Issuu on Google+


3 4

Biomassaliteit

Redactioneel Soorten

als communicerende

In de Amsterdamse van explosieve AWD hebben

vaten

Waterleidingduinen

(AWD) is sprake

groei van de damhertpopulatie, al enkele keren eerder

maar de

te maken gehad met

een nieuw leidend concept voor natu urbescherming

biomassaliteit.

Heeft u ook zo genoten van Great Migrations en de 11 Winnaars

en verliezers

Tot de vijf grootste

stijgers in biomassaliteit

de vos en de wasbeerhond, biomassaliteit

paling, huismus

1S Ondergrondse Ondergronds

dalers in

en walvis.

biomassaliteit

bevindt

zich een enorme

hoeveelheid

aan leven, die zowel in massa als in diversiteit bovengrondse

overtreft.

veel meer insecten waaronder

en nog meer bacteriën

19 Dode biomassa

voedt

Ook na de dood oefenen

23

Geen bijen,

en schimmels,

mycorrhiza.

de levende

dieren

invloed

van de Nederlandse

geen dood maar zonder

het

Hier leven enkele zoogdieren,

de symbiotische

biomassaliteit

aantallen daarin getoonde dieren?

behoren

tot de grootste

uit op de

natuur.

Zonder

leven

dood ook zeker geen leven.

geen boeren

Bijenzwermen

zijn een goed voorbeeld

biomassaliteit,

door de mens benut voor zijn landbouw,

maar de vraag is of ongebreidelde

van

economische

groei

niet kan leiden tot massale sterfte.

26

Biomassaliteit

in Afrika

Naast de welbekende

gnoes en zebra's zijn er nog

talloze andere lokale

voorbeelden

Afrika zoals mensapen,

nijlpaarden,

krokodillen.

29 Boeken

Tom Bade en Daniël van der Loo schreven een op het onderwerp

van biomassaliteit kob-antilopen

in en

dieren over de gehele wereld, dus niet

alleen in Afrika maar in alle continenten

en alle denkbare landschappen.

Oostvaardersplassen

Ook de

worden uitvoerig belicht.

Bade en van der Loo tonen hiermee aan dat bicmassaliteit en een normaal onderdeel

30 Nieuws

biomassaliteit

afgestemd boek over grote concentraties

van de ons omringende

overal voor kan komen

natuur kan zijn, maar dat de

mens zich dat tot nu toe nog niet zo gerealiseerd heeft.

Foto's

Verschijnt 15 januari 201 I

Omslag: Spreeuwen, foto Kees Schep

116 pagina's voorzien van ruim honderd

prachtige

kleurenfoto's.

Prijs per boek: € 29,95 (excl. verzendkosten,.alleen

voor abonnees Nieuwe Wildernis)

Nu te bestellen bij: Triple E Productions Oude Kraan 8 6811 LJArnhem Tel. 00 31 (0)263701481 E-mail: redactie@nieuwewildernis.nl

••


De één z'n Damherten

verschijnen

waar

dood ... konijnen

Naast de toename van wild in de Oostvaardersplassen,

verdwijnen

met konikpaarden,

Amsterdamse Waterleiding duinen (AWD) met damherten

Heekrunderen

en edelherten, zijn ook de

een duidelijk voorbeeld van het succes van nieuwe na-

tuur, al dan niet Nieuwe Wildernis te noemen. En dus ook exemplarisch voor bicmassaliteit. Immers, de populatie damherten is hier exponentieel

van enige exemplaren naar enkele duizenden exemplaren uitgegroeid.

W~t weinig

bekend is - duinen staan immers niet echt bekend als graasgronden - is dat deze duinen nabij Zandvoort al voordat ze gebruikt werden als watervoorraad

voor Amsterdam (sinds 1854) tweemaal eerder door grote groepen grazers en

daarmee gepaard gaande biomassaliteit werden aangedaan. René Zanderink

Damhert in duinlandschap. dat we kennen als habitat voor (duin- )konijnen. NIEUWE

WILDERNIS

NUMMER

5

4

4


Rond 1600 werden jaarlijks 40. 000 konijnen gevangen tussen Schood en Monster

~

1984=100 180

~ : ~

160

LJ

140 120 100 80 60 184 De konijnenpopulatie

186

188

190

192

194

196

198

100

102

104

106

in de AWD toont vanaf de jaren '80 een grillig verloop

Wat leert ons de terugkeer van grote grazers in de duinen? Zeker nu de gemeente Amsterdam (eigenaar van de AWD) een besluit wil nemen over het al dan niet wegvangen dan wel afschieten van overtollige damherten of anticonceptie en reeds toestemming heeft gekregen voor het plaatsen van een hoog hek met damhertwerend raster rondom een deel van de AWD, is dit niet onbelangrijk als we bovendien bedenken dat het gebied jaarlijks 1 tot 2 miljoen bezoekers heeft.

Kustschapen Gedurende zeker 10 eeuwen werden langs onze kusten en ook de Belgische, Duitse en Deense, op de zogenaamde kwelders kustschapen gehouden voor de productie van kaas, wol en vlees. Na het uitsterven van het Groninger schaap bleven uiteindelijk twee populaties over, in respectievelijk Zeeland en Friesland. In Noord- en Zuid-Holland bleven vermoedelijk N

een Commissie van Superintendentie

over het

~ onderzoek der Duinen tot de conclusie dat de ~ . beweiding weinig te betekenen had: "paarden

u

w

w

te weinig ruimtes aan de kust over om schapen te houden, het werd te dicht door mensen bevolkt, maar bekend is dat ook in de buurt van 's Gravenzande bij Den Haag schapen gehouden werden (voor de zgn. groene schapenkaas). Zo is ook van het cisterciĂŤnzerinnenklooster Leeuwenhorst in Noordwijkerhout bekend dat ze eeuwenlang schapen gehouden hebben. Ook van schilderijen van Anton Mauve uit de 19de eeuw is nog bekend dat schapen in de duinen gehouden werden. Nog steeds bestaat in Bloemendaal het Landgoed Schapenduinen. In totaal werden twee pogingen ondernomen om de schapenteelt in de duinen ook een commerciĂŤle wending te geven: In 1739 had de Haarlemmer Abramham Buyssant het idee om door kruising van Friese en Texelse schapen wol te verkrijgen die kon concurreren met Spaanse wol van het merinoschaap. Hij bouwde er een schaapskooi. In 1798 tijdens de Franse bezetting kwam o

R

N

s

N

U

M

M

en runderen trof men slechts op enkele plaatsen aan, en ook de beweiding met schapen had weinig om het lijf Slechts op enkele plekken werden schaapskudden aangetroffen. Overdag hoedde men ze in het duin; 's nachts bracht men de kudden in hokken of schuren onder. " Als uitvloeisel van het door de Fransen goedgekeurde plan verscheen een viertal schaapskudden in de Waterleidingduinen. Ze verdwenen nadat de Fransen ook verdwenen waren. Koeien werden af en toe het duin ingedreven: "Zieke koeien kwamen na een poosje gezond weerom, dankzij de homeopathische kruidenwinkel die ze iedere dag mochten leegsnoepen." Leermoment: In gebieden waar veel mensen wonen (i.e. Randstad) kun je niet goed met schaapskudden trekken zoals op de Veluwe en in kustgebieden zoals de Waddeneilanden, Kop van Noord-Holland, Friesland of Zeeland, ondanks het feit dat de duinen en kwelders zeer geschikt zijn voor schapen. Als de AWD geschikt waren geweest voor grote groepen grazers dan hadden herders deze voorzet echt wel ingekopt. Schapen in kuddeverband dienen net als de damherten nu eenmaal foerageermogelijkheden over grotere gebieden te hebben.

Konijnen:

1e biomassaliteit

Uit de administratie van het grafelijk duinbeheer van het gebied tussen Schoorl en Monster blijkt dat in dit gebied rond het jaar 1600 ongeveer veertigduizend konijnen per jaar werden gevangen. Voor heel Nederland zal dat twee tot drie keer zoveel zijn geweest. De konijnenoogst was groot: het Keukenduin van het SlotTeylingen bij Lisse leverde omstreeks 1560 jaarlijks 2.400 hapklare beestjes", aldus Gert Baeyens en Jaap Duyve in het jubileumboek Historie en landR

5

4

5


De introductie van het konijn in de Nederlandse duinen was nooi t een breed gedragen succesverhaal

""u o u

>-

tx:

'"-c I

o

>-

o u,

pen. En toch zijn het er nog veel te veel!" Door achtereenvolgens myxomatose, viral hemorrhagic syndrome en reïntroductie van de vos (en marterachtigen) is de konijnenpopulatie echter de afgelopen decennia aanzien,lijk gereduceerd. De populatie wordt nu (sinds 2003 in de AWD; zie grafiek links) weer groter, maar die is vermoedelijk slechts een flauwe afspiegeling van eerdere aantallen. Een andere benutting van de biomassaliteit in de AWD was gedurende meerdere eeuwen (tot de invoering van de Vogelwet in 1912) overigens de vinkenbaan, die nu nog steeds aanwezig is maar nu voor vogeltellingen, waarbij jaarlijks duizenden vinken en andere trekvogels gevangen werden. Leermoment: de introductie van het konijn in de Nederlandse duinen is nooit een breed gedragen succesverhaal geweest. Enerzijds was

"Als je wilde zwijnen gewoon hun gang laat gaan, krijg je uiteindelijk dezelfde situatie als op de Veluwe" schap van de Amsterdamse Waterleidingduinen (Lezen in het duin; Amsterdam: Stadsuitgeverij en AWD, 1991). Het kwetsbare ecosysteem van de duinen kon deze grote aantallen konijnen waarschijnlijk niet aan. De duinmeiers waren weliswaar verplicht de duinen met helmgras te beplanten, maar het toezicht hierop liet soms te wensen over. De duinmeiers verdienden goed met de konijnenhandel. Zij verhandelden de vachtjes naar steden vooral in Brabant en Limburg en ook verder, naar Engeland, Duitsland en België. Ook het vlees was duur. Het werd soms in tonnen gezouten en bewaard. Petra van Dam (VU, faculteit der Letteren, Amsterdam) onderzocht dit en beschreef dit in het artikel De Hollandse Konijnentuin. De vorming van een kunstmatig ecosysteem in de duinen 1300-1600 (Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis nr. 27- november 2001). De konijnen kwamen van nature niet in het N

u

w

w

wild voor in de Nederlandse duinen, ze werden door monniken en handelsreizigers vanuit Spanje en Frankrijk meegenomen naar WestEuropa en aanvankelijk in zogenaamde warandes gehouden. In de 14de eeuw kwamen de eerste konijnen in ons land en werden uitgezet in de duinwarandes, van waaruit ze ontsnapten en verwilderden.

R

N

5

N

U

M

zijn knaagwerk/knabbelarij voor aantasting van groenten van akkerbouwers. Een ambivalente relatie tussen mens en konijn dus.

Damherten:

2e biomassaliteit

In 1593 liet prins Maurits (de kolonisator van Nederlands Brazilië) al edel- en damherten

In het boek van Baeyens en Duyve lezen we het volgende op basis van de bevindingen van voorgenoemde Franse commissie uit 1798: "Er groeiden verschillende planten, maar de vele konijnen maakten ieder gebruik als bouw- en weiland onmogelijk." In 1910 schrijftThijsse dan: "Als je al die dode konijnen ziet, en dan nog denkt aan het werk van stropers, jagers, delvers, fretteerders, met geweer, schop, net, strik en fret je, dan heb je moeite te begrijpen dat er nog zoveel konijnen in de duinen rondloo

het konijn een lastpak met zijn graafwerk en holenbouwerij, waardoor de duinen werden onderuit gehaald, en was controle op stroperij en regulatie noodzakelijk, anderzijds zorgde

M

uit Engeland overkomen, om ze in de Haagse duinen uit te zetten. Uit een geschrift van 1596 blijkt dat men zomer- of waterkuilen groef, opdat de herten 's zomers geen dorst zouden lijden. Aan te nemen valt dat de afgelopen eeuwen wel vaker damherten naar landgoederen in de Randstad gehaald zijn. Opvallend aan het boek van Baeyens en Duyve uit 1991 is het feit dat het damhert slechts tweemaal wordt vermeld, in bovenstaande verwijzing naar prins Maurits en het feit dat damR

5

4

6


Het heeft er alle schijn van dat de explosieve groei tot staan is gekomen

Baten en biomassaliteit Uit recent onderzoek blijkt dat 72,6% van de Nederlandse bevolking graag groot wild wil zien in de natuur. Daarnaast blijkt uit het recente boek Wild van de Economie van Bade, Enzerink, van Middendorp

en

Smid dat de aanwezigheid van wild de lokale economie gigantisch stimuleert. Voor de Veluwe geldt dat 65% van de totale bedrijvenomzet

natuur-gerelateerd

is.

Uit enquêtes blijkt dat een kwart daarvan,

€ 102 miljoen, direct te relateren is aan de aanwezigheid van wild. In totaal is in 2009 41.000 euro landbouwschade uitgekeerd aan bedrijven rond de AWD veroorzaakt door damherten. Voor kosten van schade aan auto 's hanteert het ministerie voor rekenmodellen

€ 2.000 per

aanrijding; 23 op 1084 damherten aanrijdingen in 2009

= € 46.000

schade. Ter

vergelijking: in dezelfde periode werden 19 van de 100 getelde reeën aangereden.

Damherten passeren waterwegen moeiteloos

De Veluwe omvat circa 100.000 hectare, de AWD 5.000 hectare. Als de omvang van het gebied gerelateerd is aan de hoeveelheid opbrengst die eruit te halen valt, dan zou

herten de bomen op hogere plekken aantasten dan konijnen. Niets over het aantal damherten in de AWD, maar dat is dan 1991. Volgens het rapport van Groot Buinderink et al. (2004) werden de eerste damherten in de AWD in de jaren '70 gesignaleerd. Ze mochten destijds nog worden bejaagd, omdat de ree er ook bejaagd mocht worden (tot 1997): "Sinds de jaren '70 komen er echter ook wisselende aantallen damherten in het gebied voor." In de jaren '70 zouden er uitsluitend zwervende bokken zijn geweest. De eerste hinden en kalveren zijn pas in de jaren '80 waargenomen. Kort hierop zijn door de uitbater van Panneland twee bokken en twee hinden gekocht. Deze wisten N

u

w

w

te ontsnappen en verdwenen in de AWD.Van Breukelen (2007): "Sinds de jaren vijftig leeft er een populatie in de AWD. Deze damherten zijn nooit bejaagd geweest, want aanvankelijk leek de populatie niet of nauwelijks te groeien. Sinds 1990 echter bleek het aantal exponentieel te groeien. In 1990 waren er minimaal zeven damherten aanwezig, in 1999 was dat aantal toegenomen tot minimaal 117; in 2000 minimaal 141. In 2001 was de geschatte populatie 400 tot 460 dieren, in 2002 500 tot 620. De verwachting is dat de voorjaarstellingen van 2004 uit zullen komen op meer dan 1000 dieren. Daarmee wordt het middels groeiscenario's berekende maximum van I I 73 dieren in 20 I 0 al o

R

N

s

NUMMER

de potentiële omzet te behalen uit damherten in deAWD 0,05 x 102 miljoen =

€ 5,1 miljoen bedragen. De inkomsten vsn de bezoekers bedragen sowieso al I of 2 miljoen x de prijs van een toegangskaartje van € 1,50 = maximaal € 3 miljoen. Zet dit tegenover de huidige schade (€ 87.000) en er moet geconcludeerd

worden dat dam-

herten eerder een positief dan een negatief effect hebben op de economie.

veel eerder bereikt dan voorspeld." In 2009 zijn officieel 1084 herten geteld, in 2010 ligt dat aantal op 1178. Het lijkt erop dat de explosieve groei daarmee voorbij is en stabilisatie optreedt. 5

4

7


Als het om groei van de populatie gaat zal het aan deze bok niet liggen ... Waar de damherten vandaan kwamen is altijd onduidelijk gebleven, maar de kinderboerderij in de Haarlemmerhouttuinen en de hertenkampen van Elswout, Groenendaal en Bloemendaal zijn goede kandidaten van waaruit exemplaren ontsnapt zijn (wellicht eerst naar de Kennemerduinen en dan naar de AWD) .We lezen op de website www.haarlemmarketing.nl: "In Haarlem en omgeving zijn talloze kinderboerderijen hertenkampen."

en

damherten uit de omringende kinderboerderijen en vermenigvuldigden ze zich in dit walhalla, en daar waren Ăźberhaupt geen predators van herten, al eeuwen niet meer. Als dat geen verplaatsing van biomassaliteit is! En opnieuw, net zoals eeuwen daarvoor met de konijnen, vraagt men zich af of de natuur en ook de directe omgeving (waar veel mensen met tuinen wonen, veel auto-ongelukken voorkomen en bloembollenvelden en akkers worden aangevreten) dit kunnen dragen.

de mens gehoed of aan palen vastgezet werden (zoals ook wel geiten) en er dus gecontroleerd werd of er exemplaren ontsnapten. Met de konijnen werd te veel gesjoemeld (door stropers, door boeren en door duinmeiers). Leermoment: door exponentiĂŤle groei van een niet-aangekondigde indringer weet men niet wat de te verwachten groeiscenario's zijn, omdat men hiervan geen - ook niet op de veel ruimere Britse eilanden - voorbeelden heeft.

De geschiedenis herhaalde zich hiermee, nadat talloze konijnen waren ontsnapt uit de warandes, en de predators als vos en bunzing door de mens waren uitgeroeid, ontsnapten talloze N

u

w

w

Een groot verschil met de eerste door rriensen ingebrachte dieren (vooral schapen, maar ook soms paarden en runderen) is dat deze door DER

N

s

NUMMER

Vermoedelijk kan de huidige Nieuwe Wildernis van de AWD niets anders zijn dan een kunstmatig ecosysteem, net zoals dat ten tijde van de 5

4

8


Damherten en biomassaliteit: zichtbaar voor iedere bezoeker

Met dezevinkenbaanwordt niet meer gevangenten behoevevan de consumptie,maar wel van tellingenen ander onderzoek konijnenhandel door de mens gestuurd werd. Net als de grauwe ganzen die nu jaarlijks weggevangen of weggeschoten worden en ongebruikt in de diepvries belanden, is wegvangst in geval van biomassaliteit soms noodzaak als het overschot van dieren niet een bepaalde richting op kan.

Nieuwe

Wildernis

Met betrekking tot het begrip Nieuwe Wildernis zijn de AWD natuurlijk een fenomeen. Waar kan de stadse mens uit de drukke Randstad het gevoel van een safari op het Afrikaanse savannelandschap sneller benaderen dan hier, temidden van kardinaalsmuts, oude eiken, vliegdennen, duindoorn, doornappel, hulst, vermaledijde vogelkers in verschillende golvende, dichte en open landschappen? Bij voorbaat kan men dit gebied door de alom aanwezige waterpeilstokken, N

E

waterpompen

en

UWE

w

waterleidingen, talloze Nordie Walkers, ontelbare rondrijdende karretjes en vrachtwagens van Waternet en de vliegtuigen erboven niet echte wildernis noemen, echter wel moderne wildernis omdat de inbreng van de damherten (en de afwezigheid van reeĂŤn die voornamelijk

kudden konikpaarden, edelherten en Heekrunderen een duidelijke parallel trelct met de wildebeesten en zebra's van de Serengeti, doen de damherten in de AWD dit niet. Ze trekken niet in kudden, en onttrekken zich aan het beeld, doordat ze zo mooi onder de struiken passen en zich goed camoufleren. Omdat er nooit een goede total scan,ook niet buiten de AWD, is uitgevoerd, is het onduidelijk of er nu 1000, 2000 of 3000 stuks in dit gebied ofnet daarbuiten rond-

in de noordelijker gelegen Kennemerduinen voorkomen) tot een nieuw paradigma ten aanzien van Nieuwe Wildernis en een nieuwe kijk op biomassaliteit leiden. Er is echter een groot verschil: terwijl de schapen en konijnen volledig

lopen, want een echt hek staat er niet omheen. Op de website van de gemeente Bloemendaal staat: "In de AWD bevinden zich nu naar schat-

door de mens werden benut (voor verschillende producten zoals wol, bont, melk, mest en vlees) wordt het damhert nergens voor benut, behalve als voer voor fotografen.

ting tussen de 1000 en 3000 damherten. Het

Terwijl iedere natuurkenner in binnen- en bui-

is de grootste populatie damherten van Nederland (de op ĂŠĂŠn na grootste populatie, op de Veluwe, wordt door beheersjacht op ongeveer

tenland de grandeur van de Oostvaardersplassen onderkent, geldt dit niet in die mate voor de Waterleidingduinen. Terwijl het trekken van de

600 stuks gehouden)." Het is opmerkelijk dat in een soortgelijk memo van de gemeente een jaar eerder nog het volgende werd gesteld: "De

o

R

N

s

N

U

M

M

R

5

4

9


Trefmomenten biomassaliteit Dinsdag 13 oktober 2010 In 2009 was de bronst al op 23 september begonnen, nu is er nog niets te bespeuren van enige bronstactiviteit. Wat bepaalt de start van de bronst, de wetenschap heeft allerlei theorieën, van maanstanden tot hormoonspiegeIs,

eerste nachtvorst, teruggang plantengroei! cq. eerste bladerval, maar de exacte

reden van start van de bronst varieert van locatie tot locatie. Zijn het dansende, parende langpootmuggen= Op dit moment is er nog geen enkele activiteit te zien. Her en der liggen of grazen kleine kudden van hinden en soms ook van bokken zonder enige seksuele neigingen. Tot 15-20 m kan men naderen. Woensdag 2 I oktober Ruim een week later. Bij binnenkomen bronstkuilen op. Na enige honderden

van het terrein vallen direct her en der de zogenaamde verse meters kan je ook overal het burlen horen, de een vind het geluid

lijken op een zeehond, de ander op een verkouden leeuw, het doet in ieder geval meer aan een niet-verwant zoogdier denken dan aan een edelhert. De zogenaamde pre/bronst

is begonnen. Onafhankelijk van

zeker als het gaat om verwilderde huisdieren die per definitie in hun bestaan afhankelijk zijn van de mens en nimmer volledig weer het wilde dier van vroeger worden. Ze missen een nooit

het landschap± bos, duin of open vlakte, kan je de bronstkuilen met nog de geur van de bokken overal tegenkomen. Iordi Segers (StudentWildlife

management,

Sociale structuur en paarstrategieën bij Dam-

herten (Dama darna) in de Amsterdamse Waterleidingduinen weken 41,42

tijdens de bronst en voorbronst)noemt

en 43 in 2006 vanwege het hoge aantal waargenomen

van de bronst. Dit zijn dus ook de weken dat ondergetekende

de

burlende herten het hoogtepunt

meer terug te winnen deel van, de hersenen en zouden bij introductie van een predator een

het gebied bezoekt. Ook burlende bokken

op 20 mafstand.

zeer gemakkelijke prooi zijn omdat ze minder alert en minder prikkel gevoelig zijn. Met andere woorden: een nieuwe wildernis met een compleet ecosysteem krijg je met min of meer gedomesticeerde damherten - dat wil zeggen

Woensdag 28 oktober Het bronstseizoen

is op volle kracht uitgebarsten. Overal hoor je het burlen, maar helaas is er nergens

een gevecht te bespeuren. Wel is overal onrust te bespeuren. Rustig grazen is er nauwelijks bij. Op diverse locaties lopen fotografen met grote camera's en driepoten op zoek naar arena's, die echter niet bezocht worden door damherten. Benaderbaar tot zo'n 25 m.

bij een wandeling van ruim 5 km van de parkeerplaats Oase naar de kust en terug. Vrij weinig encoun-

uit hertenkampen ontsnapte exemplaren nimmer terug, omdat ze te mak zijn geworden. Weliswaar is het damhert in de AWD niet zo volledig gedomesticeerd als het handtamme Neumühle-Riswicker damhert dat in Duitsland in 1997 gecreëerd werd, het gedraagt zich ten opzichte van de mens niet zo natuurlijk en schuw als ree en edelhert. Het damhert kan dan wel aangemerkt zijn als een inheemse wilde soort, dat wil niet per definitie zeggen dat hij

ters voor een gebied dat gebukt zou gaan onder de grote hoeveelheid damherten.

ook zo reageert.

Dinsdag 2 november Nauwelijks meer activiteit te bespeuren. De bronst lijkt zich grotendeels aan het oog van de wandelaarbezoeker onttrokken te hebben, en dus voornamelijk kort voor zonsopgang en kort na zonsondergang te hebben voltrokken. Echter, afgepeigerde en afgevallen mannetjes die bekend zijn van eerdere jaren worden nu niet waargenomen.

Herten laten zich niet van dichtbij zien.

Conclusie n.a. v.4 bezoeken In totaal werden 100 damherten op 4 verschillende dagen gezien, dat is gemiddeld zo'n 25 per keer. Dit

damherten lijken afkomstig uit de Amsterdamse waterleidingduinen. In de waterleidingduinen bevinden zich naar schatting tussen de 1000 en 2000 damherten. Het is de grootste populatie damherten van Nederland. De populatie damherten in de AWD wordt niet beheerd, en groeit sinds 1997 met ongeveer 25 a 30 % per jaar. Langs de bosrand van de AWD zijn vanaf de Vogelenzangseweg soms meer dan 100 damherten tegelijk te zien." Het welbekende Bambi-effect zorgt ervoor dat onze damherten - waarvan we blijkbaar dus niet eens weten hoeveel het er zijn - niet vanwege het vlees geschoten en geslacht mogen worden. Dit terwijl honderden jaren lang schapen en konijnen de randstedelijke mens gevoed hebben, N

E

UWE

w

Tevens is het jammer dat in de presentatie van Han Olff (RU Groningen, 2009, Grazers, begrazing en biodiversiteit van duinen: verleden en toekomst) het damhert (waarschijnlijk de meest voorkomende grote grazer in de duinen!) niet is meegenomen en als zodanig ook niet in

gaat de biomassaliteit van het damhert verloren. Liever worden met de kerst massaal tienduizenden herten diepgevroren vanuit Nieuw-Zeeland dan wel China ingevlogen. Terwijl zeker de konijnenpopulatie ook exponentieel groeide en de draagkracht van het

de overwegingen voor de toekomst is meegenomen. Deze suggesties waren: 1. belang van vergroting van gebieden, waardoor seizoensbewegingen mogelijk worden; 2. meer kennis omtrent dieet, gedrag van 'onbekende' grote herbivoren in meer typen ecosystemen; 3. inzet en onderzoek assemblages (paard, rund, wisent, ree, edelhert, zwijn) om interacties mogelijk te maken en te onderzoeken; 4. ontwikkeling en toepassing van voedselweb-

ecosysteem in de duinen ondermijnde, zorgden stropers, boeren en duinmeiers er voor dat er jaarlijks toch duizenden dieren uit de duinen verdwenen. De vraag is nu ofhet niet bejagen van damherten (en dus het niet verwijderen van exemplaren) niet al te schadelijke effecten voor het ecosysteem heeft. In een echte wildernis zorgen predatoren voor een natuurlijk evenwicht; echter, als deze ontbreken dient de mens de rol van predator op zich te nemen, DER

N

s

N

U

M

theorie in relatie tot begrazing. M

R

5

4

o

lil


Nieuwe Wildernis 54