò êñéôéêÞò ðñïóÝããéóçò ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò åßíáé ç åîÞò: ç ìáñîéóôéêÞ èåùñßá, ðïõ áíáðôý÷ôçêå ðñþôá, ðñïûðïèÝôåé üôé ï ïéêïíïìéêüò ðáñÜãïíôáò äéáäñáìáôßæåé ðñùôåýïíôá ñüëï óôçí åãêëçìáôéêüôçôá êáé üôé ï ôñüðïò ìå ôïí ïðïßï ç êáðéôáëéóôéêÞ ôÜîç ÷åéñßæåôáé ôá èÝìáôá ôçò áðïêëßíïõóáò óõìðåñéöïñÜò áðïóêïðåß óôç óõíÝ÷éóç ôçò êáôï÷Þò áðü áõôÞí ôùí ìÝóùí ðáñáãùãÞò. Áíôßèåôá, ç êñéôéêÞ èåùñçôéêÞ ðñïóÝããéóç ôçò åãêëçìáôïëïãßáò äåí ðåñéïñßæåôáé ìüíï óôçí ïéêïíïìéêÞ éó÷ý ôçò êõñßáñ÷çò ôÜîçò, áëëÜ õðïãñáììßæåé êáé ôç óçìáóßá ôçò ðïëéôéêÞò åîïõóßáò ùò ðáñÜãïíôá êáèïñéóìïý ôïõ Ðïéíéêïý Äéêáßïõ êáé ôùí åãêëçìáôéêþí ðñÜîåùí.

9.3. Ç áíôéìåôþðéóç ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò êáé ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò: óùöñïíéóìüò, êïéíùíéêÞ åðáíÝíôáîç êáé ðñüëçøç Ç ãíþóç ðïõ Ý÷åé áðïêôçèåß áðü ôç èåùñßá êáé ôçí Ýñåõíá ôçò êïéíùíéïëïãßáò êáé ôçò åãêëçìáôïëïãßáò áîéïðïéåßôáé óõíÞèùò áðü ôïõò êñáôéêïýò (Þ ìç êñáôéêïýò) öïñåßò ãéá ôç äéáìüñöùóç ôçò áíôåãêëçìáôéêÞò ðïëéôéêÞò, ç ïðïßá Ý÷åé ùò óôü÷ï ôçí ðåñéóôïëÞ ôïõ åãêëÞìáôïò. Ç áíôåãêëçìáôéêÞ ðïëéôéêÞ äéáãñÜöåôáé óå ôñßá åðßðåäá: •Ôï ðñþôï åðßðåäï åßíáé ïé äñÜóåéò ðïõ áíáëáìâÜíåé ç ðïëéôåßá êáé ç êïéíùíßá ðñéí áðü ôçí ôÝëåóç ìéáò áðïêëßíïõóáò ðñÜîçò (ðñüëçøç). •Ôï äåýôåñï åðßðåäï åßíáé ïé äñÜóåéò ôïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ ìåôÜ ôçí ôÝëåóç ôïõ åãêëÞìáôïò, äçëáäÞ ç åðéâïëÞ ðïéíþí óôïõò ðáñáâÜôåò (êáôáóôïëÞ). •Ôï ôñßôï åðßðåäï åßíáé ïé äñÜóåéò óôéò ïðïßåò ðñïâáßíåé ç ðïëéôåßá êáé ç êïéíùíßá ãéá Üôïìá ôá ïðïßá Ý÷ïõí Þäç ôéìùñçèåß ãéá ìéá åãêëçìáôéêÞ óõìðåñéöïñÜ, ìå óêïðü íá áðïôñáðåß ç ôõ÷üí åðáíÜëçøç áõôÞò ôçò óõìðåñéöïñÜò. Ӓ áõôÞ ôçí ðåñßðôùóç ìéëÜìå ãéá êïéíùíéêÞ åðáíÝíôáîç ðñþçí öõëáêéóìÝíùí áôüìùí.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 184

184

Êïéíùíéïëïãßá

ÉóôïñéêÜ óôïé÷åßá ãéá ôï èåóìü ôçò öõëáêÞò

Åéê. 9.5 Ôï Üãáëìá ôçò äéêáéïóýíçò ôïðïèåôçìÝíï óôï èüëï ôïõ Ðïéíéêïý Äéêáóôçñßïõ ôïõ Ëïíäßíïõ: óôï Ýíá ÷Ýñé êñáôÜ ôç æõãáñéÜ, ðïõ óõìâïëßæåé ôçí åíï÷Þ Þ ôçí áèùüôçôá, êáé óôï Üëëï ôï óðáèß, ðïõ óõìâïëßæåé ôçí ôéìùñßá ôïõ åíü÷ïõ (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larousse, Åíüôçôá É: ¢íèñùðïòÊïéíùíßá, ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2001).

9.3.1 Óùöñïíéóìüò êáé êïéíùíéêÞ åðáíÝíôáîç Ï óùöñïíéóìüò ôïõ ðáñáâÜôç ôùí êïéíùíéêþí êáíüíùí åðéôõã÷Üíåôáé óõíÞèùò ìÝóá áðü ôçí Ýêôéóç ðïéíÞò, óôåñçôéêÞò ôçò åëåõèåñßáò, ç ïðïßá ðñáãìáôïðïéåßôáé óå Ýíá êëåéóôü ßäñõìá, ôç öõëáêÞ. Ç öõëáêÞ ùò ôüðïò åêôÝëåóçò ðïéíÞò åßíáé ó÷åôéêÜ ðñüóöáôïò êáé áðïôåëåß åîÝëéîç ôùí åêêëçóéáóôéêþí öõëáêþí ôïõ Ìåóáßùíá. Ìüíï ìåôÜ ôç ÃáëëéêÞ ÅðáíÜóôáóç ôïõ 1789 êáé ôçí ôïðïèÝôçóç ôçò áôïìéêÞò åëåõèåñßáò óôçí êïñõöÞ ôçò êëßìáêáò ôùí áîéþí ôïõ áôüìïõ ðáãéþèçêå ç ðïéíÞ ôçò óôÝñçóçò ôçò åëåõèåñßáò ùò ç óðïõäáéüôåñç óôï óýóôçìá ôùí ðïéíéêþí êõñþóåùí, áíôéêáèéóôþíôáò ôçí åõñåßá Ýùò ôüôå ÷ñÞóç ôùí ðïéíþí ôïõ èáíÜôïõ êáé ôùí âáóáíéóôçñßùí.

«Ç áíÜðôõîç ôïõ èåóìïý ôçò öõëáêÞò ðñïùèÞèçêå ðïëý ÷Üñç óôï Ýñãï êáé ôç äñÜóç ôïõ ¢ããëïõ John Howard. Åíþ ôáîßäåõå ãéá ôçí Ðïñôïãáëßá Ýðåóå óôá ÷Ýñéá ÃÜëëùí êïõñóÜñùí êáé ñß÷ôçêå óôéò öõëáêÝò ôçò ÂñÝóôçò. ¼ôáí áðÝäñáóå óôç ÷þñá ôïõ, ç ðéêñÞ åìðåéñßá ðïõ åß÷å äïêéìÜóåé ï ßäéïò áðü ôç öõëáêÞ ôïí Ýêáíå íá áöéåñþóåé ôç æùÞ ôïõ ïëüêëçñç óôç âåëôßùóç ôùí óùöñïíéóôéêþí éäñõìÜôùí. ÏíïìÜóôçêå äéïéêçôÞò ôçò êïìçôåßáò ôïõ Bedford ôï 1773 êáé åß÷å Ýôóé ôçí åõêáéñßá íá äéáðéóôþóåé üôé ïé áããëéêÝò öõëáêÝò ðáñïõóßáæáí ôïõò ßäéïõò üñïõò áèëéüôçôáò ðïõ ÷áñáêôÞñéæáí êáé ôéò ãáëëéêÝò öõëáêÝò. Ôáîßäåøå ôüôå óå ðïëëÝò ÷þñåò ðáñáôçñþíôáò ôéò öõëáêÝò ôïõò, êáé ôá áðïôåëÝóìáôá ôùí ðáñáôçñÞóåþí ôïõ ôá ðáñïõóßáóå ó’ Ýíá âéâëßï ôï ïðïßï äçìïóéåýôçêå ôï 1777. Óôï èåùñçôéêü ðåäßï ï Howard äéáêçñýóóåé ôçí áîßá ôçò åñãáóßáò ùò ìÝóïõ óùöñïíéóìïý ôùí åãêëçìáôéþí. ÐÝñá üìùò áð’ áõôü, âñßóêåé êáíåßò óôï Ýñãï ôïõ Ýíá ðëÞèïò ðñïôÜóåùí óôïí ôñüðï ïñãÜíùóçò ôçò öõëáêÞò, óôçí åðéëïãÞ ôïõ ðñïóùðéêïý, óôçí õãéåéíÞ ìÝóá óôéò öõëáêÝò, ðïõ áêüìá êáé óÞìåñá äåí ìðïñïýí íá èåùñçèïýí îåðåñáóìÝíåò» (Ç. ÄáóêáëÜêçò, 1985). Ç öõëáêÞ áðïôåëåß ìéá ìéêñïêïéíùíßá ìå ìéá éäéüôõðç êïéíùíéêÞ ïñãÜíùóç. Ïé êáíüíåò ðïõ ñõèìßæïõí áõôÞ ôç ìéêñïêïéíùíßá åßíáé åßôå ôõðéêïß åßôå Üôõðïé. Ïé ôõðéêïß êáíüíåò áöïñïýí ôï åðßóçìï íïìéêü êáèåóôþò ðïõ äéÝðåé ôç öõëáêÞ (óùöñïíéóôéêüò êþäéêáò, åóùôåñéêüò êáíïíéóìüò ëåéôïõñãßáò), åíþ ïé Üôõðïé áöïñïýí ôïõò êþäéêåò åðéêïéíùíßáò ðïõ áíáðôýóóïíôáé ìåôáîý ôùí äýï áíôéôéèÝìåíùí õðïðïëéôéóìþí ôçò öõëáêÞò, äçëáäÞ ìåôáîý ôùí ßäéùí ôùí êñáôïõìÝíùí êáé ìåôáîý ôùí öõëÜêùí êáé ôùí êñáôïõìÝíùí.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 185

Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá

185

Åéê. 9.6á Óùöñïíéóôéêü êáôÜóôçìá ÊÝñêõñáò (ÉóôïñéêÜ, Ýêäïóç ôçò Åëåõèåñïôõðßáò, 4-12-2003).

Ç óôÝñçóç ôçò åëåõèåñßáò: Ýó÷áôç ìïñöÞ êýñùóçò óôéò ÷þñåò ôçò Å.Å..

Åéê. 9.6â Åóùôåñéêü ôùí öõëáêþí õøßóôçò áóöáëåßáò óôï Ðáñßóé (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Associated Press/Eurokinisi).

Ï óùöñïíéóìüò ôùí êñáôïõìÝíùí åðéôõã÷Üíåôáé ìÝóá áðü ëåéôïõñãßåò ðïõ äéáìïñöþíïíôáé õðü ôçí åðßäñáóç áõôÞò ôçò êïéíùíéêÞò ïñãÜíùóçò. ÔÝôïéåò ëåéôïõñãßåò åßíáé ç áðïìüíùóç, ç åñãáóßá, ç åêðáßäåõóç êáé âÝâáéá ç äéáâßùóç ìÝóá óå óõíèÞêåò õãéåéíÞò êáé áóöÜëåéáò. ¼ìùò óõ÷íÜ áõôÝò ïé ëåéôïõñãßåò äåí åðéôõã÷Üíïõí ôïí áñ÷éêü óêïðü ôïõ åãêëåéóìïý ôïõ ðáñáâÜôç, ðïõ åßíáé ï óùöñïíéóìüò êáé ç åðáíÝíôáîç. Áõôü óõìâáßíåé ãéáôß ïé ëåéôïõñãßåò ðïõ ðñïáíáöÝñáìå Ý÷ïõí Üëëá áðïôåëÝóìáôá óå êáèåóôþò åëåýèåñçò äéáâßùóçò êáé Üëëá óôï éäéüôõðï êáèåóôþò ôçò öõëáêÞò. Ãé’ áõôü ôï ëüãï áñêåôïß åðéóôÞìïíåò åðéóçìáßíïõí áöåíüò ôçí áíáðïôåëåóìáôéêüôçôá ôïõ èåóìïý ôçò öõëáêÞò ùò ðñïò ôïí åðéèõìçôü óùöñïíéóìü ôùí ðáñáâáôþí êáé áöåôÝñïõ ôçí êáôá-

ðßåóç ôùí áíèñþðéíùí äéêáéùìÜôùí ôùí êñáôïõìÝíùí ùò ðñïò ôéò óõíèÞêåò äéáâßùóÞò ôïõò. Óå áíôéêáôÜóôáóç ôïõ êëåéóôïý ôýðïõ éäñýìáôïò* ãéá ôçí åêôÝëåóç ôçò óôåñçôéêÞò ôçò åëåõèåñßáò ðïéíÞò, Ý÷ïõí ðñïôáèåß (êáé óå áñêåôÝò ÷þñåò Ý÷ïõí åöáñìïóôåß) Üëëïé ôýðïé éäñõìÜôùí, üðùò åßíáé ôá åéäéêÜ èåñáðåõôéêÜ éäñýìáôá ãéá ôïõò ôïîéêïåîáñôçìÝíïõò ðáñáâÜôåò Þ ôïõò øõ÷éêÜ áóèåíåßò, ïé îåíþíåò ãéá ôïõò õðü áðüëõóç êñáôïõìÝíïõò, ôá åéäéêÜ éäñýìáôá áãùãÞò ãéá ôïõò áíçëßêïõò êáé ôïõò íÝïõò, áëëÜ êáé ìÝôñá üðùò ç õðü üñïõò áðüëõóç, ïé Üäåéåò ôùí êñáôïõìÝíùí, ïé åðéóêÝøåéò ôùí óõæýãùí ôùí êñáôïõìÝíùí ê.Ü. ¸÷åé ãßíåé åðßóçò áñêåôÞ óõæÞôçóç ãéá ôçí åðáíáöïñÜ ôçò ðïéíÞò ôïõ èáíÜôïõ ùò ðñïëçðôéêïý ìÝ-


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 186

Êïéíùíéïëïãßá

186 ôñïõ, ôï ïðïßï, óýìöùíá ìå ôïõò õðïóôçñéêôÝò ôïõ, èá áðïôñÝøåé ôçí õðÝñìåôñç áýîçóç ôçò âßáò êáé èá áöïñÜ óõãêåêñéìÝíá áäéêÞìáôá (ð.÷. åìðüñéï êáñôÝë íáñêùôéêþí, âßáéåò ôñïìïêñáôéêÝò åíÝñãåéåò). Óå ìéá êëáóéêÞ ìåëÝôç ôïõ ï È. ÓÝëéí (Th. Sellin) ðáñïõóßáóå óôïé÷åßá (âë. ðßíáêá 9.3) ãéá ôç ìç áðïôåëåóìáôéêüôçôá ôçò ðïéíÞò ôïõ èáíÜôïõ, üðùò åöáñìüóôçêå óå ïñéóìÝíåò ðïëéôåßåò ôùí Ç.Ð.Á.

óôü ßäñõìá, ç ïðïßá, áí ìç ôé Üëëï, Þôáí áðïëýôùò ðñïãñáììáôéóìÝíç, ìå êáèçìåñéíÝò áó÷ïëßåò, öéëéêÝò ó÷Ýóåéò, óõíåñãáóßåò. ¸ôóé, ç éäñõìáôïðïßçóç áðïâáßíåé ìåãÜëï åìðüäéï ãéá ôçí êïéíùíéêÞ åðáíÝíôáîç ôïõ ðáñáâÜôç. Ãéá íá åðáíáêïéíùíéêïðïéçèåß ïìáëÜ ï áðïöõëáêéóìÝíïò, ÷ñåéÜæåôáé íá ìåéùèïýí ïé óõíÝðåéåò ôïõ óôéãìáôéóìïý ôçò öõëáêÞò, ôüóï óôï åðßðåäï ôùí êïéíùíéêþí ó÷Ýóåùí ôïõ áðïöõëáêéóìÝíïõ

Ðßíáêáò 9.3. Âßáéåò óõãêñïýóåéò áóôõíïìéêþí êáé åãêëçìáôéþí êáé íåêñïß áóôõíïìéêïß óå ðïëéôåßåò ìå Þ ÷ùñßò ôçí ðïéíÞ ôïõ èáíÜôïõ (1919-1954)

Ðåñéðôþóåéò âßáéùí óõãêñïýóåùí áóôõíïìéêþí - åãêëçìáôéþí

Íåêñïß áóôõíïìéêïß áðü áõôÝò ôéò óõãêñïýóåéò

Ðïëéôåßåò ÷ùñßò ðïéíÞ èáíÜôïõ

Ðïëéôåßåò ìå ðïéíÞ èáíÜôïõ

Ðïëéôåßåò ÷ùñßò ðïéíÞ èáíÜôïõ

1919-1924

8

25

12

25

1925-1930

8

31

9

31

1931-1936

5

24

5

26

1397-1942

4

9

4

11

1943-1948

5

5

5

5

1949-1954

3

1

4

1

33

95

39

99

ÓõíïëéêÜ

Ðïëéôåßåò ìå ðïéíÞ èáíÜôïõ

ÐçãÞ: Th. Sellin, Capital punishment, Harper and Row, 1967:148.

Áðü ôá óôïé÷åßá ôïõ ðßíáêá 9.3 óõíÜãåôáé ôï óõìðÝñáóìá üôé ôï êýñéï åðé÷åßñçìá üóùí õðïóôçñßæïõí ôçí áðïôñåðôéêÞ äñÜóç ôçò ðïéíÞò ôïõ èáíÜôïõ, äçëáäÞ üôé ïé áóôõíïìéêïß èá Ý÷ïõí ëéãüôåñåò ðéèáíüôçôåò íá ôñáõìáôéóôïýí Þ íá óêïôùèïýí áðü åãêëçìáôßåò, äåí éó÷ýåé, üðùò äåß÷íåé êáé ç éóôïñßá åöáñìïãÞò ôïõ èåóìïý ãéá ôï ðñþôï ìéóü ôïõ 20ïý áéþíá óôéò Ç.Ð.Á. Ôï ìåãáëýôåñï üìùò ðñüâëçìá ðïõ ðñïêýðôåé áðü ôç öõëÜêéóç åíüò åãêëçìáôßá óå êëåéóôü ßäñõìá åßíáé ôï öáéíüìåíï ôçò éäñõìáôïðïßçóçò. Ìå áõôü åííïïýìå üôé Ýíáò ðñþçí êñáôïýìåíïò, áðü ôç óôéãìÞ ðïõ èá áíáêôÞóåé ôçí åëåõèåñßá ôïõ, äåí Ý÷åé ôç äõíáôüôçôá íá åíôá÷èåß ðëÞñùò óôï êïéíùíéêü óýíïëï, áí äå óôçñé÷èåß áðü êïéíùíéêÝò ïñãáíþóåéò óôç íÝá ôïõ æùÞ. Óõ÷íÜ ëïéðüí ç áíõðáñîßá êïéíùíéêþí äéêôýùí ôïí ïäçãïýí óôï íá áíáðïëåß ôç æùÞ ôïõ óôï êëåé-

üóï êáé óôéò åðßóçìåò ó÷Ýóåéò ôïõ ìå ôï êñÜôïò. Áõôü óçìáßíåé üôé ôüóï ïé öïñåßò ôçò êñáôéêÞò Þ ôçò ôïðéêÞò åîïõóßáò üóï êáé ïé óõíÜíèñùðïß ôïõ èá ðñÝðåé íá äïõí ôïí áðïöõëáêéóìÝíï ü÷é ùò Ýíáí åãêëçìáôßá, áëëÜ ùò Ýíáí Üíèñùðï ðïõ ðñïóðáèåß íá êÜíåé ìéá íÝá áñ÷Þ óôç æùÞ ôïõ, êáé óõíåðþò íá ôïí óôçñßîïõí óôçí ðñïóðÜèåéÜ ôïõ íá åíóùìáôùèåß óôéò êïéíùíéêÝò äéåñãáóßåò. ÅðïìÝíùò ç äçìéïõñãßá ìéáò âÜóçò óôÞñéîçò áõôïý ôïõ áíèñþðïõ, ìå ôïõò áðáñáßôçôïõò õëéêïýò êáé çèéêïýò üñïõò æùÞò (åñãáóßá, ïéêïãÝíåéá, ðïëéôéêÞ óõììåôï÷Þ ê.Ü.), åßíáé åíôåëþò áðáñáßôçôç. Áí äåí õðÜñ÷åé áõôü ôï «äß÷ôõ áóöÜëåéáò», ôüôå ç êïéíùíéêÞ åðáíÝíôáîç ôïõ áðïöõëáêéóìÝíïõ äåí ðñüêåéôáé íá åðéôåõ÷èåß êáé ôï ðéèáíüôåñï åßíáé íá ðáñïõóéáóôåß õðïôñïðÞ, äçëáäÞ åðáíÜëçøç ôçò åãêëçìáôéêÞò óõìðåñéöïñÜò (âë. ðßíáêá 9.4).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:31

Page 187

187

Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá

Åéê. 9.7 Îõëïõñãåßï:«¸îïäïò» ìïíÜäá åðáããåëìáôéêÞò êáôÜñôéóçò ãéá ôá ìÝëç ôçò èåñáðåõôéêÞò êïéíüôçôáò, (Çìåñïëüãéï ÊÅ.È.Å.Á., 2005).

Ðßíáêáò 9.4. ÁíÞëéêïé õðüôñïðïé* áíÜëïãá ìå ôï áäßêçìá ôåëåõôáßáò ðñïóáãùãÞò óôï ÌïíïìåëÝò êáé ÔñéìåëÝò ÄéêáóôÞñéï Áíçëßêùí Áèçíþí

Áäßêçìá ôåëåõôáßáò ðñïóáãùãÞò

Áñéèìüò

%

ÐáñáâÜóåéò Ê.Ï.Ê.

335

60,6

ÊëïðÝò êáé ãåíéêüôåñá åãêëÞìáôá êáôÜ ôçò éäéïêôçóßáò

124

22,4

ÐáñáâÜóåéò íüìïõ ðåñß íáñêùôéêþí

14

2,5

Ëçóôåßåò êáé ãåíéêüôåñá åãêëÞìáôá âßáò

24

4,3

Åðáéôåßá êáé ðáñáâÜóåéò íïìïèåóßáò ðåñß áëëïäáðþí

56

10,1

553

100,0

Óýíïëï õðïôñïðþí

ÐçãÞ: Õðçñåóßá Åðéìåëçôþí Áíçëßêùí, ÄéêáóôÞñéï Áíçëßêùí Áèçíþí (2005) (ÄéáóêåõÞ Í. Ðåôñüðïõëïõ). *ÅðåéäÞ äåí ãíùñßæïõìå ðïéü åßíáé ôï ðñþôï Ýãêëçìá ôïõ õðüôñïðïõ áíçëßêïõ,äåí ìðïñïýìå íá âãÜëïõìå áóöáëÞ óõìðåñÜóìáôá ãéá åíäå÷üìåíç åãêëçìáôéêÞ äñÜóç.

9.3.2 Ðñüëçøç ôçò ðáñáâáôéêüôçôáòåãêëçìáôéêüôçôáò Áêñéâþò ëüãù ôçò åõñýôåñçò áíáãíþñéóçò üóïí áöïñÜ ôçí áíáðïôåëåóìáôéêÞ ëåéôïõñãßá ôçò áíôåãêëçìáôéêÞò ðïëéôéêÞò ìåôÜ ôï áäßêçìá (êáôáóôïëÞ), Üñ÷éóå íá áíáðôýóóåôáé Ýíá êßíçìá õðïóôÞñéîçò ôçò áíôåãêëçìáôéêÞò ðïëéôéêÞò ðñéí áðü ôçí ôÝëåóç ôçò ðñÜîçò, äçëáäÞ ôçò ðñüëçøçò. Ç ðñüëçøç Þ, üðùò áëëéþò ïíïìÜæåôáé, êïéíùíéêÞ áíôåãêëçìáôéêÞ ðïëéôéêÞ áíáðôýóóåôáé óå ÷þñïõò åêôüò ôïõ óùöñïíéóôéêïý óõóôÞìáôïò êáé äåí ðñïûðïèÝôåé ôç äéÜðñáîç åãêëÞìáôïò. Õëïðïéåßôáé ìå åöáñìïãÞ ìÝôñùí êïéíùíéêïý ÷áñáêôÞñá, ìå áóôõíïìéêÞ åðéôÞñçóç, êáèþò êáé ìå ôç óõììåôï÷Þ ôïõ êïéíïý (áðëþí ðïëéôþí). Ìéá ôÝôïéá ðïëéôéêÞ ðñüëçøçò äéáêñßíåôáé ùò ðñïò ôç öýóç ôùí ìÝôñùí ðïõ ëáìâÜíïíôáé óå: •ÐñùôïãåíÞ ðñüëçøç. ÁöïñÜ ôá ìÝôñá ðïõ áðåõèýíïíôáé óôï óýíïëï ôïõ ðëçèõóìïý, ðåñéëáì-

âáíïìÝíùí êáé ôùí ïñãÜíùí êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ, êáé óôï÷åýïõí óôçí åîÜëåéøç ôùí åãêëçìáôïãüíùí ðáñáãüíôùí (ð.÷. åêðáßäåõóç ôùí áóôõíïìéêþí, áíôéìåôþðéóç öôþ÷åéáò, äùñåÜí åêðáßäåõóç êáé ìÝôñá ãéá ôç óôÞñéîç ôçò ïéêïãÝíåéáò). •ÄåõôåñïãåíÞ ðñüëçøç. ÁöïñÜ ôá ìÝôñá ðïõ ëáìâÜíïíôáé ãéá åéäéêÝò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò ïé ïðïßåò èåùñïýíôáé åðéññåðåßò ãéá ôçí ôÝëåóç ðáñáâáôéêþí ðñÜîåùí (ð.÷. ðåñéèùñéáêïß, ôïîéêïåîáñôçìÝíïé). •ÔñéôïãåíÞ ðñüëçøç. ÁöïñÜ ôá ìÝôñá ðïõ åðéâÜëëïíôáé óå Üôïìá ôá ïðïßá, õðü óõãêåêñéìÝíåò ðåñéóôÜóåéò, êñßíïíôáé åðéêßíäõíá êáé ôá ïðïßá Ý÷ïõí Þäç óôéãìáôéóôåß (ð.÷. ðñþçí ðáñáâÜôåò, áðïöõëáêéóìÝíïé). Êáé ïé ôñåéò áõôÝò êáôçãïñßåò ôùí ðñïëçðôéêþí ìÝôñùí õëïðïéïýíôáé ìÝóá áðü ôéò äñÜóåéò áñêåôþí öïñÝùí, êñáôéêþí Þ ìç êñáôéêþí. Ç áóôõíïìéêÞ åðéôÞñçóç ìå ôç ìïñöÞ ôçò ðåñéðïëßáò, üðùò êáé ç åêðáßäåõóç ôùí áóôõíïìéêþí ãéá ôç ìåôá÷åßñéóç åõáßóèçôùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí (âë. ðáñÜèåìá) åßíáé ðáñáäåßãìáôá ðñüëçøçò ôïõ åãêëÞìáôïò áðü öïñåßò ôïõ


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:32

Page 188

188 åðßóçìïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ. ÓõíÞèùò üìùò ïé ìç÷áíéóìïß êáôáóôïëÞò (áóôõíïìßá) äåí Ý÷ïõí ìåãÜëç áðïôåëåóìáôéêüôçôá óôçí ðñïëçðôéêÞ ðïëéôéêÞ, üóïí áöïñÜ êõñßùò ôçí ðñùôïãåíÞ ðñüëçøç, äçëáäÞ ôçí åöáñìïãÞ ìÝôñùí êïéíùíéêïý ÷áñáêôÞñá (óôÞñéîç ôçò åêðáßäåõóçò êáé ôçò åðáããåëìáôéêÞò êáôÜñôéóçò, ïéêéóôéêÞ áíáâÜèìéóç ðåñéï÷þí). Áíôßèåôá, ç åöáñìïãÞ ìÝôñùí êïéíùíéêïý ÷áñáêôÞñá áðü êñáôéêïýò Þ ôïðéêïýò êïéíùíéêïýò öïñåßò ìðïñåß íá åßíáé áðïôåëåóìáôéêÞ, þóôå íá áíôéìåôùðéóôåß ôï êáêü óôç ñßæá ôïõ (ð.÷. ìÝôñá óôÞñéîçò óå êïéíùíéêÝò ïìÜäåò ðïõ áðåéëïýíôáé áðü ôïí êïéíùíéêü áðïêëåéóìü). ÌÝôñá ðïõ ðñïùèïýí ôçí êïéíùíéêÞ óõíï÷Þ êáé ìåéþíïõí ôéò áñíçôéêÝò åðéäñÜóåéò ôïõ êïéíùíéêïý áðïêëåéóìïý ìéáò ïìÜäáò åßíáé ìÝôñá ðñùôïãåíïýò êáé äåõôåñïãåíïýò áíôßóôïé÷á ðñüëçøçò, ìå ôá ïðïßá ìðïñåß íá åðéôåõ÷èåß ðåñéóôïëÞ ôçò åãêëçìáôéêÞò äñÜóçò. ÅðéðëÝïí, ôá ìÝôñá áõôÜ ìðïñåß íá åëá÷éóôïðïéÞóïõí ôçí ðéèáíüôçôá óôéãìáôéóìïý åíüò äõíÜìåé åãêëçìáôßá Þ åíüò áðïöõëáêéóìÝíïõ, ðïõ ðñïóðáèåß ãéá ôçí ïìáëÞ åðáíáêïéíùíéêïðïßçóÞ ôïõ, áðü ôçí Üóôï÷ç óõìðåñéöïñÜ åíüò öïñÝá ôïõ åðßóçìïõ êïéíùíéêïý åëÝã÷ïõ. Áîßæåé íá óçìåéùèåß üôé ç Ðïëéôåßá, ïé êïéíùíéêÝò ïñãáíþóåéò êáé ïé ðïëßôåò ùò Üôïìá ìðïñïýí íá äñáóôçñéïðïéçèïýí óå üëá ôá åðßðåäá ðñüëçøçò: •Óôï åðßðåäï ôçò ðñùôïãåíïýò ðñüëçøçò ìðïñïýí íá óõìâÜëïõí, ãéá ðáñÜäåéãìá: ç Ðïëéôåßá ìå ôçí êáôáðïëÝìçóç ôçò öôþ÷åéáò, ç êïéíùíßá ôùí ðïëéôþí (ïñãáíþóåéò) ìå ôçí êáôáðïëÝìçóç ôïõ ñáôóéóìïý êáé ôá Üôïìá ðïõ êáôÝ÷ïõí óçìáíôéêÝò èÝóåéò óôçí êïéíùíßá ìå ôï íá ìç óðåýäïõí íá ÷áñáêôçñßæïõí óõìðåñéöïñÝò ùò åãêëçìáôéêÝò. •Óôï åðßðåäï ôçò äåõôåñïãåíïýò ðñüëçøçò ìðïñïýí íá óõìâÜëïõí: ç Ðïëéôåßá ìå ôá ðñïãñÜììáôá ç êïéíùíßá ôùí ðïëéôþí ìå ôçí êáôáðïëÝìçóç ôïõ ñáôóéóìïý ùò ðñïò ôç ÷ùñïèÝôçóç ôùí êÝíôñùí áðåîÜñôçóçò êáé ïé ðïëßôåò ìå ôïí Ýëåã÷ï ôùí ðñïêáôáëÞøåþí ôïõò.

Êïéíùíéïëïãßá

«Ç âßá ìÝóá óôçí ïéêïãÝíåéá áðïôåëåß ðñþôéóôá êáôáóôñáôÞãçóç ôùí áíèñþðéíùí äéêáéùìÜôùí. Åßíáé Ýíá öáéíüìåíï ìå äõóìåíåßò åðéðôþóåéò óå áôïìéêü êáé êïéíùíéêü åðßðåäï. ÅðéöÝñåé áñíçôéêÝò óõíÝðåéåò óôç óùìáôéêÞ êáé øõ÷éêÞ õãåßá ôïõ èýìáôïò, óõíôåëåß óôïí êïéíùíéêü áðïêëåéóìü ôïõ, åíþ ìðïñåß íá Ý÷åé áñíçôéêÝò ðñïåêôÜóåéò êáé óôá õðüëïéðá ìÝëç ôçò ïéêïãÝíåéáò. Ïé áóôõíïìéêÝò õðçñåóßåò ïöåßëïõí íá åããõçèïýí óõíèÞêåò ðáñÝìâáóçò áíÜëïãåò ìå ôç óïâáñüôçôá ôïõ öáéíïìÝíïõ. Ôï áóôõíïìéêü ðñïóùðéêü êáëåßôáé íá åöáñìüæåé óôçí ðñÜîç ôéò åíäåäåéãìÝíåò äéáäéêáóßåò ÷åéñéóìïý ðåñéóôáôéêþí âßáò óôçí ïéêïãÝíåéá. Ç ðáñÝìâáóç ôçò Áóôõíïìßáò Ý÷åé ùò êåíôñéêü Üîïíá ôçí ðñïóôáóßá ôùí èõìÜôùí âßáò, ôç äéåñåýíçóç ôçò ôÝëåóçò áîéüðïéíùí ðñÜîåùí êáé ôç óõëëïãÞ ôùí áðïäåéêôéêþí óôïé÷åßùí ôçò åãêëçìáôéêÞò óõìðåñéöïñÜò ãéá ôçí ðáñáðïìðÞ óôç äéêáéïóýíç» (Ðñüëïãïò óôï åã÷åéñßäéï ôçò ÅëëçíéêÞò Áóôõíïìßáò, Ç áíôéìåôþðéóç ôçò åíäïïéêïãåíåéáêÞò âßáò, Ôõðïãñáöåßï ÅëëçíéêÞò Áóôõíïìßáò, Áðñßëéïò 2005, www.ydt.gr).

•Óôï åðßðåäï ôçò ôñéôïãåíïýò ðñüëçøçò ìðïñïýí íá óõìâÜëïõí: ç Ðïëéôåßá ìå ôçí êáôáóêåõÞ îåíþíùí ãéá ôïõò áðïöõëáêéóìÝíïõò, ç êïéíùíßá ôùí ðïëéôþí ìå ôçí ïñãÜíùóç ðñïãñáììÜôùí åðáíÝíôáîçò êáé ïé ðïëßôåò (ùò åñãïäüôåò) ìå ôçí ðñüóëçøç ôùí áðïöõëáêéóìÝíùí óôéò åðé÷åéñÞóåéò ôïõò.

Åéê. 9.8 Ðáñáäåßãìáôá äåõôåñïãåíïýò ðñüëçøçò: åñãáóôÞñéá ÷åéñïðïßçôïõ êïóìÞìáôïò êáé öùôïãñáößáò ãéá áðåîáñôçìÝíá Üôïìá (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ôïõ ÅîåéäéêåõìÝíïõ ÊÝíôñïõ ÊïéíùíéêÞò êáé ÅðáããåëìáôéêÞò ¸íôáîçò ôïõ ÏÊÁÍÁ).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:32

Page 189

Áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ: ðáñáâáôéêüôçôá êáé åãêëçìáôéêüôçôá ¼ðïéï ìÝôñï üìùò êáé áí áðïöáóéóôåß íá ëçöèåß, åßíáé öáíåñü üôé ç åíåñãüò óõììåôï÷Þ ôïõ êïéíùíéêïý óõíüëïõ -ùò áôüìùí, áëëÜ êáé ìÝóá áðü èåóìïýò üðùò ôï ó÷ïëåßï êáé ç ïéêïãÝíåéá Þ Üëëåò óõëëïãéêÝò ïñãáíþóåéò- ôüóï óôç ÷Üñáîç üóï êáé óôçí Üóêçóç ôçò áíôåãêëçìáôéêÞò ðïëéôéêÞò åßíáé ïõóéþäçò üñïò ãéá ôçí åðßôåõîç ôùí óôü÷ùí ôçò. ÅîÜëëïõ ôï åõñýôåñï êïéíùíéêü óýíïëï åßíáé áõôü ðïõ ïñãáíþíåé ôç ìïñöÞ êáé ôï ñõèìü ôçò êïéíùíéêÞò óõìâßùóçò ìÝóá óôçí ïðïßá åêäçëþíåôáé ç åãêëçìáôéêÞ äñÜóç êáé Üñá åßíáé áõôü ðïõ ìðïñåß íá ôçí áðïäéïñãáíþóåé.

189

Ôï ðéï óçìáíôéêü üìùò åßíáé üôé óå ìéá äçìïêñáôéêÞ êïéíùíßá ç ëÞøç ìÝôñùí ïðïéáóäÞðïôå ðïëéôéêÞò êáé Üñá êáé ôçò ðñïëçðôéêÞò áíôåãêëçìáôéêÞò- íïìéìïðïéåßôáé ìüíï ìÝóá áðü ôç óôÞñéîç êáé ôç óõììåôï÷Þ ôïõ êïéíùíéêïý óõíüëïõ. Áí äåí õößóôáôáé áõôÞ ç ðñïûðüèåóç, ôüôå ïðïéïóäÞðïôå öïñÝáò (êñáôéêüò Þ éäéùôéêüò) ëáìâÜíåé ôÝôïéá ìÝôñá, áíåîÜñôçôá áðü ôéò ðñïèÝóåéò ôïõ, óôçí ïõóßá áóêåß åðéâïëÞ êáé ü÷é ðïëéôéêÞ õðÝñ ôçò óõíï÷Þò ôçò êïéíùíßáò êáé ôçò ðñüëçøçò ôçò åãêëçìáôéêüôçôáò.

«Ôé êÜíïõìå üôáí äéáðéóôþóïõìå üôé Ýíáò ìáèçôÞò êéíäõíåýåé íá åêäçëþóåé åðéèåôéêÞ óõìðåñéöïñÜ; _Äåí áíôéäñïýìå ìå åðéèåôéêüôçôá. _Ðáñáôçñïýìå áí ôï ðñüâëçìá åìöáíßæåôáé ìå ðïëëáðëÝò ìïñöÝò. _ÅîåôÜæïõìå ôç óõìðåñéöïñÜ óå ó÷Ýóç ìå Üëëïõò ðáñÜãïíôåò. _ÅîåôÜæïõìå ôïõò ðáñÜãïíôåò óå åîåëéêôéêÞ ðñïïðôéêÞ. _Äåí îå÷íïýìå üôé õðÜñ÷åé ðñáãìáôéêüò êßíäõíïò ðáñåñìçíåßáò. _Äåí îå÷íïýìå üôé âáóéêÞ áñ÷Þ ôçò áðïôåëåóìáôéêüôçôáò ôïõ ó÷ïëåßïõ åßíáé üôé áíáãíùñßæåé óå êÜèå ðáéäß ôç äõíáôüôçôá íá îåðåñíÜåé äýóêïëåò êáôáóôÜóåéò êáé íá åëÝã÷åé áñíçôéêÜ óõíáéóèÞìáôá êáé óõìðåñéöïñÝò. _Áí äåí õðÜñ÷åé Üìåóïò êßíäõíïò: Æçôïýìå ôç âïÞèåéá ó÷ïëéêïý øõ÷ïëüãïõ, åéäéêïý äáóêÜëïõ Þ Üëëïõ åéäéêïý. Áõôüò áíáëáìâÜíåé ôçí åõèýíç ãéá ü,ôé ÷ñåéÜæåôáé íá ãßíåé. _Áí åêôéìçèåß üôé ôï ðñüâëçìá åßíáé óïâáñü: Åíçìåñþíïíôáé ìå å÷åìýèåéá áìÝóùò ïé ãïíåßò êáé æçôïýìå ôç óõíåñãáóßá ôïõò, áí ÷ñåéÜæïíôáé ðáñåìâÜóåéò ðïõ áöïñïýí ôï ðáéäß. _Áí Ýíá ðáéäß âñåèåß åêôüò åëÝã÷ïõ êáé áðåéëåßôáé Þ ôßèåôáé óå êßíäõíï ç æùÞ ôïõ Þ ç æùÞ Üëëùí áôüìùí: 1. Åéäïðïéïýìå åðåéãüíôùò ôç äéïßêçóç ôïõ ó÷ïëåßïõ êáé ôï ó÷ïëéêü øõ÷ïëüãï, ôï óýìâïõëï, ôïõò ãïíåßò. 2. Áðïöåýãïõìå áõôáñ÷éêÝò áíôéäñÜóåéò, åðéèåôéêÝò êéíÞóåéò, áðåéëÝò. 3. Ðñïóåããßæïõí ôï ðáéäß ìüíïí Üôïìá ðïõ ìðïñïýí íá ôï çñåìÞóïõí, åðéêïéíùíþíôáò ìáæß ôïõ ìå áíïé÷ôÝò åñùôÞóåéò». ÐçãÞ: Ð. ×çíÜò êáé Ê. ×ñõóáößäçò, Åðéèåôéêüôçôá óôï ó÷ïëåßï, ÕÐÅÐÈ, Ðáéäáãùãéêü Éíóôéôïýôï ÁèÞíá 2000.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:32

Page 190

Êïéíùíéïëïãßá

190

ÅñùôÞóåéò

1. Ðþò ïñßæåé ç åðéóôÞìç ôçò êïéíùíéïëïãßáò ôï Ýãêëçìá; 2. Ôé ïíïìÜæïõìå ðáñáâáôéêüôçôá; 3. Ðþò êáôáíïåßôå ôçí Üðïøç «ôï Ýãêëçìá ãåííéÝôáé ìå ôçí êïéíùíßá êáé ìåôáâÜëëåôáé üôáí ìåôáâÜëëåôáé êé áõôÞ»; 4. Íá áíáöÝñåôå ôïõò ôýðïõò ôùí åãêëçìÜôùí. 5. Ðïéåò ðáñáôçñÞóåéò ìðïñåßôå íá êÜíåôå ãéá ôçí åãêëçìáôéêüôçôá óôçí ÅëëÜäá ìå âÜóç ôá óôïé÷åßá ôïõ ðßíáêá 9.1; 6. Ôé ïíïìÜæïõìå «óêïôåéíü áñéèìü åãêëçìáôéêüôçôáò»; 7. Ôé åßíáé ç ðáñáâáôéêüôçôá ôùí íÝùí êáé ðþò êáôáãñÜöåôáé áðü ôá Ì.Ì.Å.; 8. Ôé áíáöÝñåé ï Ëïìðñüæï ãéá ôïí åãêëçìáôßá; 9. Ôé áíáöÝñåé ï ÍôõñêÝì ãéá ôçí åìöÜíéóç ôçò áðïêëßíïõóáò óõìðåñéöïñÜò óôéò âéïìç÷áíéêÝò êïéíùíßåò; 10.ÐïéÜ åßíáé ç Üðïøç ôïõ ÌÝñôïí ãéá ôçí ðáñÝêêëéóç êáé ôçí åãêëçìáôéêüôçôá; Ðïéïé áðü ôïõò ðÝíôå ôýðïõò óõìðåñéöïñÜò óõíéóôïýí åãêëÞìáôá óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ êïéíùíßá; 11. Ðþò áéôéïëïãåß ôçí áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ ç ó÷ïëÞ ôïõ ÓéêÜãïõ; 12. Ôé áíáöÝñïõí ïé èåùñßåò ôçò óýãêñïõóçò ãéá ôçí áðïêëßíïõóá óõìðåñéöïñÜ; (åðéãñáììáôéêÜ). 13. Ðïéá åßíáé, óõíïðôéêÜ, ç èåùñßá ôïõ ÷áñáêôçñéóìïý Þ ôçò åôéêÝôáò; 14. Ôé õðïóôçñßæïõí ïé ìáñîéóôéêÝò èåùñßåò ôçò óýãêñïõóçò ãéá ôçí åãêëçìáôéêüôçôá; 15. Ôé ïíïìÜæïõìå áíôåãêëçìáôéêÞ ðïëéôéêÞ; 16. Ôé óçìáßíåé ðñüëçøç ôçò ðáñáâáôéêÞò ðñÜîçò; 17. Ôé åßíáé ç êáôáóôïëÞ ôïõ åãêëÞìáôïò; 18. Ðþò ïñßæïõìå ôçí êïéíùíéêÞ åðáíÝíôáîç; 19. Ðüôå åìöáíßæåôáé ãéá ðñþôç öïñÜ ç ðïéíÞ óôÝñçóçò ôçò åëåõèåñßáò óå êëåéóôü ßäñõìá (öõëáêÞ); 20. ÊáôÜ ôç ãíþìç óáò åðéôõã÷Üíåôáé ï åðéèõìçôüò óùöñïíéóìüò ìå ôï èåóìü ôçò öõëáêÞò; 21. Óå ôé áíáöÝñåôáé ï üñïò «éäñõìáôïðïßçóç»; 22. Ðïéåò åßíáé ïé ðïëéôéêÝò ðñüëçøçò ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò; 23. Ðïéá ìðïñåß íá åßíáé ç óõìâïëÞ ôçò Ðïëéôåßáò, ôùí êïéíùíéêþí ïñãáíþóåùí êáé ôùí ðïëéôþí óôï åðßðåäï ðñüëçøçò ôçò ðáñáâáôéêüôçôáò;


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:32

Page 191

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéêÝò ó÷Ýóåéò

10. ÅÔÅÑÏÔÇÔÁ, ÄÉÁÐÏËÉÔÉÓÌÉÊÅÓ ÊÁÉ ÄÉÁÊÏÉÍÙÍÉÁÊÅÓ Ó×ÅÓÅÉÓ

• Åôåñüôçôá êáé õðïêïõëôïýñåò óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá • ÌåôáêéíÞóåéò ðëçèõóìþí: ìåôáíÜóôåõóç, ðáëéííüóôçóç êáé ðñïóöõãéÜ • ÐïëéôéóìéêÝò ïìÜäåò êáé ìåéïíüôçôåò • ÐñïêáôÜëçøç êáé ñáôóéóìüò: áßôéá êáé óõíÝðåéåò • Ðüëåìïò, ôñïìïêñáôßá: áßôéá êáé óõíÝðåéåò • Áíôéìåôþðéóç ôçò ðñïêáôÜëçøçò êáé ôçò ïñãáíùìÝíçò âßáò

191


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:32

Page 192


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:32

Page 193

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

193

ÅéóáãùãÞ Ï ðïëéôéóìüò ïñßæåôáé ùò Ýíá óýíïëï áðü ôå÷íïëïãéêÜ åðéôåýãìáôá, ðñáêôéêÝò, óôÜóåéò, áîßåò, óõìðåñéöïñÝò êáé êþäéêåò (ãëùóóéêïýò êáé åîùãëùóóéêïýò). Äåí õðÜñ÷åé åðïìÝíùò êïéíùíßá ÷ùñßò ðïëéôéóìü. ÅîÜëëïõ ï ðïëéôéóìüò äå âñßóêåôáé ìüíï ìÝóá óôéò ðéíáêïèÞêåò êáé óôá ìïõóåßá, âñßóêåôáé êáé óôï ðáæÜñé, óôï ïñåéíü öõëÜêéï, áêüìç êáé óôç óôÜíç. Ï ðïëéôéóìüò åßíáé óôçí ïõóßá Ýííïéåò, ïé ïðïßåò áëëÜæïõí áðü êïéíùíßá óå êïéíùíßá, êáé ìå âÜóç áõôÝò ïé Üíèñùðïé áíôéëáìâÜíïíôáé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ìéá ðñïóâïëÞ êáé ðþò íá áðáíôÞóïõí óå áõôÞí, êáôáíïïýí ôá íåýìáôá, ôéò ÷åéñïíïìßåò êáé áíáãíùñßæïõí ü,ôé åßíáé ðïëéôéóìéêÜ ïéêåßï (ë.÷. ç ðáëÜìç ìå áíïéêôÜ ôá ðÝíôå äÜêôõëá Ý÷åé óõãêåêñéìÝíç óçìáóßá ãéá ôïõò ¸ëëçíåò áëëÜ ü÷é ãéá ôïõò õðüëïéðïõò ëáïýò).

10.1. Åôåñüôçôá, ðïëéôéóìéêÝò äéáöïñÝò êáé õðïêïõëôïýñåò óôç óýã÷ñïíç åëëçíéêÞ êïéíùíßá Ôï ðáñåëèüí êáé ôï ðáñüí ôùí ðïëéôéóìþí åßíáé, ìåôáîý Üëëùí, ìéá óõíå÷Þò óåéñÜ áìïéâáßùí äáíåßùí. Ôá äÜíåéá áõôÜ áöïñïýí: •ÅöåõñÝóåéò üðùò ôï ôçëÝöùíï, ðïõ êáôáóêåõÜóôçêå óôçí ÁìåñéêÞ ôï 1876 áðü ôïí Á. Ìðåë (Bell Alexander Graham) êáé äéáäüèçêå óå üëï ôïí êüóìï. •×ñçóôéêÜ áíôéêåßìåíá üðùò ôï ðéÜôï, ðïõ êáôáóêåõÜóôçêå óôçí Êßíá êáé ÷ñçóéìïðïéåßôáé ó÷åäüí ðáíôïý. •ÔñïöÝò üðùò ç ðáôÜôá, ðïõ êáëëéåñãÞèçêå áðü ôïõò ÉíäéÜíïõò êáé ìåôáöÝñèçêå óå üëï ôïí êüóìï. •ËÝîåéò üðùò ïé åëëçíéêïß éáôñéêïß, öéëïóïöéêïß êáé ðïëéôéêïß üñïé, ðïõ äáíåßóôçêáí üëåò ïé ëáôéíïãåíåßò ãëþóóåò (ð.÷. êáñäéïëïãßá-cardiology, çèéêÞ-ethics, äçìïêñáôßá-democracy, ìáèçìáôéêÜ-mathematics êôë.) ê.Ü. Ç äéÜäïóç ôùí ôå÷íïëïãéêþí åðéôåõãìÜôùí êáé ôùí óõíçèåéþí Üëëùí ëáþí óå ìéá êïéíùíßá Ý÷åé ùò áðïôÝëåóìá ôç äçìéïõñãßá åíüò êñÜìáôïò ðïëéôéóìéêþí óôïé÷åßùí ôùí ïðïßùí ôçí áñ÷éêÞ ðñïÝëåõóç åßíáé äýóêïëï íá áíáãíùñßóïõìå. Ùóôüóï, êÜèå êïéíùíßá áöïìïéþíåé ôá ðïëéôéóìéêÜ äÜíåéá ìå ôï äéêü ôçò ôñüðï êáé óýìöùíá ìå ôá éäéáßôåñá ÷áñáêôçñéóôéêÜ êáé ôéò áíÜãêåò ôçò. Áí êáé õðÜñ÷ïõí êïéíÝò äéáäéêáóßåò êáé ëåéôïõñãßåò áíÜìåóá óôéò êïéíùíßåò (ïéêïõìåíéêÞ äéÜóôáóç ôïõ ðïëéôéóìïý) üðùò ç áíáôñïöÞ êáé ç êïéíùíéêïðïßçóç ôùí ðáéäéþí (ð.÷. ïéêïãÝíåéá), ç ðñïóôáóßá ôùí ìåëþí ôçò (ð.÷. êïéíùíéêüò Ýëåã÷ïò, ðïëéôéêü óýóôçìá), ç ðñïóáñìïãÞ óôï öõóéêü ðåñéâÜëëïí (ð.÷. åðéóôÞìç, ôå÷íïëïãßá), ç ó÷Ýóç ìå ôï Üãíùóôï êáé ôçí áâåâáéüôçôá (ð.÷. èñçóêåßá), åíôïýôïéò êÜèå êïéíùíßá ïñãáíþíåé êáé åêöñÜæåé ôéò ðñïáíáöåñüìåíåò ëåéôïõñãßåò ìå ôï äéêü ôçò ôñüðï. ÊÜèå êïéíùíßá ëïéðüí äçìéïõñãåß ôï äéêü ôçò ðïëéôéóìü ìå âÜóç ôá ãåùãñáöéêÜ, ôá êïéíùíéêÜ, ôá ðïëé-

Ç ÊÁÈÇÌÅÑÉÍÇ ÆÙÇ ÅÍÏÓ ÁÌÅÑÉÊÁÍÏÕ «...Ï ôõðéêüò óçìåñéíüò Áìåñéêáíüò ðïëßôçò óçêþíåôáé áðü ôï êñåâÜôé ôïõ ðïõ åßíáé öôéáãìÝíï ðÜíù óå Ýíá ìïíôÝëï ðïõ ðñïÝñ÷åôáé áðü ôçí Åããýò ÁíáôïëÞ êáé ôñïðïðïéÞèçêå óôç Â. Åõñþðç, ðñéí ìåôáöåñèåß óôçí ÁìåñéêÞ. Ðçãáßíïíôáò ãéá ðñüãåõìá óôáìáôÜåé íá áãïñÜóåé ìéá åöçìåñßäá ðëçñþíïíôáò ìå íïìßóìáôá ðïõ åßíáé ìéá áñ÷áßá åöåýñåóç ôçò Ëõäßáò... Ôï ðéÜôï ôïõ åßíáé Ýíá åßäïò áããåéïðëáóôéêÞò ðïõ åöåõñÝèçêå óôçí Êßíá. Ôï ìá÷áßñé ôïõ åßíáé áðü áôóÜëé, Ýíá ìåôáëëéêü êñÜìá ðïõ ðñùôïöôéÜ÷ôçêå óôç Í. Éíäßá, ôï ðéñïýíé ôïõ, ìéá ìåóáéùíéêÞ éôáëéêÞ åöåýñåóç, êáé ôï êïõôÜëé ôïõ, Ýíá ðáñÜãùãï åíüò ñùìáúêïý ðñùôïôýðïõ... ¸ðåéôá ðáßñíåé ôïí êáöÝ ôïõ, Ýíá ðñïúüí áðü Ýíá öõôü ôçò Áâõóóçíßáò, ìå êñÝìá êáé æÜ÷áñç. ¼ôáí ï ößëïò ìáò Ý÷åé ôåëåéþóåé ôï öáãçôü ôïõ, êÜèåôáé áíáðáõôéêÜ óôçí êáñÝêëá ôïõ, ãéá íá êáðíßóåé, ðïõ åßíáé ìéá éíäéáíï-áìåñéêÜíéêç óõíÞèåéá, ãéá íá áðïëáýóåé êáðíßæïíôáò ôï ðñïúüí åíüò öõôïý ðïõ åãêëéìáôßóôçêå óôç Âñáæéëßá...Åíþ êáðíßæåé, äéáâÜæåé ôéò åéäÞóåéò ôçò çìÝñáò, êáôá÷ùñçìÝíåò óôïí ôýðï ìå óôïé÷åßá ðïõ åöåõñÝèçêáí óôç Ãåñìáíßá. Êáèþò áðïññïöÜôáé ìå ôéò ðåñéãñáöÝò ôùí îÝíùí ðñïâëçìÜôùí - êé áí åßíáé Ýíáò êáëüò óõíôçñçôéêüò ðïëßôçò- åõ÷áñéóôåß ìéá åâñáúêÞ èåüôçôá óôçí éíäï-åõñùðáúêÞ ãëþóóá ãéá ôï üôé ãåííÞèçêå 100% ãíÞóéïò ÁìåñéêÜíïò...» (Ë. Óôáõñéáíïý, 1985:24-25).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 194

194 ôéêÜ, ôá ïéêïíïìéêÜ, ôá ëáïãñáöéêÜ êáé ôá éóôïñéêÜ äåäïìÝíá ôçò áëëÜ êáé ìå âÜóç ôéò åðéññïÝò (äÜíåéá) ðïõ Ý÷åé äå÷ôåß. ÐÜíôùò, ïé ðåñéóóüôåñåò êïéíùíßåò äå ÷áñáêôçñßæïíôáé áðü ðïëéôéóìéêÞ ïìïéïãÝíåéá. Ïé êïéíùíéêÝò ïìÜäåò Þ ïé êïéíùíéêÝò êáôçãïñßåò (ð.÷. íÝïé/çëéêéùìÝíïé, Üíäñåò/ãõíáßêåò, ïñèüäïîïé/ìïõóïõëìÜíïé, çìåäáðïß/áëëïäáðïß êôë.) ðïõ óõãêñïôïýí ìéá êïéíùíßá Ý÷ïõí ôá éäéáßôåñá ðïëéôéóìéêÜ óôïé÷åßá ôïõò (õðïðïëéôéóìüò) ôá ïðïßá óõíèÝôïõí ôçí ðïëéôéóìéêÞ éäéáéôåñüôçôá ôçò êïéíùíßáò.

Êïéíùíéïëïãßá Õðïðïëéôéóìüò Þ õðïêïõëôïýñá åßíáé ôìÞìá ôïõ êõñßáñ÷ïõ ðïëéôéóìïý ìéáò êïéíùíßáò, ôï ïðïßï äéáöïñïðïéåßôáé ùò ðñïò ïñéóìÝíåò áîßåò, êáíüíåò, ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò Þ óýìâïëá ðïõ ÷ñçóéìïðïéåß. Ãéá ôçí êïéíùíéïëïãßá ï üñïò «õðïðïëéôéóìüò» ðñïóäéïñßæåé äéáöïñåôéêÜ êïéíùíéêÜ öáéíüìåíá êáé äåí Ý÷åé áîéïëïãéêÞ óçìáóßá. ôï «õðï» ôïõ üñïõ äå óçìáßíåé õðïôßìçóç Þ êáôùôåñüôçôá, áëëÜ ôçí ýðáñîç ìéáò õðïïìÜäáò åíôüò ôçò êïéíùíßáò ìå äéáöïñåôéêÝò êïéíùíéêÝò áîßåò, äéáöïñåôéêü ôñüðï æùÞò êáé äéáöïñåôéêÞ ãëþóóá (ð.÷. ïé ÔóéããÜíïé óôçí ÅëëÜäá, ïìÜäåò íÝùí ìå äéáöïñåôéêÞ áìößåóç êáé äéáöïñåôéêü ãëùóóéêü êþäéêá êôë.). Ùóôüóï, ïé õðïïìÜäåò óå ìéá êïéíùíßá åßíáé åõÜëùôåò óôçí Üíéóç ìåôá÷åßñéóç êáé óôçí åêìåôÜëëåõóç, ìå áðïôÝëåóìá ç åíóùìÜôùóÞ ôïõò óôï êïéíùíéêü óýíïëï íá óõíáíôÜ åìðüäéá, ðñïåñ÷üìåíá åßôå áðü ôéò ßäéåò åßôå áðü ôï åõñýôåñï êïéíùíéêü ðåñéâÜëëïí.

10.1.1 ÌåôáêéíÞóåéò ðëçèõóìþí (ìåôáíÜóôåõóç - ðáëéííüóôçóç)

Åéê. 10.1 Ðïëéôéóìéêüò ðëïõñáëéóìüò: ðïéêßëåò åêäçëþóåéò èñçóêåõôéêïý óõíáéóèÞìáôïò (ÉåñÝò ìïõóéêÝò, åêä. ÐïëéôéóôéêÞò ÏëõìðéÜäáò Õðïõñãåßïõ Ðïëéôéóìïý, ïðéóèüöõëëï, 2003).

Ç ìåôáêßíçóç ðëçèõóìéáêþí ïìÜäùí áðü ôç ÷þñá êáôáãùãÞò ôïõò óå ìéá Üëëç, ðïõ ðñáãìáôïðïéåßôáé ãéá ïéêïíïìéêïýò, êïéíùíéêïýò êáé ðïëéôéêïýò ëüãïõò, ëÝãåôáé ìåôáíÜóôåõóç. «…Ãéá ÷éëéÜäåò ÷ñüíéá ïé Üíèñùðïé ìåôáêéíïýíôáé ìÝóá óôï ÷þñï êáé óôï ÷ñüíï ìå ôçí ðáñüôñõíóç íá ãëéôþóïõí áðü ôïí õðåñðëçèõóìü Þ ôçí Ýëëåéøç áðïèåìÜôùí ôçò ãçò, ôç öôþ÷åéá êáé ôéò êáôáðéåóôéêÝò êïéíùíßåò Þ êõâåñíÞóåéò Þ åëêõüìåíïé áðü íÝåò åõêáéñßåò, õëéêÝò áðïäï÷Ýò êáé ôçí åõêáéñßá íá äéáôçñÞóïõí Ýíáí ðáëéü ôñüðï æùÞò Þ íá áíáðôýîïõí Ýíáí êáéíïýñãé (É. ØçììÝíïò, 1999:48). Ç ìåôáíÜóôåõóç áðïôåëåß Ýíáí áðü ôïõò ðáñÜãïíôåò ðïõ ðñïóäéïñßæïõí ôéò óçìåñéíÝò êïéíùíßåò ùò ðïëõðïëéôéóìéêÝò. Ðïëõðïëéôéóìéêüôçôá óçìáßíåé óõíýðáñîç ðïëëþí äéáöïñåôéêþí ðïëéôéóìéêþí ïìÜäùí óôï ðëáßóéï ìéáò ÷þñáò (äçëáäÞ ïìÜäùí ìåôáíáóôþí Þ äéáöïñåôéêþí åèíïôéêþí ïìÜäùí). Ïé ðåñéóóüôåñåò äõôéêÝò êïéíùíßåò ôïõ 20ïý áéþíá, éäéáßôåñá áõôÝò ðïõ ÷áñáêôçñßæïíôáé ùò áíáðôõãìÝíåò, Ý÷ïõí äå÷ôåß Þ äÝ÷ïíôáé áêüìç êýìáôá ìåôáíáóôþí, äçëáäÞ áôüìùí ðïõ ëüãù ôùí äýóêïëùí ïéêïíïìéêï-êïéíùíéêþí óõíèçêþí óôç ÷þñá ôïõò ìåôáêéíïýíôáé óå ìéá Üëëç ÷þñá ðñïêåéìÝíïõ íá ðåôý÷ïõí êáëýôåñïõò üñïõò æùÞò. Ôá


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 195

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

195

Åéê. 10.2á Ðëáíüäéá Ýìðïñïò ñüìéêçò êáôáãùãÞò (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï É. Ãåùñãßïõ).

Üôïìá áõôÜ ïíïìÜæïíôáé ïéêïíïìéêïß ìåôáíÜóôåò. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ôá Üôïìá ôá ïðïßá åãêáôáëåßðïõí ôç ÷þñá ôïõò ëüãù ôùí ðïëéôéêþí äéþîåùí ðïõ õößóôáíôáé ó’ áõôÞí ïíïìÜæïíôáé ðïëéôéêïß ðñüóöõãåò. Ç ÅëëÜäá Ýùò ðñüóöáôá õðÞñîå ðçãÞ öôçíþí åñãáôéêþí ÷åñéþí ãéá ðïëëÝò ÷þñåò. ÓõãêåêñéìÝíá, óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá 400.000 ¸ëëçíåò ìåôáíÜóôåõóáí óå õðåñðüíôéåò ÷þñåò (êõñßùò óôéò Ç.Ð.Á.), åíþ ìåôÜ ôï ´ Ðáãêüóìéï Ðüëåìï, êáé éäéáßôåñá óôï äéÜóôçìá 19551977, 1.200.000 Üôïìá ìåôáêéíÞèçêáí êõñßùò ðñïò ôç ÄõôéêÞ Åõñþðç êáé äåõôåñåõüíôùò ðñïò ôéò õðåñðüíôéåò ÷þñåò. Ïé áéôßåò ðïõ ïäÞãçóáí ôïõò ¸ëëçíåò óôç ìåôáíÜóôåõóç Þôáí êïéíùíéêÝò, ïéêïíïìéêÝò êáé ðïëéôéêÝò, üðùò ç öôþ÷åéá, ç åìöýëéá óýãêñïõóç êáé ç áðïõóßá âéïìç÷áíéêÞò äñáóôçñéüôçôáò óôç ÷þñá.

Åéê. 10.2â ÏìÜäá ðáíê-ñüêåñò (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larïusse, Åíüôçôá É: ¢íèñùðïò - Êïéíùíßá, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2001).

Åéê.10.3á ËéìÜíé Êáóôåëüñéæïõ, 1938: áðï÷áéñåôéóìüò áõôþí ðïõ öåýãïõí ãéá ôçí Áõóôñáëßá («ÕðåñùêåéÜíéo êáé ÌåôáíÜóôåõóç» óôï «ÅðôÜ ÇìÝñåò», ÊáèçìåñéíÞ, 15121996).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 196

Êïéíùíéïëïãßá

196

Ùóôüóï, êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôïõ 20ïý áéþíá ç ÅëëÜäá äåí Ýóôåéëå ìüíï ìåôáíÜóôåò óå Üëëåò ÷þñåò, áëëÜ äÝ÷ôçêå êáé êýìáôá ÅëëÞíùí ôçò äéáóðïñÜò (ðáëéííïóôïýíôåò, åðáíáðáôñéóèÝíôåò) ôüóï áðü ôéò õðåñðüíôéåò üóï êáé áðü ôéò åõñùðáúêÝò ÷þñåò. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ìðïñïýìå íá áíáöÝñïõìå ôïõò ¸ëëçíåò ôçò ÁìåñéêÞò ðïõ åðÝóôñåøáí óôçí ÅëëÜäá ôç äåêáåôßá ôïõ 1920 ëüãù ôçò ïéêïíïìéêÞò êñßóçò Þ ôïõò ¸ëëçíåò ìåôáíÜóôåò ðïõ åðÝóôñåøáí áðü ôéò ÷þñåò ôçò ÄõôéêÞò Åõñþðçò êáé åéäéêüôåñá áðü ôç Ãåñìáíßá ìåôÜ ôçí ðåôñåëáúêÞ êñßóç ôïõ 1973. ÔÝëïò, íá åðéóçìÜíïõìå ôïí åðáíáðáôñéóìü ÅëëÞíùí Ðïíôßùí áðü ôéò ÷þñåò ôçò ðñþçí ÓïâéåôéêÞò ¸íùóçò ìåôÜ ôç äéÜëõóÞ ôçò (1989). Ç åêïýóéá åðéóôñïöÞ ôùí ÅëëÞíùí ìåôáíáóôþí/ïìïãåíþí óôç ÷þñá ãÝííçóçò/êáôáãùãÞò ïíïìÜæåôáé ðáëéííüóôçóç. Ôï ðéï ðñüóöáôï áëëÜ óôáäéáêü êýìá ðáëéííüóôçóçò ðñáãìáôïðïéÞèçêå ìåôÜ ôçí ïéêïíïìéêÞ êñßóç ôïõ 1973 óôç ÄõôéêÞ Åõñþðç êáé ìÝ÷ñé ôï 1985, ìå ôçí åðÜíïäï 600.000 êáé ðÜíù áôüìùí( âë. ðßíáêá 10.1). Åéê. 10.3â ÍÞóïò Ellis, ÍÝá Õüñêç: êÝíôñï õðïäï÷Þò êáé «äéáëïãÞò» ìåôáíáóôþí (Á. Novotny, Strangers at the door, Bantam Pathfinder, 1971).

Ðßíáêáò 10.1 Ðïóïóôéáßá êáôáíïìÞ ÅëëÞíùí ðáëéííïóôïýíôùí êáôÜ ÷þñá áðïäçìßáò êáé ðåñßïäï Üöéîçò

×þñá áðïäçìßáò

Ðåñßïäïò Üöéîçò

Óýíïëï 1971-85

1971-75

1976-80

1981-85

ÏÄÃ*

37,6

42,0

20,4

100,00

270.583

Ç.Ð.Á.

21,6

38,8

39,6

100,00

64.288

Áõóôñáëßá

38,4

33,6

27,9

100,00

42.060

ÊáíáäÜò

27,4

39,5

33,1

100,00

32.133

ÂÝëãéï

28,1

39,5

32,5

100,00

9.213

Éôáëßá

16,9

35,8

47,2

100,00

23.636

ËïéðÝò ÷þñåò Å.Ï.Ê.

27,4

31,3

41,3

100,00

39.747

Óïõçäßá

25,6

40,9

33,5

100,00

9.850

ËïéðÝò ÷þñåò Ä.Åõñþðçò

39,6

32,9

27,5

100,00

8.922

3,5

48,0

48,5

100,00

3.575

18,1

67,0

14,9

100,00

13.572

Ñïõìáíßá

9,1

30,0

60,9

100,00

6.924

ËïéðÝò ÷þñåò Á.Åõñþðçò

6,5

45,4

48,1

100,00

9.956

ÍïôéïáöñéêáíéêÞ ¸íùóç

33,7

44,2

22,1

100,00

9.238

Êýðñïò

35,8

25,2

39,1

100,00

18.683

2,3

33,4

64,3

100,00

7.067

Ôïõñêßá

47,1

36,2

16,8

100,00

15.898

ËïéðÝò ÷þñåò

29,00

34,00

37,00

100,00

31.605

Óýíïëï

31,5

39,3

29,2

100,00

616.950

Âïõëãáñßá Å.Ó.Ó.Ä.

ÓáïõäéêÞ Áñáâßá

ÐçãÞ: Í. Ðåôñüðïõëïò (1992:54-55). * ÏìïóðïíäéáêÞ Äçìïêñáôßá Ãåñìáíßáò

%

Áñéèìüò


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 197

197

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

Ôá äéÜöïñá êýìáôá ðáëéííüóôçóçò Þ åðáíáðáôñéóìïý ôùí ÅëëÞíùí óõíÝâáëáí óôçí áýîçóç ôïõ ðëçèõóìïý ôçò ÷þñáò. ÐáñÜëëçëá, ïé ðáëëéíïóôïýíôåò, ùò öïñåßò íÝùí ðïëéôéóìéêþí óôïé÷åßùí, óõíôÝëåóáí óôçí ðïëéôéóìéêÞ ðïéêéëßá ôçò åëëçíéêÞò êïéíùíßáò êáé óôçí åìöÜíéóç íÝùí õðïðïëéôéóìéêþí ïìÜäùí. á. ÌåôáíÜóôåò óôçí ÅëëÜäá. Ç ÅëëÜäá áðü ÷þñá åîáãùãÞò ìåôáíáóôþí ìÝ÷ñé ôï 1970 åîåëß÷ôçêå óå ÷þñá õðïäï÷Þò ìåôáíáóôþí ôá ôåëåõôáßá 30 ÷ñüíéá. ¹äç áðü ôéò áñ÷Ýò ôçò äåêáåôßáò ôïõ 1980 ðñáãìáôïðïéåßôáé ç åßóïäïò ôùí ïéêïíïìéêþí ìåôáíáóôþí óôçí ÅëëÜäá êáé êïñõöþíåôáé ôç äåêáåôßá ôïõ 1990. Ï áñéèìüò ôùí áëëïäáðþí ðïõ êáôïéêïýí óôçí ÅëëÜäá äåí ìðïñåß íá ðñïóäéïñéóôåß ìå áêñßâåéá, ãiáôß äåí Ý÷ïõí üëïé êÜñôá ðáñáìïíÞò. Ôá åðßóçìá óôïé÷åßá ôçò áðïãñáöÞò ôïõ 2001 áíåâÜæïõí ôïõò áëëïäáðïýò óôçí ÅëëÜäá óå 762.151 Üôïìá. Óçìåéþíåôáé üôé ï áñéèìüò áõôüò ðåñéëáìâÜíåé üëïõò ôïõò áëëïäáðïýò (áðü õðåñðüíôéåò ÷þñåò, âáëêáíéêÝò ÷þñåò, ê.Ü.). Ï ðñáãìáôéêüò óõíïëéêüò áñéèìüò ôùí ïéêïíïìéêþí ìåôáíáóôþí áðü ôñßôåò ÷þñåò, åêôüò Å.Å., õðïëïãßæåôáé üôé áíÝñ÷åôáé óå 1.000.000 ðåñßðïõ, åê ôùí ïðïßùí ðåñéóóüôåñïé áðü ôïõò ìéóïýò åßíáé íüìéìïé êáé ïé õðüëïéðïé ðáñÜíïìïé (÷ùñßò êÜñôá ðáñáìïíÞò êáé åñãáóßáò).

ÌÁÑÔÕÑÉÁ ÅËËÇÍÁ ÌÅÔÁÍÁÓÔÇ «Óïõ ôüðá êáé ðñùôýôåñá, åãþ óôá ðñüâáôá Þìïõíá êáé åõ÷áñéóôçìÝíïò...áí åß÷á äéêÜ ìïõ êáé åß÷á êáé ÷ùñÜöéá íá ôá âüóêù. Ãéáôß, íá îÝñåéò, ç ãåùñãéêÞ äïõëåéÜ áöÞíåé Üìá Ý÷åéò óôñÝììáôá. Åãþ Ý÷ù óêïôïýñåò, Üìá Ý÷åéò óêïôïýñåò ðþò íá ìÜèåéò ãñÜììáôá, ãëþóóá ðïõ ëÝíå êáé Üìá äå îÝñåéò ãëþóóá ðþò íá êáôáëÜâåéò ôé óïõ ëÝíå, ðþò íá ìÜèåéò ôÝ÷íç;...ü÷é äåí åßìáé åéäéêåõìÝíïò. Ãéá íá ãßíåéò, ðñÝðåé íá ðáò óå óåìéíÜñéá Þ óôç ó÷ïëÞ... Äåí ôü÷ù óêïðü íá ãõñßóù óôçí ÅëëÜäá, åêôüò êáé ìáò äéþîïõí. Íáé, ðÜíôá äïýëåõá óå ìåãÜëá åñãïóôÜóéá. Óôçí áñ÷Þ ðÞãá óôçí ÏPEL, ýóôåñá óôç ÓôïõôãêÜñäç óå ìéá ìåãÜëç ößñìá êáé áðü ðÝñõóé ðïõ Þñèå êé ï áäåëöüò ìïõ åßìáé åäþ óôç ÌÁÍ...» (Ã.Æ. ÌáôæïõñÜíç, 1974:99).

Ðßíáêáò 10.2. Áëëïäáðïß óôçí ÅëëÜäá êáôÜ õðçêïüôçôá Õðçêïüôçôá

Óýíïëï

%

Áëâáíïß

438.036

57,47

Ôïýñêïé

7.881

1,03

Âïýëãáñïé

35.104

4,61

ÁñìÝíéïé

7.742

1,02

Ãåùñãéáíïß

22.875

3,00

Áéãýðôéïé

7.448

0,98

ÑïõìÜíïé

21.994

2,89

Éíäïß

7.216

0,95

Áìåñéêáíïß

18.140

2,38

Éñáêéíïß

6.936

0,91

Ñþóïé

17.535

2,30

ÖéëéððéíÝæïé

6.478

0,85

Êýðñéïé

17.426

2,29

Êáíáäïß

6.049

0,79

¢ããëïé

13.196

1,73

Éôáëïß

5.825

0,76

Ãåñìáíïß

11.086

1,55

Ìïëäáâïß

5.716

0,75

Ðáêéóôáíïß

11.130

1,15

¢ëëïé (199 õðçêïüôçôåò)

84.891

11,13

Áõóôñáëïß

8.767

1,15

Óýíïëï

762.191

100,00

ÐçãÞ: Å.Ó.Õ.Å., ÁðïãñáöÞ ðëçèõóìïý, (ÌÜñôéïò 2001).

Õðçêïüôçôá

Óýíïëï

%


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 198

198 H ðïëéôéóìéêÞ ðïéêéëßá, ÷áñáêôçñéóôéêü üëùí ôùí áíáðôõãìÝíùí ÷ùñþí, åßíáé éäéáßôåñá áéóèçôÞ êáé óôçí ÅëëÜäá: Áëâáíïß, Ðáêéóôáíïß, Éíäïß, Áöãáíïß, Éñáêéíïß, Êïýñäïé, Ðïëùíïß, Âïýëãáñïé, Ñþóïé, Ãåùñãéáíïß áðïôåëïýí ìåñéêÝò ìüíï áðü ôéò ïìÜäåò ìåôáíáóôþí ðïõ öéëïîåíåß ç ÷þñá. Óå áõôïýò ïöåßëåôáé Ýíá ìåãÜëï ìÝñïò ôçò áíÜðôõîçò ðïõ ðáñïõóéÜæåé ç ÅëëÜäá, üðùò Üëëùóôå óôïõò ¸ëëçíåò ìåôáíÜóôåò ïöåéëüôáí Ýíá ìÝñïò ôçò áíÜðôõîçò ôçò ìåôáðïëåìéêÞò Ãåñìáíßáò. Ôï öáéíüìåíï ôçò ìåôáíÜóôåõóçò óõíáíôÜôáé óå üëåò ôéò åõñùðáúêÝò ÷þñåò, åíþ ðñïâëÞìáôá åìöáíßæïíôáé, üôáí Ýíáò ìåãÜëïò áñéèìüò ìåôáíáóôþí åîáíáãêÜæåôáé íá æåé êáé íá åñãÜæåôáé óôï ðåñéèþñéï ôçò êïéíùíßáò, ðáñÜíïìá, êáèþò åßíáé åîáéñåôéêÜ áñãÝò ïé äéáäéêáóßåò íïìéìïðïßçóÞò ôïõò (ðáñáìïíÞ êáé åñãáóßá). Ïé ïéêïíïìéêïß ìåôáíÜóôåò óôç ÷þñá ìáò áðáó÷ïëïýíôáé êõñßùò ùò áíåéäßêåõôïé åñãÜôåò óôç âéïìç÷áíßá, óôéò êáôáóêåõÝò êáé óôïí áãñïôéêü ôïìÝá, áëëÜ êáé ùò ïéêéáêïß âïçèïß.

Åéê. 10.4 ÄéáäÞëùóç ìåôáíáóôþí óôçí ÁèÞíá óôï ðëáßóéï ôçò ÐáíåõñùðáúêÞò ÇìÝñáò ÁíôéñáôóéóôéêÞò ÄñÜóçò ìå áßôçìá ôç íïìéìïðïßçóÞ ôïõò (Éóôïñßá ôïõ ÍÝïõ Åëëçíéóìïý, 1779-2000, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2004).

Åéê. 10.5á Êáôáõëéóìüò ìéêñáóéáôþí ðñïóöýãùí óôçí ÁèÞíá (Èçóåßï) (Thomas Spelios, Pictorial History of Greece, Crown Publishers, Inc., New York, 1967).

Êïéíùíéïëïãßá

«Áðü ôçí Ðáãþíá ôïõ ‘60 óôçí Éëüíá ôïõ 2004 Ìáñôõñßá ôçò Áìðßíáò áðü ôéò Öéëéððßíåò, åóùôåñéêÞò ïéêéáêÞò âïçèïý Ï Üóðñïò óßöïõíáò, áõôÞ Þìïõí. ¸ðñåðå íá îõðíÜù óôéò 6 ôï ðñùß ãéá íá öôéÜîù ðñùéíü óôá ðáéäéÜ ðñéí ðÜíå óôï ó÷ïëåßï, íá îáíáöôéÜîù ðñùéíü óôéò 7.30 ãéá ôïí êýñéï êáé óôéò 8.30 ãéá ôçí êõñßá. Óôç óõíÝ÷åéá, íá âãÜëù ôï óêýëï âüëôá, íá âãù ãéá ôá øþíéá, íá åðéóôñÝøù ãéá íá êÜíù ôéò äïõëåéÝò ôïõ óðéôéïý, íá êÜíù ðáñÝá óôç ãéáãéÜ êáé íá ìáãåéñÝøù ôï ìåóçìåñéáíü. ÌåôÜ ôï öáãçôü, åß÷á ðåñßðïõ ìéÜìéóç þñá îåêïýñáóçò, áëëÜ ó÷åäüí ðÜíôá êÜôé ðñïÝêõðôå êáé ôï áðüãåõìá ðÜëé ôá ßäéá. Ç ôñáãùäßá Þôáí üôáí Ýêáíáí äåîéþóåéò, Ýðñåðå íá ðçãáéíïÝñ÷ïìáé óõíÝ÷åéá ìçí ôõ÷üí êáé ëåßøåé áðü ôïí ìðïõöÝ êáíáðåäÜêé... Ôüôå êïéìüìïõí ãýñù óôéò 4, ãéá íá óçêùèþ ðÜëé óôéò 6... Åõôõ÷þò, ãëßôùóá. Áõôü ðïõ üëïé æçôïýóáí áðü ìÝíá Þôáí íá êÜíù ôá ðÜíôá êáé ðáñÜëëçëá íá åßíáé óáí íá ìçí õðÜñ÷ù. Å, áõôü äåí ãßíåôáé!» (Åöçìåñßäá ÊáèçìåñéíÞ, 24/10/2004)

â. Ðïëéôéêïß ðñüóöõãåò. Åêôüò áðü ôïõò ïéêïíïìéêïýò ìåôáíÜóôåò õðÜñ÷ïõí êáé ïé ðñüóöõãåò. Ôé óçìáßíåé ï üñïò «ðñüóöõãáò»; Óôçí åëëçíéêÞ óõíåßäçóç ï üñïò Ý÷åé óõíäåèåß êõñßùò ìå ôç ìéêñáóéáôéêÞ êáôáóôñïöÞ (1922), êáôÜ ôçí ïðïßá 1,2 åêáôïììýñéá ¸ëëçíåò åêôïðßóôçêáí âßáéá áðü ôéò åóôßåò ôïõò êáé åãêáôáóôÜèçêáí óå äéÜöïñåò ðåñéï÷Ýò ôçò ÅëëÜäáò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 199

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

Åéê. 10.5â ÐáéäéÜ óå ðñïóöõãéêü êáôáõëéóìü ôçò ÊáéóáñéáíÞò ôï 1925. Öùôïãñáößá ôçò ÍÝëëçò (öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Ìïõóåßïõ ÌðåíÜêç).

ÓÞìåñá ï üñïò «ðñüóöõãáò», óýìöùíá ìå ôç Óýìâáóç ôïõ Ï.Ç.Å. (1951), üðùò áõôÞ ôñïðïðïéÞèçêå ôï 1969, «åöáñìüæåôáé óå üëïõò üóïé, åîáéôßáò åîùôåñéêþí åðéèÝóåùí, êáôï÷Þò, îÝíçò êõñéáñ÷ßáò Þ ãåãïíüôùí ðïõ äéáôáñÜóóïõí ôç äçìüóéá ôÜîç óå ïðïéïäÞðïôå ìÝñïò Þ óå ïëüêëçñç ôç ÷þñá ðñïÝëåõóçò…åßíáé áíáãêáóìÝíïé íá åãêáôáëåßøïõí ôï óõíÞèç ôüðï äéáìïíÞò ôïõò, ãéá íá âñïõí êáôáöýãéï óå ìéá Üëëç ÷þñá, åêôüò áðü áõôÞí ôçò ðñïÝëåõóçò Þ éèáãÝíåéÜò ôïõò» (¾ðáôç Áñìïóôåßá ôïõ Ïñãáíéóìïý ôùí ÇíùìÝíùí Åèíþí ãéá ôïõò ðñüóöõãåò, UNHCR, 1998:78).

199 Ìå âÜóç ëïéðüí ôá óôïé÷åßá ôçò ¾ðáôçò Áñìïóôåßáò ôïõ Ï.Ç.Å. ãéá ôïõò ðñüóöõãåò, åêáôïììýñéá Üíèñùðïé áíáãêÜæïíôáé íá åãêáôáëåßøïõí ôéò ÷þñåò ôïõò åîáéôßáò ñáôóéóôéêþí âéáéïôÞôùí, åìöýëéùí ðïëÝìùí, îÝíçò êáôï÷Þò Þ äéþîåùí ðïõ õößóôáíôáé ãéá ôéò äéáöïñåôéêÝò éäåïëïãéêÝò Þ èñçóêåõôéêÝò ôïõò ðåðïéèÞóåéò. Ìå ôçí åãêáôÜóôáóÞ ôïõò óôç ÷þñá õðïäï÷Þò ïé Üíèñùðïé áõôïß æçôïýí ðïëéôéêü Üóõëï, ðïõ óçìáßíåé ôç äõíáôüôçôá íá ðáñáìåßíïõí õðü åéäéêïýò üñïõò óôç ÷þñá üðïõ âñÞêáí êáôáöýãéï, áöïý óôç äéêÞ ôïõò ÷þñá áðåéëåßôáé ç æùÞ ôïõò. Ôá ìåôáíáóôåõôéêÜ êáé ðñïóöõãéêÜ ñåýìáôá ðïõ äçìéïõñãïýíôáé áöïñïýí ðëÝïí üëá ôá êñÜôç êáé áðïêáëýðôïõí ôéò äõóêïëßåò åðéâßùóçò ãéá ðïëëïýò ëáïýò óôïí êüóìï. Óýìöùíá ìå åêôéìÞóåéò ôïõ Ï.Ç.Å., ôï 2000 ï áñéèìüò ôùí áôüìùí ðïõ æïýóáí óå îÝíåò ÷þñåò Ýöôáíå ôá 50 åêáôïììýñéá. Áðü áõôÜ õðïëïãßæåôáé üôé ôá 9/10 ìåôáíÜóôåõóáí ãéá ïéêïíïìéêïýò ëüãïõò êáé ôï 1/10 ãéá ðïëéôéêïýò ëüãïõò, óõíÞèùò åîáéôßáò ìéáò Ýíïðëçò óýãêñïõóçò. Ç ÅëëÜäá âñßóêåôáé óôçí ôåëåõôáßá èÝóç áíÜìåóá óôéò ÷þñåò ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò ìå ôï ÷áìçëüôåñï ðïóïóôü ÷ïñÞãçóçò ðïëéôéêïý áóýëïõ óôïõò ðñüóöõãåò. ÅíäåéêôéêÜ áíáöÝñïõìå üôé ôï 2003 äüèçêå ðïëéôéêü Üóõëï ìüíï óå ôñßá Üôïìá, óå óýíïëï 8.178 áéôÞóåùí. Ç ìåôáêßíçóç ôùí ðëçèõóìþí óõíäÝåôáé ìå äéÜöïñá æçôÞìáôá ðïõ áöïñïýí ôá äéêáéþìáôá ôùí ìåôáíáóôþí, áëëÜ êáé ôïõò ôñüðïõò áëëçëåðßäñáóçò ôùí äéÜöïñùí ðïëéôéóìéêþí ïìÜäùí ìå ôçí êõñßáñ÷ç åèíéêÞ ïìÜäá ôçò ÷þñáò õðïäï÷Þò. Óå êÜèå ÷þñá åöáñìüóôçêáí äéáöïñåôéêÝò ðïëéôéêÝò, ïé ïðïßåò äå óõíÝâáëáí ðÜíôá óôçí ïìáëÞ óõíýðáñîç ìåôáíáóôþí Þ ðñïóöýãùí ìå ôïí áõôü÷èïíá ðëçèõóìü. Èá áíáöåñèïýìå óôç óõíÝ÷åéá óå ôñåéò ìåôáíáóôåõôéêÝò ðïëéôéêÝò ðïõ åöáñìüóôçêáí ìåôáðïëåìéêÜ óå ÷þñåò ôçò Å.Å.: •Ç ðïëéôéêÞ ãêáóôáñìðÜéôåñ (gastarbeiter) áíôéìåôùðßæåé ôïõò ìåôáíÜóôåò ùò öéëïîåíïýìåíïõò åñãÜôåò, ðïõ æïõí óõíÞèùò óôï ðåñéèþñéï ôçò êïéíùíßáò êáé áíáëáìâÜíïõí íá äéåêðåñáéþóïõí åñãáóßåò ãéá ôéò ïðïßåò äå äåß÷íïõí ðñïôßìçóç ïé íôüðéïé åñãáæüìåíïé. •Ç ðïëéôéêÞ ôçò áöïìïßùóçò óôçñßæåôáé óôçí éäÝá åíüò ïìïéïãåíïýò ðïëéôéóìïý, ãé’ áõôü êáé åðéäéþêåé ïõóéáóôéêÜ ôçí åíóùìÜôùóç ôùí îÝíùí ðïëéôéóìéêþí óôïé÷åßùí óôïí êõñßáñ÷ï åèíéêü êïñìü. Ïñßæåôáé ùò ç äéáäéêáóßá ìÝóù ôçò ïðïßáò ôá Üôïìá äéáöïñåôéêÞò åèíéêÞò ðñïÝëåõóçò óõã÷ùíåýïíôáé óå ìéá êõñßáñ÷ç åèíéêÜ êáé ðïëéôéóìéêÜ ïìÜäá óôçí ïðïßá åíôÜóóïíôáé. Ïé äéÜöïñåò ìåôáíáóôåõôéêÝò Åéê.10.6 Êïýñäïé ðñüóöõãåò (1991) (Åãêõêëïðáßäåéá Grand Larousse, Åíüôçôá É: ¢íèñùðïò- êïéíùíßá, ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, 2001).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 200

Êïéíùíéïëïãßá

200

Ðßíáêáò 10.3. Ïé áéôïýíôåò ðïëéôéêü Üóõëï óôçí ÅëëÜäá ¸ôïò

ÁéôÞóåéò

Åîåôáæüìåíåò áéôÞóåéò

1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003

1.572 4.376 2.953 1.528 3.083 5.499 5.664 8.178

634 2.346 3.904 1.716 1.970 1.312 9.378 4.532

ÁñíÞóåéò

495 2.216 3.748 1.570 1.748 1.165 9.278 4.504

×ïñÞãçóç áóýëïõ

Ðïóïóôü ÷ïñçãÞóåùí

139 130 156 146 222 147 36 3

2,2% 5,5% 3,9% 8,5% 11,2% 11,2% 0,39% 0,07%

ÐçãÞ: Õðïõñãåßï Äçìüóéáò ÔÜîçò,( ÄåêÝìâñéïò 2003).

ïìÜäåò åîáíáãêÜæïíôáé Ýôóé íá áðïðïéçèïýí ôç äéáöïñåôéêüôçôÜ ôïõò, þóôå íá ìðïñïýí íá óõììåôÝ÷ïõí éóïäýíáìá óôç äéáìüñöùóç ôçò êïéíùíßáò. • Ç ðïëéôéêÞ ôçò Ýíôáîçò åíéó÷ýåé ôïí ðïëéôéóìéêü ðëïõñáëéóìü. Óôçñßæåôáé óôçí áñ÷Þ ôçò éóüôçôáò åõêáéñéþí óôïí ïéêïíïìéêü, ôïí åêðáéäåõôéêü, ôïí ðïëéôéêü êáé ôï íïìéêü ôïìÝá. ÐáñÜëëçëá, ç êõñßáñ÷ç ïìÜäá ü÷é ìüíï áðïäÝ÷åôáé ôç äéáöïñåôéêüôçôá ôùí ìåôáíáóôþí, áëëÜ êáé åðéäéþêåé ôç äéáôÞñçóç ôùí ðïëéôéóìéêþí ôïõò óôïé÷åßùí ðïõ áöïñïýí ôéò èñçóêåõôéêÝò ðåðïéèÞóåéò, ôç ãëþóóá êáôáãùãÞò, ôá Þèç êáé ôá Ýèéìá. Ç ðïëéôéêÞ ôçò Ýíôáîçò óôï÷åýåé óôç äçìéïõñãßá ìéáò ðïëéôéóìéêÜ áñìïíéêÞò êáé éóüíïìçò êïéíùíßáò. ¼ëåò áõôÝò ïé ðïëéôéêÝò êáé ôá ðñïâëÞìáôá ðïõ ôéò óõíïäåýïõí ôüóï ãéá ôïõò ßäéïõò ôïõò ìåôáíÜóôåò üóï êáé ãéá ôéò ÷þñåò õðïäï÷Þò åíäå÷ïìÝíùò íá Þôáí ðåñéôôÝò áí åß÷áí áíáðôõ÷èåß ïé ÷þñåò ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ, áóôåßñåõôç ðçãÞ ìåôáíáóôþí. Ç ïéêïíïìéêÞ áíÜðôõîç èá Þôáí ç ëýóç ãéá ðïëëïýò áíèñþðïõò ðïõ áíáãêÜóôçêáí íá åãêáôáëåßøïõí ôéò ðáôñßäåò ôïõò êáé íá áíáæçôÞóïõí óå îÝíïõò ôüðïõò ìéá êáëýôåñç æùÞ. ÔÝëïò, èá ðñÝðåé íá åðéóçìÜíïõìå üôé ïé ðïëéôéóìéêÝò äéáöïñÝò ìðïñåß íá åíõðÜñ÷ïõí óå ìéá êïéíùíßá êáé äå ó÷åôßæïíôáé ìüíï ìå ôïõò ìåôáíÜóôåò, ôïõò ðáëéííïóôïýíôåò Þ ôïõò ðñüóöõãåò.

10.1.2 ÄéáöïñåôéêÝò ðïëéôéóìéêÝò ïìÜäåò êáé ìåéïíüôçôåò óôéò óýã÷ñïíåò êïéíùíßåò Ç ðïëõðïëéôéóìéêüôçôá åßíáé ãåãïíüò ãéá ôéò ðåñéóóüôåñåò óýã÷ñïíåò êïéíùíßåò. Áõôü ïöåßëåôáé óå

ðáñÜãïíôåò éóôïñéêïýò, ïéêïíïìéêïýò êáé ðïëéôéêïýò, üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá ôï ôÝëïò ôçò áðïéêéïêñáôßáò, ç ìåôáíÜóôåõóç, ç ðñïóöõãéÜ, áëëÜ êáé ç åëåýèåñç äéáêßíçóç åñãáæïìÝíùí ìåôÜ ôç äçìéïõñãßá ôçò ÅõñùðáúêÞò ¸íùóçò. Ç Ýíôáîç ôùí ðïéêßëùí ðïëéôéóìéêþí êáé êïéíùíéêþí ïìÜäùí óôïí åèíéêü êïñìü áðïôåëåß óÞìåñá ðñüêëçóç ãéá ôéò ÷þñåò õðïäï÷Þò. ÊáôÜ ôï ðáñåëèüí ùóôüóï óôá ðåñéóóüôåñá åèíéêÜ êñÜôç ïé «äéáöïñåôéêïß» ãêåôïðïéÞèçêáí* áðü ôéò êõñßáñ÷åò êïéíùíéêÝò êáé ðïëéôéóìéêÝò ïìÜäåò êáé Ýãéíáí áíôéêåßìåíï Üíéóçò ìåôá÷åßñéóçò. Ãé’ áõôïýò êáèéåñþèçêå ï üñïò «ìåéïíüôçôá» ï ïðïßïò äçëþíåé äýï ðñÜãìáôá: •ôïõò «äéáöïñåôéêïýò», äçëáäÞ üëïõò üóïé Ý÷ïõí äéáöïñåôéêÜ ðïëéôéóìéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ, •ôïõò áñéèìçôéêÜ ëéãüôåñïõò (óõíÞèùò), ïé ïðïßïé êáëïýíôáé íá æÞóïõí ìå ôçí êõñßáñ÷ç ðïëéôéóìéêÞ ïìÜäá (óõíÞèùò ðïëõðëçèÝóôåñç), ç ïðïßá êáôÜ âÜóç êáèïñßæåé ôïõò êáíüíåò êáôáíïìÞò ôçò åîïõóßáò. ¼ìùò, êïéíùíéïëïãéêÜ, «ç Ýííïéá ôçò ìåéïíüôçôáò åßíáé ó÷åôéêÞ, áöïý ìðïñåß íá õðÜñ÷åé ðëåéïøçößá åíüò ëáïý ðïõ íá ôåëåß õðü êáèåóôþò ìåéïíüôçôáò, üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá óõíÝâáéíå ìÝ÷ñé ðñüóöáôá ìå ôïõò ìáýñïõò ôçò Íüôéáò ÁöñéêÞò. ¼ðùò áíáöÝñåôáé «ïé áñéèìçôéêÝò ðëåéïíüôçôåò ìðïñåß íá åßíáé êïéíùíéêÝò ìåéïíüôçôåò» (Æ. Ðáðáäçìçôñßïõ, 2000:52). ¼óïí áöïñÜ ôç ÷þñá ìáò, äéáöïñåôéêÝò ãëùóóéêÝò Þ ðïëéôéóìéêÝò ïìÜäåò (ð.÷. Êïõôóüâëá÷ïé, Áñâáíßôåò, ÓáñáêáôóÜíïé) Þôáí åõäéÜêñéôåò óôçí åëëçíéêÞ êïéíùíßá ìÝ÷ñé ôéò ðñþôåò äåêáåôßåò ôïõ 20ïý áéþíá, ïé ïðïßåò óôç óõíÝ÷åéá áöïìïéþèçêáí ðïëéôéóìéêÜ êáé êïéíùíéêÜ.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 201

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

«Åßíáé ãíùóôü üôé éäéáßôåñá ìåôÜ ôç ìéêñáóéáôéêÞ êáôáóôñïöÞ, ôçí áíôáëëáãÞ ôùí ðëçèõóìþí êáé ôç óõññßêíùóç ôïõ åëëçíéóìïý ôçò äéáóðïñÜò êáëëéåñãÞèçêå óôçí ÅëëÜäá ç áíôßëçøç ôçò ðïëéôéóìéêÞò ïìïéïãÝíåéáò ôüóï Ýíôïíá, þóôå êáé óÞìåñá íá ìçí õðÜñ÷ïõí ðåñéèþñéá ãéá ðïëéôéóìéêÝò áðïêëßóåéò. ¸ôóé ï äßãëùóóïò Þ ôñßãëùóóïò Ðüíôéïò, ï «Âïñåéïçðåéñþôçò» êáé ï Åëëçíï-áìåñéêÜíïò ðñïóêñïýïõí óôçí õðÜñ÷ïõóá ðïëéôéóìéêÞ äõóêáìøßá êáé áðïôåëïýí ðáñáöùíßá, åíþ èá ‘ðñåðå íá èåùñïýíôáé ùò öõóéïëïãéêïß åêöñáóôÝò ôçò ðïëéôéóìéêÞò ðïëõìïñößáò ðïõ ÷áñáêôçñßæåé ôï óýã÷ñïíï åëëçíéóìü, ï ïðïßïò -üðùò åßíáé ãíùóôü-äåí ðåñéïñßæåôáé óôá åëëáäéêÜ óýíïñá» (Ì. ÄáìáíÜêçò, 1998:78).

Ç ìïõóïõëìáíéêÞ ìåéïíüôçôá ôçò ÈñÜêçò, ïé ÐïìÜêïé êáé ïé ÔóéããÜíïé áðïôåëïýí ðëçèõóìéáêÝò ïìÜäåò ìå éäéáßôåñá ÷áñáêôçñéóôéêÜ (ãëþóóá, èñçóêåßá, Ýèéìá, ôñüðïò æùÞò) óôï ðëáßóéï ôïõ åëëçíéêïý êñÜôïõò. Ôï Ýèíïò-êñÜôïò, ðïõ éóôïñéêÜ óõãêñïôåßôáé ãéá íá õðçñåôÞóåé ôçí ðïëéôéóìéêÞ ïìïéïãÝíåéá, êáëåßôáé íá èåóðßóåé äéêáéþìáôá, ãéá ôá Üôïìá ðïõ áíÞêïõí óå äéáöïñåôéêÝò ðïëéôéóìéêÝò êáé ìåéïíïôéêÝò ïìÜäåò, üðùò: 1. «Ôï äéêáßùìá óôçí ðñïóôáóßá ôçò äéáöïñåôéêÞò ôáõôüôçôáò ôçò ìåéïíïôéêÞò ïìÜäáò (áõôÞò ðïõ Ý÷åé äéáöïñåôéêÜ èñçóêåõôéêÜ, ãëùóóéêÜ Þ åèíéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ). 2. Ôï äéêáßùìá óôçí áðñüóêïðôç ëáôñåßá Þ áêüìç êáé óôçí ßäñõóç ôüðùí ëáôñåßáò (èñçóêåõôéêÝò åëåõèåñßåò). 3. Ôï äéêáßùìá óôçí áðñüóêïðôç ÷ñÞóç ôçò ãëþóóáò (éäéùôéêÜ êáé äçìüóéá) óôéò ó÷Ýóåéò ìå ôéò Áñ÷Ýò, ìÝóá áðü ôá Ì.Ì.Å., êáèþò êáé ôï äéêáßùìá óôçí åêðáßäåõóç óôç ìåéïíïôéêÞ ãëþóóá (ãëùóóéêÝò åëåõèåñßåò). 4. Ôï äéêáßùìá óôçí ðïëéôéêÞ áíôéðñïóþðåõóç. 5. Ôï äéêáßùìá óôçí åðéêïéíùíßá ìå ìÝëç ôçò ßäéáò ïìÜäáò» (Ê. Ôóéôóåëßêçò, 1997:26). ÐñïêåéìÝíïõ üìùò íá áóêçèïýí óôçí ðñÜîç ôá ðáñáðÜíù äéêáéþìáôá, èá ðñÝðåé ôï êñÜôïò íá äéáóöáëßóåé ôçí áñ÷Þ ôçò éóüôçôáò ìåôáîý ðëåéïíüôçôáò êáé ìåéïíüôçôáò, üðùò åðßóçò êáé ôçí áñ÷Þ ôçò ìç äé-

201 Üêñéóçò ôùí äéáöïñåôéêþí ðïëéôéóìéêþí ïìÜäùí ìå âÜóç ôá ãëùóóéêÜ Þ ôá èñçóêåõôéêÜ ôïõò ÷áñáêôçñéóôéêÜ.

10.2. ÐñïêáôÜëçøç êáé ñáôóéóìüò Ïé êïéíùíéêÝò ó÷Ýóåéò ðïõ äéáìïñöþíïíôáé óôï ðëáßóéï ìéáò ðïëõðïëéôéóìéêÞò êïéíùíßáò ìðïñåß íá åßíáé ó÷Ýóåéò éóüôéìçò óõíåñãáóßáò Þ, áíôßèåôá, ó÷Ýóåéò Üíéóçò ìåôá÷åßñéóçò, äéáêñßóåùí êáé ðñïêáôáëÞøåùí. Ðïéïé åßíáé üìùò ïé ðáñÜãïíôåò ðïõ ïäçãïýí ôá Üôïìá íá åêöñÜóïõí ñáôóéóôéêÝò áðüøåéò Þ íá ðñïâïýí óå ñáôóéóôéêÝò óõìðåñéöïñÝò;

10.2.1 Óôåñåüôõðá, ðñïêáôÜëçøç, ñáôóéóìüò, óïâéíéóìüò á. Óôåñåüôõðá. Ôá óôåñåüôõðá åßíáé õðåñáðëïõóôåõìÝíåò êáé (áõèáßñåôá óõ÷íÜ) ãåíéêåõìÝíåò (èåôéêÝò Þ áñíçôéêÝò) áíôéëÞøåéò ôùí áôüìùí ïé ïðïßåò äçìéïõñãïýíôáé óôçí ðñïóðÜèåéÜ ôïõò íá êáôáíïÞóïõí ôçí ðñáãìáôéêüôçôá. ¼ôáí áíáöåñüìáóôå óôá óôåñåüôõðá åííïïýìå ôéò éäÝåò ðïõ åßíáé âáóéóìÝíåò óå äéáóôñåâëþóåéò, õðåñâïëÝò êáé õðåñáðëïõóôåýóåéò ôçò ðïëýðëïêçò êïéíùíéêÞò ðñáãìáôéêüôçôáò (ð.÷. «ïé ðïëéôéêïß åßíáé äéåöèáñìÝíïé», «ïé ãõíáßêåò åßíáé óõíáéóèçìáôéêÝò», «ïé ìåóïãåéáêïß ëáïß åßíáé èåñìüáéìïé», «ïé áëëïäáðïß åßíáé åãêëçìáôßåò», «ïé Ãåñìáíïß åßíáé ïñãáíùôéêïß» êôë.). Ôï ðáñáêÜôù êåßìåíï äåß÷íåé ðþò ôá óôåñåüôõðá (ïé äéáóôñåâëþóåéò) åðéäñïýí óôç óõìðåñéöïñÜ ôùí ìåëþí ôçò ðëåéïíüôçôáò êáé åìðïäßæïõí ôçí áíÜðôõîç êïéíùíéêþí ó÷Ýóåùí: «Ç Ìáñßá ðçãáßíåé óôï ó÷ïëåßï óå ìéá õðïâáèìéóìÝíç ãåéôïíéÜ ôçò ÁèÞíáò. Ç ìçôÝñá ôçò ðÞãå óôç äáóêÜëá íá ðáñáðïíåèåß üôé äåí èÝëåé íá êÜèåôáé ç êüñç ôçò óôï ßäéï èñáíßï ìå ôç ìéêñÞ Ãêïýëé, ðïõ Ý÷åé Ýñèåé áðü ôï ÐáêéóôÜí. Äåí ôï ëÝåé êáèáñÜ, áëëÜ õðïíïåß üôé ç Ãêïýëé äåí åßíáé êáèáñÞ, äåí Ý÷åé ôñüðïõò êáé “åí ðÜóç ðåñéðôþóåé áõôÞ äåí èÝëåé ðïëëÜ ðÜñå äþóå ìå ôïõò Ðáêéóôáíïýò”, “ðïõ äåí åßíáé íá ôïõò Ý÷åéò åìðéóôïóýíç». Ç ìçôÝñá ôçò Ìáñßáò ðñïÝñ÷åôáé áðü “êáëޔ ïéêïãÝíåéá ìå ëßãá ìÝóá, ðÜåé óõ÷íÜ óôçí åêêëçóßá êáé óõììåôÝ÷åé åíåñãÜ óå åñÜíïõò ãéá íá áðïóôáëïýí ôñüöéìá óôïõò ÓÝñâïõò êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôùí âïìâáñäéóìþí» (È. Äñáãþíá, 2001:60). Áíôßèåôá, ôï ðáñáêÜôù áðüóðáóìá äåß÷íåé ðþò ç áðïõóßá óôåñåüôõðùí äéåõêïëýíåé ôçí åðáöÞ ôùí ìåëþí ôçò ðïëéôéóìéêÞò ðëåéïíüôçôáò ìå ôéò äéáöïñåôéêÝò ðïëéôéóìéêÝò ïìÜäåò: «Ç ãéáãéÜ ìïõ, ç èñõëéêÞ ìáíßôóá, öñüíôéæå íá ìå åíçìåñþíåé ãéá ôï ðáíçãýñé:


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 202

Êïéíùíéïëïãßá

202 ðüóïò êüóìïò ìáæåõüôáí óôçí åêêëçóßá üôáí áõôÞ Þôáí áêüìç áíýðáíôñï êïñéôóüðïõëï ðñéí ôï ’12, ðïéïò Þôáí ï ðéï êáëüò ÷ïñåõôÞò, ðïéá ãõíáßêá ôñáãïõäïýóå êáëýôåñá, áðü ðïý Þôáí ôá âéïëéÜ, áðü ðïéá ÷ùñéÜ åñ÷üôáí îÝíïò êüóìïò…¼ëá ìïý ôá áðïêÜëõðôå, áëëÜ ðëçñïöïñßåò üôé ïé ïñãáíïðáß÷ôåò åßíáé áëëïäáðïß Þ áëëïãåíåßò, üôé áðëþò éó÷õñßæïíôáí ðùò åßíáé ¸ëëçíåò ôï ãÝíïò, åßôå äåí åß÷å åßôå ìïõ ôéò áðÝêñõðôå åðéìåëþò, áöÞíïíôÜò ìå íá áðïëáýóù ôéò ìáãéêÝò óôéãìÝò ôïõ ðáíçãõñéïý áíåðçñÝáóôïò áðü ôá óôåñåüôõðá ðïõ èá êáôÝêëõæáí ôç óõíåßäçóç åíüò ðéôóéñéêÜ áí Üêïõãå êÜôé ôÝôïéï… ¸ôóé ü÷é ìüíï äåí Ýâñéóêá ôßðïôá îÝíï óôïõò ãýöôïõò, áëëÜ ôïõò ÷Üæåõá, áðü êÜðïéá áðüóôáóç, üñèéïò ìå ôéò þñåò, ìáãåìÝíïò áðü ôïí Þ÷ï ôïõ êëáñßíïõ, ôïõ âéïëéïý, ôïõ ëáïýôïõ êáé ôï ñõèìü áðü ôï íôÝöé, ïíåéñåõüìåíïò êÜðïôå, üôáí ìåãáëþóù, íá ìðïñþ êáé åãþ íá ðáßæù Ýíá áðü áõôÜ ôá ùñáßá üñãáíᅻ (Á. Âáîåâáíüãëïõ, 2001:11-12). Ôá óôåñåüôõðá ìáèáßíïíôáé ìÝóá áðü ôçí êïéíùíéêïðïßçóç êáé ï âáèìüò áöïìïßùóÞò ôïõò åîáñôÜôáé áðü õðïêåéìåíéêïýò (ð.÷. âéþìáôá) êáé áíôéêåéìåíéêïýò (ð.÷. êáíüíåò, áîßåò, ìýèïõò êôë.) ðáñÜãïíôåò. «Ç óýæõãïò ñùôÜåé ôï óýæõãï: -ÌÞðùò åßäåò Ýíá âéâëßï ðïõ åß÷á óôç âéâëéïèÞêç ìå ôßôëï “Ðþò èá æÞóåôå åêáôü ÷ñüíéá», -Ôï Ýêñõøá åãþ! áðáíôÜ åêåßíïò. -Åóý; Ãéáôß; -ÅðåéäÞ åß÷å áñ÷ßóåé íá ôï äéáâÜæåé ç ìáìÜ óïõ! » (Áðü Ýíôõðï ôçò Å.Å. ìå ôßôëï «Åãþ ñáôóéóôÞò; »).

â. ÐñïêáôÜëçøç. Ôá óôåñåüôõðá åßíáé Üìåóá óõíäåäåìÝíá ìå ôçí ðñïêáôÜëçøç, áöïý áðïôåëïýí ôï ðåñéå÷üìåíü ôçò. ÐñïêáôÜëçøç åßíáé ç äéáìïñöùìÝíç åê ôùí ðñïôÝñùí áñíçôéêÞ ãíþìç, êñßóç Þ óôÜóç, ÷ùñßò ôç óå âÜèïò Ýñåõíá ôùí ðñáãìÜôùí. Ïé ðñïêáôáëÞøåéò, üðùò êáé ôá óôåñåüôõðá, äåí áëëÜæïõí åýêïëá, áêüìç êé áí ôá Üôïìá ðïõ ôéò Ý÷ïõí Ýñèïõí óå åðáöÞ ìå åðáëçèåõìÝíåò áðïäåßîåéò ôçò åóöáëìÝíçò ãíþìçò ôïõò. Áí êáé ç ðñïêáôÜëçøç êáé ôá áñíçôéêÜ óôåñåüôõðá áðïôåëïýí óõíÞèùò ôç âÜóç ôçò äõóìåíïýò ìåôá÷åßñéóçò êÜðïéùí áôüìùí Þ ïìÜäùí, ïé äýï áõôÝò áíôéëÞøåéò ìðïñïýí íá õðÜñîïõí êáé áíåîÜñôçôá ç ìßá áðü ôçí Üëëç. ÐïëëÝò öïñÝò ïé ðñïêáôáëÞøåéò äåí åêäçëþíïíôáé ðñáêôéêÜ ùò å÷èñéêÞ óõìðåñéöïñÜ. Ôï áí èá óõìâåß Þ äå èá óõìâåß áõôü åîáñôÜôáé áðü ðïëëïýò ðáñÜãïíôåò, üðùò åßíáé ç ðñïóùðéêüôçôá, ôï êïéíùíéêü ðåñéâÜëëïí, ç ïéêïíïìéêÞ êáôÜóôáóç ôïõ áôüìïõ êôë.

ã. Ñáôóéóìüò. Ï ñáôóéóìüò åßíáé Ýíá óýíèåôï öáéíüìåíï ðïõ ïéêïäïìåßôáé ôüóï áðü óôåñåüôõðá üóï êáé áðü ðñïêáôáëÞøåéò. Ïñßæåôáé ùò ç ðñïêáôÜëçøç Ýíáíôé ìéáò öõëåôéêÞò, åèíéêÞò, êïéíùíéêÞò, èñçóêåõôéêÞò êôë. ïìÜäáò êáé åêäçëþíåôáé ìå ôç äõóìåíÞ äéÜêñéóç, ôçí ðåñéèùñéïðïßçóç êáé ôïí êïéíùíéêü áðïêëåéóìü áõôÞò ôçò ïìÜäáò. Ï áðïêëåéóìüò ìÜëéóôá ðáßñíåé èåóìéêÞ ìïñöÞ üôáí âáóßæåôáé óå åéäéêïýò íüìïõò êáé ìç÷áíéóìïýò ðïõ èåóðßæåé ôï êñÜôïò. Ç ñáôóéóôéêÞ óõìðåñéöïñÜ, åßôå áõôÞ åêäçëþíåôáé óå åðßðåäï áôüìùí åßôå óå åðßðåäï èåóìþí åìðåñéÝ÷åé âßá, öõóéêÞ Þ óõìâïëéêÞ.

¸íá ðáñÜäåéãìá èåóìéêïý ñáôóéóìïý ÈÝóðéóç áíáëïãéþí êáôÜ ìåôáíáóôåõôéêÞ ïìÜäá ùò ìç÷áíéóìüò áðïêëåéóìïý ìåôáíáóôþí áðü ÷þñåò ôçò Nüôéáò êáé AíáôïëéêÞò Åõñþðçò ðñïò ôéò Ç.Ð.Á. óôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá «ÌåôÜ ôçí áðïôõ÷ßá ôïõ ôåóô áëöáâçôéóìïý íá áðïèáññýíåé ôç ìåôáíÜóôåõóç, åðéíïÞèçêå Ýíáò Üëëïò ìç÷áíéóìüò... ðïõ áðïóêïðïýóå óå Ýíá áðüëõôï áñéèìçôéêü üñéï óôçí åõñùðáúêÞ ìåôáíÜóôåõóç. Ïé ÇíùìÝíåò Ðïëéôåßåò äåí åðÝôñåðáí ôçí åßóïäï óå ìåãáëýôåñï áñéèìü ìåôáíáóôþí áðü ôïí áñéèìü ðïõ áíôéóôïé÷åß óôï 3% ôùí óõìðáôñéùôþí ôïõò ðïõ æïýóáí óôéò Ç.Ð.Á. ôï 1910. Ôï åôÞóéï áíþôáôï üñéï ãéá üëåò ôéò ÷þñåò ðñïÝëåõóçò ïñßóôçêå óå 358.000 ìåôáíÜóôåò. Ç õéïèÝôçóç áõôïý ôïõ óõóôÞìáôïò åß÷å ùò áðïôÝëåóìá íá êáñðùèïýí ïé “áñ÷áéüôåñåò” ìåôáíáóôåõôéêÝò ïìÜäåò áðü ôç ÂïñåéïäõôéêÞ Åõñþðç ôéò ìåãáëýôåñåò áíáëïãßåò, åíþ ç áíáëïãßá ìåôáíáóôþí áðü ôéò íïôéïáíáôïëéêÝò åõñùðáúêÝò ÷þñåò ìåéþèçêå óå Ýíá ìéêñü ðïóïóôü... H ðñéìïäüôçóç ôùí ìåôáíáóôþí áðü ôç ÂïñåéïäõôéêÞ Åõñþðç Þôáí ï ðñùôáñ÷éêüò óôü÷ïò ôïõ íüìïõ ðïõ óçìáôïäüôçóå ìéá óôñïöÞ óôçí áìåñéêáíéêÞ ðïëéôéêÞ, åãêáèéäñýïíôáò ðáñÜëëçëá ìéá äõóìåíÞ ìåôá÷åßñéóç ãéá ôïõò ìåôáíÜóôåò áðü ôéò íïôéï-áíáôïëéêÝò åõñùðáúêÝò ÷þñåò, ðïõ ßó÷õóå Ýùò ôï 1965» (Á. Novotny, 1974:173-208).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 203

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

203

Åéê. 10.7 ÐáñÜäåéãìá èåóìéêïý ñáôóéóìïý (ôï áðáñô÷Üéíô óôç Íüôéá ÁöñéêÞ, 1948-1991): ôá ðáãêÜêéá ðñïïñßæïíôáí ãéá ëåõêïýò (R. T. Schaefer, Racial and ethnic groups, Little, Brown and Company, Boston, 1979).

Óôéò êïéíùíéêÝò åðéóôÞìåò ï ñáôóéóìüò äåí ïñéæüôáí ðÜíôá ìå ôïí ßäéï ôñüðï. Óýìöùíá ìå ôïí «êëáóéêü» ïñéóìü (ìÝ÷ñé ôéò áñ÷Ýò ôïõ 20ïý áéþíá), ï ñáôóéóìüò ðñïûðïèÝôåé: (á) ôçí ýðáñîç áíèñþðùí ìå äéáöïñåôéêÜ öõëåôéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ (ð.÷. ÷ñþìá åðéäåñìßäáò, êáôáôïìÞ ðñïóþðïõ êôë.) óôïõò ïðïßïõò áðïäßäïíôáé êïéíÜ ðïëéôéóìéêÜ êáé íïçôéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ, (â) ôçí ðåðïßèçóç üôé áõôÞ ç ðïëéôéóìéêÞ ïìÜäá åßíáé êáôþôåñç êáé (ã) ôïí áðïêëåéóìü Þ áêüìç êáé ôçí åîüíôùóç ôçò ïìÜäáò ìå áõôÜ ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ. Óçìåéþíåôáé üôé ãéá ôïõò óýã÷ñïíïõò êïéíùíéêïýò åðéóôÞìïíåò, êáé ôïõò êïéíùíéïëüãïõò éäéáßôåñá, ï üñïò «êïéíùíéêüò ñáôóéóìüò» åßíáé ï ðéï åíäåäåéãìÝíïò, ãéáôß óõìðåñéëáìâÜíåé êáé Üëëá ÷áñáêôçñéóôéêÜ (åêôüò áðü ôï ÷ñþìá) ðïõ áðïôåëïýí êñéôÞñéá áîéïëüãçóçò ôïõ «äéáöïñåôéêïý» Üëëïõ (ð.÷. öýëï, çëéêßá, åèíüôçôá, èñçóêåõôéêÞ ôáõôüôçôá, óåîïõáëéêÝò ðñïôéìÞóåéò, óùìáôéêÝò áíáðçñßåò ê.Ü.). Ôá êñéôÞñéá áõôÜ êáôáóêåõÜæïíôáé êïéíùíéêÜ êáé äéáöïñïðïéïýíôáé áíÜëïãá ìå ôçí êïéíùíßá êáé ôçí åðï÷Þ. Áðü ôï 1960 êáé ìåôÜ ïé êïéíùíéêïß åðéóôÞìïíåò (êïéíùíéïëüãïé, êïéíùíéêïß áíèñùðïëüãïé êáé øõ÷ïëüãïé) åîåôÜæïõí ôçí Ýííïéá ôçò öõëÞò êáé ôç ó÷Ýóç ôçò ìå ôïí ðïëéôéóìü Þ ôá øõ÷ïëïãéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí áíèñþðùí. Õðïóôçñßæïõí üôé ç Ýííïéá ôçò öõëÞò áðïôåëåß ìéá áõèáßñåôç «êáôáóêåõÞ», ç ïðïßá äåí Ý÷åé ó÷Ýóç ìå ôïí ðïëéôéóìü Þ ìå ôá åðßðåäá íïçìïóýíçò ôùí öõëåôéêþí ïìÜäùí êáé áðïóêïðåß óôçí ðáñáðëÜíçóç ôùí áíèñþðùí êáé óôç íïìéìïðïßçóç ôùí ó÷Ýóåùí åîïõóßáò.

Åéê. 10.8á Ôï áóôÝñé ìåôáôñÝðåôáé áðü ôïõò íáæéóôÝò óå óýìâïëï äéÜêñéóçò êáé åîüíôùóçò (öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Åâñáéêïý Ìïõóåßïõ ÅëëÜäáò).

Åéê. 10.8â Óôñáôüðåäï óõãêÝíôñùóçò ôïõ ¢ïõóâéôò (×ñïíéêü ôïõ 20ïý áéþíá, åêä. ÄïìéêÞ).

Ï Ê. Ëåâß-Óôñïò (Cl. Levi-Strauss) áíáöÝñåé üôé ç áíèñùðïëïãßá äéÝðñáîå Ýãêëçìá ìå ôç óýã÷õóç ðïõ ðñïêÜëåóå ó÷åôéêÜ ìå ôç âéïëïãéêÞ Ýííïéá ôçò öõëÞò êáé ôéò êïéíùíéêÝò êáé øõ÷ïëïãéêÝò ðáñáìÝôñïõò ôùí áíèñþðéíùí ðïëéôéóìþí.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 204

Êïéíùíéïëïãßá

204

«Çìåñïìçíßåò… ãåãïíüôá-óôáèìïß óôçí éóôïñßá ôùí áíèñùðßíùí äéêáéùìÜôùí êáé ôçí õðïóôÞñéîç ôçò åôåñüôçôáò 1789: ÄéáêÞñõîç ôùí äéêáéùìÜôùí ôïõ áíèñþðïõ êáé ôïõ ðïëßôç áðü ôç ÃáëëéêÞ ÅðáíÜóôáóç. 1807: Áðáãüñåõóç ôïõ äïõëåìðïñßïõ ôùí ìáýñùí óôçí Áããëßá. 1833: ÄéáêÞñõîç ôçò ãåíéêÞò ÷åéñáöÝôçóçò ôùí ìáýñùí óôçí Áããëßá. 1863: ÊáôÜñãçóç ôçò äïõëåßáò óôéò ÇíùìÝíåò Ðïëéôåßåò. 1945: Äßêç ôçò ÍõñåìâÝñãçò: ïé ãåíïêôïíßåò èá ôéìùñïýíôáé ùò åãêëÞìáôá êáôÜ ôçò áíèñùðüôçôáò. 1948: ÏéêïõìåíéêÞ ÄéáêÞñõîç ôùí ÄéêáéùìÜôùí ôïõ Áíèñþðïõ: êåßìåíï ôï ïðïßï õéïèåôåß ç ÃåíéêÞ ÓõíÝëåõóç ôïõ Ïñãáíéóìïý ÇíùìÝíùí Åèíþí êáé ôï õðïãñÜöïõí üëåò ïé åõñùðáúêÝò ÷þñåò. 1950: ÅõñùðáúêÞ Óýìâáóç ãéá ôç Äéáöýëáîç ôùí ÄéêáéùìÜôùí ôïõ Áíèñþðïõ êáé ôùí Èåìåëéùäþí Åëåõèåñéþí, ôçí ïðïßá õðÝãñáøå ç ÅëëÜäá ôï 1974. 1964: Ôï âñáâåßï Íüìðåë ÅéñÞíçò áðïíÝìåôáé óôï ìáýñï Áìåñéêáíü ðÜóôïñá ÌÜñôéí Ëïýèåñ Êéíãê. 1991: ÊáôÜñãçóç ôïõ áðáñô÷Üéíô óôç Íüôéá ÁöñéêÞ. 2000: ÈåóìïèÝôçóç ôçò ðñÜóéíçò êÜñôáò ãéá ôïõò ìåôáíÜóôåò ðïõ æïõí óôçí ÅëëÜäá» (E.Vaillant, 2002:ÉÉÉ-åóþöõëëï). Ïé ðñïóðÜèåéåò åðéóôçìüíùí (ð.÷. áíèñùðïëüãùí, êïéíùíéïëüãùí, øõ÷ïëüãùí, éóôïñéêþí êôë.) íá óõíäÝóïõí ôá öõëåôéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ìå êïéíùíéêÝò Þ êáé øõ÷ïëïãéêÝò ðáñáìÝôñïõò, ÷ñçóéìïðïéþíôáò ôá åñãáëåßá ôçò åðéóôÞìçò (üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá ôç óôáôéóôéêÞ ãéá ôïí õðïëïãéóìü ôçò äéáöïñÜò ôïõ åðéðÝäïõ íïçìïóýíçò ìåôáîý ìáýñùí êáé ëåõêþí êôë.) êáé áäéáöïñþíôáò ãéá ôéò åðéäñÜóåéò ôïõ êïéíùíéêïý ðåñéâÜëëïíôïò, êáôáôÜóóïíôáé óå áõôü ðïõ ç ðëåéïíüôçôá ôùí êïéíùíéêþí åðéóôçìüíùí áðïêáëåß «åðéóôçìïíéêü ñáôóéóìü». «Ôüóï óôçí ðñþôç äéáêÞñõîç ôçò UNESCO (1949), ðïõ óõíôÜ÷ôçêå êõñßùò áðü êïéíùíéêïýò åðéóôÞìïíåò, üóï êáé óôç äåýôåñç (1951), óôç óýíôáîç ôçò ïðïßáò óõììåôåß÷áí êáé ðïëëïß åðéóôÞìïíåò áðü ôï ÷þñï ôçò ãåíåôéêÞò êáé ôçò öõóéêÞò áíèñùðïëïãßáò, åðéóçìáßíåôáé üôé ç ëÝîç «öõëÞ» óôåñåßôáé ïõóéáóôéêïý ðåñéå÷ïìÝíïõ êáé ìå ôçí Ýííïéá áõôÞ ïé öõëåôéêÝò èåùñßåò åßíáé åðéóôçìïíéêÜ áâÜóéìåò» (Æ. Ðáðáäçìçôñßïõ, 2000:36). Äåí õðÜñ÷åé åðïìÝíùò êáìéÜ åðéóôçìïíéêÞ áðüäåéîç ðïõ íá óõíäÝåé ïðïéïäÞðïôå öõëåôéêü ÷áñáêôçñéóôéêü ìå êëçñïíïìéêÞ áíùôåñüôçôá Þ êáôùôåñüôçôá êÜðïéùí ïìÜäùí. Ãéá ôïõò êïéíùíéïëüãïõò ïé äéáìïñöùìÝíåò êïéíùíéêÝò óôÜóåéò ðïõ åðçñåÜæïõí ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí áíèñþðùí åßíáé ðåñéóóüôåñï óçìáíôéêÝò áðü ü,ôé ïé öõóéêÝò äéáöïñÝò ôïõò. ä. Óïâéíéóìüò êáé åèíéêéóìüò. Ç ëÝîç «óïâéíéóìüò» ðñïÝñ÷åôáé áðü ôï üíïìá åíüò ÃÜëëïõ öáíáôéêïý ðáôñéþôç, ôïõ ÓïâÝí (Chauvin Í.), ðïõ Ýæçóå ôçí åðï÷Þ ôïõ ÌåãÜëïõ ÍáðïëÝïíôá. Áí êáé ï óïâéíéóìüò åßíáé üñïò óõããåíéêüò ìå áõôüí ôïõ ðáôñéùôéóìïý, åíôïýôïéò ïé äýï üñïé äåí ôáõôßæïíôáé. Ï ðáôñéùôé-

óìüò áðïôåëåß ôçí áíéäéïôåëÞ áãÜðç êÜðïéïõ ðñïò ôçí ðáôñßäá, ç ïðïßá ìðïñåß íá åßíáé ôüóï ìåãÜëç, þóôå íá ôïí ïäçãÞóåé ùò ôçí õðÝñôáôç èõóßá, äçëá-

Å10.9 Êáñéêáôïýñá ôïõ Í. ÓïâÝí (E. Sorel, Making the world safe for hypocrisy, The Swallow Press, Chicago, 1972).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 205

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò äÞ ôç èõóßá ôçò æùÞò ôïõ ãé’ áõôÞí. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ï óïâéíéóìüò Ý÷åé ôçí Ýííïéá ôçò öáíáôéêÞò öéëïðáôñßáò. Ï öáíáôéóìüò åßíáé áõôüò ðïõ äéáöïñïðïéåß ðïéïôéêÜ ôéò äýï Ýííïéåò. Ï óïâéíéóôÞò, ëüãù ôïõ öáíáôéóìïý ôïõ, áéóèÜíåôáé ðåñéöñüíçóç ãéá ôá ðïëéôéóìéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ Üëëùí ëáþí. Ï åèíéêéóìüò ïñßæåôáé ùò ç öáíáôéêÞ åîýìíçóç êÜèå üøçò ôçò åèíéêÞò æùÞò, êáèþò êáé ç õðïôßìçóç êáé êáôáðïëÝìçóç êÜèå îÝíïõ óôïé÷åßïõ. ¸ôóé, áíáãïñåýåé ôçí áöïóßùóç óôï ïéêåßï Ýèíïò óå õðÝñôáôç çèéêÞ õðï÷ñÝùóç. Óôï üíïìÜ ôïõ ìðïñåß Ýíáò Üíèñùðïò íá óêïôþóåé áêüìç êáé ôïõò óõããåíåßò ôïõ, ôïõò ößëïõò Þ ôïõò ãåßôïíÝò ôïõ, üðùò äåß÷íïõí ïé ðåñéðôþóåéò ðñüóöáôùí åìöýëéùí óõãêñïýóåùí (ð.÷. Ãéïõãêïóëáâßá).

ÓçìáíôéêÝò ðñïóùðéêüôçôåò ðïõ Ýèåóáí ôç æùÞ ôïõò óôçí õðçñåóßá ôùí ëáþí ôïõò êáé óôçí êáôáðïëÝìçóç ôïõ ñáôóéóìïý ÌÜñôéí Ëïýèåñ Êéíãê (1929-1968) Áìåñéêáíüò éåñÝáò, ìåãÜëïò ìá÷çôÞò êáôÜ ôïõ ñáôóéóìïý. ÐÞñå ôï âñáâåßï Íüìðåë ÅéñÞíçò ôï 1964. ¸ëåãå: «¸÷ù Ýíá üíåéñï: ìéá ìÝñá ôá ðáéäéÜ ìïõ èá æïõí óå áõôü ôï Ýèíïò ÷ùñßò íá ôá êñßíïõí áðü ôï ÷ñþìá ôïõ äÝñìáôüò ôïõò, áëëÜ áðü ôçí ðïéüôçôá ôïõ ÷áñáêôÞñá ôïõò». ÄïëïöïíÞèçêå ôï 1968. ÍÝëóïí ÌáíôÝëá (ãåíí. ôï 1918) Ðñþôïò åëåýèåñïò ðñüåäñïò ôçò Íüôéáò ÁöñéêÞò (1991). Ç Íüôéá ÁöñéêÞ áðü ôï 1948 åß÷å ñáôóéóôéêÞ äéêôáôïñßá, ãíùóôÞ ùò áðáñô÷Üéíô (ï êáèÝíáò ÷ùñéóôÜ). Ç ëåõêÞ ìåéïøçößá åêìåôáëëåõüôáí ôï ìáýñï ðëçèõóìü ìå ôïí ðéï Üãñéï ôñüðï. Ï ÌáíôÝëá Ýìåéíå óôç öõëáêÞ 26 ÷ñüíéá ëüãù ôçò äñÜóçò ôïõ åíáíôßïí ôïõ êáèåóôþôïò. Áðåëåõèåñþèçêå ôï 1990 êáé îåêßíçóå óõíïìéëßåò ìå ôïí ðñüåäñï Íôå Êëåñê, ìå ôïí ïðïßï ìïéñÜóôçêå ôï âñáâåßï Íüìðåë ÅéñÞíçò ôï 1993.

205

10.2.2 Ôá áßôéá êáé ïé óõíÝðåéåò ôçò ðñïêáôÜëçøçò êáé ôïõ ñáôóéóìïý ÕðÜñ÷ïõí äéÜöïñåò èåùñßåò ãéá ôá áßôéá ôçò ðñïêáôÜëçøçò êáé ôïõ ñáôóéóìïý. ¢ëëåò áðü áõôÝò äßíïõí Ýìöáóç óå êïéíùíéêïýò, Üëëåò óå ïéêïíïìéêïýò êáé Üëëåò óå øõ÷ïäõíáìéêïýò ðáñÜãïíôåò.

á. ÊïéíùíéêÜ áßôéá ÌÝóù ôçò êïéíùíéêÞò åêìÜèçóçò, ðïõ ðñáãìáôïðïéåßôáé ìå ôç äéáäéêáóßá ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò, ïé ðñïêáôáëÞøåéò ìåôáäßäïíôáé áðü ãåíéÜ óå ãåíéÜ, üðùò êáé Üëëåò óõíÞèåéåò êáé óõìðåñéöïñÝò (âë. êåöÜëáéï 3). Ç åðáíÜëçøç êáé ç óõíÞèåéá ùò ìç÷áíéóìïß ìåôáâßâáóçò ôùí ðñïêáôáëÞøåùí Ý÷ïõí âáñýíïõóá óçìáóßá. ÓõíÞèùò ïé ðñïêáôáëÞøåéò åêöñÜæïíôáé óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïãÝíåéáò, ôïõ ó÷ïëåßïõ Þ ôùí Ì.Ì.Å. ÌÝóá áðü ôá ðáñáìýèéá, ôéò éóôïñßåò, ôïõò óõìâïëéóìïýò, ôá ðñüôõðá êáé ôá íïÞìáôá ôï Üôïìï ó÷çìáôßæåé ôéò ðñþôåò éäÝåò ãéá ôïí Üëëïí. Óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïãÝíåéáò äéáìïñöþíïíôáé ôá ðñþôá óôåñåüôõðá: «ÖÜå ôï öáãçôü óïõ, ãéáôß èá óå ðÜñåé ï...». Ôï ó÷ïëåßï äéáìïñöþíåé ôá âáóéêÜ óôïé÷åßá ôçò åèíéêÞò ôáõôüôçôáò êáé åðçñåÜæåé ôçí åéêüíá ôïõ áôüìïõ ãéá ôïí Üëëïí. Áí óôç äéäáêôéêÞ ýëç ôùí ìáèçìÜôùí ðáñïõóéÜæåôáé ï «äéáöïñåôéêüò Üëëïò», ùò å÷èñüò Þ ùò ößëïò, ùò áðåéëÞ Þ ùò êáëüò ãåßôïíáò, ôüôå ïé åéêüíåò ðïõ èá åããñáöïýí óôç óõíåßäçóç ôùí ðáéäéþí èá Ý÷ïõí ôï áíÜëïãï ðåñéå÷üìåíï êáé ôéò áíÜëïãåò åðéäñÜóåéò. ÁõôÝò ïé åããåãñáììÝíåò óôç óõíåßäçóç ðáñáóôÜóåéò åßíáé ðïõ ðñïóäéïñßæïõí ôç óôÜóç ìáò áðÝíáíôé óå Üôïìá Þ ïìÜäåò êáé ìáò ïäçãïýí óôï íá áðïêëåßïõìå Þ íá óõìðåñéëáìâÜíïõìå óôéò óõíáíáóôñïöÝò ìáò üëïõò áõôïýò ðïõ åßíáé «äéáöïñåôéêïß» ùò ðñïò ôï öýëï, ôçí åèíüôçôá Þ ôç èñçóêåßá, áíÜëïãá ðÜíôá ìå ôï ðåñéå÷üìåíï ôçò ðñïêáôÜëçøçò.

â. ÏéêïíïìéêÜ áßôéá Ç èåùñßá óôçí ïðïßá óôçñßæåôáé ï ñáôóéóìüò åßíáé ç äéÜêñéóç ôùí öõëþí óå áíþôåñåò êáé êáôþôåñåò. Ç éäÝá ôçò öõëÞò åìöáíßóôçêå óôçí Åõñþðç óôéò áñ÷Ýò ôïõ 16ïõ áéþíá ìå ôçí áíáêÜëõøç ôïõ ÍÝïõ Êüóìïõ. Ïé áðïéêéïêñÜôåò êáëëéÝñãçóáí ôçí éäÝá üôé ïé éèáãåíåßò åßíáé êáôþôåñá üíôá, äéüôé áõôü íïìéìïðïéïýóå ôçí åêìåôÜëëåõóç ôïõ öõóéêïý ðëïýôïõ ôùí áðïéêéþí êáé ôçí õðïäïýëùóç ôùí êáôïßêùí ôïõò. Ìå ôï ßäéï óêåðôéêü


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 206

Êïéíùíéïëïãßá

206 Ýãéíå ç õðïäïýëùóç êáé ç ìåôáöïñÜ ôùí ìáýñùí áðü ôçí ÁöñéêÞ óôéò íüôéåò ðïëéôåßåò ôùí Ç.Ð.Á. Êïéíü óçìåßï ôùí öõëåôéêþí èåùñéþí åßíáé üôé ðñïóäßäïõí êïéíùíéêÞ óçìáóßá óå ïñéóìÝíá âéïëïãéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôùí áíèñþðéíùí ïìÜäùí ôá ïðïßá èåùñïýí ùò áðïäåéêôéêü óôïé÷åßï ãéá ôçí êáôÜôáîÞ ôïõò óå áíþôåñåò Þ êáôþôåñåò öõëÝò. ¸ôóé ï óôü÷ïò ôïõ ñáôóéóìïý åßíáé íá óôçñßîåé ó÷Ýóåéò áíéóüôçôáò êáé åêìåôÜëëåõóçò (ð.÷. ï ×ßôëåñ, áí êáé èåùñïýóå ôïõò ÁóéÜôåò êáôþôåñïõò, åîáéñïýóå ôïõò ÉÜðùíåò, åðåéäÞ ôïõò ÷ñåéáæüôáí ùò óõììÜ÷ïõò óôïí ðüëåìï!). Óýìöùíá ìå ôç èåùñßá ôçò óýãêñïõóçò, ç ðñïêáôÜëçøç åíäõíáìþíåé ôïí êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêü áðïêëåéóìü ôùí ïìÜäùí ðïõ ìåéïíåêôïýí, éäßùò óå ðåñéüäïõò ïéêïíïìéêÞò ýöåóçò êáé ïéêïíïìéêïý áíôáãùíéóìïý. ¸ôóé, ãéá ðáñÜäåéãìá, ç ðñïêáôÜëçøç Ýíáíôé ôïõ ïéêïíïìéêïý ìåôáíÜóôç åíôåßíåôáé óå ðåñéüäïõò ïéêïíïìéêÞò êñßóçò êáé áýîçóçò ôçò áíåñãßáò, êáôÜ ôéò ïðïßåò êñßíåôáé «áíåðéèýìçôïò». ãéáôß õðïôßèåôáé üôé «ðáßñíåé ôéò äïõëåéÝò» áðü ôïõò íôüðéïõò åñãáæüìåíïõò.

«¼ëåò ïé åèíéêÜ óõãêñïôçìÝíåò êïéíùíßåò áíáãêÜæïíôáé, ...íá “õðïäå÷èïýí” Þ íá áíå÷èïýí Ýíá äéáñêþò áõîáíüìåíï áñéèìü “îÝíùí”, ðïõ ôïõò åíóùìáôþíïõí ùò ðñïò ôçí ðñáêôéêÞ ôïõò ëïãéêÞ, áëëÜ ü÷é ùò ðñïò ôéò åîùôåñéêÝò ðïëéôéóôéêÝò ôïõò óõìðåñéöïñÝò. Ïé îÝíïé áõôïß Ý÷ïõí, Þ åîáíáãêÜæïíôáé íá áðïêôÞóïõí, áêñéâþò ôéò ßäéåò èåìåëéáêÝò ïéêïíïìéêÝò óõìðåñéöïñÝò ìå ôïõò íôüðéïõò, ôïõò ïðïßïõò êáé áíôáãùíßæïíôáé ìå Üíéóïõò ìåí üñïõò, áëëÜ ìå ðáñüìïéá üðëá. Ïé “Üëëïé”, ðïõ äéáêñßíïíôáé áðü ôï ÷ñþìá ôïõ äÝñìáôüò ôïõò, ôç ãëþóóá ôïõò Þ ôç èñçóêåßá ôïõò åãêáèßóôáíôáé óå ïëïÝíá ìåãáëýôåñïõò áñéèìïýò óôçí “åèíéêޔ åðéêñÜôåéá, êáé ìåèïäåýïõí ôçí åðéâßùóÞ ôïõò ìå ôïí ßäéï ôñüðï üðùò êáé ïé éèáãåíåßò. Óå ðåñéüäïõò êñßóçò, áíåñãßáò êáé áýîïõóáò áíáóöÜëåéáò åßíáé ëïéðüí öõóéêü íá áðïôåëÝóïõí ôïõò áðü ìç÷áíÞò áðïäéïðïìðáßïõò ôñÜãïõò*. Êáé ìÜëéóôá ìå ôï åðé÷åßñçìá üôé áíÞêïõí óå äéáöïñåôéêïýò ðïëéôéóìïýò » (Ê. ÔóïõêáëÜò, 1998:27).

ã. Øõ÷ïäõíáìéêÜ áßôéá Óõ÷íÜ ïé äéáöïñåôéêïß «Üëëïé» ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ùò åîéëáóôÞñéá èýìáôá. ÓõíÞèùò áõôü ãßíåôáé, üôáí êÜðïéåò êïéíùíéêÝò ïìÜäåò óôñÝöïõí ôçí åðéèåôéêüôçôÜ ôïõò ðñïò Üëëåò ïé ïðïßåò äåí Ý÷ïõí ó÷Ýóç ìå ôá âáèýôåñá áßôéá ôçò åðéèåôéêüôçôáò áõôÞò. Óôïõò äéáöïñåôéêïýò «Üëëïõò» öïñôþíïõìå áóõíåßäçôá üëá ôá äåéíÜ ôçò æùÞò ìáò, üðùò ïé Åâñáßïé ôçò ÐáëáéÜò ÄéáèÞêçò (Ëåõôéêüí, 16:20-22) öüñôùóáí óôïí ôñÜãï ôéò áìáñôßåò ôïõò êáé ôïí îáðüóôåéëáí óôï äÜóïò («áðïäéïðïìðáßïò ôñÜãïò*»). ÌåôáèÝôïõìå äçëáäÞ, ìÝóù ôïõ ìç÷áíéóìïý Üìõíáò (âë.êåöÜëáéï 3), ôçí åõèýíç ãéá ôç èÝóç ìáò, óå ìéá ïìÜäá ðïõ âñßóêåôáé óå äõóìåíÝóôåñç êáôÜóôáóç áðü ôç äéêéÜ ìáò êáé áõôü ôï êÜíïõìå ëüãù ôùí óôåñåüôõðùí ðïõ ìáò åìðïäßæïõí íá óêåöôïýìå ëïãéêÜ. «...ï áðïäéïðïìðáßïò ôñÜãïò äåí åßíáé Ýíá ðñáãìáôéêü ðñüóùðï áëëÜ Ýíáò ôýðïò Þ, üðùò èá Þèåëå Ýíáò øõ÷áíáëõôÞò, ìéá ìåôáâéâáóôéêÞ öéãïýñá óôçí ïðïßá ðñïâÜëëåé ï ðáñáôçñçôÞò ôïõò äéêïýò ôïõ öüâïõò (Þ åëðßäåò)...» (T. Szasz, 1983:121). Óýìöùíá ìå ôç âéâëéïãñáößá, ôá óôåñåüôõðá êáé ç ðñïêáôÜëçøç ðïõ Ý÷ïõí ùò âÜóç ôá øõ÷ïäõíáìéêÜ áßôéá êáé ôçí áõôáñ÷éêÞ ðñïóùðéêüôçôá - óå áíôßèåóç ìå áõôÜ ðïõ âáóßæïíôáé óå ïéêïíïìéêÜ áßôéá Þ óå ëÜèïò ðëçñïöïñßåò- åßíáé áõôÜ ðïõ áíôéóôÝêïíôáé ðåñéóóüôåñï óå ïðïéáäÞðïôå ðñïóðÜèåéá áëëáãÞò.

ä. ÓõíÝðåéåò ôùí ðñïêáôáëÞøåùí êáé ôïõ ñáôóéóìïý Ïé ðñïêáôáëÞøåéò, ðïõ óôçñßæïíôáé óôá óôåñåüôõðá, Ý÷ïõí ôç äýíáìç íá õðåñáðëïõóôåýïõí êáé íá äéáóôñåâëþíïõí ôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá, ãé’ áõôü êáé åìðïäßæïõí ôçí áíôéêåéìåíéêÞ åêôßìçóç ôçò êáôÜóôáóçò. Ïé åðéðôþóåéò ôçò ðñïêáôÜëçøçò êáé ôïõ ñáôóéóìïý åßíáé: • Ç äõóìåíÞò äéÜêñéóç Ýíáíôé áôüìùí Þ ïìÜäùí, ç ïðïßá åêäçëþíåôáé ìå ôïí Üíéóï ôñüðï ìåôá÷åßñéóçò åíüò áôüìïõ áðü êÜðïéï Üëëï åîáéôßáò ôçò äéáöïñåôéêüôçôÜò ôïõ. • Ç ðåñéèùñéïðïßçóç êáé ï êïéíùíéêüò áðïêëåéóìüò ôùí «äéáöïñåôéêþí» êïéíùíéêþí ïìÜäùí. • Ïé âßáéåò óõãêñïýóåéò áíÜìåóá óå ïìÜäåò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 207

207

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

10.3. Ðüëåìïò, ôñïìïêñáôßá: ìïñöÝò, áßôéá êáé óõíÝðåéåò Ïé âßáéåò óõãêñïýóåéò ðïõ ãíþñéóå Þ ãíùñßæåé ìÝ÷ñé óÞìåñá ç áíèñùðüôçôá, åßôå ìå ôç ìïñöÞ ôïõ ðïëÝìïõ åßôå ìå ôç ìïñöÞ ôñïìïêñáôéêþí åðéèÝóåùí, áðáó÷ïëïýí ôçí êáèçìåñéíüôçôá üëùí óôçí ðáãêïóìéïðïéçìÝíç êïéíùíßá óôçí ïðïßá æïýìå êáé áíáäåéêíýïõí ôçí áíáãêáéüôçôá áíôéìåôþðéóçò ôùí óõãêñïýóåùí áõôþí ôüóï óå êïéíùíéêü üóï êáé óå ðïëéôéêü åðßðåäï. Ïé äéåèíåßò ïñãáíéóìïß, ïé ïñãáíþóåéò ôùí ðïëéôþí, ôá êéíÞìáôá åéñÞíçò óôïí êüóìï áñèñþíïõí ôïí áíôßëïãü ôïõò Ýíáíôé ôùí êñáôéêþí åðéëïãþí.

«Ðüëåìïò óçìáßíåé íá óêïôþíïíôáé ìåôáîý ôïõò Üíèñùðïé ðïõ äå ãíùñßæïõí ï Ýíáò ôïí Üëëïí ãéá ôá óõìöÝñïíôá áíèñþðùí ðïõ ãíùñßæïíôáé ìåôáîý ôïõò, áëëÜ äåí áëëçëïóêïôþíïíôáé (Paul Ambroise Valery)» (Æ. Ðáðáäçìçôñßïõ, 2000:250).

10.3.1 Ðüëåìïò Ðüëåìïò åßíáé ç ïñãáíùìÝíç óýññáîç ìåôáîý êñáôþí Þ êïéíùíéêþí ïìÜäùí (åíôüò ôùí êñáôþí) ìå óôü÷ï ôçí êáôÜêôçóç åäÜöïõò êáé ðëïõôïðáñáãùãéêþí ðçãþí Þ ôçí éäåïëïãéêÞ åðéêñÜôçóç. Áðïôåëåß ìéá áêñáßá ìïñöÞ âßáò, óôï ðëáßóéï ôçò ïðïßáò êÜèå ðëåõñÜ åðéäéþêåé íá åðéâÜëåé ôç èÝëçóÞ ôçò óôçí Üëëç. Óõíåðþò ìéá âáóéêÞ ôáîéíüìçóç ôùí ðïëÝìùí, ìåôáîý Þ åíôüò ôùí êñáôþí, âáóßæåôáé óå ãåùãñáöéêÜ Þ éäåïëïãéêÜ êñéôÞñéá. Óýìöùíá ìå Üëëç ôáîéíüìçóç, ïé ðüëåìïé ìðïñïýí íá äéáêñéèïýí ùò ðñïò ôïõò óêïðïýò êáé ôá êßíçôñá áõôþí ðïõ ôïõò ðñïêáëïýí óå êáôáêôçôéêïýò, èñçóêåõôéêïýò, åèíéêïáðåëåõèåñùôéêïýò, êïéíùíéêï-åðáíáóôáôéêïýò, áìõíôéêïýò Þ åðéèåôéêïýò ðïëÝìïõò. ¼ìùò ç ôáîéíüìçóç åíüò ðïëÝìïõ óõíéóôÜ óõ÷íÜ Ýíá ðïëýðëïêï åã÷åßñçìá, äéüôé åîáñôÜôáé áðü ôï ðïéïò åðé÷åéñåß ôçí ôáîéíüìçóç êáé ôï ÷áñáêôçñéóìü ôïõ. Åðßóçò, ôá êßíçôñá åìðëïêÞò ìðïñåß íá åßíáé ðïëëÜ êáé äéáöïñåôéêÜ ãéá ôïõò ðñùôáãùíéóôÝò.

á. Ïé âßáéåò óõãêñïýóåéò ìåôáîý êñáôþí Ï êáôáêôçôéêüò ðüëåìïò áðïóêïðåß óôçí êáôÜêôçóç åäáöþí êáé ôùí ðëïõôïðáñáãùãéêþí ðçãþí ôïõò êáé áðïôåëåß ôçí ðëåéïíüôçôá ôùí ðïëÝìùí ìåôáîý êñáôþí óôçí éóôïñßá ôçò áíèñùðüôçôáò. Åäþ èá ðñÝðåé íá åíôá÷èïýí ôüóï ïé åêóôñáôåßåò ðïõ ïñãáíþíïíôáí áðü ôéò áõôïêñáôïñßåò ôçò áñ÷áéüôçôáò ùò ôï 18ï áéþíá (ð.÷. ÌÝãáò ÁëÝîáíäñïò, ÑùìáúêÞ, ÂõæáíôéíÞ, ÏèùìáíéêÞ Áõôïêñáôïñßá) üóï êáé ïé ðïëåìéêÝò óõññÜîåéò êáôÜ ôï ðñþôï Þìéóõ ôïõ 20ïý áéþíá (Á´ êáé ´ Ðáãêüóìéïò Ðüëåìïò êôë.). Ç ÷ñÞóç ôçò ðõñçíéêÞò åíÝñãåéáò ãéá óôñáôéùôéêïýò óêïðïýò êáé ï áíôáãùíéóìüò ôùí êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêþí óõóôçìÜôùí (óïóéáëéóìüò-êáðéôáëéóìüò) ìåôÝâáëáí ôï ðåñéå÷üìåíï ôùí ðïëÝìùí ìå ôçí ðñïóèÞêç éäåïëïãéêþí êéíÞôñùí óôéò óõññÜîåéò ìåôáîý ôùí êñáôþí. Ï åèíéêïáðåëåõèåñùôéêüò ðüëåìïò Ý÷åé ùò óêïðü ôçí áíåîáñôçóßá ôïõ Ýèíïõò-êñÜôïõò ðïõ âñßóêåôáé õðü îÝíç êáôï÷Þ. Áöåôçñßá ôïõ åßíáé ç åèíéêÞ áöýðíéóç ôïõ ëáïý, ï ïðïßïò ïäçãåßôáé óå âßáéç áíôéðáñÜèåóç ìå ôïí êáôáêôçôÞ ãéá ôçí áíåîáñôçôïðïßçóÞ ôïõ. Ïé åèíéêïáðåëåõèåñùôéêïß áãþíåò ðáñáôçñïýíôáé ìåôÜ ôç ÃáëëéêÞ ÅðáíÜóôáóç. ÊáôÜ ôïí 20ü áéþíá Ýíáò óçìáíôéêüò áñéèìüò ÷ùñþí áðÝêôçóå ôçí áíåîáñôçóßá ôïõ ìå åèíéêïáðåëåõèåñùôéêïýò áãþíåò åíáíôßïí ôùí áðïéêéïêñáôþí. Ðáñáäåßãìáôá åèíéêïáðåëåõèåñùôéêþí ðïëÝìùí õðÜñ÷ïõí ðïëëÜ üðùò: ÅëëÜäá (1821), Éíäßá (1949), ÂéåôíÜì (1954), Áëãåñßá (1962), Ðáëáéóôßíç (áãþíáò ðïõ äéáñêåß áðü ôï 1920 ìÝ÷ñé óÞìåñá).

Åéê. 10.10 Ðüëåìïò óôï ÉñÜê: êáôÜêôçóç ôçò ÷þñáò êáé ôùí ðëïõôïðáñáãùãéêþí ðçãþí Þ áðåëåõèÝñùóç ôïõ Éñáêéíïý ëáïý; (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Áèçíáúêïý Ðñáêôïñåßïõ ÅéäÞóåùí).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:33

Page 208

Êïéíùíéïëïãßá

208

Åéê. 10.11 Ìá÷Üôìá ÃêÜíôé (1869-1948): ÐñùôåñãÜôçò ôçò ìç âßáò êáé çãåôéêÞ öõóéïãíùìßá ôùí Éíäþí óôïí áãþíá êáôÜ ôçò âñåôáíéêÞò áðïéêéïêñáôßáò (Microsoft Encarta97 Encyclopedia).

Ï èñçóêåõôéêüò ðüëåìïò åßíáé Ýíáò ôýðïò ðïëÝìïõ ðïõ óôçñßæåôáé óôï öáíáôéóìü ôùí ïìÜäùí ìå äéáöïñåôéêÝò èñçóêåõôéêÝò ðåðïéèÞóåéò, ðßóù üìùò áðü ôéò ïðïßåò õðïêñýðôïíôáé óõ÷íÜ ïéêïíïìéêÜ êáé ðïëéôéêÜ êßíçôñá. Ðáñáäåßãìáôá èñçóêåõôéêþí ðïëÝìùí åßíáé ïé óôáõñïöïñßåò ôï Ìåóáßùíá, ï ôñéáêïíôáåôÞò ðüëåìïò (1618-1648) ìåôáîý ôùí ðñïôåóôáíôéêþí ðñéãêéðÜôùí êáé ôùí êáèïëéêþí çãåôþí/åêðñïóþðùí ôçò Áãßáò ÑùìáúêÞò Áõôïêñáôïñßáò êôë. Ç ðéï ðñüóöáôç ðåñßðôùóç ôçò Â. Éñëáíäßáò ìå ôç äéáìÜ÷ç ìåôáîý äéáìáñôõñïìÝíùí êáé êáèïëéêþí, ðïõ Ý÷åé ôéò ñßæåò ôçò óôïõò ìåóáéùíéêïýò èñçóêåõôéêïýò ðïëÝìïõò, Ý÷åé êáé Ýíôïíá ðïëéôéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ. Ç åðßôåõîç óõìöùíßáò åéñÞíçò ìåôáîý ÇíùìÝíïõ Âáóéëåßïõ1 êáé Éñëáíäßáò ôï 1998 áðïôåëåß ìéá èåôéêÞ åîÝëéîç ãéá ôçí ðéï óýã÷ñïíç èñçóêåõôéêÞ äéáìÜ÷ç.

â. Ïé âßáéåò óõãêñïýóåéò åíôüò ôùí óõíüñùí ôùí êñáôþí (åðáíÜóôáóç, åìöýëéïò ðüëåìïò) Ï 20üò áéþíáò ÷áñáêôçñßæåôáé ùò áéþíáò ôùí åðáíáóôÜóåùí. ÅðáíÜóôáóç óçìáßíåé ñÞîç ìå ôçí êñáôïýóá êïéíùíéêïïéêïíïìéêÞ ôÜîç ðñáãìÜôùí. Ç ÏêôùâñéáíÞ ÅðáíÜóôáóç óôç Ñùóßá (1917) êáé ç ÊéíåæéêÞ ÅðáíÜóôáóç (1949) Ý÷ïõí âáñýíïõóá éóôïñéêÞ óçìáóßá, ãéáôß ïñéïèåôïýí ìåãÜëåò áëëáãÝò ãéá üëï ôïí êüóìï. Ï åìöýëéïò ðüëåìïò äéåîÜãåôáé ìåôáîý áíôéðÜëùí ðïõ óõíõðÜñ÷ïõí óôïí ßäéï ãåùãñáöéêü ÷þñï (ïìïåèíþí), ìå óôü÷ï ôçí êáôÜêôçóç ôçò ðïëéôéêÞò åîïõóßáò. Ðáñáäåßãìáôá åìöýëéùí ðïëÝìùí Ý÷ïõìå ôüóï óôçí ÅëëÜäá (1945-1949), ìå äéá÷ùñéóìü ôùí ÅëëÞíùí óôç âÜóç ôïõ ðïëéôéêïý ôïõò öñïíÞìáôïò («êïììïõíéóôÝò» êáé «åèíéêüöñïíåò»), üóï êáé óôçí Éóðáíßá (1936-1939), ìå áíôßðáëåò ïìÜäåò ôïõò «äçìïêñáôéêïýò» êáé ôïõò «öáóßóôåò». 1ÐåñéëáìâÜíåé Áããëßá, Óêïôßá, Ïõáëßá êáé Â. Éñëáíäßá

Ïé åìöýëéïé ðüëåìïé ëáìâÜíïõí óçìáíôéêÝò ðïëéôéêïêïéíùíéêÝò äéáóôÜóåéò êáé óõíÞèùò õðïêñýðôïõí ïéêïíïìéêÜ óõìöÝñïíôá. Ðñüóöáôá ðáñáäåßãìáôá áðïôåëïýí ïé åìöýëéïé ðüëåìïé óôï Åë Óáëâáäüñ (1991, Óõìöùíßá ÅéñÞíçò), óôç ÑïõÜíôá (1994, ìåôáîý ôùí öõëþí ×ïýôïõ êáé Ôïýôóé, êáôÜ ôïí ïðïßï óêïôþèçêáí 500.000 Ôïýôóé), óôç Âïóíßá-Åñæåãïâßíç (1995).

ã. Ôá áßôéá ôùí ðïëÝìùí Ôá áßôéá, ïé áöïñìÝò êáé ïé ðáñÜãïíôåò ôïõ ðïëÝìïõ äéáöïñïðïéïýíôáé áíÜëïãá ìå ôçí êïéíùíßá êáé ôç ÷ñïíéêÞ ðåñßïäï óôçí ïðïßá áíáöåñüìáóôå. Ïé èåùñßåò ðïõ áíáðôý÷èçêáí ðïéêßëëïõí êáé äßíïõí Ýìöáóç óå åðéìÝñïõò óôïé÷åßá ðïõ ðñïîåíïýí ôéò ðïëåìéêÝò óõãêñïýóåéò. Óýìöùíá ìå ìéá ðñþôç èåùñçôéêÞ Üðïøç, ï ðüëåìïò èåùñåßôáé áðïôÝëåóìá ôçò åðéèåôéêÞò öýóçò êáé ôùí åíóôßêôùí ôïõ áíèñþðïõ, ôçò áíÜãêçò ôïõ íá åðéâëçèåß, íá åðéêñáôÞóåé óôï Ýäáöïò êáé óôïí áãþíá åðéâßùóçò êáé êõñéáñ÷ßáò Ýíáíôé Üëëùí ïìÜäùí (ð.÷. öõëþí, åèíþí, êñáôþí). Ç ðñïóðÜèåéá åðéóôçìüíùí íá åîçãÞóïõí ôïí ðüëåìï êáé ôéò óõãêñïýóåéò ìåôáîý áíèñþðùí ìå áíáãùãÞ óå âéïëïãéêÜ áßôéá (Ýíóôéêôá êáé Ýìöõôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ) åíôÜóóåôáé óå Ýíáí åéäéêüôåñï êëÜäï ôçò êïéíùíéïëïãßáò, ôç âéïêïéíùíéïëïãßá, ðïõ äåí Ý÷åé ðïëëïýò ïðáäïýò ìåôáîý ôùí óýã÷ñïíùí êïéíùíéïëüãùí. Áíôßèåôá, ãéá ôç óýã÷ñïíç êïéíùíéïëïãßá ï ðüëåìïò äåí Ý÷åé êáìßá ó÷Ýóç ìå Ýíóôéêôá Þ Ýìöõôá óôïí Üíèñùðï ÷áñáêôçñéóôéêÜ êáé ïñìÝò. Ïé ñßæåò ôïõ ðïëÝìïõ èá ðñÝðåé íá áíáæçôçèïýí óôïí ðïëéôéóìü, ôçí êïõëôïýñá, ôá óýìâïëá, ôéò áîßåò, ôéò óôÜóåéò, ðïõ ìáèáßíïíôáé áðü ôïõò áíèñþðïõò ìÝóù ôçò ðñùôïãåíïýò êáé ôçò äåõôåñïãåíïýò êïéíùíéêïðïßçóçò, êáèþò êáé óôá óõìöÝñïíôá ôùí áíèñþðùí êáé ôùí äéÜöïñùí êïéíùíéêþí ïìÜäùí, ôÜîåùí êáé êñáôþí. Åéäéêüôåñá ç õðåñÜóðéóç Þ ç ôÜóç åðÝêôáóçò ôùí ïéêïíïìéêþí óõìöåñüíôùí äåí Ýðáøå ðïôÝ íá áðïôåëåß


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 209

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò ôç âáèýôåñç áéôßá ôïõ ðïëÝìïõ. Óôï ðñüóöáôï ðáñåëèüí ïé áéôßåò áõôÝò õðïãñáììßóôçêáí ôüóï áðü ôïõò êëáóéêïýò ìáñîéóôÝò, ðïõ åðéóÞìáíáí ôá ïéêïíïìéêÜ áßôéá ôïõ éìðåñéáëéóìïý (ð.÷. éäéïðïßçóç ðëïõôïðáñáãùãéêþí ðçãþí, Üíïéãìá íÝùí áãïñþí ãéá âéïìç÷áíéêÜ ðñïúüíôá, ïéêïíïìéêÞ ýöåóç óôç «ìçôñüðïëç»), üóï êáé áðü ôïõò íåüôåñïõò ìåëåôçôÝò, ðïõ åðéóÞìáíáí ôç äéáðëïêÞ ìåôáîý ïéêïíïìéêÞò (âéïìç÷áíßáò üðëùí), ðïëéôéêÞò êáé óôñáôéùôéêÞò çãåóßáò ôùí êñáôþí.

«Ï ðüëåìïò, óáí ïìáäéêü êïéíùíéêü öáéíüìåíï, äçìéïõñãÞèçêå áðü ôïí êáéñü ðïõ ï Üíèñùðïò, áðü ôçí êáôÜóôáóç ôçò ðñùôüãïíçò êïéíï÷ôçìïóýíçò Þ ôçò áíõðáñîßáò ôçò éäéïêôçóßáò, ðÝñáóå óôïí êáôáìåñéóìü ôçò äïõëåéÜò, óôçí éäéïêôçóßá ôùí ìÝóùí êáé óôçí éäéïðïßçóç ôùí ðñïúüíôùí ôçò ðáñáãùãÞò êáé óôçí êïéíùíéêÞ äéáöïñïðïßçóç...» (Ä. Ãëçíüò, 1976:79).

«Ïé ðüëåìïé ôïõ 20ïý áéþíá ÷ñåþíïíôáé êáôÜ êáíüíá óôï ìéëéôáñéóìü*, óôïí áõôáñ÷éóìü, óôïí áêñáßï åèíéêéóìü, óôï öáóéóìü, óôï ñáôóéóìü êáé ôïí éìðåñéáëéóìü*» (Ã. ÐÜó÷ïò, 2004:626).

209

ä. ÓõíÝðåéåò ôùí ðïëÝìùí Óôéò óçìáíôéêüôåñåò óõíÝðåéåò ôùí ðïëÝìùí óõãêáôáëÝãïíôáé: •ç áðþëåéá ôçò æùÞò åêáôïììõñßùí áíèñþðùí (ð.÷. B´ Ðáãêüóìéïò Ðüëåìïò), •ï èÜíáôïò ìéêñþí ðáéäéþí êáé ç ÷ñçóéìïðïßçóç áíçëßêùí ùò óôñáôéùôþí óå ðïëëÝò ÷þñåò óôïí êüóìï, •ç åìöÜíéóç áóôÝãùí êáé ðñïóöýãùí (ð.÷. åìöýëéåò óõññÜîåéò óôçí ÁöñéêÞ), •ïé ôñáõìáôéêÝò åìðåéñßåò ôùí áìÜ÷ùí êáé ôùí óôñáôéùôþí, ðïõ ôïõò «óçìáäåýïõí» óôï õðüëïéðï ôçò æùÞò ôïõò (ð.÷. ðüëåìïò ôïõ ÂéåôíÜì), •ç êáôáóôñïöÞ ôùí ðåñéïõóéáêþí óôïé÷åßùí ôùí áôüìùí, áëëÜ êáé ôùí ðëïõôïðáñáãùãéêþí ðçãþí ôùí êñáôþí (ð.÷. ðüëåìïò óôï ÉñÜê).

Åéê.10.12 ÐáéäéÜ-óôñáôéþôåò:ìéá áðü ôéò óêïôåéíüôåñåò ðôõ÷Ýò ôïõ ðïëÝìïõ (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Ñüéôåñ).

Ç ïäýíç ôïõ ðïëÝìïõ

Åéê.10.13á ÌÜíåò áãíïïýìåíùí ÅëëÞíùí êáé Åëëçíïêõðñßùí áðü ôçí ôïõñêéêÞ åéóâïëÞ óôçí Êýðñï ôï 1974 (Éóôïñßá ôïõ íÝïõ Åëëçíéóìïý, 1770-2000, ôüìïò 10ïò, ôåý÷ïò 4ï, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá). Åéê.10.13â Áíáæçôþíôáò óôÞñéãìá ìåôÜ ôïõò âïìâáñäéóìïýò óôçí ðñþçí Ãéïõãêïóëáâßá (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï Áèçíáúêïý Ðñáêôïñåßïõ ÅéäÞóåùí).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 210

210

Êïéíùíéïëïãßá

¸êèåóç UNICEF: Ç êáôÜóôáóç ôùí ðáéäéþí óôïí êüóìï (2005) «Ôá ðáéäéÜ åßíáé ðÜíôïôå ôá ðñþôá èýìáôá ôùí Ýíïðëùí óõññÜîåùí. Áêüìá êáé áí äå óêïôùèïýí Þ ôñáõìáôéóôïýí, ìðïñåß íá ìåßíïõí ïñöáíÜ, íá ðÝóïõí èýìáôá áðáãùãÞò Þ íá ìåßíïõí ìå øõ÷ïëïãéêÜ ôñáýìáôá êáé âáèéÜ èëßøç áðü ôçí Üìåóç Ýêèåóç óôç âßá, ôïí åêôïðéóìü, ôç öôþ÷åéá Þ ôï ÷áìü áãáðçìÝíùí ðñïóþðùí. ÁõôÜ ðïõ åðéâéþíïõí óõ÷íÜ âñßóêïíôáé óå ìéá ìÜ÷ç Üëëïõ åßäïõò, åíÜíôéá óôéò áóèÝíåéåò, ôçí áíáæÞôçóç êáôáöõãßïõ, ôçí Ýëëåéøç âáóéêþí õðçñåóéþí êáé ôçí ðåßíá. Ôá ó÷ïëåßá åðßóçò ìðïñïýí íá ìðïõí óôç äßíç ôçò âßáò, óõ÷íÜ ìå ôñáãéêÝò óõíÝðåéåò. Ôá ðáéäéÜ ìðïñïýí íá óôñáôïëïãçèïýí äéÜ ôçò âßáò ùò ìá÷çôÝò Þ óêëÜâïé, íá âéþóïõí óåîïõáëéêÞ êáêïðïßçóç Þ íá åêôåèïýí óå åêñçêôéêÝò ýëåò -áðïìåéíÜñéá ôïõ ðïëÝìïõ- ðïõ óêïôþíïõí Þ áêñùôçñéÜæïõí ÷éëéÜäåò êÜèå ÷ñüíï...» (www.unicef.gr/reports/sowcr20 05.php)

10.3.2 Ôñïìïêñáôßá Ï üñïò «ôñïìïêñáôßá» åìöáíßæåôáé ãéá ðñþôç öïñÜ ôçí ðåñßïäï ôçò ÃáëëéêÞò ÅðáíÜóôáóçò êáé äçëþíåé ìéá óåéñÜ áðü ïéêïíïìéêÜ, íïìéêÜ êáé ðïëéôéêÜ ìÝôñá (üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, êáôÜó÷åóç ðåñéïõóéáêþí óôïé÷åßùí, êáôÜñãçóç ôçò õðåñÜóðéóçò ôïõ êáôçãïñïõìÝíïõ áðü óõíÞãïñï, ðáñáâßáóç ôïõ ïéêïãåíåéáêïý áóýëïõ áðü ôéò äçìïôéêÝò áñ÷Ýò ê.Ü.) ðïõ ðÞñå ï ÑïâåóðéÝñïò (1793-1794) ðñïêåéìÝíïõ íá áíôéìåôùðßóåé ôéò äïëïðëïêßåò ôùí áíôåðáíáóôáôþí êáé íá óôçñßîåé ôçí åèíéêÞ Üìõíá êáé ôçí åðáíáóôáôéêÞ êõâÝñíçóç. Áðü áõôÞ ôçí «åðáíáóôáôéêþ äéêáßù ôñïìïêñáôßá» ðïõ áìöéóâÞôçóå ôçí êáèåóôçêõßá ôÜîç, ìÝ÷ñé ôéò ôñïìïêñáôéêÝò åíÝñãåéåò ðïõ ãßíïíôáé óÞìåñá óå äéÜöïñá ìÝñç ôïõ êüóìïõ õðÜñ÷åé ìéá ìåãÜëç åííïéïëïãéêÞ áðüóôáóç. Óôç óýã÷ñïíç åðï÷Þ, ôüóï ôá êñÜôç, ïé äéåèíåßò ïñãáíéóìïß êáé ç ÅõñùðáúêÞ ¸íùóç üóï êáé ç åðéóôçìïíéêÞ êïéíüôçôá Ý÷ïõí åðé÷åéñÞóåé íá ïñßóïõí ôçí ôñïìïêñáôßá, ÷ùñßò üìùò íá êáôáëÞîïõí óå Ýíáí åíéáßï ïñéóìü ôïõ óýíèåôïõ êáé éäåïëïãéêÜ öïñôéóìÝíïõ áõôïý êïéíùíéêïý öáéíïìÝíïõ. ÃåíéêÜ, åðéêñáôïýí äýï áðüøåéò: • Ç ðñþôç áíôéìåôùðßæåé ôçí ôñïìïêñáôßá ùò ìéá

ðáñÜíïìç êáé åãêëçìáôéêÞ ðñÜîç âßáò Þ áðåéëÞ ÷ñÞóçò âßáò2. Ç ÷þñá ìáò êáôáôÜóóåé ôçí ôñïìïêñáôßá óôï ïñãáíùìÝíï Ýãêëçìá. • Ç äåýôåñç áíôéìåôùðßæåé ôçí ôñïìïêñáôßá ùò Ýíá «ìÝóï ðïëéôéêÞò óýãêñïõóçò» ãéá ôçí åðßôåõîç êÜðïéùí ðïëéôéêþí óêïðþí. Ïé õðïóôçñéêôÝò ôçò Üðïøçò áõôÞò èåùñïýí üôé ç ôñïìïêñáôßá åìðåñéÝ÷åé êáé óôïé÷åßá ðïëåìéêÞò óýññáîçò, ìéáò óýññáîçò üìùò éäéüôõðçò, áóýììåôñçò ìïñöÞò.

Áóýììåôñåò ìïñöÝò ðïëÝìïõ «Áêüìç áðü ôçí éóôïñßá îÝñïõìå ðùò ìÝ÷ñé óÞìåñá üëïé ïé ðüëåìïé äéåîÜãïíôáí ìåôáîý äõï êáëÜ êáèïñéóìÝíùí êáé ïñãáíùìÝíùí å÷èñþí ðïõ åß÷áí îåêÜèáñïõò óêïðïýò êáé óôü÷ïõò...¼ìùò, ìåôÜ ôá ôñïìïêñáôéêÜ ÷ôõðÞìáôá ôïõ... Óåðôåìâñßïõ (11/9/2001] âñéóêüìáóôå ìðñïóôÜ óå íÝï åßäïò ðïëÝìïõ, üðïõ äåí ãßíåôáé ðüëåìïò ìåôáîý óõãêåêñéìÝíùí êñáôþí, áëëÜ ðüëåìïò åíáíôßïí åíüò áüñáôïõ å÷èñïý ðïõ äåí Ý÷åé êáèïñéóìÝíá óýíïñá ïýôå êáèïñéóìÝíç ÷þñá êáé åèíéêüôçôá êáé ï ïðïßïò äåí óôñÜöçêå óõãêåêñéìÝíá êáôÜ ìéáò ÷þñáò áëëÜ åíáíôßïí åíüò ðïëéôéóìïý...êáé åíüò ôñüðïõ æùÞò ðïõ äéáöÝñåé ñéæéêÜ áðü ôï äéêü ôïõ» (Ã. Í.ÃáëÜíçò ,2003:40).

Óýìöùíá ìå ôç äåýôåñç Üðïøç, ç ôñïìïêñáôßá ìðïñåß íá ðñïÝëèåé ôüóï áðü «ìç êñáôéêïýò» üóï êáé áðü «êñáôéêïýò ðáßêôåò», åßôå áõôïß åßíáé êñáôéêïß ðáñÜãïíôåò ðïõ êáôá÷ñþíôáé ôçí åîïõóßá åßôå ðáñáêñáôéêÝò ïñãáíþóåéò. ÐáñÜäåéãìá áðïôåëïýí ïé ïñãáíþóåéò ðïõ äñïýóáí óôï ðëáßóéï öáóéóôéêþí êáèåóôþôùí óå ÷þñåò ôçò ËáôéíéêÞò ÁìåñéêÞò êáé ïñãÜíùíáí áðáãùãÝò êáé åîáöáíßóåéò ÷éëéÜäùí áíôéöñïíïýíôùí ðïëéôþí.

2 Ç áðåéëÞ ÷ñÞóçò Þ ç ÷ñÞóç âßáò ìðïñåß íá áðåõèýíåôáé êáôÜ ôçò æùÞò ôùí áíèñþðùí Þ ôçò ðåñéïõóßáò ôïõò êáé óõìðåñéëáìâÜíåé åíÝñãåéåò üðùò áðáãùãÝò êáé êáôáóôÜóåéò ïìçñßáò, âïìâéóôéêÝò åðéèÝóåéò óå åãêáôáóôÜóåéò êáé ìÝóá ìåôáöïñÜò, ðåéñáôåßåò óå ìÝóá ìåôáöïñÜò, äïëïöïíßåò êáé ôñáõìáôéóìïýò áíèñþðùí, êáôáóôñïöÝò çëåêôñïíéêþí âÜóåùí äåäïìÝíùí, ÷ñÞóç óõìâáôéêþí üðëùí êáé üðëùí ìáæéêÞò êáôáóôñïöÞò (ðõñçíéêþí, ÷çìéêþí Þ âéïëïãéêþí), ÷ñÞóç áíèñþðùí ùò êïìÜíôïò áõôïêôïíßáò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 211

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

«Áò åîåôÜóïõìå üìùò ôçí ðåñßðôùóç ôùí “êñáôéêþí ðáéêôþí”. Ç áíÜëõóç ôïõ Weber ãéá ôï ñüëï ôïõ êñÜôïõò, ôï ïðïßï “Ý÷åé ôï ìïíïðþëéï ôçò íüìéìçò ÷ñÞóçò ôçò öõóéêÞò âßáò åíôüò ôçò åðéêñÜôåéÜò ôïõ” ðñïûðïèÝôåé üôé ç ßäéá ç ëïãéêÞ ôïõ êñÜôïõò äéÝðåôáé áðü ôï äéêáßùìá ôïõ íá êÜíåé ÷ñÞóç âßáò, ÷ùñßò áõôü íá óõíåðÜãåôáé áõôïìÜôùò êáé ôç íïìéìïðïßçóç êÜèå ðñÜîçò âßáò. Ç ÷ñÞóç âßáò åê ìÝñïõò ôïõ êñÜôïõò óõ÷íÜ ìðïñåß íá ëÜâåé ìïñöÝò ðïõ áíôéâáßíïõí óôçí Ýííïéá ôïõ äéêáßïõ. Ç Ýííïéá ôïõ áõôüíïìïõ êáé áõôïäßêáéïõ êñÜôïõò äåí äéêáéþíåé êáé ôçí Ýííïéá ôçò ÷ñÞóçò âßáò êáôÜ ôùí ðïëéôþí ôïõ» (Ì. Ìðüóç, 2000:137).

Ïé ðñüóöáôåò ôñïìïêñáôéêÝò åðéèÝóåéò áíÜ ôïí êüóìï öÝñíïõí óôçí åðéöÜíåéá åñùôÞìáôá ó÷åôéêÜ ìå ôá áßôéá, áëëÜ êáé ôçí áíôéìåôþðéóç ôïõ öáéíïìÝíïõ ôçò ôñïìïêñáôßáò. Ôé ãåííÜ ëïéðüí ôçí ôñïìïêñáôßá; Ìéá ðñþôç áðÜíôçóç ìðïñåß íá ðñïêýøåé, áí åîåôÜóåé êáíåßò ôéò ðñïêçñýîåéò ìå ôéò ïðïßåò ïé ßäéåò ïé ïñãáíþóåéò áéôéïëïãïýí ôçí ðñÜîç ôïõò. Ç áéôéïëïãßá ðïõ ÷ñçóéìïðïéåßôáé óõíÞèùò áðü ôïõò ôñïìïêñÜôåò åßíáé üôé ìå ôçí ðñÜîç ôïõò åðé÷åéñïýí íá áíôéìåôùðß-

211 óïõí ìéá áäéêßá, íá «äéïñèþóïõí» êÜðïéá «êáêþò êåßìåíá». Ìéá äåýôåñç áðÜíôçóç äßíïõí ïé êïéíùíéêïß åðéóôÞìïíåò, ïé ïðïßïé áíáæçôïýí ôéò ñßæåò ôçò ôñïìïêñáôßáò óôç öôþ÷åéá, óôïí éìðåñéáëéóìü êáé óôçí åêìåôÜëëåõóç ôùí ðëïõôïðáñáãùãéêþí ðçãþí ôùí ÷ùñþí ôïõ Ôñßôïõ Êüóìïõ Þ áêüìç óå óõãêñïýóåéò èñçóêåéþí, ðïëéôéóìþí êáé ôñüðùí æùÞò ðïõ óõíïäåýïõí ôéò ðåñéüäïõò ìåôÜâáóçò êáé åêêïóìßêåõóçò* ôùí êïéíùíéþí.

10.3.3 ÓõíÝðåéåò êáé áíôéìåôþðéóç ôçò ôñïìïêñáôßáò Ç áðþëåéá ôçò æùÞò ÷éëéÜäùí áíèñþðùí, ï öüâïò ôùí ðïëéôþí, ïé ôñáõìáôéêÝò (óùìáôéêÝò êáé øõ÷éêÝò) åìðåéñßåò ôùí äéáóùèÝíôùí, ïé õëéêÝò êáôáóôñïöÝò êáé ç ïéêïíïìéêÞ ýöåóç áðïôåëïýí ôéò óçìáíôéêüôåñåò åðéðôþóåéò ôçò ôñïìïêñáôßáò. Ùóôüóï, óôéò «ðáñÜðëåõñåò» óõíÝðåéåò ôçò ôñïìïêñáôßáò ðñÝðåé íá åíôÜîïõìå êáé ôçí åíßó÷õóç ôùí óôåñåüôõðùí êáèþò êáé ôçí åìöÜíéóç öáéíïìÝíùí áõôïäéêßáò êáé åêäßêçóçò áðü öáóéóôéêÝò ïñãáíþóåéò êáôÜ ôùí ìåôáíáóôþí ðïõ åéêÜæåôáé üôé êáôÜãïíôáé áðü ÷þñåò ðñïÝëåõóçò ôùí ôñïìïêñáôþí. ¼óïí áöïñÜ ôçí áíôéìåôþðéóç ôçò ôñïìïêñáôßáò óå êïéíùíéêü êáé ðïëéôéêü åðßðåäï, ðáñáôçñåßôáé üôé ðïëëÝò ÷þñåò ðñïâáßíïõí óå íïìïèåôéêÝò ñõèìßóåéò ðïõ ðåñéïñßæïõí ôéò áôïìéêÝò åëåõèåñßåò êáé ôá äéêáéþìáôá ôùí ðïëéôþí, äßíïíôáò ðñïôåñáéüôçôá óå èÝìáôá áóöÜëåéáò. Óå äéåèíÝò åðßðåäï, ç ôñïìïêñáôßá ìðïñåß íá ïäçãÞóåé êáé óå ðïëÝìïõò, äéáéùíßæïíôáò Ýôóé Ýíá öáýëï êýêëï âßáò. Ùóôüóï, ç ðåñéóôïëÞ ôùí äéêáéùìÜôùí ôùí ðïëéôþí, ìå áöïñìÞ ôçí áíôéìåôþðéóç ôçò ôñïìïêñáôßáò, èÝôåé óå êßíäõíï ôçí ßäéá ôç äçìïêñáôßá, ç ïðïßá öáßíåôáé Ýôóé íá áíôéöÜóêåé ðñïò ôçí ïõóßá êáé ôéò äéáêçñýîåéò ôçò, åíþ ðáñÜëëçëá êáèßóôáôáé ðåñéóóüôåñï åõÜëùôç óå åêôñïðÝò êáé ðáñÜíïìåò ìïñöÝò âßáò. Åßíáé ãíùóôü üôé ôá êñÜôç ðñïóðáèïýí íá áíôéìåôùðßóïõí ôçí ôñïìïêñáôßá êõñßùò ìå íïìïèåôéêÜ êáé êáôáóôáëôéêÜ ìÝôñá (êáôáäßùîç, ðüëåìïò, óýëëçøç, öõëÜêéóç, åîüíôùóç êôë.). Áíáìößâïëá ôá ìÝôñá áõôÜ ìðïñïýí íá Ý÷ïõí êÜðïéá âñá÷õðñüèåóìá áðïôåëÝóìáôá, áëëÜ ãéá ôç ìáêñïðñüèåóìç áíôéìåôþðéóç ôçò ôñïìïêñáôßáò èá ðñÝðåé ç äéåèíÞò êïéíüôçôá íá åðéëýóåé ôá ïéêïíïìéêÜ, ôá ðïëéôéêÜ êáé ôá ðïëéôéóìéêÜ ðñïâëÞìáôá ðïõ ãåííïýí ôçí ôñïìïêñáôßá.

Åéê.10.14 Ôï ôñïìïêñáôéêü ÷ôýðçìá óôïõò Äßäõìïõò Ðýñãïõò ôçò ÍÝáò Õüñêçò óôéò 11-9-2001 (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ôïõ Associated Press).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 212

212

Êïéíùíéïëïãßá

«ÂëÝðïõìå ôïí êüóìï ùò ïìïóðïíäßá èñçóêåéþí êáé ü÷é áíèñþðéíùí üíôùí êáé áðü åêåß ðñïÝñ÷åôáé ç âßá. Ç äÝóìåõóç ôçò äçìïêñáôßáò áöïñÜ óå Üôïìá êáé ü÷é óå èñçóêåõôéêÝò ïìÜäåò. Åßíáé ëÜèïò íá âëÝðïõìå ôïõò áíèñþðïõò ùò ìÝñïò ôïõ ðïëéôéóìïý óôïí ïðïßï æïõí êáé ü÷é ùò áíèñþðïõò. Áò ïñßæïõìå ôïõò åáõôïýò ìáò üðùò èÝëïõìå êáé ü÷é ìÝóá óôá êïõôéÜ ðïõ ìáò âÜæïõí» (áðüóðáóìá Üñèñïõ ôïõ Éíäïý ïéêïíïìïëüãïõ ÁìÜñôõá Óåí, Ôá÷õäñüìïò, 13/8/2005).

ÔåëéêÜ, óå ìéá êïéíùíßá ìå äçìïêñáôéêÜ åêëåãìÝíç êõâÝñíçóç ïé ðïëßôåò ìðïñïýí íá äéáôõðþóïõí ôéò áðüøåéò, ôéò êñßóåéò ôïõò, ôéò áíôéññÞóåéò êáé ôéò éäåïëïãéêÝò ôïõò èÝóåéò ìÝóá áðü ôïõò ðïëõÜñéèìïõò ðïëéôéêïýò öïñåßò. Ïé ðïëßôåò ìå ôç óõììåôï÷Þ ôïõò ìðïñïýí íá ÷ñçóéìïðïéÞóïõí üëá åêåßíá ôá íüìéìá ìÝóá ðïõ óôï÷åýïõí óå ìéá åéñçíéêÞ (ü÷é âßáéç) åðßëõóç ôùí áéôçìÜôùí ôïõò.

10.4. Áíôéìåôþðéóç ôçò ðñïêáôÜëçøçò êáé ôçò ïñãáíùìÝíçò âßáò Ç êñéóéìüôçôá ïñéóìÝíùí æçôçìÜôùí óôçí åðï÷Þ ìáò èÝôåé óå üëïõò êÜðïéá åýëïãá åñùôÞìáôá üðùò: ðïéï åßíáé ôï ìÝëëïí ôçò áíèñùðüôçôáò ôïí 21ï áéþíá; Ïé ðñïêáôáëÞøåéò êáé ç ñáôóéóôéêÞ óõìðåñéöïñÜ èá õðï÷ùñÞóïõí Þ èá åðéêñáôÞóåé ôï ìéóáëëüäïîï ðíåýìá; Ç áíÜãêç ãéá ìåôáíÜóôåõóç èá åêëåßøåé, Ýôóé þóôå üëïé ïé Üíèñùðïé íá ìðïñïýí íá åõçìåñïýí óôç ÷þñá ôïõò, ÷ùñßò áíáóöÜëåéá, öôþ÷åéá êáé áâåâáéüôçôá; Êáßñéï æÞôçìá åßíáé ôï áí ïé äéåèíåßò ïñãáíéóìïß èá ìðïñÝóïõí íá õðåñáóðéóôïýí ôéò áñ÷Ýò âÜóåé ôùí ïðïßùí äçìéïõñãÞèçêáí, äçëáäÞ ôï äßêáéï, ôçí åéñÞíç êáé ôçí åõçìåñßá ôùí ëáþí, Þ áí ï ñüëïò ôïõò èá ðåñéïñéóôåß óå áíèñùðéóôéêïý ôýðïõ ðáñåìâÜóåéò. ÂÝâáéá, ç áíôéìåôþðéóç ôçò ðñïêáôÜëçøçò, ôïõ ñáôóéóìïý êáé ôçò ïñãáíùìÝíçò âßáò - ôá ïðïßá åßíáé Üññçêôá óõíäåäåìÝíá ìåôáîý ôïõò - åßíáé äýóêïëï íá åðéôåõ÷èåß, ü÷é üìùò áêáôüñèùôï, áöïý åîáñôÜôáé

ÄéáêÞñõîç ôùí Áíèñþðéíùí ÄéêáéùìÜôùí - Ï.Ç.Å. (1948), Üñèñá 1 êáé 2 «¼ëïé ïé Üíèñùðïé ãåííéïýíôáé ßóïé óôçí áîéïðñÝðåéá êáé ôá äéêáéþìáôá, ÷ùñßò êáìéÜ áðïëýôùò äéÜêñéóç,... åéäéêüôåñá ùò ðñïò ôç öõëÞ, ôï ÷ñþìá, ôï öýëï, ôç ãëþóóá, ôç èñçóêåßá, ôéò ðïëéôéêÝò Þ Üëëåò ðåðïéèÞóåéò, ôçí åèíéêÞ Þ êïéíùíéêÞ êáôáãùãÞ, ôçí éäéïêôçóßá, ôç ãÝííçóç Þ Üëëç êáôÜóôáóç» (Ôá ÇíùìÝíá ¸èíç, 1996:193).

áðü ôç äñÜóç ôùí áôüìùí, ôùí óõëëïãéêþí öïñÝùí êÜèå êïéíùíßáò, áëëÜ êáé ôùí ðñïôåñáéïôÞôùí ðïõ èá èÝóåé ç äéåèíÞò êïéíüôçôá (ìÝóù ôùí äéåèíþí ïñãáíéóìþí). ÐÜíù áðü üëá åßíáé áðáñáßôçôï íá õðÜñîåé óõíåéäçôÞ äñáóôçñéïðïßçóç óå üëá ôá åðßðåäá, þóôå íá áðáëëáãåß ç áíèñùðüôçôá, áí ü÷é áðü ôïõò ðïëÝìïõò êáé ôéò óõññÜîåéò ãåíéêÜ, ôïõëÜ÷éóôïí áðü ôçí åðéêñáôïýóá êïõëôïýñá ôïõ ðïëÝìïõ êáé ôçò óýãêñïõóçò, ç ïðïßá åðéóôñáôåýåôáé ðïëëÝò öïñÝò ãéá íá ëýóåé ôá ðñïâëÞìáôá, åíþ ïõóéáóôéêÜ ôá ðïëëáðëáóéÜæåé. Óå åðßðåäï áôïìéêü åßíáé óçìáíôéêü íá áíáëïãéóôïýìå ôï ðþò âëÝðïõìå ôïí «Üëëïí», ôï äéáöïñåôéêü. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôï èñÞóêåõìá Þ ç åèíéêüôçôá ôïõ Üëëïõ ðñÝðåé íá êáèïñßæïõí ôç öéëßá Þ èá ðñÝðåé íá äßíåôáé ðñïôåñáéüôçôá óôï ÷áñáêôÞñá;

«Ïé Üíèñùðïé èá åßíáé áóöáëåßò ìüíï üôáí ìÜèïõí íá óõìðåñéöÝñïíôáé ìåôáîý ôïõò ùò ßóïé êáé áäÝëöéá. ÏðïéïäÞðïôå Üëëï óýóôçìá Üìõíáò êáé áóöÜëåéáò åßíáé ìÜôáéï» «Ç ðïëéôéêÞ ôïõ ïöèáëìüò áíôß ïöèáëìïý èá äçìéïõñãïýóå Ýíáí êüóìï áðü ôõöëïýò» (Ì. ÃêÜíôé, «Ðñüóùðá ðïõ Üëëáîáí ôçí ðïñåßá ôïõ êüóìïõ» Ôï ÂÞìá ôçò ÊõñéáêÞò, 7-10-2001).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 213

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

213 • Ó÷ïëåßï. Ç êáëëéÝñãåéá áíôéëÞøåùí ó÷åôéêÜ ìå ôçí éóïôéìßá üëùí ôùí áíèñþðùí êáé ç åìðÝäùóç ôçò «ðïëéôéóìéêÞò ó÷åôéêüôçôáò»* åíéó÷ýïõí ôéò êïéíùíéêÝò äåîéüôçôåò üðùò ôçí åðéêïéíùíßá, ôçí áëëçëåããýç, ôéò ðáíáíèñþðéíåò áîßåò ôçò åéñÞíçò êáé ôçò åëåõèåñßáò. Ôï ó÷ïëåßï ìðïñåß íá óõìâÜëåé óçìáíôéêÜ óôçí êáëëéÝñãåéá ôçò áîßáò ôïõ äéáëüãïõ ùò ìÝóïõ åéñçíéêÞò åðßëõóçò ôùí óõãêñïýóåùí.

Åéê.10.15 Ç áößóá ôïõ 10ïõ Áíôéñáôóéóôéêïý ÖåóôéâÜë ôçò ÁèÞíáò, 1-3 Éïõëßïõ 2005.

Ç áíáãíþñéóç ôçò åôåñüôçôáò óõìâÜëëåé óôçí êáëëéÝñãåéá ôïõ óåâáóìïý ôïõ Üëëïõ. Ç óýíáøç êïéíùíéêþí ó÷Ýóåùí ìáò êÜíåé ðïëëÝò öïñÝò íá áíáìåôñçèïýìå ìå ôá óôåñåüôõðá êáé ôéò ðñïêáôáëÞøåéò ìáò. Óå åðßðåäï êïéíùíéêü ìðïñïýí íá ãßíïõí ðáñåìâÜóåéò óôï ðëáßóéï ôùí ðñùôïãåíþí êáé ôùí äåõôåñïãåíþí öïñÝùí êïéíùíéêïðïßçóçò: • ÏéêïãÝíåéá. ÅÜí ôá óôåñåüôõðá êáé ïé ðñïêáôáëÞøåéò áíáðáñÜãïíôáé óôï ðëáßóéï ôçò ïéêïãÝíåéáò, äåí ðñïÜãåôáé ç áíåêôéêüôçôá êáé åðïìÝíùò ðåñéïñßæïíôáé ïé äõíáôüôçôåò êïéíùíéêüôçôáò. Ùò åê ôïýôïõ ôï ðåñéå÷üìåíï ôçò êïéíùíéêïðïßçóçò äéáäñáìáôßæåé óçìáíôéêü ñüëï óôçí êáôáíüçóç ôùí áôïìéêþí êáé ôùí êïéíùíéêþí äéêáéùìÜôùí êáé óôçí åóùôåñßêåõóç ôùí áîéþí ðïõ ðñïÜãïõí ôçí áíåêôéêüôçôá. • Ì.Ì.Å. Ôá ðñüôõðá ðïõ ðñïâÜëëïíôáé ðïëëÝò öïñÝò áðü ôá Ì.Ì.Å. óôÝëíïõí áíôéöáôéêÜ ìçíýìáôá, ôá ïðïßá ðñïóëáìâÜíïíôáé óõ÷íÜ Üêñéôá áðü ôá íåáñÜ êõñßùò Üôïìá åíäõíáìþíïíôáò ôç óýã÷õóç. Ç ðñïâïëÞ ôáéíéþí âßáò áðü ôçí ôçëåüñáóç äåí êáëëéåñãåß ôçí åéñçíéêÞ åðßëõóç ôùí äéåíÝîåùí. Åäþ Ý÷ïõí åõèýíç íá áíôéäñÜóïõí ôüóï ïé êïéíùíéêÝò ïñãáíþóåéò üóï êáé ïé ôçëåèåáôÝò.

¸îé âÞìáôá áíôéìåôþðéóçò ôçò óýãêñïõóçò óôï ó÷ïëåßï _«Ðñïóäéïñéóìüò ôïõ ðñïâëÞìáôïò êáé ôïõ åðéðÝäïõ åðßëõóÞò ôïõ. _ Áðïóôáóéïðïßçóç ôùí áôüìùí áðü ôï ðñüâëçìá êáé äéÜêñéóç ôùí ðñáãìáôéêþí æçôçìÜôùí áíôéðáñÜèåóçò áðü ôá æçôÞìáôá äéáðñïóùðéêþí ó÷Ýóåùí. Äéáôýðùóç äéáäéêáóôéêþí êáíüíùí êáé êáíüíùí ôïõ ðáé÷íéäéïý åðßëõóçò ðñïâëÞìáôïò. _ Åíôïðéóìüò êéíÞôñùí, áíáãêþí êáé óõìöåñüíôùí ðïõ ïäçãïýí óôç óýãêñïõóç. _ ÁíáæÞôçóç åíáëëáêôéêþí åðéëïãþí ðïõ íá áðïôåëïýí ëýóåéò êáé íá éêáíïðïéïýí ôá óõìöÝñïíôá üëùí. _Áîéïëüãçóç ôùí åíáëëáêôéêþí åðéëïãþí ìå âÜóç áíôéêåéìåíéêÜ êñéôÞñéá ôá ïðïßá ïñßæïíôáé áðü ôéò åðéèõìßåò ôçò ìéáò ðëåõñÜò. ÁíáæÞôçóç óõìöùíßáò ðïõ íá éêáíïðïéåß êáèÝíáí áðü ôïõò åìðëåêüìåíïõò» (Ð.×çíÜò êáé Ê.×ñõóáößäçò ,2000:20).

Áîßæåé íá ðñïóôåèåß üôé ìÝóá áðü ôç äéáðïëéôéóìéêÞ åêðáßäåõóç, ç ïðïßá äåí ðñÝðåé íá ðåñéïñßæåôáé ìüíï óôá «äéáðïëéôéóìéêÜ ó÷ïëåßá», ôï ó÷ïëåßï êáé åõñýôåñá ç êïéíùíßá èá ðñÝðåé íá äéáóöáëßóïõí ßóåò åõêáéñßåò ãéá üëïõò ôïõò ìáèçôÝò áíåîÜñôçôá áðü ôçí åèíéêÞ êáé ôçí ðïëéôéóìéêÞ ðñïÝëåõóÞ ôïõò. Ç äéáðïëéôéóìéêÞ åêðáßäåõóç åßíáé áíáãêáßá ü÷é ìüíï ëüãù ôçò ýðáñîçò ôùí áëëïäáðþí ìáèçôþí óôï ó÷ïëåßï· ç áîßá ôçò åßíáé ðïëý ìåãáëýôåñç óõíïëéêÜ, áêñéâþò ãéáôß ðáñïõóéÜæåé ðïëýðëåõñá Ýíá èÝìá, åíþ «ìéá ìïíïäéÜóôáôç, ãéá ðáñÜäåéãìá, ðáñïõóßáóç ôçò èñçóêåßáò, ôçò éóôïñßáò, ôçò ãåùãñáößáò, ôçò ëïãïôå÷íßáò, ôçò êïéíùíéïëïãßáò êôë. äåí ðáñÝ÷åé ôéò ðñïûðïèÝóåéò...íá áíáðôõ÷èåß ç êñéôéêÞ óêÝøç» (Ã. ÌÜñêïõ, 1997:246).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 214

214

Êïéíùíéïëïãßá

• Êïéíùíßá ôùí ðïëéôþí. Ïé óõëëïãéêÝò äñÜóåéò ôùí ðïëéôþí üðùò ôá êéíÞìáôá åéñÞíçò, ïé ïñãáíþóåéò õðåñÜóðéóçò ôùí äéêáéùìÜôùí ôùí áôüìùí, ïé äéáóõíïñéáêÝò ïñãáíþóåéò áñùãÞò óå ðåñéðôþóåéò êáôáóôñïöþí, ôá ïéêïëïãéêÜ êéíÞìáôá áðïôåëïýí ôïí åëðéäïöüñï áíôßëïãï óôéò ìïñöÝò âßáò ðïõ áíáðôýóóïíôáé óå äéÜöïñåò ÷þñåò êáé ðåñéï÷Ýò. • ÊñÜôïò. Óå ðïëëÝò ðåñéðôþóåéò ôá óýíïñá ôùí êñáôþí ðñïÞëèáí áðü Ýíïðëåò óõãêñïýóåéò êáé ÷ñçóéìåýïõí óôï íá äéáêñßíïõí áõôïýò ðïõ Ý÷ïõí ôï äéêáßùìá íá æïõí (êáé íá åñãÜæïíôáé) óôï åóùôåñéêü ôùí êñáôþí áðü åêåßíïõò ðïõ äåí ôï Ý÷ïõí. Ôá ðëåïíåêôÞìáôá áëëÜ êáé ïé õðï÷ñåþóåéò ðïõ áðïññÝïõí

Åéê. 10.16á ÄéáäÞëùóç êáôÜ ôïõ ðïëÝìïõ óôï ÂéåôíÜì (Öùôïãñáöéêü áñ÷åßï Í. Ðåôñüðïõëïõ).

Åéê. 10.16â ÄéáäÞëùóç êáôÜ ôïõ ðïëÝìïõ óôï ÉñÜê (Éóôïñßá ôïõ íÝïõ Åëëçíéóìïý: 1770-2000, ôüìïò 10ïò, ôåý÷ïò 3ï, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá).

áðü áõôü ôï äéêáßùìá ãßíïíôáé ðïëëÝò öïñÝò áöïñìÞ ãéá öéëïíéêßåò (óå ðïëéôéêü êáé óå êïéíùíéêü åðßðåäï), üôáí áìöéóâçôïýíôáé ôá êñéôÞñéá ìå ôá ïðïßá Ý÷åé êÜðïéïò ôï äéêáßùìá íá áíÞêåé óôï óõãêåêñéìÝíï êñÜôïò (ð.÷. õðçêïüôçôá, åêëïãéêü äéêáßùìá). Ôï åëëçíéêü êñÜôïò Ý÷åé ðÜñåé êÜðïéá ìÝôñá ðïõ åíéó÷ýïõí ôçí êïéíùíéêÞ åíóùìÜôùóç êáé ôï óåâáóìü ôçò äéáöïñÜò êáé ôçò åôåñüôçôáò (üðùò, ãéá ðáñÜäåéãìá, ç áíáèåþñçóç ôïõ ïéêïãåíåéáêïý äéêáßïõ, ç èåóìïèÝôçóç ôïõ íüìïõ ôùí ðïóïóôþóåùí ãéá ôçí éóüôéìç óõììåôï÷Þ áíäñþí êáé ãõíáéêþí óôçí ÔïðéêÞ Áõôïäéïßêçóç, ç íïìéìïðïßçóç ôùí ìåôáíáóôþí, ôá åêðáéäåõôéêÜ ðñïãñÜììáôá ãéá äéÜöïñåò ðïëéôéóìéêÝò ïìÜäåò, ç íïìïèåóßá ãéá ôá Üôïìá ìå åéäéêÝò áíÜãêåò, ç èåóìïèÝôçóç ôïõ Óõíçãüñïõ ôïõ Ðïëßôç). Ðáñ’ üëá áõôÜ õðÜñ÷ïõí áêüìç èÝìáôá ðñïò äéåõèÝôçóç, êõñßùò áõôÜ ðïõ áöïñïýí ôçí åöáñìïãÞ ôçò ó÷åôéêÞò íïìïèåóßáò óôçí ðñÜîç êáé ôçí åîáóöÜëéóç ôçò õðïäïìÞò ãéá ôçí ïõóéáóôéêüôåñç åíóùìÜôùóç üëùí üóïé æïõí êáé åñãÜæïíôáé óôï åëëçíéêü Ýäáöïò.

«Äåí åßíáé ôõ÷áßï ôï ãåãïíüò üôé ôï ðñþôï Üñèñï ôçò ãáëëéêÞò ÄéáêÞñõîçò áíáöÝñåôáé óôá äéêáéþìáôá ôïõ áíèñþðïõ, åíþ ôï ôÝôáñôï Üñèñï óôá äéêáéþìáôá ôïõ ðïëßôç. Ç äéÜêñéóç áõôÞ áíèñþðïõ êáé ðïëßôç Ý÷åé, êáôÜ ôçí ÜðïøÞ ìáò, ðåñéïñéóôéêÞ óçìáóßá óå ü,ôé áöïñÜ ôá õðïêåßìåíá ôùí áíèñþðéíùí äéêáéùìÜôùí, êáèþò ï ðïëßôçò óõíäÝåôáé áëëÜ êáé ðñïûðïèÝôåé ôçí ýðáñîç åèíéêïý êñÜôïõò, êáé ìå ôçí Ýííïéá áõôÞ ôá áíèñþðéíá äéêáéþìáôá äåí éó÷ýïõí ãåíéêÜ êáé ãéá üëïõò ôïõò áíèñþðïõò, ðáñÜ ìüíï ãéá åêåßíïõò ðïõ åßíáé ðïëßôåò åíüò óõãêåêñéìÝíïõ êñÜôïõò-Ýèíïõò. Ôï ãåãïíüò áõôü åðéâåâáéþíåé ôçí åèíïêåíôñéêÞ åñìçíåßá ôùí áíèñùðßíùí äéêáéùìÜôùí óôï âáèìü ðïõ åéóÜãåé áíáðüôñåðôá ôçí Ýííïéá ôïõ “¢ëëïõ”...» (Æ. Ðáðáäçìçôñßïõ, 2000:126).


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 215

Åôåñüôçôá, äéáðïëéôéóìéêÝò êáé äéáêïéíùíéáêÝò ó÷Ýóåéò

215

Åéê. 10.17 Ìïõóéêü åñãáóôÞñé óôïí ÐáñáêÜëáìï Éùáííßíùí (Öùôïãñáöéêü Áñ÷åßï ôïõ ðñïãñÜììáôïò ÅÐÅÁÅÊ ÉÉ, «¸íôáîç ôùí Ôóéããáíïðáßäùí óôï Ó÷ïëåßï», ÐáíåðéóôÞìéï Éùáííßíùí).

Óå äéåèíÝò åðßðåäï ðáñåìâÜóåéò, üóïí áöïñÜ ôïí ðåñéïñéóìü ôùí óõãêñïýóåùí, ìðïñïýí íá ãßíïõí áðü äéåèíåßò ïñãáíéóìïýò êáèþò êáé áðü ìç êõâåñíçôéêÝò ïñãáíþóåéò. Ç åíßó÷õóç ôùí äéåèíþí ïñãáíéóìþí (ð.÷. Ï.Ç.Å., Óõìâïýëéï ôçò Åõñþðçò, Ïñãáíéóìüò ÁóöÜëåéáò êáé Óõíåñãáóßáò óôçí Åõñþðç) ìðïñåß íá óõíôåëÝóåé óôçí õðåñÜóðéóç ôçò åéñÞíçò, ãåãïíüò ðïõ èá áðïôåëïýóå ýøéóôçò óçìáóßáò ðïëéôéêÞ êáé êïéíùíéêÞ êëçñïíïìéÜ ãéá ôéò ìåëëïíôéêÝò ãåíåÝò. Ç áíÜðôõîç ôïõ ðïëéôéóìïý ôçò åéñÞíçò ðñïûðïèÝôåé ôçí åíäõíÜìùóç ôùí äéåèíþí ïñãáíéóìþí, êáèþò êáé ôùí êéíçìÜôùí åéñÞíçò ôùí ðïëéôþí áíÜ ôïí êüóìï. Åßíáé ãåãïíüò üôé ðïëëïß äéåèíåßò ïñãáíéóìïß, ìå ðñïåîÜñ÷ïíôá ôïí Ï.Ç.Å., ðñïóöÝñïõí ôéò õðçñåóßåò ôïõò óå Ýêôáêôåò êáôáóôÜóåéò êáé ìå ôïí ôñüðï áõôü óõìâÜëëïõí óôçí áíôéìåôþðéóç äõóâÜóôá÷ôùí êáôáóôÜóåùí ðïõ âéþíïõí ïé Üìá÷ïé üðïõ ãçò áðü ôéò ðïëåìéêÝò óõãêñïýóåéò. Áðü ôçí Üëëç ðëåõñÜ, ïé ìç êõâåñíçôéêÝò ïñãáíþóåéò (åèåëïíôéêÝò äéåèíåßò ïñãáíþóåéò) üðùò ç ÄéåèíÞò Áìíçóôßá, ïé Ãéáôñïß ôïõ Êüóìïõ, ïé Ãéáôñïß ÷ùñßò Óýíïñá, ï Åñõèñüò Óôáõñüò, ç ÅñõèñÜ ÇìéóÝëçíïò ê.Ü. ðñïóöÝñïõí ôç âïÞèåéÜ ôïõò ìå äéáöïñåôéêïýò ôñüðïõò êáé óå äéáöïñåôéêü åðßðåäï óôïõò ðëçèõóìïýò ðïõ õðïöÝñïõí, áíåîÜñôçôá áðü ôçí åðéêñáôïýóá èñçóêåßá Þ áðü ôï óýóôçìá äéáêõâÝñíçóçò.

«Ç ÄéåèíÞò Áìíçóôßá åßíáé ìéá ðáãêüóìéá áíåîÜñôçôç, åèåëïíôéêÞ ïñãÜíùóç ãéá ôçí ðñïóôáóßá ôùí áíèñùðßíùí äéêáéùìÜôùí. Äñá ãéá ôçí áðåëåõèÝñùóç ôùí êñáôïõìÝíùí óõíåßäçóçò, ôç äßêáéç êáé Ýãêáéñç ðáñáðïìðÞ óå äßêç üëùí ôùí ðïëéôéêþí êñáôïõìÝíùí êáé ôçí êáôÜñãçóç ôùí âáóáíéóôçñßùí êáé ôçò ðïéíÞò ôïõ èáíÜôïõ...» (áðüóðáóìá áðü öõëëÜäéï ôçò Äéåèíïýò Áìíçóôßáò).

ÔÝëïò, èåùñåßôáé üôé ç ïéêïíïìéêÞ áíÜðôõîç ôùí ÷ùñþí, ç åîÜëåéøç ôçò öôþ÷åéáò, ç åêðáßäåõóç ãéá üëïõò, ç åíßó÷õóç ôçò äçìïêñáôßáò, ç êáëëéÝñãåéá ôïõ äéáëüãïõ êáé ç ðïëõåðßðåäç óõíåñãáóßá ìåôáîý êñáôþí, äéåèíþí ïñãáíéóìþí êáé ïñãáíþóåùí ðïëéôþí ãéá ôçí êïéíùíéêÞ êáé ôçí ïéêïíïìéêÞ ðñüïäï ìðïñïýí íá åðéäñÜóïõí èåôéêÜ óôçí áíôéìåôþðéóç ôùí ðñïêáôáëÞøåùí, ôïõ ñáôóéóìïý êáé ôçò ïñãáíùìÝíçò âßáò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 216

Êïéíùíéïëïãßá

216

ÅñùôÞóåéò

1. Íá ó÷ïëéÜóåôå ôçí Üðïøç üôé «ï ðïëéôéóìüò åßíáé óôçí ïõóßá Ýííïéåò, ïé ïðïßåò áëëÜæïõí áðü êïéíùíßá óå êïéíùíßá». 2. Íá óõãêåíôñþóåôå áðü ëåîéêÜ åëëçíéêïýò öéëïóïöéêïýò Þ éáôñéêïýò üñïõò ôïõò ïðïßïõò Ý÷ïõí äáíåéóôåß Üëëåò ãëþóóåò ðïõ ãíùñßæåôå (ð.÷. ÁããëéêÜ, ÃáëëéêÜ). 3. Ðþò ðñïóäéïñßæåôáé ç ïéêïõìåíéêÞ äéÜóôáóç ôïõ ðïëéôéóìïý; 4. ÕðÜñ÷åé ðïëéôéóìéêÞ ïìïéïãÝíåéá óôéò êïéíùíßåò; Íá åîçãÞóåôå ôçí ÜðïøÞ óáò äßíïíôáò ðáñáäåßãìáôá. 5. Ôé ïíïìÜæåôáé õðïðïëéôéóìüò Þ õðïêïõëôïýñá; 6. Ôé ïíïìÜæïõìå ìåôáíÜóôåõóç; Ãéá ðïéïõò ëüãïõò ìåôáíáóôåýïõí ïé Üíèñùðïé; 7. Ðïéá åßíáé ç äéáöïñÜ ìåôáîý ïéêïíïìéêþí ìåôáíáóôþí êáé ðñïóöýãùí; 8. Áðü ôá óôïé÷åßá ôïõ ðßíáêá 10.1 íá õðïëïãßóåôå ôá ðïóïóôÜ ôùí ðáëéííïóôïýíôùí ÅëëÞíùí êáôÜ ÷þñá ãéá ôçí ðåñßïäï 1971-85. Ôé ðáñáôçñåßôå; 9. Ôé óçìáßíåé ï üñïò «ðñüóöõãáò» óýìöùíá ìå ôç Óýìâáóç ôïõ Ï.Ç.Å.; 10. Ðïéåò ðïëéôéêÝò åöáñìüóôçêáí ãéá ôïõò ìåôáíÜóôåò óôéò ÷þñåò ôçò Å.Å.; 11. Ìå âÜóç Üñèñá åöçìåñßäùí íá óõëëÝîåôå óôïé÷åßá ðïõ áíáöÝñïíôáé óôïõò ìåôáíÜóôåò êáé íá ó÷ïëéÜóåôå ôïí ôñüðï ìå ôïí ïðïßï áðïäßäåôáé ç Ýííïéá ôçò ìåôáíÜóôåõóçò. 12. Ðþò ïñßæåôáé êïéíùíéïëïãéêÜ ç ìåéïíüôçôá; Ðïéá åßíáé ôá óõíÞèç ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôçò; 13. Ôé åßíáé ôá óôåñåüôõðá; 14. Ðþò ïñßæåôáé ç ðñïêáôÜëçøç êáé ðïéåò åßíáé ïé åðéðôþóåéò ôçò óôçí êáèçìåñéíÞ æùÞ; Íá áíáöÝñåôå ðáñáäåßãìáôá. 15. Ðïéá åßíáé ôá êïéíùíéêÜ áßôéá ôùí ðñïêáôáëÞøåùí; 16. Íá áíáöÝñåôå ôá ïéêïíïìéêÜ áßôéá ôùí ðñïêáôáëÞøåùí. 17. Íá åîçãÞóåôå ðïéá åßíáé ôá øõ÷ïäõíáìéêÜ áßôéá ôùí ðñïêáôáëÞøåùí. 18. Ôé áíáöÝñåé ï êëáóéêüò ïñéóìüò ãéá ôï ñáôóéóìü; 19. Ôé ïíïìÜæåôáé êïéíùíéêüò ñáôóéóìüò; 20. Ðïéåò åßíáé ïé óõíÝðåéåò ôùí ðñïêáôáëÞøåùí êáé ôïõ ñáôóéóìïý; 21. Ôé åßíáé ðüëåìïò; 22. Ðïéá åßíáé ôá áßôéá ôùí ðïëÝìùí; Íá áíáöåñèïýí óõíïðôéêÜ ïé äéáöïñåôéêÝò èåùñÞóåéò. 23. Ðïéåò åßíáé ïé óõíÝðåéåò ôùí ðïëÝìùí; 24. Ôé åßíáé ôñïìïêñáôßá êáé ðïéåò åßíáé ïé óõíÝðåéåò ôçò ôñïìïêñáôßáò; 25. Ðïéá åßíáé ç áíôéìåôþðéóç ôçò ðñïêáôÜëçøçò óå êïéíùíéêü åðßðåäï;


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 217

ÃëùóóÜñéï

217

ÃËÙÓÓÁÑÉÏ áðïäéïðïìðáßïò ôñÜãïò: Ç öñÜóç ðñïÝñ÷åôáé áðü ôçí ðáñÜäïóç ôùí Åâñáßùí, ïé ïðïßïé êÜèå 7 ÷ñüíéá öüñôùíáí ôåëåôïõñãéêÜ üëá ôïõò ôá áìáñôÞìáôá óå Ýíáí ôñÜãï, ôïí ïðïßï óôç óõíÝ÷åéá Ýäéù÷íáí ìáêñéÜ áðü ôçí ðüëç, óôçí Ýñçìï. Ìáæß ôïõ óõìâïëéêÜ Ýäéù÷íáí êáé ôá áìáñôÞìáôá. ÓÞìåñá ç öñÜóç áðïäßäåôáé óå üðïéïí èåùñïýìå õðåýèõíï ãéá ü,ôé êáêü ìáò óõìâáßíåé. áõôÜñêçò ïéêïíïìßá (êïéíùíßá): ÏíïìÜæåôáé ç êïéíùíßá ç ïðïßá ìðïñåß íá êáëýðôåé åðáñêþò ôéò áíÜãêåò ôçò ìå ü,ôé ðáñÜãåé óôï ðëáßóéü ôçò êáé äåß÷íåé íá ìçí åîáñôÜôáé êáèüëïõ áðü ôçí áãïñÜ. âÝôï: ¢ñíçóç åðéêýñùóçò ìéáò áðüöáóçò. ãáìçëéüôçôá: Óôáôéóôéêüò ìÝóïò üñïò ðïõ äåß÷íåé ôç óõ÷íüôçôá ôùí ãÜìùí áíÜ 1.000 êáôïßêïõò. ãåíåáëïãéêÞ ãñáììÞ: Ïé ðñüãïíïé áðü ôç ìåñéÜ ôïõ ðáôÝñá (ãåíåáëïãéêÞ áíäñéêÞ ãñáììÞ) Þ ïé ðñüãïíïé áðü ôç ìåñéÜ ôçò ìçôÝñáò (ãåíåáëïãéêÞ ãõíáéêåßá ãñáììÞ). ãêÝôï: Ðáëáéüôåñá ï üñïò ðñïóäéüñéæå ôçí ðåñéôåé÷éóìÝíç êáé áðïìïíùìÝíç åâñáúêÞ óõíïéêßá ôùí åõñùðáúêþí ðüëåùí. ÓÞìåñá ðñïóäéïñßæåé ôï ôìÞìá ìéáò ðüëçò óôï ïðïßï æåé ðåñéèùñéïðïéçìÝíç ìéá ìåéïíüôçôá. ãïíéìüôçôá: ÓôáôéóôéêÞ áíáëïãßá áñéèìïý ãåííÞóåùí ãõíáéêþí áíáðáñáãùãéêÞò çëéêßáò óå äåäïìÝíç ÷ñïíéêÞ ðåñßïäï. Ï üñïò «ãïíéìüôçôá» ðñïôéìÜôáé áðü ôïí üñï «ãåííçôéêüôçôá» (éäßùò ãéá óõãêñéôéêÝò áíáëýóåéò), áöïý ï ôåëåõôáßïò, ï ïðïßïò äåß÷íåé ôéò ãåííÞóåéò áíÜ 1.000 êáôïßêïõò, åðçñåÜæåôáé óçìáíôéêÜ áðü ôçí çëéêéáêÞ äïìÞ åíüò ðëçèõóìïý. äåßãìá óôñùìáôïðïéçìÝíï: Ç êáôçãïñéïðïßçóç ôùí ìåëþí ôïõ ðëçèõóìïý ìå âÜóç Ýíá Þ ðåñéóóüôåñá ÷áñáêôçñéóôéêÜ (óôñþìáôá) êáé ç åðéëïãÞ äåßãìáôïò áðü êÜèå åðéìÝñïõò ïìÜäá (óôñþìá) ôïõ ðëçèõóìïý ÷ùñéóôÜ. äéÜìåóï éóïäýíáìï åéóüäçìá ôùí íïéêïêõñéþí: Ç äéÜìåóç ôéìÞ ôïõ óõíïëéêïý åéóïäÞìáôïò (áðü åñãáóßá, ðåñéïõóßá, êïéíùíéêÝò ðáñï÷Ýò, óõíôÜîåéò ê.Ü.) üëùí ôùí ôýðùí íïéêïêõñéþí ôçò ÷þñáò óôáèìéóìÝíïõ áíÜëïãá ìå ôï ìÝãåèïò êáé ôç óýíèåóç ôùí íïéêïêõñéþí (åíÞëéêåò, ðáéäéÜ êôë.). Ç äéÜìåóç ôéìÞ åßíáé ç ôéìÞ ðïõ ÷ùñßæåé ôçí êáôáíïìÞ ôïõ åéóïäÞìáôïò ôùí íïéêïêõñéþí óå äýï ßóá ìÝñç. åêêïóìßêåõóç: Ç áðïìÜêñõíóç ôçò êïéíùíßáò áðü ôçí êçäåìïíßá èñçóêåõôéêþí èåóìþí êáé óõìâüëùí. Ç åêêïóìßêåõóç ðåñéëáìâÜíåé ôç íïìéêÞ, ôç èåóìéêÞ êáé ôçí ðïëéôéóìéêÞ ðëåõñÜ ôçò êïéíùíßáò êáé åêäçëþíåôáé ìå ôá åîÞò ÷áñáêôçñéóôéêÜ: ôç ÷åéñáöÝôçóç ôùí ðïëéôþí êáé ôùí óõëëïãéêþí áíáðáñáóôÜóåþí ôïõò áðü êÜèå èñçóêåõôéêÞ áíáöïñÜ, ôç óõãêñüôçóç ôïìÝùí ãíþóçò áíåîÜñôçôùí áðü ôç èñçóêåßá, ôçí áõôïíüìçóç ôçò óõìðåñéöïñÜò ôùí áôüìùí áðü ôéò èñçóêåõôéêÝò åðéôáãÝò. åñùôÞóåéò êëåéóôïý êáé áíïéêôïý ôýðïõ: Ïé åñùôÞóåéò êëåéóôïý ôýðïõ åßíáé áõôÝò óôéò ïðïßåò ï åñùôþìåíïò áðáíôÜ åðéëÝãïíôáò ìåôáîý ðñïêáôáóêåõáóìÝíùí áðáíôÞóåùí (ð.÷. Íáé/¼÷é/Äå Ãíùñßæù Þ Óõìöùíþ áðüëõôá/Áðëþò óõìöùíþ/ ÏõäÝôåñïò/Áðëþò äéáöùíþ/Äéáöùíþ áðüëõôá). Ïé åñùôÞóåéò áíïéêôïý ôýðïõ åßíáé áõôÝò óôéò ïðïßåò ï åñùôþìåíïò åßíáé åëåýèåñïò íá áðáíôÞóåé üðùò åêåßíïò êñßíåé. æÜíôñïõãêá: Ï üñïò áíáöÝñåôáé óå ìéá ìåãÜëç ïéêïãÝíåéá óëáâéêïý ôýðïõ (óõíáíôÜôáé óå ðïëëÝò ðåñéï÷Ýò ôùí Âáëêáíßùí) ðïõ äéÝðåôáé áðü óõëëïãéêüôçôá, áëëçëïâïÞèåéá êáé éóïíïìßá. Ç æÜíôñïõãêá Þôáí ïñãáíùìÝíç óôï ðñüôõðï ìéáò ïëïêëçñùìÝíçò ìéêñïêïéíùíßáò ðïõ, ÷Üñç óå Ýíáí éäéïöõÞ óõíäõáóìü ãåùñãßáò, êôçíïôñïößáò êáé ïéêéáêÞò âéïôå÷íßáò, ìðïñïýóå íá ðñïíïÞóåé ãéá ôï óýíïëï ôùí áíáãêþí ôùí ìåëþí ôçò. èåóìïèåôçìÝíïò öïñÝáò: Ï öïñÝáò ðïõ ÷ñçóéìïðïéåß ôõðéêÝò óôñáôçãéêÝò (ð.÷. êñÜôïò, äéêáéïóýíç) ãéá íá ñõèìßóåé ôç óõìðåñéöïñÜ ôùí áôüìùí. éìðåñéáëéóìüò: Ç åðåêôáôéêÞ ðïëéôéêÞ åíüò éó÷õñïý êñÜôïõò Ýíáíôé Üëëùí ÷ùñþí, ç ïðïßá ìðïñåß íá Ý÷åé ôç


koinoniologia 1.qxd

218

26/3/2007

12:34

Page 218

Êïéíùíéïëïãßá

ìïñöÞ åßôå ôçò åäáöéêÞò êáôÜêôçóçò åßôå áêüìç ôçò ïéêïíïìéêÞò, ðïëéôéêÞò êáé ðïëéôéóôéêÞò êçäåìïíßáò. êáéíïôïìßá: Óôïí êáèçìåñéíü ëüãï ç ëÝîç óçìáßíåé ôçí åéóáãùãÞ êáéíïýñãéùí ìåèüäùí, êáéíïýñéùí ìïñöþí åíÝñãåéáò, êáéíïýñéùí ðñáêôéêþí, êáéíïýñéùí ó÷Ýóåùí êôë. Óôç èåùñßá ôïõ ÌÝñôïí «êáéíïôïìßá» åßíáé ìéá ìïñöÞ êïéíùíéêÞò ðñïóáñìïãÞò, üðïõ ôï Üôïìï áðïäÝ÷åôáé ôïõò êïéíùíéêÜ ðñïóäéïñéóìÝíïõò óêïðïýò (ð.÷. ôçò åðéôõ÷ßáò), áëëÜ äåí áêïëïõèåß ôïõò êïéíùíéêÜ áðïäåêôïýò ôñüðïõò (ð.÷. óêëçñÞ åñãáóßá êôë.) ðñïêåéìÝíïõ íá ðåôý÷åé ôïõò óêïðïýò áõôïýò. Áíôßèåôá, áêïëïõèåß íÝïõò, åíáëëáêôéêïýò ôñüðïõò (ð.÷. êëïðÞ) ðïõ ôïí ïäçãïýí óå ðáñáâáôéêÞ óõìðåñéöïñÜ. êåöáëï÷þñé: ÕðïâáèìéóìÝíç ìïñöÞ ôçò ðáëéÜò âáëêáíéêÞò êïéíüôçôáò* óôï ðëáßóéï ôçò ïðïßáò áíáðôý÷èçêáí áðü áéþíåò ðáñáäåéãìáôéêïß ðïëéôéêïß êáé êïéíùíéêï-ïéêïíïìéêïß èåóìïß óôç âÜóç ìéáò åõñåßáò äéïéêçôéêÞò áõôïíïìßáò. ¼ìùò ç áíÜðôõîç ôïõ óõãêåíôñùôéêïý êñÜôïõò äåí åðÝôñåøå ôç óõíÝ÷éóç ôçò äéïéêçôéêÞò áõôïíïìßáò ôùí êïéíïôÞôùí. Êáô' áõôü ôïí ôñüðï ôï êïéíïôéêü óýóôçìá áôüíçóå êáé äåí ìðüñåóå íá åêðëçñþóåé ôéò âáóéêÝò ëåéôïõñãßåò ðÜíù óôéò ïðïßåò óôÞñéæå áíÝêáèåí ôç äýíáìÞ ôïõ: äçëáäÞ ôï óõíäõáóìü óõëëïãéêÞò êáé éäéùôéêÞò ðáñáãùãÞò áãáèþí, ôç óõíôïíéóìÝíç áíÜðôõîç ãåùñãßáò, âéïôå÷íßáò êáé åìðïñßïõ êáé, ôÝëïò, ôçí áõôïäéá÷åßñéóç. êëåéóôü ßäñõìá: ¼ñïò ðïõ åéóÞãáãå ï ¸ñâéí Ãêüöìáí, ãéá íá ÷áñáêôçñßóåé ôïí ôüðï êáôïéêßáò êáé áðáó÷üëçóçò åíüò ìåãÜëïõ áñéèìïý áôüìùí ðïõ âñßóêïíôáé óôçí ßäéá êáôÜóôáóç êáé ôá ïðïßá, îåêïììÝíá ãéá ìéá óçìáíôéêÞ ÷ñïíéêÞ ðåñßïäï áðü ôçí åõñýôåñç êïéíùíßá, æïõí ìáæß õðü óõíèÞêåò ðåñéïñéóìÝíçò êáé áðüëõôá ïñãáíùìÝíçò äéáâßùóçò. Íïóïêïìåßá, ïéêïôñïöåßá, óôñáôþíåò, öõëáêÝò, ìïíáóôÞñéá êôë. åßíáé ðåñéðôþóåéò êëåéóôþí éäñõìÜôùí. êïéíü: Óýíïëï áôüìùí ðïõ åêäçëþíïõí êïéíÜ åíäéáöÝñïíôá Þ óõìöÝñïíôá ôçí ßäéá ÷ñïíéêÞ óôéãìÞ Þ ðåñßïäï. Ç öõóéêÞ ãåéôíßáóç ôùí áôüìùí äåí åßíáé ïõóéþäåò ãíþñéóìá ôçò Ýííïéáò ôïõ êïéíïý. êïéíüôçôá- êïéíùíßá: Ïé Ýííïéåò êáèéåñþèçêáí, áðü ôïí Ö. ÔÜíéò (F. Toennies) ï ïðïßïò èåùñåß üôé áõôü ðïõ ÷áñáêôçñßæåé ôçí êïéíüôçôá åßíáé ïé ðñïóùðéêÝò êáé óõíáéóèçìáôéêÝò ó÷Ýóåéò ìåôáîý ôùí ìåëþí ôçò, åíþ áõôü ðïõ ÷áñáêôçñßæåé ôéò ó÷Ýóåéò ôùí ìåëþí ôçò êïéíùíßáò åßíáé ôï ðñïóùðéêü üöåëïò. Ç åêâéïìç÷Üíéóç åðéôÜ÷õíå ôç ìåôÜâáóç áðü ôçí êïéíüôçôá óôçí êïéíùíßá, áðü ôéò óõíáéóèçìáôéêÝò ó÷Ýóåéò ôùí áôüìùí óôéò ó÷Ýóåéò ðïõ ñõèìßæïíôáé ìå âÜóç ôï óõìöÝñïí. êïéíùíéêÞ áíèñùðïëïãßá: Ç êïéíùíéêÞ áíèñùðïëïãßá êáé ç êïéíùíéïëïãßá åßíáé üñïé ðïõ äåí ðñïóäéïñßæïõí óôçí ðñáãìáôéêüôçôá äéáöïñåôéêïýò åðéóôçìïíéêïýò êëÜäïõò. Ç äéáöïñÜ ôïõò åßíáé üôé ç êïéíùíéêÞ áíèñùðïëïãßá åðéêåíôñþíåôáé óôç ìåëÝôç áãñïôéêþí Þ åëÜ÷éóôá äéáöïñïðïéçìÝíùí êïéíùíéþí, åíþ ç êïéíùíéïëïãßá ìåëåôÜ êïéíùíßåò óýíèåôåò Þ êáôÜ ðïëý äéáöïñïðïéçìÝíåò. Ç ðñþôç ÷ñçóéìïðïéåß êõñßùò ðïéïôéêÝò ìåèüäïõò åíþ ç êïéíùíéïëïãßá ðïóïôéêÝò ìåèüäïõò âáóéæüìåíç óôéò åèíéêÝò óôáôéóôéêÝò. êïéíùíéêÞ èÝóç: Ç êïéíùíéêÞ èÝóç ïñßæåôáé áðü ôï âáèìü êáé ôï åßäïò ôçò êïéíùíéêÞò äýíáìçò (óå ðïëéôéêü, ïéêïíïìéêü êáé ðïëéôéóìéêü åðßðåäï) ðïõ ôï Üôïìï äéáèÝôåé. êïéíùíéêÞ êéíçôéêüôçôá: Ç ìåôáêßíçóç åíüò áôüìïõ áðü ìéá êïéíùíéêÞ èÝóç óå ìéá Üëëç, óçìáßíåé êáé ìåôáêßíçóç óôï ðëáßóéï ôçò êïéíùíéêÞò éåñáñ÷ßáò. Ç ìåôáêßíçóç, ãéá ðáñÜäåéãìá, åíüò áôüìïõ áðü ôç èÝóç ôïõ åìðüñïõ óôç èÝóç ôïõ âéïìç÷Üíïõ åßíáé ìéá ðåñßðôùóç áíïäéêÞò êïéíùíéêÞò êéíçôéêüôçôáò. êïéíùíéêÞ ðïëéôéêÞ: Ç äéïñèùôéêÞ Þ ðñïëçðôéêÞ ðáñÝìâáóç ìéáò êõâÝñíçóçò óôçí êïéíùíéêÞ ðñáãìáôéêüôçôá ìå ôç ëÞøç ìÝôñùí ðïõ áðïóêïðïýí óôçí Üìâëõíóç ôùí êïéíùíéêþí áíéóïôÞôùí êáé óôçí ðñïáãùãÞ ôçò êïéíùíéêÞò äéêáéïóýíçò. Ç êïéíùíéêÞ ðïëéôéêÞ ðåñéëáìâÜíåé ôçí êïéíùíéêÞ áóöÜëéóç, ôçí ðáéäåßá, ôçí õãåßá êáé ðñüíïéá, ôçí áðáó÷üëçóç êáé ôçí êáôïéêßá. êïõëôïýñá: Ôï óýíïëï ôçò ðíåõìáôéêÞò äçìéïõñãßáò ìéáò êïéíùíßáò. ¼ëåò ïé êïéíùíéêÝò ïìÜäåò Ý÷ïõí êïõëôïýñá. Åßôå áõôÞ åßíáé ëáúêÞ åßôå ëüãéá. Óôéò éåñáñ÷çìÝíåò êïéíùíßåò ïé êïõëôïýñåò ôùí äéáöïñåôéêþí êïéíùíéêþí ïìÜäùí åßíáé êáé ïé ßäéåò éåñáñ÷çìÝíåò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 219

ÃëùóóÜñéï

219

ëüìðé: ÏìÜäá ðñïóþðùí ðïõ áíáðôýóóïõí ôçí ðïëéôéêÞ ôïõò äñÜóç óôïõò ðñïèáëÜìïõò (lobby) ôïõ êïéíïâïõëßïõ Þ ôùí ãñáöåßùí ôùí ðïëéôéêþí êáé åðçñåÜæïõí ðáñáóêçíéáêÜ ôéò ðïëéôéêÝò áðïöÜóåéò. ìáæéêÞ åðéêïéíùíßá: Ç ìåôáâßâáóç ìçíõìÜôùí êáé ðëçñïöïñéþí áðü ðåñéïñéóìÝíï áñéèìü ðçãþí áðåñéüñéóôï áñéèìü áíèñþðùí.

óå

ìáíéöáêôïýñá: ÐáñáãùãéêÞ ìïíÜäá óôçí ïðïßá åñãÜæïíôáí åðáããåëìáôßåò ÷åéñïôÝ÷íåò. ×åéñïôå÷íéêüò Þôáí êáé ï ôñüðïò ðáñáãùãÞò. ìéëéôáñéóìüò: ÐïëéôéêÞ áýîçóçò ôçò åðéññïÞò ôçò óôñáôéùôéêÞò äýíáìçò óôç óöáßñá ôçò ðïëéôéêÞò. Ï ìéëéôáñéóìüò ïäçãåß óôçí åãêáèßäñõóç ôçò êõñéáñ÷ßáò ôùí óôñáôéùôéêþí êáé óôçí õðïôáãÞ ôçò ðïëéôéêÞò, ôçò ïéêïíïìßáò êáé ôïõ ðïëéôéóìïý ìéáò ÷þñáò óå ðïëåìéêïýò óêïðïýò. ìýèïò: Ìéá óõìâïëéêÞ êáôÜ êáíüíá åñìçíåßá ôçò ðñáãìáôéêüôçôáò ðïõ ðñïóðáèåß íá äþóåé ï Üíèñùðïò ìå ðñïóöõãÞ óå áëëçãïñßåò êáé õðåñöõóéêÝò äõíÜìåéò. ðïëéôéóìéêÞ ó÷åôéêüôçôá: Ï üñïò äçëþíåé üôé ôá êïéíùíéêÜ öáéíüìåíá äåí ìðïñïýí íá êáôáíïçèïýí êáé íá åñìçíåõôïýí ðáñÜ ìüíï óôï ðëáßóéï ôïõ óõãêåêñéìÝíïõ êïéíùíéêïý óõóôÞìáôïò ðïõ åìöáíßæïíôáé. Ãéá ðáñÜäåéãìá, ôá Þèç êáé ôá Ýèéìá ìéáò êïéíùíßáò äåí ìðïñïýí íá áîéïëïãçèïýí ìå âÜóç êÜðïéá ãåíéêÜ êñéôÞñéá. Ç áîßá ôïõò åßíáé ó÷åôéêÞ êáé êáèïñßæåôáé áðü ôçí êïéíùíßá óôçí ïðïßá åìöáíßæïíôáé êáé ôéò óõãêåêñéìÝíåò ëåéôïõñãßåò ðïõ åðéôåëïýí åíôüò ôçò. ðïëéôéóìüò: Ôï óýíïëï ôùí áîéþí, ôùí ðñïôýðùí, ôùí èåóìþí, ôùí åèßìùí, ôùí ðáñáäüóåùí, ôùí õëéêþí êáé ôùí ôå÷íïëïãéêþí åðéôåõãìÜôùí ìéáò êïéíùíßáò. ðïëõóèÝíåéá: Ï üñïò ðïõ êáèéÝñùóå ï êáèçãçôÞò êïéíùíéïëïãßáò Ê. ÔóïõêáëÜò ãéá íá ðñïóäéïñßóåé ôïõò áíèñþðïõò ðïõ áóêïýí ðåñéóóüôåñá ôïõ åíüò åðáããÝëìáôá ôá ïðïßá áíÞêïõí óå äéáöïñåôéêïýò êëÜäïõò ôçò ïéêïíïìéêÞò äñáóôçñéüôçôáò, üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá Ýíáò áãñüôçò ðïõ êáëëéåñãåß ôç ãç êáé óõã÷ñüíùò åêìåôáëëåýåôáé ìéá ìéêñÞ ôïõñéóôéêÞ åðé÷åßñçóç åíïéêéáæïìÝíùí äùìáôßùí. ðñüôõðá óõìðåñéöïñÜò: Ôñüðïé óõìðåñéöïñÜò ðïõ èåùñïýíôáé áðïäåêôïß êáé ìå ôïõò ïðïßïõò ôá Üôïìá åíáñìïíßæïíôáé óôçí êáèçìåñéíüôçôÜ ôïõò. ñüìéêçò: «Áèßããáíïé», «ÔóéããÜíïé», «Ãýöôïé», «Êáôóßâåëïé», «Ôïõñêüãõöôïé», «ÑïìÜ» Þ «Ñïì» åßíáé ìåñéêïß üñïé ðïõ ÷ñçóéìïðïéïýíôáé ãéá íá ðñïóäéïñßóïõí ôï êïììÜôé áõôü ôïõ ðëçèõóìïý ðïõ äéáöïñïðïéåßôáé óå êÜðïéï âáèìü (êáé êõñßùò ùò ðñïò ôéò ãëùóóéêÝò ðñáêôéêÝò) áðü ôïõò õðïëïßðïõò êáôïßêïõò ôçò ÷þñáò. Ìåñéêïß áðü áõôïýò ôïõò üñïõò åßíáé åôåñïðñïóäéïñéóìïß (÷ñçóéìïðïéïýíôáé ùò åôéêÝôåò áðü ôïõò ìç ôóéããÜíïõò), åíþ êÜðïéïé Üëëïé åßíáé áõôïðñïóäéïñéóìïß (÷ñçóéìïðïéïýíôáé áðü ôïõò ßäéïõò ãéá íá ðñïóäéïñßóïõí ôïõò åáõôïýò ôïõò). óõëëïãéêÞ óõíåßäçóç: Ç óõíåßäçóç ôïõ êïéíùíéêïý óõíüëïõ, üðùò áõôÞ åêöñÜæåôáé ìÝóá áðü ôç óõíåßäçóç ôùí ìåëþí ôïõ, ôçí ïðïßá äéáìïñöþíåé. Óýìöùíá ìå ôïí Å. ÍôõñêÝì åßíáé ç «óõíåßäçóç ôùí óõíåéäÞóåùí», ðïõ åîáóöáëßæåé ôçí êïéíùíéêÞ óõíï÷Þ, áðïôåëåß ôï èåìÝëéï ôçò áíèñþðéíçò ãíþóçò êáé êáèïñßæåé ôçí áôïìéêÞ óõìðåñéöïñÜ êáé ôéò êïéíùíéêÝò ó÷Ýóåéò. óõìâïëéêü êåöÜëáéï: ¼ñïò ðïõ êáèéÝñùóå ï ÃÜëëïò êïéíùíéïëüãïò Ð. ÌðïõñíôéÝ ðñïêåéìÝíïõ íá ðñïóäéïñßóåé ôï óýíïëï ôùí äåîéïôÞôùí êáé ôùí ðïëéôéóìéêþí áãáèþí ðïõ äéáèÝôåé Ýíá Üôïìï. Ôá ðïëéôéóìéêÜ áõôÜ áãáèÜ ìðïñåß íá Ý÷ïõí ôñåéò ìïñöÝò: á) ðñïäéáèÝóåéò, êëßóåéò, â) õëéêÜ áãáèÜ (âéâëßá, ðßíáêåò, äßóêïé) ã) èåóìéêïß ôßôëïé (äéðëþìáôá óðïõäþí). Ï ÌðïõñíôéÝ äéÝêñéíå ôï óõìâïëéêü êåöÜëáéï áðü ôï êïéíùíéêü êåöÜëáéï, ôï ïðïßï ðñïóäéïñßæåôáé áðü ôï äßêôõï ôùí ó÷Ýóåùí êáé ôùí ãíùñéìéþí ðïõ Ý÷åé Ýíá Üôïìï, áëëÜ êáé áðü ôï ïéêïíïìéêü êåöÜëáéï ôï ïðïßï ðñïóäéïñßæåôáé áðü ôï óýíïëï ôùí ïéêïíïìéêþí áãáèþí êáé åéóïäçìÜôùí ðïõ êáôÝ÷åé. ôåëåôïõñãßåò ìýçóçò: Ôïí üñï êáèéÝñùóå ï åèíïëüãïò Á. Âáí ÆåíÝð (Arnold Van Gennep 1873-1957), ðñïêåéìÝíïõ íá ðñïóäéïñßóåé ôéò ðñÜîåéò ðïõ óõíïäåýïõí ôç ìåôÜâáóç åíüò áíèñþðïõ áðü ìéá èÝóç óå ìéá Üëëç. ¼ëåò ïé ìåãÜëåò óôéãìÝò ôçò æùÞò åíüò áíèñþðïõ (ãÝííçóç, åöçâåßá, ãÜìïò, èÜíáôïò ê.Ü.) óõíïäåýïíôáé áðü


koinoniologia 1.qxd

220

26/3/2007

12:34

Page 220

Êïéíùíéïëïãßá

ôÝôïéïõ åßäïõò ôåëåôïõñãßåò. Äéáêñßíåé ôñåéò óôéãìÝò óå êÜèå ôåëåôåôïõñãßá ìýçóçò á) ôïí áðï÷ùñéóìü Þ ôçí áðïêïðÞ ôïõ áôüìïõ áðü ôçí ðñïçãïýìåíç èÝóç Þ êáôÜóôáóç, â) ôï «ðåñéèþñéï», ðïõ áíôéóôïé÷åß óôï äéÜóôçìá áíÜìåóá óôïí áðï÷ùñéóìü êáé ôçí åíóùìÜôùóç, êáé ã) ôçí åíóùìÜôùóç êáôÜ ôçí ïðïßá ôï Üôïìï åðáíåíôÜóóåôáé óôï êïéíùíéêü ðåñéâÜëëïí óå íÝá êïéíùíéêÞ èÝóç êáé ìå íÝï ñüëï. ôóåëéãêÜôï: ÐáëéÜ ìïñöÞ óõíåôáéñéóìïý ìåôáîý äéáñêþò ðåñéðëáíþìåíùí ðïéìÝíùí (öåñÝïéêùí). Ôï ôóåëéãêÜôï óõãêñïôåßôáé óôç âÜóç ôùí áñ÷þí ôçò êïéíïôéêÞò áìïéâáéüôçôáò êáé õðü ôçí åîïõóßá åíüò áéñåôïý áñ÷éôóÝëéãêá ìå åõñýôáôåò áñìïäéüôçôåò. ôóéöëßêé: ÓõíäõÜæåé åêôåôáìÝíåò óéôïêáëëéÝñãåéåò êáé êôçíïôñïößá ÷Üñç óôçí åöáñìïãÞ åíüò éäéáßôåñïõ óõóôÞìáôïò áãñáíÜðáõóçò. Ïé Üèëéåò óõíèÞêåò äéáâßùóçò ôùí êïëßãùí, ç óêëçñÞ åêìåôÜëëåõóÞ ôïõò êáé ïé áõèáéñåóßåò ôïõ ôóéöëéêÜ óõíåñãïýí þóôå íá ðåñéïñßæïíôáé óôï åëÜ÷éóôï ïé äõíáôüôçôåò åðÝêôáóçò ôïõ ó÷çìáôéóìïý. õðåñðñïúüí: Ôï ðëåüíáóìá ôùí ðñïúüíôùí ðïõ ðáñÜãïíôáé êáé äå ÷ñçóéìïðïéåßôáé ãéá ôéò áíÜãêåò ôïõ ðáñáãùãïý, áëëÜ äéáôßèåôáé óôçí áãïñÜ. öñõêôùñßåò: ¹ôáí óôçí áñ÷áéüôçôá ç ìåôÜäïóç óçìÜôùí ìå ðõñóïýò (öñõêôïýò) óå ìáêñéíÝò áðïóôÜóåéò êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò íý÷ôáò. ÷Üêåñ: Ôï Üôïìï ðïõ óðÜæïíôáò ôïõò êùäéêïýò áóöáëåßáò åéóÝñ÷åôáé óôá óõóôÞìáôá ðëçñïöüñçóçò åôáéñåéþí Þ çëåêôñïíéêþí õðïëïãéóôþí äéÜöïñùí áôüìùí, ÷ùñßò áõôÜ íá Ý÷ïõí óõíáéíÝóåé Þ íá ôï ãíùñßæïõí. ÷ùñéêü óýóôçìá: Ìéêñïãñáößá ôçò æÜíôñïõãêáò, ðïõ Ý÷åé ùò ÷áñáêôçñéóôéêü ôïõ ôçí ðïëõêáëëéÝñãåéá óå óõíäõáóìü ìå ôçí ïéêüóéôç êôçíïôñïößá. Ïé óõíèÞêåò êÜôù áðü ôéò ïðïßåò ëåéôïõñãåß ôï óýóôçìá åßíáé óáöþò ìåéïíåêôéêÝò åîáéôßáò ôïõ ìéêñïý ìåãÝèïõò ôçò áãñïôéêÞò åêìåôÜëëåõóçò.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 221

Âéâëéïãñáößá

221

ÂÉÂËÉÏÃÑÁÖÉÁ 1. Anderson C.H. (1986), Ðñïò ìéá íÝá êïéíùíéïëïãßá, åêä. ÐáðáæÞóç, ÁèÞíá. 2. ÁëåîéÜäçò Ó. (1996), Åã÷åéñßäéï Åãêëçìáôïëïãßáò, åêä. ÓÜêêïõëáò, ÁèÞíá. 3. Áëåîßïõ È. (2002), Åñãáóßá åêðáßäåõóç êáé êïéíùíéêÝò ôÜîåéò, åêä. ÐáðáæÞóç, ÁèÞíá. 4. ¢íôåñóïí Ìð. (1997), ÖáíôáóéáêÝò êïéíüôçôåò, åêä. ÍåöÝëç, ÁèÞíá. 5. Áíôùíïðïýëïõ Ì. (2000), ÊïéíùíéêÞ ðñÜîç êáé õëéóìüò - ÓðïõäÞ óôçí êïéíùíéïëïãßá ôçò ãíþóçò, åêä. ÁëåîÜíäñåéá, ÁèÞíá. 6. Áíôùíïðïýëïõ Ó.Ì. (1991), Ï ìåôáðïëåìéêüò ìåôáó÷çìáôéóìüò ôçò åëëçíéêÞò ïéêïíïìßáò êáé ôï ïéêéóôéêü öáéíüìåíï, åêä. ÐáðáæÞóç, ÁèÞíá. 7. ÁóôñéíÜêçò Á. (1991), ÍåáíéêÝò õðïêïõëôïýñåò. Ðáñåêêëßíïõóåò õðïêïõëôïýñåò ôçò íåïëáßáò ôçò åñãáôéêÞò ôÜîçò. Ç âñåôáíéêÞ èåþñçóç êáé ç åëëçíéêÞ åìðåéñßá, åêä. ÐáðáæÞóçò, ÁèÞíá. 8. Âáîåâáíüãëïõ Á. (2001), ¸ëëçíåò ÔóéããÜíïé. Ðåñéèùñéáêïß êáé ïéêïãåíåéÜñ÷åò, åêä. ÁëåîÜíäñåéá, ÁèÞíá. 9. Ball A.R. êáé Peters B.G. (2002), Óýã÷ñïíç ðïëéôéêÞ êáé äéáêõâÝñíçóç. ÅéóáãùãÞ óôçí ÐïëéôéêÞ ÅðéóôÞìç, ÁèÞíá. 10. ÂáóéêÜ èÝìáôá êïéíùíéïëïãßáò êáé êïéíùíéïëïãéêü ëåîéêü (1982), åêä. Êáóôáíéþôçò, ÁèÞíá. 11. Âëá÷üðïõëïò Ó., Ãåùñãïýëáò Á., Éíôæåóßëïãëïõ Í., ÊÜëöáò Á. êáé Ìðñßêá Å. (1998), Êïéíùíéïëïãßá, ô Ëõêåßïõ, Ï.Å.Ä.Â. 12. Berard V. (1987), Ôïõñêßá êáé Åëëçíéóìüò (ïäïéðïñéêü óôç Ìáêåäïíßá), ÁèÞíá. 13. Bidon A. êáé Didier L. (1999), Ç êáèçìåñéíÞ æùÞ ôùí ðáéäéþí óôïí Ìåóáßùíá, åêä. ÁëåîÜíäñåéá, ÁèÞíá. 14. Bloch Ì. (1987), ÖåïõäáëéêÞ êïéíùíßá, åêä. ÊÜëâïò, ÁèÞíá. 15. Bourdieu P. (1999), Ãëþóóá êáé óõìâïëéêÞ åîïõóßá, åêä. Êáñäáìßôóá, ÁèÞíá 16. Bourdieu P. (2002), Ç äéÜêñéóç, åêä. ÐáôÜêçò, ÁèÞíá. 17. Ãåùñãßïõ Ó., ÄáñåìÜò Ã. êáé Öùôüðïõëïò Í. (1999), Êïéíùíéïëïãßá ôçò åñãáóßáò-Åñãáóéáêü ðåñéâÜëëïí, ÔïìÝáò ÅöáñìïóìÝíùí Ôå÷íþí, Á´ ôÜîç ÔÅÅ, Ï.Å.Ä.Â. 18. Ãåùñãïýëáò Ó. (2000), ÁíÞëéêïé ðáñáâÜôåò, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, ÁèÞíá. 19. ÃêéæåëÞ Â. (1993), ÁðëÜ ìáèÞìáôá Êïéíùíéïëïãßáò, Ï.Å.Ä.Â. 20. Ãëçíüò Ä. (1976), Ôñéëïãßá ÐïëÝìïõ, åêä. ÁèçíÜ, ÁèÞíá. 21. Champagne P. (2004), Ç Êïéíùíéïëïãßá, åêä. Óõëëüãïõ ÅëëÞíùí Êïéíùíéïëüãùí, ÁèÞíá. 22. Craib I. (2000), Óýã÷ñïíç ÊïéíùíéêÞ èåùñßá, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, ÁèÞíá. 23. ÄáìáíÜêçò Ì. (1998), Ç åêðáßäåõóç ôùí ðáëéííïóôïýíôùí êáé áëëïäáðþí ìáèçôþí óôçí ÅëëÜäá. ÄéáðïëéôéóìéêÞ ÐáéäáãùãéêÞ, åêä.Gutenberg. 24. ÄáóêáëÜêçò Ç. (1985), Ìåôá÷åßñéóç Åãêëçìáôßá, åêä. ÓÜêêïõëáò, ÁèÞíá. 25. Äñáãþíá È. ÖñáãêïõäÜêç Á. êáé Óêïýñôïõ Å. (2001), Åêðáßäåõóç: ÐïëéôéóìéêÝò äéáöïñÝò êáé êïéíùíéêÝò áíéóüôçôåò, Åëëçíéêü Áíïéêôü ÐáíåðéóôÞìéï, ÐÜôñá. 26. ÄñåôôÜêçò Ì. (1991), Ç Áíáôïìßá ôçò ÂïõëÞò, 1974-1990, åêä. Gutenberg, ÁèÞíá. 27. De Montibert C. (2000), ÅéóáãùãÞ óôçí êïéíùíéïëïãéêÞ óõëëïãéóôéêÞ, åêä. Êáñäáìßôóáò, ÁèÞíá. 28. Ålias Í. (1997), Ç äéáäéêáóßá ôïõ ðïëéôéóìïý - Ìéá éóôïñßá ôçò êïéíùíéêÞò óõìðåñéöïñÜò óôç Äýóç, åêä. ÁëåîÜíäñåéá, ÁèÞíá. 29. ÆïëÜ Å. (1985), Ç ôáâÝñíá, åêä. Æá÷áñüðïõëïò, ÁèÞíá. 30. Èáíïðïýëïõ Ì. ÊùôóïâÝëïõ Â. êáé Ðáðáñïýíç Ñ. (1999), «Ç ó÷Ýóç åðáããåëìáôéêÞò êáé ïéêïãåíåéáêÞò æùÞò ôùí ãõíáéêþí-Äéåñåýíçóç ôçò åëëçíéêÞò âéâëéïãñáößáò», óôï ðåñéïäéêü Óýã÷ñïíá ÈÝìáôá, ôåý÷ç 71-72. 31. Geertz Cl. (2003), Ç åñìçíåßá ôùí ðïëéôéóìþí, åêä. ÁëåîÜíäñåéá, ÁèÞíá. 32. Gellner E. (1992), ¸èíç êáé åèíéêéóìüò, åêä. ÁëåîÜíäñåéá, ÁèÞíá. 33. Giddens A. (2002), Êïéíùíéïëïãßá, åêä. Gutenberg, ÁèÞíá. 34. Goffman E. (2001), Óôßãìá, åêä. ÁëåîÜíäñåéá, ÁèÞíá. 35. Hall S. êáé Gieben B. (2003), Ç äéáìüñöùóç ôçò íåùôåñéêüôçôáò, åêä. ÓáââÜëáò, ÁèÞíá. 36. Hobsbawm Å. (1996), Ç åðï÷Þ ôùí åðáíáóôÜóåùí 1789-1848, åêä. Ìïñöùôéêü ºäñõìá ÅèíéêÞò ÔñáðÝæçò, ÁèÞíá. 37. Hobsbawm Å. (1999), Ç åðï÷Þ ôùí Üêñùí. Ï óýíôïìïò åéêïóôüò áéþíáò 1914-1991, åêä. ÈåìÝëéï, ÁèÞíá. 38. Êáâïõíßäç Ôæ. (1984), «ÌåñéêÜ ðñïâëÞìáôá óôç ìåëÝôç ôçò éóôïñßáò ôçò åëëçíéêÞò ïéêïãÝíåéáò», óôï ðåñéïäéêü Óýã÷ñïíá ÈÝìáôá, ôåý÷ïò 22. 39. ÊáñÜãéùñãáò Ó., Ãåùñãáêüðïõëïò È., Êáñáíôéíüò Ä., Ëïúæßäçò Ã., Ìðïýæáò Í., Õöáíôüðïõëïò Ã. êáé


koinoniologia 1.qxd

222

26/3/2007

12:34

Page 222

Êïéíùíéïëïãßá

×ñõóÜêçò Ì. (1990), ÄéáóôÜóåéò ôçò öôþ÷åéáò óôçí ÅëëÜäá Å.Ê.Ê.Å., ÁèÞíá. 40. Êáñáíôéíüò Ä. (2001),«Ðñüóöáôåò åîåëßîåéò óôçí áãïñÜ åñãáóßáò», óôï Êïéíùíéêü ðïñôñÝôï ôçò ÅëëÜäáò, Å.Ê.Ê.Å., ÁèÞíá. 41. ÊáööÝò Ã. (2001), Ôé åßíáé ðüëåìïò; Êïéíùíéïëïãßá ôçò âßáò êáé ôïõ ðïëÝìïõ, åêä. ÐáðáæÞóçò, ÁèÞíá. 42. ÊÅÌÅÔÅ - ÏËÌÅ (2000), Ó÷ïëåßï ÷ùñßò óýíïñá. ÌáèçôéêÜ ãõìíÜóìáôá óôá áíèñþðéíá äéêáéþìáôá, Ï.Å.Ä.Â. 43. Keegan J. (1997), Ç éóôïñßá ôïõ ðïëÝìïõ, åêä. ÍÝá Óýíïñá. 44. Êïíôïãéáííïðïýëïõ-Ðïëõäùñßäç Ã., Óïëïìþí É. êáé ÓôáìÝëïò Ã. (2000), Áíé÷íåýïíôáò ôçí åðßäïóç óôçí åëëçíéêÞ åêðáßäåõóç, åêä. Ìåôáß÷ìéï, ÁèÞíá. 45. Ëáìðñïðïýëïõ Å. (1997), Ç êáôáóêåõÞ ôçò êïéíùíéêÞò ðñáãìáôéêüôçôáò êáé ôá ìÝóá ìáæéêÞò åðéêïéíùíßáò, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, ÁèÞíá. 46. Lallement M. (2001), Éóôïñßá ôùí êïéíùíéïëïãéêþí éäåþí, åêä. Ìåôáß÷ìéï, ÁèÞíá. 47. Ìáñî Ê. (1978), Ôï ÊåöÜëáéï, åêä. Óýã÷ñïíç Åðï÷Þ, ÁèÞíá. 48. Marx K. (1975), Ïé ôáîéêïß áãþíåò óôç Ãáëëßá, åêä. ÈåìÝëéï, ÁèÞíá. 49. ÌáôæïõñÜíç Ã.Æ. (1974), ¸ëëçíåò åñãÜôåò óôç Ãåñìáíßá, åêä. Gutenberg, ÁèÞíá. 50. Ìß÷åëò Ñ. (1997), Êïéíùíéïëïãßá ôùí ðïëéôéêþí êïììÜôùí óôç óýã÷ñïíç Äçìïêñáôßá, åêä. Ãíþóç, ÁèÞíá. 51. ÌïõæÝëçò Í. (1978), ÍÝï-åëëçíéêÞ êïéíùíßá: üøåéò õðáíÜðôõîçò, åêä. ÅîÜíôáò, ÁèÞíá. 52. Ìïõóïýñïõ Ë.Ì. (2003), Êïéíùíéïëïãßá ôçò Óýã÷ñïíçò ÏéêïãÝíåéáò, åêä. Gutenberg, ÁèÞíá. 53. ÌðÜëéáò Å. (2000),«Äçìïêñáôßá êáé Äßêáéï: ÁíïìéêÜ öáéíüìåíá êáé åîïõóéáóôéêÝò ðñáêôéêÝò óôïí åëëçíéêü äçìüóéï ÷þñï» óôï ÄïìÝò êáé ó÷Ýóåéò åîïõóßáò óôç óçìåñéíÞ ÅëëÜäá, ºäñõìá ÓÜêç ÊáñÜãéùñãá, ÁèÞíá. 54. Ìðüóç Ì. (1996), ÅëëÜäá êáé ôñïìïêñáôßá, åêä. ÓÜêêïõëá, ÊïìïôçíÞ. 55. Mills C.W. (1970), Ïé ÷áñôïãéáêÜäåò, åêä. ÊÜëâïò, ÁèÞíá 56. Íüâá-Êáëôóïýíç ×. (2000), Êïéíùíéêïðïßçóç. Ç ãÝíåóç ôïõ êïéíùíéêïý õðïêåéìÝíïõ, åêä. Gutenberg, ÁèÞíá. 57. Ðáíïýóçò Ã. (1987), Èåìåëéþäç ÆçôÞìáôá Åãêëçìáôïëïãßáò, åêä. ÓÜêêïõëáò, ÁèÞíá. 58. Ðáíôåëßäïõ-Ìáëïýôá Ì. (1993), ÐïëéôéêÞ óõìðåñéöïñÜ, ÁèÞíá - ÊïìïôçíÞ. 59. Ðáðáäçìçôñßïõ Æ. (2000), Åõñùðáúêüò Ñáôóéóìüò, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, ÁèÞíá. 60. ÐáðáôáîéÜñ÷çò Å. êáé ÐáñáäÝëëçò È. (åðéì.) (1992), Ôáõôüôçôåò êáé öýëï óôç óýã÷ñïíç ÅëëÜäá, åêä. Êáóôáíéþôçò, ÁèÞíá. 61. Ðáñáóêåõüðïõëïò É. (1984), ÅîåëéêôéêÞ øõ÷ïëïãßá, ôüìïò 1, ÁèÞíá. 62. Ðåôìåæßäïõ Ì. (2003), «Óýã÷ñïíåò èåùñçôéêÝò äéáìÜ÷åò êáé íÝåò óõíèÝóåéò» óôï Óýã÷ñïíç êïéíùíéïëïãéêÞ èåùñßá, ÐáíåðéóôçìéáêÝò Åêäüóåéò ÊñÞôçò. 63. Procacci G. (1996),«Áðü ôçí åðáéôåßá óôï êïéíùíéêü æÞôçìá» óôï ÁíôéìÝôùðïé ìå ôç Öôþ÷åéá, åêä. ÊáôÜñôé, ÁèÞíá. 64. Rosener W. (1999), Ïé áãñüôåò óôçí Åõñþðç, åêä. ÅëëçíéêÜ ÃñÜììáôá, ÁèÞíá. 65. ÓåíåëëÜñ Ì. (1997), Ç ôÝ÷íç ôïõ êõâåñíÜí, åêä. Êáóôáíéþôçò, ÁèÞíá. 66. Óåñáöåôéíßäïõ Ì. (2003), ÅéóáãùãÞ óôçí ÐïëéôéêÞ Êïéíùíéïëïãßá, åêä. Gutenberg, ÁèÞíá. 67. ÓôáìÜôçò Ê. (2005), Ç áâÝâáéç «êïéíùíßá ôçò ãíþóçò», åêä. ÓáââÜëáò, ÁèÞíá. 68. Schmidt G.M. (2004), Èåùñßåò ôçò Äçìïêñáôßáò, åðéì. ÐÜó÷ïò Ã., åêä. ÓáââÜëáò, ÁèÞíá. 69. Schwartzenberg R.G. (1984), ÐïëéôéêÞ Êïéíùíéïëïãßá, ôüìïé É êáé ÉÉ, åêä. ÐáñáôçñçôÞò, ÁèÞíá. 70. Szasz T. (1983), Ç âéïìç÷áíßá ôçò ôñÝëáò, åêä. Ôáíüò, ÁèÞíá. 71. ÔÜôóçò Í. (1986), Ç äéäáóêáëßá ôçò êïéíùíéïëïãéêÞò èåùñßáò, åêä. Gutenberg, ÁèÞíá. 72. Ôóáïýóçò Ä.Ã. (1989), ×ñçóôéêü Ëåîéêü Êïéíùíéïëïãßáò, åêä.Gutenberg, ÁèÞíá. 73. Ôóüìóêé Í. êáé ×ßôóåíò Ê. (2002), Ç ìåãÜëç äéáìÜ÷ç: ðáãêïóìéïðïßçóç, ôñïìïêñáôßá êáé áñéóôåñÜ, åêä. ÅëÜôç-Âéâëßá, ÐåéñáéÜò. 74. ÔóïõêáëÜò Ê. (1998), «ÌðñïóôÜ óôï ñáôóéóìü ôïõ óÞìåñá» óôï ¸îé êåßìåíá ãéá ôï ñáôóéóìü, åêä. ÐáñáóêÞíéï, Êßíçóç Ðïëéôþí êáôÜ ôïõ Ñáôóéóìïý, ÁèÞíá. 75. ÖáñóåäÜêçò Éáê. (1996), Óôïé÷åßá åãêëçìáôïëïãßáò, ÍïìéêÞ ÂéâëéïèÞêç, ÁèÞíá. 76. Ößëéáò Â. (1978), ÊïéíùíéêÜ ÓõóôÞìáôá, åêä. ÍÝá Óýíïñá, ÁèÞíá. 77 ÖñáãêïõäÜêç Á. (1987), Ãëþóóá êáé éäåïëïãßá - ÊïéíùíéïëïãéêÞ ðñïóÝããéóç ôçò ãëþóóáò, åêä. ÏäõóóÝáò, ÁèÞíá. 78. ÖñáãêïõäÜêç Á. êáé Äñáãþíá È. (1997), «Ôé åßíáé ç ðáôñßäá ìáò;» Åèíïêåíôñéóìüò óôçí åêðáßäåõóç, åêä. ÁëåîÜíäñåéá, ÁèÞíá. 79. ×áôæÞ Ä. (1979), ÁíõðåñÜóðéóôïé, åêä. Êáóôáíéþôçò, ÁèÞíá. 80. ØçììÝíïò É. (1999), ÌåôáíÜóôåõóç êáé åñãáóßá óôçí Åõñþðç: Ç äçìéïõñãßá íÝùí êïéíùíéêþí ÷þñùí, ÊÝíôñï ÄéáðïëéôéóìéêÞò ÁãùãÞò, Åèíéêü êáé Êáðïäéóôñéáêü ÐáíåðéóôÞìéï Áèçíþí. 81. Vaillant E. (2002), ÌÜèå íá áíôéìåôùðßæåéò ôï ñáôóéóìü, åêä. ÅñåõíçôÝò, ÁèÞíá.


koinoniologia 1.qxd

26/3/2007

12:34

Page 223

Âéâëéïãñáößá 82. Vernier B. (2000), Ç êïéíùíéêÞ ãÝíåóç ôùí áéóèçìÜôùí, åêä. ÁëåîÜíäñåéá, ÁèÞíá. 83. Weber M. (1983), ÂáóéêÝò Ýííïéåò ôçò êïéíùíéïëïãßáò, åêä. ÊÝíôáõñïò, ÁèÞíá. 84. Weber M. (1996), Êïéíùíéïëïãßá ôïõ êñÜôïõò, åêä. ÊÝíôáõñïò, ÁèÞíá.

223