Page 1

ΣΤΑ Ν ΕΟΤΕ ΡΑ ΧΡΟΝΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

Τετράδιο Εργασιών

-

-

-

Ν Ο2 Ν ΕΛΕΤΘΕΡΙΑΝ V ι ζ γ ρα ψ €

J

ΙΟΣ

Γ Ο Λ Λ Μ Ο Σ

Α ΚΤ Ν θ I Ο Σ ο ν Μ α ι ' β ν Μ ij ν α 18 2 3 . Α S3 τα χοχχαλα ζ>γαλμίτη Χ »· 'Ρ* Λ ' « ' ω* ίλληνων τ α i<y>a , Κ α ι <ray τορωτα ανίριίωμίνη ΧαΓ§€,

ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΩΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΩΝ

ΒΙΒΑΪΩΝ '-•SSSSP3·'

- ΑΘΗΝΑ

,


ΣΤΑ ΝΕΟΤΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ Τετράδιο Εργασιών


Συγγραφή Διονύσιος Ακτύπης Αριστείδης Βελαλίδης Μαρία Καΐλα Θεόδωρος Κατσουλάκος Γιάννης Παπαγρηγορίου Κώστας Χωρεάνθης

Αναθεώρηση (1997) Θεόδωρος Κατσουλάκος Αναστασία Κυρκίνη Μαρία Σταμοπούλου

Εικονογράφηση - Σελιδοποίηση Αρτ. Νικολαΐδου

Καθοδήγηση και εποπτεία Διονύσιος Μελάς


ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΤΑ ΝΕΟΤΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΤ' ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

Τετράδιο Εργασιών

ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ

ΕΚΔΟΣΕΩΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΩΝ

ΒΙΒΑΙΩΝ

- ΑΘΗΝΑ


Σημείωση

Σε όσες σελίδες υπάρχει κενό, προτείνεται από τη συγγραφική ομάδα στο δάσκαλο να παροτρύνει τους μαθητές να ζωγραφίσουν ελεύθερα κάτι σχετικό με την αντίστοιχη ενότητα.


1 ΤΙ ΜΑΘΑΜΕ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ε'. ΤΙ ΘΑ ΜΑΘΟΥΜΕ ΦΕΤΟΣ; 1. Δείχνω στο χάρτη: α. Τα σύνορα και τα εδάφη της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. β. Τη θέση της Κωνσταντινούπολης. γ. Τους τόπους όπου ζούσαν γειτονικοί λαοί, που απειλούσαν το Βυζάντιο.

Μεταπελευθερωτική περίοδος

Ί453

=ένΓ> κυριαρχία (Τουρκοκρατία - Φραγκοκρατία)

1821

1830

Σήμερα

2. Με βάση την ιστορική γραμμή υπολογίζω: α. Πόσα χρόνια κράτησε η κάθε περίοδος της νεότερης ιστορίας μας. β. Πόσους αιώνες κράτησε η ξένη κυριαρχία στην Ελλάδα. γ. Πόσα χρόνια έχουν περάσει: - Από την άλωση της Κωνσταντινούπολης ως σήμερα. - Από την έκρηξη της Επανάστασης ως σήμερα. - Από το τέλος της Επανάστασης ως σήμερα.


Η ΕΥΡΩΠΗ ΣΤΑ ΝΕΟΤΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ 1. Βάζω στα τετραγωνάκια πριν από κάθε πρόταση έναν αριθμό, για να δείξω τη σειρά με την οποία έγιναν τα γεγονότα. • • • • •

Εφεύρεση της τυπογραφίας Ανακάλυψη της Αμερικής Πόλεμοι του Ναπολέοντα Ιερή συμμαχία Γαλλική επανάσταση

2. Αντιστοιχίζω αυτά που ταιριάζουν:

Αναγέννηση · Διαφωτισμός · Απολυταρχία ·

Συγκέντρωση εξουσιών στα ρια των βασιλιάδων. Άνθηση τεχνών, γραμμάτων επιστημών. Κίνηση για τη μόρφωση του θρώπου και τη βελτίωση της σης του.

χέκαι ανθέ-

3. Υπογραμμίζω τη σωστή απάντηση: Α. Ο Ιωάννης Γουτεμβέργιος: 1. εφεύρε τα ξύλινα κινητά τυπογραφικά στοιχεία. 2. τελειοποίησε τη ναυτική πυξίδα. 3. κατασκεύασε ένα αερόστατο. Β. Η ανακάλυψη της Αμερικής έγινε: 1. από τον Ιωάννη Γουτεμβέργιο. 2. από τον Χριστόφορο Κολόμβο. 3. από τον αυτοκράτορα Κων/νο Παλαιολόγο. Γ. Η Ιερή συμμαχία ήταν: 1. θρησκευτική συμμαχία ανάμεσα στις εκκλησίες. 2. συμφωνία των ευρωπαϊκών δυνάμεων για συνεργασία με τον πάπα. 3. συμμαχία των συντηρητικών κυβερνήσεων της Ευρώπης.


* r ~ . · Ε Ξ Ξ Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ TOY ΤΥΠΟΥ. Άρθρο 11 της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Ο ενθουσιασμός του λαού, όπως το δείχνει αυτή η λαϊκή γκραβούρα, είναι πολύ μεγάλος...

4. Γιατί η ελευθερία του Τύπου θεωρείται κατάκτηση της δημοκρατίας;


3 Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ Η ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 1. Παρατηρώ στο χάρτη και αναφέρω τις περιοχές της Ασίας, της Αφρικής και της Ευρώπης που περιλάμβανε η Οθωμανική αυτοκρατορία. Μπορώ να αναφέρω κάποια από τα σημερινά κράτη των περιοχών αυτών;

2. Ποιες άλλες αυτοκρατορίες είδαμε να αναπτύσσονται στα μέρη όπου δημιουργήθηκε η Οθωμανική αυτοκρατορία και τι απέγιναν; 3. Αντιστοιχίζω τις λέξεις με τη σημασία τους: Σουλτάνος Σαράι Μεγάλος Βεζίρης Πασάς

· · · ·

· · · ·

Τούρκικο παλάτι Βασιλιάς των Τούρκων Τούρκος πρωθυπουργός στρατηγός διοικητής

4. Συζητούμε τις απαντήσεις και βρίσκουμε μια που είναι λαθεμένη: Λόγοι που οδήγησαν στην οικονομική και στρατιωτική παρακμή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας: - Με το σταμάτημα των κατακτήσεων μειώθηκαν τα έσοδα του κράτους που προέρχονταν από λεηλασίες. - Οι Τούρκοι ασχολήθηκαν ιδιαίτερα με τις τέχνες και τα γράμματα. - Ορισμένοι διοικητές επαρχιών είχαν γίνει σχεδόν ανεξάρτητοι.

10


ΒΕΝΕΤΟΙ, ΓΕΝΟΥΑΤΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΚΑΤΑΚΤΗΤΕΣ 1. Δείχνω στο χάρτη τις περιοχές που κατέκτησαν Βενετοί, Γενουάτες και άλλοι Λατίνοι κατά το 15ο αιώνα. 2. Γιατί οι Βενετοί προτιμούσαν να κατακτούν παραθαλάσσιες περιοχές; 3. Υπάρχουν στην περιοχή μας κάστρα; Σε τι κατάσταση βρίσκονται; Τι ξέρω γι' αυτά: Περιγράφω με τη φαντασία μου τη ζωή ενός παιδιού στο κάστρο.

Συγκέντρωση ευγενών στα Επτάνησα

Στα Επτάνησα υπήρχαν τρεις τάξεις: σι ευγενείς, σι αστοί και ο Λαός (πόπολο) 11


4. Παρατηρώ τις εικόνες και διαβάζω τους υπότιτλους. Παρόμοιες κοινωνικές διακρίσεις γνωρίσαμε και σε άλλες περιοχές ή περιόδους της ιστορίας. Γράφω τις παρακάτω λέξεις στη στήλη που πρέπει: πατρίκιοι, περίοικοι, αστοί, είλωτες, ευγενείς, πληβείοι, πελάτες, λαός, Σπαρτιάτες. Σπάρτη

12

Ρώμη

Επτάνησα


Ο ΣΟΥΛΤΑΝΟΙ ΠΑΡΑΧΩΡΕΙ «ΠΡΟΝΟΜΙΑ » 1. Γιατί ο Μωάμεθ φρόντισε να τοποθετήσει στη θέση τού πατριάρχη έναν ανθενωτ ικό;

2. Βρίσκω στο κείμενο τους λόγους για τους οποίους οι Τούρκοι παραχώρησαν προνόμια στους Έλληνες και τους συζητούμε στην τάξη.

3. Χρησιμοποιώ τις παρακάτω λέξεις, για να συμπληρώσω σωστά τις προτάσεις που ακολουθούν: προνόμια, έθιμα, ανθενωτικοί, Φαναριώτες - Οι παραχωρήσεις που έκαμαν οι Τούρκοι στους υπόδουλους Έλληνες επικράτησε να λέγονται των Ελλήνων. - Το στεφάνι της Πρωτομαγιάς, το βάψιμο των αυγών του Πάσχα, η βασιλόπιτα, οι φωτιές του Αϊ - Γιαννιού είναι μερικά από τα μας. - Α υ τ ο ί που μετά το Σχίσμα ήταν αντίθετοι στην ένωση των εκκλησιών ονομάζονταν - Οι Έλληνες που εγκαταστάθηκαν στη συνοικία Φανάρι της Κωνσταντινούπολης, όπου ήταν και το Πατριαρχείο, ονομάστηκαν

13


01 ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΥΠ0ΥΔ0ΥΛΩΝ 1. Τι ήθελε να επιτύχει ο σουλτάνος με το παιδομάζωμα; Ποιες συνέπειες είχε αυτό για τον ελληνισμό; Χάρτης μετακινήσεων. Σπουδαιότερες ελληνικές παροικίες

" · Αγία Πετρούπολη

Νίζνι-Νόβγκοροντ Φ

β Οστρόβ

Μόσχα· ΒΟΡΕΙΑ ΘΑΛΑΣΣΑ • Βίλνα

• Κίεβο Λονδίνο φ Άμστερνταμ Λέυντε

9 Παρίσι

Βερολίνο • Λειψία

0 Μόναχο

Βιέννη · ® Ι^πρατι λάβα

ΟδησσχίΤ Τ

Βουδαπέστη 9

ΒράιΑβ·

Τεργέστη· ΒεΤ&ιία

ρσωνα Ιΰσιο φ

\ r\

#

\ Βουκουρίσπ·

· Σεβαστούπολη

* Κωστάντζα

Γένοβα Λιβόρνο Μασσαλία

Αγκόνα • Ρώμη

w Λισσαβόνα

ο

Νεάπολη

Παλέρμο

Μεσσήνη Ρήγιο

V

Δαμιέτη Αλεξάνδρεια φ Κάιρο

;


2. Αντιστοιχίζω τις λέξεις με την έννοιά τους: Παιδομάζωμα Εξισλαμισμός Χαράτσι Ραγιάδες

· · · ·

Παροικία ·

φόρος που πλήρωναν οι ραγιάδες υπόδουλοι του Οθωμανικού κράτους κοινότητα ομοεθνών σε ξένη χώρα εξαναγκασμός κάποιου να προσχωρήσει στη μουσουλμανική θρησκεία στρατολογία για τα τάγματα των γενιτσάρων.

3. Παρατηρώ στο χάρτη τις μετακινήσεις των Ελλήνων και υπογραμμίζω 6 πόλεις στις οποίες δημιουργήθηκαν σημαντικές ελληνικές παροικίες.

4. Οι Έλληνες, την εποχή της Τουρκοκρατίας, χρησιμοποιούσαν την παροιμία: «Τούρκον είδες, γρόσια θέλει κι άλλον είδες κι άλλα θέλει». Τη σχολιάζω, αφού συμβουλευτώ και το κείμενο «Φόροι και δωροδοκίες» της σελ. 36 του βιβλίου της ιστορίας.

15


I Ι Χ ^ Ι Ί I \JL·.

ΘΡΑΚΗ

ο

9

Q

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

fi

ΠΡΟΠΟΝΤΙΔΑ

<=3 =

ΘΑΣΟΣ

ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ 1

•Ζ

ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ Ο

ΗΠΕΙΡΟΣ

α

ΙΜΒΡΟΣ

υ

ΛΗΜΝΟΣ I

) · Βουθρωτό ν · Στροβίλιο I Μπαστιά

ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΑΓ. ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΣ

φ Πάργα

ΛΕΣΒΟΣ

0

Β. ΣΠΟΡΑΔΕΣ ΣΚΥΡΟΣ

*

ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ

ΧΙΟΣ ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ

% ι ΑΝΔΡΟΣ "Zj£

ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑ

%

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

Ναύπλιο φ

ΖΑΚΥΝΘΟΣ

0

° $

Μεθώνη

ΘεΡμή

αν·

ΣΑΜΟΣ ΙΚΑΡΙΑ

'ΑΙΓΙΝΑ^ ι ί ? Σ Υ Ρ ^ ^ ) Τ Η Ν 0 Σ ΚΥΘΝ Σ

Ναυαρίνο

ϊ

ΣΤρ,ΦΟΣ

δγκΟΝΟΣ <?ΠΑΡ

ΣΙΦΝΟΣ 2.ΙΦΝυζ ν

ΠΑΤΜ0Σ

°^<θΝΑ Ξ ΟΣ ΑΜΟΡΓΟ 1 S T

ο ΚΥΘΗΡΑ

ΘΗΡΑ

Σ

\

ΚΩΣ

^

ΜΗΛΟΣ

°

ΚΑΛΥΜΝΟΣ^?

Μονεμβασία

Κορώνη

® -

Λ Ε Ρ

(Γ*: 6

ΣΥΜΗ Q

ΤΗΛΟΣ^ ΧΑΛΚΗ ο ® ΡΟΔΟΣ

ΚΑΡΠΑΘΟΣ

ΚΡΗΤΗ

Εδάφη που κατέκτησαν οι

Εδάφη που κατέκτησαν οι

g

Εδάφη που κατέκτησαν οι

Εδάφη που κατέκτησαν οι

ΚΑΣΟΣ


ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 1

Οι Έλληνες δοκιμάζονται 1. Συμπληρώνω στο υπόμνημα του χάρτη τα ονόματα των κατακτητών σύμφωνα με το αντίστοιχο χρώμα: Τούρκοι, Βενετοί, Γενουάτες και άλλοι Λατίνοι. Συμβουλεύομαι το χάρτη του μαθήματος 4.

ν.ν.ν.ν.ν. ν.ν.ν.ν Mvyyvyy>n»vv^ 1453

1204

Κατάκτηση της Κρήτηςs από τους Τούρκους

1571

1669

1687

/ Κατάκτηση της Κύπρου από τους Τούρκους

Οι Σταυροφόροι κυριεύουν την Πόλη

του Παρθενώνα από τους Βενετούς

Άλωση της Κων/πολης από τους Τούρκους

2. Συνδέω τα γεγονότα με τις χρονολογίες που είναι σημειωμένες πάνω στην ιστορική γραμμή. 3. Η ακροστιχίδα της σκλαβιάς: Ο ηγεμόνας των Τούρκων Ιερό βιβλίο των μουσουλμάνων Μ' ένα όνομα Βενετοί και Γενουάτες Επικίνδυνοι πειρατές Παραδουνάβια ηγεμονία Νησιά που δε γνώρισαν τουρκική σκλαβιά Την ανακάλυψε ο Κολόμβος 17


4. Αντιστοιχίζω ενέργειες των Τούρκων με τις συνέπειες τους για τους Έλληνες. Οι Έλληνες Αποκτούν ηγέτη και κοινοτική αυτοδιοίκηση Πολλοί εγκαταλείπουν τον τόπο τους Παίρνουν στα χέρια τους το εμπόριο και τη βιοτεχνία Διατηρούν την εθνική τους ταυτότητα

Οι Τούρκοι Καταπιέζουν τους ραγιάδες Παραχωρούν προνόμια στον Πατριάρχη Ανέχονται τη θρησκεία, τη γλώσσα και τα έθιμα των Ελλήνων Ασχολούνται κυρίως με τα πολεμικά έργα.

5. Συνδυάζω τις λέξεις με τη σημασία τους βάζοντας στο κατάλληλο τετραγωνάκι το αντίστοιχο σήμα: Παραχωρήσεις στους υπόδουλους Έλληνες • 0 Ληστεία στη θάλασσα. • Κίνηση για βελτίωση των συνθηκών ζωής του λαού 0 Περίοδος που άνθισαν τα γράμματα και οι τέχνες στην Ευρώπη • Έλληνες κυβερνήτες της Μολδοβλαχίας Δ Σύνολο ομοεθνών σε ξένη πόλη Η

• • • • • • •

Αναγέννηση Προνόμια Ηγεμόνες Παροικία Πειρατεία Διαφωτισμός

6. Συζητούμε στην τάξη τα παρακάτω θέματα: α. Οι δοκιμασίες των σκλαβωμένων Ελλήνων (ποιες, συνέπειες) β. Οι μετακινήσεις των Ελλήνων (από πού προς τα πού, γιατί) γ. Συμπληρωματικά κείμενα από τα προηγούμενα μαθήματα που μας έκαναν εντύπωση.

18


01 ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ, ΜΙΑ ΜΟΡΦΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

9

*

β Ο

Ο

Fr <?*,C

ο

ο

V

ο" ·

ν**

%

ι «Η

" ο

9 1. 2. 3. 4. 5.

Μαδεμοχώρια Μέτσοβο Ζαγοροχώρια Κυκλάδες Χίος

4

Κ ^

.

"

^

Ο

ο>

<J 5 /

^

Χάρτης με κοινότητες που είχαν πετύχει ειδικά προνόμια.

1. Συμπληρώνω στο χάρτη τα ονόματα μερικών πόλεων ή περιοχών που είχαν πετύχει το «κοινοτικό προνόμιο», σύμφωνα με τους αριθμούς τους:

2. Με ποιον τρόπο γινόταν η εκλογή των προκρίτων; 19

^


3. Υπογραμμίζω τη σωστή απάντηση: Α. Οι κοινότητες που είχαν το «κοινοτικό προνόμιο»: 1. δεν είχαν υποχρέωση να πληρώνουν φόρους στους Τούρκους. 2. δεν ήταν σκλαβωμένες. 3. πλήρωναν λιγότερους φόρους και γλίτωναν από πολλές καταπιέσεις των Τούρκων.

4. Συγκεντρώνουμε στοιχεία για την κατάσταση (οικονομική, πληθυσμιακή) που παρουσίαζε η περιοχή μας την εποχή της Τουρκοκρατίας.

20


8 01 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 1. Παρατηρώ στο χάρτη και βρίσκω σε ποιους τόπους αναπτύχθηκε η ναυτιλία και σε ποιους δημιουργήθηκαν βιοτεχνίες. Υπήρχε στην περιοχή μας κάτι απ' αυτά που δείχνει ο χάρτης; 2. Παρατηρώ τις εικόνες του μαθήματος και διαβάζω τους υπότιτλους. Ύστερα συζητούμε στην τάξη για διαφορές που παρουσιάζουν παρόμοιες δραστηριότητες σήμερα. 3. Παρατηρώ την εικόνα 3 και διαβάζω τον υπότιτλο. Ύστερα συζητούμε ό,τι μας κάνει εντύπωση. Υπήρχε χάνι στην περιοχή μας; Σήμερα γίνεται εμποροπανήγυρη στην περιοχή μας; 4. Σταυρόλεξο: ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Μπορούσε να γίνει και συντροφικό. 2. Τόπος που γίνονταν αγοραπωλησίες (αντίστρ.). 3. Μεγάλες ιδιοκτησίες γης. 4. Πλοία που κινούνται με πανιά. ΚΑΘΕΤΑ 1. Γνώρισε εξαιρετική ανάπτυξη σε ορισμένα νησιά μας. 2. Οι Έλληνες διακρίθηκαν στο εισαγωγικό και στο εξαγωγικό. 3. Απ' αυτή ζούσε το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. 4. Νησί με μεγάλη ναυτική ανάπτυξη.

21


9 ΧΑΡΕΣ ΚΑΙ ΛΥΠΕΣ ΤΗΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ ΖΩΗΣ 1. Διατηρούνται και σήμερα στον τόπο μας έθιμα από παλαιότερες εποχές; Αναφέρω ορισμένα απ' αυτά.

2. Παρατηρώ την εικόνα που δείχνει το εσωτερικό ενός σπιτιού. Συγκρίνω το περιεχόμενο ενός σπιτιού τότε και σήμερα.

3. Στην εποχή της Τουρκοκρατίας έδιναν στα παιδιά αρχαιοελληνικά ονόματα. Σχετικά ο Αλή πασάς έλεγε: «Εσείς οι Έλληνες, μπρε, κάτι μεγάλο έχετε στο κεφάλι σας. Δε βαφτίζετε πια τα παιδιά σας Γιάννη, Πέτρο, Κώστα, παρά Λεωνίδα, Θεμιστοκλή, Αριστείδη! Σίγουρα κάτι μαγειρεύετε». Το συζητούμε στην τάξη.

4. Ακροστιχίδα της συνεργασίας: Αυτόν το μήνα φεύγουν τα χελιδόνια. Και έτσι λέγονται οι σκλαβωμένοι. Νυχτερινές συγκεντρώσεις για σπιτικές δουλειές. Οι Έλληνες κράτησαν τα παλιά, αλλά δημιούργησαν και νέα... Έτσι έλεγαν οι Τούρκοι τους υπόδουλους. Σ' αυτές ξεχνούσαν τα βάσανα της σκλαβιάς. Κάποιο Πάσχα θα τη γιόρταζαν διπλή. Για το χτίσιμο του αλληλοβοηθούνταν. Και έτσι λέγεται ο μουσουλμανισμός. Στη γιορτή του τοπικού... γινόταν συνήθως πανηγύρι.

22


10 ΘΡΥΛΟΙ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ ΣΥΝΤΗΡΟΥΝ ΤΗΝ ΕΛΠΙΔΑ 1. Και σήμερα γίνεται λόγος για παραδοσιακή μουσική, παραδοσιακούς χορούς, παραδοσιακό ντύσιμο, παραδοσιακά σπίτια κ.ά. Τι ξέρεις γι' αυτά; Το συζητούμε στην τάξη.

2. Παρατηρώ τις εικόνες και διαβάζω τους υπότιτλους. Ύστερα συζητούμε για το ρόλο των συμβόλων αυτών στα χρόνια της σκλαβιάς.

3. Διαβάζω τον παρακάτω «Θρήνο» και συζητούμε στην τάξη για το νόημά του. Τον συνδέω με το «Θρήνο για την άλωση της Πόλης», που υπάρχει στην ιστορία της Ε' τάξης (μάθημα 39). «Καράδιν εκατέδαινε στα μέρη της Τενέδου και κάτεργον το νπάντησε, στέκειν κι αναρωτά το: - Καράδιν, πόθεν έρχεσαι και πόθεν κατεδαίνεις; - Έρχομαι απ' τ' ανάθεμα κι εκ το δαρνν το σκότος, απ' την αστραποχάλαζην, απ' την ανεμοζάλην απέ την Πόλη ν έρχομαι την αστραποκαμένην.»

4. Συζητούμε τη σημασία των παρακάτω παροιμιών, έχοντας στο νου μας ότι τις έλεγαν οι σκλαβωμένοι. -

Ο διάβολος γίδια δεν είχε και τυρί επούλαγε. Του κλέφτη και του δυνάστη* καθένας του χρωστάει. Αργυρό το μίλημα και χρυσό το σιώπα. Την ξένη γνώμη αγροίκα τη και τη δική σου κράτει κι εκείνη οπού σ' ωφελά με δαύτηνε περπάτει.

* δ υ ν ά σ τ η ς : τυραννικός

αρχοντας

tffia

= £ >

Kjlf ^

23


11 ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΔΑΣΚΑΛΟΙ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ 1. Παρατηρώ το χάρτη και βρίσκω αν κοντά στον τόπο μας υπήρχε τότε ελληνική σχολή. 2. Διαβάζω τα λόγια των δύο μεγάλων δασκάλων του Γένους, που εικονίζονται παρακάτω, και τα συζητούμε στην τάξη.

Ι« ·

If I I I

Κοσμάς ο Αιτωλός (1714-1779)

Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833)

Ο Άγιος Κοσμάς έλεγε πολλές φορές: «Εκείνοι που σπουδάζουν έχουν χρέος να μην τρέχουν σε αρχοντικά και σε αυλές μεγάλων, για ν' αποχτήσουν πλούτη και αξιώματα, αλλά να διδάσκουν τον κοινό λαό, που ζει με μεγάλη απαιδευσία και βαρβαρότητα, για ν' αποχτήσουν μισθόν ουράνιο και δόξα αμάραντη».

«Πολεμήσετε λοιπόν, ω μεγαλόψυχα και γενναία τέκνα των παλαι-

ών Ελλήνων, ομού ενωμένη τους βαρβάρους της Ελλάδας τυράννους. Ο κόπος είναι μικρός όταν συγκριθεί με τη δόξα, που θα σας βάλει στην ίδια σειρά με τους ήρωες του Μαραθώνα, της Σαλαμίνας, των Πλαταιών, των Θερμοπυλών...». Αδ. Κοραή Πολεμιστήριο σάλπισμα

24


3. Διαβάζω το παρακάτω χιώτικο νανούρισμα: Ποιος φαίνεται να ήταν ο ρόλος του σχολείου στα χρόνια της σκλαβιάς;

Κάμε, Χριστέ και Παναγιά... Κάμε, Χριστέ και Παναγιά, και θρέψε το παιδί μου να μεγαλώσει, να θραφεί, καλό παιδί να γίνει. Τύχη χρνσή ας του δίνετε και φώτιση μεγάλη, να μάθει γράμματα πολλά και φρόνιμο να γίνει, και να κερδίζει χρήματα, παντού καλά να κάμνει, ένα και είκοσι σχολειά μ' αληθινούς δασκάλους, να μάθουν πώς 'ρφανέψαμεν από τους άρχοντές μας, να μάθουν πώς ξεχάναμεν του γένους μας τη φύτρα πως ο καθείς μας χρεωστεί δοή θειαν να δίνει εις τα σκολειά, τις εκκλησιές και τα ορφανεμένα. Χιώτικο νανούρισμα της Τουρκοκρατίας

4. Διαλέγω τη σωστή απάντηση: Α. Τα σχολεία στα χρόνια της σκλαβιάς 1. δίδασκαν στους μαθητές ξένες γλώσσες. 2. ενίσχυαν την ελληνική συνείδηση των μαθητών. 3. τύπωναν έργα αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Β. Ο Κοσμάς ο Αιτωλός ήταν 1. πλούσιος Έλληνας που είχε σπουδάσει στην Ευρώπη. 2. δάσκαλος του Γένους. 3. τυπογράφος. Γ. Τα Ελληνόπουλα στην Τουρκοκρατία μάθαιναν γράμματα κυρίως 1. μέσα από εκκλησιαστικά βιβλία 2. μέσα από συγγράματα Ευρωπαίων επιστημόνων. 3. μέσα από τ α δημοτικά τραγούδια.

25


12 ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΣΚΛΑΒΙΑ

1. Ανακοινώνω στην τάξη αν υπάρχουν στον τόπο μας ή έχω δει κτίσματα παλιά (ξωκλήσια, γεφύρια, πύργους, καστροχώρια, μοναστήρια...). Συζητούμε για τη θέση που βρίσκονται, από τι υλικά είναι χτισμένα, ποιο σκοπό εξυπηρετούσαν. Τα συγκρίνουμε με αντίστοιχα σημερινά.

2. «Αρχοντικά» ονομάστηκαν τα: α. σπίτια των Τούρκων πασάδων, β. πολυτελή και μεγάλα σπίτια, γ. μοναστηριακά κτίρια.

3. Αντιστοιχίζω αυτά που ταιριάζουν: Κρήτη Ήπειρος Βλαχία Άγιον Όρος

Βηλαράς Κορνάρος Χριστόπουλος Θεοφάνης Χορτάτζης

Ποίηση Θέατρο Ζωγραφική

4. Οργανώνουμε μια μικρή έρευνα με σκοπό να συγκεντρώσουμε στοιχεία για αγιογραφίες σε εκκλησίες και ζωγραφιές ή άλλες παραστάσεις σε «αρχοντικά» της εποχής εκείνης, που υπάρχουν στην περιοχή μας. 26


ΒΛΑΧΙΑ

Κωνσταντινούπολ

^Θεσσαλονίκη φ c a Μοσχόπολη 0 (Αθωνιάδα

ΗΠΕΙΡΟΣ

y$><? ^

Αμπελάκια ·

• Ιωάννινα Τύρναβος

, · Ζαγορά

λ

• Κυδωνιές t

<3

ΠΗΛΙΟ

• Αρτα

• Σμύρνη

Μεσολόγγι

β

• Αθήνα Δημητσάνα

D

\

·Π£τμος

0

Σίφνος # ζ >

. Jkr

ΚΡΗΤΗ

• Σχολές φ Περιοχές με ιδιαίτερη πνευματική ανάπτυξη ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΘΑΛΑΣΣΑ

Χάρτης με τις περιοχές στις οποίες σημειώθηκε ιδιαίτερη

πνευματική ανάπτυξη 27


ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 2

Οι Έλληνες οργανώνουν τη ζωή τους 1. Βρίσκω στο χάρτη τις περιοχές, στις οποίες σημειώθηκε ιδιαίτερη πνευματική ανάπτυξη και γράφω τα ονόματα των σχολών, που υπήρχαν στην ευρύτερη περιοχή μας. Ύστερα συζητούμε τη σχέση οικονομικής και πνευματικής ανάπτυξης. Αν χρειαστεί ανατρέχω στο χάρτη του μαθήματος 8.

2. Γράφω πλάι σε κάθε λέξη μια φράση που να ταιριάζει: τσιφλίκια καραβάνια πραματευτάδες χάνια παζάρι εμποροπανηγύρεις κεφαλοχώρια

3. Σημειώνω Χ στη στήλη που ταιριάζει: ' Ιωάν. Βηλαράς Αδ. Κοραής Αθ. Χριστόπουλος Θεοφάνης Βιτσ. Κορνάρος Θεοδ. Πουλάκης Γεώργ. Χορτάτζης Μιχ. Δαμασκηνός Κοσμάς ο Αιτωλός 28

Δάσκαλοι του Γένους

Ποιητές

Ζωγράφοι


4. Γράφω τη λέξη ή φράση που ταιριάζει κάτω από τις προτάσεις: • • • •

Συντροφιές Ναυτικές επιχειρήσεις Αλληλοβοήθεια Συνεταιρικές επιχειρήσεις

Συνεργασία πολλών κατοίκων για την παραγωγή προϊόντων, όπως: γουναρικά, μεταξωτά, μάλλινα. •

Οι καραβοκυραίοι έβαζαν τα κεφάλαια και οι ναύτες και οι τεχνίτες τη δουλειά και όλοι συμμετείχαν στα κέρδη. • Χτίστες, μαραγκοί, βοσκοί και άλλοι εργαζόμενοι δημιουργούσαν παρέες και δούλευαν μαζί. • Στην εποχή της σκλαβιάς οι Έλληνες βοηθούσαν ο ένας τον άλλον τόσο όταν είχαν ανάγκη όσο και στις καθημερινές και εποχιακές εργασίες τους.

5. Χρωματίζω το παρακάτω παραδοσιακά διακοσμητικό υφαντό με χρώματα της προτίμησής μου.

/

/

\ \

/

\

V

Ν.

\

\

\

Ν /

\ \

1 \

/

/

/ /

/ /

/

/

/

/

/ /

κ

/

/ / / / /

/

κ

/

Ν

/

\

\ \ \ \ \

\

\

/

/

\\ \ \ \ \ \ \ ^ \ \ \ \ \ \ \ \

/

/ / \ \ \ ν\ \ \ \ χ \ \ \ \ \ \ v \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ V \ \ \ \ /

/;

/

/

/

/ / /

y

\ \

y

_

y

/

y

Ν

y

/

/

/ I/ I

/

s

/ / / /

/

/ / /

/

/ Ν

/

\ \ Ν \ \

\ \\ \

/ /

/ / / / / / / s

'

Ρ

\

/ / /

\

ν \ \ \ \ \ , \ \ \ \ \ \ Χ VX V \ ν \ \ s, \ 1 /' /' / / / y / / / /

V / / / / / . Ζ / / / / / / y / S\

\ V \ \ \ χ \ \ \ \ \ \ \ \ \ s \ \ / / / / • / \ \ / / / / / / \ \ \ \ \ \ \ \ x / / / / / / / / / / / / y / , / / , ν \ \ S, S ι W \ \ \ y/ y y y y \ \ \ \ \ / / / / / y / / / / / \ \ \ ν \ ν \ \ \ Χ ^ y y y y / y \ \ \ ν \ / / / / y y y y / / / / / / S y y / y y \ \ \ \ \

W

\

V

\

V

/ /

V

/ /

7

V

29


6. Η ακροστιχίδα της παράδοσης: Τα χωριά του έμειναν ονομαστά για την παραγωγή μεταξωτών. Το μικρό όνομα μεγάλου δασκάλου του Γένους. Υπέγραψαν με τους Τούρκους τη συνθήκη του Κιουτσούκ Κάίναρτζή. Κοσμάς ο Πνευματική κίνηση που επηρέασε μορφωμένους Έλληνες. Έτσι λεγόταν η αυτοκρατορία των Τούρκων. Πόλη της Μ. Ασίας με σπουδαία σχολή. Νησί που γνώρισε σημαντική ανάπτυξη στα γράμματα (αντίστρ.).

7. Χρησιμοποιώντας και τις παρακάτω λέξεις γράφω μια περίληψη του περιεχομένου των μαθημάτων 7-12. Οικονομική ζωή, εμπόριο, ναυτιλία, τσιφλίκια, γαιοκτήμονες, χωρικοί, εμποροπανηγύρεις, ναυτικές επιχειρήσεις, συνεταιριστικές επιχειρήσεις, επαγγελματικές παρέες, έθιμα, συνεργασία, αλληλοβοήθεια, θρύλοι, παραδόσεις, σχολές, δάσκαλοι του γένους, λαός, ανάπτυξη ποίησης, ζωγραφικής, αρχιτεκτονικής, κοινότητες, τοπική αυτοδιοίκηση.

30


13 ΚΛΕΦΤΕΣ ΚΑΙ ΑΡΜΑΤΟΛΟΙ 7. Παρατηρώ τις εικόνες 1 και 2. Με ποια κριτήρια επέλεγαν τα λημέρια τους οι κλέφτες; Τι γνωρίζω για την ενδυμασία και τον οπλισμό των κλεφτών;

2. Ο Μακρυγιάννης, ένας από τους αγωνιστές της Επανάστασης, χαρακτηρίζει τους κλέφτες «μαγιά της λευτεριάς». Δικαιολογώ αυτό το χαρακτηρισμό.

3. Αντιστοιχίζω αυτά που ταιριάζουν: λημέρι μπαϊράκι καραούλι κλεφτοπόλεμος πρωτοπαλίκαρο καπετάνιος

σημαία σκοπιά καταφύγιο, στρατόπεδο υπαρχηγός πόλεμος με αιφνιδιασμό και ενέδρες αρχηγός ομάδας κλεφταρματολών

4. Εργασία για το σπίτι: Φαντάζομαι και περιγράφω πώς περνούσαν μια μέρα οι «κλέφτες» στο λημέρι τους. Λαμβάνω υπόψη μου τις εικόνες και τα συνοδευτικά κείμενα.

31


14 ΤΑ ΚΑΣΤΡΑ ΤΗΣ ΛΕΥΤΕΡΙΑΣ 1. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, από τους σημαντικότερους αγωνιστές της Επανάστασης, έλεγε: «Τα άπαρτα κάστρα της λευτεριάς μας ήταν η Μάνη, το Σούλι, τα Σφακιά...». Σημειώνω στο χάρτη τη θέση των περιοχών αυτών και εξηγώ γιατί ο Κολοκοτρώνης τους έδωσε αυτόν το χαρακτηρισμό.

2. Παρατηρώ την εικόνα στο βιβλίο και διαβάζω το απόσπασμα του ποιήματος «Εις το θάνατον του Λόρδου Μπάιρον». Συζητούμε στην τάξη για την απόφαση αυτή των Σουλιωτισσών.

3. Αντιστοιχίζω όσα ταιριάζουν:

Σούλι

φάρες στρατιωτική οργάνωση γεροντική πατριά Αλή Πασάς μπέης

Μάνη

4. Εργασία για το σπίτι: Διηγούμαι με λίγα λόγια το περιεχόμενο του σημερινού μαθήματος. Χρησιμοποιώ τις λέξεις: Σούλι-Σουλιώτες, πατριά, συμβούλιο γερόντων, φάρες, γεροντική, Αλή πασάς, αγώνες, Ζάλογγο, Μάνη-Μανιάτες, θυσία, Σφακιά-Σφακιανοί, αδούλωτοι, οργάνωση.

32


15 Η ΕΝΟΠΛΗ ΟΡΜΗ ΓΙΑ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ 1. Διαβάζω τα παρακάτω δημοτικά τραγούδια. Ποια αλλαγή παρατηρείται στα συναισθήματα των Ελλήνων και πού οφείλεται αυτό; πριν από τα Ορλωφικά Ακόμα τούτ' την άνοιξη, ραγιάδες, ραγιάδες, τούτο το καλοκαίρι, όσο να 'ρθει ο Μόσκοδος* ραγιάδες, ραγιάδες, να φέρει το σεφέρι** Μοριά και Ρούμελη... μετά τ α Ορλωφικά Και οι Μοσκόδοι*, οι φίλοι μον, η μοναχή μον ελπίδα, και τι καλό μον εκάμανε σαν ήρθαν στο Λεδάντε*** να μον αφανίσονν τα νησιά και να με παρατήσονν, και πάλι με τον τύραννον να κάμονν την αγάπην; * Μόσκοβος: ο κάτοικος της Μόσχας, γενικά ο Ρώσος ** σεφέρι: στρατός * * • Λεβάντε: η Ανατολή, η Ελλάδα

2. Σημειώνω στο χάρτη τις περιοχές όπου έγιναν τα σημαντικότερα επαναστατικά κινήματα και οι συγκρούσεις μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων, σύμφωνα με τον αριθμό που υπάρχει πλάι στο όνομα κάθε περιοχής.

33


of

Ο (}

*

^

ΰ

β®

1. Μάνη 2. Ηπειρος 3. Θεσσαλία 4. Πελοπόννησος 5. Στερεά Ελλάδα 6. Ανδρος

Τα σημαντικότερα επαναστατικά κινήματα την εποχή της Τουρκοκρατίας

3. Εκτός από τα επαναστατικά κινήματα για τα οποία μιλήσαμε, έγιναν και άλλα σ' όλη τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Τι φανερώνει αυτό για τους Έλληνες; 34


4. Αντιστοιχίζω τις δύο στήλες: Οι Έλληνες δεν άντεχαν το ζυγό της δουλείας. Τα επαναστατικά κινήματα ήταν τοπικά και ανοργάνωτα. Οι Ρώσοι υπέγραψαν συνθήκη με τους Τούρκους. Τα ελληνικά πλοία μπορούσαν να ταξιδεύουν με ρωσική σημαία.

Αναπτύχθηκε η ναυτιλία και το εμπόριο. Οι Έλληνες εγκαταλείφθηκαν. Οι προσπάθειες για απελευθέρωση απέτυχαν. Οι Έλληνες συχνά επαναστατούσαν.

35


16 ΤΟ ΟΡΑΜΑ TOY ΡΗΓΑ ΦΕΡΑΙΟΥ Ί. Διαβάζω την αρχή από το «Θούριο». Ποια δεινά θυμίζει ο Ρήγας στους σκλαβωμένους και ποια αξία δίνει στην ελευθερία; 2. Στο «Θούριο» του Ρήγα, πριν από την επικεφαλίδα του ύμνου, υπάρχουν δεξιά και αριστερά τυπωμένες οι λέξεις: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΙΣΟΤΗΣ Ποια επανάσταση μου θυμίζουν αυτές οι λέξεις; Οι λαοί της Βαλκανικής εκδήλωναν επαναστατική διάθεση;

3. Την ώρα που μπήκαν οι φρουροί στη φυλακή να πάρουν το Ρήγα, για να τον εκτελέσουν, εκείνος προσπάθησε να σπάσει τις αλυσίδες του. Ένας φρουρός, φοβούμενος μήπως το καταφέρει, τον πυροβόλησε. Λένε πως, προτού ξεψυχήσει, ο Ρήγας είπε αυτά τα λόγια: «Αρκετόν σπόρον ελευθερίας έσπειρα. Το γένος μου ας θερίσει τον καρπόν». Αφού παρατηρήσω και την παρακάτω εικόνα, συζητούμε στην τάξη τα λόγια αυτά.

Ο Ρήγας σπέρνει τον σπόρο της ελευθερίας. Λεπτομέρεια από τον πίνακα των Μακρυγιάννη-Ζωγράφου.

36


4. Σταυρόλεξο: ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Την έχασαν οι Βαλκόνιοι για τετρακόσια χρόνια. 2. Βαλκανικός λαός. ΚΑΘΕΤΑ 1. Πόλη όπου θανατώθηκε ο Ρήγας. 2. Ποίημα του Ρήγα. 3. Οραματίστηκε την κοινή απελευθέρωση των Βαλκανίων. 4. Λέγεται και έτσι η χερσόνησος του Αίμου.

/·*·»

37


ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 3

Οι Έλληνες αντιστέκονται

«ΚφΛ 55

1821

1. Σημειώνω στην ιστορική γραμμή τις χρονολογίες των κυριότερων προεπαναστατικών κινημάτων, καθώς και τη χρονολογία του θανάτου του Ρήγα Φεραίου. (Συμβουλεύομαι και τα σχετικά μαθήματα, αν κάπου συναντώ δυσκολίες). Ύστερα γράφω με τη σειρά τα ονόματα των πρωταγωνιστών αυτών των κινημάτων και τους τόπους που έγιναν. Όνομα

Τόπος

2. Γοάφω πλάι στις παρακάτω προτάσεις από μια λέξη της εποχής της Τουρκοκρατίας, που να ταιριάζει: Το μέρος όπου κατέφευγαν και στρατοπέδευαν οι κλεφταρματολοί Ο άμεσως ύστερα από τον αρχηγό των κλεφταρματολών. Η σημαία που είχε κάθε κλεφταρματολική ομάδα Αρχηγός ομάδας κλεφταρματολών. Η σκοπιά που φύλαγαν στο λημέρι 38


Είδος πολέμου, που έκαναν οι κλέφτες 3. Κάτω από κάθε πρόταση γράφω μια άλλη που να δείχνει κάτι διαφορετικό ή και αντίθετο: Ένα μέρος των Ελλήνων αναγκάστηκε να δεχτεί τη σκλαβιά.

Μερικοί Έλληνες απόχτησαν πλούτη στην περίοδο της Τουρκοκρατίας.

Τα επαναστατικά κινήματα που έγιναν τοπικά και ανοργάνωτα απέτυχαν.

4. Διαβάζω το κλέφτικο τραγούδι και υπογραμμίζω τους στίχους όπου λέγονται ή εννοούνται τα παρακάτω: Η απόκτηση πλούτου, η ήσυχη και καλοβολεμένη ζωή μέσα στη σκλαβιά. Ο πόθος της ελευθερίας. Η καταφυγή του αδούλωτου στα λημέρια των κλεφτών. Το απάτητο των κλέφτικων λημεριών. Ο συνεχής πόλεμος με τους κατακτητές. Η χαρά της ελεύθερης ζωής. Τον Βασίλη «Βασίλη, κάτσε φρόνιμα να γίνεις νοικοκύρης, για ν' αποχτήσεις πρόβατα, ζευγάρια κι αγελάδες, χωριά κι αμπελοχώραφα, κοπέλια να δουλεύουν. - Μάνα μου, εγώ δεν κάθομαι να γίνω νοικοκύρης, να κάμω αμπελοχώραφα, κοπέλια να δουλεύουν και να 'μαι σκλάβος των Τουρκών, κοπέλι στους γερόντους. Φέρε μου τ' αλαφρό σπαθί και το βαριό ντουφέκι, να πεταχτώ σαν το πουλί ψηλά στα κορφοβούνια, να πάρω δίπλα τα βουνά, να περπατήσω λόγκους, να βρω λημέρια των κλεφτών, γιατάκια καπετάνιων και να σουρίξω* κλέφτικα, να σμίξω τους συντρόφους, που πολεμούν με την Τουρκιά και με τους Αρβανίτες». Πουρνό** φιλεί τη μάνα του, πουρνό ξεπροβοδιέται. «Γεια σας, βουνά με τους γκρεμνούς; λαγκάδια με τις πάχνες! - Καλώς το τ' άξιο το παιδί και τ' άξιο παλικάρι». Δημοτικό

* να σουρίξω: να σφυρίξω ** πουρνό: πρωί 39


5. Συζητούμε στην τάξη την παρακάτω φράση του Ρήγα: «Όποιος ελεύθερα συλλογάται συλλογάται καλά». 6. Γοάφω με λίγα λόγια τα κυριότερα σημεία των μαθημάτων 13-16. 7. Σταυρόλεξο: ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Ζούσαν ανοργάνωτοι μια πρωτόγονη ζωή. 2. Την αποτελούσαν πολλές συγγενικές οικογένειες. 3. Ζούσαν στα Κασσωπαία βουνά. 4. Ο μεγάλος πόθος των υποδούλων. ΚΑΘΕΤΑ 1. Οι κάτοικοι της έζησαν με σχετική αυτονομία. 2. Σ' αυτές ήταν οργανωμένοι οι Σουλιώτες. 3. Έτσι έλεγαν οι Τούρκοι τους αδούλωτους των βουνών. 4. Ηρωικό χωριό της Κρήτης.


17 Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Η ΦΙΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ 1. Διαβάζω «Το μυστικό των Φιλικών» στο βιβλίο της Ιστορίας μου και δικαιολογώ με λίγα λόγια τη μυστικότητα π:ου είχε η Φιλική εταιρεία, καθώς και ότι τα μέλη της επικοινωνούσαν μεταξύ τους με συνθηματικές φράσεις και με συνθηματικό αλφάβητο. 2. Παρατηρώ την εικόνα του βιβλίου της Ιστορίας και βρίσκω πώς είναι γραμμένη συνθηματικά η φράση Ή ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ. 3. Παρακάτω δίνεται το μυστικό αλφάβητο των Φιλικών. Με βάση αυτό διαβάζω τις λέξεις της δεξιάς στήλης και τις γράφω πλάι.

η ξ υ

Ψ

ω 1 2 3 4

α β Υ δ ε ζ θ ι κ

5 = λ 6 =

μ

7 = ν 8 = ο 9 = π ο = Ρ α - σ β = τ Υ = φ δ = χ ε = ου

ω5ωγ2ωο3η = ηυ87ηα = ω9η7ηαβηα3 = γ35343 ωβωο3η =

1814

»ΒΒ Βυζαντινή εποχή

1821

Μεταπελευθερωτική εποχή

•ΟΟοΟί

Wi": W i m m " , Μ>'

Τουρκοκρατία

Σήμερα

i 4. Με βάση την ιστορική γραμμή υπολογίζω: - Πόσα χρόνια πέρασαν από την άλωση της Πόλης ως την ίδρυση της Φιλικής εταιρείας - Πόσα χρόνια πέρασαν από την ίδρυση της Φιλικής εταιρείας ως την έκρηξη της Επανάστασης 41


18 Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΑΡΧΙΖΕΙ ΑΠΟ ΤΗ ΜΟΛΔΟΒΛΑΧΙΑ 1. Επιλέγω τη σωστή απάντηση: Α. Η Επανάσταση άρχισε τελικά από: 1. τη Μολδοβλαχία 2. την Πελοπόννησο 3. τη Ρωσία Β. Θετικό αποτέλεσμα της επανάστασης στη Μολδοβλαχία ήταν ότι: 1. δοξάστηκε στο εξωτερικό ο Ιερός λόχος. 2. πέτυχε ο αντιπερισπασμός που σχεδίασε η Φιλική εταιρεία. 3. η Ρωσία αποφάσισε να βοηθήσει τον ελληνικό αγώνα. Γ. Ο πατριάρχης αφόρισε τον Υψηλάντη και το κίνημά του, επειδή: 1. δε ζήτησαν την άδειά του. 2. το αξίωσε η Ρωσία. 3. φοβόταν αντίποινα των Τούρκων κατά των Ελλήνων.

2. Διαβάζουμε τις παρακάτω φράσεις από την προκήρυξη του Υψηλάντη. Τι σημαίνουν τα λόγια του Υψηλάντη; Ποια δύναμη εννοούσε; Συζητούμε σχετικά. Η ώρα ήρθε, ω άνδρες

Έλληνες!

Κινηθείτε, ω φίλοι, και θέλετε υπερασπισθεί τα δίκαιά μας.

ιδεί μίαν κραταιάν

δνναμιν

να

Αλέξανδρος Υψηλάντης την 24ην Φεβρουαρίου 1821. Εις τ ο γενικόν στρατόπεδον Ιασίοϋ

42


3. Σταυρόλεξο: ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Ήταν αρχηγός της Φιλικής εταιρείας. 2. Λόχος ελλήνων σπουδαστών. 3. Αφόρισε τον Υψηλάντη. 4. Πρωτεύουσα της Μολδαβίας. 5. Ήταν οι Παραδουνάβιες. ΚΑΘΕΤΑ 1. Εκεί δόθηκε η αποφασιστικότερη μάχη μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων. 2. Με αυτήν ο Υψηλάντης ξεσήκωσε τους χριστιανούς των Παραδουνάβιων περιοχών. 3. Διέγραψαν τον Υψηλάντη από τον κατάλογο των αξιωματικών.

43


19 Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΕΞΑΠΛΩΝΕΤΑΙ 1. Δείχνω στο χάρτη τις περιοχές που επαναστάτησαν κατά το πρώτο έτος της Επανάστασης, καθώς και τα μέρη της Πελοποννήσου και της Στερεάς όπου υπήρχαν κάστρα.

2. Συζητούμε μερικούς από τους λόγους για τους οποίους η Επανάσταση εξαπλώθηκε πρώτα στην Πελοπόννησο: - Ο Τούρκος διοικητής της Πελοποννήσου, Χουρσίτ, έλειπε στην Ήπειρο, όπου πολεμούσε τον Αλή, πασά των Ιωαννίνων. - Σ τ η ν Πελοπόννησο δεν υπήρχε μεγάλο τουρκικό στρατόπεδο, όπως συνέβαινε στη Θεσσαλία, την Ήπειρο και τη Μακεδονία. - Η γεωγραφική θέση της Πελοποννήσου ήταν ευνοϊκή για την έναρξη της Επανάστασης. - Τα ελληνικά καράβια θα μπορούσαν να εμποδίσουν τον τουρκικό στόλο να αποβιβάσει στρατό και εφόδια στην Πελοπόννησο.

3. «Ο κόσμος μάς έλεγε τρελούς». Συζητούμε αυτά τα λόγια του Κολοκοτρώνη, αφού συμβουλευτούμε τα συμπληρωματικά κείμενα «Ο κόσμος μάς έλεγε τρελούς» και «Προεπαναστατική σύσκεψη στη Βοστίτσα».

4. Η συμμετοχή των γυναικών στην Επανάσταση ήταν πολύ σημαντική. Ξεχωριστή ήταν η προσφορά της Μπουμπουλίνας και της Μαντώς Μαυρογένους. Κάνουμε μια μικρή έρευνα γι' αυτές ή άλλες γυναίκες που συνέβαλαν με τον τρόπο τους στην Επανάσταση.

44


20 Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΗΜΕΙΩΝΕΙ ΕΠΙΤΥΧΙΕΣ 1. Παρατηρώ τη θέση της Αλαμάνας και θυμάμαι μια άλλη σημαντική μάχη που έγινε στον ίδιο τόπο κατά την αρχαιότητα.

2. Συζητούμε στην τάξη: α. Το στρατηγικό σχέδιο του Κολοκοτρώνη για την πολιορκία της Τριπολιτσάς. β. Την επιμονή του, παρά την άρνηση των άλλων οπλαρχηγών, να πολιορκηθεί η πόλη. γ. Αυτά που συντέλεσαν στο να επιτύχει η πολιορκία της Τριπολιτσάς. δ. Πώς να ένιωθαν οι Έλληνες και οι Τούρκοι μετά την πτώση της Τριπολιτσάς.

3. Ποιος να ήταν ο αντίκτυπος στους επαναστατημένους Έλληνες από την επιτυχία του Ανδρούτσου στο Χάνι της Γραβιάς; Ποιες άλλες επιτυχίες έδωσαν θάρρος στους Έλληνες;

4. Ομαδική εργασία. Συνέβη στην περιοχή μας κάποιο γεγονός που συνδέεται με το πρώτο έτος της Επανάστασης; Βρίσκουμε, αν υπάρχουν στοιχεία (θρύλοι, παραδόσεις, διηγήσεις, δημοσιεύματα, μνημεία κτλ.), και τα παρουσιάζουμε στην τάξη ως ομαδική εργασία.

45


21 Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΕΔΡΑΙΩΝΕΤΑΙ Χάρτης των κυριότερων γεγονότων του δεύτερου έτους της Επανάστασης

ΘΡΑΚΗ

ρ

»

ο

oD ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ

ΗΠΕΙΡΟΣ • Ιωάννινα

Αρτα Κομπότι Λαμία Αλαμάνα

^^Ν^ιβαδειά Χαλκίδα

• Αθήνα

Κόρινθος

5 Τριπολιτσά ·

Αργός Ναύπλιο

\J$ ζ)

0

β

^

ΚΡΗΤΗ

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΘΑΛΑΣΣΑ


1. Παρατηρώ στο χάρτη την πορεία των τουρκικών στρατευμάτων στη Δυτική και την Ανατολική Ελλάδα και σημειώνω τα ονόματα των τόπων που συνδέονται με τα γεγονότα του δεύτερου έτους της Επανάστασης, σύμφωνα με τον αριθμό τους.

2. Η ακροστιχίδα των Δερβενακίων: 0 Τούρκος στρατηγός που νικήθηκε στα Δερβενάκια. Συγκινήθηκε από την καταστροφή της Χίου. Κι έτσι λέγεται η Στερεά Ελλάδα. Χωριό της Βοιωτίας όπου νίκησαν οι Έλληνες. Εδραιώθηκε με τα γεγονότα του δεύτερου έτους. Την ανατίναξε ο Κανάρης. Εκεί ηττήθηκαν οι Έλληνες και οι φιλέλληνες (αντίστρ.). Αρχιστράτηγος των Ελλήνων στην Επανάσταση. Το γιόρταζαν οι Τούρκοι (αντίστρ.). Σ' αυτό το πέλαγος βρίσκεται η Χίος.

3. Φέρνω πληροφορίες, αν υπάρχουν, για γεγονότα που έγιναν στην ιδιαίτερη περιοχή μας κατά το δεύτερο έτος της Επανάστασης.

4. Το σχέδιο των Τούρκων κατά το δεύτερο έτος της Επανάστασης προέβλεπε: Α. μια τουρκική στρατιά να καταπνίξει την επανάσταση στη Δυτική Ελλάδα, άλλη μια στην Ανατολική και να συναντηθούν και οι δυο στην Πελοπόννησο. Β. οι Τούρκοι θα συμμαχούσαν με τους Ρώσους για να καταπνίξουν την Επανάσταση στην Πελοπόννησο. Γ. ο τουρκικός στόλος να αποκλείσει την Πελοπόννησο, να την καταλάβει και από κει να στραφεί εναντίον της υπόλοιπης επαναστατημένης Ελλάδας.

47


22 ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΛΟΝΙΖΟΥΝ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΔΙΑΜΑΧΕΣ ΗΠΕΙΡΟΣ • Ιωάννινα

ΘΕΣΣΑΛΙΑ άρισα • Τρίκαλα f V \ όλος

Ν αρπενήσι

Λ°

°

-V

Τρίκερι

Καρβασαράς

τ% \

J Ι^ραλόβρυσο · Αγρίνιο ΑΛιτωλικό ιτωλικό Μεσολόγγι

κ Ά \ Λιβαδειά

Πάτρα

ΙΑθήναΜΛ4^ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

0

ι)

-

5 .»

^

Πορεία Ομέρ Βρυώνη - Μουσταφά πασά • Πορεία Κιουταχή

<? ' — Κ Ρ Η Τ Η

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΘΑΛΑΣΣΑ

Χάρτης με το τουρκικό σχέδιο για τη Δυτική Ελλάδα

48


1. Με βάση την πορεία του τουρκικού στρατού στο χάρτη αναφέρω το σχέδιο των Τούρκων στρατηγών. Συζητούμε στην τάξη για την τύχη του σχεδίου. 2. Επιλέγω τη σωστή απάντηση: Α. Τον τρίτο χρόνο της Επανάστασης μεταξύ των Ελλήνων: 1. επικράτησε η εντύπωση ότι ο Αγώνας θα χαθεί. 2. ξέσπασαν διαμάχες ανάμεσα σε στρατιωτικούς και πολιτικούς. 3. άρχισε να κερδίζει έδαφος η ιδέα να υπογράψουν ανακωχή με τους Τούρκους. Β. Οι Τούρκοι, τον τρίτο χρόνο της Επανάστασης: 1. είχαν μεγάλα οικονομικά προβλήματα, ενώ είχαν ξεσπάσει και διαμάχες ανάμεσα στους πασάδες. 2. αποφάσισαν να σταματήσουν τον πόλεμο με τους Έλληνες. 3. γνώρισαν μεγάλη οικονομική άνθηση και κοινωνική σταθερότητα. 3. Συζητούμε στην τάξη τις παρακάτω στροφές από το ποίημα του Δ. Σολωμού «Ύμνος εις την ελευθερίαν». Συσχετίζουμε το περιεχόμενο τους με τις εσωτερικές διαμάχες, που κλόνιζαν την Επανάσταση. Η Δ ιχόνοια π ου βαστάει ένα σκήπτρο η δολερή· καθενός χαμογελάει, παρ' το, λέγοντας, και συ. Από στόμα οπού φθονάει, παλικάρια, ας μην 'πωθεί, πως το χέρι σας κτυπάει του αδελφού την κεφαλή Μην ειπούν στο στοχασμό τους τα ξένα έθνη αληθινά: Εάν μισούνται ανάμεσό τους, δεν τους πρέπει ελευθεριά. 4. Η ακροστιχίδα του Μπότσαρη: Αρχηγός τουρκικής εκστρατείας. Τις δείχνει ο χάρτης του μαθήματος. Από το όνομα Τούρκου στρατηγού. Γ ι' αυτό το έτος της Επανάστασης μιλάμε. Διορίστηκε ο Μπότσαρης από την κυβέρνηση. Σ' αυτόν υστερούσαν οι Έλληνες. Βρίσκεται στην αρχή της Ρούμελης. Τη γνώρισε ο τουρκικός στρατός στο Κεφαλόβρυσο. Ο εθνικός μας ποιητής. 49


23 ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΜΕΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

%>\ y '

^ "

,

I Eft •L

%

0

\

g

ν

* L - 1

c

,

^

» - •

X _

_

ι

^

-

i t

1

%

;

^

ο c

^::::..:

» « * > 7. Μεσολόγγι 2. .Σάλωνα 3. Τριπολιτσά Α. Επίδαυρος Β. Άστρος

^

Λ *""' ί Ν vf

s£>

&

^ 2}

Χάρτης με τις έδρες των τοπικών οργανισμών και εθνικών συνελεύσεων

1. Συμπληρώνω στο χάρτη με τη βοήθεια των αριθμών και των γραμμάτων: • τις έδρες των τοπικών οργανισμών. • τους τόπους όπου έγιναν η πρώτη και η δεύτερη Εθνοσυνέλευση.

50

«


2. Συζητούμε στην τάξη τα παρακάτω θέματα: • Οι πρόκριτοι, που διοικούσαν τις κοινότητες από την εποχή της Τουρκοκρατίας, θεώρησαν ότι είναι φυσικό να εξακολουθούν να ελέγχουν την κατάσταση και τώρα. • Οι τοπικές κυβερνήσεις αδυνατούσαν να ελέγξουν την Επανάσταση και να συντονίσουν τον αγώνα· γι' αυτό ο λαός ζήτησε να γίνει κεντρική κυβέρνηση. • Τη στιγμή που η Επανάσταση είχε ανάγκη την ομόνοια και την ομοψυχία των αγωνιζομένων, οι αντιθέσεις στρατιωτικών και πολιτικών έγιναν μεγαλύτερες.

3. Φαντάζομαι και περιγράφω την πρώτη συγκέντρωση των αντιπροσώπων του έθνους στην Επίδαυρο. Για την περιγραφή με βοηθούν οι εικόνες και το συνοδευτικό κείμενο «Η εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα».

51


24 01 ΜΕΓΑΛΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΓΩΝΑ - ΦΙΛΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ 1. Παρατηρώ την εικόνα που δείχνει τον έρανο υπέρ των μαχομένων Ελλήνων. Συζητούμε για το κίνημα του φιλελληνισμού στην Ευρώπη. 2. Συζητούμε τους λόγους που έκαμαν τις Μεγάλες δυνάμεις της εποχής (Ιερή Συμμαχία) να κρατήσουν αρνητική στάση απέναντι στην ελληνική επανάσταση. 3. Η θυσία του λόρδου Βύρωνα ωφέλησε την Ελλάδα; Πώς; 4. Σταυρόλεξο: ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Κυβερνήτης της Ελλάδας. 2. Γ ι' αυτήν ξεσηκώνονται οι σκλαβωμένοι λαοί. 3. Συμμαχία που δημιουργήθηκε το 1815. 4. Φιλέλληνας Άγγλος ποιητής, φίλος του Βύρωνα. 5. Ποιητής που πολέμησε στο Μεσολόγγι. 6. Φιλέλληνας Γάλλος ζωγράφος. ΚΑΘΕΤΑ 1. Άγγλος υπουργός εξωτερικών. 2. Ξένοι που υποστήριξαν την Επανάσταση με κάθε τρόπο.


ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 4

Η πρώτη φάση της Επανάστασης 1. Συγκρίνουμε τις δυνάμεις των Τούρκων και των Ελλήνων (σελ. 94). 2. Αντιστοιχίζω αυτά που ταιριάζουν: Κολοκοτρώνης Ανδρούτσος Διάκος Μπότσαρης Αλ. Υψηλάντης Κανάρης

Γραβιά Κεφαλόβρυσο Μολδοβλαχία Χίος Δερβενάκια Αλαμάνα

χαρακτηρισμός

Α' έτος: 1821 Β' έτος: 1822 Γ' έτος: 1823 Πελοπόννησος Στερεά Ελλάδα Ήπειρος Νησιά Στρατιωτικά Πολιτικά Διπλωματικά

3. Βάζω Χ στο κατάλληλο τετραγωνάκι: • Γεγονότα · Χρόνος · Τόπος

Μάχη Αλαμάνας Μάχη Δερβενακίων Ναυτικό κατόρθωμα Πολιορκία Τριπολιτσάς Μάχη Κεφαλόβρυσου Καταστροφή Χίου Μάχη Πέτα Μάχη στα Βρυσάκια Μάχη στα Βασιλικά Μάχη της Γραβιάς Καταδίκη της Επανάστασης από τις μεγάλες δυνάμεις Α' Εθνοσυνέλευση Ψήφιση πρώτου Συντάγματος Β' Εθνοσυνέλευση 53


4. Σημειώνω Σ στις σωστές απαντήσεις: Πώς άρχισαν οι Έλληνες την Επανάσταση του 1821; • Με οργάνωση στρατού και αποφασιστικές μάχες. • Με μικροσυμπλοκές και πολιορκίες κάστρων. • Με κεντρική διοίκηση που μελετούσε και αποφάσιζε το καθετί. Πού οφείλονταν οι επιτυχίες των Ελλήνων; • Είχαν περισσότερο στρατό και καλύτερο οπλισμό. • Είχαν την υποστήριξη των Μ. δυνάμεων. • Ήταν αποφασισμένοι να ελευθερωθούν και αγωνίζονταν με αυτοθυσία. Γιατί οι Έλληνες δεν μπόρεσαν να εκμεταλλευτούν τις αντιζηλίες των πασάδων και τα άλλα προβλήματα που αντιμετώπιζε το οθωμανικό κράτος σημειώνοντας περισσότερες επιτυχίες; • Εξασθένισε το κίνημα του φιλελληνισμού. • Αυξήθηκε η αντίδραση των Μ. δυνάμεων κατά της Επανάστασης. • Μεγάλωσαν οι διαμάχες ανάμεσα στους πολιτικούς και τους στρατιωτικούς.

5. Αφού συμπληρώσω τα κενά διαβάζω την περίληψη για την πρώτη φάση της Επανάστασης. Η Επανάσταση του 1821 άρχισε απο τη Μ κι αμέσως μετά ξέσπασε και στην Π Σύντομα απλώθηκε σε όλη σχεδόν την Ε Οι Τούρκοι στέλνουν στρατιωτικά σώματα, που προσπαθούν να περάσουν από τη Στερεά και να φτάσουν στην Πελοπόννησο, αλλά α Ο τουρκικός στόλος καταστρέφει τη Χ , αλλά ο ελληνικός στόλος, χρησιμοποιώντας με επιτυχία τα π τον αναγκάζει να περιορίσει τη δράση του. Έτσι η Επανάσταση εδραιώνεται στη Ρούμελη και το Μοριά, όπου λίγα μόνο κάστρα παραμένουν στα χέρια των Τ κι αυτά πολιορκούνται. Πολλοί άνθρωποι σ' όλον τον κόσμο και ιδιαίτερα στην Ε βλέπουν με συμπάθεια τον αγώνα των Ελλήνων και δημιουργείται ένα κίνημα φ Στην Ελλάδα όμως έχουν αρχίσει ε διαμάχες ανάμεσα σε π και σ που βάζουν σε κίνδυνο τον α και εμποδίζουν μεγαλύτερες

54


7. Με βάση αυτά που μάθαμε στα προηγούμενα μαθήματα συζητούμε στην τάξη:

,

α. Για τις δυνατότητες που είχαν οι Έλληνες, όταν ξεκίνησε η Επανάσταση (προετοιμασία, στρατός, πολεμοφόδια, ναυτικό, φρούρια). β. Για τις δυσκολίες που είχαν να αντιμετωπίσουν οι Έλληνες όταν ξέσπασε η Επανάσταση

55


25 ΤΟΥΡΚΟΙ ΚΑΙ ΑΙΓΥΠΤΙΟΙ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ Τόποι όπου σημειώθηκαν σημαντικά γεγονότα μετά την τουρκοαιγυπτιακή σύμπραξη

_ _

7* ^5

\

^

Ο

« — Ο ν - "

,σ-

ο

&

h

ίΡΚΥΡΑ ΛΗΜΝΟΣ a "

.

λΕΥΚΑΔΑ

3

ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑ

0

Ο

νΛ<>

Χ\ος) [ ( ΖΑΚΥΝΘΟΣ

ΑΝΔΡΟΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

V

\ H w

0 $

* \ ϊ £ ,ο

"

ΣΥΡΟΣ

ΙΚΑΡΙΑ

-

ΝΑΞΟΣ

^

"παρος^Ο. '

V Y v l ^ 1

56

1,5

4

V

* * " > " * » 1

6

*

" " • • ( ]

ΡΟΔΟΣ ) Γ ΚΑΡΠΑΘΟΣ j j

Κρήτη

2· Κάσος 3. Ψαρά 4. Κόλπος Γέροντα

< &>

~

ML^O / Κ

S\ V

« f

^

"«=


1. Δείχνω στο χάρτη τις περιοχές όπου οι Τουρκοαιγύπτιοι σχεδίαζαν να καταπνίξουν την Επανάσταση, σύμφωνα με το σχέδιο συνεργασίας τους. Έπειτα συμπληρώνω πλάι στους αριθμούς τα μέρη όπου σημειώθηκαν σημαντικά γεγονότα.

2. Διαβάζω το επίγραμμα του Δ. Σολωμού και προσέχω τα επίθετα που χρησιμοποιεί ο ποιητής. Με βάση το επίγραμμα ή τον πίνακα του Ν. Γύζη ζωγραφίζω μια σκηνή, κάνω μια κατασκευή ή γράφω ένα κείμενο ως ελεύθερη εργασία.

'.β·» , ύ α

Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη περπατώντας η Δόξα μονάχη, μελετά τα λαμπρά παλικάρια και στην κόμη στεφάνι φορεί, γεναμένο από λίγα χορτάρια που είχαν μείνει στην έρημη γη. Δ. Σολωμός

Πίνακας Ν. Γύζη, «Η Δόξα των Ψαρών»

3. Στη ναυμαχία του Γέροντα τα πυρπολικά έπαιξαν αποφασιστικό Πού αλλού γνωρίσαμε κάτι παρόμοιο;

ρόλο.

4. Διαβάζω το παρακάτω κείμενο και διαγράφω ό,τι δεν ταιριάζει: Ο σουλτάνος (κυβέρνησε, συμφώνησε, μάλωσε) με τον (πασά, αυτοκράτορα, εμίρη) της Αιγύπτου. Οι Αιγύπτιοι, σύμφωνα με το σχέδιο, θα (καταλάμβαναν, εφοδίαζαν, πλησίαζαν) με στρατό την Πελοπόννησο και οι Τούρκοι τη Στερεά. Οι Αιγύπτιοι (υπέταξαν, λεηλάτησαν, βοήθησαν) την Κρήτη και την (Κάσο, Χίο, Σάμο), ενώ οι Τούρκοι κατέστρεψαν (εντελώς, εύκολα, τυχαία) τ α Ψαρά. Ο ελληνικός (στόλος, στρατός, λαός) όμως με αρχηγό το (στρατηγό, ναύαρχο, κυβερνήτη) Μιαούλη προξένησε μεγάλες καταστροφές στον ενωμένο τουρκοαιγυπτιακό στόλο στη ναυμαχία του Γέροντα. 57


26 Ο ΙΜΠΡΑΗΜ ΣΤΗΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟ ΚΑΙ ΤΗ ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ 1. Παρατηρώ στο χάρτη την πορεία του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο και υπογραμμίζω τους τόπους όπου δόθηκαν αποφασιστικές μάχες.

2. Επιλέγω τη σωστή απάντηση: Α. Ο Κολοκοτρώνης αντιμετώπισε τη στρατιά του Ιμπραήμ με κλεφτοπόλεμο, δηλαδή: 1. Παρέταξε το στρατό του στην ανοικτή πεδιάδα. 2. Οργάνωσε ομάδες ιππικού κατά των Τούρκων. 3. Έκανε αιφνιδιαστικές επιθέσεις με μικρές ομάδες αγωνιστών. Β. Έδωσε αμνηστία η κυβέρνηση, σημαίνει: 1. Διέταξε τη φυλάκιση των αγωνιστών. 2. Απελευθέρωσε τους φυλακισμένους αγωνιστές. 3. Έδωσε χρηματική βοήθεια στους αγωνιστές.

Γ. Τακτικός στρατός ήταν: 1. Στρατιωτικό τμήμα με αυστηρή οργάνωση και πειθαρχία. 2. Ομάδα κλεφτών ή αρματολών. 3. Ομάδα από Έλληνες και φιλέλληνες αγωνιστές.

3. Συζητούμε στην τάξη τη σημασία που είχε για τις εξελίξεις του αγώνα, στη Στερεά και την Πελοπόννησο, η αντίσταση του Μεσολογγιού και η απασχόληση των τουρκοαιγυπτιακών δυνάμεων εκεί.

4. Η θυσία του Παπαφλέσσα στο Μανιάκι θυμίζει τη θυσία του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες. Βρίσκουμε κοινά σημεία και τα συζητούμε.

58


27 Η ΠΟΛΙΟΡΚΙΑ ΚΑΙ Η ΕΞΟΔΟΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ 1. Παρατηρώ και περιγράφω την εικόνα που δείχνει την έξοδο του Μεσολογγίου. Πώς παρουσιάζει ο ζωγράφος τους Έλληνες και πώς τους Τουρκοαιγ ύπτιου ς;

2. Ο Διονύσιος Σολωμός στο ποίημά του «Ελεύθεροι πολιορκημένοι», αναφέρεται στους πολιορκημένους του Μεσολογγιού, γράφει:

που

α. Για το Μεσολόγγι: Τα μάτια μου όεν είδαν τόπον ενόοξότερον

από τούτο το αλωνάκι.

β. Γ ια την απόφαση της εξόδου: Είν' έτοιμα στην άσπονδη πλημμύρα των αρμάτων δρόμο να σχίσουν τα σπαθιά, κι ελεύθεροι να μείνουν, εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το χάρο.

Συζητούμε γι' αυτά στην τάξη. 3. Σημειώνω με Χ τα αρνητικά αλλά και κάποια θετικά στοιχεία για την Επανάσταση από την πτώση του Μεσολογγιού: Η πτώση του Μεσολογγιού - Στοίχισε τη ζωή χιλιάδων ανθρώπων. - Έδειξε ότι η ψυχική αντοχή είναι πιο δυνατή από τη βία του πολέμου. - Δυνάμωσε το φιλελληνικό ρεύμα - Άφησε ελεύθερους τον Κιουταχή και τον Ιμπραήμ να προχωρήσουν στα σχέδιά τους. - Στέρησε τους Έλληνες από μια σοβαρή εστία αντίστασης.

θετικά

Αρνητικά

59


4. Η ακροστιχίδα του Μεσολογγιού: Με το στόλο εφοδίαζε το Μεσολόγγι. Αποφασίστηκε από τους πολιορκημένους. Έγραψε το ποίημα «Ελεύθεροι πολιορκημένοι». Κι αυτό ήταν λιγοστό στο Μεσολόγγι (αντίστρ.). Σ' αυτήν βρίσκεται η Κλείσοβα. Λέξη που ακούστηκε στην έξοδο. Χάθηκαν πολλές στο Μεσολόγγι. Ήταν ο πρόκριτος Χρίστος Καψάλης. Αιγύπτιος στρατηγός.

60


28 Ο ΑΓΩΝΑΣ ΓΥΡΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ 1. Η πολιορκία της Ακρόπολης κράτησε περίπου ένα χρόνο. Συζητούμε στην τάξη για τη σημασία που απέδιδαν Έλληνες και Τούρκοι στην κυριαρχία και τον έλεγχο της Ακρόπολης.

2. Συζητούμε το στρατηγικό σχέδιο του Καραϊσκάκη.

3. Η Εθνοσυνέλευση διόρισε στο στρατό και στο στόλο Αγγλους αρχηγούς. Προτείνω τους πιθανούς λόγους.

4. Ακροστιχίδα του Καραϊσκάκη: Κατέλαβε την Αθήνα. Εκεί οι Έλληνες έπαθαν μεγάλη καταστροφή. Βρίσκεται στο... Φάληρο. Την πολιορκούσε για ένα χρόνο ο Κιουταχής. Οι Τούρκοι διέθεταν πεζικό και... Δεν εφαρμόστηκε το... του Καραϊσκάκη. Εκεί στρατοπεύδευσε ο Καραϊσκάκης. Εκεί νίκησαν τους Τούρκους οι Έλληνες. Αγγλος αρχηγός του στόλου. Το αποτέλεσμα της μάχης στον Ανάλατο για τους Έλληνες. Ο Αγγλος αρχηγός του στρατού (αντίστροφα).

61


29 Η ΕΠΕΜΒΑΣΗ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ 1. Χαρακτηρίζω τα παρακάτω γεγονότα σε διπλωματικά (γεγονότα που αφορούν σχέσεις κρατών) και σε πολιτικά (γεγονότα που αφορούν πολιτικές εξελίξεις σε μια χώρα) βάζοντας Δ και Π στο αντίστοιχο τετραγωνάκι. • • • •

Υπογράφτηκε η Ιουλιανή συνθήκη. Ψηφίστηκε σύνταγμα. Εκλέχτηκε ο Καποδίστριας ως κυβερνήτης. Απορρίφθηκε από τους Τούρκους η Ιουλιανή συνθήκη.

2. Οι Μεγάλες δυνάμεις, που ονομάστηκαν και προστάτιδες, ενδιαφέρθηκαν για την λύση του ελληνικού ζητήματος. Συζητούμε στην τάξη τους παρακάτω λόγους που εξηγούν το ενδιαφέρον τους. - Ήθελε ξεχωριστά η καθεμιά, για δικό της συμφέρον, να αυξήσει την επιρροή της στην Ελλάδα. - Οι Φιλέλληνες δημιούργησαν έντονο ρεύμα συμπάθειας για τους αγωνιζόμενους Έλληνες και η κοινή γνώμη πίεσε τις κυβερνήσεις.

3. Ακροστιχίδα του Καποδίστρια: Τούρκος στρατηγός που κυρίευσε τη Στερεά. Μια από τις Μ. δυνάμεις. Σ' αυτήν κυριάρχησε ο Ιμπραήμ. Το μικρό όνομα του Καποδίστρια (με άρθρο). Ονομάζονταν και Μεγάλες ... Συνθήκη που υπέγραψαν οι Μ. δυνάμεις. Ο τουρκοαιγυπτιακός... καταστράφηκε στο Ναυαρίνο. Εκεί έγινε η Γ' Εθνοσυνέλευση. Και άλλη Μεγάλη δύναμη. Αιγύπτιος στρατηγός. Προέβλεπε για την Ελλάδα η Ιουλιανή Συνθήκη. Το πρώτο ψηφίστηκε στην Επίδαυρο.

62


4. Συνδυάζω τις λέξεις με τη σημασία τους, βάζοντας τον αριθμό της κάθε λέξης στο αντίστοιχο τετραγωνάκι:

• • • • • •

1. Εθνοσυνέλευση 4. Σύνταγμα 2. Αδιαλλαξία 5. Συνθήκη 3. Αυτονομία 6. Συμμαχία Η διακυβέρνηση μιας χώρας που δεν είναι ανεξάρτητη, αλλά διοικείται με δικούς της νόμους. Απροθυμία για οποιαδήποτε συνεννόηση. Συνέλευση αντιπροσώπων του έθνους. Ο βασικός νόμος ενός κράτους. Συνεργασία για κοινό αγώνα. Συμφωνία μεταξύ κρατών, συνήθως για τερματισμό πολέμου.

63


30 Ο ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗΣ 1. Αντιστοιχίζω τα παρακάτω μέτρα του Καποδίστρια με τους τομείς στους οποίους αναφέρονται. Ύστερα συζητούμε: τη σπουδαιότητά τους για τη χώρα και ποιοι είχαν λόγους να αντιδράσουν ιδιαίτερα σε ορισμένα απ' αυτά. Ίδρυσε Τράπεζα κι έκοψε νέο νόμισμα. Διέλυσε την Εθνοσυνέλευση και διόρισε ένα συμβουλευτικό σώμα, το Πανελλήνιο. Εισήγαγε νέες καλλιέργειες (πατάτα, μετάξι) και ενίσχυσε άλλες. Ίδρυσε σχολεία. Περιόρισε τις αρμοδιότητες των τοπικών αρχόντων. Ψήφισε νόμους και ίδρυσε δικαστήρια.

· · Οικονομία · · Παιδεία · · · ·

· Δικαιοσύνη · Διοίκηση

2. Με βάση το παρακάτω κείμενο και όσα γνωρίσαμε για το έργο του Καποδίστρια συζητούμε στην τάξη σε ποια κατάσταση παρέλαβε το κράτος και σε ποια το άφησε. Η Ελλάδα, όταν ήρθε ο Καποδίστριας. Οι υπουργοί, ενημερώνοντας τον Καποδίστρια μετά την άφιξή του, μεταξύ των άλλων, ανέφεραν: Ο υπουργός των Εσωτερικών: Το κράτος δεν είναι άλλο παρά η Αίγινα, ο Πόρος, η Σαλαμίνα, η Ελευσίνα και τα Μέγαρα. Ο των Οικονομικών: Όχι μόνο χρήματα δεν έχουμε στο ταμείο, αλλά ούτε και υπήρξε ποτέ ταμείο. Ο των Στρατιωτικών: Δεν έχουμε στρατό ούτε πολεμοφόδια. Ο της Δικαιοσύνης: Δεν υπάρχουν ούτε δικαστήρια, ούτε δικαστές. Τέλος, ο των Εξωτερικών του είπε: Το μόνο έγγραφο, που κατόρθωσα να διασώσω στα αρχεία του Υπουργείου, είναι η επιστολή των τριών ναυάρχων για τη ναυμαχία του Ναυαρίνου.

64


3. Σταυρόλεξο: ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Σ' αυτήν κατέθεσε ως πρώτο κεφάλαιο ο Καποδίστριας τα δικά του χρήματα. 2. Δεν είχαν ακόμη οριστεί για το ελληνικό κράτος. 3. Ως την πόλη αυτήν έφταναν περίπου τα σύνορα του κράτους. 4. Πρωτεύουσα της Ελλάδας τον καιρό του Καποδίστρια. 5. Έκοψε ο Καποδίστριας τα πρώτα... 6. Έτσι λέγονταν τα νομίσματα που έκοψε ο Καποδίστριας. ΚΑΘΕΤΑ 1. Κι από αυτούς μερικοί δυσαρεστήθηκαν από τον Καποδίστρια. 2. Απαραίτητα για την ανάπτυξη της ναυτιλίας. 3. Ο Καποδίστριας έφερε την καλλιέργειά της στην Ελλάδα. 4. Επιλέγω τη σωστή απάντηση: Α. Οι «φοίνικες» είναι: 1. αρχαίοι κάτοικοι της Μεσογείου. 2. νομίσματα που έκοψε ο Καποδίστριας. 3. τα νομίσματα της σημερινής Ελλάδας. Β. Στα αλληλοδιδακτικά σχολεία: 1. οι μικρότεροι μαθητές δίδασκαν τους μεγαλύτερους. 2. ο δάσκαλος δίδασκε κάθε μαθητή ξεχωριστά. 3. οι προχωρημένοι μαθητές δίδασκαν τους μικρότερους.


ΕΠΑΝΑΛΗ

Η Επανάσταση ολοκληρώνεται

1821

1824

1826

1827

1828

1829

1831

Σήμερα

Δολοφονία του Καποδίστρια

Καταστροφή των Ψαρών Μάχη της Πέτρας

Η καταστροφή στον Ανάλατο (Φάληρο)

Ναυμαχία του Ναβαρίνου Έξοδος του Μεσολογγιού

1. Ενώνω τις χρονολογίες που είναι σημειωμένες πάνω στην ιστορική γραμμή με τα αντίστοιχα γεγονότα. 2. Αντιστοιχίζω αυτά που ταιριάζουν: Οι Τούρκοι δεν μπορούν να καταπνίξουν μόνοι τους τη ν Επανάσταση. Ο Κολοκοτρώνης αδυνατεί να αντιμετωπίσει τον οργανωμένο στρατό του Ιμπραήμ. Στο πολιορκημένο Μεσολόγγι δε φτάνει από πουθενά βοήθεια. Οι Έλληνες παθαίνουν καταστροφή στον Ανάλατο (Φάληρο). Ο Ιμπραήμ δε συμμορφώνεται με τις υποδείξεις των Μεγάλων δυνάμεων. Ο Καποδίστριας παίρνει διοικητικά, οικονομικά και κοινωνικά μέτρα.

66

· · · ·

· ·

Αποφασίζεται έξοδος. Καταναυμαχείται ο στόλος του. Ζητούν τη βοήθεια των Αιγυπτίων. Καταφεύγει στην τακτική του κλεφτοπόλεμου. Μπαίνουν τα θεμέλια για τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους. Η Ακρόπολη των Αθηνών παραδίνεται στους Τούρκους.


3. ζεχωρίζω τα παρακάτω γεγονότα σε στρατιωτικά, πολιτικά και διπλωματικά βάζοντας Χ στην κατάλληλη στήλη: Γ εγονότα Η αποφυλάκιση του Κολοκοτρώνη. Η απόκρουση του Ιμπραήμ στους Μύλους. Η έξοδος του Μεσολογγιού. Η καταστροφή στον Ανάλατο (Φάληρο).

Στρατιωτικά

Πολιτικά

Διπλωματικά

Η υπογραφή της Ιουλιανής συνθήκης. Η εκλογή του Καποδίστρια ως κυβερνήτη. Η αναγνώριση ανεξαρτησίας της Ελλάδας. Η συγκέντρωση όλων των εξουσιών στα χέρια του Καποδίστρια. 0 καθορισμός των συνόρων του ελληνικού κράτους στη γραμμή Αμβρακικού - Παγασητικού.

4. Αντιστοιχίζω τις λέξεις με τη σημασία τους:

Αυτονομία Απόβαση Πυρπολικό Έξοδος Συνθηκολόγηση Ανασυγκρότηση Φοίνικας

Έξοδος στρατού στην ξηρά από πλοία για πολεμική επιχείρηση. Η διακυβέρνηση μη ανεξάρτητης χώρας με δικούς της νόμους. Νόμισμα που έκοψε ο Καποδίστριας. Μικρό πλοίο γεμάτο εύφλεκτες ύλες για την ανατίναξη εχθρικών πολεμικών πλοίων, μπουρλότο. Εξόρμηση πολιορκημένων. Συμφωνία για την παράδοση των ηττημένων. Νέα, καλύτερη οργάνωση.

5. Διαβάζω το παρακάτω κείμενο. Ύστερα συζητούμε στην τάξη για: α. Την κατάσταση που επικρατούσε στη Στερεά και την Πελοπόννησο, μετά την παράδοση της Ακρόπολης. β. Τον τρόπο με τον οποίο ο Κολοκοτρώνης αντιμετώπισε το «προσκύνημα». 67


γ. Τη σημασία της ναυμαχίας του Ναβαρίνου. Ο κίνδυνος του προσκυνήματος. Με την παράδοση της Ακρόπολης στους Τούρκους έσβησε η τελευταία εστία αντίστασης στη Στερεά Ελλάδα. Τον ίδιο καιρό και η Πελοπόννησος διέτρεξε μεγάλο κίνδυνο από το προσκύνημα, δηλαδή την υπογραφή υποταγής στο σουλτάνο. Να πώς περιγράφει ο Κολοκοτρώνης αυτόν τον κίνδυνο. Ούτε εις τας αρχάς, ούτε εις τον καιρόν του Δράμαλη, οπού ήλθε με 30.000 στράτευμα εκλεκτό, ούτε ποτέ• μόνον εις το προσκύνημα εφοβήθηκα. Η Ρούμελη ήταν όλη προσκυνημένη, η Αθήνα πεσμένη, τα ρουμελιώτικα στρατεύματα διαλυμένα, μόνον η Πελοπόννησος ήταν μεινεμένη* με τα δυο νησιά, Ύδρα και Σπέτσες, οπού είχαν δύναμιν. Ο Κιουταχής είχε πάρει προσκυνοχάρτια. Επάσχιζε να πάρει και ο Ιμπραΐμης, δια να στείλει εις την Κωνσταντινούπολη. Και όταν ή ο μινίστρος της Αγγλίας ή άλλης δυνάμεως εμεσίτευαν εις τον σουλτάνον διά την Ελλάδα, να τους αποκριθεί: «Ποία Ελλάδα; Η Ελλάς είναι προσκυνημένη, και να τα προσκυνοχάρτια τους. Εκτός από μερικοί κακοί άνθρωποι, ιδού οι άλλοι επροσκύνησαν». Τότε αι δυνάμεις δεν είχαν τίποτε να αποκριθούν, και ημείς εχανόμεθα. Διότι, αν δεν επρόφθανα το προσκύνημα, και επροσκύναε η Πελοπόννησος, τότε τι ήθελε να κάμει και η Ύδρα και οι Σπέτσες; Ήθελε χαθούν. Εβάσταξα τον κόσμον έως ότου έγινε η ναυμαχία εις το Νιόκαστρο**, ήλθεν ο Κυβερνήτης και η εκστρατεία των Φραντσέζων***. Θ. Κολοκοτρώνη, Απομνημονεύματα.

* ήτον μεινεμένη: είχε μείνει Νιόκαστρο: Ναβαρίνο Φραντσέζων: Γάλλων

* *

68


6. Σταυρόλεξο: ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Έλληνας ναύαρχος. 2. Κομμένο... κόμμα. 3. Αρχιστράτηγος της Στερεάς Ελλάδας. 4. Ξακουστό για την έξοδο (αντίστρ.). 5. Εκεί νικήθηκε ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος. 6. Καταστράφηκαν από τους Τούρκους. 7. Ίδρυσε πολλά ο Καποδίστριας. ΚΑΘΕΤΑ 1. Αντιμετώπισε τον Ιμπραήμ στους Μύλους. 2. Πολιόρκησε το Μεσολόγγι. 3. Ο ελληνικός έπαιξε σημαντικό ρόλο στον αγώνα. 4. Από το όνομα του πασά της Αιγύπτου - Εκεί ίδρυσε ορφανοτροφείο ο Καποδίστριας. 5. Αντίθετο της αλήθειας. 6. Ποιητής της αρχαιότητας που ύμνησε ηρωικά κατορθώματα (αντίστρ.) - Δίψηφο φωνήεν. 7. Νησί που πρόσφερε πολλά στον Αγώνα. 8. Νησί που καταστράφηκε από τους Αιγυπτίους.

69


ν '•£•••

·"-_-*1

vtvSi

r£08 if

r

I

\

· *

S\$. * ^ :·* 6\-2SS

V 4Ε

tr

\t.v

EK 70

^


31 Η ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟ ΚΡΑΤΟΣ ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΝΕΟ ΚΡΑΤΟΣ 1. Περιγράφω και συγκρίνω μεταξύ τους τις εικόνες της σελίδας 169. 2. Σημειώνω Χ στην κατάλληλη στήλη: Η κατάσταση της Ελλάδας την εποχή του Όθωνα.

Οικονομική

Κοινωνική

Πολιτική

Η κύρια και αποκλειστική σχεδόν παραγωγή ήταν γεωργοκτηνοτροφική. Στην Ελλάδα εξακολουθούσαν να υπάρχουν τρία κόμματα: Αγγλικό, Γαλλικό και Ρωσικό. Πολλοί κάτοικοι ήταν φτωχοί και αγράμματοι αγρότες. Ιδρύθηκε η Εθνική τράπεζα. 0 Όθωνας κυβερνούσε απολυταρχικά. Η επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 ανάγκασε το βασιλιά να παραχωρήσει σύνταγμα. 0 Όθωνας δεν έπαψε να παραβιάζει το σύνταγμα.

3. Παρατηρώ τα σύνορα του πρώτου ελληνικού κράτους και αναφέρω περιοχές που είχαν επαναστατήσει κι όμως έμειναν έξω από τα σύνορά του.

71


4. Επιλέγω τη σωστή απάντηση: Ο Όθωνας ως οπαδός της Μεγάλης Ιδέας: 1. Ήθελε να συμμαχήσει η Ελλάδα με την Τουρκία εναντίον της Ρωσίας. 2. Ήθελε να επεκταθεί η Ελλάδα στα όρια της παλιάς Βυζαντινής αυτοκρατορίας. 3. Υποστήριζε κόμμα στο οποίο συμμετείχαν οι Αντιβασιλείς και Βαυαροί αξιωματούχοι.

72


32 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΟΘΩΝΑ 1. Παρατηρώ τις δυο εικόνες της Αθήνας και βρίσκω ομοιότητες και διαφορές.

2. Παρατηρώ και περιγράφω την εικόνα 4. Συγκρίνω το καφενείο της εποχής εκείνης με τα σημερινά καφενεία ή κέντρα ψυχαγωγίας.

3. Παρατηρώ και περιγράφω την εικόνα 5. Η εκδήλωση αυτή με τον πετροπόλεμο από ποια εποχή να κρατούσε; Τι δείχνει για τους κατοίκους της νέας πρωτεύουσας;

4. Σκέφτομαι και ανακοινώνω στην τάξη ανακαλύψεις και εφευρέσεις που επηρεάζουν τη ζωή μας σήμερα μέσα στο σπίτι και έξω από αυτό και οι οποίες δεν υπήρχαν στην εποχή του Όθωνα.

73


33 ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ '21 ΣΕ ΜΙΑ ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ

<5S £555355

1863

1864

1866

1875

1. Αναφέρω τα γεγονότα που συνδέονται με τις χρονολογίες που είναι σημειωμένες στην ιστορική γραμμή. 2. Ο τίτλος του Όθωνα ήταν «βασιλιάς της Ελλάδας», δηλαδή βασιλιάς των Ελλήνων που ζούσαν στο ελληνικό κράτος, ενώ του Γεωργίου Α ήταν «βασιλιάς των Ελλήνων». Μιτορώ να διακρίνω τη διαφορά που υπάρχει και να εξηγήσω γιατί η Τουρκία αντέδρασε στον τίτλο του Γεωργίου Α ; 3. Ποια παρόμοια γεγονότα από τη φετινή ιστορία μάς θυμίζει το ολοκαύτωμα του Αρκαδίου; 4. Διαλέγω τη σωστή απάντηση: Α. Η συνταγματική μοναρχία είναι πολίτευμα, σύμφωνα με το οποίο ο βασιλιάς: 1. κυβερνάει απολυταρχικά. 2. κυβερνάει με βάση το σύνταγμα μιας χώρας. 3. κυβερνάει με ένα συμβούλιο στρατιωτικά. Β. Η βασιλευόμενη δημοκρατία είναι πολίτευμα, σύμφωνα με το οποίο ο βασιλιάς: 1. είναι ανώτατος άρχοντας· την εξουσία όμως την ασκεί μαζί με την κυβέρνηση που εκλέγει ο λαός. 2. κυβερνάει με βάση το σύνταγμα. 3. κυβερνάει τη χώρα σε συνεργασία με τον αρχηγό του στρατού.

mill 74


34 ΕΝΤΑΣΗ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ 1. α. Εντοπίζω στους χάρτες τα κράτη που δημιουργήθηκαν μετά από κάθε συνθήκη. β. Ανακοινώνω τις διαφορές που παρατηρώ.

2. Διαλέγω τη σωστή απάντηση: Α. Με τη συνθήκη του Βερολίνου απέκτησαν την ανεξαρτησία τους: 1. Βουλγαρία και Ελλάδα. 2. Βουλγαρία και Ρουμανία. 3. Ρουμανία και Σερβία. Β. Από τους βαλκανικούς λαούς πρώτοι απέκτησαν την ελευθερία τους οι: 1. Βούλγαροι. 2. Σέρβοι. 3. Ρουμάνοι. 4. Έλληνες.

3. Θέμα για συζήτηση: Οι διαφορές μεταξύ κρατών λύνονται όχι μόνο με πόλεμο, αλλά και με διαπραγματεύσεις. Βρίσκω σημεία στο σημερινό μάθημα που δικαιολογούν αυτήν τη διαπίστωση. Ξέρω ανάλογες περιπτώσεις σήμερα;

75


35 ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΧΩΡΟ 1. Παρατηρώ τι ς εικόνες της σελίδας 187. Ύστερα συζητούμε στην τάξη για τη σημασία που είχαν τα μεγάλα έργα της περιόδου Τρικούπη για την ανάπτυξη και την πρόοδο του ελληνικού κράτους.

2. Παρατηρώ στο χάρτη τα μέρη που κατέλαβε ο τουρκικός στρατός στον πόλεμο του 1897.

3. Σημειώνω Θ και Α στα τετραγωνάκια για να δηλώσω, αντίστοιχα, ποια γεγονότα ήταν θετικά και ποια αρνητικά για την ελληνική οικονομία. • U • • •

κήρυξη πτώχευσης αποξήρανση Κωπάίδας πόλεμος 1897 διάνοιξη διώρυγας Κορίνθου επέκταση σιδηροδρομικού δικτύου

4. Είδαμε στο κείμενο ότι το κίνημα των αξιωματικών στο Γουδί (1909) έγινε γιατί υπήρχε λαϊκή αγανάκτηση. Συζητούμε τους λόγους που είχαν προκαλέσει την αγανάκτηση αυτή.

76


36 Ο ΑΓΩΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 1. Παρατηρώ στο χάρτη της Μακεδονίας το πλήθος των ελληνικών σχολείων, εκκλησιών και μοναστηριών. Ποια συμπεράσματα μπορώ να βγάλω από αυτό το γεγονός;

Είδαμε στην Ιστορία της Δ ' τάξης ότι οι αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει στη Μακεδονία σπουδαία ευρήματα (επιγραφές, νομίσματα, ναούς κτλ.). Αναφέρω σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους της Μακεδονίας που γνωρίζω. Συμβουλεύομαι γι' αυτό την Ιστορία της Δ τάξης.

3. Για να πετύχει ένας επαναστατικός αγώνας, χρειάζεται λαϊκή συμπαράσταση. Συζητούμε το ρόλο της συμπαράστασης αυτής στις ιδιαίτερες συνθήκες του Μακεδονικού αγώνα.

4. Η ακροστιχίδα της Μακεδονίας: Από τους πρωταγωνιστές του Μακεδονικού αγώνα. Έγινε για τη σωτηρία της Μακεδονίας. Μητροπολίτης που έδρασε στο Μακεδονικό αγώνα. Ήταν τα περισσότερα σχολεία της Μακεδονίας. Διώχτηκαν ιδιαίτερα από τους Βουλγάρους. Οι αρχηγοί των ένοπλων σωμάτων. Πόλη της Μακεδονίας. Το μικρό όνομα του Δραγούμη. Εκεί σκοτώθηκε ο Π. Μελάς (αντίστρ.).

77


37 ΟΙ ΒΑΛΚΑΝΙ ΣΕΡΒΙΑ

ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ

• Σόφια

• Τζουμαγιά

ι

\

Φ Στρώμνιτ«ι Φ Μοναστήρι =άνθη έρρες αχανάς Φλώρινα

•Χιαννι ΘΑΣΟΣ

θεσσαλονίκη

°

α-

i

>- Η So. ι κόν α

i i 3 '·

-

ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ ^

J*#* ΛΗΜΝΟΣ

9 Ιωάννινα

Λάρισα ·

ΗΠΕ ΡΥα ,

· Άρτα Πρέβεζα ~

ΤΟΥΡΚΙΑ

ΣΑΜΟΣ

0 ^

Πορείες ελληνικού στρατού κατά τους Βαλκανικούς πολέμους

°

φ

ΙΚΑΡΙΑ

ΚΡΗΤΗ

Χάρτης με τα μέρη τιου πήρε η Ελλάδα στη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΘΑΛΑΣΣΑ


1. Παρατηρώ στο χάρτη την πορεία του ελληνικού στρατού κατά τους Βαλκανικούς πολέμους και υπογραμμίζω τις τοποθεσίες που έγιναν σημαντικές μάχες.

2. Βρίσκω στο χάρτη και αναφέρω τα μέρη που πήρε η Ελλάδα με τους Βαλκανικούς πολέμους.

τ.χ.

-> 108.606 63.211 47.516

1838

1907

1913

Έτη

1907

1913

Έτη

ΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Κάτοικοι

4.500.000

2.631.952 752.077

ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ

3. Παρατηρώ τις γραφικές παραστάσεις. Συγκρίνω έκταση και πληθυσμό πριν και μετά τους Βαλκανικούς πολέμους.

4. Η περιοχή της Μακεδονίας, που περιήλθε στην Ελλάδα με τους Βαλκανικούς πολέμους, ταυτίζεται περίπου με τα όρια της αρχαίας Μακεδονίας. Συζητούμε στην τάξη αυτό το γεγονός σε σχέση με τον αγώνα για τη Μακεδονία.

79


38 ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΑΝΘΗΣΗ ΣΤΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ 1. Συζητούμε στην τάξη τα παρακάτω λόγια του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού: - Μήγαρις έχω άλλο στο νου μου, πάρεξ ελευθερία και γλώσσα; - Κλείσε μέσα στην ψυχή σου την Ελλάδα και θα αισθανθείς να λαχταρίζει μέσα σου κάθε είδος μεγαλείου και θα είσαι ευτυχισμένος.

2. Προσπαθούμε να συγκεντρώσουμε στοιχεία για δημιουργούς που έζησαν στην ιδιαίτερη πατρίδα μας ή κατάγονταν απ' αυτήν.

80


ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 6

Προς την εθνική ολοκλήρωση iinu

ΐίν<Λ.^^._ν^Β«ΐ

1821

1843

1864

-:·

^.-JvijSiy Sffi, 1897

1909

1912

Σήμερα

1. Γράφω δίηλα σε κάθε χρονολογία, το γεγονός ή τα γεγονότα που συνέβησαν. Αν χρειαστεί, ανατρέχω στα αντίστοιχα μαθήματα. 1843 1864 1897 1909 1912 2. Αντιστοιχίζω αυτά που ταιριάζουν: Περιοχές που ενσωματώθηκαν στο ελληνικό κράτος Θεσσαλία Μακεδονία Ήπειρος Νησιά Ανατ. Αιγαίου Επτάνησα Κρήτη

Χρονολογίες · · · · · ·

· 1864 *1881 *1912-13

3. Συμπληρώνω τις προτάσεις με την κατάλληλη λέξη του ιστορικού λεξιλογίου: αντιβασιλείς, εκθρόνιση, αρχή της δεδηλωμένης, πτώχευση, Μεγάλη ιδέα, κομιτατζήδες, αυτονόμηση, μακεδονομάχοι: Σύμφωνα με την ο σχηματισμός κυβέρνησης ανατίθεται στον αρχηγό του κόμματος που έχει την πλειοψηφία της βουλής. Οι εξεγέρσεις σε πολλές περιοχές του ελληνικού κράτους οδήγησαν στην του Όθωνα. 81


Κάποιοι οπαδοί της είχαν φτάσει να πιστεύουν στην ανασύσταση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Επειδή ο Όθωνας ήταν ανήλικος, τα καθήκοντά του εκτελούσαν τρεις Αρκετά κράτη πριν πετύχουν την ανεξαρτησία τους είχαν πετύχει την τους. Οι Έλληνες της Μακεδονίας δεινοπάθησαν από άτακτους ένοπλους Βουλγάρους,τους Ένα κράτος ή μια επιχείρηση, που δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις οικονομικές υποχρεώσεις του, αναγκάζεται κάποτε να κηρύξει Η πατρίδα τιμά τους Μακεδονία.

που αγωνίστηκαν για τη

4. Βάζω Χ στη στήλη που ταιριάζει:

ο 9CT ο. Η >ο-Γ C Κ CZ C Διον. Σολωμός Κων. Παπαρρηγόπουλος Νικ. Γύζης Αλ. Παπαδιαμάντης Ανδρ. Κάλβος Γιαν. Χαλεπάς Κωστής Παλαμάς

82

Ο £ α ο

ε

ο T 9- C ω Q. Ε > ο Ν 1_


Β Η

i

HttnrH* romffiin

t:;;i

39ΪΪ& 1f-

1 5. Σταυρόλεξο ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Μεγάλος μας γλύπτης- (που, αν παρατονιοτεί, δίνει μια... σύμβαση). 2. Ήταν στην καταγωγή ο Όθωνας. 3. Έγινε πρωτεύουσα της Ελλάδας την εποχή του Όθωνα. 4. Για την ελληνική αυτή περιοχή έγινε μεγάλος αγώνας. 5. Ο εθνικός μας ποιητής. 6. Σημαντικός πολιτικός του περασμένου αιώνα. ΚΑΘΕΤΑ 1. Ένταση στα... 2. ΡΑ 3. Βασιλιάς που εκθρονίστηκε. 4. Την κήρυξε ο Τρικούπης. 5. Ήταν... πριν γίνει η διώρυγα της Κορίνθου. 6. Η Ελλάδα στη μετεπαναστατική περίοδο προσπαθούσε να αναπτυχθεί και να βαδίσει πλάι στα άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Για να το πετύχει αυτό: α) πήρε πολλά από τους Ευρωπαίους (ιδέες διοίκησης - οργάνωσης, επιστημονικές - καλλιτεχνικές αντιλήψεις κτλ.) και β) στηρίχτηκε στη δική της παράδοση. Συζητούμε στην τάξη: αν ήταν απαραίτητο το πρώτο και αν μπορούσε να στηριχτεί μόνο στο δεύτερο. 83


39 O A ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ Η ΕΛΛΑΔΑ 1. Παρατηρώ το χάρτη και βρίσκω τις αλλαγές που σημειώθηκαν μετά τον Α' Παγκόσμο πόλεμο.

2. Παρατηρώ το σχετικό χάρτη και βρίσκω τα μέρη που πήρε η Ελλάδα με τη συνθήκη των Σεβρών.

3. Διακρίνω την αφορμή από τις αιτίες του Α' Παγκόσμιου πολέμου. Σημειώνω (α) για την αφορμή και (Α) για τις αιτίες. Ποια θεωρώ ως σημαντικότερη αιτία; • Οι εδαφικές διεκδικήσεις. • Ο οικονομικός ανταγωνισμός. • Η δολοφονία του διαδόχου της Αυστρίας.

4. Σε οκτώ εκατομμύρια υπολογίζονται οι νεκροί, ενώ αναρίθμητοι ήταν οι τραυματίες του Α' Παγκόσμιου πολέμου. Σκεφτόμαστε και βρίσκουμε κι άλλες καταστρεπτικές συνέπειες απ' αυτόν τον πόλεμο.

84


40 Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ Μ. ΑΣΙΑΣ

ΕΥΞΕΙΝΟΣ ΠΟΝΤΟΣ

ΘΡΑΚΗ

ΠΑΦΛΑΓΟΝΙΑ

Ραιδεστός ·

ΓΑΛΑΤΙΑ ΑΙΟΛΙΑ:

ΦΡΥΓ Α ΛΥΔΙΑ

"·..·* ΑΡΜΕΝΙΑ r C

— / -vr3- ;

.

· Αϊδίνιο

··.

C?

ΛΥΚΑΟΝΙΑ • Ικόνιο

ΚΑΡΑ

'7

1. 2. 3. 4. 5.

Ιωνία Μυσία Λυκία Καππαδοκία Πόντος

Α. Β. Γ. Δ. Ε.

Γ±1Λ^Φν.··.

Σμύρνη Πέργαμος Αττάλεια Καισάρεια Τραπεζούντα

ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΘΑΛΑΣΣΑ

Περιοχές της Μ. Ασίας όπου κατοικούσαν Έλληνες 85


1. Παρατηρώ στο χάρτη τις κυριότερες περιοχές και πόλεις της Μ. Ασίας που κατοικούσαν Έλληνες. Σημειώνω τα ονόματα των περιοχών, σύμφωνα με τον αριθμό τους, και των πόλεων, σύμφωνα με το γράμμα τους.

2. Παρατηρώ τις εικόνες με τις σχολές. Σχολιάζουμε την εκπαίδευση και την πνευματική ανάπτυξη του ελληνισμού σ' αυτές τις περιοχές.

3. Γράφω μια περίληψη του σημερινού μαθήματος. Χρησιμοποιώ και τις λέξεις: Ελληνισμός, Μικρά Ασία, Εύξεινος πόντος, Θράκη, Τούρκοι, γεωργία, εμπόριο, δραστήριοι, εργατικοί, μόρφωση, γράμματα, τέχνες, Σμύρνη, ελληνικότητα.

86


41 Ο ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ Η Ελλάδα ύστερα από τη συνθήκη της Λοζάνης

Αδριανούπολη

ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ ΣΕΡΒΙΑ

2 • Ξάνθη Θεσσαλονίκη

<

ζ < m <

1

ί

Κωνσταντινούπολη t

Αλεξανδρούπολη

.

ο

<

^

'Fr <?«>C

*

< £ >

ΙΜΒΡΟΣ '

ΛΗΜΝΟΣ

• Ιωάννινα

ΤΕΝΕΔΟΣ\

V

Βόλος · ι Αρτα

C>

)' ·

ΤΟΥΡΚΙΑ ΛΕΣΒΟΣ

^ ν*

%

2 ϋ

*>/Λ %

.· Αθήνα

>•· Σμύρνη

ΧΙΟΣ

\

ΣΑΜΟΣ

<^k.

0 j) %

$

§ *

*αΌ,·.

α*

α<

β>β 0*

a 0 •

\

\

Ο \

ο

Η Ελλάδα πριν από τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο

1. Δυτ. Θράκη 2. Ανατ. Θράκη, Ίμβρος, Τένεδος, περιοχή Σμύρνης

- — Κ Ρ Η Τ Η ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ ΘΑΛΑΣΣΑ

^


1. Χρωματίζω με το ίδιο χρώμα τις περιοχές 1 και 2 που πήρε η Ελλάδα με το τέλος του Α' Παγκόσμιου πολέμου. Ύστερα τραβάω μαύρες γραμμές στις περιοχές 2, για να δείξω τα μέρη που χάθηκαν με τη συνθήκη της Λωζάνης. 1. Δ. Θράκη 2. Α. Θράκη, Ίμβρος, Τένεδος, περιοχή Σμύρνης

2. Επιλέγω τη σωστή απάντηση: Α. Ποιο από τα παρακάτω δεν υπήρξε αίτιο του Μικρασιατικού πολέμου: 1. Οι Τούρκοι σχεδίαζαν επίθεση κατά της Ελλάδας. 2. Οι Τούρκοι ένιωθαν ταπεινωμένοι από τους όρους που είχαν επιβληθεί στη χώρα τους μετά τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο. 3. Οι Έλληνες επιθυμούσαν να προστατέψουν τους αδελφούς τους της Μ. Ασίας. Β. Αποτέλεσμα του Μικρασιατικού πολέμου ήταν: 1. Η Ελλάδα να χάσει την ανεξαρτησία της. 2. Η Ελλάδα να γίνει σύμμαχος με την Τουρκία. 3. Να ξεριζωθούν από τις πατρίδες τους οι Έλληνες της Μ. Ασίας και της Αν. Θράκης. 4. Να εγκατασταθούν περισσότεροι Έλληνες στα παράλια της Μ. Ασίας.

3. Γοάφω μια επικεφαλίδα για κάθε παράγραφο του κειμένου του σημερινού μαθήματος και τις διαβάζω.

88


42 ΣΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ 1. Παρατηρώ το χάρτη, διαβάζω τον υπότιτλο και επισημαίνω την έκταση που είχαν πάρει τα δικτατορικά καθεστώτα στην Ευρώπη κατά την εποχή του Μεσοπολέμου.

2. Το προσφυγικό ζήτημα είχε αρνητικές συνέπειες, αλλά και ορισμένες θετικές. Βάζω Θ ή Α μπροστά από τις παρακάτω προτάσεις, ανάλογα με το τι ταιριάζει στην καθεμιά. Έπειτα αιτιολογώ τη γνώμη μου. • Καλλιεργήθηκαν παραμελημένες γεωργικές εκτάσεις. • Εγκαταλείφθηκαν περιοχές όπου ο ελληνισμός είχε ανθίσει για πολλούς αιώνες. • Διαδόθηκαν νέες καλλιέργειες και νέοι τρόποι καλλιέργειας. • Οι πρόσφυγες συνέβαλαν στην ανάπτυξη της χώρας. • Δαπανήθηκαν μεγάλα ποσά για την εγκατάσταση των προσφύγων. • Το ηθικό των Ελλήνων κατέπεσε. 3. Θέμα για έρευνα Πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν σε πολλά μέρη της πατρίδας μας. Ερευνούμε αν αυτό έγινε και στην περιοχή μας και συγκεντρώνουμε πληροφορίες για τη ζωή και τα έθιμά τους.

4. Γοάφω δυο λόγια για κάθε παράγραφο του κειμένου, ώστε να κάμω μια περίληψη του μαθήματος.

89


43 OB

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

1. Μελετώ το χάρτη και με βάση τις χρονολογίες, που είναι σημειωμένες στα τόξα, συζητούμε για τη χρονολογική σειρά με την οποία οι δυνάμεις του Άξονα έκαμαν τις επιθέσεις τους εναντίον των χωρών της Ευρώπης.

2. Παρατηρώ τον παραπάνω χάρτη και επισημαίνω τις κινήσεις των συμμάχων για την απελευθέρωση της Ευρώπης.

3. Συζητούμε την έννοια των παρακάτω προτάσεων. Ύστερα σχηματίζουμε προφορικά δικές μας προτάσεις με τις λέξεις: άνευ όρων, μετόπισθεν, ανακωχή, μέτωπο. -

Η Γερμανία παραδόθηκε «άνευ όρων», Τεράστιες ήταν σι καταστροφές στα μετόπισθεν. Πολλά ήταν τα μέτωπα του πολέμου. Η Ιταλία υπέγραψε ανακωχή.

Εκρηξη ατομικής βόμβας. Σήμερα με τα πυρηνικά όπλα που υπάρχουν μπορεί να καταστραφεί ολόκληρη η γη μέσα σε λίγα λεπτά.

4. Παρατηρώ την εικόνα και διαβάζω τον υπότιτλο. Αναφέρω προσπάθειες που γίνονται σήμερα, για να αποτραπεί αυτός ο φοβερός κίνδυνος. 90


44 01 ΕΛΛΗΝΕΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΟΙ ΜΕ ΤΟΥΣ ΚΑΤΑΚΤΗΤΕΣ 1. Δείχνω στο χάρτη: α. Τις περιοχές όπου έγινε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος. β. Τις πόλεις της Βόρειας Ηπείρου, που κατέλαβε ο ελληνικός στρατός. γ. Τις περιοχές απ' όπου έγινε η εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα.

2. Συμπληρώνω τις παρακάτω προτάσεις με τις λέξεις που ταιριάζουν: κατοχή, τελεσίγραφο, οχυρό, ανταρτοπόλεμος, τορπιλισμός, εισβολή. - Η Ιταλία έστειλε στην Ελλάδα. - Η γερμανική στην Ελλάδα έγινε τον Απρίλη του 1941. - Στα χρόνια της ο λαός γνώρισε μεγάλη δυστυχία. - Οι Έλληνες υπερασπίστηκαν ηρωικά τα στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. ήταν ένοπλη αντίσταση εναντίον των κατακτητών. - Εχθρική ενέργεια κατά της Ελλάδας ήταν και ο της «Έλλης».

3. Με ποιους τρόπους συμμετείχαν οι Ελληνίδες στον αγώνα για την ελευθερία; Συμβουλεύομαι τις εικόνες και τα σχετικά κείμενα.

4. Θέμα για έρευνα: Συγκεντρώνω πληροφορίες για γεγονότα του πολέμου και της Εθνικής αντίστασης, που έγιναν στην περιοχή μας.

91


45 Ο ΕΜΦΥΛΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ 1. Γνωρίσαμε άλλες περιόδους στην ιστορία όπου η Ελλάδα δοκιμάστηκε από εμφύλιες συγκρούσεις;

2. Σε 158.000 υπολογίζονται τα θύματα του άτομα αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν να εγκατασταθούν στις μεγάλες πόλεις. άλλες συνέπειες που είχε ο εμφύλιος και

εμφύλιου πολέμου, ενώ 700.000 τα χωριά και τα σπίτια τους και Επισημαίνουμε στο κείμενο και τις συζητούμε στην τάξη.

3. Η ακροστιχίδα της ενότητας: Πόλεμος που διχάζει το λαό. Ο Β' Παγκόσμιος πόλεμος τελείωσε με... των συμμάχων. Οι αντιστασιακές... διαφώνησαν. Κυριαρχούν στον εμφύλιο (με άρθρο). Αντίθετο της νίκης. Τόσα χρόνια κράτησε ο εμφύλιος. Εκεί κατέφυγε η ελληνική κυβέρνηση στην Κατοχή (αιτιατική).

4. Διαλέγω τη σωστή απάντηση: Α. «Η Ελλάδα βρέθηκε στη σφαίρα επιρροής της Αγγλίας», σημαίνει: 1. Η Ελλάδα κήρυξε τον πόλεμο στην Αγγλία. 2. Η Αγγλία είχε λόγο στον τρόπο διακυβέρνησης της Ελλάδας. 3. Η Ελλάδα είχε λόγο στον τρόπο διακυβέρνησης της Αγγλίας. Β. Η «Κυβέρνηση του βουνού» ήταν: 1. Κυβέρνηση που την υποστήριζαν αντιστασιακές οργανώσεις. 2. Κυβέρνηση που είχε την έδρα της στην κορυφή του Ολύμπου. 3. Κυβέρνηση που την υποστήριζαν οι κάτοικοι των ορεινών μόνο περιοχών της χώρας. Γ. Η Κυβέρνηση εθνικής ενότητας ήταν: 1. Κυβέρνηση που τα μέλη της προέρχονταν από την εξόριστη στην Αίγυπτο κυβέρνηση και την Κυβέρνηση του βουνού. 2. Κυβέρνηση που την αποτελούσαν αποκλειστικά αντιστασιακές οργανώσεις. 92


3. Κυβέρνηση που σχηματίστηκε από εκπροσώπους όλων των περιοχών της χώρας.

93


ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 7 Η Ελλάδα στις δοκιμασίες των πολέμων Μεταβολές στα εδαφικά όρια της Ελλάδας από τον Α' ως και το Β' Παγκόσμιο πόλεμο

ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑ

Θεσσαλονίκη

ΑΛΒΑΝΙΑ

Ραιδεστός

.G> ΙΜΒΡΟΣ

ΛΗΜΝΟΣ

ΤΟΥΡΚΙΑ

Ο ο. —

• Αδραμύτιο

I

< Η

Χ

ζ

• Αθήνα ΣΑΜΟΣ

ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ

• Έφεσος Ι

^.ΥΙkjwa·—

°

^ jp<X

· V

Y s L — ?

χ*

ι53 β 2)

ο Η Ελλάδα πριν από τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο Εδάφη που παραχωρήθηκαν μετό τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο 2<

Εδάφη που παρέμειναν στην Ελλάδα με τη συνθήκη της Λωζάνης Εδάφη που παραχωρήθηκαν μετά το Β' Παγκόσμιο πόλεμο

ΡΟΔΟΣ


1. Γοάφω δίπλα σε κάθε χρονολογία, το γεγονός που συνδέεται μ' αυτήν. Αν χρειαστεί, ανατρέχω στα προηγούμενα μαθήματα. 1914 1922 1940 1944 1949

2. Μελετώ το χάρτη και συμπληρώνω τις παρακάτω προτάσεις: Με τη συνθήκη των Σεβρών στην Ελλάδα παραχωρήθηκαν: Με τη συνθήκη της Λοζάνης η Ελλάδα έχασε: Μετά το Β' Παγκόσμιο πόλεμο παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα:

3. Αντιστοιχίζω αυτά που ταιριάζουν: Δολοφονία του διαδόχου της Αυστρίας. Οι Μ. Δυνάμεις εγκαταλείπουν τους Έλληνες στη Μ. Ασία και υποστηρίζουν τον Κεμάλ. Στην Ευρώπη απλώνεται οικονομική κρίση και ξεσπούν ταραχές. Ο Χίτλερ θέλει να κυριαρχήσει η Γερμανία στον κόσμο. Ο Μουσολίνι θέλει να επεκταθεί η Ιταλία στα Βαλκάνια.

Επικρατούν δικτατορικά καθεστώτα. Ξεσπά ο Β' Παγκ. πόλεμος. Ξεσπά ο Α' Παγκ. πόλεμος. Ο ιταλικός στρατός εισβάλλει στο ελληνικό έδαφος. Επακολουθεί η Μικρασιατική καταστροφή.

95


£ -α £ < Η συμμαχία Γερμανών, Ιταλών και Ιαπώνων Το διάστημα μεταξύ του Α' και Β' Παγκόσμιου πολέμου. Συμμαχία Α' Παγκόσμιου πολέμου. Οι διωγμένοι από την πατρίδα τους, που καταφεύγουν σε άλλα μέρη. 0 αγώνας ενός λαού εναντίον των κατακτητών του. Έγγραφο με το οποίο μια χώρα απαιτεί από μιαν άλλη την άμεση ικανοποίηση κάποιων αξιώσεων. Κατάληψη ξένης χώρας (με πόλεμο), καθώς και το διάστημα που διαρκεί αυτή η κατάληψη. 0 πόλεμος ανάμεσα στους κατοίκους μιας χώρας.

96

Άξονας Μεσοπόλεμος Τελεσίγραφο Πρόσφυγες Κατοχή Εμφύλιος πόλεμος Εθνική αντίσταση

4. Συνδυάζω τι ς φράσεις με τις λέξεις του ιστορικού λεξιλογίου, σημειώνοντας Χ στο κατάλληλο τετραγωνάκι.


bp?":

SHKst!

*

8}

f ! ΡΚΒ r ν. -, . ..

.

5. Σταυρόλεξο: ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Ελληνική εκστρατεία μετά τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο στη Μ. Ασία. 2. Έτσι πολέμησαν οι Έλληνες στην Αλβανία. 3. ΛΤ — Τη Δυτική... την πήραμε μετά τον Α ' Παγκόσμιο πόλεμο 4. Στον Α' Παγκόσμιο πόλεμο συμμάχησε με την Αντάντ. 5. Αυτός ο πόλεμος μεγαλώνει το μίσος - Στις 28 Οκτωβρίου γιορτάζουμε την επέτειο του. 6. Εκεί έπεσε η πρώτη ατομική βόμβα. 7. Κάηκε στη Μικρασιατική καταστροφή. 8. Εκεί οι Έλληνες νίκησαν τους Βουλγάρους στον Α' Παγκόσμιο πόλεμο. ΚΑΘΕΤΑ 1. Το διάστημα ανάμεσα στους δύο μεγάλους πολέμους. 2. Εκεί οι Γερμανοί έχασαν εκλεκτό στρατό. 3. Τα αρχικά του ελληνικού στρατού. 4. Συνθήκη που ρύθμιζε τις διαφορές μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας (αντίστροφα). 5. Επιτέθηκαν στις 28 Οκτωβρίου 1940 εναντίον της χώρας μας. 6. Επιφώνημα που δείχνει πόνο. 7. Αποτέλεσμα της διαφωνίας βασιλιά - Βενιζέλου. 8. Η ήττα μας στη Μ. Ασία ονομάστηκε Μικρασιατική... 97


46 Η ΕΛΛΑΔΑ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ ΠΟΛΕΜΟ 1. Όταν οί κάτοικοι μιας χώρας ξενιτεύονται, λέμε ότι έχουμε «εξωτερική μετανάστευση». Πως θα λέγαμε τη μετανάστευση μέσα στην ίδια τη χώρα; Πώς ονομάζεται το φαινόμενο της εγκατάστασης ανθρώπων από τα χω ριά στις πόλεις; Συζητούμε στην τάξη τις διαφορές ανάμεσα στις δυο με ταναστεύσεις. 2. Συμπληρώνω τις παρακάτω φράσεις με τις κατάλληλες λέξεις του ιστορικού λεξιλογίου: αστυφιλία, εξωτερική μετανάστευση, εσωτερική μετανάστευση, εξάρτηση, ανασυγκρότηση, ομοψυχία, - Με την λιγόστεψε ο πληθυσμός των χωριών. - Με τη βοήθεια και τα δάνεια που πήρε η Ελλάδα, η της από τις ξένες δυνάμεις μεγάλωσε. - Η της χώρας προχωρούσε αργά, γιατί από τους κατοίκους της έλειψε η - Η βοήθησε να βρουν αρκετοί Έλληνες καλύτερη τύχη στο εξωτερικό. - Η έκαμε οξύτερα τα προβλήματα της απασχόλησης και της κατοικίας στα αστικά κέντρα. 3. Ποια μπορεί να είναι τα προβλήματα μιας πολυάνθρωπης πόλης, όπως η Αθήνα; περίπου περίπου

4.000.000

3.000.000 2.540.241

1.852.709 1.387.586

19

51

1961

1971

1981

1991

Πίνακας που δείχνει την αύξηση του πληθυσμού της Αθήνας μεια τον εμφύλιο πολεμο. 98


47 ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ 1. Θυμάμαι από την Ιστορία άλλα δικτατορικά καθεστώτα;

2. Η δικτατορία, που είχε επιβληθεί την περίοδο 1967-1974 στη χώρα, ονομάστηκε «εσωτερική κατοχή». Εξηγώ αυτήν την ονομασία, φέρνοντας στο νου μου την ξενική κατοχή από τους Γερμανους, τους Ιταλούς και Βουλγάρους.

3. Γιατί οι Έλληνες τιμούν με εορταστικές εκδηλώσεις την επέτειο του Πολυτεχνείου; Το συζητούμε στην τάξη.

99


48 ΤΟ ΚΥΠΡΙΑΚΟ, ΕΝΑ ΜΕΓΑΛΟ ΕΘΝΙΚΟ ΘΕΜΑ 1. Παρατηρώ στο χάρτη της σελίδας το τμήμα της Κύπρου που βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή. Καταρτίζω έναν κατάλογο από σημαντικές ελληνικές πόλεις που σήμερα κατέχονται από τους Τούρκους.

2. Και στις προηγούμενες τάξεις μιλήσαμε για την Κύπρο. Θυμάμαι και αναφέρω διάφορα γεγονότα από την ιστορία της.

3. Ο ποιητής Κωστής Παλαμάς έχει γράψει για την Κύπρο: Πολλούς

αφέντες

άλλαξες,

δεν άλλαξες

καρδιά.

Συζητούμε αυτόν το στίχο.

4. Ακροστιχίδα

της Κύπρου: Πόλη τ η ς Κύπρου που κ α τ έ χ ε τ α ι σήμερα από τους Τούρκους. Εναντίον του έκανε πραξικόπημα η χούντα (αντίστρ.). Πόλη στο ελεύθερο τμήμα της Κύπρου. Βρίσκεται... μέσα στην Κύπρο. Αρχηγός της Ε.Ο.Κ.Α. (με άρθρο). Ο τουρκικός... κατέχει το βόρειο τμήμα της.

100


49 ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΝΩΜΕΝΗ ΕΥΡΩΠΗ 1. Διαλέγω τη σωστή απάντηση: Με το δημοψήφισμα του 19' 4 ο λαός ψήφισε: 1. μοναρχία. 2. βασιλευόμενη δημοκρατία. 3. προεδρευόμενη δημοκρατία.

2. Είδαμε ότι στην περίοδο αυτή επικράτησε ομοψυχία και διάθεση δημιουργίας. Συζητούμε τους λόγους που βοήθησαν σ' αυτό. Γιατί κάτι παρόμοιο δεν παρατηρήθηκε την περίοδο της δικτατορίας;

3. Γοάφω στο χάρτη τα ονόματα των κρατών της Ε.Ε., σύμφωνα με τον αριθμό τους.

4. Διαβάζω τα παρακάτω κείμενα. Ποιο δυσκολεύομαι να καταλάβω και γιατί; Οι οφθαλμοί του δεν έβλεπον το ζωογόνον φως του ηλίου. Τα ώτα του δεν ήκουον την εκ του κήπου προερχομένην φαιδράν συναυλίαν των πρωινών ασμάτων των πτηνών, τον βόμβον των εντόμων, τας χαρμοσύνους κραυγάς των παιδίων. Η ρις του δεν ωσφραίνετο το τερπνόν άρωμα των ανθέων του κήπου. Αναγνωστικό Ε ' δημοτικού του 1973.

Λεπτοκαμωμένος, λιγνός, με φίνα χαρακτηριστικά, με ανήσυχα χέρια πολύ χλωμά. Μα μέσα σ' όλα και πάνου απ' όλα, κείνα τα μοναδικά μάτια, του Παλαμά τα μάτια. Φώλιαζαν κάτου από φρύδια μεγάλα σαν φτερούγες. Η γλώσσα μου, Στ ' δημοτικού

101


ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ 8 Προσπάθειες για ανασυγκρότηση

1967

1973

1979

1974

Ανατροπή της δημοκρατίας

• • •

Εξέγερση του Πολυτεχνείου

Ένταξη της Ελλάδας στην Ε.Ε, πρώην ΕΟΚ

Εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο

1. Ενώνω τις χρονολογίες με τα αντίστοιχα γεγονότα. 2. Αντιστοιχίζω αυτά που ταιριάζουν: Οι δύσκολες συνθήκες ζωής στα χωριά και τα μίση του εμφύλιου. Η ανατροπή του Μακαρίου. Η σκληρότητα της δικτατορίας. •yL·. -jL·. Οι εξωτερικές απειλές ^ και οι κίνδυνοι. *

*

* *

t%

* * it

* * *

*

3. Συμπληρωνω τα παρακάτω αρχικά: Ο Ε Η Ο Ε Κ Α 102

• προκάλεσε την αντίσταση του λαού. • οδήγησαν στον καλύτερο εξοπλισμό των ενόπλων δυνάμεων. • ανάγκασαν πολλούς να καταφύγουν στις μεγάλες πόλεις. • έδωσε στους Τούρκους αφορμή να εισβάλουν στην Κύπρο. / /

Ε Ε

1s ν


Δικτατορία Αστυφυλία Δημοψήφισμα Μετανάστευση Λογοκρισία Πραξικόπημα

4. Συνδυάζω τις φράσεις με τις λέξεις του ιστορικού λεξιλογίου βάζοντας Χ στο κατάλληλο τετραγωνάκι.

Τυραννικό καθεστώς Συγκέντρωση αγροτικού πληθυσμού σε μεγάλα αστικά κέντρα. Γενική ψηφοφορία του λαού για ένα πολύ σημαντικό ζήτημα. Ξενιτεμός για αναζήτηση καλύτερης τύχης. Έλεγχος του τύπου και των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Βίαιη ανατροπή του δημοκρατικού πολιτεύματος.

5. Σημειώνω Χ όπου ταιριάζει: CT > CT W α ν ο D 2 CT ΘΗ α D C" > D Ο ο χ Ξ Π. Ν

cr cr α > ο ο 9Ζ ο Ρ > χ Κο-Γ < 1=

Αιμίλιος Βεάκης Δημήτρης Πικιώνης Φώτης Κόντογλου Αλέξης Μινωτής Νίκος Σκαλκώτας Γιώργος Σεφέρης Ηλίας Βενέζης Γιάννης Ρίτσος Τάσσος Οδυσσέας Ελύτης

103


6. Θέμα για συζήτηση: Πολλοί κάτοικοι της υπαίθρου, μετά τον εμφύλιο, εγκατέλειψαν τα χωριά τους και εγκαταστάθηκαν στις μεγάλες πόλεις. Συζητούμε τους λόγους που τους οδήγησαν σ' αυτό, καθώς και τις συνέπειες που προέκυψαν.

7. Σταυρόλεξο: ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ 1. Υπήρχε στο λαό μετά τη δικτατορία. 2. Έγινε ανεξάρτητο κράτος, το 1959. 3. Αρχιεπίσκοπος Κύπρου. 4. Έγινε στην Κύπρο από τους Τούρκους το 1974. 5. Στα... χρόνια είναι ο τίτλος του βιβλίου μας. 6. Είναι ο Σεφέρης και ο Ελύτης. 7. Αρχικά κυπριακής οργάνωσης. ΚΑΘΕΤΑ 1. Εκεί κορυφώθηκε η αντίσταση κατά της χούντας. 2. Βραβεύτηκε με Νόμπελ λογοτεχνίας. 3. Απαγορεύει. 4. Υπέγραψε ως πρωθυπουργός την ένταξή μας στην ΕΟΚ. 5. Άρθρο. 104


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. 1. Τι μ ά θ α μ ε σ τ η ν Ι σ τ ο ρ ί α τ η ς Ε'. Τι θ α μ ά θ ο υ μ ε φ έ τ ο ς 2. Η Ευρώπη σ τ α ν ε ό τ ε ρ α χ ρ ό ν ι α

7 8

Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ 3. 4. 5. 6.

Η Οθωμανική αυτοκρατορία Βενετοί, Γενουάτες και άλλοι κατακτητές Ο σουλτάνος παραχωρεί «προνόμια» Οι συνθήκες ζωής των υποδούλων Επαναλ. 1. Οι Έλληνες δοκιμάζονται 7. Οι κοινότητες μια μορφή αυτοδιοίκησης 8. Οι οικονομικές δραστηριότητες των Ελλήνων 9. Χαρές και λύπες της καθημερινής ζωής 10. Θρύλοι και παραδόσεις συντηρούν την ελπίδα 11. Τα σχολεία και οι δάσκαλοι του Γένους 12. Πνευματική ανάπτυξη μέσα στη σκλαβιά Επαναλ. 2. Οι Έλληνες οργανώνουν τη ζωή τους 13. Κλέφτες και αρματολοί 14. Τα κάστρα της λευτεριάς 15. Η ένοπλη ορμή για απελευθέρωση 16. Το όραμα του Ρήγα Φεραίου Επαναλ. 3. Οι Έλληνες αντιστέκονται

10 11 13 14 17 19 21 22 23 24 26 28 31 32 33 36 38

Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 17. Η Φιλική εταιρεία 18. Η Επανάσταση αρχίζει από τη Μολδοβλαχία 19. Η Επανάσταση εξαπλώνεται 20. Η Επανάσταση σημειώνει επιτυχίες 21. Η Επανάσταση εδραιώνεται 22. Την Επανάσταση κλονίζουν αδυναμίες και εσωτερικές διαμάχες 23. Διακυβέρνηση των επαναστατημένων Ελλήνων 24. Οι μεγάλες δυνάμεις απέναντι στον ελληνικό αγώνα-Φιλελληνισμός Επαναλ. 4. Η πρώτη φάση της Επανάστασης 25. Τούρκοι και Αιγύπτιοι εναντίον των Ελλήνων 26. Ο Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα 27. Η πολιορκία και η έξοδος του Μεσολογγιού 28. Ο αγώνας γύρω από την Ακρόπολη 29. Η επέμβαση των Μεγάλων δυνάμεων 30. Ο Καποδίστριας κυβερνήτης Επαναλ. 5. Η Επανάσταση ολοκληρώνεται

41 42 44 45 46 48 50 52 53 56 58 59 61 62 64 66

105


Η ΕΛΛΑΔΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟ ΚΡΑΤΟΣ 31. Προσδοκίες των Ελλήνων από το νέο κράτος 32. Η καθημερινή ζωή στα χρόνια του Όθωνα 33. Από τη γενιά του '21 σε μια νέα γενιά πολιτικών 34. Ένταση στα Βαλκάνια 35. Εξελίξεις στον ελληνικό χώρο 36. Ο αγώνας για τη Μακεδονία 37. Οι Βαλκανικοί πόλεμοι 38. Πνευματική άνθηση στο ελεύθερο ελληνικό κράτος Επαναλ. 6. Προς την εθνική ολοκλήρωση 39. Ο Α' Παγκόσμιος πόλεμος και η Ελλάδα 40. Ο Ελληνισμός της Θράκης και της Μ. Ασίας 41. Ο Μικρασιατικός πόλεμος 42. Στο διάστημα του Μεσοπολέμου 43. Ο Β' Παγκόσμιος πόλεμος 44. Οι Έλληνες αντιμέτωποι με τους κατακτητές 45. Ο εμφύλιος πόλεμος Επαναλ. 7. Η Ελλάδα στις δοκιμασίες των πολέμων 46. Η Ελλάδα μετά τον εμφύλιο πόλεμο 47. Ανατροπή και αποκατάστασης της δημοκρατίας 48. Το κυπριακό, ένα μεγάλο εθνικό θέμα 49. Προς την ενωμένη Ευρώπη : Επαναλ. 8. Προσπάθειες για ανασυγκρότηση

106

71 73 74 75 76 77 78 80 81 84 85 87 89 90 91 92 94 98 99 100 101 102


Με απόφαση της Ελληνικής κυβέρνησης τα διδακτικά βιβλία του Δημοτικού, του Γυμνασίου και του Λυκείου τυπώνονται από τον Οργανισμό Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων και διανέμονται δωρεάν στα Δημόσια Σχολεία. Τα βιβλία μπορεί να διατίθενται προς πώληση, όταν φέρουν βιβλιόσημο προς απόδειξη της γνησιότητάς τους. Κάθε αντίτυπο που διατίθεται προς πώληση και δε φέρει βιβλιόσημο θεωρείται κλεψίτυπο και ο παραβάτης διώκεται σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 7 του Νόμου 1129 της 15/21 Μαρτίου 1946 (ΦΕΚ 1946, 108, Α')

Απαγορεύεται η αναπαραγωγή οποιουδήποτε τμήματος αυτού του βιβλίου, που καλύπτεται από δικαιώματα (copyright), ή η χρήση του σε οποιαδήποτε μορφή, χωρίς τη γραπτή άδεια του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου

ΕΚΔΟΣΗ 2007 - ΑΝΤΙΤΥΠΑ : 170.000 - ΑΡ. ΣΥΜΒ.: ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2007 ΕΚΤΥΠΩΣΗ - ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ: Ν. ΛΙΑΠΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΤΙΚΗ Α.Ε.


Atv να

-ή9(λα

χν&ρνηβςι

γ^ρημ.α.τα μς

νόμας

χαι χαι

Qt,c , ηθίλα οχί

μι

το

σύνταξα «ετζι

ha

τψ

πατρίδα

^eAw». Μαχρυγιάννης

11 l i t e i t

ρ • • •$&

**%tu ·•

jxe ,

Istoria-Tetradio_Ergasiwn  

ΙΟΣ ΓΟΛΛΜΟΣ Α ΚΤ ΝθIΟ Σ ο ν Μαι'βν Μ ij ν α 18 2 3. Ν ΕΛΕΤΘΕΡΙΑΝ V ι ζ γ ρα ψ € ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΩΝ ΒΙΒΑΪΩΝ - ΑΘΗΝΑ '- •SSSSP 3 ·...

Advertisement