Issuu on Google+

Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Soá 19

Trang 1


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

MUÏC LUÏC 4. Töïa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VOÕ VAÊN TUØNG 7. Taûn maïn veà höông xöa laøng coå . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Minh Vuõ HOÀ VAÊN CHAÂM 15. Taâm bònh cuûa Vua Töï Ñöùc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .TRAÀN TIEÃN SUM 21. Canh gaø Thoï Xöông . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . THAÂN TROÏNG TUAÁN 46. Con ngöïa Thöôïng Töù . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NHAÕ CA 55. Teá Nam Giao vaø caøy ruoäng tinh ñieàn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NGUYEÃN LYÙ TÖÔÛNG 62. Maïc Cöûu vaø Chuùa Nguyeãn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NGUYEÃN HÖÕU PHÖÔÙC 69. Truyeän ngaén O . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TRAÀN VAÊN KHÔÛI 75. Nhö coù Hueá ...ñaâu ñaây! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .YLA NGOÏC QUYØNH 79. Ngôõ ngaøng veà Hueá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PHAN MOÄNG HOAØN 87. Hueá cuûa vöôøn xöa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .TOÂN NÖÕ GIAÙNG TIEÂN 90. Vaân Theâ, laøng toâi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Vaân Höông HOAØNG TROÏNG HAØN 92. Sòa, moät thuôû naøo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Phöông Vuõ VOÕ TAM ANH 100. Nhöõng maøu thôøi gian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .TRAÀN THÒ XUAÂN LAN 104. Lôùn leân vôùi tröôøng Providence . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .VÓNH CHAÙNH 110. Veà thaêm nhaø cuõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . HAÏT TIEÂU 113. Hueá moät ñeâm möa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Truùc Chi TOÂN THAÁT KYØ 118. Tình vaø toäi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Phöông Vuõ VOÕ TAM ANH 125. E aáp baûn tình ca xöù Hueá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LEÂ VAÊN LAÂN 129. Con ñöôøng caùi qua töø Hueá ñeán Ñaø Naúng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TRIEÄU PHONG 138. Nhôù xöa vöôøn nhaø . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TOÂN NÖÕ LONG HUYEÂN 142. Cöûu Long Giang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TOÂN THAÁT HÖÙA 152. Nepan ñaát Phaät tình ngöôøi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PHAÏM VAÊN HÖÔØNG 155. Moâi sinh trong kinh A Di Ñaø . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . THAÙI COÂNG TUÏNG 161. Coå Loa vôùi noû muoân ngaøn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PHAÏM VAÊN HÖÔØNG 163. Ngöôøi Vieät goác ôùt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . HOAØNG ÑÖÙC 167. Ñöôøng veà AÙ Chaâu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VOÕ VAÊN HOAØNG 173. Giôùi thieäu tuoàng Ñoâng Loä Ñòch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .HÖÕU VINH & VAÊN SAÂM 184. Caù maém xöù Hueá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LEÂ VAÊN LAÂN 192. Hö aûo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .DIEÄU HAÏNH 200. Söôùng nhö oâng Hoaøng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .VOÕ HÖÔNG AN 209. Ñeâm sao naêm cuõ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .MAI KIM NGOÏC 212. Hueá chay, Hueá lai...Hueá chöôùng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .VOÂ DANH 215. Thö ngoû Ñaïi Hoäi Nhôù Hueá Haûi Ngoaïi 2012 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .VOÕ VAÊN TUØNG


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

THÔ 20. Thôøi thô moäng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TOÂ ÑÌNH ÑAØI 89. Chieàu thu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .TOÂ ÑÌNH ÑAØI 166. Muøa traêng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . HUØNG HOÀ 166. Teát khoai saén nhôù baïn xöa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LEÂ BAÙ CHAÂU 179. Qua ñoø ngang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . TOÂ ÑÌNH ÑAØI 180. Ñeå toâi khoùc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VOÂ DANH 181. Baøi thô naøy coù 8 caùch ñoïc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VOÂ DANH 182. Teát Hueá naêm xöa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .HÖÔNG GIANG NHAÁT TIEÁU 183. Taâm nguyeän . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .VOÂ DANH

Vôùi söï goùp maët cuûa: Phöông Vuõ Voõ Tam Anh u Nhaõ Ca u Minh Vuõ Hoà Vaên Chaâm u Leâ Baù Chaâu u Hoaøng Ñöùc u Phan Moäng Hoaøn u Voõ Vaên Hoaøng u Huøng Hoà u Toân Nöõ Long Huyeân u Toân Thaát Höùa u Phaïm Vaên Höôøng u Traàn Vaên Khôûi u Trieäu Phong u YLa Ngoïc Quyønh u Nguyeãn Höõu Phöôùc u Traàn Tieãn Sum u Haït Tieâu u Höông Giang Nhaát Tieáu u Thaùi Coâng Tuïng u Thaân troïng Tuaán u Voõ Vaên Tuøng u Nguyeãn Lyù Töôûng u Traàn Thò Xuaân Lan u Vónh Chaùnh u Nguyeãn Höõu Vinh u Nguyeãn Vaên Saâm u Leâ Vaên Laân u Dieäu Haïnh u Voõ Höông An u Mai Kim Ngoïc u Truùc Chi Toân Thaát Kyø u Vaân Höông Hoaøng Troïng Haøn u Toân Nöõ Giaùng Tieân u Toâ Ñình Ñaøi u Voâ Danh...

Tuyeån taäp Nhôù Hueá xin chaân thaønh caùm ôn: - Chò Leâ Khaéc Ngoïc Quyønh taïi Toronto, Canada. - Chò Phan Moäng Hoaøn taïi San Jose, California. - Chò Toân Nöõ Minh Ñöùc taïi Virginia, Hoa Kyø. - Anh chò Nguyeãn Khoa Thieàu taïi Dallas, Texas. - Chò Nguyeãn Kim Soa taïi Houston, Texas. Ñaõ giuùp ñôõ phoå bieán tuyeån taäp Nhôù Hueá ñeán tay caùc baïn ñoïc ñòa phöông.

Tuyeån taäp Nhôù Hueá cuõng ñöôïc tìm thaáy taïi caùc nhaø saùch Tuù Quyønh, Töï Löïc, Vaên Buùt, Vaên Khoa, Zippost ôû Orange County, California.


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Chuû Tröông:

Baøi Töïa Cuoái Cuøng

Hoäi Thaân Höõu Hueá -Thöøa Thieân

Thöa quyù baïn ñoïc, Chuû Bieân: Voõ Vaên Tuøng Ban Bieân Taäp: l Böûu Taäp l Leâ Vaên Laân l Leâ Khaéc Ngoïc Quyønh l Hoaøng Bích Ñaøo l Thaùi Doaõn Ngaø l Nguyeãn Lyù Töôûng l Thaân Troïng Tuaán l Hoaøng Tuaán Loäc l Nhaõ Ca l Voõ Höông An l Nguyeãn Höõu Vinh l Phan Moäng Hoaøng Kyõ Thuaät: Huy Nguyeãn Hình biaø: Ñaïi Hoäi Nhôù Hueá Haûi Ngoaïi 2012 Thö töø baøi vôû, xin vui loøng gôûi veà: Tuyeån Taäp Nhôù Hueá 9559 Bolsa Ave., Suite D Westminster, CA 92683 Phone: (714) 531-5754 Fax: (714) 531-5824 Email: tvomd@yahoo.com

Nhöõng baøi vôû ñaêng trong Tuyeån Taäp Nhôù Hueá khoâng nhaát thieát phaûn aûnh quan ñieåm cuûa Nhoùm Chuû Tröông vaø do ngöôøi vieát hoaøn toaøn chòu traùch nhieäm. Moïi trích dòch ñeàu phaûi coù söï thoaû thuaän cuûa Ban Bieân Taäp.

Trang 4

Hai möôi naêm tröôùc ñaây, Tuyeån Taäp Nhôù Hueá baét ñaàu baèng moät ñaëc san moûng manh maáy chuïc trang. Chæ moät naêm sau vaø lieân tuïc tôùi nay, nhôø thaân höõu Hueá uûng hoä noàng nhieät, Tuyeån Taäp ñaõ khôûi saéc, taêng leân gaàn 300, ñöôïc phaùt haønh ñeàu ñaën haèng naêm trong dòp Teát. Nhôø söï ñoùng goùp baøi vôû cuûa nhieàu vò hoïc giaû, taùc giaû danh tieáng goác Hueá, Tuyeån Taäp Nhôù Hueá coù moät choã ñöùng vöõng vaøng treân vaên ñaøn Haûi Ngoïai. Tuyeån Taäp Nhôù Hueá soá 19 ñaùng leõ ñöôïc phaùt haønh naêm ngooaùi nhöng phaûi dôøi laïi naêm nay ñeå ra maét nhaân dòp ba hoäi Thaân Höõu Hueá-Thöøa Thieân, cuøng vôùi Hoäi Hoøang Toäc Haûi Ngoïai vaø Hoäi AÙi Höõu Quoác Hoïc Ñoàng Khaùnh Nam Cali toå chöùc moät ñaïi hoäi mang teân Nhôù Hueá Haûi Ngoaïi 2012 taïi Orange County, California, daønh cho ñoàng höông Hueá vaø thaân höõu hieän ñònh cö treân khaép theá giôùi töï do. Ñaïi Hoäi ñöôïc ñaët teân laø Nhôù Hueá Haûi Ngoaïi 2012 coù muïc ñích chính laø ñeå baø con Hueá ôû haûi ngoaïi coù dòp gaëp nhau sau 37 naêm soáng löu laïc khaép nôi. Nhaân dòp naày chuùng toâi xin chaân thaønh caùm ôn quí vò ñoäc giaû, taùc giaû vaø thaân höõu cuûa tuyeån taäp Tuyeån Taäp Nhôù Hueá. Chính laø nhôø söï höôûng öùng, khuyeán khích vaø tieáp söùc cuûa quí vò daønh cho, maø Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ñaõ coù theå vöõng böôùc suoát 20 naêm qua. Chuùng toâi xin caùm ôn rieâng vôùi caùc baäc tröôûng thöôïng vaø quí vò taùc giaû ñaõ daønh cho Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ñöôïc vinh döï phoå bieán nhieàu taùc phaåm giaù trò ñeå laïi cho haäu theá. Xin traân troïng töôûng nhôù caùc vò ñi tröôùc ñaõ qui tieân, nhö caùc baùc Ñaøo Ñaêng Vyõ, Hoaøng Troïng Thöôïc, Hoaøng Duy Töø, Nguyeãn Höõu Thöù v.v.... Xin ñaëc bieät kính thaêm quí vò nay ñaõ vaøo "tuoåi haïc" ñang vui cuøng con chaùu. Caùm ôn caùc taùc giaû duø


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá tuoåi treân taùm möôi, khoâng theå vieát thöôøng xuyeân nhö tröôùc, nhöng vaãn luoân löu taâm goùp theâm baøi môùi. Nhôø vaäy maø anh em vaãn "vui buoàn coù nhau" ñi troïn ñoaïn ñöôøng 20 naêm cuûa Tuyeån Taäp Nhôù Hueá. Caù nhaân chuùng toâi, tröôùc tuoåi taùm möôi ñang tôùi, cuõng thaáy mình khoâng coøn ñuû söùc böôn chaûi, neân ñaõ hoan hyû quyeát ñònh chaám döùt khoâng phaùt haønh Tuyeån Taäp Nhôù Hueá nöõa. Ñaây laø Tuyeån Taäp Nhôù Hueá choùt do toâi laøm Chuû bieân ñöôïc aán haønh. Baùo giaáy seõ khoâng laøm, nhöng nghieäp dö cuûa toâi vaãn coøn, toâi hieän ñang chuyeån qua baùo ñieän töû vì laâu nay trong luùc toå chöùc Ñaïi Hoäi Nhôù Hueá Haûi Ngoïai, toâi coù laøm moät website ñaët teân laø www.nhohuehaingoai.com trong ñoù coù ñaêng nhieàu baøi vieát löôïm laët treân internet vaø moät soá baøi vieát khoâng ít ñöôïc gom vaøo trong muïc Tuyeån Taäp Nhôù Hueá. Laøm baùo ñieän töû deã hôn vaø nhaát laø khoâng toán tieàn bao nhieâu, coøn laøm baùo giaáy moãi laàn aán haønh phaûi lo tieàn lay-out, tieàn in bìa 3, 4 maøu raát toán keùm maø tieàn thu vaøo khoâng bao nhieâu, phaàn loã laõ naëng ngöôøi chuû tröông phaûi gaùnh. Website WWW.nhohuehaingoai.com do toâi laøm webmaster tính ñeán nay ñaõ laø 8 thaùng, ñang ñöôïc nhieàu baïn ñoïc xa gaàn vaøo xem. Website naày goàm nhieàu tieát muïc, ngoaøi vaên thô, coøn coù nhöõng coâng trình khaûo cöùu, nhöõng hình aûnh Hueá ñeïp Hueá Thô vaø nhaát laø coøn coù phaàn slide show, You Tube veà ca nhaïc Hueá raát ñaëc bieät. Soá löôït ngöôøi vaøo xem keå ñeán luùc toâi ñang ngoài vieát baøi naày laø gaàn 90 ngaøn. Con soá khieâm toán nhöng cuõng ñuû cho toâi nieàm vui vaø say meâ, ngaøy ñeâm lo ñoïc lo laøm cho coù theâm baøi môùi. Keát quaû thaáy tröôùc maët laø bò vôï con la raày, con chaùu cuõng than vaõn, chöa ngoài chôi vôùi chuùng bao laâu ñaõ lo veà nhaø ñeå leân Net. Tuoåi quaù giaø roài, thoâi thì ñeán ñaâu hay ñoù. Xin caùm ôn caùc baïn Hueá töø khaép naêm chaâu boán bieån haèng ngaøy hay haèng tuaàn ñaõ gheù thaêm trang nhaø website. Tieän ñaây toâi xin giôùi thieäu theâm moät website nöõa cuõng do toâi thieát keá mang teân www.radiokhaitam.com cuøng vôùi moät soá anh chò em taâm huyeát vôùi muïc ñích ñem Ñaïo vaøo Ñôøi. Website naày duøng ñeå ghi laïi tröïc tieáp haèng tuaàn nhöõng baøi giaûng cuûa Thaày Haèng Tröôøng, cuõng laø moät ngöôøi Hueá, ñöôïc phaùt thanh treân radio ôû caùc vuøng ñoâng ngöôøi Vieät sinh soáng treân nöôùc Myõ nhö Orange County, San Jose, Houston, Dallas, Washington DC, Maryland, Virginia. Ai xa queâ höông, ñeâm khuya taâm tónh laëng vaøo website treân nghe Thaày giaûng kinh baèng gioïng Hueá ñaëc seät seõ thaáy bôùt coâ ñôn, bôùt nhôù nhaø vaø taâm ñöôïc an laïc phaàn naøo. Keå töø ñaây giôø phuùt naøo raõnh roãi baïn chæ ngoài vaøo computer, click vaøo moät caùi laø ñoïc ñöôïc bao nhieâu baøi vieát coù giaù trò hay chia xeû moät chuyeän cöôøi, moät slide show, tieän tay forward cho baïn beø xem chung, göûi gaém theâm vaøi chöõ thaêm hoûi söùc khoûe. Nhôø phöông tieän truyeàn thoâng caøng ngaøy caøng tieán boä, chuùng ta caûm thaáy gaàn guõi nhau hôn vaø may maén coù moät moùn aên tinh thaàn raát caàn thieát cho nhöõng ngöôøi cao nieân. Baây giôø laïi coù theâm Ipad, Kindle... caùc baïn coù theå vöøa naèm vöøa ñoïc, vöøa ngaáu nghieán bao nhieâu vaên hay khoâng nhöõng cuûa ngöôøi Vieät mình maø coøn ñöôïc ñoïc theâm nhieàu taùc

Trang 5


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá phaåm quoác teá vang danh treân theá giôùi. Moät laàn nöõa, Tuyeån Taäp Nhôù Hueá traân troïng caùm ôn vaø kính chuùc söùc khoeû taát caû, ñaëc bieät laø lôùp tuoåi haïc vaøng. Mong sao tuoåi taùc ñöøng mang laïi beänh laõng queân, aên ñöôïc nguû ñöôïc, leân Net ñöôïc vaø nhaát laø coøn laùi xe ñöôïc laø tieân treân ñôøi. Xin heïn ngheânh ñoùn quí vò haøng ngaøy, haøng tuaàn taïi trang nhaø online: WWW.nhohuehaingoai.com Thaân chuùc Ñaïi Hoäi Nhôù Hueá Haûi Ngoaïi 2012 thaønh coâng vöôït böïc.

Voõ Vaên Tuøng Chuû Bieân Tuyeån Taäp Nhôù Hueá. Tröôûng Ban Toå chöùc Nhôù Hueá Haûi Ngoaïi 2012.

Trang 6


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Taûn Maïn Veà Höông Xöa Laøng Coå Minh Vuõ Hoà Vaên Chaâm

Toâi ñaõ töøng nghe noùi ñeán Tieáng xöa, Daùng xöa, Loái xöa ... trong caùc sinh hoaït vaên hoùa. Nay laïi ñöôïc nghe theâm Höông xöa trong Höông Xöa Laøng Coå, teân moät tour du lòch ñöôïc toå chöùc trong khuoân khoå Festival Hueá töø naêm 2006. Ñeà caäp ñeán Tieáng xöa thì chaéc chaén laø coù yù nhaéc nhôû ñeán tieáng noùi tieáng cöôøi hay tieáng ñaøn tieáng haùt cuûa ngöôøi xöa. Noùi ñeán Daùng xöa thì roõ raøng laø hoaøi nieäm veà hình boùng ngöôøi xöa: “Möa heø naéng chaùi oanh aên noùi, Sôùm ngoõ tröa saân lieãu ñöùng ngoài”. Coøn gôïi nhôù ñeán loái xöa thì ñuùng laø moâ thöùc tuyeät haûo ñeå dieãn taû loøng hoaøi coå: “Loái xöa xe ngöïa hoàn thu thaûo”, hay taâm söï u buoàn, caûm töôûng baâng khuaâng, maát maùt cuûa nhöõng keû khoâng ñöôïc may maén trong tình tröôøng: “Cuoái töôøng gai goùc moïc ñaày, Ñi veà naøy nhöõng loái naøy naêm xöa”. Theá coøn Höông xöa trong Höông Xöa Laøng Coå? Ñieàu chaéc chaén laø Höông xöa ôû ñaây khoâng coù giaây mô reã maù gì vôùi yù töôûng laõng maïn cuûa moât nhaø thô tieàn chieán: “Naøng laø tuyeát hay da naøng tuyeát ñieåm? Naøng laø höông hay nhan saéc leân höông”; hay vôùi cöû chæ ña tình: “Ñaäp coå kính ra tìm laáy boùng, Xeáp taøn y laïi ñeå daønh hôi” cuûa moät ñaáng quaân vöông raát möïc chung tình maø cuõng hôïm mình hay chöõ nhaát thieân haï: “Traåm baát öùng thí, nhöôïc öùng thí, taát truùng Traïng nguyeân”(Traåm khoâng ñi thi, neáu ñi thi, taát ñaäu Traïng nguyeân). Lyù do voâ cuøng ñôn giaûn: Höông xöa ôû ñaây khoâng phaûi laø hôi haùm ngöôøi ñeïp ñaõ boû ra ñi, “Saøng khoâng tuù bò quyeån baát taåm, Chí kim tam taûi vaên dö höông” (Ba naêm chaên cuoán coøn nguyeân neáp, Maø vaãn thôm tho chuùt phaán thöøa), maø laø vang vaø boùng cuûa moät thôøi ñaõ

qua coøn löu laïi chuùt dö höông ôû moät laøng queâ naèm beân bôø nam soâng OÂ Laâu, caùch thaønh phoá Hueá non 40 ki loâ meùt veà phía baéc: laøng coå Phöôùc Tích. Phöôùc Tích ngaøy nay thuoäc thoân Phöôùc Phuù, xaõ Phong Hoøa, huyeän Phong Ñieàn, tænh Thöøa Thieân Hueá. Danh xöng Phöôùc Phuù coù töø thôøi Coäng Hoøa do söï saùp nhaäp hai laøng Phöôùc Tích, Phuù Xuaân vaø moät vaïn chaøi treân baõi soâng Phöôùc Tích ñeå thaønh laäp aáp Phöôùc Phuù Vaïn vaøo naêm 1958. Vaïn chaøi goàm moät nhoùm cö daân baûn ñòa goác Tieàn Vieät, chuyeân ngheà chaøi löôùi, sinh hoaït rieâng leû, chæ giao tieáp vôùi cö daân quanh vuøng qua moãi moät vieäc trao ñoåi caù toâm laáy tieàn ñong gaïo muoái. Roõ raøng hoï ñaõ ñònh cö laäp nghieäp ôû ñaây töø thôøi kyø OÂ Lyù, hoaëc tröôùc nöõa, vaø ñaõ khoâng boû ra ñi khi vuøng ñaát naøy trôû veà vôùi Ñaïi Vieät. Ngöôïc laïi, cö daân Phuù Xuaân laø khaùch hoä, chæ môùi ñeán ñònh cö ôû ñaây töø ñôøi Gia Long, vaøo ñaàu theá kyû XIX. Nguyeân lai, nhaø vua laáy ñaát toång Phuù Xuaân ñeå xaây kinh thaønh neân cho cö daân Phuù Xuaân ñöôïc quyeàn ñeán ñònh cö ôû baát cöù nôi naøo coù ñaát troáng. Laøng Phöôùc Tích luùc baáy giôø coù baõi ñaát coàn chæ ñeå troàng thuoác laù, khoâng coù nhaø cöûa, neân moät nhoùm cö daân Phuù Xuaân ñeán ñaây ñaõ xin quan ñòa phöông chieáu meänh vua cho laáy ñaát aáy ñeå laäp laøng Phuù Xuaân. Ñeán thôøi Xaõ Hoäi Chuû Nghóa, aáp Phöôùc Phuù Vaïn ñöôïc ñoåi thaønh thoân Phöôùc Phuù, nhöng vì nhöõng lyù do goác gaùc khaùc bieät trong quaù trình thaønh laäp neâu treân maø danh xöng Phöôùc Phuù chæ mang yù nghóa haønh chính. Thaät theá, khi ñi saâu vaøo caùc maët sinh hoaït vaên hoùa xaõ hoäi thì caùc nhoùm cö daân thaønh vieân cuûa Phöôùc Phuù ñeàu boäc loä nhöõng neùt ñaëc thuø rieâng bieät, do ñoù, cuïm töø Laøng coå cuûa tour du lòch Höông Xöa Laøng Coå toå chöùc trong khuoân khoå Festival Hueá chæ ñeå noùi veà laøng Phöôùc Tích.

Trang 7


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Laøng Phöôùc Tích ñöôïc thaønh laäp naêm 1471, döôùi trieàu Leâ Thaùnh Toâng. Khoâng noùi ñeán caùc laøng coå ôû mieàn Baéc, chæ so saùnh vôùi moät soá laøng xaõ taïi ñòa phöông Thuaän Hoùa thì laøng Phöôùc Tích khoâng phaûi laø laøng coå nhaát. Thaät theá, keå töø naêm 1307, khi Ñoaøn Nhöõ Haøi ñoåi hai chaâu OÂ Lyù thaønh Thuaän chaâu vaø Hoùa chaâu thì moät soá laøng xaõ cuûa cö daân Ñaïi Vieät laàn löôït ñöôïc thaønh laäp treân cô sôû heä thoáng laøng xaõ ngöôøi Chaêmpa ñeå laïi maø söû saùch coù ñeà caäp nhöng nay treân thöïc ñòa khoâng coøn daáu veát nhö La Thuûy, Taùc Hoàng, Ñaø Boàng, hoaëc nay ñaõ ñoåi ra danh xöng Haùn Vieät nhö Traø Keä (veà sau laø Thanh Keä, nay laø Thanh Löông), Lôïi Boàng (Kim Boàng), Boà Ñaøi (Boà Ñieàn), Boà Laõng (Baèng Laõng), U Caàn (Höông Caàn), Ñaøo Cuø (Vaân Cuø), hoaëc coøn löu daáu veát ôû danh xöng thuaàn Vieät nhö Keû Löø, Keû Lieäu, Coå Lieãn, Coå Boái, Coå Böu, Coå Bi. Nöûa ñaàu theá kyû XV, töø trieàu Hoà Haùn Thöông ñeán ñaàu trieàu Haäu Leâ laø giai ñoaïn di daân thöù hai vaøo Hoùa chaâu vôùi vieäc thaønh laäp caùc laøng Ña Caûm (Myõ Xuyeân), Ñaøm Boång (Öu Ñieàm), Ñöôøng Long (Chí Long), Beå Thu (Phuù Noâng), Hoa Lang (Hieàn Löông), Trieàu Sôn, Ñòa Linh, La Kheâ. Laøng Phöôùc Tích ñöôïc thaønh laäp vaøo ñôït di daân thöù ba, sau chieán dòch Chaø Baøn, töø naêm 1471 vaø raûi raùc trong caùc naêm veà nöûa sau theá kyû XV, cuøng thôøi vôùi caùc laøng Taân Quaùn (Löông Quaùn), Nguyeät Bieàu, An Cöïu, Daõ Leâ, Thanh Toaøn, Döôõng Moâng, An Truyeàn, Vó Daï, Nam Phoå, Minh Noâng (An Noâng), Phuø Baøi, Phaán Vuõ (Vaân Döông), Khuùc OÁc (Phuù OÁc), Löông Mai, Vaên Xaù. Luùc ñaàu, laøng coù teân laø Caûm Quyeát, thuoäc huyeän Kim Traø, phuû Trieäu Phong, thöøa tuyeân Thuaän Hoùa. Ñeán khi caùc chuùa Nguyeãn caùt cöù ôû Ñaøng Trong, xöù Thuaän Hoùa ñöôïc chia thaønh nhieàu dinh, vaø huyeän Kim Traø ñöôïc ñoåi thaønh Höông Traø, thì laøng Caûm Quyeát ñöôïc ñoåi laïi laø Phöôùc Giang, huyeän Höông Traø, thuoäc veà Chính Dinh. Ñôøi Taây Sôn ñoåi thaønh Hoaøng Giang. Naêm 1835, nieân hieäu Minh Maïng thöù 15 nhaø Nguyeãn, laäp theâm huyeän Phong Ñieàn töø ñaát cuûa hai huyeän Quaûng Ñieàn vaø Höông Traø, laøng Hoaøng Giang laïi ñoåi teân thaønh Phöôùc Tích, thuoäc toång Phoø Traïch, huyeän

Trang 8

Phong Ñieàn, phuû Thöøa Thieân. Nhö vaäy, neáu chæ ñöùng veà maët nieân ñaïi thaønh laäp maø xeùt thì trong ñòa haït Thöøa Thieân Hueá, laøng Phöôùc Tích khoâng phaûi laø laøng coå nhaát, maëc duø tính ñeán nay laøng ñaõ toàn taïi vaø phaùt trieån non 600 naêm. Thaät vaäy, laøng Phöôùc Tích hình thaønh trong ñôït di daân thöù ba cuûa cö daân Ñaïi Vieät töø Ñaøng Ngoaøi vaøo, muoän hôn caùc laøng thuoäc ñôït di daân thöù nhaát töø 100 ñeán 150 naêm, caùc laøng thuoäc ñôït di daân thöù hai khoaûng 50 naêm, vaø sôùm hôn caùc laøng thuoäc ñôït di daân thöù tö chæ treân döôùi 130 naêm. Nhöng laøng Phöôùc Tích ñöôïc giôùi nghieân cöùu vaên hoùa toân vinh laø laøng coå, thaäm chí coøn xuùc tieán vieäc laäp hoà sô xin nhaø chöùc traùch thaåm quyeàn coâng nhaän laø laøng di saûn vaên hoùa, bôûi leõ laøng Phöôùc Tích coøn baûo löu nhieàu giaù trò vaät theå vaø phi vaät theå ít khi tìm thaáy ôû caùc nôi khaùc taïi mieàn Trung nhö ñòa theá yeân ngöïa cao raùo vôùi doøng soâng OÂ Laâu uoán khuùc bao quanh ba maët, caûnh quan töôi maùt vôùi vöôøn töôïc vaø nhaø röôøng trong moät khoâng gian môû roäng chen laãn caùc coâng trình kieán truùc thôø phöôïng coå kính vaø caùc di chæ vaên hoùa nhieàu thöù coù nieân ñaïi luøi xa veà thôøi ñaïi Laâm AÁp Nhaät Nam. Chaû theá maø nhaø baùo Hoaøng Thaùi Loäc trong baøi “Laøng coå Phöôùc Tích laø moät phaùt hieän lôùn” ñaêng treân baùo Thöøa Thieân Hueá ngaøy 17-5-2003 ñaõ trích daãn lôøi phaùt bieåu cuûa Kieán truùc sö Hoaøng Ñaïo Kính: “Ngöôøi ta cöù quen nghó nhöõng gì coå kính, xa xöa phaûi naèm ôû ñaát Baéc. Ñeán Phöôùc Tích toâi thöïc söï söûng soát. Noù laø moät caùi laøng coå cuûa ngöôøi Vieät coù töø theá kyû XV”. Lieân tieáp maáy thaùng trong nöûa sau naêm 2003, baùo chí ôû caû Haø Noäi laãn Saøi Goøn, vaø ñaøi truyeàn hình Hueá, laàn löôït ñaêng baøi vaø chieáu baêng hình phoùng söï veà ngoâi laøng coå noùi treân maø troïng taâm xoay quanh vaán ñeà laøm sao baûo trì nhöõng ngoâi nhaø coå trong laøng, coù caùi gaàn 200 naêm tuoåi, maø Hoäi Kieán truùc sö Vieät Nam qua khaûo saùt buoåi ñaàu ñaõ ñaùnh giaù laø di saûn vaên hoùa raát ñaùng traân troïng. Qua naêm 2004, moät cuoäc Hoäi thaûo khoa hoïc veà Laøng di saûn Phöôùc Tích


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ñöôïc toå chöùc taïi Hueá do söï phoái hôïp cuûa Hoäi Kieán truùc sö Vieät Nam, Sôû Vaên hoùa Thoâng tin Thöøa Thieân Hueá vaø UÛy ban nhaân daân huyeän Phong Ñieàn, coù söï tham döï cuûa caùc nhaø khoa hoïc thuoäc Trung taâm Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên Vieät Nam, Vieän Ñaïi hoïc Hueá, vaø moät soá caùc nhaø nghieân cöùu ñeán töø Haø Noäi vaø taïi ñòa phöông. Moät taäp kyû yeáu ñuùc keát caùc baøi tham luaän ñaõ ñöôïc aán haønh ñeå laøm cô sôû cho vieäc laäp hoà sô khoa hoïc trình xin Boä Vaên hoùa Thoâng tin coâng nhaän laøng Phöôùc Tích laø laøng di saûn caáp quoác gia. Trong khuoân khoå Festival Hueá 2006, moät tour du lòch ñöôïc toå chöùc vôùi teân goïi “Höông xöa laøng coå”, giôùi thieäu du khaùch ñeán Phöôùc Tích thaêm caûnh quan vaø tìm hieåu ngheà goám truyeàn thoáng cuûa laøng. Ñeán Festival Hueá 2008, tour du lòch Höông xöa laøng coå ñöôïc môû roäng ñeå du khaùch ñeán Phöôùc Tích coù cô hoäi laøm quen theâm saûn phaåm caùc laøng ngheà truyeàn thoáng laân caän nhö goã chaïm Myõ Xuyeân, ñeäm baøng Phoø Traïch, vaøng baïc Keá Moân. Trong töông lai, ñeå baûo toàn vaø phaùt huy giaù trò lòch söû vaø vaên hoùa cuûa laøng di saûn Phöôùc Tích, ñoàng thôøi naâng cao möùc soáng cuûa daân laøng song haønh vôùi vieäc khuyeán khích tinh thaàn hôïp taùc tích cöïc cuûa hoï trong caùc döï aùn phaùt trieån kinh teá ñòa phöông maø du lòch laø hoaït ñoäng chieán löôïc muõi nhoïn, caùc nhaø nghieân cöùu vaø hoaïch ñònh chính saùch ñeàu coù chung quan ñieåm laø laáy Phöôùc Tích laøm trung taâm keát hôïp vaø lan toûa cho khu vöïc caùc laøng ngheà truyeàn thoáng nam OÂ Laâu cuõng nhö cho caùc tuyeán du lòch phía baéc Hueá. Toâi sinh ra vaø soáng nhöõng ngaøy thô aáu trong loøng Phöôùc Tích. Maëc duø toâi xa laøng töø naêm leân saùu ñeå vaøo Hueá hoïc, nhöng toâi vaãn ñeàu ñaën veà laøng trong nhöõng dòp nghæ Teát, nghæ heø. Chæ töø naêm 1947 trôû ñi, khi doøng soâng OÂ Laâu trôû thaønh giôùi tuyeán ngaên caùch ñoâi bôø, moät beân laø quaân Phaùp ñoùng ñoàn taïi Myõ Chaùnh, ngaøy ngaøy qua soâng luøng suïc baét bôù, moät beân laø boä ñoäi Vieät Minh trôû veà töø caùc an toaøn khu Hoøa Myõ vaø Ñaïi Löôïc, luoàn laùch trong caùc thoân xoùm nam OÂ Laâu thu gom nhu yeáu phaåm, keå töø daïo ñoù, toâi khoâng maáy khi coù dòp veà thaêm

laøng cuõ, maø coù gheù taït ngang thì cuõng khoâng bao giôø nguû laïi qua ñeâm. Veà sau, khi moïi ngöôøi trong gia ñình toâi laàn löôït vaøo Hueá roài vaøo Saøi Goøn sinh soáng, toâi khoâng coøn dòp trôû veà nôi caét roán choân nhau. Maëc daàu vaäy, trong thaêm thaúm toät cuøng cuûa taâm tö, caûnh quan vaø neáp soáng cuûa laøng queâ thaân yeâu ngaøy tröôùc vaãn coøn löu laïi nhöõng daáu aán ñaäm neùt. Nhöõng hình boùng cuûa tuoåi thô vaãn khoâng heà môø nhaït, cuõng nhö aâm vang cuûa nhöõng ngaøy thaùng aáy khoâng bao giôø taét lòm trong toâi. Keå töø khi ñoâi chaân beù daïi leõo ñeõo theo ngöôøi lôùn rôøi xa queâ nhaø cho ñeán nay tính ra cuõng ñaõ baûy möôi naêm troøn. Bieát bao nhieâu nöôùc ñaõ chaûy qua caàu! Giaù baây giôø toâi coù dòp trôû veà queâ cuõ thì caùi tình caûnh cuûa toâi coù leõ cuõng beõ baøng nhö lôøi thô cuûa Haï Tri Chöông ngaøy tröôùc: “Thieáu tieåu ly gia laõo ñaïi hoài Höông aâm voâ caûi maán mao toài. Nhi ñoàng töông kieán baát töông thöùc Tieáu vaán khaùch toøng haø xöù lai”. (Luùc nhoû ra ñi, giaø trôû veà, Gioïng noùi chaúng ñoåi, raâu toùc baïc traéng. Boïn treû chaøo ñoùn, khoâng moät ai nhaän ra toâi laø ngöôøi quen., Cöôøi hoûi: khaùch töø ñaâu tôùi ñaây?) Nhöng moái baän taâm cuûa toâi moãi laàn ñeå taâm trí mình höôùng veà queâ cuõ thì nhaát quyeát khoâng phaûi ôû ñieåm naøy. Thaät vaäy, toâi hieåu raát roõ thôøi gian qua ñi thì coù ai tìm laïi ñöôïc troïn veïn caûnh xöa ngöôøi cuõ. Maø sao dôøi vaät ñoåi laø leõ ñöông nhieân cuûa quaù trình tuaàn hoaøn trong trôøi ñaát. Bôûi vaäy, toâi khoâng heà caûm thaáy ngôõ ngaøng khi ñöôïc nghe, ñöôïc bieát nhöõng bieán ñoåi ñaõ xaåy ra taïi nôi choân nhau caét roán, cuõng nhö khoâng maûy may tieác nuoái vieäc khoâng theå tìm laïi caûnh quan vaø neáp soáng cuûa gia ñình mình ngaøy tröôùc. Cuoäc ñôøi noåi troâi ñaåy ñöa toâi ñi khaép naêm chaâu boán beå, moät chuùt hoaøi nieäm veà nhöõng ngaøy thô aáu taïi queâ nhaø toâi haèng oâm aáp trong loøng ñaõ laø quaù ñuû. Ñieàu toâi thaät söï canh caùnh beân loøng laø chuùt “höông xöa laøng coå” maø ngöôøi thôøi nay traân troïng tìm kieám lieäu coù coøn chuùt gì töông xöùng vôùi thöïc teá cuûa thôøi xöa. Nhöõng giaù trò vaên hoùa vaät theå, tuy ngaøy nay ñieâu taøn, ñoå naùt, nhöng coøn coù theå vôùt vaùt naém baét ñöôïc

Trang 9


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá phaàn naøo, chöù nhöõng giaù trò phi vaät theå, tai tuy coù nghe nhöng maét khoâng nhìn thaáy, nay ñem ñoái chieáu vôùi thöïc teá tröôùc maét, thì duø cho trí töôûng töôïng cuûa du khaùch hay cuûa nhaø nghieân cöùu ñieàn daõ, coù phong phuù ñeán möùc ñoä naøo chaêng nöõa, cuõng khoù maø caûm nhaän ñuùng möùc ñöôïc. Chaúng haïn, caùc phoùng söï baùo chí vaø truyeàn thanh truyeàn hình, cuõng nhö caùc baùo caùo khoa hoïc xaõ hoäi vaø nhaân vaên, ñeàu coù ñeà caäp ñeán söï hieän dieän cuûa mieáu thôø Khoång töû (Vaên chæ) ñeå nhaán maïnh veà truyeàn thoáng hieáu hoïc vaø tinh thaàn toân sö troïng ñaïo cuûa daân laøng Phöôùc Tích, nhöng ñoái dieän vôùi thöïc teá trong laøng ngaøy nay chæ toaøn laø oâng giaø baø laõo quanh naêm chaät vaät vôùi cheùn côm manh aùo, thì laøm sao khaùch phöông xa ñeán tham quan coù theå caûm thuï ñöôïc caùi phong caùch vaên vaät cuûa neáp soáng Phöôùc Tích ngaøy tröôùc ñeå goïi laø tìm laïi chuùt höông xöa? Ngaøy tröôùc, vì theo hoïc chöõ nho neân phaàn ñoâng daân laøng Phöôùc Tích coù thoùi quen söû duïng caùc töø Haùn Vieät trong cuoäc soáng thöôøng nhaät. Ñeøn saùp traéng thì goïi laø baïch laïp. Ñeøn daàu hoûa thì phaân chia caùc loaïi ñeøn boûng caàm tay, ñeøn toïa ñeå baøn, ñeøn huyeàn (ñeøn ba giaây) treo treân xaø nhaø. Troàng caây maêng cuït trong vöôøn, khi caây keát traùi thì goïi traùi maêng cuït laø giaùng chaâu, nghóa laø vieân ngoïc töø treân trôøi rôi xuoáng. Coù nhaø troàng caây traàn bì, khoâng phaûi ñeå duøng laøm thuoác, cuõng khoâng phaûi ñeå laáy traùi aên. Troàng böôûi thì troàng ñuû chuûng loaïi, naøo laø thanh yeân, thanh traø, phaät thuû, böôûi cuøi ñoû, böôûi cuøi traéng, moãi thöù moät caây. Chuû nhaân troàng caây ñeå hoaøn chænh caûnh quan nhaø vöôøn chöù khoâng phaûi vôùi chuû taâm kieám lôïi. Bao quanh saân, neáu khoâng phaûi laø haøng cheø taøu caét tæa ngay ngaén thì laø haøng raøo baèng tre cheû nhoû goïi laø “thöøa ly” laøm giaøn leo cho caùc giaây hoa tyû muoäi, töôøng vi, hoàng baïch, thieân lyù. Chæ coù daân laøng Phöôùc Tích môùi goïi haøng raøo tre cheû nhoû laø thöøa ly, vaø chính ñieàu naøy cuøng vôùi mieáu thôø Khoång töû seõ giuùp khaùch phöông xa caûm nhaän phaàn naøo aûnh höôûng saâu ñaäm cuûa neàn cöïu hoïc ñoái vôùi neà neáp sinh hoaït cuûa daân laøng Phöôùc Tích ngaøy tröôùc. Thaät vaäy, thöøa

Trang 10

ly laø tieáng ñoïc traïi cuûa töø Haùn Vieät “sô ly” ñeå trôû thaønh töø thuaàn Vieät: “. . . . . . . . . . . . . . . . . Sô ly ngoaïi, ñaøo hoa chöôùc, Trì ñöôøng thöôïng, döông ti nhöôïc. Tieäm mao thieàm nhaät noaõn. Tieåu coâ y baïc, Xuaân cöõu maõn vieân tuøy yù tieån. Laïp phoâ baùn uûng ao nhaân chöôùc. Hyû! Baïch ñaàu nhaân tuùy baïch ñaàu phoø. Ñieàn gia laïc!” (Xuaân thì ñieàn gia khoå laïc ca) (Ngoaøi raøo tre, hoa ñaøo khoe saéc, Treân ñöôøng ao, lieãu meàm buoâng tô. Maùi tranh aám daàn. Coâ beù aùo moûng, Rau xuaân ñaày vöôøn tha hoà haùi. Nöûa voø röôïu hoài trong naêm ñem ra môøi khaùch. Möøng thay! Keû ñaàu baïc say coù ñaàu baïc dìu. Nieàm vui cuûa nhaø noâng ñaáy!). Laøng Phöôùc Tích thôøi phong kieán chöa ai ñoã ñaïi khoa, laïi cuõng khoâng coù ai noåi tieáng trong quan tröôøng nhö kieåu Nguyeãn Tri Phöông laøng Chí Long ñaép ñoàn choáng quaân xaâm löôïc Phaùp, hay Hoà Oai laøng Myõ Cang ñoùng cöûa caám cung ngaên giaëc Chaøy voâi. Nhöng khoa hoaïn ôû möùc ñoä höông khoa huyeän leänh thì khoâng hieám, laïi phoå caäp khaép laøng, khoâng taäp trung rieâng veà moät doøng hoï naøo. Bôûi theá phong thaùi vaên vaät trong laøng raát thuaàn nhaát, daøn traõi ñeàu khaép, hun ñuùc neân tinh thaàn töï haøo veà neà neáp sinh hoaït khoan hoøa thuaàn haäu cuûa taát caû con em trong laøng. Trung hieáu, tieát trinh, leã nghóa, ñaïo ñöùc, moïi ngöôøi ñeàu theo ñoù laáy laøm phöông chaâm cho cuoäc soáng. Khoâng coù ngöôøi baàn cuøng phaûi ñi aên xin, cuõng khoâng coù keû hung taøn gian manh ñeán ñoä trôû thaønh quaân ñaïo taëc. Phuïng döôõng cha giaø meï yeáu luùc sinh tieàn. Khi cha meï khuaát nuùi, gaëp ngaøy huùy nhaät, caûnh nhaø thanh baïch thì cuõng coù ñuû neùn höông maâm coã, caûnh nhaø phong tuùc thì daâng leã tam sinh (moät boø, moät deâ, moät heo). Phuï nöõ trong laøng taûo taàn moät naéng hai söông, chaêm lo boån phaän gaùnh vaùc giang sôn nhaø choàng. Gaëp caûnh choàng maát sôùm thì ôû vaäy thôø choàng nuoâi con, coù ngöôøi ñöôïc trieàu ñình saéc töù baûng vaøng “Tieát haïnh khaû phong”.


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Giao löu baèng höõu boán phöông thì cuõng ñuû maët khaùch phong löu taøi tuaán. Tuoåi thô cuûa toâi coøn vöông chuùt hình boùng nhaït nhoøa nhöõng ngöôøi baïn vaên chöông cuûa oâng ngoaïi, nhöõng oâng Phoù baûng Phan, Phoù baûng Leâ, nhöõng cuï Thöôïng Laøng Raøo, Thöôïng Theá Chí. Lôùn leân, toâi coù dòp ñöôïc oâng baùc trong hoï ñoïc cho nghe moät caâu ñoái treo ôû nhaø thôø hoï: “Toä laïi hieáu toân dö Phöôùc ñòa, Thuûy thieân tieân toå töï Hoan chaâu” (Chaùu hieáu doõi truyeàn nôi ñaát Phöôùc, Toå xöa nguyeân coãi töï chaâu Hoan) do Teá Töûu Quoác töû giaùm ngöôøi hoï Khieáu taëng. Sau naøy, coù dòp tra cöùu cuoán Quoác trieàu ñaêng khoa luïc cuûa Cao Xuaân Duïc, toâi ñöôïc bieát ngöôøi hoï Khieáu taùc giaû caâu ñoái noùi treân laø vò ñaïi khoa trieàu Nguyeãn ngöôøi Baéc Haø teân laø Khieáu Naêng Tænh. Sau chieán tranh, nhaø thôø hoï ñaõ qua maáy laàn tu boå, lieäu daáu tích ngöôøi xöa coù coøn phaûng phaát chuùt höông thöøa ñeå thoûa loøng khaùch phöông xa caát coâng ñeán tham quan hay chæ laø kyû nieäm môø nhaït trong kyù öùc moät vaøi ngöôøi hoaøi coå naëng nôï vaên chöông! Cuõng may maø tröôùc saân ñình laøng coøn nguyeân ba taám bia ñaù ghi coâng ôn ba ngöôøi phuï nöõ trong laøng laø Hoà thò Quyønh Dao, Löông thò Dao, vaø Löông thò Toaïi ñaõ cuùng gaïo, cuùng tieàn, caáp cho daân phu ñaép ñöôøng vaø phaùt chaån cöùu ñoùi. Caùc vaên bia chöõ Haùn do caùc vò Nguyeân thöï Tuaàn phuû laõnh Phieân ngu (Boá chaùnh) Söû Traàn töû töôùc, Nhaâm Thìn khoa nhò giaùp Tieán só Haø Noäi Nguyeãn Ñónh Thaàn (Mai Sôn Nguyeãn Thöôïng Hieàn), vaø Tuy an Quaän coâng phuû döïc thieän Nguyeãn Uyeân Ngu soaïn. Noäi dung caùc baøi vaên bia cuõng nhö thaân theá caùc soaïn giaû laø nhöõng minh chöùng cuï theå veà truyeàn thoáng töông thaân töông aùi vaø tinh thaàn toân sö troïng ñaïo cuûa daân laøng Phöôùc Tích ngaøy xöa. Phong thaùi nho nhaõ vaø thoùi quen leã nghóa cuûa daân laøng coøn bieåu hieän qua cung caùch aåm thöïc. Ngöôøi daân Phöôùc Tích tröôùc ñaây, cho duø aên uoáng taäp trung ñoâng ngöôøi nhö trong caùc dòp kî gioå, ma chay, khao voïng, ñình ñaùm, cuõng khoâng maáy khi toå chöùc coã baøn ñôn giaûn theo loái “xoâi thòt”, nghóa laø doïn côm neáp aên vôùi thòt heo luoäc

hoaëc thòt boø xaùo nhö taäp tuïc phaàn ñoâng daân queâ nöôùc ta. Cuùng kî thì daân laøng Phöôùc Tích söûa soaïn daêm ba maâm côm, tieäc tuøng thì daân laøng Phöôùc Tích ñaõi ñaèng tieäc côm tieäc röôïu, duø ñôn giaûn baàu döa bí möôùp, khoâng maâm cao coã ñaày vôùi sôn haøo haûi vò chaêng nöõa, thì cuõng ñaày ñuû leã boä vôùi nhöõng chieác maâm ñoàng treân ñaët moät vaøi caùi baùt chieát yeâu ñöïng caùc moùn ninh, moùn haàm, moùn naáu, chung quanh laø caùc cheùn dóa ñöïng nöôùc chaám vaø thöùc aên caùc loaïi, taát caû ñeàu laø ñoà söù, ñoà saønh, voøng trong voøng ngoaøi, lôùp treân lôùp döôùi, chöøng möôøi laêm hai chuïc moùn, y heät nhö coã baøn trong Hueá. Caûnh quan nhaø vöôøn vaø cung caùch aåm thöïc vöøa mieâu taû treân ñaây laø hai neùt vaên hoùa, moät vaät theå, moät phi vaät theå, tuy mang tính chaát cung ñình nhöng raát phoå caäp trong giai taàng khaù giaû ôû Phöôùc Tích ngaøy tröôùc. Vaät theå thì ngaøy nay may ra coøn laïi ñöôïc moät vaøi phaàn, phi vaät theå thì thöïc teá hieän taïi khoù tìm thaáy vang vaø boùng! Toâi coù moät ñieàu thaéc maéc baáy laâu chöa coù dòp ñöôïc giaûi toûa, ñoù laø vieäc daân laøng truyeàn mieäng vôùi nhau vaø gia phaû caùc hoï ñeàu coù cheùp, raèng toå tieân ngaøy tröôùc queâ quaùn goác laø laøng Caûm Quyeát, xöù Ngheä An, neân khi thieân di vaøo Hoùa chaâu laäp laøng ñaõ laáy teân laøng goác ñaët teân cho laøng môùi. Ñuùng laø laøng Phöôùc Tích luùc môùi thaønh laäp coù teân laø Caûm Quyeát. Nhöng khaúng ñònh raèng taát caû 12 tieân toå caùc hoï khai canh ñeàu goác gaùc laøng Caûm Quyeát, huyeän Quyønh Löu, xöù Ngheä An, thì coù nhieàu ñieåm baát oån, caàn xeùt laïi. Neáu quaû thaät ñuùng nhö vaäy thì taát caû 12 tieân toå caùc hoï xuaát phaùt töø Ngheä An ñaõ laø ngöôøi cuøng moät laøng, thì ñöông nhieân taát caû 12 vò phaûi laø ngöôøi cuøng moät huyeän, moät xöù. Theá taïi sao tieân toå hoï Hoaøng laø ngöôøi laøng Caûm Quyeát huyeän Quyønh Löu, trong luùc moät soá gia phaû hoï Hoà ghi toå tieân laø ngöôøi laøng Caûm Quyeát huyeän Nam Ñaøn, vaø nhaø thôø hoï Leâ Troïng coù caâu ñoái: “Chung coå Tuøng sôn caên boån coá; Hoaøng giang bieät töû phaùi löu tröôøng” maø Tuøng sôn laïi coù ngöôøi ñoaùn ñònh laø ôû Thanh Hoùa? Vaäy vieäc daân laøng truyeàn mieäng nhau toå tieân xöa voán laø ngöôøi laøng Caûm Quyeát

Trang 11


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá phaûi ñöôïc hieåu raèng Caûm Quyeát laø teân laøng luùc môùi thaønh laäp hoaëc laø teân ñaõ coù saün cuûa vuøng ñaát luùc toå tieân töø mieät ngoaøi thieân di vaøo, chöù khoâng phaûi laø teân laøng goác ôû Ngheä An töø ñoù caùc tieân toå ñaõ ra ñi. Baøi tham luaän cuûa Traàn Ñaïi Vinh trong Hoäi thaûo khoa hoïc naêm 2004 veà laøng di saûn Phöôùc Tích coù lieät keâ caùc laøng xaõ ñaõ ñöôïc thaønh laäp taïi Hoùa chaâu qua 4 ñôït di daân. Laøng Caûm Quyeát ñöôïc thaønh laäp vaøo ñôït di daân thöù 3, nöûa sau theá kyû XV, trong luùc laøng Ña Caûm ôû lieàn ñoù, töùc laø Myõ Xuyeân sau naøy, ñöôïc thaønh laäp vaøo ñôït di daân thöù 2, nöûa ñaàu theá kyû XV. Saùch OÂ Chaâu Caän Luïc ñôøi Maïc goïi vuøng naøy laø Caûm Quyeát, Duõng Quyeát, hoaëc Duõng Caûm Quyeát. Ñieàu naøy ñaõ xaùc ñònh raèng khi laøng Caûm Quyeát ñöôïc thaønh laäp thì ñaõ coù laøng Ña Caûm toàn taïi ôû keà beân, vaø töø ñoù suy luaän raèng cuõng coù theå phaàn ñaát cuûa laøng Caûm Quyeát laø phaàn ñaát voán thuoäc laøng Ña Caûm ñöôïc taùch ra, do ñoù daân laøng Phöôùc Tích veà sau truyeàn mieäng vôùi nhau, thay vì noùi ñaát laøng voán goác gaùc töø ñaát cuûa Duõng Caûm Quyeát taùch ra, thì laïi noùi moät caùch laàm laïc raèng toå tieân xöa voán goác gaùc laø ngöôøi laøng Caûm Quyeát, xöù Ngheä An. Ñöông nhieân laø nghi vaán naøy seõ chæ ñöôïc giaûi quyeát troïn veïn neáu coù ñieàu kieän truy cöùu caùc saùch ñòa chí lieân quan ñeán vuøng Thanh Ngheä ñeå chöùng minh laø xöa nay khoâng heà coù laøng naøo coù teân laø Caûm Quyeát ôû hai xöù naøy. Moät ñieàu thaéc maéc khaùc canh caùnh trong toâi laø teân tuïc cuûa ngaøi khai canh hoï Hoaøng. Daân laøng Phöôùc Tích truyeàn mieäng vôùi nhau raèng huùy danh ngaøi khai canh laø Noài, neân ñeå traùnh phaïm huùy, daân laøng thöôøng ngaøy goïi caùi noài laø caùi “ngheï”. Teân ngaøi khai canh laø Hoaøng Minh Huøng, teân hoï roõ raøng coøn löu laïi ñaày ñuû treân bia ñaù taïi mieáu thôø Khai Canh vaø ghi cheùp trong gia phaû caùc doøng hoï, cuõng nhö treân saéc phong cuûa Trieàu Ñình. Vaäy taïi sao ñeå traùnh phaïm huùy ngaøi khai canh, daân laøng khoâng kieâng huùy teân Huøng maø laïi kieâng teân Noài? Cho duø coù bieän giaûi raèng Noài laø tuïc danh cuûa ngaøi khai canh luùc nhoû tuoåi, nhöng cho tôùi nay khoâng coù moät taøi lieäu naøo xaùc nhaän teân

Trang 12

ngaøi khai canh laø Noài ñeå hoå trôï cho lôøi truyeàn mieäng, laïi nöõa khi kieâng huùy thì ngöôøi ta thöôøng kieâng teân chính thöùc chöù khoâng ai laïi kieâng huùy teân keâu chôi maø khoâng kieâng teân chính thöùc. Töø ñoù suy ra thì roõ raøng Noài khoâng phaûi laø teân ngaøi khai canh maø laø teân moät ngöôøi khaùc, hoaëc laø danh töø ñeå chæ moät ngöôøi khaùc, cuõng quan troïng ñoái vôùi daân laøng, coù theå quan troïng ngang taàm vôùi ngaøi khai canh. Ñoù laø teân ñeå goïi ngöôøi daïy cho daân laøng ngheà laøm ñoà goám, ngöôøi maø daân laøng ñaõ laäp mieáu thôø goïi laø mieáu Ñaøo Ngheä (daïy ngheà), song laäp vôùi mieáu Khai Canh. Vaäy coù theå suy dieãn raèng taïi quaàn theå mieáu ñoâi ngaøy nay, mieáu Khai Canh thôø Töôùng quaân Hoaøng Minh Huøng, mieáu Ñaøo Ngheä thôø ngöôøi ñaõ daïy daân laøng laøm ngheà goám, ngöôøi maø daân laøng thôøi tröôùc ñaõ goïi laø OÂng Noài, vaø thôøi nay coøn kính caån kî huùy neân goïi caùi noài laø caùi ngheï. Goám Phöôùc Tích laø goám saønh, do ñaát seùt thoâ nung giaø löûa taïo thaønh, khoâng phaûi laø goám söù ñaát seùt traéng traùng men. Goám Phöôùc Tích gaàn guõi vôùi goám coå phaùt hieän ôû Myõ Xuyeân gaàn ñaây. Naêm 1993, Vieän Khaûo coå hoïc ñaõ tieán haønh khai quaät caùc loø goám coå ôû Myõ Xuyeân vaø thu löôïm ñöôïc moät soá hieän vaät goám saønh coù giaù trò, hieän ñang ñöôïc löu giöõ taïi Baûo taøng Toång hôïp Thöøa Thieân Hueá. Baøi tham luaän cuûa Nguyeãn Theá cho bieát nhaø khaûo coå hoïc Trònh Cao Töôûng ñaõ ghi nhaän söï kieän caùc saûn phaåm goám saønh naøy ñaõ töøng xuaát hieän ôû Nhaät Baûn töø nhöõng theá kyû tröôùc; vaø nhaø nghieân cöùu Nguyeãn Höõu Thoâng cho raèng moät soá hieän vaät goám saønh ôû caùc loø goám coå Myõ Xuyeân mang ñaäm yeáu toá vaên hoùa baûn ñòa, töùc laø vaên hoaù Chaêmpa. Nhö vaäy, Myõ Xuyeân ñaõ töøng laø moät trung taâm saûn xuaát goám saønh tieâu thuï trong vuøng vaø baùn ra nöôùc ngoaøi, nhöng cö daân Myõ Xuyeân ngaøy nay khoâng coù moät chuùt yù nieäm gì veà ngheà goám ñaõ töøng toàn taïi treân ñòa baøn hoï ñang sinh soáng. Maët khaùc, nhöõng ngheä nhaân laõo thaønh Phöôùc Tích ñeán quan saùt caùc hieän vaät khai quaät töø caùc loø goám coå Myõ Xuyeân thì coù nhaän xeùt laø caáu taïo saûn phaåm tuy gioáng nhau nhöng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá kieåu daùng saûn phaåm ôû ñaây khaùc vôùi goám Phöôùc Tích, coù nhieàu saûn phaåm hoï khoâng bieát teân goïi. Nhö vaäy, vieäc moät soá nhaø nghieân cöùu phoûng ñoaùn raèng ñaõ töøng coù söï hoaït ñoäng song haønh cuûa 2 laøng ngheà goám ngöôøi Vieät ôû Phöôùc Tích vaø Myõ Xuyeân laø hoaøn toaøn thieáu cô sôû. Trong thöïc teá, khi caùc loø goám Phöôùc Tích cuûa di daân ngöôøi Vieät baét ñaàu hoaït ñoäng thì caùc loø goám Myõ Xuyeân ñaõ ñoùng cöûa töø laâu. Caùc loø goám naøy laø cuûa ngöôøi Chaêmpa. Hoï ñaõ ñoùng cöûa loø vaø boû ñi töø theá kyû XIV khi ngöôøi Vieät ñeán thaønh laäp caùc laøng xaõ trong ñôït di daân thöù nhaát. Söû cuõ cheùp raèng khi hai chaâu OÂ Lyù trôû veà vôùi Ñaïi Vieät (1306), cö daân Chaêmpa ñeàu boû ñi. Söï thaät thì vaãn coøn moät soá daân Chaêmpa ôû laïi soáng chung vôùi ngöôøi Vieät. Caên cöù vaøo maøu da vaø gioïng noùi cuûa daân vaïn chaøi ngaøy nay cö truù treân giaûi ñaát caùt ven soâng OÂ Laâu ôû Beán caïn Phöôùc Tích maø xeùt ñoaùn thì thaáy roõ raøng hoï laø haäu dueä cuûa thoå daân Chaêmpa ngaøy tröôùc. Hoï Buøi laøng Caâu Nhi, huyeän Haûi Laêng, ôû gaàn beân, ñang löu tröõ moät tö lieäu goïi laø “Thæ thieân töï” do tieân toå laø Buøi Thaønh vieát veà buoåi ñaàu laäp laøng coù ñoaïn: “Nguyeân tröôùc kia, toâi ñaõ coù baøn baïc vôùi ngöôøi Chieâm thaønh ôû ñaáy, ñònh choã aên ôû roài, neân nay khoâng phaûi lôøi qua tieáng laïi naøo nöõa, nhaân ñoù mua tranh goã döïng nhaø. . . .” Ñaõ nhö vaäy thì khoâng theå loaïi boû khaû naêng treân ñòa baøn Duõng Caûm Quyeát vaøo caùc theá kyû XIV, XV vaãn coøn laùc ñaùc moät soá ngöôøi Chaêmpa ôû laïi soáng xen cö vôùi ngöôøi Vieät, trong ñoù coù moät soá laø thôï loø goám naém vöõng kyõ thuaät cheá taùc goám saønh. Maët khaùc, khoâng coù moät taøi lieäu naøo chöùng minh ngöôøi di daân Ñaïi Vieät töø Ngheä An vaøo Duõng Caûm Quyeát ñaõ mang theo kyõ thuaät laøm goám cuûa mieàn queâ cha ñaát toå. Gia phaû hoï Hoaøng chæ ghi cheùp coâng ñöùc ngaøi thuûy toå ñaõ tìm kieám choã laáy vaät lieäu môû loø goám. Gia phaû hoï Phan cheùp moät caùch chung chung raèng thôøi caùc tieân toå tôùi Coàn Döông theo ngaøi khai canh laäp aáp baøy laøm ngheà goám löu truyeàn cho con chaùu laøm aên. Gia phaû caùc hoï Nguyeãn Duy, Leâ Ngoïc cheùp mô hoà raèng tieân toå vaøo canh khaån xöù Coàn

Döông, theo nghieäp “Haø Taân” laøm ñoà goám. Nghieäp haø taân laø sinh hoaït ngheà nghieäp treân bôø soâng, ôû ven soâng, khoâng nhaát thieát haøm yù thoâng thaïo kyõ thuaät laøm ngheà goám. Nhö vaäy, ngaøi khai canh hoï Hoaøng vaø caùc vò toân thaàn cuûa 3 hoï chaùnh laøm ngheà goám Phan, Nguyeãn Duy vaø Leâ Ngoïc noùi trong vaên teá boån ngheä ôû laøng khoâng phaûi laø caùc vò ñaõ truyeàn daïy ngheà goám cho daân laøng. Neáu hoï laø nhöõng ngöôøi ñaõ truyeàn daïy ngheà goám cho daân laøng thì taïi sao teân hoï caùc vò ñoù ñaõ khoâng ñöôïc ghi trong thaàn tích vaø khaéc treân bia ñaù ñaùng leõ ñaõ ñöôïc döïng ôû mieáu Ñaøo Ngheä? Vaäy caùc vò ñoù chính xaùc chæ laø nhöõng ngöôøi ñaõ coù coâng xöôùng xuaát ñaàu tö, toå chöùc, xaây döïng vaø ñieàu haønh caùc cô sôû laøm goám buoåi ban ñaàu. Hoï ñaõ thueâ möôùn caùc thôï loø goám cuõ vaø caùc chuyeân vieân kyõ thuaät cheá taùc goám saønh ngöôøi Chaêmpa coøn ôû laïi ñeå xaây döïng vaø vaän haønh caùc loø goám môùi. Chính nhöõng thoå daân Chaêmpa naøy maø daân ta quen goïi laø ngöôøi Loài môùi laø nhöõng ngöôøi daïy ngheà goám cho daân laøng. Daân laøng Caûm Quyeát ñaõ goïi ngöôøi daïy ngheà goám cho daân laøng laø oâng Loài vì ngaøi laø ngöôøi Chaêmpa. Veà sau, khi heä thoáng laøng xaõ ñaõ ñònh hình, sinh hoaït daân chuùng ñaõ oån ñònh, daân laøng Caûm Quyeát kieán laäp quaàn theå mieáu ñoâi ñeå ghi nhôù coâng ñöùc cuûa hai ngöôøi coù aân saâu nghóa naëng vôùi daân laøng, laø ngaøi Khai Canh Hoaøng Minh Huøng, vaø ngöôøi daïy ngheà goám (Ñaøo Ngheä) laø oâng Loài.Vì khoâng bieát teân hoï oâng Loài, maø neáu coù coøn nhôù thì cuõng khoâng bieát phaûi vieát ra laøm sao baèng Haùn töï, neân taïi mieáu Ñaøo Ngheä khoâng coù ghi khaéc teân hoï oâng Loài. Maø cuõng coù theå laø vì veà sau, do vieäc hoïc chöõ Nho höng thònh maø daân laøng Caûm Quyeát raäp khuoân thoùi tuïc cuûa ngöôøi Taøu quen goïi daân dò chuûng laø daân man, neân vì tinh thaàn töï toân daân toäc maø mieáu Ñaøo Ngheä tuy ñöôïc höông chöùc sôû taïi kieán laäp ñeå nhôù ôn ngöôøi daïy ngheà nhöng laïi löôïc qua nguoàn goác Chaêmpa cuûa ngaøi, khoâng ghi laïi teân hoï ngaøi trong thaàn tích vaø khaéc vaøo bia ñaù. Ruùt cuïc chæ coøn laïi danh xöng oâng Loài trong cöûa mieäng theá gian. Qua quaù trình

Trang 13


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá bieán aâm cuûa Vieät ngöõ, Loài bieán thaønh Noài, oâng Loài trôû thaønh oâng Noài. Daân laøng laäp mieáu Ñaøo Ngheä ñeå thôø ngöôøi daïy ngheà laø oâng Noài, vaø kieâng huùy ñeå toû loøng bieát ôn neân goïi caùi noài laø caùi ngheï. Traûi qua moät thôøi gian daøi naêm saùu theá kyû, chuyeän truyeàn mieäng daàn daø sai laïc vôùi nguyeân thuûy, khai canh laãn loän vôùi ñaøo ngheä, do ñoù maø sinh ra söï kieän teân goïi OÂng Noài (ngöôøi Loài) ñeå chæ ngöôøi daïy ngheà laïi bieán thaønh teân tuïc ngaøi Khai Canh ngöôøi Vieät. Maø ngaãm nghó cho cuøng thì söï nhaàm laãn naøy chöa haún laø hoaøn toaøn ngaãu nhieân. Vieäc ñem raâu oâng noï caém vaøo caèm baø kia, töùc laø caâu chuyeän Noài laø teân goïi ngöôøi daïy ngheà laïi ñöôïc truyeàn mieäng laø teân ngaøi Khai Canh, coù theå laø saûn phaåm cuûa nhöõng ngöôøi naëng ñaàu oùc kyø thò saéc toäc muoán xoùa saïch moïi daáu tích cuûa quaù khöù lieân quan tôùi nhöõng cö daân baûn ñòa ñaõ coù aân nghóa vôùi daân laøng, vaø ñöôïc daân laøng suøng baùi, y heät söï kieän hieän nay ñang manh nha xu höôùng cuûa moät soá ngöôøi coù haäu yù muoán ñoåi teân mieáu Ñaøo Ngheä thaønh mieáu Boån Ngheä ñeå döùt khoaùt khoâng coøn daây döa vôùi ngöôøi tuy ñaõ coù coâng daïy ngheà cho daân laøng nhöng laïi khoâng cuøng goác gaùc, khoâng cuøng noøi gioáng. Ngay töø luùc laøng coå Phöôùc Tích môùi ñöôïc phaùt hieän, caùc kieán truùc sö vaø caùc nhaø nghieân cöùu vaên hoùa ñaõ coù yù ñònh ñeà nghò giôùi chöùc thaåm quyeàn xeáp haïng laøng Phöôùc Tích laø laøng di saûn vaên hoùa. Döï aùn naøy ñeán nay ñaõ coù cô trôû thaønh hieän thöïc qua quyeát ñònh baèng vaên baûn (Coâng vaên soá 1180/UBND-VX ngaøy 12 thaùng 4 naêm 2006) cuûa tænh Thöøa Thieân Hueá, giao traùch nhieäm cho Sôû Vaên hoaù Thoâng tin chuû trì phoái hôïp cuøng vôùi huyeän Phong Ñieàn vaø caùc ñôn vò lieân quan toå chöùc vieäc nghieân cöùu khaûo saùt caùc di tích tieâu bieåu ôû laøng coå Phöôùc Tích ñeå laäp hoà sô ñeà nghò xeáp haïng caáp quoác gia. Ñoù laø moät vieäc laøm coù yù nghóa, coù giaù trò thöïc tieãn, vaø laø ñoäng löïc thuùc ñaåy caùc hoaït ñoäng nghieân cöùu, baûo toàn, phuïc hoài, khai thaùc caùc giaù trò vaên hoùa vaät theå vaø phi vaät theå ôû laøng coå Phöôùc Tích. Caùc di tích tieâu bieåu ôû nôi ñaây bao goàm

Trang 14

nhieàu haïng muïc ña daïng, chöùa ñöïng nhöõng giaù trò vaên hoùa ñaäm ñaø baûn saéc daân toäc Ñaïi Vieät, nhöng ñoàng thôøi cuõng bieåu hieän söï keá thöøa, söï hoäi nhaäp, söï giao löu cuûa hai doøng vaên hoùa Ñoâng Sôn vaø Sa Huyønh, cuõng nhö aûnh höôûng cuûa hai neàn vaên minh Trung Hoa vaø AÁn Ñoä taùc ñoäng leân ñôøi soáng cuûa hai quoác gia Ñaïi Vieät vaø Chieâm Thaønh, hoaëc luøi xa hôn nöõa, cuûa hai taäp theå cö daân Giao Chaâu vaø Laâm AÁp. YÙ thöùc ñöôïc ñieàu naøy thì nhöõng ngöôøi coù traùch nhieäm nghieân cöùu khaûo saùt seõ nhaän ra vai troø quan troïng cuõng nhö nhieäm vuï naëng neà cuûa mình. Ñieàu kieän tieân quyeát ñeå chu toaøn veû vang vaø troïn veïn traùch nhieäm naøy laø goät boû thieân kieán raäp khuoân theo thoùi tuïc ngöôøi Taøu xem nhöõng ngöôøi saéc toäc anh em laø daân man moïi thaáp keùm, neân phaïm sai laàm do maëc caûm töï toân, khoâng chòu thöøa nhaän nhöõng ñoùng goùp cuûa hoï vaøo quaù trình tieán hoùa chung cuûa coäng ñoàng daân toäc. Thöù ñeán laø bieát thay ñoåi goùc nhìn vaø theá ñöùng ñeå nhaän ñònh raèng lòch söû vuøng Hueá trong loøng lòch söû Ñaïi Vieät khoâng phaûi chæ baét ñaàu töø naêm 1306 maø luøi laïi raát xa vaøo thôøi ñaïi tieàn söû. Thaät theá, troáng ñoàng Ñoâng Sôn ñaõ ñöôïc phaùt hieän ôû xaõ Phong Myõ, huyeän Phong Ñieàn, keá beân Phöôùc Tích. Coù ñöôïc nhö vaäy thì vieäc nghieân cöùu khaûo saùt ñeå löôïng ñònh giaù trò vaên hoùa caùc di chæ tieâu bieåu ôû Phöôùc Tích, nhaát laø caùc di chæ coù nieân ñaïi tröôùc naêm 1306 nhö mieáu Quaûng Teá, di tích Yoni Coàn Treøn, neàn moùng vaø chaân truï coå thaùp, vaø nhöõng maûnh goám coå ngaãu nhieân ñaøo ñöôïc trong khu vöïc Mieáu Vua maáy thaùng gaàn ñaây, môùi mang laïi nhöõng keát quaû toát ñeïp, phaûn aùnh ñuùng möùc thöïc teá lòch söû, soi saùng nhieàu khía caïnh môùi meû trong söù meänh ñi tìm Höông xöa nôi Laøng coå. Thaùng 9, naêm 2008 u Minh

Vuõ Hoà Vaên Chaâm


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Taâm bònh cuûa vua Töï Ñöùc BS Traàn tieãn Sum

Vua Töï Ñöùc gôûi gaám noãi nieàm taâm söï cuûa cuoäc ñôøi laøm vua thôøi loaïn ly mong öôùc coù ñöôïc caùc quaàn thaàn taøi gioûi giuùp vua trò nöôùc yeân daân, nhaân luùc caûm höùng trong dòp daïo thuyeàn treân Soâng Höông qua baøi thô chöõ Haùn ñöôïc Cuï Öng Trình dòch laïi nhö sau (BAVH-1916 taäp 8, Baûn dòch Vieät 1997, Thuaän Hoaù): Ñeâm ñoâng treân Soâng Höông Daïo caûnh ñeâm ñoâng gioù reùt vöøa Soâng Höông laøn soùng gôïn löa thöa Thuyeàn eâm, gioù thoaûng, sao vöøa saùng Ai thaáu taâm can cuûa vò vua? Xaõ taéc loøng ta ñau khoå maõi Ví chaêng tìm ñöôïc keû taøi ba Tay cheøo laùi gioûi con thuyeàn vöõng Thanh thaûn qua soâng aét deã maø. Nhöng chính do vieäc voâ töï (khoâng coù con) vaø noäi dung di chieáu cuûa vua Töï Ñöùc, giai ñoaïn lòch söû 1883-1885 töø khi nhaø vua baêng haø trôû neân nhieãu nhöông do caùc phuï chaùnh ñaïi thaàn loäng quyeàn trong luùc thöïc daân Phaùp muoán aùp ñaët neàn ñoâ hoä treân toaøn coõi Ñoâng Döông vaø quaân Trung hoa aâm möu chieám ñaát Baéc kyø.Töø naêm 1862 Nam kyø ñaõ trôû thaønh thuoäc ñòa Phaùp vaø Baéc kyø chinh chieán lieân mieân töø 1872 bò chieám ñoùng "da beo" bôûi quaân Phaùp, Thanh, Côø Ñen vaø Vieät. Vieäc noäi trò bò ñình treä vì thieân tai , loaïn laïc, löông giaùo töông taøn, caùc só phu coù tieát thaùo xa laùnh trieàu ñình, daân chuùng ngheøo ñoùi ñeán baàn cuøng do kinh teá luïn baïi. Chöông trình canh taân töï cöôøng chæ ñöôïc thöïc thi nöûa vôøi vì nhaø vua khoâng chòu nghe theo ñeà nghò cuûa caùc ñaïi thaàn Phan thanh Giaûn, Phaïm phuù Thöù sau khi ñi söù veà,

hay nhö ñieàu traàn cuûa Nguyeãn tröôøng Toä hôn 15 naêm tröôùc: "neáu vaán ñeà canh taân khoâng ñöôïc giaûi quyeát thì ñaát nöôùc khoâng traùnh khoûi hoïa vong quoác". Trong tình theá ñoù, trieàu ñình Hueá chia reõ vôùi hai xu höôùng ñoái nghòch roõ reät (choáng Phaùp caàu vieän Trung Hoa hay coïng taùc vôùi Phaùp) gaây baïo haønh do caùc quan phuï chaùnh ñaïo dieãn pheá laäp trong 4 thaùng. Ba vò vua lieân tieáp (Duïc Ñöùc-Hieäp HoøaKieán Phuùc) ñeàu cheát thaûm trong söï kieän lòch söû "töù nguyeät tam vöông".Hai caâu thô sau ñaây neâu roõ traùch nhieäm cuûa hai vò phuï chính ñaïi thaàn Toân thaát Thuyeát vaø Nguyeãn vaên Töôøng: Nhaát giang löôõng quoác, ngoân nan Thuyeát, Töù nguyeät tam vöông, trieäu baát Töôøng . (Moät soâng hai nöôùc, noùi sao ñöôïc, Boán thaùng ba vua, bieát ñieàm gì) Töï quaân thöù nhaát Hoaøng tröôûng töû Döïc Ñöùc, 31 tuoåi lôùn tuoåi nhaát trong 3 vò hoaøng töû con nuoâi, chaùu ruoät cuûa vua Töï Ñöùc ñöôïc truyeàn ngoâi vua môùi ñöôïc ba ngaøy thì bò trieàu thaàn pheá ñi. Söï kieän lich söû naøy ñeán nay cuõng chöa ñöôïc bieát töôøng taän vì caùc boä söû cuûa trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam Thöïc Löïc hay Lieät Truyeän ñeà caäp ñeán theo kieåu bieân nieân thieáu nhieàu döõ kieän. Tröôùc ñaây, caùc söû gia Traàn troïng Kim vaø Phaïm vaên Sôn cuõng nhaéc sô qua. Caùc söû gia mieàn Baéc ñaùnh giaù nhaø Nguyeãn theo chuû tröông chính trò hoaù lòch söû hôïp "ñaïo ñöùc caùch maïng". Gaàn ñaây caùc boä söû xuaát baûn taïi haûi ngoaïi vaø nhieàu baøi khaûo cöùu ñaêng treân caùc baùo maïng ñieän töû trình baøy theâm nhieàu chi tieát hôn döïa vaøo nhieàu taøi lieäu ñaõ ñöôïc giaûi maõ.Chuùng ta haõy toång hôïp nhöõng taøi lieäu

Trang 15


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá treân keøm theâm nhöõng tö lieäu ñeå tìm hieåu saâu xa hôn dieãn tieán thaûm kòch vieäc laøm vua ba ngaøy cuûa vua Duïc Ñöùc.

Taâm bònh vaø di chieáu cuûa vua Töï Ñöùc Leân ngoâi luùc 19 tuoåi vôùi quyeàn haønh tuyeät ñoái, vua Töï Ñöùc coù maëc caûm khoâng theå coù con thöøa töï vì bò beänh ñaäu muøa luùc coøn traùng nieân, vaø vieäc böùc töû ngöôøi anh ruoät (Hoàng Baøo) cuøng cha khaùc meï vì tranh chaáp ngai vaøng.Theå chaát nhaø vua laïi yeáu ñuoái, luoân bònh hoaïn. Baûn tính laïi caû theïn, ít noùi, hay töï xeùt mình, thöôøng do döï, thieáu quyeát ñoaùn.Ngay töø khi coøn nhoû, vua cha Thieäu Trò ñaõ nhìn thaáy ñöôïc nhöõng trieäu chöùng taâm thaàn cuûa Töï Ñöùc neân ñaõ ban cho taäp saùch "Taâm phaùp trò phaùp" vaø "Chæ thieän ñöôøng" ñeå hoïc taäp. Tö chaát thoâng minh, uyeân baùc veà Khoång-Nho, gioûi vaên thô vaø raát coù hieáu vôùi meï neân nhaø vua hay vaâng theo lôøi khuyeân "neân hoøa hoaõn vôùi Phaùp" cuûa Hoaøng thaùi haäu Töø Duõ. Sau khi chieán thuyeàn Phaùp uy hieáp Ñaø Naüng 1858, ñaùnh chieám Gia ñònh vaø ba tænh mieàn Ñoâng, eùp buoäc Khaâm sai ñaïi thaàn Phan thanh Giaûn phaûi kyù taïm öôùc 1862, nhöôïng ñaát caàu hoøa vaø chaáp nhaän töï do truyeàn ñaïo, vua Töï Ñöùc coù veû töï tin vaøo tinh thaàn chieán ñaáu quaân daân nöôùc Vieät ñeå ra chæ thò khoâng ñöôïc nhöôïng boä maø phaûi cöùng raén vôùi ngöôøi Phaùp trong vieäc thöông thuyeát; nhöng khi thaát baïi laïi ñoå loãi, khieån traùch vôùi nhöõng hình phaït naëng neà caùc ñaïi thaàn cuûa mình. Tình hình chính söï vaø chieán söï caøng ngaøy caøng ñen toái, ñaát nöôùc caøng ngaøy bò chieám ñoùng bôûi quaân Phaùp, tinh thaàn vua Töï Ñöùc luoân luoân hoang man hoaûng sôï ñöa ñeán taâm bònh khoâng thuoác chöõa. Khi ba tænh mieàn Taây coøn laïi cuûa Nam kyø bò chieám ñoùng thaùng 7-1867 vaø Phan thanh Giaûn tuaãn tieát, vua Töï Ñöùc haï chieáu "saùm hoái" 9-10-1867 coù ñoaïn "Traãm...ñau oám veà theå xaùc, ngu toái veà tinh thaàn...Ngoài

Trang 16

naèm ñeàu chua chaùt lo buoàn...maët Traãm xanh xao gaày oám, Traãm chöa ñeán 40 tuoài maø toùc ñaõ baïc nhö moät laõo giaø" (HCT, t6, tr.1171) cuõng nhö cho khaéc vaøo taám bia ñaù "Khieâm cung kyù" (1875): "Phaøm moïi vieäc laøm khoâng neân, ñeàu laø toäi ôû Traãm, baát ñaéc dó nhuùn nhöôøng ñeå laøm taïm, mong öôùc nghæ moät chuùt, maø trong nöôùc töø ñaáy môùi nhieàu vieäc, nghó laïi ngay luùc baáy giôø, giaáy khaån caáp ñöa luoân, coâng vieäc boû uøn, ngaøy ñeâm maát aên maát nguû nhö daïi nhö ngaây, ñeán nay hoàn sôï haõi vaãn chöa ñöôïc yeân ñònh, maø gaày oám ngaøy laïi taêng theâm, laïi khoâng may boãng gaëp beänh nguy caáp, cheát maø laïi soáng, cho neân ñaàu choaùng vaùng, maét hoa môø, chaân yeáu buïng treä, caùc chöùng hö hieän ra caû, teá töï khoâng thaân haønh ñöôïc, hoûi vieäc khoâng chaêm chæ ñöôïc maø cheâ traùch laïi theâm nhieàu... Nay Ta beân trong khoâng coù söï vui veà con noái ngoâi, beân ngoaøi nhieàu vieäc khoù yeân, taám thaân nhoû moïn, lo traùch xuùm ñeán, trong loøng ngöôøi thöôøng coøn chaúng chòu noåi, huoáng chi laø Ta, chæ laáy loøng thaønh ñeå trò traêm söï lo haõo, ngöôøi troâng caäy ñöôïc coù bao nhieâu thì cuõng töï tin ôû coù trôøi maø thoâi. Neáu khoâng phaûi töøng traûi lo aâu, coøn ai bieát cho Ta, maø cuøng noùi vôùi Ta, cuõng khoâng ñöôïc keát cuïc, thì sau naøy ngöôøi xem ñeán laïi phieàn ñeán theá naøo? Cho neân ñau loøng khoå chí, thaâu ñeâm suoát ngaøy coù luùc nhö ngöôøi ñieân cuoàng, khoâng coù thaùnh nhaân thì ai môû baûo cho Ta, Ta cuõng seõ ñôïi chæ trôøi vaø thaùnh, ñeå toaøn veïn chí ta, chaúng daùm cho laø khoâng theå laøm ñöôïc maø khoâng laøm, khoâng theå caûm hoaù ñöôïc maø khoâng caûm hoaù, coøn moät ngaøy cuõng lo heát traùch nhieäm moät ngaøy ñoù thoâi". Luùc keùn choïn hoaøng thaùi töû vaø hoaøng töû, nhaø vua cuõng töï vaán veà tinh thaàn vaø theå chaát cuûa chính mình.Söû saùch trieàu Nguyeãn trong caùc quyeån Ñaïi Nam thöïc löïc chính bieân (DNTL) ñaõ ghi laïi nhö sau: - (DNTL, t7, tr. 1200) thaùng 9 naêm Kyû Tî (1869) : "Traãm ñöùc baïc, tuoåi treû, sôùm noái nghieäp lôùn, khoán noãi tö baåm baïc nhöôïc, vaän meänh kieån bó, vieäc nhieàu, loãi naëng, beänh taät lieân mieân, laïi khoâng bieát caùch tu luyeän cuûa Hoaøng ñeá, Laõo töû, Kyø Baù, Bieån


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Thöôùc, neân con noái muoän hieám, khoâng ñöôïc yeân loøng veà vieäc laäp Thaùi töû vaø söï vui veà baø chôi vôùi chaùu, toäi aáy khoâng coøn toäi gì to hôn ! Raát töï laáy laøm sôï haõi, hoå theïn" . - (DNTL,t7, tr. 1291) thaùng 7 naêm Taân Muøi (1871): "Traãm voán nhieàu loãi, vieäc nöôùc moãi ngaøy moät nhieàu, raát muoán coù ngöôøi con hieàn che ñöôïc loãi cho cha meï, ngoõ haàu môùi khoâng coøn aân haän, tröø phi ñöôïc ngöôøi taøi ñöùc thuaàn tuyù hôn ngöôøi, thì sao thoaû ñöôïc loøng mong muoán aáy. Nay coøn ñöông luùc coâng vieäc baän nhieàu, thöïc nghó vieäc phoù thaùc laø raát quan troïng, heát loøng heát söùc, coøn sôï khoâng noåi, huoáng chi laïi coù thì giôø nghó ñeán vieäc khaùc, thaän troïng töï baûo döôõng laáy mình. Hôn nöõa ngaøy thöôøng khí löïc yeáu laém, khoù loøng ñaõ coù con, may maø coù con, thöïc laø nhôø ôn cuûa trôøi ñaát toå tieân ban cho vaø nhôø phuùc thöøa tích thieän cuûa Hoaøng thaùi haäu ñeå laïi. Caùc thaân huaân vaø thaàn daân, voán bieát roõ söï khoù nhoïc cuûa Traãm, röûa saïch caùi phieàn caùi hoã cho Traãm, ñeå cho nguyeân khí cuûa Traãm ñöôïc maïnh khoeû, vieäc aáy thöïc traãm khoâng daùm chaéc. Traãm chæ kính sôï meänh trôøi khoâng thöôøng, choïn saün ngöôøi lôùn tuoåi laøm con noái, neáu choïn ñöôïc ngöôøi taøi gioûi, may ra ñöôïc khoûi toäi". Sau khi chieám xong mieàn Nam, ngöôøi Phaùp baét ñaàu chuù yù ñeán Baéc kyø vôùi nhöõng cuoäc thaùm hieåm soâng Hoàng ñeå tìm ñöôøng thoâng thöông vôùi Vaân Nam, Trung Hoa. Do nhöõng trôû ngaïi trong caùc hoaït ñoäng thaùm hieåm vaø buoân baùn traùi pheùp cuûa Jean Dupuis vôùi Vaân Nam (1872) cuøng söï hieän dieän lieân quaân Vieät-Trung, quaân Phaùp ñaùnh chieám taïm thôøi Haø noäi laàn thöù nhaát 1873 ñeå coù hoøa öôùc 1874 môû cöûa soâng Hoàng. Töø ñaây baét ñaàu cuoäc tranh chaáp Phaùp-Trung veà vaán ñeà Baéc kyø maø 15.000 quaân Trung hoa do yeâu caàu cuûa vua Töï Ñöùc ñaõ hieän dieän töø 1869 giuùp deïp loaïn Ngoâ Coân (Thaùi Bình Thieân Quoác). Caùi cheát bi huøng cuûa Nguyeãn tri Phöông cuøng tình hình chieán söï taïi ñaây laøm nhaø vua bi quan trong theá thuï ñoäng. Nhaø vua caûm thaáy coâ ñôn vôùi noãi lo sôï khoâng nguoâi veà tham voïng cuûa Phaùp qua nhöõng chính saùch ngaøy caøng cöùng raén, ñaày

khieâu khích cuûa chính phuû Phaùp ôû Paris vaø chính quyeàn thuoäc ñòa taïi Saigon cuõng nhö söï coå ñoäng thuùc duïc cuûa caùc giaùo só ngöôøi Phaùp vì tình traïng truyeàn giaùo khoù khaên vaø baïc ñaõi giaùo daân. Vua Töï Ñöùc ñau loøng nhìn caûnh daàn daàn maát chuû quyeàn ñaát nöôùc, uy quyeàn ngaøy caøng bò haïn cheá, xaõ hoäi phaân hoùa vì naïn löông-giaùo töông taøn, giôùi vaên thaân xa laùnh, ñeå phaûi mang bònh theâm vì "ñaùnh khoâng ñöôïc, hoøa chaúng yeân, maø giöõ cuõng chaúng xong" (VNC, t.1, tr.249-252).Haàu heát caùc caän thaàn cuûa nhaø vua ñeàu khuaát boùng nhö Tröông ñaêng Queá, Phan thanh Giaûn, Nguyeãn tri Phöông, Ñoaøn Thoï, Hoaøng Dieäu...sau 36 naêm döôùi trieàu Töï Ñöùc, nay chæ coøn Traàn tieãn Thaønh thuoäc lôùp cuõ, trieàu thaàn laø theá heä môùi vaøo 2 naêm cuoái trieàu Töï Ñöùc. Nguyeãn vaên Töôøng vaø Toân Thaát Thuyeát naém heát moïi quyeàn haønh taïi trieàu, ngoaøi Baéc kyø thì coù Hoaøng keá Vieâm, Nguyeãn Höõu Ñoä vaø Phan ñình Bình trong luùc bònh tình cuûa vua Töï Ñöùc caøng ngaøy caøng traàm troïng, ñoàng thôøi aûnh höôûng cuûa Traàn Tieãn Thaønh cuõng giaûm vì tuoåi giaø söùc yeáu ñaày bònh taät. Döïa vaøo lyù do hoøa öôùc 1874 khoâng ñöôïc thi haønh töø phía trieàu ñình Hueá coïng theâm nhöõng hoaït ñoäng cuûa quaân Côø Ñen gaây trôû ngaïi cho caùc chuyeán buoân baùn cuûa ngöôøi Phaùp, cuøng luùc phong traøo "Bình Taây saùt taû" gaây ra nhöõng caûnh töông taøn ñaãm maùu, Phaùp tieán ñaùnh Haø Noäi laàn thöù hai 1882 haàu baûo veä Phaùp kieàu, giaùo daân vaø tranh giaønh taøi nguyeân (caùc loaïi moû) vôùi Trung hoa. Vôùi tình theá bieán chuyeån nhanh, nhieàu vieäc caáp baùch ñoøi hoûi söùc löïc laøm vieäc nhieàu, Traàn tieãn Thaønh ñöôïc pheùp vua cho taïm nghó döôõng bònh vaø chæ quaûn lyù coâng vieäc ñeå Leâ höõu Taù roài Toân thaát Thuyeát naém quyeàn Boä Binh (Xem Nieân bieåu Vaên nghò coâng NBVNC, quyeån 6). Cuoái naêm 1881, Toân thaát Thuyeát ñang coù maët taïi Hueá sau thôøi gian daøi döôõng bònh taâm thaàn ñöôïc cöû naém quyeàn Boä Binh vaøo thaùng 2-1882 ñeå öùng phoù vôùi chieán tröôøng mieàn Baéc vaø thaùng 6 thì baét ñaàu tham gia Cô maät vieän

Trang 17


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá vôùi chuû tröông choáng Phaùp baèng giaûi phaùp quaân söï vaø baûo veä kinh ñoâ. Phaûn öùng vôùi nhöõng thaát baïi baát lôïi cuûa chieán söï vaø hoøa ñaøm trong caùi theá cuûa ñaát nöôùc hieän giôø, trieàu thaàn phaûi ñaønh choïn löïa moät trong hai xu höôùng roû reät choáng hay theo giaëc maø thoâi: phe chuû chieán chuû tröông tröïc dieän ñoái ñaàu baèng vuõ löïc vôùi Phaùp, gieát giaùo daân ñoàng thôøi caàu vieän Trung hoa, traùi vôùi phaùi chuû hoøa goàm haàu heát hoaøng gia muoán hôïp taùc hay ñieàu ñình vôùi quaân Phaùp. Thaùng 4-1882 Haø noäi thaát thuû sau 6 giôø choáng traû vaø Toång ñoác Hoaøng Dieäu töï vaãn taïi Voõ mieáu.Vieäc thöông thuyeát dieãn ra taïi Hueá vaø Haø noäi ñeå hoaøn traû Haø noäi.Nhöng Phaùp muoán trì hoaõn ñeå ñieàu ñình vôùi Trung hoa taïi Paris vaø Baéc kinh vaø coù ñuû thôøi gian gôûi theâm vieän binh töø Phaùp.Trong tình theá nghieâm troïng ñoù, bònh tình cuûa nhaø vua ngaøy caøng theâm traàm troïng, thuoác men baét ñaàu heát coâng hieäu, trieàu ñình phaûi cöû ngöôøi ñi tìm thaày thuoác baéc beân Trung hoa. Thaùng 8-1882 (NBVNC, q6) caùc quan ñaïi thaàn Cô maät vieän Traàn tieãn Thaønh, Nguyeãn vaên Töôøng, Phaïm thaän Duaät, Ñoaøn vaên Bình, Toân thaát Thuyeát daâng phieán taâu: "Troäm thaáy trò beänh neân döïa vaøo thuoác men maø coâng söùc ñieàu trò cuõng chieám phaân nöûa.Töø khi leân ngoâi ñeán nay, phaûi lo laéng beân trong, lo beân ngoaøi, thôøi söï coù nhieàu khoù khaên, Hoaøng thöôïng loøng daï ngoãn ngang khoù nghó, tích chöùa moái lo thaønh beänh ñaõ khoâng phaûi moät ngaøy vaäy.Nay khaùnh tieát ñaõ quaù nguõ tuaàn, tuy baåm thoï nhö ngöôøi xöa cuõng goïi laø ñaõ suy phaân nöûa.Huoáng chi sau khi nhoïc laâu ngaøy gaàn ñaây coøn nhieàu vieäc Cô maät nöõa, boïn thaàn cuøng baøn nhau, töøng laáy laøm lo. Töø 2-3 thaùng nay, veû töôi taén yeân oån cuûa beä haï chöa ñöôïc nhö tröôùc, phöông thuoác cuûa quan Thaùi y coøn chaäm thaáy coâng hieäu.Boïn thaàn ñaõ hoûi Vieän aáy cuøng keâ cöùu caùc phöông thöùc nghó cuõng chæ boå hö chöù khoâng coù pheùp naøo chöõa nhanh ñöôïc. Vaû khí vaän, söï theá ngaøy nay nhö vaäy caùc nöôùc cuøng nhö theá caû, töïa nhö khoâng phaûi ñem söùc rieâng cuûa nöôùc mình maø sôùm giaûi quyeát ñöôïc vaän lôùn aáy, cuùi xin Hoaøng thöôïng thö thaùi noãi

Trang 18

nieàm, tónh taâm ñieàu trò, hoaëc 5-3 ngaøy haõy chaàu moät laàn, hoaëc nhaân luùc taïnh trôøi maø tuaàn du ñeå tieâu u uaát. Noãi lo cuûa Hoaøng thöôïng maø thö ñöôïc thì thuoác quí môùi tieán theo,tinh thaàn khoeû leân ngaøy caøng taêng hôn tröôùc thì lôøi tung hoâ chuùc möøng môùi laøm haân hoan boïn thaàn vaäy.Ñoù laø phuùc cuûa xaõ taéc, phuùc cuûa sinh linh, boïn thaàn raát troâng mong vaäy". Thaùng 9-1882, caùc quan ñaïi thaàn Cô maät vieän laïi daâng phieán taâu: "Gaàn ñaây vaâng thaáy Hoaøng thöôïng chöùa chaát lo aâu neân sinh beänh hoaïn. Thaùi y ñieàu trò chöa thaáy coâng hieäu, boïn thaàn lo laéng saâu saéc, khoâng bieát laøm gì. Nghó raèng nhöõng naêm gaàn ñaây vieäc nhieàu, cöûu truøng nhoïc nhaèn doàn neùn ñaõ laâu, neáu khoâng môû roäng noãi loøng cho tinh thaàn cuøng tình caûm ñöôïc thoaûi maùi nhö saùch thuoác ñaõ noùi, chöõa thuoác e chaäm treã. Laïi ñoïc Haùn thö, thaáy vua Quang Vuõ coù hoâm aên côm ôû tò ñieän, bò ngaát ôû maùi hieân, caùc quan khuyeân vua ñi chôi ñeán Chöông Laêng ôû laïi ñaáy roài bình phuïc, bôûi vì beänh öu uaát gaëp gioù thì thoaûi maùi vaäy. Vaâng thaáy Hoaøng thöôïng hoâm tröôùc bò ngaát, nay laïi nhoïc meät, nghó cuõng do öu uaát maø ñeán noãi aáy cho neân baøn nhau xin nhaân luùc roãi ñi daïo chôi.Chæ vì muoán cho beänh ngaøi ngöï sôùm ñôõ maø khoâng deø lôøi leõ coù hôi vieån voâng maø laïi maïo muoäi lo laéng vieäc ñaïi nghóa". Lao taâm lao löïc laøm vua Töï Ñöùc laâm bònh phoåi ngaøy caøng naëng. Nhaø vua nghe theo ñeà nghò cuûa Toân thaát Thuyeát caàu vieän Trung hoa trong khi Traàn tieãn Thaønh laïi coá gaéng ngaên caûn laøm Thuyeát noåi giaän noùi caøng taïi trieàu. Tieáp nhaän coâng haøm chính thöùc caàu cöùu cuûa vua Töï Ñöùc ngaøy 29-71882 (NXT, tr.272), quaân Thanh töø LöôõngQuaûng baét ñaàu vöôït bieân töø thaùng 8 ñeán thaùng 10-1882 ñeå tranh chaáp vôùi Phaùp, vôùi tham voïng chieám ñoùng Baéc kyø. Ñaøm phaùn giöõa Paris vaø Baéc kinh ñöa laïi taïm öôùc Thieân Taân 20-12-1882 chia ñoâi Baéc kyø thaønh hai vuøng: thöôïng du thuoäc Trung hoa, vuøng chaâu thoå thuoäc Phaùp. Luùc tin ñoàn veà vieäc chia ñoâi naøy lan truyeàn trong nhaân


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá gian, vua Töï Ñöùc saéc raèng: "Ngöôøi Taøu ñaâu coù laøm vieäc baát nghiaõ nhö theá" (HCT, t6, tr1243). Khoâng tin hay khoâng bieát aâm möu Phaùp-Trung naøy cuõng nhö thieáu tin töùc tình hình theá giôùi, vaøo ñaàu naêm 1883, nhaø vua cöû söù boä Phaïm thaän Duaät ra ñi caàu vieän Trung hoa ñang khoán ñoán bò caùc cöôøng quoác Taây phöông vaø Nhaät caáu xeù. Trong böùc maät thö gôûi rieâng cho Lyù hoàng Chöông, Teå töôùng nhaø Thanh ngaøy 26-1-1883 (NXT, tr.280) vua Töï Ñöùc ca ngôïi chính saùch duy taân cuûa Trung hoa trong vieäc môû cöûa buoân baùn vôùi nöôùc ngoaøi, khuyeán khích nghieân cöùu hoïc taäp nhöõng kyõ thuaät môùi cuûa neàn kyõ ngheä phöông taây, ñoàng thôøi keâu goïi Trung hoa giuùp Vieät nam ñaùnh thaéng Phaùp vôùi moät danh saùch xin vieän trôï. Vua Töï Ñöùc yeâu caàu Trung hoa tuyeån duïng giuøm caùc chuyeân vieân ngoaïi quoác, huaán luyeän vieân quaân söï, cung caáp nhöõng thieát bò vaø vaät lieäu caàn thieát cheá taïo vuõ khí hay chieán thuyeàn cuõng nhö thu nhaän du hoïc sinh Vieät nam. Nhöõng ñieàu baøn luaän trong maät thö naøy döôøng nhö vua Töï Ñöùc hoïc ñöôïc moät baøi hoïc sau Hoøa Öôùc 1874 veà vieäc Phaùp cung caáp 5 taøu chaïy hôi nöôùc, 100 suùng ñaïi baùc vaø 1000 suùng tröôøng cuøng ñaïn döôïc cuõng nhö cung caáp chuyeân vieân quaân söï giuùp toå chöùc thuûy luïc quaân, chuyeân vieân veà taøi chaùnh vaø kyõ sö. Nhöng nhöõng chieán cuï nhaän ñöôïc cuûa Phaùp ñeàu ñeå pheá ñeán hö haïi vaø caùc chuyeân vieân kyõ thuaät ngöôøi Phaùp bò laøm khoù deã neân boû ra ñi veà nöôùc.Trong thö ngaøy 7-11-1878 gôûi cho thoáng ñoác Nam Kyø Philastre, ñaïi dieän Phaùp taïi Hueá vieát: "Chính phuû An nam ñaõ nhaän ñöôïc 2000 khaåu suùng, ñoù laø thöù khí giôùi taïm duøng ñöôïc, neáu ngöôùi ta chòu chaêm soùc. Ngay baây giôø hoaëc moät naêm sau nöõa laø cuøng, coù leõ khoâng moät khaåu suùng naøo coøn duøng ñöôïc bình thöôøng. Caùc taøu thuûy cuõng theá, caùi gì cuõng vaäy caû.". Ñaây laø baøi hoïc canh taân vaøo giaây phuùt cuoái ñôøi maø trong bao nhieâu naêm vua Töï Ñöùc ñaõ tìm caùch töø choái hay khoâng nhaát quyeát thi haønh nhöõng keá saùch ñeà nghò cuûa

phaùi canh taân. Khi nhaø vua nhaän ra nöôùc nhaø caàn thieát phaûi thay ñoåi thaät söï vaø nhìn thaáy roõ thöïc taâm cuûa Phaùp thì ñaõ muoän, chæ coøn troâng caäy vaøo thieân trieàu Trung Hoa maø thoâi. Tröôùc ñoù thaùng 8-1882 Töï Ñöùc ñaõ ñaët buùt pheâ "ngoân haø quaù cao" vaøo laù thö Nguyeãn loä Traïch gôûi Traàn tieãn Thaønh baøn veà du hoïc kyõ thuaät Taây phöông vaø nôùi roäng ngoaïi giao vôùi caùc nöôùc Ñöùc vaø Anh haàu töï cöôøng töï trò cho ñuû maïnh choáng Phaùp. Nguyeãn loä Traïch sau ñoù cuõng khoâng ñöôïc nhaø vua cho xuaát ngoaïi vaø oâng Thaønh tìm côù xin veà höu trí. Thaùng 3-1883 Phaùp quyeát ñònh ñôn phöông baõi boû Taïm öôùc Thieân Taân, xuùc tieán ñaùnh chieám Hoøn gay vaø Nam ñònh. Quaân nhaø Thanh döôùi quyeàn chæ huy bôûi Lyù hoàng Chöông taêng vieän vöôït bieân giôùi vôùi danh nghóa giuùp quaân ta choáng Phaùp. Bang giao Vieät-Phaùp trôû neân caêng thaúng toät ñoä.Ñaàu thaùng 4-1883 phaùi boä ngoaïi giao Phaùp Rheinart di taûn khoûi Hueá vaøo Saigon. Thaùng 5, ñaïi taù Henri Rivieøre, chæ huy löïc löôïng vieãn chinh Phaùp taïi Baéc kyø bò töû traän vì bò phuïc kích.Chính phuû Phaùp Ferry lieàn quyeát ñònh ñieàu ñoäng theâm moät sö ñoaøn thuûy quaân luïc chieán, moät haïm ñoäi haûi quaân döôùi quyeàn thieáu töôùng Courbet vaø thieát laäp chính phuû baûo hoä taïi Baéc kyø do toång uûy vieân daân söï Harmand caàm ñaàu.Cuoái thaùng 6 Laõnh söï Vieät Nguyeãn thaønh YÙ taïi Saigon bò truïc xuaát veà Hueá. Taïi ñaây, khoâng khí chieán tranh bao truøm, phía Vieät nam chuaån bò 20.000 quaân baûo veä kinh thaønh Hueá, quaân Phaùp chæ coù khoaûng 500 lính ñang chôø vieän quaân töø mieàn Baéc ñang tieán veà vuøng bieån Thuaän an. Giöõa luùc ñoù, ngaøy 19-71883 (töùc laø ngaøy 16-6 Quyù muøi) vua Töï Ñöùc maát, thoï 54 tuoåi. Vua Töï Ñöùc ñaõ bò oám töø maáy thaùng tröôùc, ñaõ laøm tôø di chieáu trong tinh thaàn thieáu saùng suoát vaø hoang mang phaûi quyeát ñònh choïn löïa giöõa hoaøng tröôûng töû Öng Chaân (Duïc Ñöùc) 31 tuoåi hay hoaøng töû Öng Ñaêng (vua Kieán Phuùc sau naøy) 14 tuoåi noái ngoâi. Öng Ñaêng vaø baø Hoïc Phi haøng ngaøy haàu caän vua luùc oám ñau neân ñöôïc loøng vua,

Trang 19


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá coøn baø quyù phi meï nuoâi Öng Chaân thì bò khieån traùch. Qua kinh nghieäm cuûa chính mình veà vieäc boû tröôûng laäp thöù neân vua ñaønh baát ñaéc dó laäp tröôûng nhöng ñeå laïi nhöõng ñieàu raên baát lôïi cho töï quaân khi nhaéc ñeán caùc khuyeát taät. - (DNTL, t8, tr.575) thaùng 6 naêm Quyù muøi 1883, "Chieáu raèng : Traãm laø con thöù 2 cuûa baø caû cuûa Ñöùc Tieân ñeá, nhôø trôøi ñaát oâng cha cho noái nghieäp lôùn, laøm vua nöôùc Nam 36 naêm nay, lo sôï haèng ngaøy, thöôøng sôï khoâng laøm noåi, khoán noãi ngöôøi yeáu, ñöùc moûng, taøi keùm, loãi nhieàu, ñang mong ñoåi loãi chöa xong, ñaâu daùm quaù nghó thaønh oám. Duy lo laéng ñaõ laâu, laïi theâm khoù nhoïc, naêm tröôùc ñaõ phaùt beänh ho, haï tuaàn thaùng 4 naêm nay, beänh boãng phaùt to, traêm chöùng hö toån, ñeàu phaùt ra caû, ñaõ uoáng thuoác ñeå chöõa, caøng ngaøy caøng taêng, loøng thaønh ñeán nay

môùi ñöôïc hôi coù cô hoäi, khoâng may maø voäi cheát, ñeå thöông ñeán muoân ñôøi. Trôøi khoù tin, maïnh khoâng thöôøng, phaøm vieäc phaûi döï bò tröôùc". DNTL cho bieát: Tröôùc vua töø haï tuaàn thaùng 4 hôi yeáu, vaøi ngaøy daàn khoûi, coá söùc laøm vieäc, nhöõng chöông sôù caùc nôi, ñeàu cho theo nhö thöôøng daâng taâu, tuyø vieäc pheâ phoù. Roài nhaân khoù nhoïc, thaønh ra oám naëng, quan vieän Thaùi y haàu thuoác khoâng coù hieäu quaû. Ñeán ngaøy 14 thaùng 6 aáy laø ngaøy Nhaâm Tuaát, tuyeân trieäu Cô maät vieän ñaïi thaàn laø Traàn Tieãn Thaønh, Nguyeãn Vaên Töôøng, Toân Thaát Thuyeát vaøo haàu, vua ôû trong cung, chính tay pheâ vaøo tôø di chieáu cho Hoaøng tröôûng töû Thuî quoác coâng noái ngoâi vua. u

BS Traàn tieãn Sum

Thôøi Thô Moäng Ñaõ qua roài moät thôøi mô moäng Tuoåi hoïc troø giaáy traéng nôû hoa Phieám tô loøng cuoàn cuoän thieát tha Troâng tan giôø hoïc boân ba kieám tìm Coâng vieân ngô ngaùc ngoùng nhìn Coång tröôøng nhoùn ñôïi boùng hình ngöôøi thöông Keø-keø theo vaønh noùn nghieâng nghieâng Nhö ong say maät, böôùm vaøng löôïng quanh Vöôøn nhaø em hoa hueä hoa hoàng Coù caây kheá ngoït, coù haøng mía lau Thaäp thoø nhìn tröôùc ngoù sau Ñaïp xe theo goùt, væa heø, coâng vieân

Thaáy em lieác troäm, nhìn nghieâng Hoàn anh ngaây ngaát, töôûng chöøng vôû tung Vaøo lôùp hoïc anh cöù mô maøng Tieáng thaày giaûng daïy laïi thaáy hình cuûa em Traêng luøa khung cöûa gioù thoaûng höông meàm Saùch ñeøn ngôù ngaån, taâm hoàn ngaån ngô Treân trang giaáy traéng lôø môø Hình em laø nhöõng vaàn thô leä buoàn B.S. Toâ Ñình Ñaøi

Trang 20


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

CANH GAØ THOÏ XÖÔNG Thaântroïng Tuaán

Coù dòp ra ñöùng cheânh veânh giöõa veø phía taây caàu Tröôøng Tieàn nhìn leân Thieân Muï, ñöa maét nhìn quanh goø Long Thoï mòt muø, ñìu hiu soi boùng Höông Giang ñeå thöôûng ngoaïn tình non nöôùc coá ñoâ. Ñöùng laëng yeân nghe gioù maùt môn man da toùc, traøo daâng hoaøi caûm xa xöa. Caàu Tröôøng Tieàn Taây Baûo hoä aùc raêng thieät aùc, mang tieáng laø xaây caàu cho tieän ñöôøng ñi, nhöng chôi troø traán yeåm coøn thaâm saâu hôn caû Maõ Vieän, Cao Bieàn ngaøn naêm veà tröôùc. Caàu Tröôøng Tieàn chaän ñaàu höôùng baéc, coá yù dìm vua Thaønh Thaùi, maëc daàu Ngaøi muoán xaây xích xuoáng caïnh toøa Khaâm thoâng qua con ñöôøng phía ñoâng Kinh Thaønh tröïc chæ Traán Bình Ñaøi töùc laø ñoàn Mang Caù. Ñòa ñieåm naày laø truïc thoâng nam baéc, tieän lôïi traêm beà, töø daân duïng cho ñeán vieäc binh cô, nhöng Taây Baûo Hoä nhìn ra yù ñoà cuûa nhaø vua, neân vieän côù ñaát khoâng ñöôïc ñoä cöùng môùi cho xaây treäch veà höôùng taây, taïi beán ñoø sôû tröôøng tieàn beân phöôøng Ñeä Baùt ngang qua phöôøng Ñeä Nhaát Kinh Thaønh. Caàu xaây xong naêm 1899, laáy teân laø caàu Thaønh Thaùi. Neáu Taây Baûo Hoä chaáp nhaän theo lôøi ñoøi hoûi cuûa vua Thaønh Thaùi, thì moãi khi xa giaù ra chôi cöûa Chaùnh Ñoâng töùc laø cöûa Ñoâng Ba sau naày, xuoâi nam theo ngaû giöõa, thong thaû thaúng qua caàu, ngöï giaù Toaø Khaâm toû tình laân quoác vôùi ngaøi Khaâm Söù Phaùp laø Boà Loát Sôø thì thaät ñuùng danh PhaùpVieät ñeà hueà, khoûi phaûi mang tieáng thaùng thaùng sang thaêm vieân Khaâm Söù nhöng thöïc ra laø trình dieän Taây Baûo Hoä. YÙ kieán nghe thieät hay, nhöng möu ñoà quaân söï choáng

giaëc Taây cuûa nhaø vua khoâng qua khoûi maét luõ thöïc daân vaø boïn Vieät gian baùn nöôùc phaûn quoác haïi daân cuûa Nguyeãn Thaân vaø Hoaøng Cao Khaûi. Ai laïi taïo ñieàu kieän giao thoâng tieän lôïi cho keû thuø nghòch ñeå ñaùnh laïi mình bao giôø? Do ñoù, caàu vaãn cho xaây, nhöng truïc loä thì quanh co bí loái. Caàu Thaønh Thaùi moùng ñuùc xi maêng, söôøn veø baèng saét myõ mieàu nhöng laïi laùt vaùn cho deã thaùo huûy khi coù bieán! Chuyeán ñoø ngang töø sôû Tröôøng Tieàn sang traïi Vuõ Laâm thoâi ñöa, laøm buoàn loøng maáy anh lính leä vì töø nay heát dòp ñaët baøy khaùm xeùt ñeå lôïi duïng “boïp buï” maáy o laøm thôï xaâu tieàn sau khi tan xöôûng, ngoài chuïm töøng toaùn chôø chuyeán ñoø ngang qua phöôøng Ñeä Nhaát. Khu vöïc traïi Vuõ Laâm bò giaëc Taây ñoát hoài thaát thuû Kinh Ñoâ, sau ba möôi naêm hoang pheá, nay ñöôïc chia loâ caáp cho ngöôøi daân laäp daõy phoá Tröôøng Tieàn. Daân An Nam vaãn coøn ñau buoàn ngaøy thaát thuû neân ít ngöôøi nhaän laõnh, thaønh ra ngöôøi Taøu goác HaùnThanh nhaän gaàn heát, xaây phoá daøi noái vôùi phoá Chôï Dinh baèng chieác caàu ñaù Gia Hoäi xaây naêm Thaønh Thaùi 16 (1904). Cuõng trong naêm Thaønh Thaùi 11 (1899), sau khi khaùnh thaønh caàu Thaønh Thaùi, vua duï boä Hoä vaø boä Coâng cho dôøi chôï Ñoâng Ba ôû tröôùc cöûa Chaùnh Ñoâng ra khu phoá Tröôøng Tieàn doïc theo bôø soâng Höông. Hai boä cöù laàn löûa vì Taây Baûo Hoä ñoøi duøng thöôùc Taây phaân chia gian haøng thöù lôùp, xaây thaùp coù ñoàng hoà, ñaøo gieáng coù maùy bôm quay tay laø nhöõng thöù voâ cuøng môùi laï, khaùc vôùi ñòa lyù Taû Ao, thöôùc moäc Loã Ban, thaàn taøi thaàn loäc...thaønh thöû coâng vieäc dôøi chôï vaãn khoâng tieán haønh nhö döï ñònh. Ngaøy moàng hai thaùng taùm naêm Giaùp

Trang 21


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Thìn (1904), caàu Thaønh Thaùi bò baõo thoåi saäp boán vaøi töùc taùm nhòp. Chöa ñaày naêm tuoåi, caàu Thaønh Thaùi bò gioù thoåi bay töng theo traän baõo naêm Thìn. Ñeå traùnh caùi huoâng tan hoang toaïi hoaïi töø traïi Vuõ Laâm, Taây Baûo Hoä môùi döïa theo lôøi duï, töï yù cho dôøi chôï Ñoâng Ba ra ngoaøi giaïi, nôi döï tính xaây caàu Thaønh Thaùi xöa kia, luoân theå cho söûa laïi caàu Thaønh Thaùi vaø neàn caàu laàn naày ñuùc laïi xi moong, tieän vieäc ñoâi beà. Caàu Thaønh Thaùi ñoåi teân laïi laø caàu Tröôøng Tieàn vì Ngaøi Ngöï ñaõ qua chôi beân ñaûo Reùunion beân Phi Chaâu trong thaân phaän cuûa moät keû bò löu ñaøy. Veát thöông tieâu thoå khaùng chieán thôøi 1945-47 cuûa Vieät Minh vöøa laønh, veø caàu gaõy naèm coøng queo döôùi loøng soâng chöa kòp ñoùng reâu thì veát thöông Teát Maäu Thaân sau moät phaàn tö theá kyû vaãn khoâng ñöôïc chöõa trò. Maáy caây thoâng öôùp daàu cuûa Myõ noái lieàn nhòp caàu troâng voâ duyeân oûm. Ôi! Ñaát nöôùc boán ngaøn naêm noùi hoaøi khoâ moâi raùt coå giaù trò chöøng moâ? Nhìn ñaây nì, chæ coù moãi moät gian caàu gaõy ñaõ hai möôi baûy naêm ni, chôø chöøng moâ môùi ñöôïc söùc söûa, hay laø vaãn theo thoùi con thô chôø meï, nhöõng caäy ngöôøi ngoaøi chöõa giuùp khoâng coâng nhö hoài Taây Baûo Hoä?! Ñöùng treân nhòp caàu gaõy, ñaïp treân mieáng goã thoâng noái söûa bôûi moät gioáng ngöôøi caùch xa nöûa voøng traùi ñaát, roài nhìn leân caây Thoâng Moät maø khoùc cho thaân phaän vong quoác. Vong quoác töø hoài cha sinh meï ñeû, vöøa môû maét chaøo ñôøi ñaõ thaáy laù côø tam taøi cuûa giaëc Phaùp. Khoùc vì veát thöông röôùm maùu treân traùn cuûa Nam Phöông Hoaøng Haäu, haäu quaû cuûa moät buoåi saùng eâm ñeàm quay quaét beân ly caø pheâ treân laàu Hoøa Bình vang voïng khuùc nhaïc cuûa baøi haùt Maïc-Xaây-De ngoaøi Phu Vaên Laâu tröôùc Ñieän Thaùi Hoøa! Vua Baûo Ñaïi coù bieät danh laø OÂng Vua Caûi Toå. Vua caûi toå Noäi Caùc, caát chöùc moät laàn naêm vò ñaàu trieàu, goïi laø cuoäc chính bieán moàng 2 thaùng 5 naêm 1933. Vua gæai taùn tam cung, luïc vieän. Vua laáy vôï taân thôøi, laïi coù ñaïo Thieân Chuùa, coøn caõi leä Gia Long taán phong Hoaøng Haäu. Huûy boû leä tieàn hoâ haäu uûng,

Trang 22

nhaø vua töï do ñi ñoù ñi ñaây, tieáp xuùc vôùi thöù daân thaúng maët, khoâng coøn taáu quan chuyeån lôøi, boû leä ngöôøi daân cuùi maët, laém luùc neáu caàn phaûi ruùc ñaàu voâ buïi nhöõng luùc vua ra ñeå khoûi phaïm long nhan. Nam Phöông Hoaøng Haäu vaãn hay maëc boä ñoà theå thao traéng, nhöõng buoåi toát trôøi cheøo thuyeàn peâri-xoa leân tôùi beán Thieân Muï. Daân hai beân bôø, vaãn tuøy nghi taû ngaïn hay höõu ngaïn, töï ñoäng keùo nhau xuoáng meù soâng trieàu kieán luùc hoaøng haäu ngang qua vôùi taám loøng kính caån thöông yeâu. Vua vaø hoaøng haäu ôû trong ñieän Kieán Trung. Saùng naøo hai ngöôøi cuõng qua laàu Hoøa Bình duøng ñieåm taâm, uoáng caø pheâ tröôùc khi laøm vieäc. Trong nhung luïa cao sang, Nam Phöông Hoaøng Haäu chôït nhaän ra thaân phaän vong noâ cuûa ngöôøi daân Vieät. Saùu ngaøy moät tuaàn, töø thöù hai tôùi thöù baûy, quoác thieàu Phaùp troåi tröôùc Ngoï Moân buoåi saùng! Nhaém maét böng tai tröôùc moái hôøn maát nöôùc, moät buoåi saùng kia, Nam Phöông Hoaøng Haäu trong phuùt giaây thoáng khoå, cuùi guïc xuoáng baøn, lôõ ñeå traùn cuûa baø cuïng vaøo taùch caø pheâ caét phaïm tôùi xöông, tröôùc maët nhaø vua... Ngaøi ngöï keâu thö kyù rieâng laø cuï Hoàng Hoaøi Leâ Vaên Hoaøng leân chaêm soùc. Caàu Soâng Höông Gioït leä xoùt thöông cho caây caàu Soâng Höông tuïc danh caàu Baûo Duõng, ngöôøi hoïc sinh Quoác Hoïc non daïi nghe theo lôøi baïn xuùi nhaûy xe Myõ choâm ñoà bò baén cheát treân doác caàu Baïch Hoå naêm 1970. Caàu Soâng Höông trô treûn voâ duyeân, xaây theo loái Myõ, ñoùng coïc chan chaùt aàm aàm oûm oùc ñieác tai caû naêm caû thaùng. Caàu Tröôøng Tieàn vaø caàu Baïch Hoå khi khoâng laïi bò giaät mìn cho saäp trong bieán coá Teát Maäu Thaân 1968. Coâng binh Myõ duøng xuoàng hôi vaø xuoàng saét keát haøng ngang xong xeáp maáy taám “gi” laøm caây caàu noåi qua laïi moät chieàu luaân phieân thay ñoåi taïm thôøi noái lieàn hai bôø Höông Giang, töø choå sôû thuù tröôùc nhaø Thöông Lôùn vaø hoäi quaùn theå thao ôû bôø phía nam, sang coâng tröôøng Thöông Baïc gaàn beán taém thaønh phoá thuoäc bôø phía baéc. Töø


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá chieác phaø cuûa coâng binh, ñeán chieác caàu phao, voâ tình thay con ñoø Thöøa Phuû, nguoàn sinh soáng cuûa gia ñình oâng Ñaåu cheøo ñoø, haøng ngaøy vaãn ñöa hoïc sinh Ñoàng Khaùnh vaø Quoác Hoïc sang soâng mieãn phí. Phaù caàu noåi ñi, xaây caàu ñuùc xi maêng maø khoâng caàn ñieàu nghieân heä thoáng giao thoâng. Caàu Soâng Höông bít loái y nhö caàu Tröôøng Tieàn. Luùc ñang ñaët moùng caàu Soâng Höông, Sinh Vieân tröôøng Khoa Hoïc ngaønh ÖÙng Duïng cuõng veõ vôøi xuoáng ño möïc nöôùc chaân caàu trong maáy giôø thöïc taäp. Sau ngaøy khaùnh thaønh, caàu Soâng Höông ghi daáu chieác xe taêng T-54 do Nga soâ cheá taïo ñöôïc boä ñoäi mieàn Baéc mang voâ gieát ngöôøi treân ñaïi loä kinh hoaøng trong muøa heø ñoû löûa 1972 bò maáy anh lính Coäng Hoøa mieàn Nam tòch thu. Nhìn sôïi giaây xích nghieán treân lôùp xi maêng vöøa khoâ chöa leân nöôùc cuûa chieác caàu, caøng thaám thía lôøi nhaïc cuûa Mieân Ñöùc Thaéng “Ñaïn Nga, Ñaïn Myõ, Ñaïn Taøu: Ñem gieát ngöôøi Vieät Nam!”. Sö ñoaøn Theùp baûo veä coá ñoâ ñöôïc thaønh laäp goàm nhöõng nam sinh vieân vaø nam hoïc sinh voán raát kinh nghieäm trong vieäc ñieàn ñôn xin hoaõn dòch! Ngaøy trieån laõm chieác xe taêng T-54 nhö moät chieán lôïi phaåm, theo leänh ñoïc treân ñaøi phaùt thanh Hueá, sö ñoaøn Theùp ñaõ thöïc thi chæ thò ñi daøn chaøo ñoâng ñuû goàm maáy chuïc maïng loe ngoe khoâng haøng nguõ vaø khoâng coù caáp chæ huy. Traùi laïi, thaønh phaàn thöôøng daân, thôï thuyeàn vaø caùc em hoïc sinh trung hoïc chæ môùi nghe tin ñaõ tham döï raát ñoâng, ñi chaät ñöôøng chaät saù. AÙo traéng nöõ sinh treân caây caàu môùi bay bay. Caàu Baïch Hoå Ñöùng treân caàu soâng Höông nhìn caây Thoâng Moät thaáy roõ hôn moät tí. Roõ hôn moät tí thoâi, chöù hai maét cay cay, chaân caúng teâ teâ ñôùn saàu trong troøng noâ leä. Gioù ôû caàu Soâng Höông cuõng loàng loäng nhö gioù treân caàu Baïch Hoå, duy maët nöôùc thieáu veû xanh reâu. Caàu Baïch Hoå bít loái höôùng nam. Ui chao, caû ba caây caàu lôùn ngang qua soâng Höông ñeàu traéc trôû quaëc queïo giao thoâng. Rieâng caàu saét Baïch Hoå vôùi hai laèn ñöôøng saét xe löûa thaúng bon phuû ngang qua moät lôùp caàu

Loøn ñen thuûi ñen thui. Heä thoáng nhaø maùy nöôùc thaønh phoá Hueá xaây treân baõi noåi coù teân laø Coàn Daõ Vieân vôùi boàn chöùa nöôùc cao ngaát loøng thoøng toå ong maät daäp dình muøa haï hay eùn reùo muøa xuaân. Ñi boä qua caàu Baïch Hoå nghe sao rôøn rôïn. Tieáng neïp goã gaùc caàu long ñinh phaäp pheành ñaùnh vaøo khung truï saét khi coù chieác xe chaïy qua nghe reàn ró ñau thöông nhö tieáng than cu��a maáy coâ maát tình yeâu hay maáy anh maát tình nöôùc. Caây Thoâng Moät Treân caàu Baïch Hoå, nhìn veà phía taây khoaûng khoaùt, caây Thoâng Moät phong söông thaúng taép, taïo theâm söï huøng vó cho söôøn nuùi Caåm Keâ, muoân ñôøi laøm chöùng cho moái tình môû nöôùc naêm xöa ñeå ngaøy ñeâm ngaém nhìn leã vaät naïp thaùi naïp tröng, do ñoù tuy Thoâng Moät tuoåi ñôøi cho daãu choàng chaát haøng chuïc haøng traêm theá kyû, nhöng tuoåi tình yeâu tính ñeán nay thoâng cho gioûi cuõng chöøng ñoä chöa tôùi taùm traêm naêm. Thoâng ñöùng treân nôù, chöa chaéc ñaõ nhìn thaáy ta döôùi ni haøng ngaøy chieâm ngöôõng söï huøng traùng sieâu nhieân thoaùt tuïc cuûa thoâng. Chieâm ngöôõng ñeå maø caâm maø nín, aâm thaàm giöõ laáy moái caûm hoaøi laâng laâng laïc loõng. Y nhö Nguyeãn Bænh Khieâm ngaøy xöa nhaøn taûn an cö taïi Baïch Vaân Am quaïnh queû taâm söï vôùi naøng thô “Bui moät mình ta, khen ta höõu tình”, ngaøy nay, thu mình trong oác ñaûo “moät chaéc” cuõng ñaët baøy ngôïi khen caây Thoâng Moät ñìu hiu, laïi daùm caû gan cho raèng caây Thoâng Moät beân söôøn nuùi Caåm Keâ troâng sang troïng hôn thaùp Phöôùc Duyeân baûy taàng cuûa vua Thieäu Trò cho xaây tröôùc chuøa Thieân Muï. Sang troïng vì soáng ñoäng thieân nhieân, hoøa haøi cuøng vuõ truï, trong khi thaùp Phöôùc Duyeân chæ laø thöïc theå cuûa baûy lôùp baøn thôø phuï theâm cho moät ngoâi chuøa mang naëng chöùng tích thôøi môû nöôùc veà phöông Nam cuûa Chuùa Nguyeãn vôùi huyeàn thoaïi Muï Nhaø Trôøi naêm traêm naêm tröôùc. Trong khi Goø Haø Kheâ coù cô duyeân chöùng kieán roài traàm tö ghi nhôù haøng chöõ

Trang 23


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá mang yù nghóa saám truyeàn veà cô nghieäp chuùa Nguyeãn xöù Ñaøng Trong cuûa moät dò nhaân ngoài thuyeàn vôùi Quoác chuùa Nguyeãn Phuùc Chu trong moät ñeâm traêng thanh gioù maùt, thì Caây Thoâng Moät trong buoåi xa xöa vaãn ngaém nhìn coá ñoâ Phaät Theä cuûa Chieâm Thaønh töø thuôû khai sinh cho ñeán hoài hoang pheá, maát daáu vôùi thôøi gian. Tröôùc beán Haø Kheâ, sau moät ñeâm khoâng nguû haøn huyeân theá söï, dò nhaân döï ñònh caùo töø tröôùc khi trôøi saùng. Chuùa Nguyeãn coá caàm nhöng chaúng khöùng, beøn raùng hoûi theâm veà vaän meänh sôn haø xaõ taéc, dò nhaân khoâng traû lôøi, chæ duøng saøo vieát treân maët nöôùc Höông Giang phaúng laëng muø söông naêm chöõ ñeå ñôøi. Chaân saøo khoâng rôøi maët nöôùc, neùt chöõ theo loái loøi toùi cuûa dò nhaân thoaùng qua nhö ñieän aûnh trong maáy saùt na theo loái truyeàn taâm, nhöng Quoác Chuùa cuõng ñuû linh maãn nhaän chaân ra naêm chöõ Baùt Theá Hoaøn Trung Ñoâ. Chuùa ñoøi giaûi thích, dò nhaân traû lôøi laø thieân cô baát khaû laäu. Thaû noùn laøm thuyeàn, dò nhaân töø bieät. Hình boùng dò nhaân sieâu thoaùt phieâu boàng treân chieác noùn laù mong manh daàn daàn maát huùt trong laøn söông sôùm, ñeå laïi cho Quoác Chuùa noãi baâng khuaâng thöông tieác tröôùc canh chia xa. Tieáng chuoâng ban mai treân chuøa Thieân Muï voïng xuoáng, caûnh theá thô moäng hôn beán chuøa Haøn Sôn ô phía ngoaïi thaønh Coâ Toâ vaãn haèng ñöôïc truyeàn tuïng trong thô vaên Trung Quoác, nhöng Ñieáu Ñaøi tröôùc beán Haø Kheâ böõa ni Chuùa chaúng caëp thuyeàn vì Chuùa thaáy hai chöõ Ñieáu Ñaøi töùc laø choå chuùa ñaäu thuyeàn khi vieáng caûnh chuøa, dieãn noâm laø Ñaøi Thaêm Vieáng nay töø cuoäc ñaøm ñaïo baøn theá söï vôùi dò nhaân, laïi mang theâm yù nghóa Ñaøi Thöông Nhôù cho troïn nghóa hai chöõ Ñieáu Ñaøi. Chuùa vaãn coøn quaù nhieàu vaán ñeà ñeå hoûi trong vieäc thöïc thi giaác moäng lôùn cuûa ngöôøi cho xöù Ñaøng Trong, nay laïi coù lôøi tieân ñoaùn dôøi ñoâ cuûa dò nhaân khieán Chuùa theâm höøng chí. Ngaãm nghó cho cuøng, ñòa theá Phuù Xuaân coù roàng vaøng tieàm phuïc, vöõng beàn nghieäp lôùn laâu daøi, ñuùng laø choã ñeá ñoâ. Chuùa laø ñôøi thöù saùu, coøn hai ñôøi nöõa, töùc laø chaùu noäi cuûa Quoác Chuùa seõ trôû laïi Trung Ñoâ öùng theo lôøi cuûaa dò nhaân. Phaûi ra ñi roài môùi coù trôû veà. Nhöng ñi moâ ñaây? Tieân phuï naêm ñôøi döïng xöù

Trang 24

Ñaøng Trong, khoâng theå naøo moät sôùm moät chieàu boû ñi ñaønh ñoaïn? Phuû Chuùa ñaàu tieân tieâu sô ngoaøi AÙi Töû, dôøi laàn voâ Phöôùc An, Kim Long roài an ñònh Phuù Xuaân. Laêng Mieáu tieân hoaøng cuõng boán ñôøi choïn vuøng Caåm Keâ, Höông Traø an taùng. Trieàu nghi laïi vöøa theo Baéc Quoác Trung Hoa theo söï höôùng daãn cuûa Thieàn sö Thích Ñaïi Saùn maø saép ñaët ñöôøng ngoâi phaân chia thöôïng haï quy cuû. Söù thaàn sang Trung Hoa maø Quoác Chuùa chuùa sai ñi ñoä naøo, nay vöøa trôû veà, hieàm moät noãi phuùc ñöùc trieàu Leâ ñang coøn thònh, chuùa Trònh khí theá vaãn ñaéc thôøi, nhöng cho duø lôøi caàu phong khoâng ñöôïc nhö yù, Chuùa vaãn cho choïn ngaøy hoaøng ñaïo, döïng ñaøn caùo theä ñaát trôøi töï xöng Quoác Chuùa xöù Ñaøng Trong, toû baøy chí lôùn, döï truø ñoäc laäp oai huøng moät coõi. Vieäc trò vì tuøy thôøi öùng bieán, ngaém thaáy theá ñaát Baùc Voïng tuy bình hoøa nhöng phong thuûy taùm phöông trieàu mieáu, keû döïng nöôùc nhö Quoác Chuùa khaû dó taïm duïng nhaát thôøi, coù theå giaû duøng laøm phuû, chôø ngaøy trôû laïi Trung Ñoâ. Chæ naêm chöõ ñôn sô maø laøm baän loøng Quoác Chuùa vaø toán khoâng bieát bao nhieâu nhaân coâng tieàn cuûa xaây theâm phuû theâm ñeàn laøm caûnh. Teân Baùc Voïng nghe ra thaâm thuùy chöù khoâng deã daøng yù nghóa nhö hai chöõ Haø Kheâ voán döïa vaøo giôùi ranh soâng laïch maø ñaët teân cho moät caùi goø. Phuû Baùt Voïng nay ñaõ hoang pheá maát heát daáu tích, chìm vaøo queân laõng. Ngöôïc laïi, treân trieàn nuùi Caåm Keâ, caây Thoâng Moät vaãn ngang taøng ngaïo ngheã tröôùc söï theá ñoåi dôøi. Töø dieãn bieán xa xöa, taïm keå töø thôøi Ñoaøn Nhöõ Haøi trong söù maïng nhaän leã vaät naïp tröng cuûa Cheá Maân daãn cöôùi Huyeàn Traân Coâng Chuùa ñeán nhöõng ngaøy hoang taøn ñoå naùt cuûa bieán coá Teát Maäu Thaân huynh ñeä töông taøn, caây Thoâng Moät aâm thaàm laøm chöùng. Nuùi Caåm Keâ, caùi teân nghe hay chi laï. Thoâng thöôøng maø giaûi thích, Caåm nghóa laø gaám, Keâ nghóa laø gaø. Caåm Keâ laø con gaø gaám! Nghe ra cuõng thoâng, phuïc taøi ngöôøi giaûi thích raát chi laø Haùn roäng! Tuy nhieân, hay thì hay thieät nhöng treân coõi ñôøi naøy ít


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ai troâng thaáy con gaø gaám bao giôø! Gaám coù nhieàu loaïi, töø gaám nhò theå leân tôùi gaám thaát theå. Con gaø gaám coù bao nhieâu maøu? Caåm Keâ laø thö keâ hay huøng keâ, töùc thuoäc gaø troáng hay gaø maùi? Thôøi ñaïi nhieãu nhöông, caùi thôøi maø saâu boï leân laøm ngöôøi, caû gan söûa lôøi oâng cha truyeàn laïi thaønh thöû goïi gaø troáng laø gaø ñöïc vaø gaø maùi laø gaø caùi cho ra caùi veû raát möïc vaên minh thôøi thöôïng thì noùi maáy cuõng khoâng ngaï, chaáp traùch maàn chi cho maát coâng, uoång lôøi Thaùnh Khoång tröôùc chuyeän baù vô Haïng Thaùc. Theo lôøi oâng laõo nhaø queâ, ngu ngô hôn Coå Taåu, thì Caåm Keâ chæ coù nghóa laø con gaø röøng, tuïc goïi laø con gaø loâi, boä maõ raèn ri naâu xaùm ñen boâng, moû vaøng chaân vaøng, cao caúng daøi gioø, chaïy nguùc nga nguùc ngaéc nhö con gaø coà, theâm boä loâng môùi ngoù thaáy ñaõ maát caûm tình. Phaûi chi con gaø loâi coù boä loâng troâng hueâ daïng nhöng saùng suûa nhö boä loâng cuûa con gaø noå, nhìn qua coøn ñôõ ñôõ, may ra cuõng coù veû lieân quan ñeán hai chöõ caåm keâ quyeàn quyù cao sang. Ñaèng naøy, dung nhan ñaøo vao cuù voï, y nhö em Toá Nöõ Thò Yeán Tuyeát coù laøn da traéng hôn cuïc than vì suoát ngaøy maõi lo mang duõi ñi duõi caù, hoaëc xaùch noø ñi noø toâm moâ döôùi mieät soùng nöôùc phaäp pheành cuûa Phaù Tam Giang. Cöù nhö truyeàn thuyeát, ai nuoâi ñöôïc gioáng gaø naày trong nhaø thì traùnh ñöôïc hoûa tai. Theo saùch thuoác thì Caåm Keâ khí bình, vò ngoït, hôi ñoäc. Ai coù ñieàu kieän aên nhieàu thòt Caåm Keâ thì seõ taêng söï khoân ngoan. Nuùi Caåm Keâ linh khí quy veà neân ñaát nuùi coù ñuû caû naêm maøu, xöùng choã cho Vua Minh Maïng xaây laêng. Nuùi Caåm Keâ dòch ra nghóa tieáng An Nam laø nuùi gaø loâi, nhöng ngöôøi Hueá mình khoâng duøng vì teân nuùi gaø loâi nghe khoâng hay. Phaûi goïi laø nuùi Caåm Keâ môùi ñeïp ñeå ñöùng moät beà vôùi nuùi Kim Phuïng doác ngöôïc cheo leo. Cho duø lôøi goïi teân caây Thoâng Moät treân söôøn nuùi gaø loâi nghe thieät deã thöông nhö ñoïi nöôùc cheø om cuûa maáy ngöôøi cuoác ñaát trong buoåi tröa thaùng taùm naéng naùm traùi böôûi, thì vaên chöông bình daân cuõng naêm ñöôøng baûy loái, y nhö ñoïi nöôùc cheø, tuy cuøng moät thöù,

nhöng Quan Thöôïng, Cuï Ngheø thì goïi laø nöôùc cheø queát, coøn nhö khi mang voâ trong ñieän Phuïng Tieân daâng Ngaøi Ngöï thì phaûi goïi laø Baøo AÛnh Traø theo nhö chæ duï cuûa vua Minh Maïng cho toû veû cao sang. Caây Thoâng Moät muoân ñôøi vaãn goïi laø caây Thoâng Moät, raëc noøi tieáng Vieät bình dò thaân thöông, khoâng röôøm raø vaên töï noï kia caùc thöù. Töø thôøi khai quoác, caùc chuùa caùc vöông ñeàu goïi laø caây Thoâng Moät. Sau thôøi Gia Long döïng nöôùc, caùc vua, caùc meä cuõng goïi laø caây Thoâng Moät. Baây chöø, ai cuõng goïi laø caây Thoâng Moät khi noùi veà caây thoâng ñaïi coå thuï moïc ñöùng leû loi moät chaéc treân nuùi Caåm Keâ huøng vó. Caây Thoâng Moät soi boùng nöôùc soâng Thôm, göûi taâm söï theo maây chieàu laõng ñaõng. Moät mình moät coõi, cho duø thôøi theá ngaõ nghieâng, caây Thoâng Moät vaãn aâm thaàm ñöùng ñoù. Sau khi vua Minh Maïng xaây xong laêng, nuùi Caåm Keâ bò ñoåi teân laø Hieáu Sôn cho hôïp vôùi Hieáu Laêng cuûa nhaø vua. Thieäu Trò nguyeân nieân, vua cho xaây mieáu thôø Hieáu Sôn Thaàn Töø. Tuy nhieân veà sau, ngöôøi ta vaãn cöù goïi laø nuùi Caåm Keâ, coøn Hieáu Sôn hay Nuùi Hieáu chæ duøng trong heä thoáng haønh chaùnh, trích luïc, baèng khoaùn hay vaên teá haøng naêm. Teân Caåm Keâ nghe hay bieát maáy, nuùi chaïy laøi laøi xuoáng gaàn bôø soâng Thôm boãng nhieân ñoät khôûi leân theâm moät hoøn nuùi Höông Uyeån troøn trónh deã thöông nhö caùi cheùn ngoïc, nhìn xuoáng vöïc saâu khoâng ñaùy. Thôøi xa xöa, Quoác Chuùa Nguyeãn Phuùc Chu sau khi dieät Chieâm Thaønh, laáy noát phaàn ñaát cuoái cuøng cuûa ngöôøi Chieâm ñaët laøm Thuaän Phuû, töùc laø phuû Bình Thuaän baây giôø, ñaõ ñöa vò vua cuoái cuøng cuûa Chieâm Thaønh laø Baø Tranh cuøng moät soá trung thaàn cuûa vua Chieâm ra giam taïi ñeàn Haøm Long tuïc danh laø ñieän Hoøn Cheùn treân söôøn nuùi Höông Uyeån. Trieàu Minh Maïng, vua cho söûa roäng theâm phía tröôùc, duøng thôø sôn thaàn nuùi Höông Uyeån. Töø Höông Uyeån, nhìn cheânh ra höôùng baéc laø Phuù Xuaân, ñoän Thaønh Loài chaán ngang khuùc giöõa, coå thaønh Phaät Theä

Trang 25


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá hoang taøn! Nuùi Höông Uyeån lieân heä vôùi vua Ñoàng Khaùnh thaân thieát trong vieäc caàu ñaûo thaàn linh. YÙ chöøng traùnh teân Gia Long vaø Haøm Nghi, vua Ñoàng Khaùnh caûi teân Haøm Long thaønh Hueä Nam, saéc thôø Tieân Y Thaùnh Maãu ba baø, Quan Thaùnh Ñeá Quaân cuøng taù thaàn saùu vò Sôn Tinh Thuûy Tinh. Teân töï daøi doøng, goïi taét laø Thieân Y A Na vaø thaàn Thuûy Long, leä haøng naêm coù röôùc baèng leân ñoàng nhaûy voït. Nuùi Höông Uyeån caûi thaønh Ngoïc Traûn Sôn. Nuùi Ngoïc Traûn ngöôøi ta vaãn goïi, ñieän Hueä Nam teân chöõ saéc phong, traûi bao kinh bieán, teân Hoøn Cheùn laïi keâu nhö cuõ. Hôn naêm traêm naêm tröôùc ñeâm kyø ngoä giöõa dò nhaân vaø chuùa Nguyeãn, cuõng ñaõ coù moät ñeâm khoâng nguû cuûa caû maáy ngaøn ngöôøi beân ñoâi bôø soâng Thôm. Coù theå caây Thoâng Moät khoâng ñeå yù tôùi naêm chöõ Baùt Theá Hoaøn Trung Ñoâ treân maët nöôùc soâng Thôm tröôùc goø Haø Kheâ ñoä naøo, nhöng caây Thoâng Moät ñaõ laøm chöùng beân caïnh ñaøi Minh Öôùc, nhìn xuoáng hai ñòa danh Phaät Theä vaø Haø Kheâ ngaên caùch bôûi doøng soâng Thôm. Troáng ñieåm canh roän raõ trong aùnh ñuoác baäp buøng. Hai beân bôø lao xao roän raõ trong vieäc ñaép ñoài. Goø Haø Kheâ vöôn cao, moïc nhanh nhö naám. Goø Phaät Theä ì aïch laàn hoài. Ngöôøi Hôøi thua cuoäc, boû nöôùc xuoâi nam. Ñoän Thaønh Loài sau moät ñeâm troài daäy, nhöng chaúng aên thua. Goø Haø Kheâ saäp xuoáng, khung söôøn tre ñaùnh daáu lôøi theà. Caây Thoâng Moät vaãn laëng yeân nhaøn taûn. Ñôøi sau keå laïi döôùi luõy tre xanh, chuyeän giaønh ñaát vui töôi thuù vò. Söû gia Traàn Troïng Kim khoâng coù dòp ñeå nghe, neân cöù thaéc maéc khoâng hieåu taïi laøm sao khi quaân Vieät tieán vaøo thì quaân Chieâm cöù boû ñaát maø ñi? Ñeàn Voi Reù Ñoän Thaønh Loài sau ñoài Long Thoï vôùi laêng moä ngöôøi Hôøi hoang pheá chaúng ñeøn höông nhöng ai cuõng traùnh neù vì huyeàn thuyeát ma lai ruùt ruoät. Töø ñoän Thaønh Loài tröïc chæ höôùng ñoâng veà tôùi phoá Hueá khoaûng baûy caây soá, nhöng laï chöa teà, maáy ai leân

Trang 26

chôi ñoän? Ñoän Thaønh Loài trô truïi theo truïc baéc nam. Söôøn phía ñoâng thoai thoaûi, nhìn xuoáng Hoå Quyeàn. Chaân ñoän aâm u moà maõ Vieät Chaøm laãn loän. Cuoái chaân ñoän phía nam laø doác Phöôøng Ñuùc, leân thaúng xoùm Raãy, Voïng Caûnh, Khieâm Laêng, hoaëc thaû doác xuoâi veà nhaø doøng vaø nhaø thôø Phöôøng Ñuùc, beán ñoø chôï Mai. Saùt chaân ñoài Long Thoï, hoà Con Voi Reù vuoâng vöùc, nguyeân laø khu vöïc ñaøo ñaát ñaép ñoän Thaønh Loài thôøi Coâng Chuùa Huyeàn Traân môû nöôùc maø thaønh. Ñoài Long Thoï daùng nhö baùt uùp, tröôùc loõm sau troøn. Lôùp thoâng xanh vi vuùt laïc loaøi. Phía ñoâng nam ñoài Long Thoï laø ñeàn Con Voi Reù. Theo chuyeän keå, con voi tuy bò haøng traêm muõi teân, haøng chuïc muõi giaùo, dao ñaâm kieám cheùm naùt nhöø, cuõng raùng ñöa chuû töôùng thöông vong veà tôùi nôi an toaøn môùi ngaõ guïc. Chaúng nhöõng theá, tröôùc khi vónh bieät chuû töôùng, voi ñaõ reù leân töøng hoài thaûm thieát toû baøy tình nghóa chuùa toâi. Chuû töôùng cho laäp ñeàn thôø con voi coù nghóa. Thôøi ñaïi xa xöa, chaúng roõ trieàu naøo, chuû töôùng teân chi, cuõng nhö traän chieán vôùi ai. Tuy nhieân, phaûi coù tích môùi dòch neân tuoàng, neáu khoâng thì maàn chi coù ñöôïc caùi maõ voi vaø ñeàn thôø ñeå nhaân gian truyeàn khaåu vaø caùc vieân quaûn töôïng sau naøy tuy ñaõ thaát thôøi cuõng cöù xuaân thu nhò kyø teá vieáng. Coång vaøo ñeàn con voi reù goàm möôøi saùu baäc caáp, ba cöûa, moät laàu. Phía tröôùc ghi Nghieâm Nhöôïc Laâm (嚴 若 臨 coù nghóa laø Veû trang nghieâm thuaän vôùi ñieàu treân soi xeùt**) gaén gheùp baèng maûnh saønh. Ñeàn Voi Reù coù ñeán hai caùi maõ voi. Caùi maõ thöù nhaát coù taám bia ñaù khaéc boán chöõ “OÂ Long Töôïng Moä” (烏 龍 象 墓). Caùi maõ thöù hai choân con voi moät ngaø döôùi trieàu Thaønh Thaùi, nay chaúng coøn bia. Theá söï ngaõ nghieâng, Ngaøi Ngöï baøy nhieàu troø chôi tai quaùi ñeå che maét giaëc Taây nhö baøy troø buoân baùn trong cung roài giaû giaän chaët tay baø phi, hay cho voi moät ngaø ñaáu vôùi coïp ba chaân taïi Hoå Quyeàn vaøo naêm Thaønh Thaùi thöù 15 (1903), heïn raèng con vaät naøo thua phaûi


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá mang aùn töû. Voi ñoäc chieác thaát theá, bò coïp ba chaân phuû ñaàu, thaéng baïi phaân chia roõ raøng: coïp thaéng voi thua. Quaûn Töôïng daãn voi tôùi tröôùc ngöï ñaøi, voi quyø phuïc, ngöôùc nhìn leân chín beä, voøi uoán ngöôïc ñaäp vaøo tröôùc traùn, thôû phì phì nhoïc meät vaø nöôùc maét chaûy roøng roøng. Ñöùc vua vöøa thôû daøi, vöøa noùi: “Thöông thì thöông, nhöng leänh ñaõ ban ra thì phaûi giöõ”, phaùn xong, ruùt suùng luïc baén thaúng vaøo mieäng voi ñang haù ra. Vieân ñaïn chì trong taàm baén raát gaàn, xuyeân qua maïng khaåu caùi, chui toït vaøo tieåu naõo cuûa voi chæ to baèng naém tay ngöôøi lôùn. Voi khoâng ngaõ guïc ngay, laûo ñaûo chaïy ra khoûi ñaáu tröôøng Hoå Quyeàn, höôùng veà ñeàn voi phuïc, nhaøo xuoáng hoà, reù reân moät hoài roài taét thôû. Vua Thaønh Thaùi cho choân voi moät ngaø beân caïnh ngoâi maõ voi cuõ trong khuoân vieân ñeàn Voi Reù thôø chung, laïi cho moät nöôøng haàu töø phuû Thoaïi Thaùi leân thuû ñeàn. Khaåu suùng luïc hi höõu baén cheát caû voi cuûa Ngaøi Ngöï sau naøy laïi coù dòp laáy maïng oâng quan coi Toân Nhaân Phuû nhöng chôi troø giaùn ñieäp nhò truøng cöù laån quaån thoïc gaäy baùnh xe, khoâng nhöõng cam taâm baùn ñöùng doøng hoï toân toäc cho keû thuø, laïi coøn nhaän laõnh söù maïng naèm vuøng thoâng tin noäi öùng cho thöïc daân Phaùp ñeå quaân thuø deã daøng coù theâm lyù do chaø ñaïp daân toäc, taøn phaù queâ höông Vieät Nam voán ñaõ laâm vaøo tình traïng khoán cuøng noâ leä. Ngaøy xöa, Toân Thaát Thuyeát coù ngöôøi chaùu goïi baèng chuù, cuøng nhaän phaàn trong möu ñoà ñaïi söï, lôõ bò Phaùp baét. Treû ngöôøi non daï, laïi bò tra taán daõ man, khoâng ñuû baûn lónh quaät cöôøng chòu ñöïng neân môùi khai ra coù lieân heä vôùi Thuyeát. Thöïc daân cho daãn ñeán, vöøa nghe keâ laø keû phaûn loaïn, Thuyeát tuoát göôm cheùm ñaàu ñöùa chaùu thaát thôøi tröôùc maët thöïc daân Phaùp. Cheùm xong, Thuyeát baûo raèng chaúng bieát noù laø ai, vaø duø sao ñi nöõa, Thuyeát ñaõ tröø xong moät thaèng phaûn loaïn. Ngöôøi Phaùp bieát roõ, thaàm khen Thuyeát quyeàn bieán trí traù gieát ngöôøi dieät khaåu phi tang. Sau naày, Vua Thaønh Thaùi bò thöïc daân keát toäi maát bình thöôøng, khoâng ñuû söùc caàm quyeàn buoäc phaûi thoaùi vò. Vieân

ñaïn chì cuûa nhaø vua ñöa oâng chuù loän gioáng veà chôi mieàn taây caûnh laø moät trong nhöõng lyù do bò eùp buoäc töø giaû ngai vaøng. Ñeàn Voi Reù khoâng coù trong ngaïch töø ñieån töø mieáu teá töï, neân chaúng ñöôïc noäi thò chöng quaû phaåm thaép ñeøn höông, nhöng haøng naêm vaãn ñöôïc caùc ngöôøi coøn soùt laïi trong ba veä Kinh Töôïng ngaøy tröôùc laø Kinh Töôïng Xöôûng trong Kinh thaønh, Kinh Töôïng Kim Long vaø Kinh Töôïng Döông Xuaân ñeøn höông baùi vieáng. Maáy oâng Chöôûng Veä, Veä UÙy, Phoù Veä Uyù, laø caùc caáp chæ huy cho ñeán maáy oâng Quaûn Töôïng haøm chaùnh hoaëc toøng cöûu phaåm goïi taét laø oâng Cöûu, moïi laàn vaãn thöôøng naøi voi ra taém ôû Beán Töôïng tröôùc cöûa Ñoâng Ba, tröôùc cuûa Nhaø Ñoà sau naøy tuïc danh laø Beán Ñoø Tröôøng Suùng töùc laø Beán Caây Me, vaø moät beán ôû Döông Xuaân baây chöø laâu ngaøy maát daáu, Xuaân Thu hai ñoä, tuï taäp naêm ba ngöôøi aâm thaàm laïc loõng trong xaõ hoäi maø thanh nieân thì maëc doà taây, huùt thuoác thaúng, ñaàu chaûi bôùp, ñi xe bình bòch, coøn thanh nöõ thì öa caét toùc ngaén, mieäng toâ ñoû toeø loe nhö loã ñít gaø, sôï maøu thuoác xæa raêng ñen nhöng nhöùc thaám ñaäm nöôùc traàu, cuøng muøi sôïi thuoác laù ngang voø vieân aên gheùm. Maáy oâng cöïu quaûn töôïng naøy meänh danh cho moät soá nhöõng “ngöôøi xöa”, kín ñaùo heïn nhau tröôùc doác Hoå Quyeàn. Gaëp nhau, hoï chaøo hoûi nhoû nheï chæ vöøa ñuû cho nhau nghe, khoâng muoán cho baøng quan thieân haï bieát giaây phuùt traøn ngaäp höông xöa trong Töôïng Xöôûng phía taây ñieän Thaùi Hoøa, tuy bieát raèng coù vua treân chín beä nhöng suoát ñôøi hoï chaúng heà troâng thaáy long nhan. Hoï ñöùng ñoù nhöng taùch rieâng moät coõi, chôø ñeám ñuû ngöôøi nhö ñaõ heïn, xong cuøng nhau leân doác Hoå Quyeàn. Y phuïc nhö nhau: khaên ñoùng chænh teà, aùo daøi ñen thaúng thôùm haøng nuùt xöông kheùo goït chaïy voøng, quaàn vaûi quyeán traéng vuoát hoà saéc caïnh soáng ñao, chaân ñi ñoâi guoác moäc vaøng ngaø môùi tinh theâm lôùp ñôïn voû xe kheùo goït. Tay caép duø, tay naûi höông hoa quaû phaåm leân ñieän cuùng Ngaøi. Keå töø khi hoà con Voi Reù ñöôïc daân laøng Nguyeät Bieàu veùt laïi ñeå nuoâi caù Xaõ Hoäi Chuû

Trang 27


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Nghóa sau Ñaïi Thaéng Muøa Xuaân naêm 1975, ñeàn Voi Reù khoùi höông vaéng laïnh, ñìu hiu coâ quaïnh nhö nöôùc hoà khoâng caù loäi beân teâ ñöôøng. Hoå Quyeàn baây chöø cuõng hoang pheá, truùc tre caûn loái ra voâ, coû daïi hoa hoâi moïc traøn noäi ñòa. Mieáu Chieâm Thaønh Cheânh cheách Hoå Quyeàn laø mieáu Quoác Vöông Chieâm Thaønh voán ñöôïc vua Minh Maïng cho xaây treân neàn cuõ Thaønh Loài thuoäc coá ñoâ Phaät Theä vaøo naêm thöù 14 (1833), laïi cho quan vaên haøng tam phaåm theo leä xuaân thu nhò kyø teá höôûng. Mieáu cheá goàm moät toaø nhaø ba gian, vaùch voâi, lôïp ngoùi, cöûa coät goã mít. Chung quanh xaây töôøng gaïch, troå moät cuûa troâng ra hoà Con Voi Reù. Naêm Thaønh Thaùi thöù 15 (1903), vua cho truøng tu cuøng luùc xaây moä con voi moät ngaø keá caän. Keå töø ngaøy Vua Baûo Ñaïi thoaùi vò, mieáu Chieâm Thaønh do moät meänh phuï ngöôøi Chaøm troâng coi, tuïc danh laø Muï Hôøi. Haøng ngaøy, Muï Hôøi vaãn xuoáng ñi chôï Hoå Quyeàn töùc laø chôï Nguyeät Bieàu sau goïi laø chôï Long Thoï. Trong y phuïc ngöôøi Chaøm haøng quyù toäc, maøu hoàng tím baïc vaø maøu xanh luïc chen nhau töøng lôùp quaán thaét loän quanh. Muï Hôøi ñi thieät thong thaû, chaúng theøm nhìn ai vaø cuõng chaúng noùi chuyeän vôùi ai. Voùc daùng nhoû nhaén, moãi böôùc ñi xeânh xang laù phöôùng khieán hoïc troø tröôøng Nguyeät Bieàu cöù töôûng muï leân ñoàng. Muï giaø thieät giaø, nhöng khoâng ai bieát muï teân thieät laø chi vaø tra bao nhieâu tuoåi. Tay Muï Hôøi ñeo thieät nhieàu voøng vaøng maø chaúng ai daùm mua khi muï daïm baùn vì sôï raèng muï seõ cho con ma Hôøi theo veà taän nhaø, nuùp ngoaøi goác cau chôø ñeâm khuya voâ nhaø huùt maùu. Muï Hôøi laø ngöôøi Chaøm thuoäc haøng quyù toäc duy nhaát coøn soáng soùt trong vuøng ñaát nöôùc Thöøa Thieân. Khi muï cheát vaøo muøa ñoâng naêm 1959, quan taøi coù baùnh xe vaø laêng muï coù toaïi ñaïo ñöôïc xaây saün töø thôøi moâ moâ xöa laéc xöa lô, neân raát tieän cho nhaân vieân xaõ trong vieäc an taùng trong muøa möa daàm haøng thaùng.

Trang 28

Ngöôøi trong laøng Nguyeät Bieàu baøn taùn vieäc ñaùm tang Muï Hôøi choân beân ni phía sau ñoài Long Thoï, ñoàng thôøi cuõng xoân xao veà vieäc Caäu Caån vôùt chuoâng chuøa Thieân Muï tröôùc vöïc thaúm Höông Giang phía beân teâ döôùi chaân goø Haø Kheâ. Baøn taùn chöa nguoâi, caû vaø laøng laïi coù dòp töï haøo veà vieäc chuøa khuoân Döông Bieàu caïnh ñoài Long Thoï hoaøn taát vieäc ñuùc chuoâng lôùn cho chuøa Xaù Lôïi trong Nam. Tín höõu trong Nam thieät thaûo, buoåi saùng ñoå khuoân, vaøng baïc nöõ trang mang treân ngöôøi ñöôïc thieän nguyeän thaùo ra cuùng döôøng taïi choã saép töøng maâm tröôùc khi thaû theâm vaøo noài naáu. Khuoân bò noå laàn ñaàu khieán ngöôøi ta baøn taùn laø khuùc cuûi naáu loø ñoàng khoâng tinh khieát vì ñeå caïnh chuoàng heo. Ñoå khuoân laàn thöù hai thaønh coâng myõ maõn. Ñoaøn Phaät töû thænh chuoâng hôùn hôû theo ñöôøng boä vaøo Nam, chaúng ai theøm ñeå yù caùch ñaøng sau chuøa khuoân Döông Bieàu maáy traêm thöôùc, coù moät ngöôøi Chieâm Thaønh chaân chính cuoái cuøng vöøa nhaém maét xuoâi tay ñeå ñoäng taâm boá thí cho vaøi caâu kinh caàu sieâu tònh ñoä. Laêng cuûa muï Hôøi döôùi chaân ñoän Thaønh Loài. Laêng khoâng to laém, khaùc vôùi laêng ngöôøi Vieät vì loái kieán truùc coù nhieàu buùt thaùp vaø naám moä trong laêng veû vôøi kieåu caùch, laïi cao tôùi ñaàu ngöôøi. Phía taây ñoän Thaønh Loài doác thaúm, maáp meù daõy nuùi ñaù voâi chaïy thaúng moät doïc vôùi ñoài Long Thoï mang teân laø Tieåu Tröôøng Sôn tuïc danh laø Nuùi Nguyeät Bieàu. Teân Nuùi Nguyeät Bieàu maëc duø coù ghi trong Ñaïi Nam Nhaát Thoáng Chí, cuoán Thöøa Thieân Phuû, taäp thöôïng, nhöng trong thöïc teá, chaúng maáy ai bieát ñeán teân naøy! Nuùi Nguyeät Bieàu baét ñaàu töø goø Long Thoï, keùo voâ tôùi ñaäp Coàn Caên, quanh ngöôïc theo doøng soâng leân cho tôùi Ñaøi Voïng Caûnh tröôùc Khieâm Laêng cuûa vua Töï Ñöùc. Khe Thoï Vöïc baây chöø caïn xôït, nhieàu ñoaïn phaúng phiu nhaän chaúng ra, hieän thôøi hình aûnh roõ raøng nhaát laø choå coøng queo uoán löôïn moät khuùc döôùi chaân ñoài, tre truùc buïi luøm chuoái lau daøy ñaëc. Nhaéc ñeán teân khe Thoï Vöïc nghe laï hoaéc, chöa töøng nghe tieáng cuõng nhö chöa heà ngoù choä. Khe Thoï Vöïc laø caùi gioáng chi? Hoûi quanh hoûi quaån,


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ai cuõng laéc ñaàu khoâng bieát. ÖØ, thì cho duø tuïi chuùng meàn khoâng bieát thì thoâi, nhöng Caây Thoâng Moät treân teâ chaéc haún ñaõ thaáu roõ ngoïn ngaønh veà caùi khe phía taây döôùi chaân ñoài Long Thoï coù caây caàu saét nhoû laùt vaùn baéc ngang noái lieàn con ñöôøng caùi laøng Nguyeät Bieàu. Ñoài Long Thoï Tröôùc caùi thôøi coù teân nuùi Caåm Keâ, caây Thoâng Moät ñaõ thaáy ñoän Thaønh Loài sau moät ñeâm troài daäy. Thôøi Chuùa Nguyeãn laäp dinh ñònh phuû xöù Ñaøng Trong, goø Hoå Phuïc beân coå thaønh Phaät Theä ñöôïc cho teân hai chöõ Thoï Khang. Treân ñænh goø, chuùa Nguyeãn cho xaây ñình ñaøi traùng leä. Laïi cho xaây moät kho löông thöïc quy cuû töù vi. Xaây xong, vieäc binh löông giôø ñaây an toaøn choå chöùa, laïi tieän lôïi vaän chuyeån giao thoâng thuûy boä, chuùa Nguyeãn beøn cho teân laø Thoï Khang Thöôïng Khoá nghóa laø Nhaø Kho treân ñænh Thoï Khang. Ñöùng treân naøy, theá ñaát coïp naèm chaàu, troâng ra höôùng baéc, beân teâ soâng goø Haø Kheâ vôùi chuøa Thieân Muï trong theá ñaát roàng ñang uoán khuùc. Long Hoå traán Giang Sôn, Ñòa Linh sinh Nhaân Kieät. Taû Thanh Long, höõu Baïch Hoå: theá ñaát thieân nhieân öùng vôùi hai bôø taû höõu cuûa doøng soâng Thôm. Boán ñôøi Chuùa Nguyeãn sau khi dôøi ñoâ veà Phuù Xuaân thuoäc phaïm vi taû ngaïn soâng Thôm, theå theo luaät thieân ñòa tuaàn hoaøn, ngaøy caùc Chuùa ngöï giaù veà mieàn Taây Caûnh ñeàu duøng nhöõng chieác boàng keát hoa traêm chuoãi, thong thaû ngöôïc doøng nöôùc bieác hôn caû luùc nhaøn du. Ngaøy ñi ñeâm nghæ, thuït tôùi thuït lui chaúng keå ngaøy giôø trong tình theá tieãn ñöa bòn ròn, cho neân maëc duø chæ hôn möôøi daëm nöôùc non phaúng laëng maø ñi maõi ñi hoaøi vaãn khoâng thaáy tôùi, laïi coøn döøng treân goø Thoï Khang caû tuaàn ñeå teá Ñaïo Trung. Tröôùc tieân laø quan taøi cuûa chuùa Nghóa Nguyeãn Phuùc Traên, vò chuùa thöù 5, Vua Leâ phong töôùc Hoaøng Quoác Coâng, maát naêm Taân Muøi (1691), veà sau, Vua Gia Long truy toân laø Anh Toâng Hieáu Nghóa Hoaøng Ñeá. Thöù hai laø quan taøi cuûa vò chuùa thöù 6

xöù Ñaøng Trong laø Nguyeãn Phuùc Chu. Vua Leâ phong töôùc Toâ Quoác Coâng, yù töï trò töï phong laø Quoác Chuùa, maát naêm AÁt Tÿ (1725), veà sau, Vua Gia Long truy toân laøm Hieån Toâng Hieáu Minh Hoaøng Ñeá. Thöù ba laø quan taøi cuûa vò chuùa thöù 7 xöù Ñaøng Trong laø Chuùa Nguyeãn Phuùc Truù. Vua Leâ phong laø Ñænh Quoác Coâng, maát naêm Maäu Ngoï (1738), veà sau, vua Gia Long truy toân laø Tuùc Toâng Hieáu Ninh Hoaøng Ñeá. Cuoái cuøng, quan taøi vò chuùa döøng laïi goø Thoï Khang ñeå teá Ñaïo Trung laø vò chuùa thöù 8 hoï nhaø Nguyeãn teân laø Nguyeãn Phuùc Khoaùt, hieäu laø Voõ Vöông. Voõ Vöông Nguyeãn Phuùc Khoaùt chính thöùc laäp cung ñieän ôû Phuù Xuaân, ñònh trieàu nghi, laäp theá töû, chia dinh ñònh phuû roõ raøng, ra leä thi cöû choïn nhaân taøi, huøng cöù phöông Nam. Voõ Vöông maát naêm AÁt Daäu (1765), veà sau, vua Gia Long truy toân laø Theá Toâng Hieáu Voõ Hoaøng Ñeá. Cuõng trong naêm AÁt Daäu (1765) naøy, coâng töû Nguyeãn Phuùc Luaân chaùu cuûa Voõ Vöông bò bònh maø thaùc. Nguyeãn Phuùc Luaân laø thaân sinh cuûa Nguyeãn Phuùc AÙnh töùc laø vua Gia Long sau naøy. Vì truøng tang, laïi laø ngöôøi chaùu khoâng chöùc phaän, neân quan taøi cuûa Nguyeãn Phuùc Luaân cöù ñeå maõi beân xaõ Döông Xuaân, phía Nam bôø soâng Thôm, ñoái dieän vôùi Kim Long. Sau môùi taïm an taùng theo theå cheá Coâng Töû taïi Cö Chaùnh, nhöng cuõng khoâng yeân vì nhaø Nguyeãn Taây Sôn cho Ñoâ Ñoác Nguyeãn Vaên Nguõ dôøi ñi taùng laïi ñeå döùt long maïch cuõng nhö laøm meàm loøng Nguyeãn Vöông trong vieäc phuïc quoác. Coøn vò theá töû ñaàu tieân xöù ñaøng trong laø Nguyeãn Phuùc Hieäu töùc Thaùi Thöôïng Vöông cuõng nhö Taân Chính Vöông ñeàu bò Taây Sôn saùt haïi an taùng taïi xöù khaùc khi phieâu daït. Kho laãm treân goø Thöôïng Khang cuõng nhö ñeàn ñaøi ñeàu bò Taây Sôn cho trieät haï, san baèng daáu veát. Rieâng ñieän Con Voi Reù vaãn coøn, thaønh thöû mang nhieàu thaéc maéc hoaøi nghi phaûi chaêng ñieän con Voi Reù coù lieân quan phaàn naøo ñeán nhaø Nguyeãn Taây Sôn? Hoa��c ít ra cuõng mang naëng tính caùch quaàn chuùng nhaân gian nhö chuøa Thieân Muï, neân Taây Sôn khoâng cho trieät haï. Rieâng vuøng ñaát Thaønh Loài thì chæ coøn vaøi ba khuoân neàn cuõ.

Trang 29


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Ngaøn naêm tröôùc, doøng soâng Thôm coù chia nhaùnh nhoû roäng vaøi möôi saûi tay chaïy thaúng doïc theo chaân nuùi ñaù voâi töø cuoái geành ra tôùi ñaàu goø nhaäp trôû laïi soâng caùi, sau naøy, Voõ Vöông trong vieäc laäp dinh ñònh phuû, ngöôøi ta goïi laø khe Thoï Vöïc ñeå hieäp vôùi xöù Thoï Vöïc, töông xöùng vôùi goø Thoï Khang. Töø ngaøy vua Quang Trung leân ngoâi naêm 1786, teân soâng Thôm cuõng vì kieâng teân tuïc cuûa vua Quang Trung maø goïi thaønh soâng Höông cho vaên veû. Gia Long naêm thöù nhaát (1802), vua ñònh danh laïi cho soâng Höông laø Höông Giang, cuõng nhö Baèng Sôn ñaët laïi laø Ngöï Bình Sôn töùc laø nuùi Ngöï Bình. Nuùi Ngöï Bình vaãn tröôùc troøn sau meùo, thoâng Ngöï Bình khi heùo khi töôi. Nöôùc Höông Giang cuõng ñoåi töø maøu ñoû ra trong xanh trôû laïi, ñieàu naøy trong Ñaïi Nam Nhaát Thoáng Chí, cuoán Thöøa Thieân Phuû, taäp thöôïng, muïc Sôn Xuyeân, ñoaïn vieát veà Höông Giang, phaàn Caån AÙn töùc phaàn taâu rieâng tröôùc aùn saùch vôùi vua raèng töø khi gaëp bieán naêm Giaùp Ngoï (1774) thì nöôùc soâng ñoû ñuïc hôn hai möôi laêm naêm, cho ñeán muøa haï naêm Taân Daäu (1801) khi ñaïi binh laáy laïi Xuaân Kinh thì nöôùc soâng hoùa ra trong suoát laï thöôøng. Vua Gia Long tieän theå cuõng cho ñoåi teân goø Thoï Khang thaønh Thoï Xöông. Minh Maïng naêm thöù 5 (1824) laïi ñoåi töø Thoï Xöông thaønh Long Thoï Cang. Goø Long Thoï laâu nay trô truïi, sim moùc moïc ñaày. Nay nhaø vua theo tích xöa thôøi huy hoaøng Thoï Khang Thöôïng Khoá, beøn cho xaây moät laàu taùm caïnh, coät goã maùi ngoùi, ñaët teân laø Long Thoï Cang Ñình ñeå truyeàn thaéng tích, cuõng nhö doàn coïp cuûa Hoå Quyeàn vôùi roàng Long Thoï voâ chung moät choå, ñeå sau naøy khi thaéng tích taøn phai, ñình Long Thoï hö hao daáu veát, binh löûa xoay vaàn long tranh hoå ñaáu khieán goø Thoï Xöông tuy chæ laø moät nuùi ñaù coûn con, nhöng nhaän chòu bieát bao tang thöông daâu beå. Töø kho löông xaây leân haï xuoáng, ñeán traïi binh, ñoàn lính taäp bao phen. Lính Chieâm, lính Vieät, lính khoá ñoû khoá xanh, lính Taây traéng muõi loõ cuøng Vieät gian

Trang 30

baùn nöôùc, töø Baûo veä mang suùng muùt côø toâng, ngaøy nöông theá ñi luøng voâ laøng baét gaø cöôùp cuûa, ñeán Vieät Minh töø caûnh vaùc maùc laøo oáng nöùa nöûa ñeâm keâu cöûa, duøng dao truøi röïa meû caét ñaàu beâu chôï, hay chaët laøm ba khuùc xong lieäng moãi khuùc moät nôi vôùi baûn aùn vieát ngoaèn ngoeøo baèng khuùc hoùp vaït ngang vôùi möïc tím treân maûnh giaáy taây tuïc goïi laø giaáy hoïc troø, ñeán leänh tieâu thoå khaùng chieán maëc söùc ñoát nhaø nhöõng ngöôøi giaøu coù. Roài lính ñoùi Taøu phuø Lö Haùn, aên buùn boø beå buïng cheát la lieät ñaàu ñöôøng xoù chôï, laïi coøn truyeàn gioáng raän Taøu caén cheát ngöôøi nhanh hôn raén hoå choù ñieân cuøng vôùi loaïi gheû Taøu ngöùa quay ngöùa quaét. Lính Taây ñen ma roác chaø vaø, xí loâ xí laù ngaøy ngaøy theo ñöôøng caùi ra taäp ngoaøi baõi caùt, giaû danh che daáu phoøng nhì maät thaùm coâng an, laâu laâu voâ laøng oáp moät laàn, lôõ khoâng neân chuyeän xoay ra ñoát ñình, phaù mieãu. Lính daân veä coäng hoøa, xeáp ñaët voïng gaùc maø chôi. Lính ngöôøi Vieät Nam Môùi caø raêng caêng tai treân mieàn Thöôïng du veà ñoùng traïi, haøng ngaøy nhôù voø röôïu caàn nhöng khoâng coù beøn uoáng röôïu traéng say boå ngöõa boå nghieâng. Ñoàn Long Thoï thaønh trung taâm huaán luyeän taân binh, tuy töø choái khoâng huaán luyeän cho ñoaøn Sinh Vieân Hoïc Sinh Quyeát Töû, nhöng ñeå yeân khoâng ñoäng ñeán maáy lôùp baøn thôø noái tieáp töø Döông Xuaân Thöôïng leân tôùi tröôùc cöûa ñoàn ngang caàu Long Thoï maø Thöôïng Toïa Thích Trí Quang keâu goïi ñoàng baøo khieâng ra ñöôøng cho quaân Thieäu Kyø ñaäp phaù. Bieán coá teát Maäu Thaân, ñoàn Long Thoï keâu goïi caùc quaân nhaân Coäng Hoøa veà pheùp möøng xuaân, khoâng phaân bieät binh chuûng ñeâm ñeâm ra ñoàn öùng chieán. Ñöôïc maáy hoâm, Vieät Coïng keùo veà, nhìn ra thì phaàn nhieàu laø nhöõng ngöôøi naèm vuøng vaø nhöõng ngöôøi trong laøng ñi taäp keát naêm xöa. Buoåi saùng ñaàu tieân, ngöôøi lính Coäng Hoøa laø Hoaøng Troïng Loâ vöøa öùng chieán ngoaøi ñoàn Long Thoï trôû veà, khoâng ñaàu haøng Vieät Coïng bò ngöôøi anh em baén cheát, chôû xaùc veà nhaø baèng xe boø khieán caû laøng xôùn rôùn hoang mang. Leänh thanh nieân nam nöõ ñi hoïp trong nhaø thôø hoï Hoà cuûa Baéc quaân


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá khieán ai naáy aên nguû khoâng yeân. Nöûa ñeâm bom doäi laïc voâ raøng traâu, saùng thaàm caùm ôn anh trinh saùt mieàn Nam chaéc coù baø con chi vôùi hoï Hoaøng Troïng neân chaám sai toïa ñoä nôi hoäi hoïp cuûa boä ñoäi trong nhaø thôø hoï Hoaøng. Ñoàng chí Cam vôùi chöùc vuï huyeän uûy leân aùn naëng neà, xong ñeà nghò thanh nieân nam nöõ veà ñaøo haàm choáng Myõ cöùu nöôùc tröôùc cöûa ngoû, sau laø ñaøo haàm nuùp bom ñaïn sau vöôøn, chaët caây to baèng coå baû trôû leân laøm xaø cho baûo ñaûm. Kyù giaáy ñi giaûi phoùng, ñi boä ñoäi, ñi ñaøo haàm choáng Myõ cöùu nöôùc thì laøm ngay vì chuù vì eng mình hay maáy ngöôøi baø con quen bieát cuõng ñaõ töøng laøm, coù chuyeän chi thì ít ra caùi duø cuõng che caùi caùn; hôn nöõa tröôùc muõi suùng AK-47 khoâng tình nghóa, daàu khoâng öng cuõng phaûi lieäu theá laøm laønh; nhöng vieäc chaët caây to baèng baép veá trôû leân ñeå laøm haàm thì xin cho veà hoûi chuù hoûi maï thöû coi coù ñaëng hay khoâng, chöù xeùt ra caây coái trong vöôøn coøn quyù hôn nuùm ruoät, troïng hôn muï vôï aáp tay, cöng hôn con moïn huõ maém ñaàu giaøn, giöõ gìn lo laéng cho caây cho coái coøn hôn caû vieäc lo cho “eng” ñi khaùng chieán treân Nam Ñoâng tay meø tay ôùt... Laïi nöõa, ñoàng chí huyeän uûy goác Nam Ñònh môø lôø laãn loän, ngoân ngöõ khoâng ñöôïc “deï daøng”, ai deø oâng toång thoáng cuûa ngöôøi ta maø cöù goïi laø thaèng Thieäu, xuoáng tôùi oâng tænh tröôûng thì cöù goïi laø thaèng Khoa, anh trung uyù ngoaøi “loø” maø cöù goïi laø thaèng Nam, coøn ñoàng chí huyeän uûy thì khoâng cho goïi laø thaèng Cam, ñoàng chí chính trò vieân khoâng cho goïi laø thaèng Lòch thì thöû hoûi maàn raêng maø “ñoàng chí” vôùi nhau cho ñöôïc? Laïi nöõa, ngoâi nhaø thôø hoï laø nôi caû doøng caû hoï ngöôøi ta duøng laøm nôi thôø phöôïng toå tieân, caùc anh Vieät Coïng sao khoâng bieát toân kính, cöù duøng choã hoïp haønh maõi, raêng khoâng duøng nhaø caùc anh naèm vuøng xöa nay cho tieän? Ñoàng chí Hoaøng Troïng Lòch nghe nöûa chöøng ñaâm theøm mieáng traàu hay ly nöôùc cheø om chi ñoù, voäi laõng ra ngoaøi. Ñoàng Chí Cam khaån tröông giaûi thích voâ thaàn chuû nghóa. ÖØ öø gaät gaät, ñoaøn thanh nieân nam nöõ tham döï buoåi hoïc taäp giaûi phoùng queâ höông phuûi chaân ngoài döôùi ñaát khieán neàn nhaø saïch boùng hôn lau, voã tay ñoâm ñoáp vang raân, tieáng voã tay

tuy nhieàu nhöng khoâng to vaø chaéc nòch baèng tieáng voã tay cuõng cuûa maáy thanh nieân naày, baây chöø ñang bò taïm giam trong sôû loø voâi chôø thanh loïc, khi nghe anh lính Coïng Hoøa thuoäc ngaønh Ñòa Phöông Quaân keå chuyeän ñoàng chí Cam bò ñaïn laïc truùc om beân buïi tre caùn giaùo. Thaân nhaân choân Hoaøng Troïng Loâ voäi vaõ aâm thaàm. Lao coâng chieán tröôøng choân ñoàng chí Cam cuõng aâm thaàm voäi vaõ. Coù ñieàu Hoaøng Troïng Loâ coøn coù ñöôïc ngöôøi vuoát maét vaø thaép cho maáy neùn nhang treân ngoâi moä cuõng nhö treân baøn thôø tieân toå neân chaéc cuõng bôùt hôøn tuûi coâ ñôn. Ñoàn Long Thoï cho lính voâ giaûi toûa tröôùc khi Sö Ñoaøn I Boä Binh cuûa Coäng Hoøa mieàn Nam tieán leân ba boán ngaøy sau. Saùng saùng voâ giaûi toûa, baén naùt cöûa naùt nhaø, chieàu chieàu ruùt quaân ra, khieâng thöông binh xeáu meáu, ñeâm ñeâm caâu suùng coái voâ laøng daäy löûa reàn trôøi. Daân laøng chaïy loaïn ra nhaø maùy voâi Long Thoï, noãi lo sôï keït giöõa hai laèn ñaïn hieän ra trong aùnh maét aâm u nhö maët nöôùc hoà Möng, qua tieáng thôû daøi rôøn rôïn nhö tieáng reo cuûa ñaïn ñaïi baùc töø ngaõ Khe Tre cöù chaïng vaïn baén veà bay ngang qua laøng, phaùo kích phía beân teâ soâng voâ ñoàn Vaên Thaùnh. Goø Long Thoï phong söông, nhìn qua lôùp möa xuaân trong muøa bieán coá, caây Thoâng Moät môø môø, xöa nay chöa töøng coù ai ñuû khaû naêng leo leân taän ngoïn, naêm xöa coù laù côø Giaûi phoùng hai maøu xanh ñoû phaát phôùi tung bay, lính Coäng Hoøa phaûi duøng tröïc thaêng môùi thaùo gôõ ñöôïc. Nhìn xuoáng chaân ñoài, trong naéng haï bieán coá Maäu Thaân, nhôù hoài möôøi taùm ngöôøi daân ñang aên Teát bò môøi ñi hoïc taäp noùi raèng chæ ñi trong thôøi haïn hai hoaëc ba ngaøy. Trong soá, chæ coù moãi moät ngöôøi daân ngoaïi cö laø oâng Ñoäi Duïc hoï Hoà ôû sau nhaø thôø oâng Ñaëng Ñöùc Sieâu trong cöûa phöôøng ngoaøi xoùm Vaïn, ñöôïc chaùu gheû ñi taäp keát hoài naêm 1954 tha veà trong ngaøy, coøn möôøi baûy ngöôøi kia bò troùi caëp caùnh baèng laït tre ñaùnh xoaên quai chaûo, chaéc beàn hôn nuoäc laït troøng coå traâu xe, xong daãn ñi choân soáng chung trong moät haàm, coù ngöôøi khi cheát trong tö theá ngoài, naùch coøn keïp mo côm vôùi quaû tröùng gaø luoäc. Möôøi baûy thi

Trang 31


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá haøi mang soá lieàn nhau do nhöõng ngöôøi khai quaät saép xeáp, ñöôïc boïc bao ni loâng chôû veà xeáp trong raïp döïng treân beán xe caïnh bôø soâng tröôùc nhaø maùy voâi Long Thoï. Möôøi baûy maïng so vôùi treân naêm ngaøn ngöôøi ñoàng soá phaän bò choân soáng quanh quaån trong vuøng, xeùt ra chaúng thaám thaùp voâ moâ. Keøn ñaùm ma oø eø buoàn thaûm, buoàn thieät laø buoàn, ai oaùn hôn tieáng thoâng reo treân goø Long Thoï, thaûm naõo hôn tieáng thôû daøi cuûa maáy muï tieác cuûa laëng leõ trôû voâ laøng bò maáy thaèng con nít hæ muõi chöa saïch caàm löïu ñaïn chaøy baét laøm bia ñôõ ñaïn ñi ngöôïc trôû lui ñeå goïi luõ lính Nguïy ñeán gaàn xong seõ thoå löïu ñaïn chaøy cho cheát heát caû luõ. May nhôø OÂn Meä linh thieâng phuø hoä, gaàn ra tôùi loø voâi ñaõ bò loä, maáy muï chöa kòp keâu lính Nguïy thì maáy chuù ñaõ caém ñaàu caém coå chaïy lui, neân lính Nguïy chæ coøn bieát caùch baén leân trôøi cho coù chuyeän chöù thieät tình maø noùi thì con ai cuõng nhö chaùu mình, ai moâ nôõ ñaønh ñoaïn döùt tình tröïc xaï...Chæ toäi cho maáy muï, thôû ra thôû voâ laëng leõ saàu buoàn... Vöøa buoàn vöøa böïc. Buoàn hoaøi cuõng ñeán ñoä buoàn phai, chöù böïc maõi ñaâm ra coù chuyeän. Töø muï tra cho tôùi baø treû, muï nôù hoïp vôùi muï ni, xeáp trieâng xeáp thuùng, döïng gaùnh ñeï goàng, maáy muï laåm nhaåm ru em baèng khuùc nhaïc Chieâm Thaønh theo cung ñieäu nam ai hay keå tích dòch tuoàng ba caùi chuyeän luïc laêng traùi aáu cho ñôõ böïc, cho söa ñi tieáng thôû daøi tieác cuûa, aâm thaàm nhaãn naïi nhö Nuùi Nguyeät Bieàu ñang maát daáu taïi loø voâi. Doøng Höông Giang trong maùt nay hoøa theâm chaát röõa naùt töø thaân xaùc cuûa maáy traêm ngöôøi trai treû Phuù Cam, Nam Giao, Leät Ñôïi (Lòch Ñaïi) chaûy ra töø trong khe Ñaù Maøi loån nhoån. Nhöõng ai uoáng nöôùc soâng Höông hay nöôùc maùy Daõ Vieân, thöôøng bò maéc phaûi gioáng gheû laï ñôøi, caû ngöôøi chæ noåi hai hoaëc boán muït gheû laø nhieàu, nhoû nhö muït saûy ngöùa thaáy muï coâ tam ñôïi, moïc soùng ñoâi treân tay treân ngöïc. Heå tay traùi bò moät muït ôû cöôøm tay thì y nhö raèng beân teâ gaàn traùi chanh tay phaûi cuõng moät muït nhö ñaàu kim öûng ñoû. Khoâng thuoác chi trò heát, cho ñeán khi maáy traêm boä xöông raõ tan maøu ñen chì treân khe Ñaù Maøi ñöôïc vôùt leân an taùng.

Trang 32

Xöù Coàn Caên Ôi! Caây Thoâng Moät thaân thöông xa laï. Töø chuyeän xöa cuõ ngaøn ñôøi, laém khi nghe ra nhö hoang ñöôøng huyeàn thoaïi, ñeán chöùng tích mong manh nhö haït phaán thoâng vaøng theo gioù cuoán muø khôi, cho göûi taïm vaøi lôøi hoaøi nieäm trong nhöõng ngaøy xa xöù. Ôi! Thöông quaù Coá ñoâ! Ôi! Nguyeät Bieàu ñaát cuõ! Ôi! Con chim caø lôi thaû nhaïc giöõa trôøi. Chim laøm toå ngoaøi baõi caùt Laïi Baùi cuûa laøng Löông Quaùn nhöng bay chôi reùo hoùt treân voøm trôøi coàn Keùc xöù Nguyeät Bieàu. Caùi gioáng caø lôi chieàn chieän ñem nöôùng thòt chaúng ñöôïc bao nhieâu nhöng baãy ñöôïc moät con laø caû moät söï höùng thuù. Cho vaøo loàng cao, loùt caùt traéng, chim cuõng xoay troøn boâng vuï hoùt líu lo! Maáy traêm naêm tröôùc, chaøng nieân thieáu Xeách Pia cuûa nöôùc Myõ cuõng say meâ tieáng hoùt caø lôi, cho raèng chim chæ hoùt ôû cöûa trôøi. Trong caùnh ñoàng Coàn Caên cuûa Nguyeät Bieàu, chim caø lôi ñaäu treân ñaát, hoùt ngay tröôùc cöûa maõ. Xöù Coàn Caên baây chöø ít keû nhaéc teân, cho duø Coàn Caên vaãn coøn ñoù, naèm saùt beân khe Thoï Vöïc döôùi chaân Nuùi Nguyeät Bieàu! Thieät gaàn maø cuõng thieät xa, sôø sôø tröôùc maét, haøng ngaøy vaãn coù keû ñi ngang qua choã ñoù nhöng khoâng ngoù choä. Chuyeän cuõ caû traêm naêm, thôøi vua Thaønh Thaùi cho xaây caàu söûa coáng ñeå lieäu cô ñaùnh ñuoåi giaëc Taây, thì Khaâm Söù Boà Loát Sôø caøng tin theo khoa ñòa lyù, tìm ñuû caùch traán yeåm Ñeá Ñoâ, ngay caû vieäc xaâm phaïm hoaø öôùc, Boà Loát Sôø vaãn khoâng ngaàn ngaïi. Taû höõu goàm hai teân baày toâi laø Nguyeãn Thaân vaø Hoaøng Cao Khaûi khuoâng phoø, Boà Loát Sôø maùnh mung vôùi Phuû Phuï Chaùnh caáp giaáy pheùp cho teân thöông gia ngöôøi Phaùp laø Bogaert töùc oâng taây Boà Gheø laáy ñaù cuûa nuùi Nguyeät Bieàu, laäp nhaø maùy nung voâi saùt chaân ñoài Long Thoï. Boà Gheø cho khai thaùc ñaù voâi ôû nuùi Nguyeät Bieàu ngoaøi vaán ñeà kinh taøi, coøn thuû yù vôùi Khaâm Söù Bôø Loát Sôø trong muïc ñích caét ngang long maïch, phaù ngaïch ñaát Ñeá Vöông. Laïi chuû yù duøng hôi voâi ñeå giaùn ñoaïn aâm döông linh ñòa. Loø ñaù voâi döïng treân baõi tröôùc soâng, chieám ñaát


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá laøng haøng chuïc maãu, daàn daàn xaây la thaønh töù phía ñaày ñuû loã chaâu mai, uï suùng, laïi caét lính troâng chöøng ngöôøi daân ñoát phaù. Töø loø voâi, doïc theo chaân nuùi, oâng Boà Gheø cho khai phaúng moät doïc, ñaët con ñöôøng saét. Daân Nguyeät Bieàu, keå caû nhöõng ngöôøi ngoaïi truù, vaãn duøng xöù Coàn Caên laøm nghóa ñòa xöa nay. Baây chöø oâng Taây Boà Gheø caäy theá Khaâm Sai, böøa moà maõ oâng cha ñeå laøm ñöôøng raày cho xe goøn chôû ñaù. Troáng Tam Toøa ñaùnh hoaøi luûng da tòt tieáng, vaãn chaúng xöû cho. Caäy quyeàn theá cuøng haøng chaùu con chöùc saéc ñang nhôø ôn möa moùc Nam Trieàu, ngaøy thaùng ñoäi hoøm daâng sôù vaãn khoâng neân chuyeän. Kòp nieân hieäu Thaønh Thaùi thöù 7, moät soá du hoïc sinh tröôøng Baûo Hoä beân Paris veà nöôùc theo hoïc boãng Trieàu ñình caáp cho hoài Thaønh Thaùi ñaêng quang, sau baûy naêm hoïc taäp xöù ngöôøi, nay theo leä tieán só ñöôïc boå duïng giuùp Nam Trieàu vaên thö khaûo cöùu. Hoøa uôùc ñieàu nghieân caùc khoaûn, thaáy coù ñoaïn ghi raèng “ ...Phuù Lang Sa baát khaû khai khoaùn Thöøa Thieân...” beøn taâu leân Ngaøi Ngöï, xin xöû aùn Nguyeät Bieàu. Duï tö qua phuû Phuï Chaùnh, quan Tieát Cheá Ñaïi Thaàn laø Nguyeãn Thaân giaän xanh maët, quan Phuï Chaùnh Ñaïi Thaàn Hoaøng Cao Khaûi döõng maøy. Caû hai ñaïi quan cuøng nhau ngoài xe keùo, moät löôït qua toaø Khaâm trình quan maãu quoác Baûo Hoä laø Boà Loát Sôø. Hai ñaïi quan An Nam khoâng bieát noùi tieáng maãu quoác Phuù Lang Sa, nhí nha nhí nhoá laøm quan Ñaïi Phaùp cöù ngaån toø te, phaûi cho goïi Thoâng Phaùn tôùi haàu, quan Ñaïi Phaùp môùi hieåu khuùc noâi söï theå. Khaâm söù Bôø Loát Sôø vôùi toâi trung hai nöôùc laø Nguyeãn Thaân vaø Hoaøng Cao Khaûi cuøng caùc quan sôû taïi phuû Thöøa Thieân ñeán taän nôi khaùm xeùt. Xa maõ xeânh xang, côø xí ngaäp trôøi, troáng chieâng daäy ñaát, keát quaû laø ra leänh cho daân phuû Thöøa Thieân laáp maáy choã ñaát ñaøo baäy, xaây truï can quanh caùc goø maõ vaø oaùi aêm hôn, baét ngöôøi daân xaây caây caàu saét Long Thoï noái lieàn sôû voâi cho thoâng ñöôøng boä, cuõng nhö baét ñaøo ñaát ñaép ñaäp bít luoân ñaàu khe Thoï Vöïc ñeå haøng naêm khoûi luït sôû Boà Gheø. Boä saùch Ñaïi Nam Nhaát Thoáng Chí, cuoán Thöøa Thieân Phuû, taäp thöôïng, caùc muïc Lyù Loä, Taân Ñoä, Kieàu Löông, Ñeâ Boái khoâng daùm keâ con ñöôøng

môùi môû theâm cho roäng raõi töø chôï Hoå Quyeàn chaïy voøng tröôùc goø Long Thoï tôùi sôû Boà Gheø, beán Môùi chôû voâi Long Thoï, caàu saét Thoï Vöïc thay chieác caàu tre, ñaäp xoùm Thöôïng xaõ Nguyeät Bieàu chaän khôi Baøu Vaù thaønh ra Baøu Caïn. Xöù Coàn Caên xöa nay quyù ñòa, maõ phaùt nhieàu ñôøi. Laêng Quan Ngheø, quan Thöôïng, quan Tuaàn, quan AÙn cuûa hoï Hoaøng Troïng cuøng caùc hoï khaùc quy tuï nôi ñaây. Ñaùng keå nhaát laø laêng cuûa quan Boá Chaùnh tænh Ñònh Töôøng Thaân Troïng Quyeàn (Ñaïi Nam Nhaát Thoáng Chí, Thöøa Thieân Phuû, Nhaân Vaät Baûn Trieàu ghi laø Thaân Vaên Quyeàn), laøm quan döôùi trieàu Minh Maïng, ñöôïc quyeàn tieàn traûm haäu taáu, linh hieån gaàn xa. Khoâng cöù gì ngöôøi trong laøng, maø caû nhöõng phu daân laøm cho sôû voâi Long Thoï, coù beänh taät hay ñieàu chi an laønh mong öôùc, höông hoa ñeán vieáng, caàu xin ñeàu linh öùng khieán ngöôøi daân kính caån kieâng deø, ñeán ñoä neáu khoâng coù vieäc chi thì khoâng daùm laïi gaàn laêng, hoaëc baét buoäc phaûi ñi ngang cuõng töï ñoäng cuùi ñaàu che theâm vaït aùo, böôùc qua voäi vaõ. Sôû voâi Long Thoï hoaït ñoäng caøng ngaøy caøng thònh, caùc laêng moä coøn laïi trong xöù Coàn Caên vì vaäy phaàn lôùn phaûi thieân ñi nôi khaùc. Trieàu Khaûi Ñònh thöù 3 (1918), laêng cuï Boá Chaùnh ñöôïc con chaùu thieân leân vuøng nuùi Cô Thaùnh, töùc laø nuùi Höng Nghieäp cuûa Gia Long hay nuùi Cö Chaùnh cuûa chuùa Nguyeãn. Ñaát Coàn Caên maøu vaøng nhuyeãn mòn, vaãn ñöôïc gaùnh veà duøng eùm quan taøi trong leã nhaäp quan. Ôi linh thieâng soâng nuùi, trong nhöõng choã truûng cuûa laêng moä dôøi ñi, coù gioáng keo moû ñen, gioáng keùc moû ñoû, töøng baày haøng ngaøn haøng vaïn con keùo nhau veà aên ñaát, than keâu “thoâi heát” raàm trôøi. Ôi caùi gioáng chim oanh vuõ khoân ngoan, thoùi aên ñaát ñeán baây chöø khoa hoïc nhaân vaên cuûa theá giôùi vaãn khoâng hieåu noãi. Coàn Caên giôø ñaây theâm teân môùi laø Coàn Keùc hoang vu. Sau naày, keo keùc treân nuùi haøng naêm theo tieát vuõ thuûy, laäp xuaân, tuy cuõng bay veà, nhöng thoâi heát keát baày theo nhau aên ñaát, chæ saø vaøo maáy daõy coái hoaëc muø u. Gaàn chaân ñaäp, men söôøn nuùi Nguyeät Bieàu, chaèm Baøu Caïn ñuïc ngaàu leû loi moät chaéc, thaùng ngaøy buoàn

Trang 33


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá taâm söï cuøng Coàn Keùc, Coàn Caên. Nhaân vieân sôû voâi Long Thoï ñöôïc traû löông cao, neân laém keû boû queâ cha ñaát toå, ruoäng nöông leân ôû luoân laøm vieäc khieán vôï hieàn than vaõn vôùi con thô trong voõng aï ôøi “Ai ñi leân Long Thoï, nhaén boï thaèng cu veà, keûo maø ruoäng tröa maï heùo boán beà boï haén ôi!”. Sôû loø voâi xaây theâm vaên phoøng tröôùc ñoài Long Thoï vaø truï sôû lieân ñoaøn treân doác Hoå Quyeàn. Con ñöôøng töø caàu Baïch Hoå, keå töø Caàu Loøn leân tôùi loø voâi cuõng ñöôïc traùng nhöïa, sau coù teân laø ñöôøng Huyeàn Traân Coâng Chuùa. Ñöôøng daây ñieän cuûa oâng Taây nhaø ñeøn keùo theo cho sôû voâi vaø ñoàn Long Thoï tieän duøng, trong khi daân trong vuøng Döông Xuaân, Phöôøng Ñuùc, Long Thoï, Hoå Quyeàn söôùng khoaùi trong caûnh ban ñeâm vaãn ñöôïc töï do thaép ñeøn daàu, ban ngaøy tha hoà nhìn maáy chaïc daây ñieän ñong ñöa ngöùa maét. Loø voâi cuõng vì chieán cuoäc ngöng hoaït ñoäng taïm thôøi. Töø hoài Vieät Minh cöôùp chính quyeàn naêm 1945 ñeán heát thôøi ñeä nhaát coïng hoøa, loø voâi hoang pheá. Sau naày, oâng Nguyeãn Phöôùc Vieãn Ñeä roài oâng Toân Thaát Hanh laøm giaùm ñoác, loø voâi hoaït ñoäng coø con. Khi ñoài Long Thoï ñöôïc söûa sang ñeå troàng saén Xaõ Hoäi, caû söôøn ñoài moät lôùp xanh um, thì beân teâ khe Thoï Vöïc, nhaø maùy voâi hoaït ñoäng taêng daàn, caàu Long Thoï cuõ kyõ khoâng chòu noãi nhöõng chuyeán xe vaän taûi khi taøu thuûy khoâng ñuû chuyeán chuyeån voâi, theâm maáy troä möa daàm neân coù laàn gaõy saäp, ñoø ñöa moät chuyeán doïc theo bôø soâng Höông, chæ choáng saøo ba caùi laø sang, chaúng caàn cheøo maàn chi cho meät. Maáy thaùng sau, ñuùc xong caàu môùi, beà theá vöõng vaøng, thaønh caàu sôn traéng saùng suûa. Beán xe ñoø Long Thoï-Ñoâng Ba laäp ra moâ döôùi thôøi Baûo Ñaïi, nay heát chaïy, nhöôøng choå cho maáy oâng ñaïp xe xích loâ ngang taøng ñöa khaùch, chaúng keå chi leänh nhaø nöôùc caám ñoaùn vì nhaø nöôùc cho raèng ngöôøi coù tieàn vaùch maûy ngoài tröôùc thueâ söùc keû ñaøng sau ñaïp ñaåy, troâng raát chi laø maát phaåm giaù con ngöôøi voán ñöôïc toân troïng trong xaõ hoäi chuû nghóa. Maáy baùc ñaïp xích loâ thöïc thi yù chæ Lao ñoäng laø vinh quang, cho bôùt caûnh ñoùi côm vaøng maét, hôn nöõa, neáu nhìn ngang, thì ñaàu ngöôøi khaùch

Trang 34

bình thöôøng ngoài phía tröôùc hôi cao hôn caùi yeân xe cuûa baùc xích loâ ngoài ñaïp phía ñaøng sau. Thöôïng haï phaân minh ñaõ roõ! Moäng Kinh Sö Keå chuyeän khi xöa, naêm Thaønh Thaùi thöù 7, noäi toân quan Boá Chaùnh Ñònh Töôøng laø oâng Thaân Troïng Hueà, môùi du hoïc baûy naêm ôû tröôøng Baûo Hoä beân Paris veà, ñang giöõ chöùc Ngöï Tieàn Thò Thô trong Cô Maät Vieän, coù lieân heä ñeán vuï aùn Nguyeät Bieàu. Quan lôùn Tieát Cheá Ñaïi Thaàn Nguyeãn Thaân voán ít chöõ, duøng chaân aám sanh ra laøm quan, buïng daï tieåu nhaân, ganh gheùt ngöôøi coù hoïc, trong khi quan nhoû Ngöï Tieàn Thò Thô môùi 27 tuoåi, thaúng tính tröïc ngoân, khinh khi teân phaûn quoác, neân moät böõa kia daïo ngöïa trong thaønh, gaëp ñaïi quan phaûn quoác Nguyeãn Thaân maø vaãn tænh nhö khoâng, chaúng theøm xuoáng ngöïa theo leä Haï Maõ, neân ñaïi quan caøng gheùt, thaûo sôù tham haëc döïa theo trieàu nghi maø caùch chöùc quan Thò. Vua Thaønh Thaùi pheâ raèng: “Quan Thò chöõ Haùn chöõ Phaùp ñeàu thoâng, hoûi ñaâu ñaùp ñoù raønh reõ ngoïn nguoàn, neáu caùch chöùc quan Thò thì cuõng cho leä vaøo Vieän Cô Maät phoøng khi han hoûi vieäc gì” thaønh thöû quan ñaïi caøng thuø thaäm teä. Nguyeãn Thaân cuøng nhöõng ngöôøi trong ñaûng Thaïch Trì cuûa oâng kieám ñuû moïi caùch laøm haïi quan Thò, ñeán ñoä vua Thaønh Thaùi quan ngaïi, phaûi bieät phaùi quan Thò ra Haø Noäi laøm vieäc trong Phuû Toaøn Quyeàn môùi yeân. Trong trieàu naïn phe ñaûng loäng haønh. Sau khi baõi chöùc Kinh Löôïc Baéc Kyø, Hoaøng Cao Khaûi vaøo Kinh, vaãn cuøng Nguyeãn Thaân tranh giaønh quyeàn theá. Thaønh Thaùi thöù 15, nhaân dòp Haø Noäi coù hoäi chôï ñaáu xaûo, hai oâng lôïi duïng thôøi cô giaû ra tham döï, nhöng chuû ñích laø kieän nhau vôùi quan toaøn quyeàn laø Boâ Luaät. Hai oâng caõi nhau nhö treû con, laïi noùi naêng phaïm thöôïng ñoäng ñeán nhaø vua. OÂng Boâ Luaät giao cho khaâm söù Boà Loát Sôø cuøng trieàu ñình Hueá nghò xöû. Quan Thò Thaân Troïng Hueà nay giöõ chöùc Tham Bieän trong Phuû Toaøn Quyeàn, cuøng vôùi Boà Loát Sôø xin taán thaêng Nguyeãn Thaân leân chöùc Caàn Chaùnh Ñieän Ñaïi Hoïc


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Só, taán thaêng Hoaøng Cao Khaûi leân Vaên Minh Ñieän Ñaïi Hoïc Só, xong cho hai oâng Nguyeãn Thaân vaø Hoaøng Cao Khaûi veà höu. Vua Thaønh Thaùi y taáu. Toaøn quyeàn Boâ Luaät ñeïp daï. Vua Thaønh Thaùi giöõ Thaân Troïng Hueà laïi Kinh, sung Taû Thò Lang boä Laïi vaø Tham Taù Cô Maät Vieän. OÂng Thaân Troïng Hueà veà sau thaêng tôùi Ñoâng Caùc Ñieän Ñaïi Hoïc Só, moät trong töù truï trieàu ñình. Ngaøi phaùt ñoäng keá hoaïch doanh ñieàn trong luùc giöõ chöùc Toång Ñoác hai tænh Höng Yeân vaø Haûi Döông (Baéc Vieät), döï tính laäp cô sôû caàn vöông choáng thöïc daân Phaùp, nhöng yù ñoà chöa thaønh thì loä, vieân Khaâm Söù laø Baùt Ki EÂ (Paskier) voán laø cöïu höõu töø hoài du hoïc, thöôøng vaãn neã vì ngöôøi baïn An Nam Mít, chaúng ñaëng ñöøng beøn phaûi ñoøi vua Khaûi Ñònh trieäu veà Kinh, baét laøm thöôïng thö coi Boä Binh kieâm Boä Hoïc, chuyeân Ñoâ Saùt vaø sung Cô Maät Vieän. Moät laàn giöõ luoân boán chöùc lôùn, nhöng thaät ra chæ laø hö quyeàn, khoâng nhö thôøi Thaønh Thaùi, tuy chæ laø moät vieân Bang Taù Cô Maät Vieän, moät mình oâng daâng sôù xin huûy boû khoa cöû töø chöông, choïn theo loái môùi, vaãn ñöôïc vua Thaønh Thaùi pheâ chuaån, aùp duïng töø naêm 1905. Nöôùc nhaø nghieâng ngöõa, traûi boán trieàu Thaønh Thaùi, Duy Taân, Khaûi Ñònh vaø Baûo Ñaïi, roát cuoäc roài cuõng nhaém maét buoâng xuoâi naêm 1925, sau khi daâng bieåu cho Vua Baûo Ñaïi tröôùc ñeà nghò canh taân caûi toå, sau phaøn naøn laø chöa baùo ñaùp cho nhaø nöôùc chuùt gì. Boä Laïi dìm tôø bieåu, hôn nöõa Vua Baûo Ñaïi vöøa môùi leân ngoâi, laïi voäi sang Phaùp cho kòp nieân hoïc, caùc ñaïi thaàn phuï chaùnh xöû lyù trieàu ñình. Tröôùc khi maát, ngaøi Ñoâng Caùc ra leänh cho con chaùu phaûi an taùng trong voøng 24 tieáng ñoàng hoà, khoâng nghi thöùc röôøm raø theo coå leä. Ngaøi voán saün buoàn phieàn vì thôøi theá nhieãu nhöông, trieàu nghi coøn ñoù nhöng chaúng coù chuû quyeàn, caùi gì cuõng do Taây Baûo Hoä ñònh ñoaït. Ngaøi laïi chaùn caûnh xa hoa cuûa vua Khaûi Ñònh, tröôùc khi baêng haø cuõng ñoøi boä Leã veà sau phaûi lo ñuû möôøi moät Töû Cung töùc laø möôøi moät chieác quan taøi gioáng heät nhau, ñoàng moät luùc ñi ra möôøi cöûa thaønh vaø Traán Bình Moân cuûa Traán Bình Ñaøi töùc ñoàn Mang Caù Lôùn, khieán ngöôøi daân

chaúng bieát chieác quan taøi naøo coù ngoïc theå, neân ngöôøi daân cöù gaàn cöûa naøo thì ñi ñöa theo cöûa aáy, ñi vaøi caây soá roài caùc phu khieâng quan taøi troáng khoâng, ñöôïc leänh aâm thaàm xeáp loïng, gaùc ñoøn khieâng, cuøng vôùi boïn ñöôïc thueâ ñi ñöa vaø khoùc möôùn cuõng maëc aùo tang giaû laøm con chaùu nhaø vua, tan beø raõ ñaùm ai veà nhaø naáy, khieán nhöõng ngöôøi daân hieàn laønh chaát phaùc ñi theo ñöa ñaùm taùo taùc ñi tìm linh cöûu thieät cho veïn nghóa vua toâi. Moãi ngöôøi daân ñöôïc phaùt moät maûnh khaên soâ traéng hoaëc ñen ñeå bòt tang vua. Daân caùc phuû huyeän vaø ngoaïi tænh ñöôïc phaân chia choå ñöùng töø Thöông Baïc Vieän theo ñöôøng vua teá Nam Giao. Con chaùu caùc phuû phoøng ñöôïc chia choå ñöùng tröôùc bia Chieán Só Traän Vong tröôùc tröôøng Khaûi Ñònh. Töû Cung ra cöûa Quaûng Ñöùc, ngang Phu Vaên Laâu, qua caàu Tröôøng Tieàn, theo ñöôøng Jules Ferry doïc theo bôø soâng Höông töø ñaäp ñaù leân tôùi nhaø ga xe löûa, töùc laø ñöôøng Leâ Lôïi sau naøy, leân ngaû Ñaøn Nam Giao. Theo ñaùm goàm hai muôi moát baøn thôø. Caùc phu khieâng ñaùm goàm nhieàu toaùn, moãi toaùn ba traêm ngöôøi khieâng Töû Cung, tuy khoâng bò choân soáng theo vôùi Hoaøng Ñeá nhö nhöõng lôøi ñoàn ñaïi, nhöng trong coâng vieäc gian truaân ñöa quan taøi leân caû traêm baäc caáp trong tö theá thaêng baèng giöõ khoâng chao maët nöôùc ñoå ñaày trong maáy caùi cheùn ñaët treân naép quan, lôùp phu ñi tröôùc tuøy nghi xaû thaân trong caùc tö theá quøy, leát, boø, caèn traày goái raùch khuyûu tay, vaø nhöõng ngöôøi caøng khieâng phaàn sau caøng oaèn ngöôøi vì phaûi ñoàn ñoân nhau leân cho cao ñuùng nhö yù cuûa oâng ñoác ñaùm. Boä Leã chieáu leä traû coâng vaø thöôûng theâm tieàn gaïo aùo vaûi cho nhöõng phu khieâng ñaùm, coù keû phaûi cho ngöôøi ñöa tôùi taän nhaø, vì maáy ngöôøi naøy khi vöøa traû xong aùo neïp, noùn daáu, daây löng vaø xaø caïp laø heø nhau troán khoûi taåm cung, khoâng caàn laáy xaêm, nhaän thöôûng, huù hoàn huù vía chaïy cho mau. Lôùp phu khieâng phaàn kieät söùc, phaàn nhieãm truøng phong ñoøn gaùnh khoâng thuoác chöõa, veà nhaø cheát maáy chuïc ngöôøi, nhöng thaân nhaân laïi möøng vì coøn ñöôïc xaùc, hôn laø phaûi cheát theo ngay trong buoåi ñaùm ñeå giöõ bí maät huyeät choân vua nhö nhöõng lôøi ñoàn huyeãn tai aùc xöa nay! Con chaùu Ngaøi Ñoâng

Trang 35


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Caùc theo ñuùng lôøi di ngoân haõn höõu, laïi aâm thaàm nghieàn ngaãm lôøi gia huaán veà ñaát nöôùc queâ höông... Moä ngaøi taïi nghóa trang hoï Thaân, treân nuùi Nguyeät Bieàu gaàn ñoài Voïng Caûnh, caùch loø voâi Long Thoï caû ba caây soá höôùng ñoâng nam. Töø choã naày, nhìn qua beân teâ soâng laø ñieän Hoøn Cheùn, nhìn veà Long Thoï gaëp ñoän Thaønh Loài, tuoát qua Haø Kheâ, Vaên Thaùnh, keùo daàn sang höôùng ñoâng, phuû Kim Long söông khoùi, coàn Daõ Vieân môø môø, Kinh Thaønh Hueá vuoâng vaén vôùi coät côø Phu Vaên Laâu thaúng taép tröôùc Ngoï Moân. Tình Coá Lyù Laàn xuoáng ñoän Thaønh Loài, treøo leân ñoài troïc, nhìn veà Thuaän An bieån caû voøng quanh. Thaùng tö, thaùng naêm, maáy sôïi tô trôøi löõng ñöõng theo gioù bieån bay vaøo nuùi nhö nhöõng böùc thö tình cuûa Laïc Long Quaân gôûi AÂu Cô. Moät soá tô trôøi vöông maéc ngoïn caây, hình aûnh cuûa trang thö dang dôõ. Con chim caø lôi tieáp nhaïc tình yeâu. Luõ ve saàu roån raûng phieân buoàn thaùng haï, ruû nhau baï vaøo maáy caây nhôõn, vaûi, boà keát, choâm choâm. Caây nhôõn xanh um, troøn taùn, cao nhaát xoùm, nhaát laøng. Caây vaûi e deø moät goùc, gaëp luùc traïng ra chín ñoû noïc moät vôøi, höông thôm ngan ngaùt. Caây chaèm keát gai quaù laø gai. Caây choâm choâm traùi ôi laø traùi. Chim cu khoác ñuïc boäng laøm toå treân thaân caây bìm bòp, loâng xanh moû vaøng khoùc maõi chia ly. Chim aùc laø mình ñen khoang traéng, suùc sa suùc saéc, ñuoåi röôït nhau trong coäi thanh traø. Thanh traø laõo baûo thanh traø tô neáu coù gaëp thanh nhu ñöøng laáy. Traùi oåi seû no troøn traéng phau thôm ngon chæ coù treân xoùm Raãy, lôùn baèng ngoùn tay caùi, môùi nghe thoâi maø ñaõ theøm reäu nöôùc mieáng ra roài. Ôi Nguyeät Bieàu cuûa tui, caùi xöù maø tui quen töøng khuùc soâng goø ñaát. Caùi xöù maø suoát ngaøy neáu coù raõnh, ñaïp xe ñi luaån quaån loanh quanh loän tôùi loän lui khoâng bao giôø thaáy chaùn. Caùi xöù maø eng maàn chi möôïc keä choù anh, tui maàn chi maëc keä choù tui, can chi anh hoûi anh cöôøi choù tui!? Cuõng con ñöôøng ñaát ñoû, hai beân vieàn coû xanh, daãn ñöa nhau töø muùi caàu Long Thoï ra tôùi taän am OÂng ngoaøi aáp Vaïn Phöôùc coù vôï choàng oâng Chuoác giöõ am, moät chuùt Nguyeät Bieàu raát laï

Trang 36

raát quen. Phaàn eng, möôïc söùc eng tha hoà khen hoa cau thôm ngaùt, coøn rieâng phaàn meøo tui, thì ñeå möôïc keä tui, xin eng ñeå yeân tui moät chaéc trong vieäc ca ngôïi höông tre dòu ngoït ñoâi lôøi. Ui chao ôi, tre theo gioù laõ lôi coï saùt voâ nhau, tieát ra thöù höông thôm luyeán aùi. Ñi töø töø môùi ngöûi thaáy muøi thoang thoaûng phöôûng phaát trong lôùp laù giao ñaàu. ÖØ thì yeâm oùc moù cuï traâu, coøn hôn eng caù traøu döôùi coáng. Nhôù ôi laø nhôù, thöông hôõi laø thöông, noùi nhö ri nhöng chaúng phaûi laø ri, chuùt taâm söï gôûi theo laøn gioù thoaûng. Eng nhôù ngöôøi yeâu hæ? Thì cöù gom höông hoa böôûi, höông hoa thanh traø nôû luùc nöûa ñeâm, xong goùi laïi cho voâ bì thö maø göûi ñi cho bôùt nhôù ñôõ thöông. Rieâng tui, tui meâ maãn muøi hoa boø boø luùc trôøi ngaõ hoaøng hoân, luùc maï treo taøu mo cau hay nhaùnh laù saàu ñaâu tröôùc saân ñeå tí nöõa böng ñeøn ra vaø ve ve voâ xaøo nöôùc maém, nghe thieät ñaõ theøm. Tuïc vaø ve ve coù laâu roài, e chöøng coù moâ tröôùc caùi thôøi thöôïng coå. Muoán khoûe khoaén thì duøng con ve ñöïc laøm moài, chôø chaïng vaïng ve ngoaøi trôøi keâu thì böng ñeøn ra cho con ve moài keâu reøng reïc, ve ngoaøi xuoáng caû baày, baï vaøo taøu mo hay nhaùnh saàu ñaâu treo saün, seõ tha hoà maø chuïp. Neáu khoâng coù saün ve moài, thì cöù chôø chaäp choaïng, cuõng böng ñeøn ra, haù mieäng vöøa keâu “A”, vöøa duøng tay voã vaøo moàm ñeå “Vaø” ve xuoáng. Chuïp ñöôïc con ve ñöïc khieán noù keâu leân, xong khoûi caàn “vaø”, hôn nöõa phaûi duøng caû hai tay maø chuïp cho leï vì ve chæ xuoáng trong choác laùt roài thoâi. Ve baét ñöôïc, ngaét caùnh ngaét chaân, thaû voâ thau nöôùc cho saïch, xong xaøo tieâu haønh nöôùc maém aên thieät laø thôm. Chôø ñeán taùm giôø, chuoâng Thieân Muï rung, laïi böng ñeøn ra vöôøn soi ve ve loät, töùc laø con suøng ve töø döôùi ñaát chui leân, baùm vaøo caây loät laàn voû cuoái cuøng thaønh ve saàu ñeå soáng trong maáy chuïc ngaøy ngaén nguûi. Con ve loät xaøo aên ngon thieät laø ngon, laïi nhö maáy oâng thaày Taøu, thì loaïi Traù Thieàn naày aên neân thuoác. Con ve caùi duøng ngoøi ñaøo ôû cuoái buïng chaâm xoi töøng haøng loå treân voû caây xong ñeû tröùng vaøo. Töø khi coøn laø caùi tröùng tí ti ñeû vaøo veát chaâm ôû caønh caây, nôû ra rôi xuoáng ñaát, cho ñeán khi thaønh con ve maát ñuùng möôøi baûy naêm daøi ñaèng ñaúng. Möôøi baûy


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá naêm haáp thuï aâm döông ñaày ñuû, heøn chi khoâng neân thuoác neân thang sao ñöôïc. Bieát moâ chöøng, con ve loät coøn boå hôn con chim bìm bòp mình ñen caùnh ñoû naâu, chuyeân aên raén neân vaãn ñöôïc cho laø thaàn döôïc. Chim Bìm Bòp laøm toå kín ñaùo, thöôøng trong buïi raäm khoù vaøo, ít khi laøm treân caây moäc möùt traàu leo. Trong roàn tre la ngaø, thöôøng laø nôi lyù töôûng ñeå chim bìm bòp laøm toå. Chim cheøo beûo laøm toå ñoït cau, chim chuoác mieàu laïi öa caây cheø, caây oåi. Con nghòch ñaát ruùc buïi luõi bôø, con chích choøe öa naèm luøm, boäng. Chim saâu saâu cuoán laù troøn xoe, con chim ngheä toå treân ñoït mít. Cu cöôøm cu ngoùi, gaùc toå sô saøi. Vaønh khuyeân, seû ñaù manh manh theo baày ríu rít. Chim ñaøo vao töø con tu huù, neân thuoác tröø taø. Gioáng chìa voâi, chim seû hieàn laønh, choïn maùi ngoùi, maùi tranh nöông naùu. Gioáng saùo traâu, saùo ngaø, saùo saäu, tìm caây cao ngaát ngheãu an toaøn. Loaïi dieàu haâu, chim où, quaï khoang, cöôõng baày cöôõng chôï cöù caây öôi, caây sen, caây voâng ñoàng laøm toå. Chim naéc nöôùc, chim heùc vaøng, heùc ñaát, sa saû, gaàm ghì, cu xanh tuøy muøa xuaát hieän. Caïnh bôø soâng, ao, hoùi, chaèm, hoà, chim boùi caù traàm tö soi boùng. Keå quanh keå quaån, aáy cuõng do hoài nhoû xaùch naù cao su chui buïi luõi vöôøn. Ôi Nguyeät Bieàu, Löông Quaùn thaân thöông! Thôøi nieân thieáu ñeïp chi nguïy taëc! Chöø ngoài maø nhôù, maø nhung, maø quay, maø quaét! Ôi Nguyeät Bieàu! Ta keå chuyeän ngaøy xöa! Laøng Nguyeät Bieàu Nguyeät Bieàu phía ñoâng giaùp laøng Döông Xuaân Thöôïng, phía taây giaùp laøng Löông Quaùn, phía baéc vaø phía nam giaùp Höông Giang. Nguyeân sô goàm naêm xoùm: Thöôïng, Trung, Haï, Ñoâng, Taây. Ngoaøi xoùm Ñoâng coù Hoå Quyeàn, coù chôï Nguyeät Bieàu, coù chuøa Döông Bieàu, coù goø Long Thoï, coù loø voâi Boà Gheø, coù haàm khai thaùc ñaù voâi, coù Thaønh Loài xöa cuõ. Goïi toång quaùt xoùm Ñoâng khoâng ñònh ñöôïc roõ raøng ñòa ñieåm, beøn duøng ngay teân goïi xoùm Hoå Quyeàn, xoùm Chôï, xoùm Chuøa, xoùm Long Thoï, xoùm Loø, xoùm Haàm, xoùm Thaønh Loài

raønh reõ. Ngöôøi caån thaän khoâng duøng chöõ xoùm, noùi laø leân treân Ñaäp, ra ngoaøi Ñình, ôû ngoaøi Loø, voâ trong Gieáng v.v. Ñöôøng trong xoùm Taây maùt röôïi boùng caây, laïi töø khi xaây caùi gieáng xi maêng caïnh vöôøn oâng Giaùm, tröôùc maët nhaø oâng Boä, chò em baïn haøng döøng laïi röûa maët nghæ chaân, luoân theå buoân qua baùn laïi, daàn daàn thaønh chôï nhoû ven ñöôøng, heïn hoø nhau voâ chôï xoùm Gieáng maø buoân cho khoûi thueá! Nhaân vieân thueá chôï Long Thoï khoâng theå “daùn noùn” maáy muï ñi buoân, beøn kieän voâ trong xaõ, ñuoåi baïn haøng chaïy ngöôïc chaïy xuoâi. Tröôùc khi thaønh xoùm Gieáng, khu vöïc naày goïi quen “trong gieáng xoùm Taây”, ngaøy Teát ngaøy nhöùt tuï nhau laïi saép baøi vuï, laéc baàu cua, nhöùt luïc. OÂng Xaõ, oâng AÁp baän vieäc nöôùc vieäc laøng neân cuõng lô laø baét quaân ñaùnh baïc, nhaát laø ngaøy teát ngaøy tieác, ñaùnh tí cho vui. Sau khi ñöôïc ty Luïc Loä döôùi thôøi ñeä nhaát Coäng Hoøa cho ñoå lôùp ñaù hoa cöông xaùm chaéc laøm neàn, roài phuû theâm lôùp ñaát ñoän ñaù cuoäi non maøu ñoû hoàng khaû aùi, khieán con ñöôøng caùi khuaát khuùc quanh co trôû thaønh deã thöông chi laï. Baét ñaàu töø beán xe Long Thoï, laàn voâ tôùi coáng hoà laøng vôùi xoùm Trung xoùm Haï, seõ gaëp ñình laøng beân tay traùi saùt maët ñöôøng, xoay maët höôùng taây, coù caây baøng tröôùc saân caïnh taám bình phong loang loã. Maáy truï hoa bieåu naêm thaùng trô gan. Ñình laøng chæ laø nôi hoäi hoïp, hoaëc tuï taäp teá laøng, vaên ngheä vaên göøng, hoaëc möøng ngaøy Quoác Khaùnh 26 thaùng 10 thôøi ñeä nhaát coäng hoøa, laâu laâu theâm caùi muïc ñaäp om, chaïy ñua naøy noï. Baèng saéc thaønh hoaøng, thaàn chuû vò khai canh ñeàu thôø ôû am OÂng ngoaøi xoùm Vaïn. Nhöõng khi laøng teá, phaûi cung nghinh ra ñình ngaøy hoâm tröôùc, teá xong ngaøy hoâm sau laïi cung nghinh tôû veà. Ñình bò Taây ñoát maáy laàn, Vieät Minh tieâu thoå, ñình vaãn moät neàn nhöng kieán truùc theo thôøi maø cheá bieán ñoåi thay. Hoài hieäp ñònh Giô neo chia ñoâi ñaát nöôùc naêm 1954, laøng Nguyeät Bieàu truy nguyeân ra vò Khai Canh voán laø ngöôøi keû chôï ñaát

Trang 37


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Thaêng Long, hoï Hoaøng Troïng vaøo ñaây laäp nghieäp, neân vui möøng ñaïi teá ba ngaøy. Töïu trung, Nguyeät Bieàu goàm saùu hoï: Hoaøng Troïng, Hoà Xuaân, Ngoâ Ñình, Leâ Vieát, Voõ Baù vaø Phaïm Vaên. Ñoïc luoân vaàn laø Hoaøng Hoà Ngoâ Leâ Voõ Phaïm. Nhaø thôø hoï Hoaøng Troïng toïa laïc xoùm Trung, xoay maët höôùng taây, coù hoà Möng aùn theo phong thuûy. Con ñöôøng ngang tröôùc nhaø thôø daãn ra con ñöôøng Laám noái xoùm Taây laày loäi veát chaân traâu, ñöa tôùi nhaø thôø hoï Hoà Xuaân tónh mòch. Ra chuùt nöõa laø mieãu Caây Sen noåi tieáng nhieàu ma. Cho duø nöûa ngaøy ñöùng boùng, luùc ñi qua troâng thaáy caûnh aâm u vaéng laëng, caây coái cao lôùn raäm raïp, nhieàu khi cuõng sôûn da gaø. Ngöôïc ñöôøng leân xoùm Thöôïng, doïc theo caùi hoùi caïn lôø, nhaø thôø hoï Ngoâ Ñình xoay maët ra ñöôøng theo höôùng taây troâng qua ñaùm ruoäng beân teâ laøng Quaùn. Nhaø thôø hoï Leâ Vieát cuõng trong xoùm Thöôïng, kín ñaùo beân con ñöôøng kieät maùt boùng haøng caây. Chaïy thaúng ra höôùng ñoâng, ngoâi nhaø thôø ñaïo ñìu hiu nhìn ra Coàn Keùc, thaáy nhaø maùy voâi cuøng ñoài Long Thoï xa xa. Ngoâi tröôøng Nhaøn con treû hoïc eâ a, coâ giaùo treû tay caàm roi nhòp nhòp. Xuoâi töø xoùm Thöôïng, laïi giaùp ngaõ tö ñình, nôi coù muï aên maøy ñeán töø choán moâ khoâng roõ, trong bieán coá Teát Maäu Thaân, kieät söùc ñau naèm daøi tröôùc quaùn haøng muï thôï Cöùu, ñöôïc caû laøng chaêm soùc ñaøng hoøang, luùc cheát nhaân vieân xaõ ñem choân ngoaøi Coàn Keùc. Cheát nhö muï keå ra maø söôùng, tuy khoâng ñieáu tang khoùc loùc, nhöng côm chaùo no laønh, moà yeân maõ ñeïp trong luùc suùng ñaïn mòt muø ñaùnh nhau muoân maët. Laïi töø ngaõ tö ñình ñi voâ coáng hoà laøng xoùm Haï, nhaø thôø hoï Phaïm Vaên thaáp thoaùng. Ñi voâ nöõa, theo con ñöôøng caùi, qua khoûi hoà Löôn voâ gaàn heát xoùm Taây, saùt con ñöôøng ñi xuoáng beán Naäy, phía beân phaûi ñöôøng laøng laø nhaø thôø hoï Voõ Baù caùch con bieàn nhoû. Caùc hoï khaùc chæ laø daân ngoaïi truù maø thoâi. Keå nhö hoï Toáng Vieát theo chuùa Nguyeãn töø Thanh Hoùa trong böôùc ñaàu khai quoác. Keá ñeán hoï Thaân Troïng thôøi Quoác

Trang 38

Chuùa Nguyeãn Phuùc Chu ñaàu theá kyû thöù 18, veà sau nhieàu ñôøi vaãn lieân heä Taán-Taàn vôùi nhaùnh Hoaøng Troïng treân xoùm Thöôïng xöù Coàn Caên. Hoï Ñaëng Ñöùc cö truù töø thôøi Gia Long. Caùc hoï Trònh, hoï Hoaøng Ñaïi, hoï Lyù, hoï Traàn, hoï Haø, hoï Nguyeãn vaø hoï Hoà khoâng chöõ loùt phaàn ñoâng ñeán ôû reå sau naøy. Doøng Toân Thaát cuõng coù heä nôi xoùm Vaïn, Hoaøng phaùi coù phoøng treân xoùm Thöôïng, vaãn haøng naêm teá ñieän coå laêng. Coù leõ chæ coù ba hoï ngoaïi nhaäp laøng Nguyeät Bieàu laø hoï Thaân Troïng, hoï Toân Thaát vaø hoï Ñaëng Ñöùc môùi laäp nhaø thôø nhaùnh. Nhaø thôø nhaùnh hoï Ñaëng trong phaïm vi xoùm Vaïn Phöôùc, phía tröôùc ñöôïc pheùp caát cöûa phöôøng, thôø oâng Ñaëng Ñöùc Sieâu ngöôøi Boàng Sôn, Bình Ñònh, voán khuoân phoø chuùa Ñònh Vöông Nguyeãn Phuùc Thuaàn, ñöôïc boå laøm quan ôû vieän Haøn Laâm. Ñònh Vöông maát, oâng veà Long Hoà ôû aån, soáng baèng ngheà daïy hoïc. Vua Quang Trung coù môøi ra laøm quan hai laàn nhöng töø choái. Khi nghe Nguyeãn Phuùc AÙnh daáy binh ôû trong Nam, oâng theo vaøo phoø taù, laäp nhieàu coâng, laïi laøm vaên teá Voõ Taùnh vaø Ngoâ Toøng Chaâu. Gia Long phuïc quoác, oâng laøm baøi Hoài Loan Khaûi Ca. Nhaø thôø nhaùnh hoï Toân Thaát cuûa oâng tri huyeän Toân Thaát Caàm, caïnh nhaø quan Thöôïng hoï Thaân, nhìn xeùo qua nhaø thôø oâng Ñaëng Ñöùc Sieâu caùch con ñöôøng laøng vaø roàn tre laãn nöùa. Trieàu Töï Ñöùc, oâng Tri Phuû phuû Tuy An thuoäc tænh Phuù Yeân laø Thaân Troïng Tröõ mua moät maûnh vöôøn caïnh am OÂng, xöù Bieàu Chaâu thuoäc xoùm Taây laøng Nguyeät Bieàu. Maûnh vöôøn naøy veà sau ñöôïc duøng laøm höông hoûa, xaây nhaø thôø nhaùnh hoï Thaân Troïng. Beán ñoø qua qua Vaên Thaùnh töø con ñöôøng giöûa nhaø thôø vaø am OÂng ñöôïc ñoåi töø beán Vaïn ra beán Phuû, aùm danh oâng tri phuû Tuy An. Döôùi bôø soâng, töø laâu keû vaïn ñoø xin ñöôïc quaây tuï laøm moät xoùm, laøng thuaän cho, goïi laø xoùm Keû Vaïn hay xoùm Vaïn. Tröôûng töû


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá cuûa quan tri phuû Tuy An laø quan Ñoác Hoïc ñaïo Ninh Thuaän vaø ñaïo Khaùnh Hoøa trieàu Thaønh Thaùi, Duy Taân, huùy laø Thaân Troïng Caûnh. Quan Ñoác gioûi vaên chöông Vieät Phaùp Nho Noâm, laïi tinh thoâng caû ngaønh ñòa lyù. Tình theá nhieãu nhöông, trieàu Khaûi Ñònh xin lui veà aån daät, ngao du thaêm doø ngaïch ñaát laøm vui. Coi laïi nhieàu cuoäc ñaát trong laøng Nguyeät Bieàu, haäu söï voâ cuøng öùng nghieäm. Hoäi ñoàng tieân chæ goàm toaøn nhöõng baäc ñaïi khoa vaãn coù loøng neå vì öu aùi. Nhaân theá môùi xin ñaët rieâng ra moät aáp cho vò Khai canh laøng Nguyeät Bieàu, mang danh laø aáp Vaïn Phöôùc, tuy coù truøng danh vôùi xoùm Vaïn ngaøy xöa, nay theâm chöõ Phöôùc muoân phaàn raïng rôõ. Hoäi ñoàng höông ñaûng raát möïc möøng vui, laïi chæ ñònh ngoâi Khai canh xoùm Vaïn Phöôùc ñe�� danh quan Ñoác, moät vieäc xöa nay chöa töøng coù bao giôø. Laïi leä raèng moãi khi teá xoùm, vì noäi thuoäc ñòa phöông, phaûi cung nghinh thaàn vò oâng Khai canh laøng Nguyeät Bieàu töø am OÂng ra teá höôûng cho troøn veïn coå phaàn. Truyeàn veà sau vieäc xoùm cöù vaäy maø theo ñuùng pheùp. Vò tieân chæ cuoái cuøng cuûa laøng Nguyeät Bieàu laø oâng Hoaøng Troïng Ñaøn, töùc laø oâng Höôøng Ñaøn, giöõ leä laøng raát ngaët. Toaøn theå daân laøng ai cuõng neå maët quan Tieân. Nhaø quan Tieân ôû xoùm Taây, ngaû tö ñöôøng caùi xuoáng beán Naäy, neân khi caàn ra xoùm Vaïn Phöôùc chæ ñi chöøng ba böôùc... Xoùm Vaïn Phöôùc thaønh danh, nhöng daân Nguyeät Bieàu cöù quen keâu laø xoùm Vaïn, cho duø chaúng coøn laáy moät chieác ñoø vì nhoùm vaïn ñoø ñaõ chuyeån qua beân teâ soâng roài sau naøy raõ xoùm. Y nhö laøng Löông Quaùn, teân chöõ ñaøng hoaøng, daân Nguyeät Bieàu vaø ngay caû daân laøng Löông Quaùn, vaãn thöôøng keâu laø laøng Quaùn goïn baâng. Hoï Thaân Troïng coù naêm nhaø thôø cho naêm nhaùnh taïi Nguyeät Bieàu. Ba nhaø thôø nhaùnh ôœ xoùm Taây vaø hai nhaø thôø nhaùnh ôû xoùm Vaïn Phöôùc. Haøng naêm, ngaøy moàng moät Teát, con chaùu hoï Thaân Troïng phaûi maát caû buoåi saùng môùi ñi leã ñuû heát caû naêm caùi nhaø thôø. Chieàu moàng moät, neáu laø chaùu ngoaïi hoï Hoaøng, thì phaûi leân nhaø thôø nhaùnh hoï Hoaøng treân xoùm

Thöôïng leã Teát chöù khoâng ñi nhaø thôø hoï Hoaøng ôû xoùm Trung. Leã xong, ñi thaêm vieáng baø con laø heát moät ngaøy. Cho daãu treân daõi ñaát Nguyeät Bieàu quen thaân trìu meán, nhöõng con chaùu hoï Thaân sau gaàn ba traêm naêm cö nguï vaãn khoâng döï vieäc laøng vì con soâng Boà vaãn coøn ñoù, queâ cha ñaát toå raïng rôõ coäi nguoàn. Ôi Nguyeät Bieàu, tình coá lyù nhieàu khi coøn hôn caû daân Nguyeät Bieàu chính coáng! Töø gioïng noùi ngaân daøi deûo queïo hay reà reà aâm thoå nhöng thieät laø ñaïi deã thöông ñeán töôùng ñi thong dong hai tay ñaùnh ñaøng xa thieät kheùo, troâng raát Nguyeät Bieàu! Tuy khoâng phaûi laø laøng noäi, cuõng khoâng laø laøng ngoaïi thì cuõng coù chuùt chi trung trung vì gioøng maùu hoï Hoaøng Troïng hay Hoà Xuaân laãn trong huyeát quaûn. Chæ coù chuùt nôù thoâi, nhöng cuõng ñuû ñeå luyeán löu maáy buïi thôm goác chuoái. Thôm ta thôm taây, thôm raãy thôm nguoàn, thôm soïc thôm trôn, thôm boäng thôm reäu, thôm thieät laø thôm. Chuoái ngöï chuoái cau, chuoái tieâu chuoái chaùt, chuoái söù chuoái ñaù, maät moác cau quaûng, baø luøn baø höông, chuoái moâ nhöõng chuoái! Thanh traø thanh nhu, mít maät mít döøa, mít öôùt mít raùo, mít naøi mít ngheïn, mít non mít tra, mít ñaøi mít caùm keå thoâi khoâng ngaï. Cau traàu daâu nhôõn cuøng coïng cheø töôi xanh om baøo aûnh. Cau non cau tra, cau tô cau laõo, cau sít cau daày, cau xanh cau vaøng, cau ba cau baûy, cau töôi cau khoâ, cau vöôøn cau nuùi quaán quyùt laù traàu veät voâi traéng ñoû. Traàu höông traàu queá, traàu tuaàn xaø leït lieãn ñeám hai möôi. Daâu tieân ngoïc thaïch nhung eâm, daâu ñaát chaâu sa ñoû noïc, daâu laù xanh buoàn dòu ngoït. Nhôõn öôùt nhôõn raùo soät soaït loàng mo cau, ñong ñöa traùi nhôõn rôi cöùng ñaàu khoâng chòu ruïng. Maáy caây cheø suoâng ñuoät thaáp thaáp vì beû laù quanh naêm, kheùp neùp nhö sôï choaùn choå beân caây moäc möùt thaúng taép leânh kheânh traàu leo taän ngoïn, laïi traùnh xa caây vaû goùc vöôøn taøng che kín ñaát. Nguyeät Bieàu laø ñaát nhaø vöôøn, neân luùa neáp moân khoai khoâng baèng xöù khaùc. Ñoàng Coàn Caên canh taùc, nöôùc maùy ñaäp ñöa veà, thôøi Phaät giaùo tranh ñaáu 1963 daân xoùm Thöôïng chuyeån sang troàng hoa hueä moät voán boán lôøi. Thanh traø xaøo vôùi möïc khoâ tuy taàm thöôøng nhöng ngon hôn baùt traân baùt böûu.

Trang 39


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Rình rình leùn maï, chaët caây hoùp ñaù laøm caùi caàn caâu, chôø thöù baûy chuùa nhaät, ra ngoaøi baõi, xuoáng döôùi hoùi, muøa heø caâu caù roâ, caù maïi, muøa möa caâu caù gieác caù luùi, veà nhôø chò kho khoâ aên ngon hôn chi caû. Laøng Löông Quaùn vôùi laøng Nguyeät Bieàu tröôùc kia laø moät, ñeàu thuoäc xaõ Nguyeät Bieàu, sau duø taùch ra nhöng vaãn thôø chung moät vò Khai canh. Ñình laøng Löông Quaùn khoâng bò chieán tranh taøn phaù, neân coøn nguyeân neùt cuõ daùng xöa. Haøng naêm teá leã, laøng Löông Quaùn phaûi sang laøng Nguyeät Bieàu cung thænh baèng saéc vaø thaàn vò oâng Khai canh veà teá. Laém luùc cuoäc cung thænh cuõng traàn ai raéc roái vì hoäi ñoàng tieân chæ laøng Nguyeät Bieàu ñoøi hoûi loä trình, khoâng cho ñoaøn röôùc thaàn chuû baêng bieàn loäi hoùi. Caâu ca dao phaân ranh ñòa theá “Nguyeät Bieàu, Löông Quaùn chi gia, Caùch moät caùi hoùi chia ra hai laøng”.

muø trôøi muøa naéng. Caàu Beán Loäi cuõng saäp moät ñoâi laàn, caäu Caån phaûi sai coâng binh leân söûa. Kieän chaúng ai nghe, laïi theâm caùi naïn coâng an chìm, coâng an noåi hung haêng oâng keï noï kia caùc thöù, thoâi thì ñaønh baám buïng laøm thinh, chòu caûnh quan quyeàn ñeø ñaàu ñeø coå. Nhaø Ngoâ suïp ñoå, Caäu Caån maát ñi, nhöng xe vaãn leân xuùc caùt veà xaây dinh, xaây chuøa cho oâng töôùng. Daân hai laøng chòu khoâng thaáu, chuyeån vaên ra voõ, ñoùng tre laøm coång saùt beán xe Long Thoï, chaän ñoaøn xe döôùi phoá leân voâ laøng chôû caùt. AÁp tröôûng Voõ Baù Thí thieät gan, caàm suùng ñöùng giöõa ñaøng, chôø taøi xeá xe cam nhoâng laùi voâ laø baén. Daèn co maáy baän, oâng töôùng bieát ñieàu, phaùi ngöôøi leân xin loãi, xin phaûi, giaûng giaûi laøm laønh, coøn cho coâng binh söûa laïi ñöôøng ñi vaø giöõ lôøi höùa thoâi khoâng chôû caùt. Keå chuyeän xöa

Xöa kia, luùc chöa xaây caàu Beán Loäi, muoán sang laøng Löông Quaùn phaûi ñi voøng qua ngaû xoùm Thöôïng hay ngaû xoùm Vaïn theo loái am OÂng hay boïc ngaû vöôøn Cam. Khuùc hoùi ôû xoùm Taây nôi goùc vöôøn trong cuûa quan Thöôïng, xöa teâ muøa heø nöôùc caïn, xaén quaàn coù theå loäi qua, khai sinh ra thaønh Beán Loäi noái keát hai laøng. Laàn laàn thaønh loái ñi chính thöùc, beøn baét caàu tre, nhöng haøng naêm phaûi lo tu boå sau nhöõng traän luït thaùng möôøi nöôùc sæa. Heát caàu tre, sang caàu goã vaãn chöa heát phieàn haø soùng nöôùc. Thôøi ñeä nhaát Coäng Hoøa, hai laøng Löông Quaùn vaø Nguyeät Bieàu cuøng moät xaõ Thuûy Bieàu, toû tình lieân ñôùi, chung xaây caây caàu Beán Loäi, ñoå moùng beâ toâng, söôøn saét, laùt goã thieät beà theá vöõng vaøng. Gaëp luùc caäu Ngoâ Ñình Caån ñuùc laàu Ñuya Ra ôû Phuû Cam, caát nhaø maùt döôùi cöûa Thuaän, xaây sanh phaàn treân mieät Thieân An, caäu cho haøng ñoaøn xe cam nhoâng ngaøy ngaøy leân chôû caùt töø baõi Löông Quaùn suoát maáy naêm roøng raõ. Ngaû xoùm Vaïn ñaát doác, xe xuoáng baõi khoâng tieän, beøn qua ngaû laøng Quaùn, tuy xa hôn nhöng baèng phaúng deã ñi. Ñöôøng caùi hai laøng Nguyeät Bieàu, Löông Quaùn bò laèn baùnh xe laâu ngaøy laøm loå heâ loå hoång, tan hoang laày loäi muøa möa, buïi ñoû

Trang 40

Moïi laàn: Daân Nguyeät Bieàu toång coïng khoâng quaù soá ngaøn. Nhaø cöûa laån khuaát trong haøng caây xanh maùt. Tuy nhieàu khi chai tay vì caùn cuoác, nhöng trong nhaø cuõng caâu ñoái hoaønh phi. Bieån hieäu vua ban baûng goã chöõ vaøng treo treân trính thöôïng. Ngoù tôùi ngoù lui, ñuïng toaøn chöùc saéc phaåm traät ñaày ñöôøng: Quan Thöôïng, quan Ngheø, quan Boá quan AÙn, quan Toång Ñoác, quan Tuaàn Vuõ, quan Ñoác Hoïc, quan Phuû quan Huyeän, quan Tieân, cuï Höôøng Loâ, oâng Thöøa, Bieän, Kinh, Kieåm, Ñoäi, Vieân, Giaùm, Phaùn, Tham, Trôï, Huaán, Giaùo, Cai, Khaùn, AÁm, Khoùa, Cöûu, Quyeàn, Thaày, Thôï, Truøm, Xaõ, AÁp, cho tôùi oâng Beáp, hoaëc chaúng coù chöùc chi cuõng goïi oâng Caû, oâng Hai theo thöù töï trong nhaø. Thôøi Baûo Ñaïi chaáp chaùnh, Ngaøi Ngöï vaãn cuøng Ñaïi UÙy Beïc Na leân chôi vôùi maáy caäu aám con quan Thöôïng ôû ngoaøi xoùm Vaïn Phöôùc, aên toâm ñaát vaø caù boáng caùt kho khoâ ngon ñeán ñoä Ñaïi UÙy Bernard hai laàn caïo traùch. AÊn xong, ruû nhau xuoáng taém beán Phuû. Ngaøi Ngöï coù chöùng tò thaáp töùc laø dò öùng ngöùa muõi chaúng khöùng bôi xa, laïi theâm


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá caùc caäu aám tinh ma vöôùng chaân vöôùng caúng. Coù oâng khoùa Hoaøng Troïng Noät thuoäc Veä Quaûn Töôïng Kinh Thaønh, bieát yù Ngaøi Ngöï thích saên, thoâng ñoàng vôùi maáy caäu aám tinh quaùi, duøng con voi caùi duï con voi ñöïc moät ngaø noåi tieáng trong vuøng Sôn Quaû ra cho Ngaøi Ngöï baén. Haï voi xong, Ngaøi Ngöï phong cho Khoùa Noät haøm Tieán Só, tuïc goïi oâng Ngheø xeânh xang muõ aùo. (Y nhö chuyeän oâng thôï reøn beân caàu Gia Hoäi: cuõng ñöôïc phong Ngheø, naèm voõng, che hai loïng boán lính quaán xaø caïp ñi chaân ñaát theo haàu, coù keøn thoåi oø e ñöa veà taän nhaø, khi cheát coøn ñöôïc xaây laêng laäp mieãu vì coù coâng saùng cheá, noäi trong ñeâm chöõa laïi chieác boùng ñeøn xe hôi bò beå maët kieáng maø taát caû caùc quan thoâng thaùi Taây Ta trong trieàu ñeàu boù tay chòu treät, cho kòp Ngaøi Ngöï duøng xe vaøo saùng hoâm sau). Laêng oâng Ngheø thôï reøn vaãn coøn ñoù, saùt beán soâng Höông, coøn chuyeän oâng Ngheø Noät taøn theo naêm thaùng, mô hoà nhö chuyeän ngaøy xöa Ngaøi Ngöï vaãn ham ñaù banh loâng vôùi Toøa Khaâm ñeä nhaát nhaân trong söông muø thô moäng treân nuùi röøng Dalat, coi thöôøng pheùp taéc cuûa Phuû Toaøn Quyeàn! Maáy caäu AÁm thôøi 1945-47 cuõng taûn cö leân Nguyeät Bieàu, keït giöõa hai laèn ñaïn Baûo Veä vôùi Vieät Minh. Beán Ñaäp qua ngaû Long Hoà, beán Phuû, beán Caây Ña, beán Naäy noái lieàn Vaên Thaùnh Xöôùc Duõ trôû thaønh nhöõng nôi taém maùt ñôøi ñôøi cuûa moät soá thanh nieân nhieät huyeát bôûi vieân ñaïn Vieät Minh vaø Baûo Veä baén naùt nhöõng con ñoø ba beán laø Baûo Hoaøng, Quoác Gia vaø Coïng Saûn nuùp döôùi danh töø thanh nieân tieàn phong, thieáu nhi cöùu quoác! Saùch vôû ñoát taïi tröôøng, vaùc suùng leân ñöôøng khaùng chieán. Thanh nieân Nguyeät Bieàu khí khaùi, nhaát xoùm Thöôïng, nhì xoùm Taây, thaát theá cuõng chaúng haøng, coù khi bò ví cuøng ñöôøng, öôõn ngöïc khoanh tay chöûi giaëc (*). Laïi keå töø thôøi oâng taùm Truy nhaø ôû cuoái xoùm Vaïn, cuøng moät soá anh em traïc tuoåi, ngaøy ngaøy caép mo côm, oâm cuoán vôû vôùi caây buùt chì qua nhaø quan phuû Tuy An caïnh am OÂng ñeå hoïc tieáng Taây laøm toaùn coïng. Veà sau, laøm aên khaù giaû xaây nhaø ngoùi xeânh xang. Con oâng taùm Truy laø chò Thaùi daïy

tröôøng tieåu hoïc Nguyeät Bieàu. Ngoâi tröôøng laøng ñaàu tieân ba gian ba lôùp, xaây theo loái taây neàn ñuùc thaät cao, vaùch voâi ngoùi ñoû toïa laïc taïi ngaû ba xoùm Taây, saùt ñöôøng caùi, troâng qua maõ oâng Ngheø, cheânh cheách vôùi hoà Löôn gaàn nhaø coâ Ñoác Baïch. Thaày Böûu Ñieâu laøm hieäu tröôûng, haøng naêm theâm lôùp, caát theâm moät daõy nhaø tranh. Hoïc troø lôùn nhoû khoâng ñeàu, nhieàu anh hoïc troø lôùn naäy saép coù vôï nhöng vaãn theo hoïc. Coù anh hoïc troø teân Hoaøng Troïng Ñieåu hoaït ñoäng ngaàm, phoøng nhì Phaùp ngoaøi Loø voâ baét maáy laàn khoâng truùng beøn khieán Taây ñen gaïch maët noåi löûa ñoát tröôøng. Tröôøng hoïc dôøi ra ñình laøng, moät thaày ba lôùp hoïc chung. Coâ Thaùi ñoåi veà tröôøng Ñoàng Khaùnh, coâ Duï leân thay. Coâ Duï nöôùc da ñen doøn, ngöôøi moâ thieät thieåm. Ñi hoïc treå moät tí, baét ra ñöùng ngoaøi möa, veà söng phoåi cheát. Phuï huynh ñi kieän, coâ chæ bò ñoåi voâ Nam, thaày Thaân Troïng Teà töùc laø thaày Naêm Teà ra theá. Nhaân truï sôû coâng ñoaøn nhaø maùy voâi Long Thoï treân doác Hoå Quyeàn ñeå troáng, laøng möôïn ñöôïc laøm tröôøng tieåu hoïc, cuõng nhö xaõ möôïn ñöôïc vaên phoøng nhaø maùy voâi tröôùc ñoài Long Thoï qua khoûi beán ñoø laøm truï sôû xaõ Thuûy Bieàu kieâm laõnh hai laøng Nguyeät Bieàu vaø Löông Quaùn. Tröôøng coù ñuû naêm lôùp, treân laø thaày Mieân laøm hieäu tröôûng, xuoáng döôùi laø thaày Phan, thaày Thieän, thaày Teà, thaày Thieäu. Thaày Teà nghieâm nhaát, trong khi caùc thaày khaùc thaät hieàn. Coù oâng thaày Vieân, hoïc troø sôï nhö sôï coïp,chaúng thaø xin maï cho ôû nhaø ñi giöõ traâu coøn hôn phaûi hoïc vôùi thaày Vieân vì thaày chuyeân moân taùt tai hoïc troø voâ côù. Thaày Vieân chæ veà ít laâu thì ñoåi. Sau coù coâ Thu Vaân thieät deã thöông döôùi Nam Giao cuøng vôùi coâ Coâng Taèng Toân Nöõ thò Quyønh Hoa ñaøi caùc ôû Ñaäp Ñaù leân daïy ít laâu. Nhôø ôn Ngoâ Toång Thoáng, laøng Nguyeät Bieàu coù theâm tröôøng tieåu hoïc tö thuïc Trung Hoøa, tuïc goïi laø tröôøng Doøng, moät thôøi danh tieáng vì coù hoïc troø ngoaøi, hoïc troø trong vaø daïy caû Phaùp vaên. Toaøn theå tröôøng sôû do Meï beà treân laø Baø nhì Tin troâng coi. Hieäu tröôûng laø chò (soeur) Ngoâ Thò Mai Lyù. Chò Thuaän, Chò Hieäp, Chò AÙi khi naøo cuõng coù saün baùnh teùt nhön maây ñau quaén ñít daønh cho tuïi hoïc

Trang 41


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá troø tinh nghòch. Phaàn chò Y thì khoûi noùi. Chò luoân luoân coù caây roi môùi vì hôû ra laø tuïi hoïc troø gieát ngay con raén ñoäc lu xi phe toäi loãi vöøa ra khoûi tay chò. Sau khi tan hoïc, ñeán giôø laøm thuoác thì phaûi bieát. Caây keùo keïp boâng goøn cuûa chò Y trôû thaønh löôõi kieám cuûa vua Louis trong tay chaøng duõng só laø chò Lu Y ñoái vôùi keû cöùng ñaàu cöùng coå! Chò Y coù bieät danh laø chò Lu Y nghe nhö teân thaùnh! Thaønh phaàn nhaø beáp laø caùc anh Ñeä, anh Thieâng, anh Xuaân thænh thoaûng maát coâng loät da laøm thòt thoû, xong naáu doïn ñaày baøn nhöng chaúng ai aên vì ai cuõng sôï maáy con thoû cöù töï nhieân bò bònh taøng hình chui khoûi chuoàng, chaïy ra vöôøn tìm mo (mort, chôi chöõ) ôû maáy goác cau coù maáy anh lôùp nhì, lôùp nhaát laøm chöùng! Hoïc troø trong phaàn nhieàu töø Phuù Cam, An Laêng hoaëc Gieáng Khe leân hoïc. Cuoái tuaàn, cha meï leân ñoùn veà, ñaäu xe chaät moät khuùc ñöôøng. Tröôøng laïi môû theâm moät sôû nhaø thöông, tröôùc heát laø chò Y, ñeán chò Taùnh chöõa beänh chích thuoác thoâng thöôøng cho nhöõng ngöôøi trong xaõ, ai cuõng ñeàu quyù meán, nhôù ôn. Chò Y khoâng heà ra khoûi doøng voâ laøng chöõa beänh. Ngöôøi trong laøng neáu muoán, ñeán vôùi chò taïi sôû nhaø thöông vì trong laøng ñaõ coù coâ YÙ vöøa haønh ngheà y taù chích daïo, vöøa keàm hoïc troø trong nhöõng vuï heø. Coâ YÙ dôøi voâ Ñaø Naüng, Baø nhì Tin sang phuïc vuï beân Laøo, Chò Y trôû laïi doøng Teâ Reâ Xa ôû Phuù Cam, caùc chò y taù sau naøy cuûa tröôøng Trung Hoøa theo lôøi môøi môùi ñaïp xe voâ laøng chích thuoác. Sau cuøng laø moät chò bò sa chöôùc caùm doã, traû aùo nhaø doøng theo ñaïo phu theâ! Kim chích thòt: Thòt ñau! Thòt chích thòt: Thöông nhau raõ rôøi! OÂi caùi xaõ Thuûy Bieàu phaùt maõ ñaøo hoa chi ñòa! Hôn möôøi maáy naêm hoaït ñoäng, tröôøng Trung Hoøa töø nay ñoùng cöûa. Khi nhaø maùy voâi Long Thoï hoaït ñoäng trôû laïi, truï sôû xaõ vaø tröôøng Nguyeät Bieàu dôøi voâ choã môùi, xaây treân cuoäc ñaát laøng hai beân con ñöôøng caùi ñaàu xoùm Haï, giaùp mí xoùm Trung vaø xoùm Ñoâng, nôi maø vieân chöùc xaõ vaãn thöôøng cho döïng coång tam quan trong nhöõng ngaøy laøng teá. Töø vaên phoøng xaõ, nhìn ra thaáy coàn Keùc, coàn Caên vaø maáy ñoït thoâng treân ñoài Long Thoï. Ñöùng trong saân tröôøng

Trang 42

tieåu hoïc Nguyeät Bieàu, nhìn baêng qua ñöôøng laø vaên phoøng Xaõ, tieáp raëng tre xanh, tôùi beân teâ Thieân Muï, thaùp Phöôùc Duyeân baûy taàng coå kính, phong söông. Nöûa buoåi ban mai, hai meï con muï Sieâu, muï Thöông gaùnh thòt heo voâ baùn nhaø quen, hay nhöõng nhaø môùi nhaén. Xeáp chieác ñoøn trieâng ngoài tröôùc cöûa, con caét thòt, maï ñeám tieàn hoaëc lieác dao, moài thuoác. Ve keâu ñöùng boùng, muï Thia baùn baùnh beøo baùnh naäm quaûy gaùnh ra ñöôøng saün saøng cho ngöôøi ta mua, nhaát laø caùc coâ Phaùn, baø Tham, baø Ñoác ñang maân meâ naën boït maáy quaân taøi baøn, uø uø phoãng phoãng ñoùi loøng duøng böõa löng böõa lôõ . Muï Thia ñieác ñaëc, keû mua ra ñöùng ngöøa ngoaøi ñöôøng, chôø muï Thia ñi tôùi, ñöa tay níu gioùng xong thì thaàm thì thaøo chæ chæ gaät gaät cung ñieäu ngon laønh baùnh laù chaû toâm! Maáy muï keû chaøi sau giôø tröa, caëp thuyeàn ngoaøi baõi Löông Quaùn, theo ngaõ xoùm Vaïn naùch caù voâ baùn doïc theo con ñöôøng laøng ra tôùi chôï Long Thoï, muøa naøo caù naáy töôi thieät laø töôi. Con caù boáng kho khoâ, con caù hanh naáu chaùo. Laùt caù troâi beùo ngoït theo nöôùc baïc thaùng möôøi, môù caù caán caù baàu kho göøng nhöõng luùc trôøi möa thuùi ñaát. Keå heát cho luoân, muøa heø röïc rôõ, mua traùi döa höôøng cuûa baùc Cöûu do Chuù con Chaéc tui vöøa haùi ngoaøi “baïi”, xong “taùy” con caù nuïc naáu moät “ñoaïi” canh aên ngon toaùt moà hoâi. Hoaëc mua moät môù möïc töôi, xaøo vôùi traùi thôm reäu maáy laâu ni vaãn ñeå daønh ngoaøi vöôøn thì thieät ñuùng nhö “danh döï” traùi thôm, “daäy trôøi thaáu ñaát”. Hoaëc mua cheùn khuyeát Thuaän An veà naáu canh me ñaát aên maùt daï maùt loøng. Laù me ñaát moïc chui döôùi buïi thôm buïi chuoái, moïc neùp beân heø, moïc meù loái ñi. Laù ba mieáng mong manh, giöõa coïng coù sôïi gaân traéng neân con treû vaãn thöôøng töôùc ra chôi troøng keùo ñaù gaø. Hoa maøu hoàng tím nhaït hình loa keøn eûo laõ. Ngöôøi ta chæ aên laù chöù chaúng aên boâng. Vò chua, tính nhuõn, canh naáu xong roài môùi nhaän laù me voâ truôùc khi duoáng xuoáng. Loaïi me ñaát nhoû beù, aâm thaàm hôn caû loaøi coû daïi, nhöng truy ra cho cuøng laïi thaät laém teân vì coâng duïng trò ñöôïc chöùng noùng naûy buoàn phieàn khaùt nöôùc ho hen. Noâm na mang teân


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Me Ñaát, saùch thuoác ghi möôøi ba teân laø Bì Hieàn Thaûo, Coâ Nöông Thaùi, Chöùc Töû, Ñaêng Lung Thaûo, Hoaøng Töø, Khoå Ñam, Khoå Chöùc, Khoå Uy, Kim Ñaêng Lung Thaûo, Laïc Thaàn Chaâu, Thieân Phaùo Thaûo, Toan Töông Thaûo, vaø Vöông Maãu Chaâu. Cuõng nhö con ve saàu, chuû trò phong ñoäc, ngöùa ngaùy, nhöùc ñaàu choùng maët, an thaàn, treû nít khoùc ñeâm nhöng ngöôøi daân Nguyeät Bieàu chaúng bao giôø ñeå yù, baét ñöôïc xaøo aên cho ñaõ maø thoâi, trong khi maáy oâng thaày thuoác Baéc maày moø ghi cheùp hieäu naêng qua caùc teân Chu Giaùp, Khoâ Thieàn, Khuùc Teà, Kim Ngöu Nhi, Phuïc Duïc, Teà Nöõ, Thieàn Bì, Thieàn Saùc, Thieàn Thoaùi, Thieàn Thueá, Thieàn Y, Traù Thieàn, Truøng Thoaùi v.v. phôi khoâ hay voû ve ve loät naâu naâu maøu caùnh kieán nheï heàu baùm traøn ñìa treân taøu chuoái goác caây, nhöng moät khi ñaõ loït phaûi tay thaày thì vò chi cuõng neân thuoác, caân ñuû löôïng giaù ñaét thaáu trôøi xanh. AÁy vaäy maø ngöôøi mua laïi vui möøng hôùn hôû, daï vaâng roái rít caùm ôn thaày ñaõ cho giaù reû cöùu ñôøi! Beán ñoø baõi caùt, chuyeån tôùi dôøi lui, ñöa töø beân Vaên Thaùnh ñöa qua, khi thì caëp beán Caây Ña, khi thì beán Phuû, luùc laïi ra ngoaøi “baïi caùt laøng Quaùn” xa xoâi. Beán Phuû bieát roài, ngay giöõa ñöôøng phaân chia am OÂng vaø nhaø quan Tri Phuû. Beán Caây Ña cuõng taïi goùc vöôøn quan Phuû, xuoâi moät bôït soâng. Caây ña coå thuï tröôøn ra ngoaøi beán nöôùc, trieàu veà beân Vaên Thaùnh uy linh. Taøng ña roäng maáy vaàng, laêng mieãu xaây quanh, linh thieâng beán cuõ. Mieãu thôø oâng Cuït oâng Daøi, ñeâm ñeâm hai oâng bieán thaønh caùi phöôùng luïa ñieàu töø ngoïn caây ña keùo vaét ñoït tre, ngaøy ngaøy im lìm trong mieãu, coù cho môùi ngoù choä, ngaén daøi xoaén nhö loïn toùc phoø hoä keû laønh. Nöûa ñeâm oâng daïo, laøm raén coù moàng, gaùy te te nhö gaø gioø ñöông ñoä, hay uø uø nhö xaø luùp chuyeån binh, xoe xoeù loäi qua Vaên Thaùnh, chia phieân nhau ñoïc haøng chöõ treân hai bia taû höõu tröôùc ñeàn: “Thaùnh Toå Nhaân Hoaøng Ñeá duï: Cung Giaùm baát ñaéc lieät taán thaân” vaø “Hieán Toå Chöông Hoaøng Ñeá duï: Ngoaïi thích baát ñaéc thaân chính”. Thöông ôi Ngaøi Taû Quaân Leâ Vaên Duyeät, trung chính ñaïi thaàn gaëp phaûi nhaø vua xeùt neùt. Thöông ôi

Ngaøi Boá Chaùnh uy quyeàn trong trieàu ngoaøi quaän, bao phen tieán cöû Tröông Ñaêng Queá, queân hoï Tröông dan díu muï baùn cheø treân Khe Cöû Só nuùi Cö Chaùnh gaëp thì chu dòch, neân môùi coù caùnh tay aùo trôù treâu dieäu ñeá, trao qua ñoåi laïi, baûo raêng caén löôõi kinh quyeàn, chöõ ñeá vöông öùng nghieäm moät ñôøi nhaäm ñaûng. Ôi oâng Cuït, hôõi oâng Daøi! Lôøi keå leã thoaùng nghe qua tuy coù veû loâng boâng roãng tueách, nhöng thieät ra yù nghóa thaâm saâu, chöõ duøng hieåm hoùc rieâng kænh hai oâng ñeå thoûa loøng quyù meán. Cho daãu sau naày ai coù thì giôø ñoïc laïi, duø khoâng hieåu roõ nhöng chaéc coù leõ cuõng caûm khaùi ñoâi phaàn vì lôøi vaên roån raûng nghe raát ö phuï chaùnh hy trinh kieâm nhieáp cô maät hy thaùi tröôùc thôøi Töï Ñöùc! Naêm Quyù Tî 1953, coù traän luït naêm ba, troâi nhaø troâi cöûa, troâi luoân caây ña coå thuï nôi ñònh cö cuûa oâng Cuït oâng Daøi. Hai oâng môùi dôøi qua caây öôi beân caïnh, linh khí giaûm daàn. Mieáu thôø hai oâng cuõng ñöôïc taùi döïng döôùi goác caây öôi trong vöôøn oâng Ñoác Phöôùc, saùt beán caây Ña. Beán caây Ña lieàn beán Caây Phöôïng nhaø oâng Ñoác Thaân Troïng Phöôùc moät haøng. Ñaøi baùn nguyeät vôùi hai beä caáp uoán voøng ñöa xuoáng beán soâng xanh coù boán caây phöôïng vyõ neân thô, noái tieáp haøng tre la ngaø chaäp chuøng ñöùt noái tôùi goø Long Thoï. Giaùp ranh Nguyeät Bieàu thuoäc phaïm vi laøng Löông Quaùn cuõng coù am OÂng vaø am Baø. Am OÂng thôø con Raùi Caù coù taám bia ñaù khaéc ba chöõ Laïi Baùi Chaâu döïng döôùi trieàu vua Thieäu Trò. Tröôùc moãi am coù moät caùi ao. Tuyø töøng caùi ao tröôùc mieãu maø goïi teân laø ao OÂng hay ao Baø. Mieãu oâng Ñoân ngoaøi ñaàu baõi caùt chuyeân moân leân ñoàng nhaûy voït. Tröôùc heát coù theå keå am oâng aám Baïo trong phöôøng thôø oâng Ñaëng Ñöùc Sieâu, xuoáng tôùi am muï Truøm Ñæu xoùm Taây, laàn ra tôùi am caây Thò ngoaøi chôï Hoå Quyeàn ñeàu thôø Thaùnh Maãu, Coâ Chín Thöôïng Ngaøn, Quaän Cöûu, Quaän Baùt cuûa ñaïo Thieân Tieân Thaùnh Giaùo. Caùc am caùc mieãu thöôøng doïc theo bôø soâng, rieâng Mieãu Caây Sen laïi saùt bôø hoùi, höôùng qua laøng Löông Quaùn. Mieãu Caây Sen nghe noùi thôø oâng Coïp ba chaân, ít khi ñoàng boùng. Gioïng chaàu vaên cuûa anh Löïc

Trang 43


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá trong am muï Truøm Ñæu nghe raäm röïc deûo dính thieät “leàn” hôn caû tieáng ñôøn nhò ñi nhòp ba gaáp ruùt. Loái muùa boâng cuûa coâ Sieáu troâng ñaøi caùc nhö tieân nhìn thieät “böa” con maét theâm gioïng hoø caùc meä keå chuyeän Phong Thaàn cuûa coâ Chín Thöôïng Ngaøn leân chöõa beänh duø khoâng “leøng” nhöng cuõng vaãn ñoøi moät caây hoa quaû. OÂng Ñoân vôùi vuõ khuùc “Caø xôûn” thöôøng loøi gioïng keû chaøi keâu “oân Coït” trong hang ra haàu thaêm Quaän Thaát, thaønh thöû ñang trong buoåi leã nghieâm trang laøm ngöôøi ta ai cuõng phaûi baät cöôøi “OÂng Ñoân giaû ñoø!” tieáp caâu ca dao “Baø leân Baø nhaûy lom xom, OÂng leân OÂng nhaûy truùc om nöôùc cheø!” Laïi coøn khaùo nhau chôø dòp xin ñeà nghò vôùi coâ Chín Thöôïng Ngaøn cho dôøi mieãu oâng Ñoân ra ngoaøi “loø” cho khuaát maét! Nhôø gioïng haùt, anh Löïc thöôøng ñi “haàu” ñeå soáng. Coâ Sieáu con quan, chæ khi moâ meä eå mình thì môùi öa chôi giôûi caùi troø nhaûy voït cho thoâng khí huyeát. OÂng Ñoân nghieäp caû ...ñoø ñöa cha truyeàn con noái, heát beán ñoø Vaên Thaùnh Xöôùc Duõ laïi chuyeån sang Vaên Thaùnh Nguyeät Bieàu. Con oâng laø o Möùt, caäu Uoâng vaãn moät chieác ñoø ngang thaùng ngaøy oâm maùi cheøo thong dong... caïy, baùt sang soâng. Rieâng oâng Ñoân khi tuoåi giaø boùng xeá, laäp mieãu leân ñoàng vui khuùc nhaïc chaàu vaên, thieät ít ai coù ñöôïc. Gioù ñöa caønh truùc la ñaø... Phaûi chôi thuyeàn treân soâng Höông trong nhöõng luùc ñaàu hoâm sôùm mai tröôùc beán Haø Kheâ môùi höôûng troøn yù nghóa. Caûnh vaéng, traêng thanh, tieáng chuoâng Thieân Muï vang ra taän Myõ Chaùnh Haûi Laêng, voïng voâ tôùi Laêng Coâ Ñaù Baïc. Gaø Thoï Xöông gaùy saùng, treân Tuaàn treân Treïm lanh laõnh xa ñöa, döôùi mieät Tieân Phöôùc Thai Döông tieáng nghe thaùnh thoùt. An bình thònh trò, giaác moäng ba sinh. Khuùc Nam Bình chöa troïn, hoàn ngöôøi lính vaãn coøn ñöùng laëng leõ truôùc cöûa phöôøng xoùm Vaïn hay xin chaâm ñieáu thuoác döôùi goác caây hoät maùt gaàn choã am OÂng, khoâng bao giôø cho ai thaáy maët. Buïi tre la ngaø bieán thaønh cung ñaøi traùng leä, ñeâm cuõng nhö ngaøy moät mình laïc böôùc theo caùi baùnh in goùi giaáy boùng daàu nhuïy nhaân hoøn ñaát seùt, neân cöù bò ma daáu ma thu. OÂng Cuït, oâng Daøi

Trang 44

traêm naêm huyeàn thoaïi. Neáu nhö nhaø ñòa lyù thöôøng cho ñòa theá goø Long Thoï laø AÛi Trôøi Truïc Ñaát, öùng ñoái vôùi goø Haø Kheâ beân teâ soâng coù chuøa muï Nhaø Trôøi vaø nhöõng hoài chuoâng khai quoác, thì ôi Nguyeät Bieàu coá lyù, beân ni xöù Thoï Xöông caåm tuù vaãn maõi coøn vang voïng tieáng gaø phuïc quoác Gia Long. (*) Ñuùng ra laø khi thuyeàn saép gheù beán, bò lính Baûo Veä phuïc kích treân bôø, heát loái chaïy, beøn ñöùng thaúng treân thuyeàn, öôõn ngöïc khoanh tay vöøa chöûi vöøa khoe con gioáng goïi laø “treû caëc” cho lính Baûo Veä ñeå thaø bò baén cheát ngay coøn hôn bò tuø chòu ñoøn thuø tra taán tröôùc sau roài cuõng cheát. (**) Chuù giaûi cuûa gs Ñoaøn Khoaùch.

Keå chuyeän nay Caây caàu Tröôøng Tieàn ñaõ ñöôïc söûa chöõa vaø ghi baûng teân. Veø caàu chænh trang theo loái môùi, caét boû khuùc traùnh nhau nôi noái nhòp caàu. Gaén nhieàu loaïi ñeøn chieáu aùnh saùng maïnh coù maøu röïc rôõ. Caàu Soâng Höông bò luùn, nöùt vaøi choã nhöng vaãn coøn nguyeân. Ñöôøng Huyeàn Traân Coâng Chuùa ñoåi thaønh ñöôøng Buøi Thò Xuaân, traùng nhöïa ra tôùi baõi caùt Löông Quaùn, döï tính môû roäng voøng leân tôùi ñöôøng leân ñoài Voïng Caûnh. Ñình laøng Nguyeät Bieàu coù theâm chieác lö höông ñoà soä. Caây baøng tröôùc ñình maát daáu, buø laïi, caây nhôõn sau hoâng cuûa ñình cao lôùn sum sueâ. Saân ñình ñaõ ñöôïc laùt gaïch. Caàu Long Thoï xaây laïi baèng xi maêng coù lan can sôn traéng vaø gaén baûng teân. Mieáu Chieâm Thaønh maát tích! Hoûi trong vuøng khoâng ai bieát. Hai caùi maõ voi vaãn ñöôïc thaép höông. Hoå Quyeàn coù chöông trình taùi thieát. Tre vaø caây daïi ñöôïc doïn saïch. Tröôøng Tieåu hoïc Thuûy Bieàu coù baûng teân, coång sôn xanh vaø töôøng xi maêng queùt voâi vaøng. Caây Thoâng Moät bò cöa ngang khoâng coøn


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá daáu veát. Röøng caây bò caét saïch. Haøng naêm nöôùc luõ uøa veà naêm ba baän. Coù naêm luït lôùn, hö haïi naëng neà. Nhaø oâng Ñoác Thaân Troïng Phöôùc trôû thaønh truï sôû xaõ Thuûy Bieàu. Caùi cöûa phöôøng cuûa oâng Ñaëng Ñöùc Sieâu tröôùc kia xaây baèng voâi, nay ñaõ phaù ñi vaø xaây laïi, ñaép roàng phuïng troâng ñeïp hôn cöûa Thöôïng Töù. Phaàn ñoâng nhaø naøo cuõng coù ñieän vaø ñieän thoaïi. Ngöôøi ñi laøm coâng ngoaøi baõi caùt, coù ñuû khaû naêng aên tröa baèng baùnh naäm, baùnh beøo! Nguyeät Bieàu vaø Löông Quaùn thuoäc ñòa phaän thaønh phoá Hueá. Ñôøi soáng phaùt trieån maïnh. Giaù trò ñòa oác taêng nhanh. Baõi caùt Löông Quaùn boài lôùn theâm. Hai nhaø thôø hoï Hoaøng Troïng vaø Phaïm Vaên ñeàu coù theâm caùi lö thieät lôùn tröôùc saân. Taám bia ñaù ghi ba chöõ Long Thoï Cang

treân ñoài Long Thoï taøn phai theo ngaøy thaùng. AÁp Vaïn Phöôùc coù am OÂng caát baèng saéc thaønh hoaøng sau ñoåi thaønh aáp Ñoâng Phöôùc. Khai canh laøng Nguyeät Bieàu ñöôïc ghi theâm moät vò nöõa hoï Hoà Xuaân. Thaønh hoaøng laøng Nguyeät Bieàu laø Cao Caùt (ngöôøi Trung Hoa), thôø chung gioáng nhö beân An Ninh Thöôïng Haï xaõ Höông Long vaø raát nhieàu laøng khaùc. (Haàu heát nhöõng chöõ vieát trong baøi naøy ñeàu duøng theo tieáng Vieät daïng La Tinh, khoâng phaûi tieáng nöôùc ngoaøi. Neáu coù choã naøo khoâng hieåu, xin duøng cuoán töø ñieån Nguoàn Goác Tieáng Vieät cuûa Baùc Só Nguyeãn Hy Voïng M.D. hay muoán duøng ñieän thö xin theo tinh thaàn Toân Sö Troïng Ñaïo, lieân laïc vôùi Baùc Só Nguyeãn Hy Voïng M.D. qua email nhv92782@hotmail.com) u Thaântroïng

Tuaán lifornia 12/2008

Trang 45


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Con Ngöïa Thöôïng Töù Nhaõ Ca

Baø Tham Troïng ngoài treân saäp guï, treân saäp laø caùi meït troøn baøy nhöõng caùnh caø roát, ñu ñuû tæa nhöõng boâng ngoïc lan, boâng traø, thöôïc döôïc, ôùt ñoû, ôùt xanh. Baø nhìn ra ngoaøi trôøi, côn möa vaãn taàm taõ. Naêm nay ñaõ ba traän luït lôùn troâi nhaø troâi cöûa roài, coù moät caùi Teát cho con daân Hueá ñöôïc thôû tí xíu, oâng Trôøi cuõng laøm ngô sao? Nhaø ba gian hai chaùi, coät goã lim boùng loùang coù treo hai beân hai caâu lieãn ñoái sôn son thieáp vaøng. Cuûa caùc cuï ngaøy tröôùc ñeå laïi, bao ñôøi roài khoâng bieát, hai caâu lieãn ñoái vaãn uy nghi ngöï treân hai coät goã döïng hai beân baøn thôø. Thì moät nöûa gian giöõa duøng laøm nôi thôø phuïng toå tieân, phía ngoaøi chaén moät tuû traø coå baèng goã quí vaø keâ boä ñoà goã goàm coù moät baøn daøi vaø saùu gheá chaïm loïng, khaûm xaø cöø, cuõng cuûa caùc cuï xöa ñeå laïi. Boä baøn gheá ñoù tröôùc ñaây oâng Tham Troïng môøi khaùch, keùo gheá, ñaët boä traø mai haïc, moät cheùn toáng vaø boán cheùn con nhoû xíu, nghe noùi töø ñôøi oâng Nguyeãn Du ñi söù sang Taøu, caûm hai caâu thô maø oâng ñaõ dòch ra tieáng noâm: Ngheâu ngao vui thuù sôn haø, mai laø baïn cuõ haïc laø ngöôøi thaân. Baø Tham Troïng laéc ñaàu, oân laïi kyû nieäm cuõ sao trong buïng buoàn quaù laø buoàn. Laät baät oâng Tham ñaõ boû laïi baø maø ñi tröôùc cuõng tôùi boán naêm roài, cuõng vaøo cuoái naêm, cuõng nhöõng ngaøy möa thuùi ñaát thuùi ñai nhö böõa nay… Boä ñoà traø mai haïc ñaõ thieáu maát moät cheùn con, vì trong buoåi gioã boán chín ngaøy, khi roùt traø, baø ñaõ lôõ tay ñaùnh beå hay oâng Tham muoán ñem ñi theo moät cheùn, khoâng bieát chöøng. Phaàn coøn laïi, töø ñoù tôùi nay vaãn ñöôïc caát trang troïng trong tuû coå, chæ ngaøy gioã cuûa oâng Tham, baø môùi laáy ra roùt traø cuùng roài caát laïi lieàn. Möa tôùi ngaøy naøo môùi taïnh ñaây. Nhöõng

Trang 46

moùn baø ñaõ tæa duøng ñeå ngaâm nöôùc maém laøm döa moùn neáu khoâng ñöôïc phôi naéng cho heùo maët thì khi ngaâm ñaõ khoâng doøn maø coøn bò laày, thuùi. Baø Tham Troïng goïi: "Chò Gaùi moâ roài….Gaùi, Gaùi…" Chò ôû, tuoåi cuõng nguõ tuaàn chôù khoâng ít, lon xon ñaâu töø döôùi beáp chaïy leân: "Baø keâu con?" "Khoâng keâu chò thì keâu ai, hí? Chò teân Gaùi chôù phaûi teân Trai moâ maø coøn hoûi." Chò ôû, bieát tính baø Tham Troïng, cöôøi heà heà: "Daï, con tra roài, luù laãn quaù hæ." "Mi noaùi ai tra. Mi tra baèng tau khoân?" Chò ôû giaät mình. Cöù caøng noùi caøng sai, caøng bò baét beû. Ñôïi cho baø Tham Troïng nhíu maøy, quaéc maét xong, chò môùi tieáp: "Daï thöa, baø sai con chi?" "Keâu mi laø coù vieäc môùi keâu. Nì, ñem caùi saøng ni xuoáng, quaït loø löûa roài hong cho khoâ khoâ bôùt. Ñôïi töø maáy ngaøy ni, böõa moâ cuõng möa, laøm raêng maø chôø cho ñöôïc." "Daï." "Ñöøng ñöùng ñoù maø daï nhòp nöõa. Ñem xuoáng ñi. Nhôù khôi than cho ñeàu, uû tro cho bôùt noùng, chôù khoân, nhö naêm ngoaùi, mi laøm chaùy hö heát trôn." Chò Gaùi laïi cöôøi, ñöa tay leân gaõi ñaàu. Baø Tham Troïng laéc ñaàu. Bôûi ngu röùa khoâng ñi ôû thì laøm chi ñaây? Hoài treû chò Gaùi ñi ghính nöôùc möôùn, roài voâ ôû nhaø baø, tính cuõng caû hai chuïc naêm, khoâng ít. ÔÛ hai chuïc naêm maø vaãn coøn chöa bieát yù chuû, coøn noaùi khoâng ngu? "Thoâi ñi ñi cho khuaát maét tau." "Daï ñi, con ñi, con ñi. Chò Gaùi voäi vaõ ñöa caû hai tay, caån thaän caàm caùi saøng tre döïng nhöõng hoa laù tæa cuûa baø Tham Troïng ñi xuoáng beáp. Baø Tham Troïng cuõng xeáp löôõi con dao baèng theùp maø baø raát öng yù. Baø ñaët thôï reøn laøm rieâng caùch ñaây caû ba chuïc naêm, chæ duøng moät vieäc laø tæa boâng, vaäy maø löôõi dao


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá cuõng moøn ñi nhieàu. Baø môû naép côi traàu ñeå boû con dao xuoáng döôùi. Caùi côi traàu baèng ñoàng, cuõng cuûa cuï ngoaïi hoài xöa ñeå laïi. Baø caån thaän boå cau, teâm traàu. Gioøng doõi vua quan, aên traàu voâi phaûi pha maàu hoàng, traàu phaûi teâm caùnh phuïng. Raêng coû cuûa baø cuõng thaûm laém roài, hoài xöa coøn con gaùi, nhuoäm raêng ñen, nhôù laàn nhuoäm raêng, xöùc roài ngaäm thöù thuoác ñaëc bieät, ñau ñôùn, khoù chòu, caû möôøi ngaøy khoâng nhai ñöôïc, khoå sôû bieát maáy. Nhöng buø laïi, haøm raêng cuûa baø thôøi ñoù ñen nhöng nhöùc, laøm taêng giaù trò nuï cöôøi, khoâng phaûi sao, hoài ñoù, oâng Tham Troïng ñaõ ñoã ñaït gì ñaâu, môùi laø thö sinh, maø ñaõ bò nuï cöôøi raêng ñen cuûa baø xoâ teù caùi bòch, naèm luoân vôùi baø cho tôùi luùc naèm moät mình döôùi ñaát. Haøm raêng ñaõ coù caùi lung lay roài, khoâng bieát gìn giöõ laïi caøng khoå theâm vôùi noù. Baø boû traàu vaø cau vaøo caùi xoaùy ñeå nghieàn cho daäp daäp tröôùc khi boû voâ mieäng, baø boãng nhìn thaáy moät boùng ngöôøi löôùt voâ saân roài bieán raát nhanh ôû goùc. Baø duïi maét, coù quaùng maét khoâng chôù. Roõ raøng baø nhìn thaáy maø, ngöôøi chôù ñaâu phaûi laø ma maø bieán mau quaù vaäy? "Gaùi. Gaùi." Gioïng töø döôùi beáp vang leân: "Daï aï…" "Ai môùi voâ trong saân nhaø mình, mi thaáy khoân?" "Daï, coù." "Ai röùa?" "Con chô ai, maï." Bích Traâm loù caùi maët leân cho maï nhìn thaáy, roài ruït laïi lieàn. Baø Tham Troïng taèng haéng moät tieáng, roài keâu: "Traâm, leân ñaây maï bieåu." Bích Traâm chöa kòp thay quaàn aùo. Coâ vöøa loäi nöôùc möa veà, hai oáng quaàn xaén cao, aùo xoác seách, toùc tai thaám nöôùc möa dính beät. Vöøa böôùc leân nhaø, Traâm ñaõ thaáy maï ruùt caây roi treo nôi coät, sau böùc lieãn ñoái ra. "Naèm xuoáng." "Maï ôi, maï ôi, cho con thay quaàn aùo, con môùi ñi möa veà." "Khoâng thay chi heát, naèm xuoáng. Maû cha mi, tau ñaõ noaùi ôû nhaø, mi khoâng nghe. Teát nhöùt tôùi nôi, con gaùi con döùa chi maø voâ

haäu teá ñôïi röùa." Bích Traâm ñaønh phaûi naèm daøi treân taám saäp guï. Baø Tham Troïng nhòp nhòp caây roi treân caùi ñít nong naåy cuûa ñöùa con gaùi uùt. "Traâm. Coù phaûi maï daën con, böõa ni nghæ hoïc, ôû nhaø, phaûi röùa khoân?" "Daï phaûi." "Daën roài raêng khoân nghe, mi khoân coai maï mi ra chi heát." "Con." "Tao bieát mi nhö röùa, tao boùp muõi cho cheát ngaét töø hoài môùi ñeû ñoû hoûn, chôù nuoâi thöù quaû baùo ni maàn chi trôøi. Mi ñi moâ, haù, ñi moâ?" "Con ñi möôïn vôû veà laøm baøi. Con tôùi nhaø con baïn ôû ngoaøi Gia Hoäi, maï khoâng tin." "Ngaøy moâ cuõng ñi möôïn baøi, saùng ñi, tröa ñi, tuùi cuõng ñi. Mi heïn thaèng moâ, noaùi, tau ñaäp cheát, ñaäp cheát." Caùi roi quaát xuoáng, moät, hai, roài ba, boán. Caùi ñít cuûa Bích Traâm cong leân, ñaõ quen ñoøn roài, nhöng moãi laàn bò ñaäp, Bích Traâm ñeàu caûm thaáy maï mình coù moät kieåu ñaäp roi laøm cho moãi laàn ñau ñôùn moãi khaùc nhau. Bích Traâm keâu leân: "Maï ôi, con laïy maï, hu hu, ñau quaù, hu hu…ñau quaù, ñau quaù." Khoâng raùch thòt teùt da, nhöng nhöõng laèn roi seõ coøn in veát laâu laém, luùc ñaàu ñoû, roài tím baàm. Caùi ñít cuûa Bích Traâm, laèn roi cuõ chöa laën thì laèn roi môùi ñaõ in. Baø Tham Troïng ngöùa con maét quaù roài, ñöùa con gaùi, ñaùnh laèn ngang laèn doïc, caùi ñít noù vaãn cong leân, haøng ngaøy vaãn xaùch ñi." "Ñoà ngöïa Thöôïng Töù, cheát ñi, cheát ñi. Ngöïa Thöôïng Töù, con Thöôïng Töù….Thöôïng töù…" Chieàu toái hoâm ñoù, côm nöôùc xong, chò Gaùi caàm loï muoái ñi voâ buoàng Bích Traâm: "Ñau khoân?" "Hoûi ngu röùa cuõng hoûi." Chò Gaùi khoâng thaáy buoàn vì bò chöûi. Chò tôùi beân giöôøng. "Coâ naèm saáp xuoáng, tui xoa muoái cho khoûi baàm." Bích Traâm naèm saáp. Chò Gaùi keùo caùi quaàn cuûa Bích Traâm xuoáng roài dô caây ñeøn daàu leân soi, chò keâu:

Trang 47


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá "Khoå nhö ri thì thoâi. Laèn cuõ chöa laën, laèn môùi chu cha ôi, ñau cheát cha… Nì, coù laèn röôùm maùu nì." Chò Gaùi xaùt muoái leân nhöõng laèn roi. Bích Traâm röôùn ngöôøi, caén moâi chòu ñau. Chò Gaùi hoûi: "Ñau laém khoân?" "Khoâng ñau." "Tuùi ni ñöøng ñi nöõa hí?" "Khoâng, cöù ñi. Maï chöûi tui laø con ngöïa Thöôïng Töù maø. Coù phaûi maï chöûi tui laø con ñó… ÖØa, tui ñi maàn ñó, maàn con ngöïa Thöôïng Töù luoân cho coi." Chò Gaùi laéc ñaàu, daáu nuï cöôøi. Bích Traâm vaãn naèm saáp, hoûi chò: "Nì chò Gaùi, tui hoûi, chò coù bò ñaäp nhö tui khi moâ chöa?" "Tui?" "Thì chò chô ai. Tui hoûi chò ñoù." "Tui, chieän tui coâ nghe maàn chi cho nhôùp loã tai…" Chò laëng leõ böng caây ñeøn daàu ra. Tröôùc khi kheùp cöûa, chò noùi nhoû: "Tui ñeå cöûa sau, nhöng nhôù ñôïi baø nguû roài ñi hí. Baø bieát thì tui cuõng…" Caùnh cöûa kheùp laïi. Chò laéc ñaàu. Bieát sao ñöôïc, ñaõ laøm con ngöïa Thöôïng Töù roài, thì phaûi nhaûy qua coång thaønh maø ñi. * "Maáy giôø roài röùa anh?" Ngöôøi con trai ñöa moät tay leân soi soi, coøn tay kia thì ñang baän laøm goái cho coâ gaùi keâ. "Möôøi… möôøi moät giôø hôn. Böõa nay em sang treã quaù ñaáy." Bích Traâm muoán laên ngöôøi, nhöng caùi ñít ñau eâ aåm, coâ naèm nghieâng, noùi nho nhoû: "Em sôï oân nôù thaáy quaù. Lieäu oân coù thaáy khoân anh, thaáy laø oân meùt maï em lieàn." "Chaéc khoâng ñaâu. OÂng giaø nguû sôùm laém, vì saùng sôùm oâng daäy uoáng traø." "Anh ñaõ gaøi cöûa chöa?" "Sao böõa nay em lo gì vaäy. Roài. Yeân taâm maø. Khoâng ai bieát ñaâu. Nheù, nheù, anh thöông." "Ñau." "Em sao vaäy?" "Caùi ñít em…"

Trang 48

"Em laïi bò ñoøn?" Bích Traâm thuùt thít. "Daï." "Toäi em quaù. Anh thöông em maø khoâng bieát laøm sao. Anh chæ laø moät thanh nieân ngheøo troï hoïc. Anh laøm khoå em…" Bích Traâm ñöa tay bòt mieäng ngöôøi thanh nieân: "Anh ñöøng noùi röùa. Cuõng taïi vì em thöông anh." "Cho anh coi ñöôïc khoâng?" "Coi caùi chi." "Coi caùi ñít em ra sao. Ñi, cho anh coi." Naèn nì maõi, Bích Traâm môùi chòu cho ngöôøi yeâu coi caùi ñít laèn roi ngang laèn roi doïc cuûa mình. Anh chaøng caàm caây ñeøn leân soi, keâu xoùt xa: "UÙi trôøi ôi, toäi em quaù, em ôi, em ôi." Bích Traâm keùo quaàn leân, laëng leõ khoùc. Beân ngoaøi, caøng khuya möa caøng mau, caøng xoái xaû. Hai ngöôøi vaãn naèm oâm nhau, aám laém. Bích Traâm nöùc nôû: "Maï khoâng khi moâ chòu tin em." "Tin chi?" "Tin laø chöa khi moâ anh laøm chi em, chöa khi moâ em laøm chuyeän baäy baï…" Anh chaøng vuoát toùc ngöôøi yeâu: "Chuyeän ñoù, khi thöông yeâu nhau ñaâu phaûi baäy baï. Nhöng anh thöông em, neå em. Ngöôøi Hueá khoù laém, anh gìn giöõ cho em." Bích Traâm oâm rieát ngöôøi yeâu, hoân tôùi taáp leân maët chaøng: "Böõa nay, em khoân theøm giöõ nöõa, em cho anh, cho anh roài ra raêng thì raêng. Em haän maï em, em haän taát caû." Caùi ñít Bích Traâm cong leân, nhöõng laèn roi ñau ñôùn boãng nhöùc nhoái theâm, duïc daõ theâm. Hoï quaán laáy nhau. Nhöng roài, tay anh chaøng ñuïng nhöõng laèn roi vaø Bích Traâm reân nho nhoû: "Em ñau. Em ñau. Em ñau." "Thoâi, thoâi, anh xin loãi." Chaøng thanh nieân saép chòu thua, nhöng tieáng keâu cuûa Bích Traâm laøm anh ta tænh laïi. Bích Traâm: "Mai moát hoïc xong, anh boû em maø ñi." "Khoâng boû." "Roài anh maàn raêng?"


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá "Anh thöa vôùi ba meï xin cöôùi em. Nhaø anh ngheøo laém." "Em bieát maø. Röùa neân chi anh troï hoïc maø phaûi ñi daïy keøm kieám theâm tieàn. Em bieát neân môùi thöông anh. Chôù maï em..." "Maï bieát?" "Chöa, nhöng roài seõ bieát thoâi, taïi vì em "aên quen nhòn khoâng quen roài, em ghieàn hôi cuûa anh." "Böõa nay em ñi ñaâu maø bò ñoøn?" "Em ñi tôùi baïn hoïc baøi thieät. Maï khoâng khi moâ tin em. Maï soáng nhö moät baø giaø coå huû. Maï ñoùng khung trong caùi Hueá cuûa maï, maï khoâng theøm hieåu cho ai." Chaøng thanh nieân Baéc laëng thinh. Anh khoâng nghó gì ngoaøi chuyeän hoïc cho ñoã ñaït. Cha meï anh ñaõ quaù khoå cöïc töø khi di cö vaøo Nam, boû bao nhieâu nhaø cöûa, cuûa caûi laïi. Anh coøn caùc em ñang troâng chôø hy voïng ôû anh. Ra Hueá hoïc, yeâu moät coâ gaùi Hueá. Anh yeâu laém, nhöng yeâu chæ laø yeâu, coøn moäng töôûng thì ñaâu daùm theâu deät. Nhaø troï cuûa Linh gaàn nhaø Bích Traâm. Moät böõa, caû hai dong xe ñaïp veà nhaø, Bích Traâm bò traät seân xe ñaïp, Linh döøng laïi giuùp, töø ñoù quen nhau. Muøa heø vöøa roài, heïn hoø nhau ñi chôi nuùi, ñi uoáng nöôùc döøa, daàn daø thaân hôn, heïn aên cheø toái ôû vöôøn boâng, roài tôùi nhaø, naèm chung giöôøng. Quen vaø yeâu nhau gaàn moät naêm roài, löûa gaàn rôm cuõng suyùt chaùy maáy laàn… "Linh aø, em yeâu anh coù chi khoâng phaûi?" "Trai gaùi lôùn leân ñeàu phaûi coù tình yeâu, Bích Traâm, em ñaâu laøm gì neân toäi chöù." Bích Traâm baät khoùc: "Böõa nay maï em chöûi em. Baø noùi em laø con ngöïa Thöôïng Töù. ÔÛ Hueá maø bò chöûi vaäy coi nhö nhuïc, nhuïc laém." "Khuya roài, em veà ñi. Mai moát caùi ñít laønh…" "Noùi chi maø dò oøm…" Bích Traâm ngoe nguaåy. Coù tieáng oâng giaø khi khoâng ho suø suø, roài tieáng chaân leït ñeït. OÂng giaø môû cöûa sau ra vöôøn ñi tieåu. Bích Traâm khoâng daùm hoù heù, coâ ñöùng neùp mình trong goùc phoøng. Chôø moät luùc laâu, tieáng chaân oâng giaø trôû vaøo, roài tieáng ho döùt, Linh môùi caån thaän môû cöûa cho Bích Traâm

ra phía vöôøn sau. ÔÛ goùc vöôøn, coù caùi loã chui moät ngöôøi loït, sang moät caùi vöôøn, roài tôùi caùi vöôøn nöõa laø ñeán nhaø. Bích Traâm hoài hoäp laém, nhaø beân naøy coù con choù sieâng suûa laém. Cuõng may, luùc naøy muøa ñoâng, choù ñöôïc nhoát laïi trong cuõi, ñem voâ beáp. Bích Traâm yeân oån veà tôùi nhaø. Chò Gaùi ñaõ chôø saün, môû then cöûa sau, giuùp Traâm voâ phoøng an toaøn. Bích Traâm veà roài, nhöng anh chaøng thì ñeâm nguû khoâng yeân, thaéc maéc veà boán chöõ "con ngöïa Thöôïng Töù". Saùng daäy sôùm, thaáy oâng giaø ngoài uoáng traø, beøn laân la: "Baùc daäy sôùm theá?" "Tui böõa moâ khoân daäy sôùm, caäu. Giaø roài, khoù nguû laém. Ñeâm chôïp maét maáy tieáng roài môû con maét thao laùo, caäu." Linh nhìn leân baøn thôø, maáy taám aûnh cuõ, hai caùi bình ñeå hai beân, khoâng caém hoa. Nhöng maáy ly nöôùc saùng naøo cuõng roùt ñaày. Linh laøm thaân: "Coù phaûi hình baùc gaùi khoâng, baùc. Baùc gaùi ngaøy xöa chaéc ñeïp…" "Cuõng taøm taïm thoâi caäu. Baø aáy boû tui ñi laâu roài. Maáy ñöùa nhoû lôùn leân, laáy vôï laáy choàng cuõng boû ñi ôû choã khaùc. Tuïi noù xuùi tui baùn caên nhaø ni, noù oïp eïp laém roài, nhöng tui coù cheát cuõng cheát trong caùi nhaø ni, caäu nôø." Chuyeän qua chuyeän veà, thaáy vui, Linh môùi daùm hoûi: "Baùc ôi, ngöôøi ta hay chöûi "con ngöïa Thöôïng Töù" laø nghóa laøm sao, baùc." "Ui chui choa. Tieáng ñoù naëng laém nghe. Ngöôøi ta chöûi maáy con ñó ngöïa, maáy ñöùa con gaùi hö. Nguôøi ta chöûi "ñoà ngöïa thöôïng töù" laø con nôù heát xaøi roài, ñoà gaùi thuùi roài." "Nhöng mình ôû ñöôøng naøy khoâng phaûi cöûa chaùnh Taây laø cöûa Thöôïng Töù sao." "Thì ñuùng roài, caäu. Maø chuyeän chi röùa?" "Daï khoâng. Nghe ngöôøi ta noùi neân chaùu môùi hoûi baùc. Baùc chaéc lôùn leân ôû ñaây?" "Tui, nguõ ñaïi caäu ôi. Bôûi röùa, caäu thaáy caùi nhaø ni chaúng ra nhaø nöõa. Ngöôøi ta noaùi khoâng ai giaøu ba hoï, khoâng ai khoù ba ñôøi. Ñeán ñôøi oâng giaø tui vôùi tui laø maït reäp luoân." "Hay quaù. Chaùu muoán bieát söï tích con ñöôøng naøy." "Caäu muoán bieát thì tui keå cho maø nghe

Trang 49


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá nì. Cöûa Thöôïng Töù laø teân chính cuûa cöûa Chaùnh Taây, ngöôøi mình goïi laø Thöôïng Töù, taïi vì ôû cöûa thaønh ni coù coù traïi huaán luyeän ngöïa, coù röùa thoâi. Cöûa ni laø nôi nuoâi ngöïa cuûa vua, neân toaøn ngöïa gioûi. OÂng giaø tui thôøi tröôùc cuõng laø moät vieân chöùc daïy ngöïa, oâng giaø tui keå Töù laø teân con ngöïa chaïy gioûi, cuõng nhö teân ngöïa caâu, ngöïa kyø… Ui chu choa, naêm ni laø naêm ngöïa phaûi khoâng caäu." "Daï phaûi." "Con ngöïa töù laø con ngöïa chaïy gioûi. Traïi ngöïa naøy phaûi huaán luyeän cho vua nhöõng con ngöïa töù chaïy ñaõ nhanh maø phaûi saûi ñeàu boán voù. Con ngöïa phaûi ñeïp, loâng möôït, chaân daøi, maét tinh khoân…" "Ngöïa töù laø ngöïa ñeïp, chaïy gioûi, vaäy taïi sao nhieàu coâ con gaùi bò ruûa laø ngöïa Thöôïng Töù." "Cuõng khoâng chæ röùa moâ, caäu nôø. Ngöôøi ta coøn noaùi hoài tröôùc coù Maõ binh, vieän lo veà ngöïa. Ngöïa thao dieãn chaïy töø cöûa Thöôïng Töù tôùi Gia Hoäi, töøng ñoaøn röïc röïc, loàng loän, yù noùi maáy con tinh ranh loàng loän tìm ñöïc nhö ngöïa caùi ñoù caäu ôi." OÂng giaø cöôøi cöôøi, thì thaàm vôùi caäu trai: "Thì ñoù, ngöïa töù laø ngöïa gioûi, caäu cöù thöû moät con "ngöïa töù" roài bieát. Ñaõ thöû chöa?" Anh chaøng thaät thaø: "Daï chöa." "Con trai chi maø dôû eïc." Buoåi chieàu, Linh ñoùn Bích Traâm tröôùc coång tröôøng. Trôøi taïnh möa töø luùc tröa, nhöng maây vaàn vuõ, aâm u, boùng toái suïp xuoáng nhanh laém, nhöng bao caëp maét ñaõ nhìn thaáy roõ raøng roài. Chuyeän con Bích Traâm lôùp ñeä nguõ B, coù trai chôø tröôùc coång tröôøng, ñaõ laø moät tin ñoäng trôøi neû ñaát. Coøn nöõa, gan daï quaù roài, hai ñöùa ñaïp xe ñaïp song song vôùi nhau. Ñi ñaâu? Coøn ñi ñaâu nöõa, leân nuùi Ngöï Bình, tôùi Ñoài Voïng Caûnh, voâ maáy chuøa xa, laêng taåm, buïi raäm, chaùn chi choã kín ñaùo khoâng ai thaáy chôù. Thieät laø " con ngöïa thöôïng töù". Con gaùi Hueá chi maø voi daøy ngöïa xeù röùa heø! Daùm heïn hoø coâng khai tröôùc maét tröôùc muõi ngöôøi ta thì coøn coi ai ra gì nöõa. Maáy coâ tuoåi chò thì haäm höïc, haùy nguyùt, maáy coâ

Trang 50

tuoåi em thì coù treà moâi, nhoå nöôùc mieáng, nhöng con maét thì long lanh khoù taû. Nhöõng ngaøy cuoái naêm cuûa Linh vaø Bích Traâm eâm ñeàm, thô moäng quaù. ÔÛ Hueá ñaâu cuõng coù caûnh ñeïp. Coù luùc ñoâi baïn döïa xe ñaïp vaøo nhau, maëc aùo möa ñöùng treân bôø nhìn möa rôi treân gioøng soâng Höông. Coù luùc ñöùng treân caàu Baïch Hoå nhìn xuoáng gioøng nöôùc chaûy. Cuõng coù khi, ñaïp xe doïc moät bôø soâng, ñoâi baïn xuoáng beán, ngoài naém tay nhau taâm söï. Möa gioù nhö vaäy maø caû hai cuøng troán hoïc, ñaïp xe ñaïp leân taän laêng Khaûi Ñònh, leo khoâng bieát bao nhieâu baäc caáp ñeå chui ngoài döôùi moät con ngöïa ñaù hay vuoát raâu moät oâng quan ñaù bao nhieâu naêm thaùng roài giaõi gioù daàm möa. Muøa ñoâng, laïnh giaù, laïi theâm vaøo nhöõng ngaøy cuoái naêm, ñoâi baïn tôùi ñaâu cuõng ñeàu vaéng hiu vaéng ngaét, chæ coù trôøi maây, caây coû nghieâng ngaû, tieâu ñieàu vôùi möa gioù. Bích Traâm hoûi ngöôøi yeâu: "Khi moâ hoïc xong, anh coù cho ngöôøi ñi "noaùi" em khoâng?" "Caùi gì, caùi gì laø "ñi noaùi", anh khoâng hieåu." "Ñi noaùi laø…dò quaù, em khoâng noaùi nöõa moâ…" Cuoái cuøng Linh cuõng hieåu. "Nhaø anh ngheøo laém. Luùc di cö voâ Nam, ñaõ boû laïi heát, gia ñình em khoù nhö vaäy…" "Em khoâng sôï. Maëc keä…" "Toäi nghieäp em, vì anh maø chòu roi chòu voït. Bích Traâm." Ñaâu chæ coù roi voït. Moät ñoàn möôøi, muôøi ñoàn traêm. Chæ maáy ngaøy Bích Traâm ñaõ höùng theâm khoâng bieát nhieâu taêm tieáng. Con trai Hueá cay cuù, con gaùi Hueá ganh tò. Gaëp Bích Traâm, ñaõ coù tieáng xì xaøo: "Con ngöïa Thöôïng Töù ñoù teà." Coøn caát tieáng keâu: "EÂ, con ngöïa Thöôïng Töù." "Vaùc caùi ba loâ ngöôïc chöa röùa, ñeå ngöôøi ta ñaùnh troáng thoåi keøn." Vaøi chaøng trai ñaïp xe ñaïp theo, noùi baâng quô, nhöng coát yù cho Traâm vaø Linh nghe. Boïn cao boài choïc phaù thì aên noùi quaù trôùn hôn: "OÏ eø, caùi buïng theø leø, con ngöïa caùi bò ñaù, vaêng leân tôùi baàu gheø…khoùc be he…be


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá he…" Baïn beø baét ñaàu xa laùnh Bích Traâm. Maáy ngöôøi anh cuûa baïn hoïc, tröôùc thöông Bích Traâm, luùc naøo cuõng aân caàn saên soùc, nay thaáy laø ngoù lô. Keå caû Phöôùc Hoàng, con baïn thaân nhaát, ra chôi hai ñöùa thöôøng caàm tay nhau, chaïy uø xuoáng quaùn muï Cai aên quaø vaët, khi thì cheø, khi me chua, keïo vöøng. Böõa nay, ra chôi voäi vaõ ñi choã khaùc, ngoù lô: "Phöôùc Hoàng." Bích Traâm tôùi taän maët. Phöôùc Hoàng lô ñeãnh ngoù leân maáy ñoït caây xanh. "Chi röùa. Chi keâu tui…." "Phöôùc Hoàng." Bích Traâm muoán baät khoùc. Maët baïn vaãn laïnh tanh: "Chi, keâu tui chi röùa." Phöôùc Hoàng caàm tay moät baïn khaùc, töôi tænh: "Ñi, hai ñöùa mình xuoáng muï Cai aên cheø hí." Bích Traâm nhö bò taït moät gaùo nöôùc laïnh voâ maët. "Caùi maët khoân bieát oát doät chi heát , dò oøm , deã sôï röùa theâ." "Ngöïa." "Maø ngöïa caùi." "Ngöïa Thöôïng Töù môùi ñuùng." Hai coâ baïn cuøng lôùp ñi ngang maët Bích Traâm, noùi. Khoâng coát cho Bích Traâm nghe thì coøn ai nghe nöõa. Khoâng nghe, khoâng sôï. Bích Traâm gaït ra ngoaøi tai. Nhöng baø Tham Troïng khoâng gaït ra ngoaøi tai ñöôïc. Lôøi ñoàn ñaõi moãi luùc moät oàn aøo, ñoäc ñòa. Boû caû vieäc lo ba ngaøy Teát, baø nhaát quyeát daïy cho ñöôïc ñöùa con hö. Baø daïy cuõng khoâng ñöôïc. Caøng bò la raày, ñaùnh ñaäp, Bích Traâm caøng lì ñoøn, caøng troán nhaø ñi chôi nhieàu hôn. Ñeâm chæ coù chò Gaùi saên soùc, thoa daàu, boùp muoái cho Bích Traâm, chò Gaùi thaáy Bích Traâm nhòn ñau gioûi quaù. Moät böõa, Bích Traâm hoûi: "Hoûi thieät chò nghe, trong ñôøi chò, coù khi moâ chò bò ñoøn nöùt ñít nhö tui chöa?" Chò Gaùi cuõng coù moät kyû nieäm trong ñôøi, chò taâm söï: "Cuõng coù moät laàn." "Moät laàn thoâi haù? Chò keå ñi, keå ñi…."

"Hoài ñoù tui ñi ghính nöôùc thueâ, ghính töø saùng tôùi trôøi toái mòt laän kìa. Coù moät nhaø nôù, tui ghính nöôùc tôùi ñoå voâ beå buoåi toái. Nhaø ñoù coù moät caäu hoïc sinh, caäu toát laém, hay giuùp phuï tui khieâng thuøng nöôùc ñoå voâ beå…" Bích Traâm laéng nghe. Chò Gaùi keå chuyeän cuõng coù ñaàu coù ñuoâi laém. Chò keå coù moät böõa nhaèm vaøo muøa noùng, gieáng nöôùc khoâ maø ngöôøi thaû gaøu laáy nöôùc ñöùng ñaày mieäng gieáng. Chò phaûi ghính thueâ ñaày moät beå nöôùc, neân tôùi toái mòt maø chöa xong. Tôùi ghính nöôùc cuoái cuøng thì qua möôøi hai giôø ñeâm roài, vì quaù meät neân khi böng thuøng nöôùc leân, chò tröôït tay, thuøng nöôùc ñoå leânh laùng öôùt caû ngöôøi chò, quaàn aùo dính khít ròt voâ da. Ñuùng luùc ñoù caäu hoïc sinh xuaát hieän, roài sau ñoù, hai ngöôøi ñöa nhau ra vöôøn sau. Chuyeän khoâng daáu laâu, chuû bieát ñöôïc, chò bò moät traän ñoøn thöøa soáng thieáu cheát, roài ñuoåi luoân, khoâng thueâ ghính nöôùc nöõa. "Coâ bò ñaùnh laø baø coøn nöông tay, chôù tui, ngöôøi ta ñaùnh nhö ñaùnh keû thuø. Coâ bieát khoâng, caùi ñít tui thòt raùch töøng laèn, maùu chaûy daàm dìa, ba thaùng sau chöa laønh. Tui naèm lieät giöôøng lieät chieáu, töôûng cheát luoân." "Roài chò sôï." "Tui…" Chò khoâng traû lôøi heát caâu. Cuõng hieåu thoâi, anh chaøng kia chæ lôïi duïng moät ngöôøi con gaùi ngheøo khoå, daïi doät. Chô thaät söï thöông ñaäm thöông ñaø thì maáy nuùi cuõng treøo, maáy soâng cuõng loäi, maáy ñeøo maø khoâng qua. "Nì, coâ." "Chi?" "ÔÛ ngoaøi ngöôøi ta ñoàn döõ laém. Ngöôøi ta noùi thieät töø tröôùc tôùi chöø chöa coù khi moâ con gaùi Hueá maø hoang nhö coâ?" "Hoang raêng. Tau laøm chi maø hoang?" "Hoang raêng thì coâ bieát chô tui bieát chi moâ." Chò ruït reø: "Ngöôøi ta noùi coâ laø… ngöïa thöôïng töù. Con gaùi maø bò noùai chöõ ñoù naëng laém coâ nôø." Caén raêng chòu ñau, Bích Traâm cöôøi gaèn ngaïo maïn. Con ngöïa Thöôïng Töù laø ngöïa hay, chaïy gioûi, ngöïa cuûa vua cöôõi. Deã daàu

Trang 51


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá gì ñöôïc laøm ngöïa Thöôïng Töù chôù. Bích Traâm khoâng buoàn nöõa, maø ngaàm thích caùi teân ngöôøi ta nguyeàn ruûa coâ. Ba ngaøy Teát, Bích Traâm vaãn leùn ñi heïn hoø vôùi Linh nhö thöôøng. Cuõng may, ñaàu naêm baø Tham kieâng, khoâng ñeø con xuoáng ñaùnh cho haû giaän. Baø chæ ruûa: "Thöù con gaùi nhö mi cho voi daøy ngöïa xeù môùi vöøa. Qua ba ngaøy Teát roài bieát tay tao, khoâng trò ñöôïc maøy, tao thaø cheát ñi cho raûnh maét…" Muøng boán, hai ngöôøi ñaïp xe leân Kim Long, ñi leã chuøa Thieân Muï, haùi loäc taëng cho nhau. Sao thaáy Linh coù veû khoâng linh hoaït vui veû nhö moïi böõa khaùc. Ñeán toái mòt roài maø hai ngöôøi vaãn coøn döïng xe ñaïp, ñöùng treân caàu Baïch Hoå nhìn xuoáng doøng soâng ñang xaãm maøu. "Traâm" "Daï." "Em deã thöông quaù. Anh khoâng bao giôø queân ñöôïc nhöõng ngaøy nhö theá naøy…" "Em cuõng vaäy. Neáu phaûi xa anh, em thaø ngay baây giôø, nhaûy xuoáng döôùi ñoù cho xong." Bích Traâm ñaêm ñaêm nhìn maët nöôùc soâng. Khoâng coù caû moät con ñoø, maët soâng loùng loùng moät neàn xaùm xòt saép bò maøn ñen hoøa laãn. "Em nhaûy xuoáng, anh nhaûy theo lieàn." "Vaäy…moät, hai, ba, cuøng nhaõy nheù…" Linh caàm tay ngöôøi yeâu. Khoâng ai nhaûy heát maø caû hai töïa ngöôøi vaøo nhau. Roài Linh cuùi xuoáng, trong boùng chieàu nhoøe nhoeït, treân maët nöôùc, döôùi baàu trôøi meânh moâng, Linh cuùi xuoáng, hoân raát laâu leân moâi, leân maét ngöôøi yeâu. "Bích Traâm, duø mai sau naøy ra sao, em phaûi nhôù loøng laø anh yeâu em laém." Bao nhieâu ngaøy, bò ñaùnh ñaäp taû tôi, bò caû thaønh phoá nhieác moùc, cheâ cöôøi, Bích Traâm chæ môùi ñoåi ñöôïc nhöõng chieác hoân daém ñuoái ñoù. "Con ngöïa Thöôïng Töù cuûa loøng anh…" Bích Traâm vöøa vui thích, vöøa cöôøi thaàm caùi caâu raát kim sanh maø raát thöôøng cuûa baát cöù cuoäc tình naøo khaùc. "Em thích laøm con ngöïa Thöôïng Töù." "Phaûi. Ngöïa thöôïng töù laø ngöïa hay,

Trang 52

ngöïa chæ ñeå daønh cho nhaø vua." "Nì, anh. Anh chính laø oâng vua cuûa em." "Chuyeän ñoù veà sau, coøn baây giôø, thì cöôõi xe ñaïp ñi veà." Vaãn chæ laø hai chieác xe ñaïp song song. ÔÛ nhöõng khoaûng ñöôøng naøo vaéng, hai ngöôøi dong xe, tay caàm tay. Voâ thaønh phoá thì hoï thaû tay ra, khoâng phaûi vì sôï bò thieân haï chöûi, chöûi cuõng ñaõ ñaày tai roài, nhöng vì xe coä ñoâng, phaûi caån thaän hôn. Hai ngöôøi coøn döïng xe laïi, chia tay ôû phía ngoaøi haøng raøo nhaø Bích Traâm. "Em." "Daï." "Anh coù chuyeän maø chöa noùi ñöôïc." Bích Traâm laéc ñaàu: "Em bieát roài, ñöøng noaùi, ñöøng noaùi." "Bích Traâm, an.…" Bích Traâm caàm baøn tay Linh, caén nheï vaøo ngoùn tay uùt cuûa chaøng: "Bieát roài maø, anh noaùi, Bích Traâm, anh yeâu em dò röùa theâ. Gheùt anh, khoâng thöông anh moâ maø ham." Bích Traâm laáy chaân gaït caây choáng, daãn xe voâ cöûa thieät leï: "Maï rình ôû trong nôù kìa, ñi mau leân…" Bích Traâm sôï baø Tham Troïng böôùc ra baét gaëp. Ñaàu naêm, Linh bò chöûi moät traän thì xui laéém. Naêm nay laø naêm thi cöû cuûa chaøng! "Bích Traâm, em em..." Nhöng Bích Traâm ñaõ khuaát daïng. Ñieàu muoán noùi, Linh ñaõ khoâng noùi ñöôïc. * Gaàn naêm chuïc naêm sau, caâu chuyeän veà "con ngöïa Thöôïng Tö" môùi coù dòp nhaéc laïi. Muøng boán Teát, Bích Traâm ñi vôùi choàng tôùi döï moät buoåi hoïp Taân Nieân cuûa Hoäi Thaân Höõu Hueá ôû moät nhaø haøng ôû quaän Cam. Moãi baøn saép cho möôøi choã, khi Bích Traâm tôùi thì choã ñaõ ñuû, chæ coøn moät gheá troáng beân caïnh. Ngöôøi khaùch ñeán treã ruït reø: "Choã naøy coøn troáng, toâi ngoài ñöôïc khoâng?" Caû nhaø haøng ñang oàn aøo, raâm ran gioïng Hueá, boãng nhieân nghe moät gioïng Baéc thaät laïc loõng, Bích Traâm nhìn leân. Ngöôøi ñaøn oâng cao, gaày, ñang boû bôùt chieác aùo khoaùc


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ra, gaät ñaàu chaøo. "Coøn coù moät choã. OÂng ñi moät mình." Caëp vôï choàng ngoài gaàn hoûi. Ngöôøi ñaøn oâng mæm cöôøi: "Vaâng. Moät mình." Nuï cöôøi mæm cuûa ngöôøi ñaøn oâng, chao oâi, Bích Traâm caûm thaáy nhö moät luoàng ñieän chaïy ran trong ngöôøi. Sao quen quaù vaäy? Ngöôøi ñaøn oâng ñaõ ngoài xuoáng roài, saùt beân. Bích Traâm khoâng tieän nhìn maët oâng ta nöõa. "Sao oâng ngöôøi Baéc maø laïi ñi döï hoäi Hueá cuûa tuïi tui?" Caëp vôï choàng ngoài kia khôi chuyeän. "Toâi. Töø ngaøy coù hoäi Hueá, naêm naøo toâi cuõng ñi döï. Toâi ñi döï vôùi kyû nieäm cuûa toâi. Xin loãi, chuyeän rieâng…" OÂng ta laøm nhö ñaõ lôõ lôøi. Nhöng nhöõng lôøi ñoù ñaõ loït heát voâ tai Bích Traâm. OÂng ta coù yù muoán noùi cho Bích Traâm nghe khoâng? Sao tôùi giaø roài maø cöù gaëp chuyeän laø thaát kinh hoàn vía…tay chaân gì cuõng loùng ngoùng heát trôn. Quay qua Bích Traâm, döôøng nhö maét oâng ta coù khöïng laïi. "Toâi laáy nöôùc cho chò. Xin pheùp oâng anh…" "Daï, oâng cöù töï nhieân." "Xin loãi, ôû Hueá chò ôû khu vöïc naøo?" Bích Traâm cau maøy: "Daï oâng hoûi laøm chi röùa?" "Hoài môùi di cö vaøo Nam, toâi coù ra Hueá hoïc neân coù chuùt toø moø vaäy thoâi." "Toâi cuõng xin tieáp cho oâng anh nöõa." OÂng ta vôùi tay roùt theâm röôïu vaøo ly cho choàng Bích Traâm. Bích Traâm luøi ngöôøi saùt thaønh gheá, nghieâng caùi ñaàu traùnh neù, nhöng caùi hôi höôùm nhö quen thuoäc quaù, maáy chuïc naêm roài, vaãn coøn nhaän ra. Khoâng nghi ngôø gì nöõa. Ñuùng laø Linh. Chaøng trai Baéc di cö thuûa naøo. Baây giôø ñaõ thay ñoåi nhieàu, maùi toùc tieâu muoái vaãn coøn boàng beành, laõng ñaõng. Ñoâi maét tinh anh ngaøy naøo giôø nhö ñaõ xa xaêm, baøng baïc veû gian doái baïc tình. Coù nhaän xeùt laàm laãn khoâng? Chaéc khoâng. Hôn boán möôi naêm tröôùc, sau ngaøy ngaøy ñaàu xuaân ñoù thì Bích Traâm khoâng gaëp Linh nöõa. Sang thaêm, phoøng vaéng laïnh tanh. OÂng giaø noùi troáng loác: "Leân taøu hoûa voâ Nam roài."

Bích Traâm cheát ñöùng. Nöôùc maét nuoát ñöôïc nhöng ngheïn lôøi: "Daï khi moâ?" "Saùng ni. Ñi sôùm laém. Thaèng thieät... tuùi qua môùi noùi vôùi tui laø saùng ni ra ga lieàn. Hoûi raêng gaáp röùa cuõng khoâng chòu noùi chi heát trôn. Ñi laø ñi." "Daï anh coù ñeå chi laïi. "Ñeå chi. Tôùi moät caùi röông nhoû, ñi cuõng caùi röông nhoû, coù cöùt khoâ chi maø ñeå." Moät ngaøy, hai ngaøy, moät thaùng hai thaùng, moät naêm, hai naêm, chôø moät laù thö cuõng khoâng coù. Vaäy ñoù, cho ñeán giôø naøy... Choàng Bích Traâm vui veû baét chuyeän: "Caùm ôn. Cuïng ly vôùi oâng ñaàu xuaân. Traâm, em cuõng caàm ly leân ñi." Hai ngöôøi ñaøn oâng ñaõ cuïng ly xong roài maø Bích Traâm vaãn khoâng nhaác baøn tay leân noåi. Coù haän trong loøng, coù vui gaëp laïi, coù ngaøn thaéc maéc muoán hoûi. Nhöng thoâi, nay ñaõ ngoài beân choàng roài, coøn hoûi gì nöõa. "Nghe oâng noùi tieáng Baéc, nhöng chaéc gia ñình goác Hueá." "Daï khoâng. Toâi chæ coù moät hoàng nhan tri kyû ngöôøi Hueá thoâi. Nhöng töø ngaøy coù Hoäi Hueá thaønh laäp ôû quaän Cam naøy, naêm naøo toâi cuõng phaûi ñi ñeå… ñeå nghe laïi tieáng Hueá quen thuoäc." "Vaäy chaéc chò nhaø ngöôøi Hueá?" "Cuõng khoâng phaûi. Nhaø toâi, xin loãi, baø gheùt ñaøn baø Hueá laém." Choàng Bích Traâm cöôøi, voâ tö: "Phaûi coù lyù do môùi gheùt. Chaéc taïi oâng meâ xöù Hueá quaù phaûi khoâng?" "Meâ xöù Hueá. Ñuùng ra laø meâ moät coâ Hueá. OÂng cuõng bieát ñoù, hoài xöûa hoài xöa, nhaø ngheøo, ñi daïy keøm laáy tieàn ñi hoïc. Baát thình lình oâng giaø beänh, roài cheát. Toâi phaûi nuoâi meï, nuoâi moät baày em. ÔÛ tröôøng hôïp oâng thì oâng phaûi laøm sao?" Choàng Bích Traâm dí doûm: "Kieám moät baø vôï giaøu laø giaûi quyeát xong heát." "Xin ñöôïc baét tay oâng moät caùi. OÂÂng ñaõ noùi ra ñöôïc ñieàu toâi khoâng noùi vôùi ai ñöôïc. OÂng bieát khoâng, naêm nay Nhaâm Ngoï phaûi khoâng? Luùc toâi boû Hueá cuõng ñuùng naêm Ngoï, ngaøy cuoái cuøng toâi coøn nhìn thaáy Hueá cuõng laø ngaøy muøng boán nhö böõa nay…"

Trang 53


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá "Hoài ôû Hueá, oâng ôû ñaâu?" "Toâi ôû trong thaønh noäi, cöûa Chaùnh Taây. Chaéc oâng bieát maø, cuõng coù teân laø cöûa Thöôïng Töù nöõa. ÔÛ ñoù hoài tröôùc coù chuoàng nuoâi ngöïa cuûa vua ñeå tuyeån ngöïa töù." "Toâi cuõng coù nghe chuyeän ñoù. ÔÛ Hueá, con gaùi hö ngöôøi ta hay chöûi laø ngöïa thöôïng töù. Maáy ñöùa bò chöûi vaäy laø eá choàng luoân, khoâng ai daùm laáy." "Nhöng toâi nghe gioïng anh thì anh cuõng khoâng phaûi ngöôøi Hueá." "OÂng ñoùan gioûi thaät. Toâi, hoài ñoù hoïc troø trong Quaûng ra thi..." "Thaáy coâ gaùi Hueá boû ñi khoâng ñaønh phaûi theá khoâng? Hieåu thoâi. Vaøo hoài ñoù, cuõng ngaøy muøng boán naêm con Ngoï, suyùt chuùt nöõa toâi ñaõ gieát cheát moät con ngöïa." "OÂng noùi chôi?" "Khoâng noùi giôõn ñaâu. Toâi ñaõ meâ moät con ngöïa Thöôïng Töù." Caû baøn cöôøi oà. Maët Bích Traâm taùi ñi, ngöôøi ñaøn oâng coù veû nhaän ra ñieàu ñoù. "Chuyeän laõng maïn keå ra chaéc oâng khoâng tin ñaâu. Naøng bò ngöôøi ta goïi laø ngöïa Thöôïng töù vì naøng ñeïp, naøng daùm yeâu, daùm baát chaáp moïi chuyeän. Hoâm ñoù, hai ñöùa ñöùng treân caàu Baïch Hoå, nhaém khoâng laáy nhau ñöôïc, toâi ñaõ tính xoâ naøng xuoáng roài nhaåy xuoáng theo. Nhöng mình heøn laém, laøm khoâng ñöôïc. Ngaøy mai phaûi leân taøu vaøo Nam maø cuõng khoâng daùm noùi, vì noùi sôï naøng nhaåy xuoáng maø mình thì khoâng daùm nhaåy theo." Moät baø trong baøn noùi vôùi: "Ñaõ laø ngöïa thöôïng töù thì chæ xoâ oâng xuoáng soâng roài ñi tìm ngöïa ñöïc thoâi, ñôøi naøo ngu nhaåy xuoáng moät mình…." Ñaøn baø laø vaäy ñoù, vôùi moät ngöôøi vaéng maët, khoâng bieát maø vaãn coøn ghen gheùt. Ngöôøi ñaøn oâng laéc ñaàu: "Con ngöïa cuûa toâi khaùc, con ngöïa thöôïng töù naøy chæ coù vua môùi xöùng vôùi noù. Maø luùc ñoù toâi chæ laø moät anh hoïc troø ngheøo kieát xaùc, chöa ñi thi, neân hai ñöùa toâi chæ cöôõi xe ñaïp. Moät con ngöïa thöôïng töù maø maáy oâng baø bieát khoâng, quen maáy naêm, löûa gaàn rôm khoâng bieát bao nhieâu laàn... Vaäy maøø khoâng beùn." Caû baøn laïi cöôøi. Bích Traâm caén moâi.

Trang 54

Ngöôøi ñaøn oâng cuõng caén moâi cuøng moät luùc. Caû hai ñang cuøng nghó, cuøng nhôù moät chuyeän. Chu choa ôi. Tra roài baø ôi, ñöøng ngöïa nöõa. Bích Traâm töï maéng mình. "OÂng noùi chuyeän vui quaù. Môøi oâng theâm moät ly." OÂng choàng Bích Traâm coù veû vui thích ñaëc bieät. "Thoâi ñuû roài anh. Khoâng uoáng nöõa." Bích Traâm thình lình baûo oâng choàng. "Haù, raêng khoâng uoáng?" "Tui nhöùc ñaàu, choùng maët. Veà cho roài!" "Coøn laâu maø, ôû laïi coi vaên ngheä cho vui." "Tui khoâng thaáy vui." Choàng Bích Traâm cöôøi: "OÂng thaáy ñoù, luùc naøy baø aáy lôùn tuoåi roài, tính tình khoù chòu, thay ñoåi baát ngôø laém. Thoâi anh ôû laïi uoáng tieáp, toâi phaûi ñöa baø aáy veà…" Bích Traâm ñöùng daäy. Lí nhí chaøo moïi ngöôøi, cuõng phaûi chaøo ngöôøi ñaøn oâng ñoù thoâi. Bích Traâm baét gaëp moät aùnh saùng raát laï, noàng naøn, thöông tieác, aên naên ôû ñoâi maét ñaõ giaø nua. Ñieàu muoán noùi treân Caàu Baïch Hoå, treân doøng soâng cuûa buoåi chieàu meânh moâng maây xaùm Hueá, phaûi chôø tôùi naêm möôi naêm sau Bích Traâm môùi nghe. Bích Traâm chaäm chaân laïi, caàm tay choàng. Caàm thaät chaéc. Thöông oâng aáy quaù, oâng ñaõ soáng beân baø maáy chuïc naêm qua maø khoâng heà bieát mình ñaõ laáy nhaèm moät con ngöïa Thöôïng Töù. u Nhaõ

Ca


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

NHÖÕNG LEÃ NGHI QUAN TROÏNG VAØO MUØA XUAÂN DÖÔÙI TRIEÀU

NGUYEÃN:

Teá Nam Giao vaø Caøy Ruoäng Tòch Ñieàn GS Nguyeãn Lyù-Töôûng

Döôùi cheá ñoä phong kieán, vua thay Trôøi ñeå cai trò muoân daân neân goïi laø Thieân töû (con cuûa Trôøi). Treân nguyeân taéc, ñòa vò ñoù chæ daønh cho vua Trung Quoác laø nöôùc lôùn trong thieân haï, taát caû caùc nöôùc nhoû (chö haàu) ñeàu phaûi thaàn phuïc Thieân töû. Doøng hoï naøo ñöôïc Thieân töû thöøa nhaän vaø phong vöông thì coù quyeàn cha truyeàn con noái. Neáu coù ai choáng laïi hay gaëp tröôøng hôïp nöôùc khaùc ñem quaân gaây haán thì Thieân töû seõ can thieäp, hoaëc caùc chö haàu cuõng coù theå nhaân danh Thieân töû ñeå ñem quaân ñeán giuùp ñeå taùi laäp töï cho quoác gia ñoù. Daân coù boån phaän trung thaønh tuyeät ñoái vôùi vua, veà phaàn vua, thì chòu traùch nhieäm vôùi Trôøi. Vì theá, cöù ba naêm moät laàn, vua ñi ñeán moät choã ñaát naèm veà phía Nam cuûa kinh thaønh goïi laø Nam Giao ñeå teá Trôøi... Saùch Kinh Dòch, moät taùc phaåm do Khoång Töû bieân soaïn caùch nay vaøo khoaûng hôn 2500 naêm, trong ñoù thu nhaët nhöõng tö töôûng cuûa ngöôøi Trung Hoa veà vuõ truï quan vaø nhaân sinh quan, ñaõ ñöôïc phoå bieán laâu ñôøi tröôùc Khoång Töû, coù vieát raèng: "Thieân sinh ö Tyù, Ñòa tòch ö Söûu, Nhaân sinh ö Daàn." Thieân (Trôøi), Ñòa (Ñaát) vaø Nhaân (Ngöôøi) laø ba yeáu toá chính cuûa vuõ truï, goïi laø Tam Taøi. Trôøi sinh ra töø Tyù (Tyù laø giôø khôûi ñaàu cuûa moät ngaøy, cuõng laø naêm khôûi ñaàu cuûa moät Giaùp (12 naêm). Trôøi laø khôûi ñaàu cuûa moïi sö, moïi loaøi, moïi vaät. Trôøi ôû ñaây khoâng phaûi laø baàu khí quyeån bao boïc chung quanh quaû ñaát maø laø moät ngoâi vò, moät Ñaáng thieâng lieâng, Ñaáng Taïo Hoùa, Ñaáng an baøi moïi söï trong vuõ truï. Nhöõng

caâu trong saùch Trung Dung nhö :"Thieân meänh chi vò tính" (Tính laø do Trôøi ban cho), "Ñaïo xuaát ö Thieân" (Ñaïo töø Trôøi maø ra), "uùy Thieân" (sôï Trôøi), "duy Thieân vi ñaïi" (chæ coù Trôøi laø lôùn hôn caû), "Thieân voõng khoâi khoâi, sô nhi baát laäu" (Löôùi trôøi loàng loäng, thöa maø chaúng loït),v.v...ñeàu noùi veà moät Ñaáng Toái Cao trong vuõ truï maø toâ tieân chuùng ta goïi laø "OÂng Trôøi". OÂng Trôøi maø toå tieân chuùng ta luoân toân thôø vaø ñaët nieàm tin vaøo Ngaøi, chính laø Thöôïng Ñeá, Thieân Chuùa hay Ñöùc Chuùa Trôøi maø ngöôøi Thieân Chuùa Giaùo toân thôø. Ñoù laø nieàm tin cuûa caû daân toäc chuùng ta, cuûa toå tieân chuùng ta döôùi thôøi vua chuùa cho ñeán ngaøy hoâm nay. Duø hình thöùc thôø phöôïng coù khaùc nhau, nhöng nieàm tin vaãn laø coù moät Ñaáng Toái Cao, Ñaáng Taïo Hoùa Duy Nhaát, taïo döïng neân vuõ truï vaø muoän loaøi, muoân vaät. "Ñòa tòch ö Söûu" (Ñaát môû ra töø Söûu), nghóa laø Trôøi coù tröôùc, sau ñoù môùi coù Ñaát. Söûu laø giôø thöù hai sau Tyù. "Nhaân sinh ö Daàn", sau khi coù Trôøi, coù Ñaát thì coù Ngöôøi. Con Ngöôøi laø do Trôøi vaø Ñaát maø ra. Trôøi che, Ñaát chôû. Trôøi laø Cha, Ñaát laø Meï. Traûi qua gaàn moät ngaøn naêm döôùi cheá ñoä cai trò cuûa Trung Quoác, töø naêm 938, Ngoâ Quyeàn thaéng ñöôïc quaân Nam Haùn ñeán ñôøi Ñinh Boä Lónh, nhaø Löông môùi chính thöùc thöøa nhaän neàn ñoäc laäp cuûa nöôùc ta vaø phong cho Ñinh Boä Lónh laøm An Nam Quoác Vöông. Döôùi caùc trieàu Ñinh, Leâ, Lyù, Traàn, Haäu Leâ vaø Nguyeãn, caùc vua Vieät Nam beân ngoaøi vaãn theo leä trieàu coáng, thöøa nhaän vua Trung Quoác laø Thieân töû. Nhöng beân trong vaãn laø vua cuûa moät quoác gia ñoäc laäp. Cöù ba naêm moät laàn, vua nöôùc ta vaãn toå chöùc teá

Trang 55


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Nam Giaùo, töï xöng mình laø Thieân töû ñoái

vôùi con daân trong nöôùc. Naêm 1806, vua Gia Long cho döïng Ñaøn Nam Giao ôû veà phía Nam kinh thaønh, thuoäc ñòa phaän xaõ Döông Xuaân, haèng naêm cöù ñeán thaùng troïng Xuaân (thaùng 2 aâm lòch) thì quan Khaâm thieân giaùm vaø boä Leã gieo queû dòch, choïn ngaøy toát ñeå cöû haønh ñaïi leã. "Quy cheá cuûa ñaøn chia laøm ba taàng: taàng thöù nhaát, ñaøn ñaép hình troøn, coù 5 aùn thôø: aùn chính giöõ thôø Hieäu thieân Thöôïng ñeá vaø Hoaøng ñòa kyø; aùn phoái höôûng thöù nhaát, phía taû thôø Thaùi Toå Gia Duï hoaøng ñeá; aùn phía höõu thôø Theá Toå Cao hoaøng ñeá; aùn phoái höôûng thöù hai phía taø thôø Thaùnh Toå Nhaân hoaøng ñeá, aùn phía höõu thôø Hieán Toå Chöông hoaøng ñeá. Ñaøn cao 6 thöôùc 8 taác, chu vi 30 tröôïng 3 thöôùc 5 taác, toâ maøu xanh, boán maët coù theàm: ngoï giai (baäc phía nam) 15 baäc, ñoâng, taây, baéc ñeàu 9 baäc. -Taàng thöù hai, ñaøn vuoâng, coù 8 aùn toøng töï; phía taû,aùn thöù nhaát thôø thaàn Ñaïi Minh, aùn thöù nhì thôø caùc vì sao trong baàu trôøi, aùn thöù ba thôø thaàn Maây, thaàn Möa, thaàn Gioù, thaàn Saám (seùt), aùn thöù tö thôø thaàn Thaùi Tueá vaø thaàn Nguyeät Töôùng; phía höõu aùn thöù nhaát thôø thaàn Daï Minh, aùn thöù nhì thôø thaàn Nuùi, thaàn Bieån, thaàn Soâng vaø thaàn Chaèm (ao hoà), thaàn caùc nuùi Trieäu Töôøng, Khaûi

Trang 56

Vaän, Höng Nghieäp vaø Thieân Thuï ñeàu toøng töï ôû aùn naøy, aùn thöù ba thôø thaàn giöõ laêng taåm vaø phaàn moä, aùn thöù tö thôø caùc thaàn kyø trong nöôùc. Ñaøn cao 2 thöôùc 5 taác, vuoâng 72 tröôïng, boán maët theàm ñeàu 5 baäc. -Taàng thöù ba, ñaøn cao moät thöôùc 9 taác, vuoâng 130 tröôïng 7 thöôùc, boán maët theàm ñeàu 4 baäc. Goùc ñoâng nam laø loø phaàn saøi, goùc taây baéc laø huyeät eá mao huyeát. -Ba taàng ñaøn, xung quanh ñeàu xaây lan can, taàng thöù nhaát toâ maøu xanh, taàng thöù hai toâ maøu vaøng, taàng thöù ba toâ maøu ñoû. -Khoaûng ñaát vuoâng ngoaøi ñaøn ñeàu troàng caây thoâng. Ngoaøi khoaûng ñaát vuoâng xaây töôøng baèng ñaù, chu vi 152 tröôïng 9 thöôùc, boán maët ñeàu môû ba cöûa roäng. Phía ñoâng baéc ngoaøi töôøng laø thaàn khoá (nhaø kho), thaàn truø (nhaø beáp), kho teá khí vaø nhaø saùt sinh; phía taây nam laø trai cung, xung quanh xaây töôøng gaïch, môû hai cöûa tröôùc sau, trong töôøng vaø ngoaøi töôøng troàng nhieàu caây thoâng." (Trích "Ñaïi Nam Nhaát Thoáng Chí" do Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn bieân soaïn, phaàn noùi veà Kinh sö, baûn dòch cuûa Vieän Söû hoïc Haø Noäi trang 23 - 24, nxb Thuaän Hoùa 1997) Chuù thích cuûa NLT: (1) Hieäu thieân thöôïng ñeá (oââng Trôøi); Hoaøng ñòa kyø (thaàn Ñaát); Thaùi Toå Gia Duï (Nguyeãn Hoaøng), Theá Toå Cao (Gia Long), Thaùnh Toå Nhaân (Minh Maïng), Hieán Toå Chöông (Thieäu Trò), nuùi Trieäu Töôøng (nuùi coù laêng Nguyeãn Kim), Khaûi Vaän (nuùi coù laêng Nguyeãn Hoaøng), Höng Nghieäp (nuùi coù laêng Nguyeãn Phuùc Luaân, cha cuûa Gia Long), Thieân Thuï (nuùi coù laêng Gia Long)...Thaàn Ñaïi Minh (maët trôøi ban ngaøy), Thaàn Nguyeät Töôùng (maët traêng ban ñeâm), loø phaàn saøi (loø thieâu con vaät teá leã), huyeät eá mao huyeát (caùi hoá nhoû ñeå choân loâng vaø maùu con vaät teá leã), trai cung (nhaø daønh cho vua ôû laïi moät ñeâm ñeå aên chay, tónh taâm tröôùc khi teá Nam Giao). Taøi lieäu treân ñaây cho chuùng ta bieát sô ñoà toå chöùc xaây döïng cuûa Ñaøn Nam Giao. 1. Ñoaøn röôùc xa giaù vua ñeán Nam Giao: Moät thaùng tröôùc ngaøy Teá Nam Giao, vau sai boä Leã vaø Khaâm thieân giaùm choïn ngaøy


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá toát vaøo giöõa thaùng hai aâm lòch, tieáp theo ñoù laø moät thoâng baùo ñöôïc nieâm yeát taïi kinh thaønh cho toaøn daân bieát ngaøy giôø vaø thaønh phaàn caùc quan ñöôïc choïn ñeå toå chöùc Leã Teá Nam Giao. Sau khi moïi vieäc ñaõ chuaån bò xong, vaøo saùng sôùm, vua ñeán ñieän Caàn Chaùnh, ngoài treân ngai. Quan coù nhieäm vuï baûo veä kinh thaønh ñeán, quyø tröôùc ngai, laïy vua 5 laïy, nhaän côø leänh do vua trao, laïy theâm 5 laïy nöõa roài ruùt lui. Quan toång quaûn thò veä môøi vua böôùc leân kieäu, lính khieâng kieäu baét ñaàu ñi thì treân kyø ñaøi baén 9 phaùt ñaïi baùc vaø chuoâng troáng treân laàu Ngoï Moân noåi leân cho ñeán khi vua ra khoûi thaønh thì môùi ngöng. Treân ñöôøng ñi, noåi chieâng troáng vaø cöû nhaïc vang reàn. Quan vaên töø cöûu phaåm ñeán luïc phaåm, quan voõ töø cöûu phaåm ñeán töù phaåm, khoâng tham gia ñaùm röôùc thì ñöùng hai beân ñöôøng, nôi coù ñaët höông aùn, quyø goái khi xe vua ngang qua. Ñoaøn röôùc xa giaù vua ñi, goàm 3 ñaïo quaân: Tieàn Ñaïo, Trung Ñaïo vaø Haäu Ñaïo. Moãi ñaïo quaân ñeàu coù lính caàm côø hieäu leänh vaø côø trang trí. Coù nhöõng ngöôøi lính gaùnh caùc baøn thôø ñöïng leã vaät ñeå daâng cuùng, ngöôøi che loïng, taùn, caùc tröôùng lieãn, nhaïc coâng, voi, ngöïa...lính caàm gaäy truyeàn leänh, lính caàm côø mao, côø tieát, côø nguõ haønh, côø nhò thaäp baùt tuù, côø coù hình thuø caùc con vaät...Vieân töôùng chæ huy ñi giöõa hai vieân Chaùnh quaûn, roài ñeán lính khieâng troáng lôùn, pheøng la, lính caàm caùi loa baèng ñoàng...ngöïa keùo xe chôû Long Ñình...Vua ñi ôû ñoaøn Trung ñaïo, coù lính gaùnh baøn ñaët caùc trang phuïc ñaïi leã cuûa vua, coù giöôøng ngöï ñeå vua naèm, caùc ñoà ñaïc vua duøng nhö kieám vaøng (kieám leänh), buùa, gaäy,v.v... Caùc quan vaên voõ vaø lính thò veä ñi bao quanh vua...Vua ngoài treân xe ngöï giaù coù 4 loïng che, 20 lính hoä toáng, quan Thaùi Giaùm, quan Toång quaûn Thò veä. Ñi sau xe vua laø caùc hoaøng töû, quan phuï chaùnh, caùc ñaïi thaàn haøng nhaát phaåm. Ñoaøn Haäu ñaïo goàm 28 ngöôøi lính caàm côø do quan Ñoâ Thoáng chæ huy, coù ngöôøi gaùnh moät hình ngöôøi baèng ñoàng (ñoàng nhaân) treân tay coù caàm caùi theû ñeà hai chöõ "Trai Giôùi" theo phong tuïc ñeå nhaéc vua nhôù phaûi giöõ chay tònh, tónh taâm tröôùc khi böôùc leân ñaøn teá. Caùc quan töø töù phaåm trôû xuoáng ñi sau

cuøng vôùi hai con voi ñöôïc trang trí nòt da coù khaûm baïc vaø maëc aùo maøu saëc sôû... 2. Caùc nghi leã taïi Ñaøn Nam Giao: Khi xe cuûa vua ñeán Trai cung. Caùc hoaøng töû, hoaøng thaân vaø caùc ñaïi thaàn vaên voõ ñeàu quyø ôû hai beân cöûa tröôùc Trai cung ñeå ñoùn vua. Khi vua ñeán gaàn, chuoâng troáng vaø nhaïc noåi leân. Vua ñi vaøo beân trong nhaø Trai cung thì chuoâng troáng vaø nhaïc...môùi im baët. Trai cung laø ngoâi nhaø vua seõ ôû laïi suoát ngaøy vaø ñeâm, vua phaûi aên chay, naèm nguû treân moät chieác giöôøng vôùi maûnh chieáu ñôn sô ñeå tónh taâm vaø suy nghó veà nhöõng vieäc laøm cuûa mình, coù ñieàu gì sai loãi ñoái vôùi Trôøi hay khoâng. Vôùi nieàm tin vaøo meänh trôøi, taát caû nhöõng thieân tai, maát muøa, dòch beänh hay loaïn laïc xaûy ra cho daân, cho nöôùc...vaø cho caû baûn thaân nhaø vua ñeàu laø "lôøi caûnh caùo" cuûa oâng Trôøi cho vua bieát raèng vua ñaõ khoâng laøm troøn traùch nhieäm cuûa moät vò Thieân töû, thay Trôøi ñeå cai trò muoân daân. Vua phaûi bieát aên naên hoái loãi vaø phaûi laøm nhöõng ñieàu toát ñeïp cho daân ñeå ñeàn buø toäi loãi cuûa mình ñaõ xuùc phaïm ñeán Trôøi, xuùc phaïm ñeán Cha cuûa mình vì vua laø con Trôøi (Thieân töû). Beân trong Trai cung, coù ñaët moät caùi baøn daønh rieâng cho vua (goïi laø chaâu aùn), treân ñoù coù ñeå moät caùi hoäp ñöïng caùc tôø sôù. Vua duøng buùt möïc maøu ñoû (chaâu: son) ñeå vieát teân cuûa mình vaøo tôø sôù. Ñieàu ñoù coù yù nghóa vua laø vò chính teá vaø chæ coù vua (Thieân töû) môùi coù boån phaän teá leã oâng Trôøi (Teá Nam

Trang 57


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Giao) vì vua laø con Trôøi, laø ngöôøi chòu traùch nhieäm ñoái vôùi Trôøi. Khoaûng giôø Tyù (töø 11 giôø ñeâm ñeán 1 giôø saùng) ngöøôi phuï traùch veà nghi leã höôùng daãn vua ñeán coång beân phaûi, phía Taây, vua quay maët veà höôùng Nam. Ngöôøi höôùng daãn môøi vua ngoài. Thò veä muùc nöôùc ñoå vaøo thau vaø môøi vua laøm leã röûa tay. Sau ñoù laø leã thieâu traâu ngheù: vua ñeán tröôùc baøi vò caùc thaàn, chuoâng troáng noåi leân, vua vaùi tröôùc höông aùn. Con vaät ñaõ ñöôïc gieát cheát tröôùc, xeû thòt vaø ñaët leân treân baøn thôø ñeå ñoát. Sau khi thieâu con vaät, ngöôøi ta ñoát loâng vaø huyeát roài choân ôû moät goùc. Vua ñeán baøn thôø quyø xuoáng laøm leã daâng höông: moät ngöôøi caàm loø höông vaø moät ngöôøi caàm boù höông quyø hai beân vua, môøi vua daâng höông. Leã xin caùc thaàn giaùng xuoáng treân baøn thôø: Ngöôøi phuï traùch nghi leã xöôùng "Xin caùc thaàn haõy ñeán". "Noåi nhaïc thaùi bình" Nhaïc cöû baøi "Taân an thaønh chi chöông" sau ba tieáng chuoâng laø caùc loaïi nhaïc cuï khaùc noåi leân. Leã daâng ngoïc vaø luïa: Ngoïc vaø luïa laø leã vaät quyù "ñöôïc daâng leân vôùi taám loøng thaønh ñeå caàu cho ñaát nöôùc ñöôïc haïnh phuùc, thònh vöôïng vaø bình an". Leã daâng caùc vaät teá vaø caùc moùn aên: Vua quyø vaø chaáp tay ngang traùn...Baøi ca vôùi yù nghóa " kính mong vong linh trôøi xanh, ñaát vaøng, cuøng hieän dieän röïc rôõ uy nghi tröôùc maét chuùng toâi trong ngaøy phuùc traïch naøy...Kính mong caùc ngaøi nhìn xuoáng chuùng toâi vaø ban ôn haïnh phuùc voâ bôø beán!" Ñoïc sôù: Vua vaø caùc quan ñeàu quyø xuoáng, vò quan ñeán baøn thôø laáy tôø sôù (goïi laø tuyeân chuùc) quyø xuoáng ñoïc sôù. Ñoïc xong ruùt lui ngay. Nhaïc noåi leân trong khi vua baùi tröôùc baøn thôø. Leã phaân hieán (chia caùc thöùc aên, leã vaät): Caùc quan ñi töø Ñoâng sang Taây ñeán tröôùc 8 baøn thôø vaø döøng laïi. Ngöôøi phuï traùch nghi leã xöôùng leân "leã phaân hieán"...Nhaïc cöû leân. Caùc quan quyø, vò quan daâng hieán ñeán caàm hoäp ñöïng luïa, ngöôøi böng bình röôïu vaø ly röôïu, chia caùc leã vaät ra vaø ñaët ôû caùc baøn thôø. Sau ñoù laø Leã daâng röôïu laàn thöù hai (AÙ hieán), nhaïc coâng taáu baøi "Ñieàm laønh" ... "chuùng toâi toân thôø caùc ngaøi, chuùng toâi daâng leân caùc ngaøi leã röôïu laàn thöù hai naøy, caùc ngaøi laø ñöùc ñoä saùng

Trang 58

thôm. Ngoïc vaø luïa raát ñeïp ñeû...Mong ngoïn gioù laønh ñeán vôùi chuùng toâi! Caàu mong caùc vò thaàn thaùnh cao xa hieåu ñeán loøng thaønh cuûa chuùng toâi ñeå ban ôn cho chuùng toâi vaø con chaùu ñôøi sau caøng ngaøy caøng phaùt trieån thònh vöôïng!" Ñoaøn muùa caùc ñieäu muùa gaäy vaø saùo. Hoaøng thöôïng ñeán baùi vò. Roài leã daâng ruôïu laàn thöù ba, laø leã daâng cuoái cuøng, cöû baøi "Leã taáu vónh thaønh chi chöông" caàu cho ñöôïc tröôøng cöûu....Sau ñoù, caùc quan chia caùc leã vaät goïi laø leã töù phuùc toä. Hai vò quan mang röôïu ñeán môøi vua uoáng "kính taâu hoaøng thöôïng aåm phuùc" (xin môøi vua uoáng röôïu phuùc) vaø "kính taâu hoaøng thöôïng thoï toä" (xin môøi vua nhaän thòt). Vua nhaän roài trao laïi cho vò quan ñöùng gaàn ñoù. Vua baùi leã. Moät soá caùc baøi vò, sôù, vaät duøng khi haønh leã ñöôïc ñem ñoát trong loø ...Trong caùc leã vaät quyù coù hai vieân ngoïc xanh (bích ngoïc) vaø ngoïc vaøng (hoaøng ngoïc) caùc quan ñem boû vaøo hoäp, ñem veà caát. Vua laøm leã "toáng thaàn" tieãn ñöa thaàn ra ñi...Nhaïc cöû baøi "taáu hi thaønh chi chöông" (baøi ca thònh vöôïng)...Caùc quan ñem luïa vaø caùc vaät söû duïng trong buoåi leã ñeán loø ñoát, vua ñeán chöùng kieán. Vua hoài cung: Sau khi caùc nghi leã keát thuùc, quaân lính xeáp thaønh ñoäi nguõ nhö luùc ra ñi. Vua töø treân ñaøn xuoáng vaø trôû veà Trai cung. Caùc quan daïi thaàn vaên voõ, haøng nguõ chænh teà. Quan Thöôïng thö boä Leã vaø ngöôøi thò veä phuï traùch kieäu vua ñi ñeán môøi vua chít khaên vaøng, maëc hoaøng baøo roài leân ngai. Caùc vò trong hoaøng gia vaø caùc quan ñöùng chaàu hai beân. Quan boä Leã taâu leân vua


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá leã Teá Nam Giao ñaõ keát thuùc. Taát caû moïi ngöôøi vaøo haøng, laïy naêm laïy, roài giaûi taùn. Vua leân kieäu, lính haàu khieâng kieäu ñi. Moïi ngöôøi ñöùng hai beân cuùi chaøo khi vua ñi qua. Taát caû caùc nhaïc khí cuøng moät löôït taáu leân. Khi vua veà ñeán kinh thaønh, quan giöõ cöûa thaønh ñöùng ñôïi trong coång ñeå ñoùn vua. Chín phaùt suùng leänh noå leân khi vua vaøo cöûa Ñaïi cung moân. Vua ñi ñeán ñieän Caàn Chaùnh. Lính thò veä khieâng caùc baøn ñaët thöùc aên, ruôïu, thòt "phuùc toä" theo. Vua leân ngoài treân ngai vaøng. Quan giöõ thaønh ñeán trao traû laïi côø leänh cho vua roài ruùt lui. Vua ñi vaøo beân trong noäi thaát cuøng hoaøng gia "thoï toä" (chia phaàn thöùc aên ñaõ daâng cuùng thaàn linh trong leã Teá Nam Giao).... (Phoûng theo taøi lieäu cuûa R. Orband (nguyeân Coâng söù haønh chaùnh taïi Hueá) vaø Leùopold Cadieøre (Linh muïc thuoäc Hoäi Mission eùtrangeøre de Paris) ñaêng treân Bulletin des Amis du Vieux Hueá, 1915) 3. Naêm Maäu Tyù (1828): Vua Minh Maïng ñi teá Nam Giaophao qua soâng Höông bò hoûng, caùc quan coù traùch nhieäm bò phaït... Thaùng Hai naêm Maäu Tyù (1828) caùch nay ñuùng ba luïc giaùp:180 naêm (1828-2008), vua Minh Maïng ñi teá Nam Giao. Töø ñieän Thaùi Hoøa, nôi vua ngöï trieàu, qua cöûa Ngoï Moân, beán Phu Vaên Laâu, thaúng moät ñöôøng ñeán Nam Giao. Thôøi ñoù, chöa coù caàu qua soâng Höông nhö baây giôø, neân vua ra leänh cho Höõu Ty laøm caàu phao baéc ñeå röôùc xa giaù vua qua soâng. Caùc quan coù traùch nhieäm laø Nguyeãn Taøi Naêng (kyõ thuaät), Phan Vaên Thuùy (kieåm tra) vaø Phaïm Vaên Lyù (theo phoø xa giaù cuûa vua) ñaõ ñeå cho tai naïn xaûy ra,

caàu bò nöôùc traøn vaøo, caùc quan ñeàu lo sôï ngaû xuoáng soâng. Nhöng vua Minh Maïng vaãn bình tónh, cho goïi thuyeàn roàng ñi hoä giaù treân soâng ñeán ñeå qua soâng. Thaáy vaäy, caùc quan ñaïi thaàn beøn leân tieáng buoäc toäi nhöõng ngöôøi coù traùch nhieäm laøm caàu...Nhöng vua Minh Maïng toû ra khoan hoàng vaø chæ xöû phaït chöù khoâng cho ñöa ra tröôùc moät phieân hoïp cuûa trieàu ñình ñeå luaän toäi...Caùc söû gia thuoäc Quoác söû quaùn nhaø Nguyeãn ñaõ ghi laïi bieán coá naày nhö sau: "Thaùng hai, ngaøy Bính tuaát, teá Trôøi Ñaát ôû ñaøn Nam giao. Tröôùc ñaây Höõu ty laøm caàu phao ñeå qua soâng Höông, laïi sai baøy quaân thí nghieäm. Ñeán tröôùc teá Nam giao moät ngaøy, xa giaù ñeán Trai cung, ñi qua caàu phao nöôùc soâng traøn leân, baày toâi ñi theo ñeàu sôï. Vua khoâng bieán saéc maët, sai ñoåi laáy thuyeàn roàng theo haàu ñeå sang soâng. Ngöôøi chuyeân coi laøm caàu laø Nguyeãn Taøi Naêng, ngöôøi thí nghieäm laø Phan Vaên Thuùy cuøng ngöôøi phuø giaù laø Phaïm Vaên Lyù ñeàu bò ñình thaàn tham haëc. Nhaø vua ñaëc meänh giaùng caáp khaùc nhau. Duï raèng: "Vieäc nöôùc traøn leân caàu, cuõng laø vieäc baát ngôø khoâng tính tröôùc ñöôïc, tình coøn khaù thöông, cho neân gia ôn khieán bieát raên maø thoâi. Neáu giao cho coâng nghò, thì cuõng khoù vì boïn ngöôi maø boû pheùp nöôùc ñöôïc". (Ñaïi Nam Thöïc Luïc Chính Bieân, ñeä nhò kyû, quoác söû quaùn trieàu Nguyeãn bieân soaïn, baûn dòch cuûa Vieän Söû hoäc Haø Noäi, 1964, trang 18) Xa giaù cuûa vua thaúng ñeán Nam Giao, caùc quan khoâng coù nhieäm vuï ñi theo ñaùm röôùc cuøng vôùi daân caùc laøng thuoäc tænh Thöøa Thieân, ñeàu laäp baøn thôø, ñaët höông aùn, ñoát höông traàm, quyø hai beân ñöôøng cung kính ñoùn vua. Khi xe cuûa vua ñi qua thì moïi ngöôøi vaùi laïy vaø khoâng moät ai ñöôïc nhìn thaúng vaøo maët vua. Khu vöïc gaàn ñaøn Nam Giao laø nôi duøng laøm nghóa ñòa cuûa daân vuøng Hueá vaø Thöøa Thieân, neân daân chuùng keùo nhau leân treân caùc goø maû xa xa ñeå ñöôïc nhìn thaáy xa giaù vaø ñoaøn röôùc. Vua Minh Maïng ngoài treân xe thaáy caûnh töôïng ñoù thì ra leänh cho quan Toång quaûn thò veä truyeàn cho moïi ngöôøi khoâng ñöôïc daøy xeùo leân nhöõng moà maû cuûa daân, vua xem ñoù laø moät söï xuùc phaïm ñeán ngöôøi cheát vaø laøm hö

Trang 59


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá hoûng phaàn moä cuûa hoï. Vua cho pheùp daân ñöôïc ñeán gaàn, ñöùng hai beân ñöôøng xem ñaùm röôùc.

NAÊM MAÄU TYÙ (1828): VUA MINH MAÏNG ÑI CAØY RUOÄNG TÒCH ÑIEÀN Döôùi thôøi vua Gia Long, khoâng thaáy söû saùch ñeà caäp ñeán vieäc vua ñi caøy ruoäng tòch ñieàn. (tòch: caøy, ñieàn: ruoäng). Nhöng döôùi trieàu Minh Maïng thì vieäc caøy ruoäng Tòch Ñieàn ñeå khuyeán khích noâng nghieäp ôû trong nöôùc laø ñieàu vua raát quan taâm. Muøa Xuaân naêm Maäu Tyù (1828) nhaø vua vöøa toå chöùc Leã Teá Nam Giao xong, vöøa toán keùm tieàn baïc, ngaân saùch quoác gia, vöøa vaát vaû cho quan, lính vaø daân trong nöôùc, ñaëc bieät laø quan daân tænh Thöøa Thieân...Nhöng vua Minh Maïng khoâng quaûn ngaïi söï khoù nhoïc vaø toán keùm ñoù maø laïi coøn ban haønh moät chæ duï thöù hai veà vieäc toå chöùc Leã Tòch Ñieàn vaøo Thaùng 5. Vua cho raèng ñôøi Traàn ñôøi Leâ coù toå chöùc Leã Tòch Ñieàn nhöng caùch toå chöùc quaù giaûn löôïc, chæ laøm laáy coù chöù chöa haún laø nhaèm muïc ñích khuyeán khích daân chaêm soùc ngheà noâng, laø ngheà goác cuûa nöôùc. Theo quan nieäm xöa thôøi quaân chuû, phong kieán thì

Trang 60

"laáy ngheà noâng laøm goác" caùc ngheà khaùc laø phuï, hoaëc trong khi coâng vieäc nhaø noâng roãi raõi môùi laøm ñeán caùc ngheà khaùc maø thoâi! Vua laø ngöôøi hoïc roäng, ñoïc nhieàu saùch vôû xöa ñeå laïi neân nhaän thaáy caùc ñôøi Traàn ñôøi Leâ chöa toå chöùc leã tòch ñieàn ñuùng nhö saùch vôû xöa cuûa Taøu. Vì theá, vaøo thaùng 2 naêm Maäu Tyù (1828) vua ñaõ ban haønh lôøi Duï veà vieäc caøy ruoäng tòch ñieàn nhö sau: "Vua baûo baày toâi raèng: "Ñôøi xöa vua caøy ruoäng tòch ñieàn, ñeå laáy gaïo laøm xoâi teá Giao Mieáu, nhaân theå ñeå xeùt thôøi tieát laøm ruoäng khuyeân giuùp noâng daân, thöïc laø vieäc lôùn trong vöông chính. Caùi ñieån ba ñöôøng caøy, saùch vôû coøn chöùng. Nöôùc ta ñôøi Traàn ñôøi Leâ giaùn hoaëc coù laøm nghi ñieån aáy, nhöng phaàn nhieàu giaûn löôïc. Traãm töø thaân chính ñeán nay, chaêm nghó ñeán daân, thöôøng laáy vieäc daïy daân chaêm ngheà goác laøm gaáp. Hieän nay trieàu ñình nhaøn roãi, giaûng tìm pheùp xöa, thöïc laø vieäc neân laøm tröôùc. Neân choïn ñaát ôû Kinh thaønh laøm choã tòch ñieàn" beøn sai ñaët ôû hai phöôøng Haäu Sinh vaø An Traïch, beân taû döïng ñaøi Quan canh, ñaèng tröôùc laøm ruoäng ñeá tòch, ñaèng sau laøm ñieän thay aùo, beân h��õu ñaët daøn Tieân noâng vaø ñình Thaàn thöông thu thoùc. Sai Trung quaân Toáng Phöôùc Löông coi laøm. Thöôûng tieàn cho thôï vaø bieàn binh laøm vieäc 5.000 quan. Laïi ñaët sôû Dieãn canh (taäp caøy) ôû phía Baéc cung Khaùnh ninh, goïi laø vöôøn Vónh traïch. Sai boä Leã baøn ñònh ñieån leä. Haøng naêm cöù thaùng troïng Haï (thaùng 5) choïn ngaøy toát laøm leã." (Ñaïi Nam Thöïc Luïc Chính Bieân, ñeä nhò kyû, baûn dòch cuûa Haø Noäi, 1964, trang 2124) Vua cuõng ñi caøy ruoäng môû ñaàu cho vuï muøa trong nöôùc. Vua ra leänh choïn ñaát trong kinh thaønh laøm choã tòch ñieàn. Haøng naêm vaøo thaùng troïng Haï (thaùng 5) thì choïn ngaøy toát ñeå vua caøy ruoäng tòch ñieàn. "Tröôùc heát, phuû Thöøa Thieân phaûi cho daân caøy ruoäng ñoù vaø chuaån bò ñaát cho meàm. Naêm ngaøy tröôùc, vua ngöï vöôøn Vónh traïch ñeå xem taäp caøy. Moät ngaøy tröôùc, quan phuû Thöøa Thieân chuaån bò moät caùi roi, moät caùi caøy, moät thuùng luùa, ñaët leân aùn vaøng treân theàm giöõa ñieän Caàn Chaùnh. Vua ñeán xem ñoà noâng cuï


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá xong, quan boä Hoä mang caùc thöù ñoù giao cho quan phuû Thöøa Thieân tieáp nhaän mang ra cöûa Taû tuùc, ñaët vaøo long ñình. Nghi tröôïng nhaõ nhaïc daãn ñöôøng ñi tröôùc, taøn loïng che leân, ñeán cöûa Taû ñoan. Roài laáy roi, caøy, thuùng luùa chia laøm 12 phaàn, ñaët ôû Thaùi ñình , theo thöù töï ñi sau ñeán ruoäng tòch ñieàn, chieáu thöù vò baøy ra, giôø tî ngaøy hoâm aáy, vua ñeán cung Khaùnh minh truù chaân. Bieàn binh ñöùng baøy haøng ôû taû höõu ñöôøng vua ñi. Laïi baøy lính vaø voi, côø suùng oáng ôû ngoaøi töôøng ruoäng tòch ñieàn. Giôø Tyù ngaøy aáy, Höõu ty baøy leã phaåm treân daøn Tieân noâng. Canh naêm, troáng nghieâm ba hoài, thò veä baøy loã boä ôû ngoaøi cöûa cung Khaùnh ninh. Ñeán giôø Maõo, vua ñoäi muõ cöûu long, aùo hoaøng baøo, ñai ngoïc leân kieäu ngöôøi daãn tröôùc, ngöôøi theo sau, ñuùng nghi veä. Nhaõ nhaïc coù baøy nhöng khoâng cöû. Ñeán töôøng phía sau ñaøn tieân noâng, caùc quan mang muõ aùo thöôøng trieàu quyø ñoùn ôû phía trong cuûa phöôøng. Vua ñeán beân ñoâng ñöôøng thaàn loä, xuoáng kieäu vaøo teá. Leã xong vua ngöï ñeán ñieän cuï phuïc, thay mang muõ Ñöôøng caân cöûu long, aùo long baøo cheõn tay, thaét ñai ngoïc. Boä Leã taâu xin laøm leã caøy tòch ñieàn. Vua ñeán choã caøy, ñöùng troâng höôùng Nam, caùc quan ñöùng chaàu ôû taû höõu ñaøi Quan canh; quan Thaùi thöôøng töï xöôùng, quan Leã boä daâng caøy, quan phuû Thöøa Thieân daâng roi. Vua tay phaûi caàm caøy, tay traùi caàm roi, kyø laõo vaø noâng phu ñeàu 2 ngöôøi daét traâu, thò veä 2 ngöôøi ñôõ caøy. Ca sinh haùt baøi "Hoa töø", nhaïc sinh muùa côø maøu; nhaõ nhaïc cöû nhaïc. Phuû Thöøa Thieân böng thuøng luùa ñi theo. Hoaøng töû cuøng quan boä Hoä ñeàu cöû moät ngöôøi theo sau vaõi luùa. Vua caøy 3 ñöôøng ñi 3 ñöôøng laïi xong, ngöï leân ñaøi Quan canh. Caùc quan ôû döôùi ñaøi chia hai beân ñöùng haàu. Caùc hoaøng töû, vaø thaàn coâng theo caøy, ñeàu ñoäi muõ vaøng maëc aùo ñoû, caàm caøy caàm roi caøy 5 ñöôøng ñi 5 ñöôøng laïi, keá ñeán vaên voõ ñaïi thaàn 9 ngöôøi, vaên ñoäi muõ vaên coâng, voõ ñoäi muõ hoåõ ñaàu, ñeàu maëc aùo lam, cuøng caàm caøy caàm roi caøy 9 ñöôøng ñi 9 ñöôøng laïi. Ñeàu duøng thuoäc laïi kinh huyeän ñi theo sau böng thuøng luùa vaõi luùa. Leã xong, vua ngöï ñieän cuï phuïc, thay maëc long aøo roäng tay,

leân kieäu. Ñaïi nhaïc nhaõ nhaïc ñeàu noåi. Caùc quan laïi ôû trong cöûa phöôøng quyø toáng. Vua veà cung Khaùnh ninh. Caùc quan laøm leã khaùnh haï. Ban yeán vaø ban thöôûng theo thöù böïc. Quan phuû Thöøa Thieân ñem noâng daân caøy heát soá ruoäng tòch ñieàn hôn 4 maãu 4 saøo, laáy hôn 2 maãu 9 saøo troàng luùa neáp, hôn 1 maãu 4 saøo troàng luùa teû. Sau khi gaët luùa, quan phuû Thöøa Thieân hoäi ñoàng vôùi boä Hoä choïn luùa gioáng ñeå rieâng, coøn thöøa thì chöùa vaøo kho Thaàn thöông, gaëp caùc tieát leã Giao Mieáu thì thoåi xoâi. Sau ñaáy haøng naêm vieäc teá ñaøn Tieân noâng ñeàu sai Kinh doaõn khaâm maïng laøm leã. Leã caøy ruoäng tòch ñieàn thì neáu coù quan phuïng maïng laøm thay, cuøng nhöõng naêm vua ñi thaêm ñòa phöông thì cuõng do Kinh doaõn caøy thay. Laïi sai choïn mua thoùc teû thoùc neáp ôû Thöøa Thieân, Quaûng Nam, Quaûng Trò, Sôn Taây thuoäc Baéc thaønh, laáy nhöõng thöù chaát gaïo traéng tinh, maø khí vò thôm deûo, giao cho phuû Thöøa Thieân chöùa ñeå duøng laøm thoùc gioáng." (Ñaïi nam Thöïc Luïc Chính Bieân, ñeä nhò kyû, baûn dòch cuûa Vieän Söû hoïc Haø Noäi, 1964, trang 21 - 24) Qua trích daãn treân ñaây, chuùng ta thaáy caùc söû quan nhaø Nguyeãn ñaõ cung caáp cho chuùng ta nhieàu chi tieát veà Leã Tòch Ñieàn raát giaù trò. Coù leõ chöa coù moät söû lieäu naøo noùi veà Leã Tòch Ñieàn ñaày ñuû vaø chính xaùc nhö vaäy. Chuùng ta thaáy vieäc toå chöùc leã Tòch Ñieàn döôùi ñôøi vua Minh Maïng quy moâ vaø mang nhieàu yù nghóa khuyeán noâng raát quan troïng. Gaàn ñaây, qua video, chuùng ta cuõng ñöôïc thaáy nhöõng hình aûnh xa xöa veà leã tòch ñieàn ñöôïc toå chöùc döôùi trieàu Nguyeãn taïi Hueá. Nhöng so vôùi taøi lieäu söû saùch ghi laïi thì vieäc toå chöùc Leã Tòch Ñieàn vaøo thaùng 5 naêm Maäu Tyù (1828) caùch nay 180 naêm, döôùi thôøi vua Minh Maïng, quaû thaät to lôùn hôn nhieàu. Thaät ñuùng nhö lôøi cuûa vua Minh Maïng: "Hieän nay trieàu ñình nhaøn roãi, giaûng tìm pheùp xöa, thöïc laø vieäc neân laøm tröôùc". Ñuùng laø thôøi ñaïi thaùi bình, thònh trò cuûa ñaát nöôùc thì trieàu ñình môùi coù theå toå chöùc ñöôïc moät leã tòch ñieàn to lôùn, quy moâ vaø toán keùm nhö vaäy! u

GS Nguyeãn Lyù-Töôûng (Xuaân Maäu Tyù - 2008)

Trang 61


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

MAÏC CÖÛU vaø CHUÙA NGUYEÃN Nguyeãn Höõu Phöôùc

NGÖÔØI TAØU ÑEÁN VUØNG ÑOÀNG NAI –CÖÛU LONG TÖØ LUÙC NAØO? Ñôït di daân quan troïng nhaát cuûa ngöôøi TH vaøo VN xaûy ra vaøo theá kyû 17. Sau khi ngöôøi Maõn Chaâu chieám vaø cai trò toaøn laõnh thoå TH vaø laäp neân Nhaø Thanh (1644-1911), coù moät soá cöïu thaàn nhaø Minh khoâng chòu ñaàu haøng; moät soá thöông gia khoâng hôïp taùc. Hoï laäp phong traøo “Baøi Maõn Phuïc Minh”. Ñòa baøn hoaït ñoäng cuûa hoï maïnh nhaát ôû caùc tænh giaùp giôùi vôùi VN. Vaøo naêm 1679, moät soá cöïu thaàn khaùc cuûa nhaø Minh tìm caùch troán khoûi TH. Trong soá naày coù: Döông Ngaïn Ñòch (cöïu Traán Thuû moät soá quaän thuoäc Quaûng Taây) vaø Traàn Thöôïng Xuyeân (coøn coù teân laø Traàn Thaéng Taøi) cöïu Traán Thuû moät soá quaän thuoäc Quaûng Ñoâng) daãn thuoäc haï (khoaûng 3000 quaân lính, goàm ña soá laø ngöôøi Quaûng Ñoâng vaø Phuùc Kieán (Trung Hoa = TH), vaø hôn 50 chieán thuyeàn) ñeán Tö Dung vaø Ñaø Naüng taïm truù vaø xin theo Chuùa Nguyeãn. Raát ngaïi söï coù maët cuûa nhoùm ngöôøi TH naày ôû Thöøa Thieân (nôi coù phuû chuùa) vaø vuøng laân caän, Chuùa Nguyeãn ñaõ cho hoï vaøo mieàn Ñoàng Nai, Cöûu Long cö truù, maëc daàu vuøng naày coøn thuoäc Chaân Laïp. [(Vaøo khoaûng thaäp nieân 1650-60 vua Chaân laïp ñaõ chòu thaàn phuïc Chuùa Nguyeãn. Nhoùm Traàn Thöôïng Xuyeân vaøo laäp nghieäp ôû vuøng “Cuø Lao Phoá” (Bieân Hoøa ngaøy nay.Nhoùm Döông Ngaïn Ñòch vaø phoù töôùng cuûa y laø Huyønh Thaéng vaøo cöûa Tieàn Giang, ñi ngöôïc leân vaø döøng laïi laäp nghieäp ôû vuøng Myõ Tho (tænh Tieàn Giang ngaøy nay)]. Trong luùc ñoù vaøo khoaûng 1671, moät thanh nieân teân Maïc Cöûu (ngöôøi QÑ), voán

Trang 62

laø moät thöông buoân, ñaõ ñeán phía Ñoâng Nam Chaân Laïp vôùi maáy traêm tuøy tuøng, ñöôïc pheùp vua Chaân Laïp (Cam boát, Cambodia, hay Kampuchia) cho khai thaùc vuøng bôø bieån gaàn Phuù Quoác. Sau ñoù Maïc Cöûu ñeán môû mang vuøng Haø Tieân (ngaøy nay). Tuy coøn treû nhöng Maïc Cöûu raát thaønh coâng trong vieäc môû mang vuøng Haø Tieân, sau khi chieâu moä theâm nhieàu ngöôøi TH (cuøng hoaëc khaùc tieáng noùi) vaø caû ngöôøi VN vaø ngöôøi Cam Boát. Vuøng Haø Tieân trôû neân moät khu töï trò phoàn thònh. Ngoaøi ngöôøi TH goác Quaûng Ñoâng vaø Phuùc Kieán, coøn coù raát nhieàu ngöôøi TH goác Trieàu Chaâu (Tieàu) laån loän trong ba nhoùm ngöôøi treân. Nhoùm Trieàu Chaâu ñoâng nhaát, thuoäc nhoùm Maïc Cöûu. Nhöõng nhoùm daân Trung Hoa môùi naày coù bieät danh laø ngöôøi “Minh Höông” hay ngöôøi trung thaønh vôùi nhaø Minh cuûa Trung Hoa. Trong baøi naày chuùng toâi tìm hieåu veà Maïc Cöûu vaø söï lieân heä giöõa oâng ta (vaø doøng hoï) vôùi nhaø Nguyeãn qua moät ít saùch vôû raát haïn heïp maø chuùng toâi coù trong tuû saùch ôû nhaø. Haàu heát caùc quyeån söû cuûa Vieät Nam ñeàu ghi nhaän laø Maïc Cöûu xin vaø ñöôïc Chuùa Nguyeãn chaáp thuaän söï thaàn phuïc vaøo naêm 1708, vaø ñöôïc chuùa Nguyeãn Phuùc Chu phong chöùc Toång binh traán Haø Tieân (6) vaø ñöôïc phong töôùc Cöûu Ngoïc Haàu . Laõnh ñòa Haø tieân do ñoù trôû thaønh moät phaàn cuûa Vieät Nam.

MOÄT ÍT CHI TIEÁT VEÀ ÑÒA DANH HAØ TIEÂN Ngaøy nay, Haø Tieân laø teân cuûa moät thò xaõ naèm treân bôø vònh Thaùi Lan, giaùp giôùi vôùi Chaân laïp (Kampuchia). Ñoái dieän vôùi Haø


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Tieân, nhìn veà phía taây (phía bieån) laø ñaûo Phuù Quoác. Vuøng Haø Tieân Phuù Quoác ngaøy nay ñöôïc coi laø moät trong nhöõng trung taâm du lòch thu huùt nhieàu du khaùch ôû Vieät Nam. Ngöôïc doøng lòch söû: - Döôùi thôøi Vieät Nam Coäng Hoøa (195475), vaø döôùi thôøi Phaùp thuoäc 1867-1945/54, Haø Tieân laø moät trong 21 tænh cuûa Nam Phaàn Vieät Nam (thôøi Phaùp thuoäc, vaø tröôùc nöõa coøn coù teân Nam Kyø). - Döôùi thôøi Minh Maïng – Töï Ñöùc, Haø Tieân cuõng laø teân moät tænh trong Nam Kyø Luïc Tænh (goàm Bieân Hoøa, Gia Ñònh, Ñinh Töôøng, Vónh Long, An Giang vaø Haø Tieân). Nhö vaäy tænh Haø Tieân thôøi ñieåm naày (1/6 cuûa mieàn Nam), lôùn hôn tænh Haø Tieân thôøi Phaùp hay thôøi Vieät Nam Coäng Hoøa (1/21 cuûa mieàn Nam) nhieàu laém. - Döôùi thôøi Gia Long, Haø Tieân laø teân chæ moät trong naêm traán cuûa mieàn Ñoàng Nai: Bieân Traán (Bieân Hoøa), Phan Traán (Gia Ñònh), Vónh Traán (Vónh Long/An Giang) vaø Haø Tieân Traán (9). - Khi chuùa Nguyeãn cho Maïc Thieân Tích keá nghieäp cha (1735), ít laâu sau Maïc Thieân Tích ñaõ môû roäng vuøng Haø Tieân cuûa cha ñeán taän vuøng Caø Mau vaø sau naày vua Chaân laïp coøn noäp theâm cho chuùa Nguyeãn nhieàu vuøng ñaát nöõa döôùi thôøi Maïc Thieân Tích. ÔÛ thôøi ñieåm luùc ñoù coù theå noùi vuøng Haø Tieân bao goàm caû Haäu Giang ngaøy nay. - Khi chuùa Nguyeãn Phuùc Chu phong cho Maïc Cöûu laøm Toång Binh Haø Tieân Traán, thì Haø Tieân chæ goàm moät vuøng quanh thò xaõ Haø Tieân hieän nay, moät soá thoân xaõ môùi thaønh laäp, nhöng ñaát roäng ngöôøi thöa (taän vuøng Soùc traêng Caø Mau), vaø moät phaàn ñaát nhoû khaùc, nay ñaõ traû laïi cho Kampuchia. - Vì vaán ñeà ño ñaïc ngaøy xöa khoâng chính xaùc, vaø söû saùch cuõng khoâng ghi roõ bieân giôùi cuûa nhöõng ñòa danh, neân khoâng theå naøo xaùc ñònh ñöôïc laõnh thoå Haø Tieân cuûa töøng giai ñoaïn lòch söû. Coù ñieàu khaù chaéc chaén laø dòa danh Haø Tieân coù moät thôøi ñaõ bao goàm caû mieàn Haäu giang, neân coù moät vaøi nôi trong thô vaên coù noùi ñeàn ba chöõ Haø Tieân Quoác chaéc khoâng phaûi laø quaù thoåi

phoøng. Ngoaøi ra coù theå xaùc ñònh laø vuøng Haø Tieân (gaàn bieân giôùi Vieät Nam Kampuchia) vaø nhöõng vuøng phuï caän thuoäc laõnh thoå cuûa caû hai quoác gia, ngaøy xöa, töø giöõa theá kyû XVII ñeán giöõa theá kyû XIX laø moät vuøng coù nhieàu traän chieán giöõa boán theá löïc: Vieät Nam (nhaø Nguyeãn Taây Sôn, vaø nhaø chuùa Nguyeãn Phuùc), Chaân Laïp, vaø Thaùi lan. Maïc Cöûu vaø doøng hoï, duø muoán hay khoâng, cuõng ñaõ bò loâi cuoán vaøo nhöõng cuoäc tranh chaáp naày. Coù moät thôøi gian daøi hoï Maïc Cöûu cuõng nhö Maïc Thieân Tích ñaõ phaûi soáng kieáp soáng tî naïn beân Thaùi Lan (Thieân Tích cheát treân ñaát Thaùi). MAÏC CÖÛU VAØ HAØ TIEÂN Maïc Cöûu (1655-1735) ngöôøi goác Loâi Chaâu (Quaûng Ñoâng) tuy khoâng coù laøm quan cho nhaø Minh, nhöng khoâng ñoàng yù vôùi söï cai trò cuûa nhaø Thanh. Vaøo naêm 1680 oâng ñaõ ñem gia quyeán vaø boä thuoäc sang Chaân laïp sinh soáng. Tuy tuoåi coøn nhoû, nhöng khoâng hieåu baèng caùch naøo, oâng ñöôïc vua Chaân laïp phong laø OÙc nha vuøng Luõng Kyø (chöùc OÙc nha naày phaûi chaêng laø töông ñöông vôùi quaän tröôûng cuûa Vieät Nam?). Vuøng naày hieän thuoäc laõnh thoå Kampuchia, khoâng xa bieân giôùi Vieät Nam – Kampuchia. Hoïc giaû Tröông Minh Ñaït, sau khi xeùt qua veà hoaøn caûnh lòch söû cuûa Chaân laïp luùc aáy vaø döïa theo lôøi noùi trong baøi töïa cuûa quyeån Haø Tieân Thaäp Vònh cuûa Maïc Thieân Tích thì Maïc Cöûu, trôû laïi Chaân laïp vaø ñeán môû mang vuøng Haø Tieân (luùc ñoù goïi laø Mang Khaûm) vaøo khoaûng naêm 1700 **(8). Sau moät thôøi gian môû mang vaø bình ñònh, vaø ñeà traùnh aùp löïc cuûa Thaùi Lan, Maïc Cöûu ñem vuøng naày, daâng cho chuùa Nguyeãn vaø xin thaàn phuïc. OÂng ñöôïc chuùa Nguyeãn Phuùc Chu (trò vì töø 1691 ñeán 1725) phong laøm Toång binh traán Haø Tieân vaøo ñôøi Hieån Toâng Hoaøng ñeá naêm thöù 17 (söû bieân nieân theo nieân hieäu vua Leâ). [(** Maïc thò gia phaû (do moät vaên nhaân thaân caän gia ñình hoï Maïc) vieát xong naêm 1818, ghi laø Maïc Cöõu daâng ñaát naêm 1714. Nhöng ña soá caùc söû saùch khaùc cuûa theá kyû

Trang 63


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá XIX nhö Ñaïi Nam thöïc luïc tieàn bieân, naêm 1884, Ñaïi Nam lieät truyeän taäp I, naêm 1852 (2), vaø quyeån söû cuûa nhaø Nguyeãn Gia Ñònh Thaønh thoâng chí, vieát naêm 1820, (taùc giaû laø Trònh Hoaøi Ñöùc, moät quan vieân cuûa trieàu Nguyeãn), vaø nhöõng quyeån söû, saùch khaùc cuûa theá kyû XX nhö Nguyeãn Phöôùc toäc theá phaû (1995), Traàn Troïng Kim (1925), Phan Khoan (1969) v.v. ñeàu ghi nhaän söï thaàn phuïc vaø daâng ñaát xaûy ra vaøo 1708) (8)] Maïc Cöûu vôùi tö caùch toâng traán ñaõ tieáp tuïc cai trò vuøng ñaát Haø Tieân cho ñeán khi oâng maát vaøo naêm 1735. CHUÙA NGUYEÃN VAØ CAÙCH ÑAËT TEÂN DOØNG HOÏ MAÏC. Döông Ngaïn Ñòch, Traàn Thöôïng Xuyeân vaø Maïc Cöûu laø ba ngöôøi Minh höông coù coâng lôùn trong vieäc phoø giuùp chuùa Nguyeãn trong vieäc môû mang vaø bình ñònh bôø coõi Vieät Nam ôû vuøng Ñoàng Nai (hoï Döông vaø hoï Traàn) vaø vuøng ñoàng baèng Cöûu long (hoï Maïc). Hoï Maïc ñöôïc chuùa Nguyeãn chuù troïng ñaëc bieät vaø coù veõ tin duøng vaø “tin yeâu” (5) hôn qua söï ban ôn tuy töôïng tröng, nhöng haøm chöùa danh döï to lôùn: caùch ñaët teân theo truyeàn thoáng cuûa chuùa Nguyeãn. (Chuùa Nguyeãn Hoaøng duøng chöõ “phuùc” laøm chöõ loùt cho caùc theá heä tieáp cuûa mình). Veà hoï Maïc: “Chuùa Nguyeãn Phuùc Chu ... cho theâm boä “aáp”(阝) vaøo chöõ Maïc ñeå chæ hoï cuûa ngöôøi baày toâi naày, tuy cuõng ñoïc laø Maïc (莫阝) nhöng vieát khaùc vôùi hoï Maïc (莫) cuûa Maïc Ñaêng Dung (莫 豋 庸) laø moät baày toâi phaûn loaïn.” (5) Chuùa Nguyeãn Phuùc Chu coøn ñi saâu hôn nöõa: ban thöôûng cho hoï Maïc moät phöông phaùp ñaët teân cho con chaùu ñeå khi ñoïc teân, coù theå nhaän ra vai veá thaân toäc: - Chöõ loùt thì duøng phöông phaùp “thaát dieäp phieân haøn”, duøng baûy chöõ “thieân (天 ), töû (子), coâng (公), haàu (公), baù (伯), töû (子), nam (男)” ñeå duøng laøm chöõ loùt cho nhöõng theá heä keá tieáp cuûa Maïc Cöûu. Theá heä tieáp theo chöõ Nam seõ baét ñaàu laïi baøng chöõ “thieân” vaø cöù theá tieáp tuïc maõi.

Trang 64

- Teân chaùnh cuûa caùc theá heä seõ duøng naêm chöõ thuoäc nguõ haønh töông sinh (kim (金), thuûy (始), moäc (木), hoûa (火), thoå ( 土 )” ñeå ñaët teân ( phaûi vieát chöõ Haùn môùi thaáy caùc chöõ naày, coøn vieát theo chöõ Haùn Vieät, töùc chöõ quoác ngöõ aâm gioïng ñoïc Haùn Vieät thì khoâng theå naøo phaân bieät hay nhaän ra caùc “boä” cuûa chöõ Haùn ñöôïc). Con cuûa Maïc Cöûu laø Maïc Töù. “Chöõ Töù vieát theo Haùn töï (賜) goàm boä boái (貝) vaø chöõ dòch (易). AÙp duïng phöông phaùp thaát dieäp phieân haøn, oâng Maïc Cöûu ñaõ duøng chöõ Thieân laøm chöõ loùt cho con, vaø ñem boä kim (金) thay boä boái (貝) trong teân chaùnh cuûa ngöôøi con naày. Do ñoù Maïc Töù ( 莫阝* 賜 ) ñaõ trôû thaønh Maïc Thieân Tích (莫阝* 天 錫).” (5) *(Vì baûn goõ khoâng coù chöõ Maïc vôùi boä aáp vieát chung vaøo moät oâ, neân ñaønh phaûi goõ chöõ Maïc 莫 vaø boä aáp 莫 rôøi ra vaäy). Do theo phöông phaùp ñaët teân ñoù chuùng ta thaáy nhö sau veà caùc theá heä cuûa hoï Maïc, moãi theá heä duøng moät hay vaøi ngöôøi laøm ví duï: Maïc Thieân Tích (con Maïc Cöûu) Maïc Töû Thieâm 添 (?), Maïc Töû Duyeân 沿 (?), Maïc Töû Sanh 湦 (?) (Con Maïc Thieân Tích; chöõ töû naày coù nghóa laø con; trong caùc chöõ Thieâm, Duyeân, vaø Sanh ñeàu coù boä “thuûy” 氵 (?) (5). Maïc Coâng Du, Maïc Coâng Taøi, Maïc Coâng Theâ v.v. (chaùu noäi cuûa Thieân Tích; Du vaø Taøi laø con cuûa Töû Sanh, vaø Theâ laø con cuûa Töû Thieâm; Taøi vaø Theâ laø anh em chuù baùc, ngang vai veá; trong caùc chöõ Du (柚 ), Taøi (材 , vaø Theâ (棲 ?) ñeàu coù boä moäc). Maïc Haàu Laâm (Chaùu coá Thieân Tích, con cuûa Coâng Du). Maïc Baù Binh (chaét cuûa Thieân Tích, con cuûa Haàu Laâm) Maïc Töû Khaâm (chaùu chaét coá cuûa Thieân tích; chöõ töû naày vieát vaø ñoïc y nhö chöõ töû beân treân, nhöng coù nghóa laø töôùc thöù tö treân Nam töôùc; con cuûa Baù Binh) Maïc Nam Lan (chaùu ñôøi thöù baûy cuûa Thieân tích, con cuûa Töû Khaâm.


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Chuù thích #1. [(Trong saùch cuûa giaùo sö Nguyeãn Ngoïc Huy khoâng coù caùc chöõ Haùn. Chuùng toâi (N H Phöôùc) nhìn maët chöõ vaø goõ theâm vaøo, khoâng chaéc veà söï chính xaùc (?), neáu sô soùt xin quí vò Haùn Hoïc söûa duøm, xin ña taï tröôùc, vì toâi khoâng bieát chöõ Haùn)]. Chuù thích #2. [(Sau naày khi Minh Maïng leân keá ngoâi cuûa Gia Long, OÂng laøm ra moät baøi ñeá heä thi ñeå ñaët teân cho caùc con chaùu cuûa chính oâng; vaø 10 baøi phieân heä thi, duøng cho caùch ñaët teân cuûa möôøi vò hoaøng töû anh em (ñeàu laø con cuûa vua Gia long. Nhöõng chöõ cuûa baøi ñeá heä thi nhö sau: Mieân Hoàng Öng Böûu Vónh Baûo Quí Ñònh Long Tröôøng Hieàn Naêng Cam Keá Thuaät Theá Thoaïi Quoác Gia Xöông Nhöõng chöõ naày laø nhöõng chöõ ñaàu (hay goïi laø chöõ loùt tröôùc teân chaùnh) duøng cho teân chaùnh cuûa nhöõng ngöôøi cuøng theá heä cuûa con chaùu vua Minh Maïng. Leõ dó nhieân taát caû ñeàu coù hoï laø Nguyeãn Phuùc (N P). Noùi khaùc ñi, taát caû caùc con cuûa vua Minh Maïng ñeàu baét ñaàu baèng chöõ Mieân nhö Nguyeãn Phuùc Mieân Toâng (sau naày laø vua Thieäu Trò), N P Mieân Thaåm (töôùc phong Tuøng Thieän Vöông), N P Mieân Trinh (töôùc phong Tuy Lyù Vöông). Hai ngöôøi sau khoâng coù laøm vua, chæ ñöôïc phong töôùc Vöông, nhöng khoâng coù quyeàn haønh gì (nhöng raát noåi danh veà thi vaên). Ngoaøi ra vua Minh Maïng coøn laøm moät baøi Ngöï cheá Maïng danh thi goàm hai chuïc chöõ (taát caû ñeàu coù boä nhaät trong chöõ Haùn) ñeå ñaët teân cho caùc vò vua noái ngoâi sau naày. Caùch ñaët teân naày ñoøi hoûi caùc vua sau cuõng coù Haùn hoïc, tuy phöùc taïp nhöng giuùp cho vieäc nhaän vai veá ñeå daøng hôn (vôùi ñieàu kieän laø phaûi raønh Haùn hoïc vaø bieát thöù töï cuûa baøi ñeá heä thi vaø nhöõng baøi phieân heä thi). Nhöng Minh Maïng muoán maø trôøi khoâng cho, maëc daàu oâng vua theo lyù thuyeát laø “thieân töû” (con trôøi). Doøng doõi môùi tôùi theá heä vôùi teân coù chöõ Vónh (Nguyeãn Phuùc Vónh Thuïy töùc vua Baûo Ñaïi) thì ñeá heä nhaø

Nguyeãn vôùi 7 theá heä (Gia Long, Minh Maïng, vaø 5 theá heä theo caâu ñaàu cuûa baøi ñeá heä thi), vaø goàm 13 oâng vua (neáu keå luoân vua Duïc Ñöùc, chæ laøm vua coù 3 ngaøy) thì chaám döùt. Con lôùn cuûa Vónh Thuïy laø Baûo Long coøn theo caùch ñaët teân trong baøi thô naày. Nhöng khoâng hieåu vì sao vua Duy Taân (Nguyeãn Phuùc Vónh San) laïi duøng chöõ Vónh San laøm hoï cho caùc con mình (nhö George Vónh San); luùc ñoù OÂng ñaõ bò Phaùp ñaøy qua ñaûo Reunion döôùi danh hieäu Hoaøng töû Vónh San. Vieäc duøng Vónh San laøm hoï laø quyeát ñònh cuûa Hoaøng töû Vónh San hay vì söï keùm hieåu bieát cuûa nhöõng ngöôøi ghi soå boä Phaùp, nhöng OÂng khoâng caûi chính? Vì chöõ quoác ngöõ thay theá chöõ Haùn laøm chöõ vieát chaùnh thöùc cho Vieät Nam, vaø nhöõng theá heä sau khoâng raønh chöõ Haùn nöõa, neân nhöõng ngöôøi trong hoaøng toäc Nguyeãn khoâng bieát coù bao nhieâu ngöôøi coøn giöõ ñöôïc truyeàn thoáng naày.] MAÏC THIEÂN TÍCH VAØ CHUÙA NGUYEÃN. Maïc Thieân Tích (1718-1780). OÂng laø con baø Buøi Thò Laãm, ngöôøi Bieân Hoøa (2). Baø laø ngöôøi vôï keá cuûa Maïc Cöûu, ngöôøi vôï ñaàu khoâng coù con trai). Thieân Tích nhuû danh laø Toâng, coøn coù teân laø Maïc Töù, teân hieäu laø Só Laân, ngheä danh laø Só Laân Thò. OÂng ñaõ chaùnh thöùc ñoåi teân töø Maïc Töù sang Maïc Thieân Tính nhö ñaõ noùi beân treân. Naêm 1735 oâng ñöôïc chuùa Nguyeãn cho noái nghieäp cha, vôùi chöùc vuï Haø Tieân Traán Ñaïi Ñoâ Ñoác, töôùc phong laø Toâng Ñöùc Haàu (do nhuõ danh ñaàu tieân cuûa oâng). Vôï oâng cuõng laø moät ngöôøi Vieät Nam (4). OÂng ñaõ giuùp chuùa Nguyeãn trong vieäc phoøng giöõ vuøng Haø Tieân khoûi söï xaâm laêng cuûa Thaùi Lan, Chaân Laïp vaø nhöõng nhoùm cöôùp bieån, vaø môû mang kinh teá vuøng naày. Naêm 1756 oâng coøn thi haønh nhieäm vuï cuûa moät ñaëc söù vaø giuùp chuùa Nguyeãn môû roäng laõnh thoå mieàn Cöûu long. (Sau khi vua Chaân Laïp laø Naëc Nguyeân thaàn phuïc chuùa Trònh, chuùa Nguyeãn ñaõ cöû Nguyeãn Cö Trinh ñem binh chinh phaït. Naëc Nguyeân

Trang 65


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá thua chaïy ñeán vuøng Haø Tieân xin Thieân Tích cho taïm cö. Thieân Tích thuyeát phuïc Naëc Nguyeân theo veà haøng phuïc chuùa Nguyeãn. Naëc Nguyeân nghe theo. Vua Chaân laïp daâng ñaát Taàm Boân (vuøng Taân An), vaø Loâi laïp (vuøng Goø coâng) ñeå taï ôn. Thieân Tích ñaõ ñöa Naëc Nguyeân trôû veà ngoâi vua ôû Chaân laïp. Naêm sau, Naëc Nguyeân cheát, hoaøng toäc Chaân laïp laïi tranh giaønh ngoâi vua. Con Naëc Nguyeân laø Naëc Toân xin Thieân Tích trôï löïc. Thieân Tích, voùi söï chaáp thuaän cuûa Voõ Vöông (ngöôøi ñaàu tieân trong doøng hoï Nguyeãn Hoaøng, xöng vöông) ñaõ giuùp cho Naïc Toân leân ngoâi . Naëc Toân daâng cho Voõ Vöông vuøng Kam pong luoân, (phía baéc cuûa Haø Tieân). Vuøng naày ñöôïc coù teân Vieät Nam laø Taàm phong long (2). [(Chuù thích: Taàm phong luoâng hay Taàm phong long laø moät ñòa danh thuoäc Chaâu Ñoác. Tieáng Khmer: Kampong luoân (hay Kompong luon, Kampong = vuõng nöôùc, luoân hay luon = vua) = nghóa laø bôø soâng coù vua ñeán (“beán vua” hay “beán ngöï”). Ngaøy xöa nôi naøo vua Chaân laïp (Kampuchia = Kp) gheù ghe (thuyeàn) nghæ ngôi, ngöôøi Chaân laïp (Khmer) goïi nôi ñoù laø Kampong luoân. Veà ñòa lyù, ñòa danh Kampong luoân hay Taàm phong long laø moät vuøng raát roäng traûi daøi töø Vónh Long - Sa Ñeùc ñeán khoûi Long Xuyeân - Chaâu Ñoác, sang ñaát Kampuchia ngaøy nay. Nhö ñaõ noùi, vaøo theá kyû 18, vua Chaân laïp (Naëc Toân) daâng vuøng ñaát naày cho VN. Vì vaäy moät vuøng ñaát gaàn bieân giôùi VN/Kp coù teân laø Taàm phong long. Sau nay Taàm phong long ñoåi thaønh Hoàng ngöï, teân moät quaän thuoäc tænh An Giang. Trong quyeån Saøi Goøn Taïp pín luø (moät quyeån saùch keå nhieàu chuyeän lieân quan ñeán Saøi Goøn ngaøy xöa, khoâng phaûi laø saùch nghieân cöùu) oâng VHS coù keå raèng vuøng ñaát quanh coät côø Thuû Ngöõ (muõi ñaát ôû ven soâng Saøi Gòn, coù bieät danh laø Point des blagueurs = muõi taùn doùc) ngaøy xöa coøn goïi laø “Kampong Luoâng” vì “ngaøy tröôùc phoù vöông Ñaøn Thoå thöôøng ra taém soâng nôi naày”(10, trang 392) (xöa daân ta goïi ngöôøi Khmer laø Thoå hoaëc Ñaøn Thoå hay Ñaøng Thoå

Trang 66

(?). Neáu chuyeän naày ñuùng, thì ñòa danh Taàm phong long phaûi baét ñaàu töø vuøng Saøi Goøn, chôù khoâng phaûi töø Vónh Long. )] CON CHAÙU MAÏC THIEÂN TÍCH VAØ NHAØ NGUYEÃN Con chaùu hoï Maïc coøn ñöôïc tieáp tuïc laøm quan cho Chuùa Nguyeãn, Nguyeãn Vöông vaø trieàu ñình nhaø Nguyeãn cho ñeán naêm 1829 (ñôøi vua Minh Maïng), tröø moät thôøi gian giaùn ñoaïn ngaén trong khoaûng 1809-1816. Sau ñaây laø vaøi söï kieän sô löôïc veà vieäc giaùn ñoaïn naày. Naêm 1780 Thieân Tích maát, con laø Maïc Töû Sanh vaø keá ñoù laø Maïc Töû Thieâm, lieân tieáp thay nhau laøm traán thuû Haø Tieân . Töø naêm 1807 Maïc Coâng Du (con tröôûng cuûa Maïc töû Sanh) ñöôïc laøm quyeàn Traán thuû Haø tieân trong khi chuù laø Töû Thieâm ñöôïc ñi söù ôû Thaùi Lan. Naêm 1809 (Gia long naêm thöù 8) Maïc Töû Thieâm cheát, Maïc Coâng Du, theo leõ ñöôïc cöû thay theá. Nhöng Coâng Du vaøo luùc aáy vöøa bò trieàu ñình giaùn chöùc (vì moät vuï aùn lieân heä ñeán vieäc baùn ngöôøi haàu cuûa moät quan vieân lôùn khaùc), trong khi Maïc Coâng Taøi (con cuûa Maïc Töû Thieâm) laïi coøn nhoû, neân trieàu ñình cöû ngöôøi (khoâng phaûi hoï Maïc) laøm traán thuû Haø Tieân cho ñeán naêm 1816. Trong luùc ñoù vaøo naêm 1813 vuï aùn cuûa Coâng Du ñöôïc saùng toû, neân Coâng Du ñöôïc trieàu ñình phong chöùc Phoù söù cuûa phaùi boä ngoaïi giao ñi coâng caùn ôû Thaùi lan. Naêm 1816 Maïc Coâng Du ñöôïc phong chöùc Hieäp Traán Haø Tieân (Phoù Traán thuû, döôùi quyeàn cuûa Traán thuû Tröông Phuùc Giaùo). Naêm 1918 ñöôïc thaêng chöùc Traán thuû Haø Tieân. Coâng Du cai trò Haø Tieân traán cho ñeán naêm 1829. Döôùi ñôøi vua Minh Maïng, hoï Maïc khoâng coøn cai trò Haø Tieân nöõa, vì moät soá caùc con chaùu hoï Maïc, ñaõ nhaän laõnh quan chöùc töø Leâ Vaên Khoâi vaø do ñoù bò xem nhö dính líu tôùi vieäc Leâ Vaên Khoâi noåi loaïn choáng laïi trieàu ñình.

MAÏC THIEÂN TÍCH VAØ CHIEÂU


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ANH CAÙC. Ngoaøi coâng lao veà ñoái ngoaïi, trò an, baûo veä vaø baønh tröôùng laõnh thoå, Maïc Thieân Tích coøn goùp phaàn raát lôùn trong lòch söû vaên hoïc Vieän Nam. OÂng laäp ra Chieâu Anh Caùc vaø ñeå laïi nhieàu baøi thô chöõ Haùn vaø chöõ Noâm. Chieâu Anh Caùc (ngoâi nhaø coù gaùc laàu duøng môøi goïi nhöõng ngöôøi taøi naêng) laø nôi tuï taäp nhöõng vaên thi nhaân ñeå laøm thô xöôùng hoïa veà nhöõng caûnh ñeïp cuûa Haø Tieân do chính Thieân Tích duøng laøm ñeà taøi cho nhöng baøi thô. Nhöõng baøi thô baèng chöõ Haùn naày ñöôïc ghi laïi, cuøng vôùi nhöõng baøi hoïa cuûa caùc vaên nhaân trong thi ñaøn, trong taäp thô mang teân Haø Tieân Thaäp Vònh. Quyeån naày, in ra naêm 1737, coù 320 baøi thô goàm nhieàu taùc giaû trong ñoù coù Maïc Thieân Tích. OÂng choïn ñeà (nhö teân töïa cuûa möôøi caûnh ñeïp). Caùc vaên nhaân (goàm moät soá ngöôøi Hoa thuoäc hai tænh Quaûng ñoâng vaø Phöôùc Kieán ôû Trung quoác, vaø moät soá vaên gia vuøng Thuaän Quaûng (chæ mieàn thuû phuû Vieät Nam) keå caû moät soá quan laïi cuûa chuùa Nguyeãn duøng caùc ñeà taøi aáy maø xöôùng hoïa. Möôøi baøi thô ñoù coù teân töïa sau ñaây, moãi baøi taû moät caûnh ñeïp cuûa Haø Tieân. Kim Döõ Lan Ñaøo (Ñaøo Kim Döõ ngaên soùng) Bình San Dieäp Thuùy (Bình San xanh lôùp lôùp) Tieâu töï hieåu chung (Chuoâng sôùm chuøa Tieâu) Giang Thaønh Daï Coå (Troáng ñeâm Giang Thaønh) Thaïch Ñoäng Thoân Vaân (Hang ñaù nuoát maây) Chaâu Nam Laïc Loä (Coø ñaäu Chaâu Nam) Ñoâng Hoà AÁn Nguyeät (Traêng soi Ñoâng Hoà) Nam Phoá Tröøng Ba (Baõi Nam laïng soùng) Loäc Tró Thoân Cö (Laøng xoùm Loäc tró) Lö Kheâ Ngö Baïc (Beán caù Lö kheâ).

Sau ñaây laø baøi Tieâu töï hieåu chung, (baèng chöõ Haùn, do thi só Ñoâng Hoà dòch aâm Haùn Vieät vaø dòch laïi tieáng Vieät, cuõng duøng cuøng theå thô. Chuoâng sôùm chuøa Tieâu Laùc ñaùc trôøi taøn nhaït aùnh sao Chuoâng chuøa ñöa vaúng tieáng ñöa vaøo. Mô maøng coõi tuïc ngöôøi tieân laãn, Ñoàng voïng bôø caây beán nöôùc xao. Haïc ñeå tieáng vöông caønh gioù thoaûng, Quaï ñöa lôøi gôûi ngoïn traêng cao.

Goái nghieâng giaác tónh côn mô moäng Sôùm giuïc canh gaø tin khaùt khao. (4)

Naêm 1960 nhôø söï tìm hoïc vaø nghieân cöùu, thi só Ñoâng Hoà coâng boá khaùm phaù cuûa mình trong moät buoåi thuyeát trình (ôû caâu laïc boä Vaên Hoùa ôû Saøi goøn) laø Chieâu Anh Caùc ñaõ coù ñeå laïi moät taäp thô baèng chöõ noâm mang töïa ñeà Haø Tieân quoác aâm thaäp vònh: [(Ñieàu ñaùng cho chuùng ta thaùn phuïc,ñaùng cho chuùng ta ca tuïng töø tröôùc ñeán nay vaø maõi maõi veà sau laø thi phaùi Chieâu Anh Caùt Haø Tieân ñaõ ñeå laïi cho chuùng ta aùng vaên chöông Noâm giaù trò khoâng ít )] OÂng Tröông Minh Ñaït, taùc giaû quyeån Nhaän thöùc môùi veà ñaát Haø Tieân (8), trích caâu treân töø quyeån Ñaêng ñaøn (Nxb Maëc Laâm, 1970) cuûa thi só Ñoâng Hoà. Thi só Ñoâng Hoà nhôø söï khaùm phaù naày, ñaõ ñöôïc tröôøng Vaên Khoa (Vieän Ñaïi Hoïc Saøi goøn) môøi giaûng daïy cho chöùng chæ Vaên chöông quoác aâm, töø nieân khoùa 1964-65.)] (8) Maïc Thieân Tích duøng ñeà taøi vaø vaàn cuûa möôøi baøi thô Haø Tieân thaäp vònh vieát ra möôøi moät baøi thô ñöôøng luaät (thaát ngoân baùt cuù) baèng chöõ noâm. Moãi baøi cho moät caûnh, vaø theâm moät baøi toång vònh veà taát caû möôøi caûnh ñeïp ñoù. Haø Tieân quoác aâm thaäp vònh laø moät taäp thô goàm goàm coù 422 caâu, trong ñoù coù 334 caâu theo theå song thaát luïc baùt, vaø 88 caâu thaát ngoân (cuûa möôøi moät baøi ñöôøng luaät). Caùc caâu thô ñöôïc saép xeáp nhö sau: Moãi caûnh baét ñaàu baèng moät soá caâu song thaát luïc baùt vaø keát thuùc baèng moät baøi ñöôøng luaät. Vaàn ñieäu cuûa moãi baøi lieân tuïc nhau, khoâng theå saép loän caùc caûnh ñeïp ñöôïc. Sau ñaây laø trích daãn cuûa moät vaøi caâu song thaát luïc baùt noùi veà Giang thaønh (4): Noãi buoàn vui maëc loøng nhoän nhaõ Goái chöa eâm chöa haû söï loøng Gioù ñöa maáy tieáng thaàn chung Loùng tai nghe loït beân loøng vôi vôi

Vaø ñaây laø baøi thô toång vònh möôøi caûnh ñeïp theo theå thaát ngoân baùt cuù:

Trang 67


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Möôøi caûnh Haø Tieân raát höõu tình Non non nöôùc nöôùc gaãm neân xinh Ñoâng hoà, Loäc tró luoân doøng chaûy Nam phoá, Lö kheâ moät maïch xanh Tieâu töï, Giang thaønh chuoâng troáng oûi Chaâu nham, Kim döõ caù chim quanh Bình san, Thaïch ñoäng laø röôøng coät Söøng söïng muoân naêm cuõng ñeå daønh.

[( Trích daãn beân treân do taùc giaû Nguyeãn Q. Thaéng (4) ghi laïi töø quyeån Vaên hoïc mieàn Nam – Vaên hoïc Haø Tieân(Nxb Quyønh Laâm, 1970) cuûa thi só Ñoâng Hoà)]. PHAÀN KEÁT Toùm laïi Ngöôøi Minh höông noùi chung, vaø doøng doõi hoï Maïc noùi rieâng, ñaõ goùp phaàn quan trong trong vieäc môû mang bôø coõi cuûa Vieät Nam. Rieâng hoï Maïc, ngoaøi vieäc goùp söùc vaøo vieäc trò an, ñoái ngoaïi vaø choáng xaâm laêng, coø ñeå laïi moät soá voán vaên hoùa chöõ Haùn vaø chöõ Noâm cho lòch söû vaên hoïc Vieät Nam. Keå töø Maïc Thieân Tích trôû veà sau, coù theå noùi con chaùu hoï Maïc ñaõ laø ngöôøi Vieät Nam (meï vaø vôï cuûa Maïc Thieân Tích laø ngöôøi Vieät Nam.) Noùi khaùc ñi, ngöôøi Minh höông, ôû nhöõng theá heä sau, ñaõ goùp phaàn trong vieäc kieán quoác cho Vieät Nam trong nhieàu laõnh vöïc quaân söï, chính trò, vaên hoùa. Nhöõng ví duï ñieån hình coù theå keå ra nhö Ngoâ nhaân Tònh, Trònh Hoaøi Ñöùc, Phan Thanh Giaûn v.v. (Xin xem Ngöôøi Minh höông:Theá löïc chaùnh trò vaø kinh teá trong baøi Tieáng Vieät goác Taøu, trong Doøng Vieät soá 20). Coù theå nhìn vaøo theá heä moät röôûi, vaø theá heä thöù hai cuûa daân Vieät ôû Hoa kyø. Caùc con chaùu cuûa daân Myõ goác Vieät (nhö daân Phaùp goác Vieät, daân UÙc goác Vieät, vaø nhöõng nôi khaùc treân theá giôùi) cuõng ñang goùp phaàn quan troïng vaøo ñôøi soáng cuûa xaõ hoäi doøng chaùnh (mainstream societies) cuûa Hoa Kyø hay baát cöù xaõ hoäi nôi naøo, hay quoác gia naøo ngöôøi Vieät haûi ngoaïi ñang cö truù. TAØI LIEÄU THAM KHAÛO (1). Leâ Vaên Ñöùc & Leâ Ngoïc Truï (1970). Vieät Nam Töï Ñieån.

Trang 68

Nxb Khai Trí, Saigon, VN.

(2). Löu Vónh Khöông (2006). “Vai troø cuûa ngöôøi Minh höông trong cuoäc môû ñaát mieàn Nam”. Taäp san Nghieân cöùu vaên hoùa Ñoàng Nai - Cöûu Long. Nxb Taû Quaân Leâ Vaên Duyeät Foundation, Fountain Valley, California, USA. (3). Nguyeãn Ñaêng Thuïc (1970). “Nam tieán Vieät Nam”. Taäp san Söû Ñòa; trích töø saùch Cuoäc Nam tieán cuûa daân toäc Vieät Nam. Nhoùm Doøng Vieät, nxb SEACAEF, Huntington Beach, California, USA. (4). Nguyeãn quoác Thaéng (1994). Tieán trình vaên hoïc Mieàn Nam. Nxb Vaên hoùa, thaønh phoá Hoà Chí Minh, VN. (5). Nguyeãn Ngoïc Huy (1998). Teân hoï ngöôøi Vieät Nam. Nxb MeKongTîNaïn, San Joseù, California, USA (6). Traàn Gia Phuïng (2005). Nhaø Taây Sôn. Nxb Non Nöôùc, Toronto, Canada. (7). Traàn Nguôn Phieâu (2005). “Cuø lao Phoá”, taïp chí Theá Kyû 21, soá 189&190, Westminster, California, USA. (8). Tröông Minh Ñaït (2001). Nhaän thöùc môùi veà ñaát Haø Tieân. Nxb Treû, thaønh phoá Hoà Chí Minh, VN. (9). Vöông Hoàng Seån (1993). Töï vò tieáng Vieät mieàn Nam. Nxb Vaên Hoùa, TP Hoà Chí Minh, VN. (10). Vöông Hoàng Seån (1994). Saøigoøn taïp pín luø. Nxb Xuaân thu, Los Alamitos, California, USA.


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Truyeän ngaén

O Traàn Vaên Khôûi

Long môû laptop, vaøo Outlook Express, tìm hoà sô “Baïn”, môû email cuûa Minh Haèng, boài hoài nhìn laàn naøy khoâng bieát laø laàn thöù maáy böùc hình maàu Haèng gôûi keøm email. Khuoân maët traùi soan, laøn da töôi maùt ñaõ baét ñaàu coù nhöõng ñöôøng nhaên cuûa tuoåi luïc tuaàn, aùnh maét saùng vaãn coøn ñen laùy, ñaèm thaém maø töông phaûn vôùi nuï cöôøi nöûa mieäng, thaûy vaãn coøn y nguyeân nhö trong hai böùc hình ñen traéng Long caát giöõ trong kyù öùc töø 45 naêm tröôùc. Toùc baây giôø coù ngaén ñi, nhöng hình nhaø thuûy taï laêng Töï Ñöùc ñaøng sau nhö nhaéc nhôû ñaây laø aûnh moät ngöôøi Hueá, vôùi maùi toùc theà xoûa ngang vai naêm naøo. Thaáy laïi qua email Töø hôn moät naêm nay, nhôø internet, ñaùm baïn beø Hueá cuøng löùa môùi tìm caùch lieân laïc ñöôïc vôùi nhau, vaø Minh Haèng coù dòp trao ñoåi thö töø vôùi maáy anh em Long. Cuøng löùa, quen nhau thì thöôøng quen caû anh em gaàn tuoåi nhau, Minh Haèng laïi ñaõ moät laàn töø Hueá cuøng meï gheù thaêm gia ñình Long ôû Saigon neân Haèng bieát maáy anh em Long. Meï Haèng vaø meï Long laø baïn raát thaân töø nhoû ôû tröôøng Ñoàng Khaùnh, coi nhau nhö chò em neân con caùi hai nhaø ñeàu thaân tình goïi

baèng dì. Nhaø ôû gaàn nhau trong Thaønh Noäi Hueá, hai gia ñình ñi laïi raát gaàn guõi vôùi nhau töø daïo hoài cö cho ñeán ngaøy gia ñình Long doïn vaøo Saigon khi Long môùi 15 tuoåi. Ngoaïi tröø nhöõng laàn hai gia ñình thaêm nhau töø thuôû nhoû, Haèng chöa heà coù dòp gaëp Long, chaéc cuõng khoâng nhôù ñöôïc, vaø chæ bieát Long laø con dì Ngoïc, em cuûa Bình vaø anh cuûa Tuyeát maø Haèng ñaõ coù dòp laøm quen. Daïo Haèng cuøng dì Dieäu Minh vaøo thaêm Saigon thì Long ñang hoïc ôû Colorado. Vaäy maø sau khi moùc noái ñöôïc qua email thì Haèng vui veû nhaän ngay Long laø baø con, vaø ñaõ trao ñoåi email raát thaân maät, giaûn dò, côûi môû vaø coù tình nhö chuyeän troø trong gia ñình. Haèng keå chuyeän con gaùi hoïc gioûi, laøm vieäc hay, coù nhieàu neùt gioáng baø ngoaïi Dieäu Minh, roài chuyeän chaùu ngoaïi gaùi môùi maáy tuoåi maø cuõng coù nhieàu neùt vaên ngheä gioáng baø ngoaïi Minh Haèng. Haèng cuõng coøn thích hoaït ñoäng hoäi ñoaøn, vaø ñaõ gôûi bieáu Long cuoán kyû yeáu tröôøng cuõ maø Haèng ñaõ goùp coâng in aán vaø vieát nhieàu baøi. Moät laàn sau khi goïi ñieän thoaïi thaêm meï Long, Haèng ñaõ gôûi cho Long moät email daøi keå laïi buoåi noùi chuyeän, khen dì Ngoïc ñaõ hôn 90 maø coøn minh maãn, nhôù teân caû maáy ñöùa con cuûa dì Dieäu Minh. Vaø Haèng ñaõ taâm söï, thuù thaät laø noùi chuyeän vôùi dì Ngoïc laøm Haèng nhôù maï Dieäu Minh quaù trôøi, vaø tieác maï ñaõ ra ñi quaù sôùm, khoâng ñöôïc nhö dì Ngoïc. Ñeå ñaùp laïi lôøi leõ mau maén, côûi môû vaø chaân thaønh cuûa Haèng, Long cuõng email keå chuyeän gia ñình, con chaùu vaø chuyeän mình veà höu non. Khi nhaéc ñeán vôï laø Thuùy coù lôøi hoûi thaêm chò Haèng, thì Haèng cuõng thaân tình hoûi thaêm laïi, ghi theâm moät caâu chaéc laø chò ñeïp thuøy mò vaø sang troïng laém, teân raêng ngöôøi röùa maø. Khi daøi khi ngaén, nhöõng email laâu laâu

Trang 69


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá nhö cuõng ñem laïi cho Long nhieàu trao ñoåi thích thuù, nheï nhaøng. Long khen baøi Haèng vieát trong kyû yeáu raát hay, Haèng laïi coøn khoe theâm nhieàu baøi ôû caùc baùo khaùc nöõa, vaø yeâu caàu Long coù thì giôø thì tìm ñoïc. Haèng goïi Long laø baïn, xöng tui; coøn Long thì goïi chò, xöng toâi hay tuïi toâi. Roài moät hoâm Long nhaän ñöôïc email coù gôûi keøm scan taám hình cuûa Haèng. Long boài hoài ngaém nhìn taám hình, zoom ra zoom vaøo, loøng caûm phuïc tình thaân aùi vaø loøng thaønh taâm cuûa Haèng, röng röng nhôù laïi hai taám hình ñen traéng, moät khuoân maët ñeïp trong saùng, vaø nhöõng giao ñoäng taâm tình moät thôøi 45 naêm tröôùc khi coøn ñi hoïc. Long traû lôøi ngay email, caûm ñoäng loøng öu aùi cuûa chò nhö trong nhaø vôùi nhau, vaø caùm ôn chò ñaõ gôûi cho taám hình môùi chuïp. Long ngoài nhìn taám hình moät hoài laâu, coi ñi coi laïi, voâ cuøng caûm kích: Haèng ñaõ khoâng ngaàn ngaïi gôûi cho Long hình môùi chuïp, cuõng ñaõ 65 tuoåi roài, maëc duø khoâng bieát gì hôn veà Long ngoaïi tröø laø con dì Ngoïc vaø daân Hueá ôû Thaønh Noäi ngaøy naøo; coøn Long, Long laïi bieát nhieàu veà Haèng hôn, bieát cuõng ñaõ 45 naêm roài, bieát maø ñeå trong loøng khoâng heà noùi vôùi ai, bieát maø töôûng ñaõ coù laàn queân, bieát maø tin raèng Haèng khoâng heà bieát. Con dì Dieäu Minh Muøa thu naêm 1962, Long leân naêm thöù ba. Töø daïo du hoïc Myõ, thænh thoaûng Long cuõng vieát thö veà thaêm gia ñình ôû Saigon, vaø thö ôû nhaø gôûi laïi thöôøng laø coù meï vaø anh em moãi ngöôøi chung nhau vieát vaøi haøng. Moät hoâm Long nhaän ñöôïc thö nhaø, bì thö vieàn xanh vieàn ñoû coù chöõ em gaùi Tuyeát ñeà nhö thöôøng leä. Long ngaïc nhieân thaáy coù moät taám hình ñen traéng vaø moät tôø pô luya moûng coù maáy haøng chöõ cuûa meï vaø cuûa Tuyeát. Hình chuïp 5 ngöôøi ngoài beân moät hoà nöôùc, moät beân laø meï Long vaø 3 baø, beân kia laø moät mình moät coâ gaùi Hueá toùc theà, quay nghieâng nhìn thaúng vaøo maùy chuïp hình. Meï Long vieát:“Em ñaây laø con dì Dieäu Minh, teân laø Minh Haèng. Dì vaø dì huyeän Dieäu vaø dì ñoác Taâm laø baïn hoïc maï hoài

Trang 70

tröôùc, ruû nhau voâ thaêm Saigon. Dì ñöa em tôùi thaêm maï, vaø ñi coi sôû thuù chuïp hình. Dì muoán laøm sui gia vôùi maï, vaø coù yù nhaém con. Maï thaáy em cuõng neát na, hoïc sö phaïm Hueá, maï gôûi hình cho con thaêm. Chuyeän troø vôùi Tuyeát hai ñöùa coi cuõng ra tình chò em laém. Nhöng maï coøn e deø veà chuyeän tuoåi taùc, maï cuõng coù noùi vôùi dì roài, mình phaûi coi ñi coi laïi cho kyõ caøng. Tin cho con bieát röùa thoâi, coù chi maï seõ cho bieát theâm sau.” Tuyeát cuõng ghi theâm:”Dì chòu anh laém. Maï cuõng thích chò Haèng. Maï noùi khoâng ngaïi chi chuyeän dì coù ñaïo, nhöng maï sôï tuoåi khoâng haïp, ñöôïc thì gaùi hôn hai trai hôn moät, khoâng thì khoâng raêng, nhöng cuøng tuoåi nhau hay nguûng ngaúng laém. Nghe maï ruû dì laàn tôùi voâ Saigon thì ñi thaêm thaày.” Long nhìn kyõ taám hình ñen traéng, chuïp hôi xa, nhöng cuõng thaáy roõ quaàn traéng, aùo ñen nhaït coù veû nhö laø maøu tím Hueá, khuoân maët traùi soan, löng hôi cong cong, toùc theà chaûy xuoáng ngang vai, maét ñen saùng, cöôøi nöûa mieäng loä moät tí raêng traéng. Long töï nhuû coi o cuõng saùng giaù vaø deã thöông. Long ñi mua cuoán Photoplay soá môùi nhaát coù baøi vôû vaø hình aûnh veà Sandra Dee, gôûi airmail ngay laøm quaø hoái loä cho Tuyeát, vaø vieát maáy haøng gôûi rieâng nhôø em hoûi thaêm tìm bieát theâm veà Haèng, maø Long trìu meán goïi laø o. “Anh thaáy O coi xa xa cuõng maùt maét laém, maø anh caàn nhôø Tuyeát giuùp ñieàu tra ñeå tìm hieåu theâm. In tuoàng O coù con em teân laø Minh-gì-ñoù laø baïn cuûa Tuyeát phaûi khoâng? Coù coøn hay thô töø chi khoâng? Tuyeát raùng tìm caùch lieân laïc, hoûi thaêm coi O hoïc chi, tính tình cuûa O ra raêng, nhôù laøm cho kheùo ñeå traùnh loä baøi. Maø raùng xin cho anh ñöôïc moät caùi hình roõ roõ, to to moät chuùt, caùi hình Tuyeát chuïp maáy ngöôøi ôû sôû thuù thì chuïp xa quaù, raùng nhìn O roõ hôn maø khoâng ñöôïc.” Long thaáy cuõng khoâng gaáp phaûi noùi gì vôùi meï veà chuyeän Haèng. Ñöôïc hình, lôõ heïn Khoaûng hôn moät thaùng sau, Long nhaän ñöôïc thö cuûa em gaùi, coù keøm moät taám hình


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá caên cöôùc ñen traéng cuûa Haèng. Long nhôù roõ buoåi chieàu thöù baûy hoâm ñoù nhö môùi chieàu hoâm qua: buoåi saùng laøm ôû phoøng thí nghieäm lôùp EE 125 chung vôùi Bill, laøm ñi laøm laïi tôùi quaù tröa môùi xong, gheù cafeteria aên tröa, roài qua böu ñieän ôû student union coi hoäp thö, vui möøng thaáy coù moät caùi bì thö vieàn xanh vieàn ñoû quen thuoäc. Long môû phong bì, boû thö vaøo tuùi, vöøa ñi vöøa xem taám hình, roài ñi thaúng veà dormitory vaøo phoøng naèm laên ra giöôøng tieáp tuïc xem. Hình roõ hôn nhieàu: maùi toùc ñen nhaùnh xoûa xuoáng hai vai, khuoân maët traùi soan baàu bónh, töôi maùt, caëp loâng maøy daøi, ñoâi maét troøn ñen, nhìn thaúng, ñoâi moâi heù nôû nuï cöôøi nöûa mieäng. Long töï nhaéc maõi, o naøy coi boä laùu lænh, chuïp hình caên cöôùc maø cuõng cöôøi. Thö cuûa Tuyeát cuõng khaù daøi:“Em coøn boà teøo vôùi Minh Hieáu laém, môùi naêm ngoaùi em veà Hueá coù ruû Hieáu ñi aên baùnh öôùt thòt nöôùng ôû ngaõ giöõa. Em noùi laàn vöøa roài chò Haèng voâ thaêm Saigon maï khen chò laém, maï muoán coù moät hình roõ hôn ñeå ñi khoe vôùi maáy baø baïn cuøng lôùp cuûa maï vaø dì Minh. Em noùi chaéc laø maáy dì laïi tìm caùch moái laùi nhau. Em noùi laø kieám hình moät mình thoâi, maø nhôù daáu ñöøng cho chò Haèng bieát. Em noùi em cuõng khoâng bieát dì Ngoïc ñònh ñi khoe vôùi ai. Nhoû Hieáu cuõng chòu chôi laém, nhôø laø laøm lieàn, laáy troäm hình caên cöôùc môùi chuïp cuûa chò gôûi cho em ngay. Noù noùi noù cuõng nghe maáy dì ngoaøi Hueá baøn moái ni moái teâ roài ñoù. Chò Haèng hoïc sö phaïm, maø laïi coù nhieàu taøi laém, vieát vaên, aâm nhaïc, caû hoäi hoïa nöõa; trong maáy chò em thì chò taøi hoa vaên ngheä gioáng dì Dieäu Minh hôn caû. Nhoû Hieáu noùi trong nhaø ai cuõng neå chò vì chò nhieàu saùng kieán maø nhieàu khi cuõng öa ñoäc taøi, hay thích laøm theo yù chò.” Ñoïc thö, coi hình, Long nguû queân ñi moät hoài laâu, luùc chôït thöùc daäy trôøi ñaõ baét ñaàu toái, caàm böùc hình caên cöôùc, maëc voäi caùi aùo laïnh roài ñi ra ngoaøi. Long ñi quanh khuoân vieân ñaïi hoïc, chaäm raõi, thong thaû, laâu laâu laïi nhìn taám hình, roài nhìn trôøi, nhìn quanh thöa thôùt sinh vieân qua laïi moät chieàu cuoái tuaàn, nhìn moâng lung. Long ñi lang thang,

loøng rung caûm nheï nhaøng, eâm dòu, mieân mang töôûng töôïng veà moät ngöôøi con gaùi ôû nöûa voøng beân kia traùi ñaát...ñi ñeán khi ñeøn ñöôøng baät saùng, döøng döôùi coät ñeøn, ñoïc laïi thö, nhìn laïi khuoân maët nhö ñaõ quen thuoäc, roài laïi ñi quanh, ñi maõi ... ñi queân luoân caû chieàu hoâm ñoù coù heïn vôùi Bill, Billie vaø Vannie. Töø hôn moät naêm nay, Long hoïc chung nhieàu lôùp vôùi Bill; naêm ngoaùi coù gaëp Billie laø baïn gaùi cuûa Bill; moät hoâm Long gaëp Billie vaø ñöôïc giôùi thieäu vôùi Vannie, roommate cuûa Billie, vaø sau ñoù thænh thoaûng cuõng coù gaëp, noùi chuyeän vaø laàn laàn quen thaân vôùi Vannie. Vannie, teân thaät laø Vanessa, sinh tröôûng ôû Glasgow beân Anh, qua Colorado theo chöông trình trao ñoåi trung hoïc, roài vaøo hoïc ñaïi hoïc luoân. Vannie ngöôøi nhoû nhaén, toùc hung, maét trong xanh, maët laám taám vaøi freckles raát coù duyeân, ñeïp dòu daøng; thoâng minh, traàm laëng. Long thaáy cuõng deã chòu vaø vui thích keát baïn vôùi Vannie. Heø vöøa qua, Vannie veà Anh thaêm nhaø; qua ñaàu nieân khoùa trôû laïi ôû chung phoøng vôùi Billie. Bill vaø Billie coi boä nhö ñaõ tính chuyeän laâu daøi vôùi nhau roài, vaø cuõng khoâng daáu dieám tìm caùch caëp ñoâi Long vôùi Vannie. Thænh thoaûng boán ñöùa ñi aên chung ôû cafeteria. Thaùng tröôùc, Bill môùi mua ñöôïc moät chieác Ford Galaxie cuõ, ruû boán ñöùa ñi coi xineâ drive-in. Laàn ñaàu ngoài vôùi nhau ôû baêng sau, Long vaø Vannie luùng tuùng thaáy Bill vaø Billie muøi maãn töï nhieân quaù, Vannie ruû Long ra ngoaøi ñi mua popcorn. Khi trôû veà xe, caû hai bò Bill vaø Billie cöôøi cheá dieãu, vaø daën laàn sau phaûi maïnh daïn vôùi nhau hôn. Laàn sau laø thöù baûy naøy, laàn sau laø chieàu nay, laø ham coi hình ñoïc thö queân maát heïn. Maëc cho Long xin loãi baèng ñieän thoaïi, baèng thö nhôø Billie ñöa, baèng thö gôûi böu ñieän; maëc cho Bill vaø Billie naên næ heát mình, Vannie nhaát ñònh khoâng chòu gaëp laïi Long nöõa. Long cuõng thaáy mình coù loãi lôõ heïn ñeå tuïi noù kieám cuøng khoâng thaáy, nhöng raát böïc mình vì maát maët tröôùc phaûn öùng ñöôøng ñoät vaø döùt khoaùt cuûa Vannie. Roài laàn

Trang 71


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá laàn cuõng khuaây khoûa vaø lo hoïc, Long khoâng heà gaëp laïi Vannie nöõa. Cho ñeán khi hoïc xong, rôøi tröôøng veà nöôùc, thænh thoaûng Long coù gaëp laïi Bill vaø Billie nhöng cuõng khoâng ai nhaéc tôùi Vannie. Sau Thaùng Tö Baûy Möôi Laêm, khi trôû laïi Hoa Kyø ñònh cö cuøng vôï con, Long nhôø directory cuûa tröôøng lieân laïc ñöôïc vôùi Bill, baây giôø ôû New Jersey. Bill vaø Billie cöôùi nhau sau khi ra tröôøng. Hoûi thaêm veà Vannie thì Billie cho bieát vaãn coøn lieân laïc, hoïc xong Vannie trôû veà Anh vaø hieän coù choàng laø Brian laøm vieäc vôùi British Petroleum ôû Glasgow. Khoaûng cuoái thaäp nieân 1980, Long cuõng laøm cho British Petroleum ôû Houston, cuõng coù nhieàu dòp ñi Glasgow. Laàn naøo Long cuõng tính hoûi thaêm, nhöng roài ngaïi, thaáy khoâng neân, vaø khoâng laàn naøo Long tìm gaëp Brian. Coù laàn Long töï hoûi khoâng bieát ñôøi mình coù thay ñoåi gì khoâng neáu chieàu thöù baûy ñoù khoâng ñöôïc hình lôõ heïn. Thaày Minh Loäc khoâng chòu Chæ hai tuaàn sau khi gôûi hình caên cöôùc cuûa Haèng, Tuyeát gôûi theâm cho Long moät thö khaù daøi, laàn naøy chæ vieát moät mình. Tuyeát keå chuyeän Minh Hieáu vaø dì Dieäu Minh ñang vaøo thaêm Saigon vaø gheù ôû laïi nhaø hoâm qua. Sôï loä baøi, Tuyeát ñaõ hoûi thaêm Hieáu veà taát caû maáy anh chò em con dì Minh nhöng chæ ghi nhôù chuyeän chò Haèng ñeå keå laïi cho Long. Tuyeát noùi chò Haèng ngoan ñaïo, neát na, maø raát öa laøm coâ giaùo. Chò thích toå chöùc chuyeän naøy chuyeän kia, nhö vaên ngheä ôû tröôøng hay laøm baùo ôû lôùp; vieát vaên hay, ñöôïc thaày khen laø coù khieáu quan saùt vaø gioûi thi vò hoùa. Caû nhaø ai cuõng phuïc chò veõ gioûi nhö dì Minh. Nhoû Hieáu cuõng noùi chöa thaáy chò coù boà bòch chi. Long laïi ñöôïc dòp ñem hình ra xem, aùnh maét vaø nuï cöôøi giôø ñaây nhö thaáy gaàn guõi hôn; ñònh buïng seõ vieát thö cho meï noùi caàn lieân laïc ñeå tìm hieåu nhau theâm. Roài hai ngaøy sau, Long raát ngaïc nhieân laïi thaáy coù moät bì thö vieàn xanh vieàn ñoû quen thuoäc; coù moät thö cuûa meï vaø moät cuûa Tuyeát. Meï Long chaúng caàn raøo ñoùn tröôùc

Trang 72

sau gì caû: “Chuyeän em Haèng maï noùi böõa tröôùc khoâng thaønh roài. Dì Dieäu Minh vôùi maï môùi ñi thaêm thaày Minh Loäc veà. Thaày noùi hai tuoåi xung khaéc quaù, thaày chöa thaáy caëp moâ maø laïi nghòch nhau nhö ri, khoâng caùch chi cuùng giaûi ñöôïc. Dì vôùi maï ñeàu chaéc chaén ñuùng ngaøy sinh thaùng ñeû, thaønh thöû dì vaø maï ñeàu raát buoàn, raát tieác, maø khoâng bieát laøm raêng ñöôïc. Thieät ra thì töø ñaàu maï cuõng nghi nghi roài, thaáy nhieàu caûnh cuøng tuoåi khoâng ñöôïc thuaän buoàm xuoâi gioù. Cuõng may laø khoâng ai bieát, dì chöa noùi chi vôùi em caû. Thoâi thì cuõng laø chuyeän duyeân soá trôøi ñònh.” Thö cuûa Tuyeát cuõng coù veû voäi vaøng: “Maï vaø dì Minh raàu thuùi ruoät. Saùng ni thaáy hai baø loùt thoùt ñi vôùi nhau, khoâng ai bieát ñi moâ. Môùi ñi moät chuùt ñaõ thaáy veà, maët buoàn xo, khoâng noùi chi caû, chæ voâ phoøng hai baø noùi chuyeän rieâng vôùi nhau. Ñeán tröa, aên côm xong, dì ñi nghæ thì maï ra noùi chuyeän vôùi em, chuyeän chò Haèng khoâng xong roài. Thaày Minh Loäc noùi soá chi maø khaéc laï luøng, hai con ngöïa naøy roài ñaù nhau caû ngaøy. Maï cuõng noùi dì Minh noùi cöù cho maáy ñöùa thöû quen nhau coi ra raêng, soá cuõng laø do ngöôøi, nhöng Maï noùi khoâng nôõ, mình ñaõ bieát thì phaûi traùnh, sau ni coù chuyeän chi cuõng toäi maáy ñöùa. Maï noùi phaûi gôûi thô ngay cho anh, sôï anh loùng gioùng toäi nghieäp. Em cuõng khoâng bieát noùi raêng nöõa.” Long caûm thaáy tieác nhö vöøa maát moät chuùt gì quyù meán, nhöng cuõng khoâng baän taâm nhieàu vì phaûi hoïc oân baøi hoâm sau thi. Ñeán giöõa khuya, hoïc xong, Long khoaùc aùo laïnh ñi ra ngoaøi trôøi, taûn boä moät voøng quanh khu dormitory ñeå thö daõn. Trôøi laïnh vaø khoâ, traêng troøn saùng giöõa moät röøng sao laáp laùnh. Long töï dieãu thaáy mình thaät laø caûi löông sau khi thaáy moät aùnh sao baêng xeït daøi tröôùc maét maø chaép hai tay leân caàu nguyeän cho o, moät ngöôøi nhö quen bieát thaät nhieàu maø chöa bao giôø gaëp. Môï huït Long thænh thoaûng cuõng cho Thuùy bieát veà nhöõng email trao ñoåi vôùi baïn beø, keå caû email vôùi ñaùm baïn Hueá vöøa môùi tìm gaëp laïi


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá nhau. Töø ngaøy quen Long 5 naêm tröôùc khi cöôùi nhau gaàn 40 naêm qua, Thuùy ñaõ nghe meï Long noùi chuyeän khoâng bieát bao nhieâu laàn veà maáy baø daâu huït, con cuûa dì naøy baùc kia. Tuy baø thích laøm sui gia vôùi ñaùm baïn Ñoàng Khaùnh, nhöng vì thöông maáy con trai neân baø khoâng heà eùp, ñöùa naøo ñöa baïn veà thì baø cuõng chaáp nhaän, roài quyù con trai neân baø neå con daâu. Ruùt cuïc thì baø laïi khoâng ñöôïc coâ daâu Hueá naøo, nhöng laâu daàn, bieát roõ töøng ñöùa, baø ñeàu thaät tình quyù meán vaø thöông yeâu maáy con daâu. Coù moät laàn baø noùi vôùi Long laø con coù phöôùc laém ñoù, Thuùy ñeïp dòu daøng, quyù phaùi, maø neà neáp gioûi giang, con kheùo choïn hôn maï nhieàu; chæ moät laàn thoâi nhöng Long nhôù maõi, bieát meï nhaän xeùt ñuùng vaø luoân ghi khaéc taâm tình cuûa meï. Nghe quen chuyeän maáy baø môï huït, maáy chò em daâu cuõng khoâng ai phieàn haø gì chuyeän maáy chuïc naêm tröôùc, daàn daàn veà sau caû nhaø coi nhö laø chuyeän coå tích, neân nhöõng khi gia ñình tuï hoïp thöôøng laïi tìm caùch laøm vui loøng baø, gôïi chuyeän ñeå cho meï Long coù dòp keå ñi keå laïi chuyeän xöa. Töø ngaøy veà höu sôùm, Long maát ñi nhöõng giao teá trong coâng vieäc, ñaùm baïn Myõ ñoàng nghieäp thì nhieàu nhöng baïn thaân thì khoâng bao nhieâu, cuõng ít coù dòp lieân laïc hôn. Vôï choàng Long cuõng tìm moïi caùch lieân laïc laïi vôùi baïn cuõ vaø tìm theâm baïn môùi. Thuùy cuõng ñeå yù vaø raát vui möøng thaáy Long moùc noái ñöôïc vôùi nhieàu ñaùm baïn Vieät Nam cuøng sôû, cuøng tröôøng, cuøng löùa xöa cuõ. Thuùy luoân luoân toû ra quyù meán baïn cuûa Long, vaø thaät tình coi vôï cuûa baïn Long nhö laø baïn cuûa mình. Nhôø ñoù giao teá xaõ hoäi vaø baïn beø cuûa hai vôï choàng trong tuoåi höu cuõng töông ñoái raát deã chòu. Khi nhaän ñöôïc scan hình cuûa Haèng, Long goïi Thuùy vaøo xem ngay, noùi ñaây laø moät baø daâu huït cuûa maï, môï huït ñoù, caùi baø maø thaày boùi noùi kî tuoåi ngay töø ñaàu ñoù. Thuùy cuõng hôi hieáu kyø vaø ít nhieàu ngaïc nhieân vì nghe chuyeän nhieàu laàn ñaõ laâu, nhöng Thuùy chöa heà ñöôïc thaáy hình baø daâu huït naøo trong ñaùm con cuûa baïn meï Long caû.

Thuùy coi kyõ hình, chôït hoûi sao ngöôøi ta laïi gôûi cho mình hình qua email vaäy. Long cöôøi, noùi khoâng phaûi baø khoe hình baø ñaâu, senior citizen roài; baø muoán khoe laø taùc giaû böùc tranh baø veõ beân caïnh ñoù. Thuùy laøm boä nhìn qua nhìn laïi, hoùm hænh baûo Long môï huït coi cuõng coù daùng ñaáy, ñeå toùc ngaén vaäy coi ñöôïc, treû ra. Long cuõng cheâm theâm, sao baèng môï thaät ñöôïc! O khoâng chòu laøm o Khoâng coù gì ñeå noùi chuyeän nhieàu vôùi nhau neân email thaêm hoûi trong ñaùm baïn Hueá vaø giöõa hai ngöôøi laàn laàn cuõng thöa thôùt. Moät laàn, Long nhaän ñöôïc moät email daøi cuûa Haèng keå chuyeän môùi veà thaêm Hueá, trôû laïi thaêm tröôøng xöa, gaëp laïi hoïc troø cuõ. Loái keå chuyeän bình dò, tình queâ höông laãn tình coâ troø chan hoøa thaém thieát trong moãi caâu chuyeän, ñieåm nhieàu nhaän xeùt teá nhò vaø haáp daãn, Long ñoïc thaáy raát thích thuù, gôûi ngay email traû lôøi, möøng chò coù dòp veà thaêm nhaø, soáng laïi nhöõng kyû nieäm xöa, caùm ôn chò ñaõ daønh thì giôø keå chuyeän hay quaù laø hay. Long mong hai gia ñình seõ coù dòp gaëp nhau vaø keát giaây thaân aùi. Trong moät phuùt chaïnh loøng nhôù laïi moät hình aûnh 45 naêm tröôùc, Long noùi seõ daën caùc chaùu khi gaëp chò thì nhôù keâu chò baèng O. Long cuõng khoâng coù yù chôø email hoài aâm, vaø raát ñoãi ngaïc nhieân nhaän ñöôïc email moät doøng cuûa Haèng ngay ngaøy hoâm sau: “Sao laïi goïi laø o, phaûi goïi laø baùc, hay laø coâ cuõng ñöôïc”. Email coù veû nhö phaàn naøo böïc boäi, khoâng coù chaøo tröôùc chaøo sau gì caû, cuõng khoâng kyù teân. Long ngôõ ngaøng nhìn caùi email coäc loác, khoù chòu khoâng thaáy coù lôøi xaõ giao bình thöôøng, muoán delete ngay ñi nhöng roài bình taâm giaûi thích: “Chò Haèng: Chaéc taïi toâi vieát khoâng roõ, O ñaây khoâng phaûi laø o ni o teâ bình daân beân mình, maø O laø chò hay em cuûa cha. Caùch goïi baø con ôû Vieät Nam cuõng phöùc taïp, khoâng thoáng nhaát. Noùi chung thì ngöôøi baéc ñeå yù nhieàu ñeán thöù baäc, coøn ngöôøi trung ngöôøi nam thì ñeå yù phaân bieät beân cha beân meï. Nhieàu ngöôøi baéc goïi anh hay chò cuûa

Trang 73


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá cha hay cuûa meï, ñeàu laø baùc caû. Coâ chuù thì laø baäc em, em cha hay em meï cuõng khoâng phaân bieät. Coøn Hueá mình nhö Chò bieát thì laïi khaùc, dì thì phaûi laø baø con beân meï, chò hay em cuõng röùa; O thì laø beân cha, chò hay em cuõng nhö nhau. Caùc chaùu tuïi toâi cuõng quen goïi theo loái baéc, nhöng toâi thaáy goïi laø baùc thì thaáy cuõng hôi xa xoâi, maø goïi laø coâ thì thieät tình khoâng daùm; trong tröôøng hôïp naøy thì toâi thaáy goïi O laø thích hôïp vaø thaân tình hôn caû, laø chò hay em cuûa ba. Mong chò khoâng coù gì phieàn. Thaêm caû nhaø vui khoûe. Thaân meán, Long.” Long coù yù chôø email hoài aâm, maáy ngaøy khoâng thaáy, maõi hôn moät tuaàn sau Haèng môùi traû lôøi: “Baïn Long: Goïi chi cuõng ñöôïc, mieãn laø coù tình gia ñình. Minh Haèng.” Ñöa kyù öùc vaøo kyû nieäm Ñoù laø email choùt cuûa Haèng. Sau ñoù ít laâu, Long coù dòp ñi thaêm meï, coù gôûi email cho Haèng noùi dì Ngoïc coù nhaéc laïi laàn noùi chuyeän ñieän thoaïi vôùi chò, vaø coù lôøi hoûi thaêm gia ñình chò vaø heát caû maáy ñöùa con dì Dieäu Minh. Email ñoù khoâng coù hoài aâm. Vaäy maø cuõng hôn moät naêm roài. Long môû naép laptop, vaøo Outlook Express, tìm laïi email cuõ. Moät khoaûng thôøi gian eâm vui töø moät thoaùng quaù khöù ñaàm aám roài cuõng troâi qua. Long thaàm caùm ôn cô may ñaõ cho mình nhöõng trao ñoåi moät thôøi vôùi ngöôøi khoâng quen. Long thaáy ñaõ ñeán luùc ñöa kyù öùc vaøo kyû nieäm, khoâng coøn muoán giöõ email coù taám hình. Long môû email, nhìn böùc hình moät laàn nöõa, roài baám delete. Roài Long döùt khoaùt vaøo ngay Deleted Items, baám delete moät laàn nöõa. Maùy hoûi : “Are you sure you want to permanently delete these messages?” Long ngaàn ngöø, nghó buïng maùy khoâng hieåu gì caû. Mình coù vöùt boû email naøy ñi ñaâu, mình ñang thu xeáp ñeå ñöa taám hình naøy veà beân caïnh hai taám hình ñen traéng cuûa 45 naêm tröôùc, ñeå cho ba taám hình cuøng naèm goïn beân nhau, trong moät memory chip khoâng phai taøn. Long baám Yes.

Trang 74

Long taét maùy. Moät chaám saùng chaïy daøi treân maøn aûnh, töôûng nhö moät aùnh sao baêng. Long thaàm caàu cho Haèng ñöôïc vui khoûe, soáng haïnh phuùc beân gia ñình. Baây giôø O chæ coøn laø theâm moät kyû nieäm. Beân caïnh nhöõng gaén boù yeâu thöông vôùi Thuùy tröôùc khi cöôùi, nhöõng vaøng son moät ñôøi vôï choàng troïn veïn, nhöõng raïng rôõ gia ñình con caùi, daâu reå, nhöõng doøn tan ñoaøn tuï gia ñình, nhöõng vui buoàn leân xuoáng moät thôøi laøm vieäc, nhöõng nhoän nhòp hoäi ngoä ñoàng moân ñoàng nghieäp..., thì caùi saùng giaù deã thöông cuûa O naêm naøo cuõng chæ nhö moät aùnh sao baêng treân khung trôøi kyù öùc ñaày traêng sao; cuõng chæ laø moät löu luyeán nhoû beù tình côø trong thaät nhieàu taâm tình khoâng heà phai trong ñôøi Long. Ñoù cuõng laø theâm moät chieác goái, nhoû beù nhöng raát eâm dòu, beân caïnh thaät nhieàu chieác goái aám cuùng vaø ñaèm thaém cuûa thaät nhieàu kyû nieäm. Taát caû nhö ñaõ ñöôïc chaên boùn vaø löu giöõ cho moät tuoåi giaø ñang tôùi. Vaø roài cho ngaøn thu. u

Traàn Vaên Khôûi

(Baøi naøy ñaõ ñöôïc ñaêng ôû nguyeät san Theá


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Nhö coù Hueá …ñaâu ñaây ! YLA Leâ- Khaéc Ngoïc-Quyønh

Töø Kihei Village, chuùng toâi thong thaû theo con ñöôøng Uwapo röïc naéng vaøng duø coøn raát sôùm, môùi ñaàu ngaøy. Beân ñöôøng, haøng raøo hoa caån töôi hôn hôùn chaïy daøi . Nhöõng nuï hoa maàu hoàng phaán chen ra khoûi ñaùm laù xanh, rung rinh theo gioù nhö vaãy chaøo. Toâi reo leân: A! Boâng caån Hueá ñaây. Thanh thanh naêm caùnh moûng, uoán cong veà phía sau laøm boâng hoa nhö caùi loàng ñeøn troøn nhoû , oâm laáy daây nhuïy vöôn daøi coù nhöõng haït phaán liti maàu vaøng.. Khaùc boâng caån Taây. Hoa lôùn hôn, daøy, nhieàu caùnh xoaén xít laáy nhau traøn söùc soáng maø thieáu neùt meàm maïi, eûo laõ… raát Hueá ! Moïi ngöôøi nhìn toâi mæm cöôøi: Laïi nhôù Hueá roài ! Baét ñaàu moät ngaøy naéng aám treân ñaûo Maui cuûa quaàn ñaûo Haï Uy Di thô moäng . Boû laïi ñaèng sau con ñöôøng traéng xoùa nhöõng tuyeát cuûa Canada gaàn vaøo thaùng chaïp buoát giaù. Khoâng khí trong laønh buoåi ban mai. Gioù töø bôø bieån tröôùc maët nheï môn man ñem theo tieáng soùng rì raøo, quyeán ruõ. Treû con möøng rôõ reo hoø chaïy nhanh ra bieån naèm doïc theo con ñöôøng Kihei uoán quanh rôïp boùng caây im maùt. Chuùng toâi quyeát ñònh thaû boä doïc theo bôø bieån caùt vaøng. Nöôùc maùt laïnh lieám nheï baøn chaân, roài traøn ñaày daáu chaân haèn treân caùt vaø seõ bieán maát theo laøn nöôùc ruùt trôû ra. Bôø caùt laïi phaúng lì laáp loaùng nöôùc. Moïi ngöôøi taän höôûng khoâng khí bieån trong laønh. Soùng chao nheï, gôøn gôïn maàu xanh trong ngaàn bao la thaêm thaúm. Baõi bieån vaéng ngöôøi. Xa xa vaøi ngöôøi töïa löng beân thaân döøa treân baõi gaàn ñöôøng Kihei, döôùi chaân laø caû moät vaït caây “lili beach” xanh töôi ñieåm laùt ñaùt nhöõng

hoa tim tím nhö hoa rau muoáng chaïy daøi theo bôø caùt uoán khuùc nguùt ngaøn taàm maét…Ñeïp nhö tranh veõ. Cuøng soùng bieån lao xao, chæ coù tieáng chuyeän troø cuûa chuùng toâi vaø tieáng cöôøi doøn cuûa treû con nghòch nöôùc. Chuùng toâi phaù vôõ caùi yeân laëng cuûa baõi Kihei vaéng ngöôøi. Nghe noùi ngöôøi ta khoâng thích taém ôû ñaây . Caùt khoâng traéng vaø ñoä noâng saâu khoâng ñeàu. Nhöng vôùi chuùng toâi, nhöõng ngöôøi theøm bieån thì ñaây cuõng laø nôi öa thích roài ! Ñeán moät khuùc quanh lôùn, hai ba leàu vaûi cuûa moät gia ñình caém traïi qua ñeâm. Hoï ñang chaêm chuù theo doõi daây caâu töø ba boán caàn caâu ñang caém saâu treân caùt. Moät con caù caén caâu. Theo hoï chuùng toâi goùp tieáng reo hoø vui thích. Con caù lôùn hôn baøn tay. Moïi ngöôøi chuyeàn tay nhau ngaém nghía. Caù cong mình vuøng vaãy saùng laáp loaùng döôùi aùnh maët trôøi. Theá roài moät coâ gaùi laáy hai tay naâng nheï caù vaø töø töø thaû laïi xuoáng nöôùc. Caù laïi tung taêng rôøi bôø…tröôùc caùi nhìn ngaån ngô cuûa coâ chaùu gaùi toâi….Baét ñöôïc caù ba boán baän nhöng hoï ñeàu laøm nhö vaäy, thì ra hoï caâu caù ñeå chôi !. Trong leàu voïng ra tieáng ñaøn haùt vui veû, roän raøng vuøng bieån vaéng . Chuùng toâi vui laây, böôùc gaàn caùc leàu , döøng chaân moät laùt roài theo bôø caùt leân cao. Caùt luùn döôùi chaân naèng naëng, treû con laïi coù dòp cöôøi ñuøa . Leân ñeán ñöôøng, chuùng toâi nhaäp vôùi nhöõng ngöôøi ñang ñôïi xe bus. Xe bus döøng laïi, maàu traéng coù doøng chöõ maàu xanh laù caây ngoït ngaøo “ Hawaìian Tours”. Bus nhö moät chieác van cuûa gia ñình, 12 ñeán 15 gheá ngoài roäng raõi thoaûi maùi. Khaùch ñöa $2.00 US cho taøi xeá vaø coù theå ngoài suoát doïc ñöôøng daøi ngaém caûnh tha hoà vaø chæ phaûi traû $2.00 khaùc cho voøng trôû veà ngöôïc chieàu . Haønh khaùch treân xe haàu nhö môùi töø baõi taém böôùc leân neân coøn nguyeân aùo taém hoaëc chæ khoaùc taám khaên loâng qua ñoâi vai traàn raùm naéng, maïnh khoûe laám taám buïi nöôùc bieån . Hoï chaøo

Trang 75


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá chuùng toâi vaø bieát ngay laø nhöõng ngöôøi môùi ñeán vì aùo quaàn khaù” chænh teà”. Tröôùc maët beán xe, hai ngoâi nhaø khaù lôùn, moät treo côø Myõ vaø moät treo côø Canada, chaéc laø nôi cung caáp taøi lieäu vaø choã ôû cho khaùch du lòch cuûa nöôùc hoï. Vaø saâu beân trong sau hai ngoâi nhaø nayø laø moät nhaø nhoû hôn laïi treo laù côø nhieàu maàu , giôùi thieäu cô sôû cuûa nhöõng ngöôøi “ñoàng tính luyeán aùi.” Coù ngöôøi buoät mieäng : ñaát Myõ maø, moïi ngöôøi töï do ! Thaät vaäy, ñaát Myõ hình nhö laø nôi nhieàu toân troïng nhaát vôùi caù bieät töï do. Nôi toâi ôû cuõng vöøa coù buoåi dieãn haønh khaù raàm roä cuûa nhöõng ngöôøi naøy thaùng baûy vöøa qua. Cuõng nhieàu nhaø haøng aên Vieät Nam toïa laïc cuoái ñöôøng Kihei: Phôû Saigon, Phôû Ba Leâ, Vietnamese Cuisine nôi ñaây coù caû buùn boø Hueá… Xe bus döøng treân loä, chuùng toâi mang ñoà leà ñeå böôùc vaøo con ñöôøng nhoû daãn vaøo baõi taém Wailea, nôi choïn löïa cuûa moïi ngöôøi vaø cuõng laø ñòa dieåm khaù noåi tieáng maø daân du lòch öa thích . Beân ñöôøng , haøng raøo caây truùc ñaøo, hoa che caû laù,nhieàu vaø röïc hoàng laøm saùng loái ñi nhö moät taám luïa ñaøo traûi daøi theo chuùng toâi vaøo ñeán taän bôø bieån töng böøng du khaùch . Baõi Wailea khoâng roäng laém. Bôø caùt phaúng vaø saïch. Moät phía tieáp giaùp bôø ñaù cong cong, thaáp cao ngoaïn muïc. Treû con thích nhöõng khe nöôùc trong vaét , theo doõi ñaøn caù nhoû tung taêng nhôûn nhô, reo hoø nhaët nhöõng voû soø beù tí teïo gôøn gôïn aùnh xa cöø…Phía beân kia ,bôø caùt nhoâ ra vaø laøm roõ neùt baèng nhöõng caønh caây laù nhoû li ti nhö laù me nhöng ñaày gai nhoïn. Nhöõng caønh caây uoán eùo saø xuoáng , rung rinh in boùng maët nöôùc saùng aùnh maët trôøi veõ neùt thô moäng . Nhieàu ngöoøi ñöa cao maùy aûnh nhö muoán giöõ caûnh baát töû cho mình. Töôûng coøn sôùm chuùng toâi thong thaû böôùc. Ñeán baõi môùi thaáy ngöôøi ñoâng ngheït, khoù tìm moät choã troáng .Nhieàu voøng qua laïi maø hai chieác chieáu nhoû treân tay vaãn chöa theå ñeå xuoáng. Chuùng toâi khoâng naûn, vaãn loanh quanh tìm kieám. Böôùc xa hôn, gaàn bôø ñaù,boång moät ngöôøi ñaøn baø treû goïi, vui veû chaøo vaø keùo goïn taám khaên loâng lôùn, nhieàu maàu leân saùt bôø caùt nhöôøng choã. Möøng rôõ chuùng toâi caùm

Trang 76

ôn, ñaët chieáu xuoáng , xeáp ñoà ñoaøn. Treû con reo hoø chaïy bay xuoàng nöôùc vaãy vuøng. Maùy aûnh baét ñaàu laøm vieäc. Moïi ngöôøi taûn maùt ñoù ñaây,ngaém caûnh, ñuøa nöôùc, chuïp aûnh…hay ñaûo moät voøng, vui veû nhaän nhöõng nuï cöôøi thaân maät chaøo hoûi . Chung quanh haàu nhö toaøn ngöôøi töù xöù. Thoáng keâ cho thaáy quaàn ñaûo Haï Uy Di heát 99% daân soá laø ngöôøi ngoaïi quoác vaø daân du lòch taáp naäp vì quanh naêm röïc rôõ naéng vaøng… Raát hieám hoi thaáy ñöôïc moät thieáu nöõ baûn xöù, laøn da raùm naéng hoàng, trong boä “ xaø roâng “ saëc sôõ , voøng hoa söù traéng töôi tröôùc ngöïc vôùi nuï cöôøi duyeân daùng …nhö treân caùc bích chöông quaûng caùo hay treân ñaøi truyeàn hình . Khoâng thaáy hoï treân ñöôøng phoá vaø caøng khoâng tìm thaáy beân caùc baõi bieån nhieàu voâ soá keå treân khaép quaàn .ñaûo. Muoán tìm hoï phaûi vaøo caùc show ca nhaïc ñaëc bieät thöôøng taäp trung ôû thaønh phoá lôùn nhö Honolulu. Ñi chöa heát moät voøng, toâi ñaõ voäi trôû veà choã, saép xeáp ñoà ñaïc ra ñaèng sau chieác chieáu ñeå coù choã cho böõa aên buoåi tröa saép tôùi . Tieáng cöôøi beân caïnh laøm toâi quay laò. Ngöôøi ñaøn baø ban naõy nhöôøng choã cho toâi ñang quaøng vai moät ngöôøi ñaøn baø khaùc treû hôn. Hoï vöøa döôùi nöôùc böôùc leân , toùc öôùt nheïp vaø ñoâi vai traàn maïnh khoûe raùm naéng ñaãm nöôùc bieån nhoû gioït. Caû hai nhìn toâi töôi cöôøi chæ vaøo hoäp nhöïa tröôùc maët hoûi : Thöù naøy coù phaûi laø chaû gioø Vieät Nam khoâng ? Chuùng toâi ñaõ coù dòp thöôûng thöùc nôi nhaø haøng VN vuøng Chelmsfort cuûa chuùng toâi . Toâi mæm cöôøi gaät ñaàu vaø tieáp theo caâu chuyeän, toâi bieát theâm, hoï ñeán töø BostonMassachusette trong” tuaàn traêng maät” cuûa ho. Ngaïc nhieân , toâi môû to maét nhìn vaø chôït bieát mình “thieáu lòch söï”, toâi choáng cheá vaø khaùch saùo: Tieác quaù, khoâng coù champagne ñeå möøng tuaàn leã thaàn tieân cuûa hai baïn. Thoâi ngoài xuoáng ñaây aên chaû gioø vôùi chuùng toâi vaäy. OÀ, toâi cuõng bieát Chelmsfort nöõa, ngaøy tröôùc con toâi ôû ñaáy. Raát nhieàu nhaø haøng aên VN . .Hoï töï nhieân ñeán deã thöông. Vöøa aên vöøa vui veû giôùi thieäu khieán toâi taïm queân caùi ngöôïng nguøng ban naõy:


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Toâi, Marguarita,choàng vaø Laura,vôï. Caâu chuyeän ñöôïc tieáp noái thaønh thaät ñeán khoâng ngôø .Toâi nghó buïng neáu laø toâi thì seõ khoâng deã daøng taâm söï nhö Marguarita ñaõ noùi heát vôùi moät ngöôøi laï nhö toâi. Xuùc ñoäng, toâi yeân laëng laéng nghe: Ñaùm cuôùi chuùng toâi caùch ñaây hai tuaàn taïi ngoâi nhaø thôø nhoû vuøng Chelmsfort. Toäi nghieäp vò linh muïc vui veû nhaän lôøi chuû leã cho chuùng toâi xong thì bò giaùo daân phaûn ñoái vaø taåy chay khoâng ñeán leã taïi nhaø thôø ngaøy chuû nhaät sau ñoù. Hieän nay nhaø thôø ñang trong khoù khaên giaûi thích vôùi dö luaän veà ñaùm cöôùi cuûa giôùi ñoàng tính nhö chuùng toâi… Nghe keå, toâi bôùt aùy naùy vì ngay caû trong xaõ hoäi ngöôøi da traéng, töôûng cuøng vaên hoùa, giaùo duïc, caùi nhìn seõ nheï nhaøng deã daõi phoùng khoaùng vaø töï do hôn. Dö luaän phöông taây vaãn chöa chaáp nhaän söï kieän naøy, cho neân aùnh maét ngaïc nhieân ban ñaàu cuûa toâi cuõng coù theå tha thöù ñöôïc ? Marguarita keå chuyeän naøy vôùi toâi, vaãn töôi cöôøi quaøng vai ngöôøi baïn ñôøi aâu yeám. Maguarita chaám döùt chuyeän keå vôùi lôøi than “toäi nghieäp oâng cha!” Nhìn quanh khaùch du lòch xöù naøy hình nhö goàm roõ trong hai nhoùm: nhöõng ngöôøi giaø, höu trí, nhieàu thì giôø muoán tìm nôi nghæ heø ñuùng nghóa: Naéng aám quanh naêm vaø ñaâu ñaâu cuõng tìm thaáy baõi taém thuaän lôïi; Nôi ñaây thaät thaàn tieân cho nhöõng caëp uyeân öông, nhöõng ngöôøi treû môùi cöôùi taän höôûng nhöõng ngaøy vui ngoït ngaøo treân moät nôi meänh danh laø “Thieân Ñaøng Haï Giôùi”. Nôi ñaây, baõi taém Wailea cuõng nhìn thaáy raát nhieàu ñoâi baïn say höôûng giaây phuùt töôi ñeïp cuûa buoåi ñaàu chung soáng, trong ñoù coù Marguarita vaø Laura, ñoâi baïn môùi cuûa chuùng toâi…sau cuøng môùi keå ñeán nhöõng gia ñình, ñaïi gia ñình cuøng nhau hoïp maët treân xöù naéng vaøng vaø nöôùc xanh cuûa quaàn ñaûo Haï Uy Di. Naéng leân cao hôn, chieáu thaúng vaøo toâi. Marguarita ñöa tay keùo taám traûi leân cao, aân caàn noùi: Baø caàn dòch qua daây chuùt nöõa, coù boùng caây, ñôõ hôn.

Toâi caûm ôn vaø di chuyeån veà phía coù boùng maùt cuûa taøng caây. Nhìn leân , toâi boång vui veû reo to : Trôøi ! caây baøng ! Caây baøng coå thuï, nhieàu caønh treân cao. Trong ñaùm laù xanh to, laùt ñaùt nhöõng laù baøng maàu vaøng ñoû vaãn traøn söùc soáng vaø ñeïp laï luøng. Nhaéc nhôù daõy baøng treân ñöôøng Gia Hoäi thuôû naøo. Moãi ngaøy ñi hoïc cuøng luõ baïn döøng laïi tìm kieám nhöõng quaû baøng ruïng coù maøu vaøng thôm thôm roài ñaäp beå lôùp voû cöùng ñeå chia nhau caùi nhaân traéng buøi buøi tan nheï vaøo löôõi. Maân meâ laù baøng maøu ñoû trong tay xao xuyeán caû moät trôøi Hueá thanh bình xa xöa. Toâi laâng laâng trong caûm giaùc nhôù veà eâm ñeàm döôùi boùng maùt caây baøng thaân quen coù laù ñoû nhuoäm saùng aùnh maët trôøi beân caïnh caû röøng laù maàu xanh xoøe to che rôïp moät vuøng. Böõa côm tröa ngon hôn vôùi laùt côm bôùi traéng deûo chaám thòt muoái saû, beân döôùi taøng laù baøng maùt röoïi…töôûng nhö ñang raát gaàn queâ höông ! Rôøi baõi taém, chuùng toâi laàn theo bôø bieån treân con ñöôøng LaHaina ngoaèn ngoeøo uoán khuùc. Xe chaïy hai chieàu ngöôïc xuoâi nhö ñöôøng ñeøo Haûi Vaân ngaøy tröôùc. Beân phaûi nuùi cao chaäp chuøng, coù nôi ñænh nhoïn choùt voùt , vuøng nuùi môùi: nuùi non. Beân traùi laø bôø bieån löôïn cong trong xanh nhieàu saéc ñoä ñaäm, nhaït, ngoïc bích... phaûn chieáu aùnh maët trôøi, nhìn töø treân ñöôøng cao, ñeïp tuyeät vôøi ! Ngöoøi taém bieån lao xao döôùi xa. Ngang qua vuøng cuûa nhöõng ngöôøi chôi tröôït nöôùc, baõi surf, raát nhieàu ngöôøi say söa hoaït ñoäng treân nhöõng taám vaùng nhieàu maàu, löôùt treân ñaàu soùng ra vaøo roän ròp döôùi naéng heø . Ñaëc bieät suoát doïc bôø bieån, haàu nhö baõi naøo cuõng taém ñöôïc. Nôi ñaâu cuõng thaáy ngöôøi say söa soùng nöôùc. Nhieàu nôi coù ñaùm löûa cuûi coøn boác khoùi moûng leân cao cuûa nhöõng ngöôøi caém traïi nhieàu ngaøy ôû ñaây. Xe ñoå laïi beân ñöôøng, döôùi boùng caây phöôïng vyõ thaáp laùt ñaùt hoa ñoû. Nhaët caùnh phöôïng voø naùt trong tay, muøi thôm ngai ngaùi gôïi nhôù saân phöôïng tröôøng Ñoàng Khaùnh. Chæ moät caây ñôn leû maø cuõng laøm noãi nhôù oøa veà nhö nhöõng tröa heø, taø aùo traéng hoïc troø boång nhuoäm hoàng khi voøng xe

Trang 77


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ñaïp ngang qua ñöoøng Nguyeãn Hoaøng rôïp aùnh phöôïng. Moïi ngöôøi ñaõ keùo nhau qua beân kia ñöoøng, toâi coøn taàn ngaàn nhìn leân nhöõng hoa ñoû beân ngaøn laù xanh röng röùc. Nhö hieåu yù, con trai trôû laïi, naém tay toâi daãn ñi vöøa cöôøi noùi: Ñeán ñaây con chæ cho meï caây me coù traùi chin ñaøng hoaøng nhö nôi vöôøn baø coá…ôû Ao Hoà. Ngaån nhìn caây me cao luûng laúng traùi maàu naâu thaåm treân caønh vaãn coøn loám ñoám hoa vaøng nhoû xíu. Nhö thoùi quen ngaøy nhoû , toâi cuùi tìm traùi ruïng döôùi goác. Traùi me chin nhoû xíu khoâng bieát ruïng töø ñôøi naøo, naèm daáu mình treân coû cuõng laøm chuùng toâi möøng quyùnh, goïi nhau ôi ôùi. Chöa neám ñöôïc muøi me”roáp” maø nghe nhö coù vò chua chua ngoøn ngoït ôû ñaàu löôõi. Moïi ngöôøi vui veû thong thaû höôùng veà phía chôï trôøi ( flea market)…thuù mua saém thoâng thöôøng ôû ñaây, vöøa reû vöøa tha hoà traû giaù coøn hôn caû chôï Ñoâng Ba. Thích thuù vì khoâng thieáu maët haøng gì. Töø ñoà trang söùc ngoà ngoä cuûa vuøng bieån hay trình baøy baèng nhöõng hoa thoå saûn ñòa phöông nhö hoa söù, hoa lan, hoa göøng ñoû…ñeán nhöõng ñoà goám, saønh töø Trung Quoác, Nhaät Baûn… Vui möøng bieát maáy , laém khi coøn tìm mua ñöôïc caû roå traùi maõn caàu chin caây töø vöôøn nhaø môùi mang ra hay traùi mít ngheä thoaûng muøi maät ngoït. Raát nhieàu khu chôï trôøi treân ñaûo naøy maø bao giôø du khaùch cuõng taáp naäp.roän ròp nhö ñi hoäi chôï. Con ñöôøng Haleakala voøng leân vuøng nuùi . Treân cao 10.000 fe et, vuøng nuùi löûa ñaõ nguoäi, coù loaïi caây chæ ñaëc bieät moïc ôû ñaây,caây kieám baïc ( Silversword) laøm thaønh buïi troøn, laù caây coù maàu xanh baïc meàm maïi hôn laù caây xöông roàng, saùng laáp laùnh döôùi aùnh maët trôøi. Troâng raát laï nhö chöa heà thaáy nôi ñaâu. Ñöôøng ngoaèn ngoeøo doác leân cao, raát heïp, ñeán chaân caàu nhoû, phaûi döøng laïi neáu coù xe ngöôïc chieàu. Moãi laàn chæ moät xe qua caàu. Hai beân toaøn laø röøng, caây coái xanh töôi suoát naêm. Röøng tre thaân nhoû laù xanh thon daøi san saùt chaïy daøi caû maáy caây soá oâm saùt leà ñöôøng laøm thaønh böùc maøn tre xanh maùt nguùt taàm maét. Chöa ñeán röøng oåi maø muøi thôm ngaøo ngaït ñeán nhöùc ñaàu . Caû

Trang 78

vuøng oåi chin vaøng. Traùi khoâng lôùn . Ñôm ñaày caây vaø thôm voâ cuøng. Loaïi oåi coù ruoät maàu ñoû, nhö loaïi oåi loøn ôû Hueá töøng môøi moïc ñaùm hoïc troø nhoû chuùng ta ngaøy xöa. Vaø ngaïc nhieân ñeå ngang qua moät röøng traùi ñaøo cuûa Hueá ( quaû roi ngoaøi Baéc vaø traùi maän trong Nam), traùi nhoû maø duø chín cuõng chæ xanh xanh öôm öôm hoàng. Gioáng heät traùi ñaøo ôû Hueá, chöa neám thöû neân chöa bieát muøi vò ra sao. Sau röøng ñaøo laø röøng xoaøi traùi nhoû xanh xanh, haït lôùn nhöng raát thôm, ngöôøi ta goïi laø xoaøi côm…Toaøn caû loaïi traùi nhieät ñôùi gôïi nhôù moät trôøi queâ höông treân xöù ngöôøi vôøi vôïi xa. Xe löôùt qua ñoaïn ñöoøng daøi san saùt loaïi caây lôùn nhö caây phöôïng hai beân maø hoa tím ngaùt rôïp trôøi veõ thaønh ñöôøng phöôïng tím thô moäng . Nhìn kyõ laù vaø hoa khaùc haün hoa phöôïng. Ñaây laø loaïi caây jacaranda moïc nhieàu ôû caùc vuøng ñaát cao gaàn bieån. Chuùng toâi tìm vaøo ngoâi vöôøn caây nhieät ñôùi maø haøng caây hai beân daãn vaøo laø hai daõy caây phöôïng vaøng, hoa nhoû moïc löa thöa maø nhöõng buoåi leã cuùng ôû Hueá khoâng bao giôø thieáu vaéng bình hoa naøy. Chuùng toâi quen mieäng goïi laø phöôïng cuùng. Tieán saâu vaøo trong toaøn kyø hoa dò thaûo…Moät caây kheá chi chit quaû xanh coù vaøng coù, nghieâng nghieâng beân hoà nöôùc lô thô hoa suùng maàu tím xanh. Ñang “ zoom” maùy aûnh saùt quaû kheá öôm vaøng ,moïng nöôùc, boång coù tieáng roái rít cuoái vöôøn : Hueá ñaây roài ! Hueá ñaây roài ! Chuùng toâi töø moïi phía aøo tôùi, trôøi ôi moät daõy caây thaàu ñaâu (saàu ñoâng) hoa tim tím pha traéng , laù hình raêng cöa meàm maïi rung rinh theo gioù. Thaät tình Hueá quaù ! Toâi boång xa vôøi nhôù haøng caây thaàu ñaâu san saùt daãn vaøo loái sau vöôøn nhaø baø ngoaïi, gaàn ngoõ taét böôùc qua tröôøng Gia hoäi. Xuùc ñoäng ,coù gioïng ai vang nheï beân tai: Hueá cuûa mình cuõng coù ôû daây !

Canada muøa möa Hueá. u YLA

Leâ- Khaéc Ngoïc-Quyønh


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Ngôõ ngaøng veà vôùi Hueá Phan Moäng Hoaøn

Thieáu nöõ xinh thaät xinh, cao leânh kheânh, xeáp haøng gaàn cuoái cuøng trong ñoäi muùa daân toäc. Coâ beù vöøa daønh nhau vôùi luõ baïn ngoài beät xuoáng döôùi chaân haøng gheá saét xeáp cao daàn tít treân kia luùc naøy ñaõ chaät nhö neâm. Ñeâm Hueá muøa leã hoäi sao noùng böùc, gioù khoâng thaáy ñaâu, hay troán maõi treân kyø ñaøi ngaát cao? Anh ngoài ôû haøng gheá khaùch mua veù, boãng nao nöùc nghe tieáng ríu rít cuûa baày chim vaønh khuyeân aùo luïc thaém. Baày thieáu nöõ deã thuông gheâ, hoï lao xao cöôøi ñuøa vôùi nhau, khoâng xa laém döôùi chaân anh. "Coû thôm! ôi Coû thôm!" Ngöôøi ñaøn baø goïi lôùn tieáng höôùng veà baày vaønh khuyeân aùo luïc. Anh quay laïi nhìn baø ta. Baø noùi: Xin loãi! xin loãi! AÂm thanh gioïng Hueá nghe ngoä nghónh. Anh nhaän thaáy baø ta vaø baø baïn saùt vai nhau ngoài haøng gheá treân anh ñeàu ñaõ ñöùng tuoåi nhöng thaáp thoaùng höông saéc ngaøy xöa coøn ñoïng laïi trong nuï cöôøi. Baø vöøa caát tieáng nhanh nheïn böôùc xuoáng, len laùch giöõa ñaùm sinh vieân aùo ñoû boïn anh, vaø phuùt giaây ñaõ laãn vaøo nhöõng coâ gaùi treû ñang ngoài chen nhau döôùi aáy. Hình nhö boïn con gaùi nhoû naøy ñang chôø luùc ñeán phieân ra saân khaáu. Töï nhieân anh toø moø doõi theo xem... Baø meï kheõ oâm vai con gaùi, thì thaàm noùi gì. Coû thôm, Joe ñoaùn theá, quay ñaàu ngöôùc leân phiaù anh. Joe thoaùng rung ñoäng. AÙnh maét sao maø ñen laùy, xeânh xeách vaø reo vui. Coâ beù ñöa tay nheï vaãy. Anh ngaïc nhieân töôûng coâ ta chaøo mình, neân Joe cuõng vaãy tay chaøo traû laïi. Naøo ngôø thieáu nöõ ruït tay vaø nghieâm maët khoâng cöôøi nöõa. Coù leõ, coâ beù vaãy chaøo baø baïn cuûa mommy ngoài haøng gheá sau löng Joe. Anh hôi ngôõ ngaøng. Joe nghó thaàm sao ngöôøi ta khoù tính theá, chaøo vu vô thì ñaõ sao nhæ. Nhöng Joe ñaõ queân ñieàu naøy, ngöôøi ta daân Hueá goác, nhö me caäu hay keå- thaät loøng khoù laøm quen!

Nghæ heø naêm nay, Joe töø Monterey qua Phaùp chôi vôùi gia ñình ngöôøi em hoï cuûa me caäu, gaëp luùc ñoaøn höôùng ñaïo cuûa Daân con trai cuûa caäu Kieâm toå chöùc veà Vieät Nam döï Festival môû ra ôû Hueá; theá laø Joe goïi phone veà Myõ thöa vôùi ba me cho caäu thaùp tuøng ñoaøn Scout naøy veà queâ höông luoân. Queâ me nghe noùi ôû Kim Long nhöng naøo Joe bieát ñaâu maø tìm. Khi gia ñình Ba me caäu theo dieän HO cuûa oâng ngoaïi qua ñònh cö ôû Myõ caäu beù Qu?nh vöøa leân 10. Ñeán nay 2008 Joe hay Quyønh troøn 23 tuoåi, tieáng Vieät Nam noùi khoâng ngoïng tuy nghe hay hay vì khoâng coù daáu traàm daáu boång nhö kieåu ba me vaãn phaùt aâm. Coøn chöõ vieát thì chæ loûm boûm nhôù nhôù queân queân. Vì baát ngôø veà thaêm neân Joe khoâng heà ñöôïc chuaån bò chu ñaùo. Töø laâu me höùa heïn seõ ñöa caùc con veà thaêm queâ nhaø nhöng chöa phaûi laø ñoät xuaát nhö laàn naøy. Joe teân Vieät laø Quyønh, nhöng caùc baïn Myõ goïi laø Joe cho deã phaùt aâm. Nguyeãn Nam Quyønh traéng treûo xinh trai, chöa coù baïn gaùi. Sau heø naøy Joe thöïc söï vaøo Standford ñeå theo hoïc ngaønh Y. Qua Phaùp ham theo Daân sinh hoaït scout, Quyønh khoâng coù dòp ñeå laøm quen coâ ñaàm non naøo. Veà VN môùi hai hoâm nay, caäu tính cuøng Daân tìm leân Kim Long chôi, nhöng vì ñi theo ñoaøn baän vieáng thaêm nhieàu thaéng caûnh cuûa coá ñoâ neân heát coù cô hoäi. Me toái hoâm tröôùc goïi cell phone veà nhaéc chöøng con trai nhôù ruû Daân ñi thaêm moä oâng baø noäi ôû Nguyeät Bieàu. Laïi theâm moät caùi teân laï hoaéc khoù loøng vieát cho khoûi traät. Tröôùc saân chaàu meânh moâng baây giôø noâ nöùc. Ñoaøn bieåu dieãn ngheä thuaät nöôùc ngoaøi ñang gaây xoân xao. Baø con cöôøi reo tröôùc caûnh maáy chuïc caëp chaân caúng caø kheâu, caùi cao nhaát deã 5, 6 meùt taây ñang nhòp nhaøng böôùc. Vôùi Joe thì bình thöôøng. Ca-vuõ-nhaïckòch-aûo thuaät ôû ñaâu beân aáy cuõng coù, caäu khoâng haøo höùng maáy. Nhöng ôû ñaây thì

Trang 79


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá khaùc, thieân haï meâ say nhìn nhöõng saõi chaân daøi naêm thöôùc cuøng tieán cuøng lui, quanh co uoán löôïn troâng thieät ngoaïn muïc. Ngöôøi xem la où quaù chöøng. Quyønh chæ maõi tìm boùng aùo luïc. Daân hieåu yù chuyeàn cho anh caùi oáng doøm. Quyønh ñieàu chænh oáng kính. Anh thaáy coâ gaùi nhaên nhaên maøy ngöôùc maët nhìn leân meï, troâng thöông quaù. Baø gìa coâ ñang ham theo doõi luõ chaân caúng caø kheâu neân khoâng hay bieát gì. Quyønh lieàn quay laïi trao cho baø ta chieác vieãn voïng kính. Caäu noùi: -Con gaùi baùc muoán noùi gì vôùi baùc döôùi kia. Baø meï söûng soát ngoù traân chaøng trai aùo ñoû. Troâng chaøng thanh nieân maët maøy saùng suûa deã thöông nhöng gioïng noùi, sao aâm thanh nghe khoâng coù daáu thieät töùc cöôøi. Quyønh lòch söï giaûi thích: - Baùc xem coâ aáy ôû kính vieãn voïng naøy. Coâ gaùi cöôøi raïng rôû khi thaáy meï dô tay vaãy mình roái rít. Chaø! meï coøn ngoù trong oáng doøm nöõa kìa. Teân aùo ñoû ngoài gaàn meï ñuùng laø ngöôøi hoài naõy chaøo mình. Coâ beøn nhìn lô sang ñaùm baïn. Quyønh vöøa kòp göûi naøng caùi hoân gioù. Coû Thôm noùng böøng caû hai maù töôûng nhö ai ñang hoân vaøo maët maøy coâ. Baây giôø laø luùc ñoaøn ngheä só Phaùp tieán ra saân khaáu trình dieãn. Laäp töùc suoát maáy daõy gheá quan khaùch laø haøng maáy chuïc sinh vieân nam nöõ maëc ñoàng phuïc ñoû, lieàn ñöùng phaéc daäy gaäp mình chaøo roài sau ñoù ngoài xuoáng vaø cuøng loaït dô cao vaø môû roäng hai tay. Khoâng ai baûo ai, hoï nghieâng ngöôøi qua phaûi roài nghieâng sang traùi, uoán löôïn nhòp nhaøng caùch ñeàu nhau laøm thaønh ñoäng taùc nhö chuyeån ñoäng hình sin, nhö laøn soùng to nhoû nhaáp nhoâ troâng thaät ngoaïn muïc. Ñoaøn aùo ñoû ñang coå ñoäng phe nhaø cuûa thoùi quen haûi ngoaïi. Baø meï Hueá cuõng vui laây caûm thaáy treû laïi maáy chuïc tuoåi ñôøi, baø uoán qua uoán laïi dô cao tay nhö baày treû nöôùc ngoaøi. Töø ñoù veà sau nhoùm baø meï Coû Thôm vaø caùc chaøng trai töø Phaùp veà trôû neân thaân maät. -Caùc caäu laø ngöôøi Vieät Nam ôû beân Taây veà? Quyønh thöa: -Boïn chaùu laø Myõ laø Phaùp goác Vieät.

Trang 80

Baø meï baïn nhanh nhaåu töï giôùi thieäu: -Toâi töø San Diego veà, ngöôøi Hueá chính coáng Thaáy Joe troøn maét khoâng hieåu cho heát caâu noùi. Meï Coû Thôm dòch: -Laø ngöôøi Myõ goác Hueá traêm phaàn traêm ñoù chaùu. Daân luùc naøy môùi xen voâ goùp chuyeän vôùi ba baùc chaùu Quyønh; -Chaùu vaø Joe, aø... Quyønh, ba meï ñeàu laø ngöôøi Hueá. Tuïi chaùu gia ñình ngaøy xöa ôû laøng Kim Long. Laø ñaâu haû baùc? Baø San Diego chaäm raûi noùi: -Kim Long caùch laøng chuùng toâi moät doøng soâng. -Thöa laø Rivieøre de Parfum laø Höông giang phaûi khoâng aï. -Ñuùng roài ñoù laø con soâng ñeïp nhaát theá gian naøy. Baø meï baïn mô maøng nhaém hôø maét laïi vaø haõnh dieän noùi nhö theá. Daân lieán thoaéng tieáp lôøi: -Ba meï chaùu cuõng thöôøng baûo raèng soâng Seine ñeïp thaät nhöng thua xa Höông River...nghe khoâng thaèng Myõ con Quyønh! AØ, Tuïi chaùu dòp naøy veà ñaây, ba me ñeàu muoán phaûi leân thaêm moä oâng baø noäi ôû Laøng Quaùn Nguyeät Bieàu. Chaéc laø xa xoâi laém phaûi khoâng aï? Meï Coû Thôm hí höûng noùi: -Vaäy thì ngaøy mai gia ñình chuùng toâi môøi hai chaùu veà nhaø chôi. Seõ laøm moùn Côm Heán khao caùc chaùu goïi laø choán thaân tình. Baø meï baïn noùi roõ hôn: -Nhaø baïn Dieäu Chaân ñaây ôû saùt naùch laøng Nguyeät Bieàu, treân con ñöôøng Huyeàn Traân Coâng Chuaù. Hai teân aùo ñoû cuøng reo leân: -Wonderful! Merveilleux! Khi baày chim vaønh khuyeân caùnh luïc bieác bay toûa ra saân, baây giôø ñeán löôït hai baø meï Hueá noàng nhieät ñöùng leân chaøo, vaø heùt to: -Coû Thôm, Coû Thôm... Naøng aùo luïc xeáp haøng cuoái cuøng khoâng quay ñaàu laïi nhöng kheõ nghieâng vai vaø dô cao caùnh tay meàm maïi vaäy. Quyønh roài Daân


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá nhanh tay ñieàu chænh maùy aûnh, sao cho thaät gaàn ñeå baám tí taùch coá thu cho ñöôïc daùng veû thanh maûnh cuûa coâ gaùi Hueá toùc vaán goïn trong taám khaên vaøng. Caùc coâ aùo luïc naøy bay löôïn chung quanh ñoaøn aùo daøi tha thöôùt vuõ löôïn treân saân khaáu. Bao nhieâu tô luïa vaøng laáp laùnh. Nhöõng xieâm y loäng laãy noåi troâi boàng beành giöõa maây traéng chaäp chôøn. Khaên hoaøng haäu, xeáp neáp vaønh cao, vaø haøng traêm nhan saéc yeâu kieàu cuûa Hueá. Coá ñoâ thanh lòch khieán thieân haï chao ñaûo hoàn trí. Festival 2008 cuûa Hueá môû ra theo thoâng leä 2 naêm moät laàn. Nhôø theá kho?ng th?i gian sau naày, xöù Hueá ngoi ngoùp hoài sinh. Töø sau 75, khi toaøn laõnh thoå Vieät Nam ñöôïc thoáng nhaát vaø heát caûnh noäi chieán Nam Baéc, nhöng daân chuùng laïi trôû neân voâ cuøng khoán khoå ñoùi raùch. Gaàn ñaây vôùi chính saùch côûi môû cuûa neàn kinh teá thò tröôøng vaø rieâng coá ñoâ trieàu Nguyeãn Vieät Nam nhôø thöøa höôûng vieäc UNESCO truøng tu cung ñieän, ñeàn ñaøi neân Hueá ñaõ coù cô hoäi ñeå ñoùn tieáp khaùch nöôùc ngoaøi veà du lòch tham quan. Hueá phaàn naøo thoaùt caûnh laàm than. Khaép nôi töø thaønh phoá ñeán thoân queâ, laøng xaõ, ñöôøng saù ñöôïc söûa sang, traùng nhöïa cho khoûi loài loõm oå gaø oå vòt. Du khaùch di chuyeån baèng xe taxi coù maùy laïnh, tieàn laïi khoâng maéc. May ra nhö theá Hueá khoâng bò boû rôi, tuït haäu. Töø ñoù kinh teá coù chuùt hôi höôûng giuùp daân chuùng sinh hoaït kieám mieáng côm no muøa naéng. Daân Hueá lao ñoäng cöïc nhoïc khi trôøi khoâ raùo, mong sao daønh duïm khoûi ñoùi reùt vaøo muøa möa gioù baõo luït. Khoaûng 11 giôø ñeâm chöông trình vaên ngheä chaám döùt, quan khaùch ai mua veù giaù cao tieáp tuïc vaøo noäi ñieän ñeå xem ca vuõ nhaïc cung ñình. Tuy nhieân hai chaøng trai treû khoâng theo ñoaøn sinh vieân Scout Phaùp cuûa hoï. Quyønh vaø Daân luaån quaån vôùi nhoùm hai baø baïn giaø ñôïi chuïp hình chung vôùi maáy coâ gaùi cuûa baày chim vaønh khuyeân aùo luïc. Coû Thôm maéc côû ñöùng chen laãn ñaøng sau caùc baïn. Baø meï loâi tay coâ ra phiaù tröôùc. Coû thôm phuïng phòu maët maøy, Quyønh thaáy sao vaãn ñaùng yeâu. Caäu vaø Daân lieàn ngoài suïp xuoáng tröôùc chaân caùc naøng, nhö kieåu caàu

thuû boùng ñaù. Khi return laïi maùy hình Quyønh töùc cöôøi vì baét gaëp Coû Thôm ñang cuùi xuoáng nhìn mình. Caàn coå thieân nga nghieâng nghieâng...trong khi ñaùm baïn coâ lao xao luyeán xuyeán cöôøi heùt vang raân. Gioïng Hueá cuûa caùc naøng nghe sao vui tai, líu lo nhö chim hoùt. Quyønh khoâng laøm sao hieåu cho roõ caùc coâ gaùi ñang noùi gì vôùi nhau. Chuïp hình xong, caû baày con gaùi ruû nhau uøa chaïy ñeán choã chaát ñaày haèng traêm hoa sen trang hoaøng cho ñeâm vaên ngheä. Coâ naøo cuõng tham lam oâm ñaày tay nhöõng ñoaù sen ñuû maøu. Quyønh ham thu hình caûnh "aên troäm" hoa cuûa caùc coâ gaùi nhoû neân chaúng coù boâng sen naøo cho mình. Cuoái cuøng anh cuõng coù phaàn. Bôûi vì baø meï Hueá ñaõ order con gaùi: -Hay chöa teà, sao khoâng ai chia cho caùc baïn môùi röùa heø! Coû Thôm ruït reø laáy bôùt hai boâng sen, moät hoàng moät traéng vaø duùi maïnh vaøo tay Quyønh. Daân kòp thu vaøo maùy aûnh caûnh taëng hoa aáy. Roài moïi ngöôøi chaøo töø giaõ nhau. Meï coâ gaùi daën hai anh nhôù tröa mai leân nhaø baø chôi, aên côm heán. * Hai chaøng trai nheï nhaøng trong boä aùo quaàn ngaén kaki cuûa ñoàng phuïc höôùng ñaïo, chaân mang giaøy vaûi. Caùc anh rôøi khaùch saïn thueâ chung vôùi ñoaøn Scout, boïn hoï maõi coøn chìm trong giaác nguû vì ñeâm qua 2 giôø saùng ñoaøn môùi trôû veà. Ñoâi baïn ruû nhau chaïy boä töø saùng sôùm. Soâng Höông mô maøng troâi chaûy, ñoûm daùng caøi nhöõng hoa sen khoång loà, lôùn côõ moät chieác thuyeàn nhoû. Nghe noùi muøa leã Phaät Ñaõn naêm nay Hueá toå chöùc ñaïi hoäi quoác teá ñoùn tieáp ñaïi bieåu töø maáy chuïc quoác gia veà tham döï, neân khaép nôi thaønh phoá dieâm duùa ñieåm trang. Nhöõng coång chaøo uoán voøm, ñan hoa vaên gaén ñaày hoa sen. Doïc con ñöôøng Leâ Lôïi ngang qua caùc tröôøng Quoác Hoïc - Ñoàng Khaùnh teân xöa, giaêng maéc nhöõng chieác loàng ñeøn baèng luïa ñoû vui maét. Ngaém nhöõng caùnh hoa maøu ñoû hoàng töôi taén beành boàng giöõa doøng soâng xanh thaém, Quyønh caûm thaáy Hueá giaûm bôùt neùt thi vò cuûa coá ñoâ thanh lòch traàm laëng.

Trang 81


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Nhaø nöôùc lôïi duïng keùo daøi caûnh trí trang hoaøng muøa leã Phaät, duøng laïi cho Festival 2008, neân chôït laøm cho thaønh phoá noåi tieáng traàm maëc hoùa ra caûi löông bình daân. Theo lôøi höôùng daãn cuûa saùch du lòch boû tuùi, neáu cöù ñi caëp theo bôø soâng Höông daàn leân phía Baéc hoï seõ ñeán Phöôøng Ñuùc. Vôùi soá phone coù ñöôïc cuûa caùc baø baïn quen cho nhaân ñeâm ca vuõ nhaïc toái hoâm qua laøm gì hai du khaùch treû khoâng tìm tôùi nhaø hoï ñeå ñöôïc ñaõi aên moùn Hueá. Hai chaøng moãi ngöôøi 1 chieác baloâ ñeo goïn gaøng sau löng, chöùa bao nhieâu thöù duøng cho thôøi gian du lòch. Caùc chaøng trai môùi hoâm tröôùc maët muõi coøn saùng suûa traéng treûo nay raùm maøu naâu hoàng maïnh khoûe. Khi caùc anh chaïy boä ngang qua ñaàu voøng theo bôø soâng Höông, hoï cuõng haáp daãn ñaùm treû con uøa chaïy theo hoï. Daân vöøa chaïy chaàm chaäm vöøa laàn tay vôùi tìm sau löng nôi tuùi ngoaøi cuûa baloâ, laáy ra maáy thanh keïo gum xanh ñoû. Anh vui veû laøm quen vaø môøi baày nhoùc da ñen nheûm cuøng nhaám nhaùp vôùi mình. Töø muùi caàu Gia Hoäi, baày Vieät daõ baát ngôø goàm khoaûng 7, 8 caäu beù cuøng 2 chaøng höôùng ñaïo döøng chaân. Quyønh, baùc só töông lai tinh yù nhaän thaáy caùc em thôû hoàng hoäc vaø da caøng meùt xanh ñen taùi hôn. Vaäy laø do ñoùi. Anh luïc baloâ tìm hoäp cheese boø cöôøi, bao keïo chocolat MM ñuû maøu cuøng goùi baùnh khoâ laáy ra chia cho caùc caäu nhoû. Trong khi Daân ñang saø xuoáng beân coâ baùn haøng rong, mua hai chuïc traùi baép luoäc coøn boác hôi noùng thôm löøng. Anh chia ñeàu cho caû baày lôùn beù. Caùc em haùo höùc nhai nuoát roän raøng, maët maøy daàn töôi tænh. Daân doø hoûi vaø bieát ñang muøa nghæ heø, vöøa laø muøa leã hoäi Festival, caùc em nghæ hoïc. Anh chôït thaáy trong ñaùm treû coù hai caäu beù buoàn hiu. Anh phaûi tìm hieåu nguyeân nhaân. Cu Nam traõ lôøi khi nghe anh Daân hoûi: -Heát heø ni, em vaø cu Lì khoâng phaûi ñi hoïc nöõa. -Taïi sao laïi boû hoïc? chöøng naøy tuoåi ñaõ chaùn ñeán tröôøng hay sao? Quyønh thaéc maéc vaø ngoù thaúng vaøo maët chuù beù xinh xaén, laøn moâi giôø ñaõ hoàng leân

Trang 82

nhôø coù keïo, baùnh, chocolat vaø traùi baép luoäc tieáp söùc. Cu Lì ñaêm chieâu traõ lôøi: -Thaùng tröôùc maï em ñau naëng, tieàn ñeå daønh cho hoïc phí phaûi ñoå saïch voâ tieàn thuoác neân... Thaèng tuaán, ñöùa treû vaïm vôõ nhaát trong ñaùm tieáp lôøi baïn: -Sau kyø heø, voâ ñaàu nieân khoaù tuïi em moãi ñöaù phaûi ñoùng lieàn moät laàn 300 ngaøn ñoàng, em roài Kieân, Huøng, Minh, Ngoïc tuy khoâng deã daøng chi nhöng gia ñình cuõng taïm lo ñöôïc. Phaàn em, ba maï em ñaõ chuaån bò roài. Coøn baïn Lì, heát thuoác chöõa! röùa laø nghæ hoïc thoâi. Nhö baïn Nam nöõa, cha thôï hoà xoùm caàu Ñoâng Ba, heát vieäc laøm, laáy moâ ra tieàn cho haén tieáp tuïc hoïc! Tuaán thôû ra vaø im laëng. Caû boïn treû maát vui. Quyønh Daân kinh ngaïc nhìn nhau. Trong phuùt choác maét hoï chôït loeù tia saùng giaûi quyeát vaán ñeà. Quyønh noùi ngay: -Anh vaø anh Daân seõ giuùp hai em tieàn hoïc phí nieân hoïc môùi. Thoâi, vui leân, aên xong kieám nöôùc uoáng, anh em mình chaïy tieáp, OK! Moät thoaùng im laëng vì ngôõ ngaøng, roài chôït oaø vôõ tieáng reo hoø vui möøng cuûa tuïi nhoùc môùi lôùn. Vöøa tieáp tuïc chaïy thong thaû cho luõ treû khoâng maát söùc. Quyønh vöøa kheõ baøn vôùi baïn: -Leân nhaø Coû Thôm, laùt nöõa tuïi mình baøn vôùi caùc baø meï Hueá giuùp duøm vieäc naøy. Vì chaéc laø chuùng ta khoâng coù nhieàu thôøi gian, phaûi khoâng? Daân guïc gaët ñaàu ñoàng yù. Sinh vieân nhö hoï du lòch khoâng nhieàu tieàn thaät, nhöng neáu nhín tieâu baäy baï, nhö khoâng mua quaø linh tinh ñem veà laø coù ngay soá tieàn ñeå giuùp cho cu lì, cu Nam ñi hoïc. Môùi 12 tuoåi, baét ñaàu leân trung hoïc caùc em ñaõ taét nguùm töông lai cuoäc ñôøi, nghó thieät toäi nghieäp. Khoaûng 10 giôø, Quyønh Daân chaøo töø giaõ caùc baïn nhoùc môùi quen. Anh em bòn ròn chia tay nhau. Daân xin ñòa chæ hai em Nam vaø Lyù töùc cu Lì vaø höùa seõ lieân laïc vôùi cha meï caùc caäu. Chieác maùy aûnh Digital cuûa Daân ñöôïc dòp baám tí taùch bao nhieâu laø hình aûnh ñaùm baïn treû vöøa keát laøm huynh ñeä heø 2008. Quyønh töôi cöôøi heïn vôùi tuïi nhoû, vaøi


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá naêm nöõa anh seõ veà chaïy ñua vôùi caùc em. Treân caàu Nguyeãn Hoaøng loäng gioù, naéng heø laáp laùnh vui, nhöng baày treû maët maøy buoàn xo. Chuùng ñöùng vòn vai nhau nuoái tieác nhìn voùi theo boùng hai ngöôøi anh keát nghóa deãõ thöông. Caùc anh ñang nhanh chaân böôùc roài sau ñoù daàn maát huùt khi reõ vaøo ñöôøng Leâ Lôïi höôùng leân Nguyeät Bieàu. * Thænh thoaûng ñoâi baïn treû döøng chaân hoûi thaêm baø con ñöôøng ñi, vaø hoï chaïy daàn ngang qua Ga Hueá, roài raûo böôùc chui döôùi loøng caàu Loøn. Khoaûng naøy Quyønh ruû Daân quaøy trôû laïi ñeå leân treân cao ñöùng ngaém trôøi ñaát. Ñaây laø caàu Baïch Hoå, döôùi kia soâng Höông roäng baùt ngaùt, doøng nöôùc chaûy mieân man. Xa xa daêm con ñoø ñang xuoâi maùi troâi giöõa doøng eâm nhö mô. Veät nuùi tím nhaït thaáp thoaùng cuoái chaân maây. Hueá ñeïp quaù. Trong saùch chæ nam du lòch, beân kia soâng Höông, anh em Quyønh ñoïc thaáy raèng ñaàu muùi caàu laø ngaõ ba, moät höôùng ra An Hoøa Quaûng Trò, moät caëp theo soâng Höông thaúng leân laøng Kim Long. Vaäy chaéc chaén hoï seõ tìm ñöôïc daáu tích cuûa queâ noäi. Con loä töø caàu Loøn trôû ñi coù moät ñoaïn môû roäng ra vaø ñaép baèng ñaù kieân coá. Ngöôøi ta noùi Hueá khuùc ñöôøng naøy thöôøng bò luït loäi xoùi lôû neân phaûi gia coá nhö theá. Hai chaøng höôùng ñaïo toùc tai aùo xoáng öôùt ñaàm ñìa moà hoâi. Nöûa giôø sau khi hoï döøng chaân tröôùc ngoâi thaùnh ñöôøng Phöôøng Ñuùc, cuõng laø luùc troâng thaáy taám baûng nhoû caém ôû goùc ñöôøng ñaàu kia mang teân: Huyeàn Traân Coâng Chuùa. Ñích thò ñaõ gaàn ñeán nhaø ngöôøi ñeïp aùo luïc. Quyønh boång caûm thaáy tim anh ñaäp roän raøng... * Con ñöôøng Huyeàn Traân daâng cao daàn, hai beân ñöôøng caây to boùng maùt. Daêm chuù boø löûng thöûng daïo treân ven loä, maõi chuùi ñaàu gaëm môù coû xanh non. Daân noåi höùng muoán laøm cowboy, anh leï laøng choáng hai tay leân löng moät chuù boø tô ñu leân, roài vaét veûo côûi leân löng con vaät hieàn laønh. Quyønh caàm maùy "Kyõ thuaät soá" thu ngay hình aûnh aáy. Gioù tröa thoåi haây haåy laøm khoâ vaït aùo hai chaøng tuoåi treû vaø ñem côn maùt veà. Caû hai khoâng heïn cuøng keâu to: Queâ höông ôi

haïnh phuùc quaù! Roài Quyønh buoàn hiu khi nhaùc troâng thaáy chuù beù chaên boø gaày goø ñen ñuûi töø phiaù trong ñaùm tre xanh ngaét ven ñöôøng tieán ra, chuù ta ngô ngaùc nhìn caùc ngöôøi laï ñang vui veû cöôøi ñuøa. Daân cöôøi: -Xin loãi em! anh côûi boø coù heà gì khoâng? Noù laéc ñaàu. Quyønh lieàn ruû cu caäu chuïp chung hình kyû nieäm. Maáy anh em vaø ñaùm boø sau ñoù chia tay töø giaõ nhau. Daân khoâng queân duùi vaøo tuùi aùo chuù chaên boø maáy phong keïo gum laøm quen vaø Quyønh cho caäu ta hai goùi keïo chocolat MM nhoû coøn soùt laïi trong tuùi aùo. Caäu beù cöôøi laëng leõ. Quyønh chôït lieân töôûng hai ñöùa Nam- Lyø, caäu nhoùc naøy e cuõng ñaõ boû ngang vieäc ñeán tröôøng! Loøng anh caûm thaáy buoàn thöông ñaùm treû ngheøo khoå cuûa queâ meï. Quyønh vöøa ñi vöøa nghieâng ngoù tìm nhaø baùc Dieäu Chaâu theo ñòa chæ baø ñaõ cho toái hoâm tröôùc. Chôït moät chieác xe ñaïp cuûa ai töø ñaàu doác treân kia lao nhanh xuoáng. Hai chaøng voäi vaõ nhaûy traùnh vaøo veä ñöôøng. Chieác noùn laù cuûa coâ gaùi ñoäi treân ñaàu rôi xuoáng. Quyønh cuùi nhaët laáy vaø quaøy trôû lui traû cho chuû nhaân. Coâ ta cuõng vöøa xuoáng khoûi xe. Coâ gaùi troâng ngôø ngôï, nhö ñaõ gaëp ñaâu roài nhæ? Anh trao cho coâ ta chieác noùn laù vöøa löôïm ñöôïc. Coâ gaùi coù ñoâi maét to vaø caëp loâng maøy ñen nhaùnh, cong cong thaät xinh. Coâ lí nhí caùm ôn. Daân tieán tôùi gaàn vaø hoûi thaêm loái veà nhaø baø baïn Hueá: -Chò coù bieát gia ñình baø Dieäu Chaâu ôû ñaâu khoâng? Quyønh theâm chi tieát: -Baø aáy vaø coâ con gaùi raát nice... Coâ gaùi laïï maët cöôøi töôi: -Caùc anh theo toâi. Nhaø hoï ôû gaàn ñaây. Ñoâi baïn treû theo chaân coâ gaùi daét boä xe ñi ngöôïc con doác cao chöøng 10 phuùt, chôït coâ ta döøng laïi ven loä tröôùc moät loái leân xaây baèng nhöõng baäc ñaù thanh. Treân kia laø moät coång saét nhoû uoán thaønh voøm baùn nguyeät vaø buïi hoa giaáy um tuøm nôû ñaày nhöõng boâng tím röng röùc xen laãn laùc ñaùc vaøi saéc hoa traéng, hoa hoàng nhaøn nhaït boø quanh quaát troâng thaät neân thô. Coâ gaùi goïi lôùn voïng leân: -Meï ôi! khaùch tôùi roài... Quyønh nhìn Daân, thaéc maéc ñaõ ñöôïc saùng toû vì sao coâ gaùi rôi noùn troâng laïi quen

Trang 83


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá maët theá. Baø Dieäu Chaâu laø maman caùc naøng xinh ñeïp naøy! Chöa ñaày 1 phuùt sau, caùc anh thaáy coâ gaùi hoâm qua vuït chaïy ra roài thoaét caùi quay trôû ngay vaøo nhaø, ngoâi nhaø xinh xinh sôn maøu hoàng phaán vaø khuaát sau loái ñi nhoû. Coâ rôi noùn heùt to coù veû giaän: -Coû Thôm! meï ñaâu? Maõi môùi thaáy hieän ra baø San Diego thong thaû böôùc, theo sau laø baø Dieäu Chaâu, toe toeùt cöôøi chaøo vui veû: -A, chaøo caùc em ñaõ tôùi thaêm teä xaù! Daân coøn baän thu hình loái leân chieác coång hoa tím thô moäng. Baø meï Hueá mau maén giôùi thieäu moïi ngöôøi vôùi nhau. Coâ rôi noùn laø Phöông Anh, chò Coû Thôm. Phöông Anh thöa: -Meï, con ñi chôï ñaõ nghe. Maáy ngöôøi ni laïc ñöôøng neân con phaûi daãn veà ñaây. Noùi xong coâ gaùi maét to theø löôõi cöôøi vôùi meï, chieác muõi coâ kheõ trun laïi, xinh gheâ. Daân nhaän ra ñieàu naøy. Anh chaøng voäi ñeà nghò: -Hay ñeå toâi theo ñi chôï vôùi Phöông Anh nheù! Coâ gaùi môû maét to hôn vaø laéc laéc ñaàu hoûi: -Baïn bieát ñi xe ñaïp khoâng? -Sure! Toâi seõ chôû coâ! Daân naém chaët laáy ghi ñoâng vaø ngoài gheù leân yeân tröôùc. Anh chôø cho coâ gaùi yeân vò vaøo porte bagage sau. Roài daán maïnh peùdale, chieác xe loaïng quaïng chuyeån baùnh, laïng ngay ra giöõa loä, con ñöôøng khuùc naøy ñoå doác xuoáâng khaù gaét neân xe seõ vuùt lao ñi. Coâ gaùi ngaùn quaù voäi nhaûy rôøi khoûi yeân sau xe, teù nheï xuoáng nhöng khoâng heà haán gì. Daân tieáp tuïc laùi xe aøo ñi giöõa con ñöôøng Huyeàn Traân may sao giôø naøy vaéng veû. Anh kòp ñieàu chænh tay laùi, nheï giaõm thaéng cho xe neùp vaøo ven loái ñi. Roài anh döøng laïi ôû cuoái con doác, chôø coâ baïn môùi quen. Trong buïng töï cöôøi thaàm, quen laùi xe auto, giôø daùm caû gan ñoøi chôû ngöôøi ñeïp baèng xe 2 baùnh, mình lieàu maïng thaät. Baây giôø thì Phöông Anh daønh ghi ñoâng, coøn chaøng cua rô ngoan ngoaõn ngoài ñaøng sau. Coâ cho xe reõ traùi ôû ngaõ ba Buøi Thò Xuaân vaø Huyeàn Traân Coâng Chuaù, ñeå leân

Trang 84

chôï Long Thoï. Muøa heø gaëp dòp Festival neân haøng traùi caây baøy baùn nhieàu thöù ngoù ngon maét, ngöôøi ta chôû töø trong Nam ra. Daân nhôø coâ gaùi choïn mua chuøm Vaûi thieàu ñoû öûng vaø traùi khoùm chín vaøng. Anh muoán goùp phaàn buoåi tieäc tröa nay. Phöông Anh khoâng töø choái vieäc naøy. Coâ gheù vaøo haøng thòt heo mua maáy laïng thòt naïc töôi roùi, qua haøng toâm choïn môù toâm theû töôi xanh, ñeán haøng rau löïa mua rau xaø laùch, rau thôm, giaù soáng. Coâ gaùi tính thaàm: tröa nay mình seõ ñaõi hoï aên goûi cuoán. Hoài saùng Dì San Diego ñaõ giao vieäc beáp nuùc cho Coû Thôm, noù ñaõ lo xong moùn côm heán roài. Coâ khoâng queân mua maáy laù buùn töôi. Taát caû môù rau thòt ñaõ cho vaøo bao ni loâng, coâ ñaëït goïn gaøng vaøo gioû xe ñaøng tröôùc. Coâ giao phaàn traùi caây cho anh chaøng Vieät Kieàu maët muõi saùng suûa, lo oâm laáy. Khi trôû veà, choã ngaõ 3, ñoaïn ñöôøng ôû ñaàu doác höôùng leân nhaø coång hoa tím, Daân noùi anh muoán ñaïp xe. Phöông Anh gaät ñaàu, nhöôøng tay laùi vaø voäi laáy bao niloâng ñöïng toâm thòt rau coû ra khoûi gioû xe, vaø daønh laáy xaùch traùi caây töø tay Daân. Coâ sôï cua rô seõ neùm moïi thöù tan naùt xuoáng ñaát! Chaøng Phaùp con kheõ nhuùn vai raát taây, cöôøi xin loãi ngöôøi ñeïp. Caû nhaø xuùm quanh baøn troøn ñaõ baøy bieän thöùc aên khaù thònh soaïn. Baùc trai, boá cuûa hai coâ gaùi trònh troïng môû chai röôïu chaùt ñoû, quaø cuûa baø baïn San Diego mua döôùi phoá ñem leân, oâng roùt röôïu vaøo nhöõng chieác ly nhoû ñeå uoáng khai vò. Quyønh nhìn chaêm chuù vaøo baøn tieäc. Baùc Dieäu Chaâu höôùng daãn quyù khaùch duøng moùn côm heán. Baø baùo tröôùc seõ khaù cay, vì neáu khoâng cay seõ maát ngon, khoâng coøn höông vò Hueá nöõa. Rau ñuû thöù xanh töôi ñaõ xaét roái boû vaøo toâ tröôùc heát, ñeán cho côm traéng vaøo tieáp theo sau, treân cuøng laø lôùp heán nhoû ñaõ ñaûo chín maøu vaøng naâu, nhôù boû theâm nhuùm ñaäu phuïng rang oùng aùnh ñoû thaém vì ñaõ ñöôïc chieân qua vôùi ôùt. Beân caïnh moãi ngöôøi laø moät cheùn nhoû nöôùc heán luoäc ñeå ñoå vaøo hoãn hôïp côm heán khi duøng tôùi. Baùc Mai Hoàng, teân goïi baø San Diego, caàm ñuõa môøi moïi ngöôøi. Baø noùi vaøi lôøi ngaén goïn chuùc möøng cuoäc haïnh ngoä cuûa taát


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá caû ai coù maët tröa nay. Quyønh roài Daân haêm hôû caùch ngaïi nguøng böng toâ côm heán ñaõ "boá trí" theo lôøi chuû nhaø. Nhöng khi luøa moät mieáng nhoû vaøo mieäng, hai chaøng trai cuøng luùc reân ræ: -Trôøi ôi cay quaù! Coû Thôm voäi chaïy ñi roùt 2 ly nöôùc cöùu löûa ñem tôùi cho hai ngöôøi khaùch treû. Quyønh ñoû maët cöôøi, caùm ôn coâ, Daân lieác xem ngöôøi rôi noùn, khoâng laø Phöông Anh, coâ ta tuûm tæm cöôøi ngaém chaøng cua rô maéc naïn. Baùc trai nhoû nheï leân tieáng: -Thoâi, khoâng neân eùp caùc baïn treû aên cay, töø töø mình taäp sau nghe! Moùn goûi cuoán ñöôïc khaùch chieáu coá taän tình. Hoài naõy veà tôùi nhaø laø Phöông Anh nhanh nheïn laøm ngay. Vaät lieäu ñaõ coù saün: rau muoáng, khoai lang luoäc, buùn vöøa mua veà. Hai chò em hôïp taùc moùn goûi thieät linh hoaït. Khaùch khoâng môøi cuõng ñaõ chui vaøo beáp ñeå xem. Quyønh laêm laêm treân tay caùi camera ñeå thu hình. Tay caùc coâ thoaên thoaét saép daøi xuoáng theo chieàu roäng cuûa moãi chieác baùnh traùng, vaøi coïng rau muoáng ñaõ röûa saïch, khoai lang caét thaønh töøng mieáng nhoû, vaø buùn töôi. Xong hoï cuoán laïi thaät chaët roài caét ra töøng khoanh nhoû côõ 2 loùng tay. Caùc coâ xeáp quaây troøn ñeàu ñaën vaøo dóa baøn lôùn. Baùc gaùi môû saün huû toâm chua cho con gaùi saép leân treân cuøng maãu baùnh cuoán. Daân ñeå yù thòt heo luoäc chín ñaõ caét moûng thì ñaët döôùi con toâm hoàng haøo öôùt röôït. OÂi chao sao maø raéc roái vaø coâng phu theá! Daân hít haø theo doõi maøn trình dieãn tinh teá moùn Hueá naøy vaø ñoaùn chaéc haén phaûi ngon tuyeät cuù meøo! Quyønh suy nghó thieät hung, sang naêm phaûi ruû mom cuøng veà Hueá môùi ñöôïc. Baùc Mai Hoàng phuï traùch moùn nöôùc chaám. Coù ñeán 2 loaïi sauces ñeå khaùch tuøy yù chaám baùnh cuoán naøy. Loaïi 1 laø laáy maém ruoác löïa ruoác haïng nhaát khoâng bò caën, hoøa vôùi nöôùc aám, cho vaøo ñoù toûi baêm nhuyeãn, ôùt töôi baèm mòn, boû voâ chuùt ñöôøng cho dòu hoãn hôïp, vaét chuùt chanh cho thôm, neâm vöøa mieäng laø ñöôïc. Xong laø baéc leân beáp naáu cho soâi roài taét löûa ngay. Loaïi 2, duøng ñaäu naønh ñaõ naáu chín xay nguyeãn, boû vaøo ñoù

toûi baèm, ôùt baêm nhoû, hoøa chuùt ñöôøng, theâm ñaäu phuïng rang vaøng giaõ cho daäp daäp, taát caû hoøa voâ nöôùc chaám töông naøy, dì Mai Hoàng ( nay caùc baïn trai goïi baø San Diego theo chò em Coû Thôm laø dì) bieåu, phaûi seàn seät môùi ngon. Nöôùc sauce naøy cuõng phaûi naáu soâi tröôùc khi duøng. Nhö theá khoûi ñau buïng. Hai chaøng trai thöû chaám goûi cuoán vaøo moãi thöù nöôùc sauce, caùc anh nhaän thaáy sao maø thôm ngon, buøi beùo gheâ. Rieâng Quyønh nghó thaàm, öôùc chi mình ñöôïc ôû ñaây laâu vaø aên "nhö ri" hoaøi thì haïnh phuùc quaù. Môùi laøm quen nhaø d?c c?ng hoa tím naøy coù hai hoâm, roài chuyeän troø huyeân thuyeân vôùi baày nhoùc chaïy boä, nghe chöøng caùc chaøng Vieät Kieàu öa phaùt aâm raët Hueá! Sau böûa côm ngon vaø laï mieäng nhung maø cay - ñaéng aáy, ( vì ngoaøi côm heán coøn coù moùn canh möôùp ñaéng- chao ôi ñaéng chi maø ñaéng quaù trôøi!) caùc chaøng höôùng ñaïo maïnh daïn xin caû nhaø goùp yù cho hoï veà vieäc giuùp ñôõ 2 em Nam- Lyø. Dì Mai Hoàng cöôøi töôi, noùi raèng ñoù laø sôû tröôøng cuûa dì khi veà queâ höông. Baùc Dieäu Chaâu cho bieát töø laâu roài baùc vaø moät nhoùm cöïu nöõ sinh Ñoàng Khaùnh hieän ôû Hueá ñaõ laø coäng taùc vieân ñaéc löïc trong nhöõng coâng taùc tình thöông dì Mai Hoàng öa veõ vôøi moãi khi veà thaêm Hueá. Chöông trình cuûa hoï giôø theâm chi tieát giuùp Nam-Lyø. Vaø ñeå khoûi maát thôøi gian, ngay chieàu nay sau böõa tieäc thaân tình, Quyønh vaø Daân seõ ñeán thaêm gia ñình hai em. Daân baûo: -Tuïi chaùu khoâng bieát ñöôøng ñi ôû Hueá e laø khoù tìm nhaø caùc em. Nhaát laø phöông tieän coù saün chæ laø caëp gioø! Phöông Anh mau mieäng: -Röùa tui ñaây thì raêng, Coû Thôm nöõa haén ñang raûnh, muøa nghæ heø maø. Coû Thôm ngaäp ngöøng leân tieáng: -Em saép söûa phaûi ñi xa... Quyønh caûm thaáy hôi thaát voïng khi nghe theá. Nhöng baùc trai voäi goùp lôøi: -Beù UÙt cuoái tuaàn sau môùi baän roän chuyeän ñi "thöïc teá", dö söùc phuï vôùi chò beù Anh laøm höôùng ñaïo cho caùc anh aáy. Quyønh nghe haêng haùi trôû laïi: -Chæ caàn coù xe ñaïp, phe con trai seõ vaän taûi caùc con gaùi.

Trang 85


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Beù Anh hoûi: -Anh noùi vaän taûi tuïi tui, röùa tui vaø Coû Thôm laø heo boø hay raêng ñaây? Hai baùc vaø dì San Diego phaù ra cöôøi. Caùc chaøng trai rôøi VN ñi xa töø luùc coøn nhoû tí cho neân ngoân ngöõ meï ñeû laøm sao khoûi luùng tuùng ngôõ ngaøng. Daân baét qua chuyeän caäu beù cowboy doác ñöôøng Huyeàn Traân, caùc anh muoáùn tìm hieåu ñeå coù theå giuùp ñôõ phaàn naøo. Phöông Anh raønh reõ: -A, ñoù laø thaèng cu Tôn teân thieät laø Taân, nhaø ôû xoùm treân doác Thaønh Loài, con cuûa thím Nga baùn rau döôùi chôï Long Thoï. Chuù Laân ba cu Tôn cheát naêm teâ vì bònh gan, gia ñình sinh tuùng quaãn, con caùi boû hoïc may cu Tôn ñöôïc chaân giöõ boø kieám theâm gaïo phuï meï nuoâi baày em 3 ñöùa, ñöùa uùt vöøa leân 3! Quyønh nghe maø hoaûng, anh nghó thaàm, sao nhaø ngheøo khoå coøn ham ñeû theá! Dì Mai Hoàng coù yù kieán: -Hueá ngheøo cöïc keå khoâng ngaï, chuùng ta chæ coù theå tieáp söùc hoï phaàn naøo trong khaû naêng. Bôûi vì Job cowboy duø sao cuõng raát toát boû thì uoång, nhöng khoâng theå vöøa ñi hoïc vöøa giöõ boø. Toâi nghó raèng, mình coù theå cho hoï gaïo laø thöïc teá. Baùc Dieäu Chaâu phaân coâng ngay: -Vaäy boá Vaên ngaøy mai lo chaïy tôùi tieäm baùn gaïo só döôùi Coáng Traéng, mua caùi phieáu gaïo 15 kí. Beù Anh seõ lieân laïc thím Nga ñeán ñoù laõnh gaïo. Chuùng ta giuùp caáp thôøi vaø kín ñaùo nhö theá ñaõ, coøn thì tính sau. Daân vaø Quyønh xeá tröa hoâm ñoù goïi taxi veà khaùch saïn ñeå thay aùo soáng vaø nhaát laø xin pheùp tröôûng ñoaøn Höôùng ñaïo cho hai anh xeù leû vì baäõn vieäc nhaø. Hai chò em Coû Thôm seõ ñeán ñoùn caùc anh baïn cuøng ñi tìm nhaø Nam-Lyø. * Veù maùy bay vaøo Saøigoøn ghi roõ sau muøa Festival, ñoaøn höôùng ñaïo seõ töø giaõ Hueá roài 2 ngaøy sau bay veà Phaùp. Quyønh thì chuyeån chuyeán bay bay veà San Fransico. Tröôùc ñoù hai anh ñaõ ñöôïc hai coâ gaùi thoâng minh xinh ñeïp nhaø ôû ñöôøng Huyeàn Traân Coâng Chuaù, giuùp hoï tìm leân Nguyeät Bieàu ñeå taûo moä toå tieân. Ñöôøng leân ñaây theo con loä traùng nhöïa, hai beân laøng maïc ruoäng nöông truø maät, nhaø cöûa laùc ñaùc vaøi caùi ñaõ

Trang 86

ñöôïc tu söûa töû teá. Caùc anh ngaém soâng Höông mieät nguoàn xanh thaúm. Hai chaøng tuoåi treû ñaõ döøng xe ñaïp beân moät bôø soâng caùt vaøng , lieàn nghæ ngay ñeán chuyeän phaûi taém maùt ôû doøng soâng queâ höông. Hai coâ gaùi Hueá baèng loøng ngoài ñôïi maáy ngöôøi baïn tính tình hoàn nhieân nhö treû thô aáy. Khi quay trôû veà, nhoùm baïn treû giôø trôû neân thaân thieän, ñaõ gheù thaêm Hoå quyeàn vôùi daáu tích ngaøy xöa voi coïp töøng ñaáu nhau gay caán tröôùc maét thöôûng laõm cuûa vua toâi nhaø Nguyeãn. Qua hoâm sau, caùc anh coøn ñöôïc höôùng daãn leân thaêm Chuøa Linh Muï coù ngoâi thaùp 7 taàng coå kính, ñöùng soi boùng beân doøng soâng Höông nöôùc trong xanh, gôøn gôïn soùng eâm ñeàm troâi chaûy. Quyønh vaø Daân ñaõ doø tìm tôùi ñöôïc ngoâi töø ñöôøng hoï Nguyeãn, naèm saâu phía mieät vöôøn xanh um caây coû cuûa laøng Kim Long. OÂng boû giaø, ngöôøi laøm cuûa oâng ngoaïi Quyønh hieän ñang troâng coi ngoâi nhaø naøy. OÂng laõo ngoaøi thaát tuaàn vaãn khang kieän ngaøy ngaøy chu ñaùo lo höông khoùi sôùm hoâm cuøng töôùi nöôùc baét saâu cho caây coû hoa laù troàng trong vöôøn töôi toát. Nhö vaäy laø hai anh em töø Phaùp Myõ veà ñaõ chu toaøn boån phaän ba maù giao. Hoï ñaõ du lòch nhöõng danh lam thaéng caûnh noåi tieáng coá ñoâ, ñaõ giuùp ñôõ cho maáy em nhoû tuùng ngheøo vaø nhaát laø ñöôïc may maén keát nghóa baïn beø vôùi caùc ngöôøi ñeïp goác gaùc ñaøng hoaøng xöù Hueá. Nhöõng ngöôøi treû tuoåi töø ñaùy loøng chôït baâng khuaâng nghó ngôïi... Moät muøa nghæ heø ngaén nguûi maø chan hoøa haïnh phuùc; ñeå roài mai ñaây giaây phuùt saép phaûi chia tay hoï caøng nghó caøng ngaäm nguøi. Ngöôøi ôû laïi trôû veà neáp soáng an phaän, keû ra ñi xa ñeán nöûa voøng traùi ñaát. Hai neáp ñôøi caùch bieät ngaøn truøng, cho neân khoâng ai daùm ngoõ lôøi höùa heïn. Baây giôø ñaùm baïn treû chæ daùm mong öôùc moät ngaøy khoâng xa quaù, hoï seõ gaëp laïi nhau cho tình baïn deã thöông vöøa chôùm khoâng taøn luïn trong queân laõng. u

Phan Moäng Hoaøn

San Jose ghi laïi nhöõng ngaøy veà Hueá Heø 2008


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Hueá cuûa vöôøn xöa Toân Nöõ Giaùng Tieân

Hueá laø thaønh phoá vöôøn.Vöôøn caây, chim muoâng, hoa coû, soâng hoà, con ñoø, caâu maùi nhì, söông muø, trôøi xanh, maây traéng, thi ca, aâm nhaïc ...ñaõ laøm neân thieân nhieân Hueá, taâm hoàn Hueá, con ngöôøi Hueá. Toâi vaø caäu em trai...cuøng bao ngöôøi khaùc laø nhöõng ñöùa con cuûa vöôøn xöa Hueá. Tuoåi thô toâi troâi töø vöôøn cau laøng Nam Phoå beân baø ngoaïi qua ngoâi nhaø trong thaønh cuûa baø noäi, troâi töø nhaø dì tôùi nhaø caäu, troâi töø ban mai u hoaøi sang hoaøng hoân coâ tòch, töø gioït nöôùc maét thöông cha, nhôù maù sang nuï cöôøi thô beù cuûa troø chôi haùi me, treøo oåi. Suoát cuoäc ñôøi mình, khi vui buoàn, khi khaéc khoaûi öu tö...toâi luoân ngoaûnh laïi tuoåi thô ñeå ñöôïc ñaém mình vaøo vöôøn xöa yeâu daáu. OÂi nhöõng ngaøy xöa, hoaøn caûnh xöa, gia ñình tan ñaøn xeû gheù xöa vì quoác naïn, nôi toâi phaûi laøm ngöôøi lôùn khi môùi leân chín möôøi, ñaëng che chôû ñöùa em trai beù boûng . Nôi toâi haèng vòn tay oâm laáy caây coät nhaø nhöõng hoaøng hoân, mong nhaän ñöôïc lôøi an uûi xeû chia, thöông xoùt, maø sao caây coät vaãn im thin thít, vaãn laïnh luøng voâ caûm ? Raát nhieàu khi toâi theøm moät bôø vai ngöôøi lôùn töïa ñaàu vaøo oøa khoùc cho vôïi noãi nieàm. Vöôøn Hueá xöa chính laø bôø vai ñeå toâi nöông töïa, laø baøn tay dìu toâi ñi cuøng chim choùc, cuøng gioù thoåi maây bay. Hôn nöûa theá kyû troâi qua roài maø höông cau thoang thoaûng trong söông môø ñeâm ñeâm vaãn coøn ngan ngaùt giaác mô toâi. Thöôû aáy, ñeâm Hueá vöôøn xöa tónh laëng ñeán nhö nghe ñöôïc tieáng thì thaøo cuûa traêng sao, chöa coù lôøi " ñaïi baùc ru ñeâm" nhö nhaïc Trònh sau naøy. Nhöõng ñeâm Hueá vöôøn xöa cuûa toâi, maù cuûa toâi, baø ngoaïi, baø noäi cuûa toâi nay ñaâu roài, chæ trong giaác nguû mô toâi môùi gaëp laïi hoàn mình xöa, vöôøn mình xöa, nhöõng aùng maây ngaøy xöa thöông trôøi laëng

gioù. Maù ôi, maù ru hôøi hai chò em toâi trong tieáng voõng kóu caø. Ñeâm Hueá buoàn buoàn ñu theo nhòp voõng. Trôøi Hueá buoàn thöông laëng caû gioù ngaøn, khieán nhöõng vì sao rôm rôùm moät tieáng aàu ôi, ví daàu xa thaúm. Tieáng keït voõng nhaø beân thaûng hoaëc, nghe nhö hoàn gioù baác nghieán raêng ñeâm. Nghe tieáng taøu cau ruïng ngoaøi vöôøn, maù söõng ngöôøi töôûng nhö tieáng chaân ba xa khuaát ñoät nhieân nhôø gioù daét veà. Toâi naèm chöa nguû, thöông taøu cau xa lìa nguoàn coäi. Coù khi nöûa ñeâm chôït thöùc giaác, nghe tieáng vaïc ñôn leû keâu thaát thanh moät nieàm phieâu du maát maùt. Qua cöûa soå taøu laù chuoái ñaãm aùnh traêng, buøi nguøi thöông ñom ñoùm tieãn höông laøi, höông ngaâu, höông soùi, höông thieân lyù vaøo khuya. Döôøng nhö ñeâm Hueá vöôøn xöa yeân laëng hôn vì deá gaùy ran ran tieáng baác tieáng chì, nöûa nhö toû tình, nöûa nhö than khoùc, nöûa nhö tæ teâ, nöûa nhö khoø kheø ngaùi nguû. Deá trong hang ñaát ngoaøi vöôøn, deá trong loã thoâng hôi vieân gaïch, hay deá trong loã tai thô aáu cuûa toâi chôi ñieäu keøn kyù öùc, maø suoát cuoäc ñôøi nghe tieáng deá daét mình ñi, keå caû khi tôùi ñích ñôøi mình laø naám coû xanh rì beân trôøi coâ quaïnh, deá vaãn chung tình mang caû daøn nhaïc baùt aâm ca haùt ru toâi nguû giaác ngaøn naêm ? Vöôøn Hueá xöa ôi, nhöõng naêm ba ñi roài chò em toâi coøn maù, maù ñi roài coøn ngoaïi. Ngoaïi laø taâm hoàn cuûa vöôøn Hueá xöa truøm yeâu thöông leân nhöõng ñôøi chaùu con phaän baïc. Tuoåi thô chò em toâi ôû trong vöôøn, vòn vaøo maù, vòn vaøo ngoaïi, vòn vaøo baø vuù muø taäp ñi, chöa bieát soâng Höông nuùi Ngöï ôû moâ, chæ thaáy caây cau Nam Phoå nhoûng coå coø leân vuùt vuùt ngoù trôøi. Thaân cau ñôn ñoäc moät ñôøi ñöùng maõi trong vöôøn ngoaïi, cau khoâng ñi laáy choàng, khoâng troán baõo, khoâng thôû than nhö côn gioù baác ngoaøi vöôøn daèn vaët taøu laù chuoái raùch böôm. Thi thoaûng, cau göûi xuoáng cho tuoåi thô toâi chieác taøu laù vaïn daëm. Em trai toâi sung söôùng naøo baèng ñöôïc

Trang 87


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ngoài leân mo cau cho chò keùo taøu laù ñi quanh saân, quanh vöôøn, ñi cho raùch naùt chieác mo cau vöøa ruïng xuoáng, naøo bieát töø Ñoâng Ba qua Gia Hoäi nôi moâ... Nhöõng muøa ñoâng vöôøn Hueá xöa söông cuõng reùt co ro, aùnh traêng cuõng laïnh run raåy, gioù thôû than treân caây muø u ngoaøi vöôøn söôùt möôùt; tieáng chim töø quy tìm nhau xuyùt xoa, thaûng thoát, tuoàng nhö trôøi ñaát cuõng ñôn ñoäc, cuõng nhö ñang thieáu maùi gia ñình? Ngoaïi laáy tình thöông uû aám chaùu, oå rôm naøo aám baèng lôøi ngoaïi ru, lôøi ngoaïi taâm tình thöông meán, daùng ngoaïi truøm leân naêm thaùng bô vô, bôùt ñi nieàm quaïnh hiu tuûi phaän, an uûi nhöõng hoaøng hoân baøng baïc kieáp ngöôøi. Ngoaïi laø khu vöôøn Hueá xöa maø taâm hoàn toâi giôø coøn löu truù. Vöôøn Hueá xöa ôi, ñaâu roài nhöõng caây chua me ñaát bieán thaønh böõa coã trong troø chôi ñaùm cöôùi treû con; nhöõng voû ngheâu, voû soø laøm cheùn vaøng cheùn ngoïc; nhöõng noài, nhöõng côi naën baèng ñaát, nhöõng tieàn laù baùn mua, nhöõng coû gaø bieát choïi; nhöõng cuoäc troán tìm, nhöõng laàn bòt maét baét deâ, nhaûy coø coø, nhaûy daây meâ maån saân nhaø ...Vöôøn Hueá xöa ôi, ñaâu roài thuôû toâi daãn caäu em trai sang haøng xoùm chôi, bò baày ngoãng ñuoåi theo laøm hai chò em chaïy troái cheát. Nhöõng con ngoãng traéng ñaäp caùnh keâu nhö choù tru, boø roáng, nhoùng coå veà phía tröôùc chaïy nhö bay ñuoåi theo treû con, laøm chuùng vöøa chaïy vöøa khoùc. Sau naøy, khoân hôn, thaáy ngoãng ñuoåi laø chò em toâi ñöùng laïi, caàm guoác döù döù doïa neùm, ngoãng beøn thoaùi lui. Lôùn leân, toâi môùi bieát khoâng chæ coù ngoãng thích ñuoåi theo treû nít. Tình aùi kia coù phaûi ngoãng ñaâu maø sao noù cuõng thích ñuoåi theo ngöôøi boû chaïy, duø ngöôøi ñoù khoâng coøn laø treû thô ? Muøi oåi chín, muøi mít chín, muøi thò chín, vaû chín suoát muøa heø ruû reâ chim veà vöôøn ngoaïi, nhö moät hoäi chôï chim. Nhöõng con chaøo maøo ñoäi noùn ca-loâ xao xaùc baùo muøa oåi chin, ruû chim saùo, chim chìa voâi, chim cheøo beûo...veà, laøm treû con vui nhö teát theo ngoaïi ra vöôøn caàm saøo haùi traùi. Nhöõng ñaùm maây vöôøn Hueá chöøng cuõng ñang chín moïng, thôm löøng muøi gioù töø cöûa Thuaän An thoåi veà laøm naéng môùi haây haây. Moät laàn ngoaïi chæ cho caùch leo leân caây

Trang 88

oåi haùi chuøm traùi chín, toâi môùi ngoù thaáy trôøi cao, thaáy nuùi Ngöï Bình ngoài ngaém soâng Höông nhö theå nuùi ñang ngoài ñôïi ai ngoaøi xöù Hueá ? Daùng nuùi ngoài kia döôøng nhö thu nhoû trong daùng ngoài cuûa ngoaïi nhöõng khuya ñeâm. Ngoaïi ñôïi oâng veà trong khoùi nhang hiu haét aùnh baïch laïp ñeâm tröôøng ? Hay ngoaïi ñôïi luõ chaùu lôùn leân roài heø nhau maø xa xöù Hueá ? Chao oâi lôøi ngoaïi ru laøm caû ñôøi toâi meâ caù ngaïnh nguoàn : " Maêng giang naáu caù ngaïnh nguoàn Tôùi ñaây xin haõy ñoåi buoàn laøm vui !" Ngaïnh nguoàn ôi ngaïnh nguoàn, noãi buoàn lôøi ru cuûa ngoaïi trong con ngaïnh nguoàn, boáng theä,heán vaø ngheâu, trong con caù chuoàn Caàu Hai, trong toâm teùp ngoaøi Truoài, ngoaøi Sòa...cuøng vôùi gaïo thôm Phong Ñieàn, Phuù Vang, Phuù Loäc...nuoâi chuùng toâi neân ngöôøi, phaû vaøo taâm hoàn toâi höông gioù höông caây nhöõng vöôøn xöa meânh mang xöù Hueá, meânh mang gioïng hoø maùi nhì ngoaøi nöôùc Höông Giang. Lôùn leân toâi mang höông vöôøn voâ tröôøng Ñoàng Khaùnh, phoùng xe ñaïp cuøng baïn beø leân thaêm nhaø vöôøn Kim Long nguùt ngaùt boán muøa maø yeâu theâm vöôøn Hueá. Coù ñeâm naèm mô thaáy nuùi Ngöï Bình boû Hueá ñi xöù khaùc, ñeå soâng Höông leû boùng; saùng thöùc daäy voäi chaïy ra cöûa hoaøng thaønh, ngoù leân trôøi vaãn thaáy Ngöï Bình coøn ñoù, möøng nhö bao naêm xa huùt, maát huùt, ba boãng trôû veà oâm chaàm laáy chò em toâi. Xa Hueá ñi xöù khaùc laøm ngöôøi lôùn, laøm vôï, laøm meï roài laøm baø, toâi gôûi laïi thieân ñöôøng tuoåi thô cho Hueá ñoäc quyeàn caát giöõ. Nôi naøo caát giöõ tuoåi thô ta, nôi ñoù maõi maõi laø queâ höông. Queâ höông uû ñôøi toâi trong vöôøn Hueá xöa nhö uû men ñôøi, caát leân thaønh röôïu söông muø, thaønh röôïu maây traéng, thaønh röôïu aùnh traêng, thaønh röôïu thi ca vaên hoïc... laøm say khöôùt ñôøi toâi töø beù thô ñeán thì con gaùi. ÔÛ tuoåi muøa thu cuûa cuoäc ñôøi, men röôïu Hueá vöôøn xöa sao vaãn coøn vo ve ong böôùm, coøn ríu ran chim choùc caû hoàn toâi? Vöôøn ngoaïi laøng Nam Phoå, vöôøn noäi trong thaønh noäi vaãn theo suoát cuoäc ñôøi toâi, giuùp toâi ñöôïc beù laïi maø an laïc, maø queân ñi nhöõng lo toan, naëng nhoïc möu sinh, tranh ñaáu soáng coøn trong ñôøi. Khi ñaõ ñeán tuoåi baø


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ngoaïi, toâi caøng nhôù ngoaïi mình hôn. Ñaàu oùc toâi, taâm hoàn toâi chöøng nhö vaãn coøn caát daáu nhöõng thieân ñöôøng u buoàn maø hoan laïc cuûa nhöõng vöôøn xöa xa ngaùi ; nôi aùng maây maøu caùnh vaïc nöông phuû bôø vai toâi, nôi con chuoàn chuoàn ñaäu vaøo tia naéng Hueá, nôi toâi vòn vaøo giaäu moàng tôi vaø caâu ca dao, caâu hoø, lôøi ru cuûa maù, cuûa ngoaïi taäp ñi, taäp chaïy, taäp bieán maát khoûi vöôøn xöa da dieát Hueá maø söõng söõng moät ñôøi. Vöôøn Hueá xöa eâm dòu, toâi ñang ngoù thaáy toâi trong taám göông thôøi gian ngoài ngaém gioït söông coâi cuùt ban mai, nghe gioù mô hoà ruû reâ coâ beù laøm ngöôøi lôùn, nghe trong hoàn nhöõng aâm vang raïo röïc cuûa ngaøy thaùng phoâi pha, chôït thaáy baøn chaân mình ñang bieán loái nhoû trong vöôøn um tuøm coû daïi thaønh con ñöôøng xa xöù. Khi xa rôøi voøm trôøi tuoåi thô, lieäu toâi coøn coù theå tìm thaáy gioù

heo may Hueá giöõa Saøi Goøn, tìm thaáy tieáng chim hoïa mi hoùt xanh bieác moãi chieàu heø ngoaøi vöôøn xöa Nam Phoå ? Ngoaïi khoâng coøn, maù cuõng khoâng coøn, vöôøn xöa nhaø mình ñaõ thaønh vöôøn ngöôøi khaùc, Hueá baây chöø ñaâu phaûi Hueá ngaøy xöa; ngay con caù ngaïnh nguoàn cuõng khoâng coøn bieát caùch ñoåi buoàn laøm vui nhö tröôùc. Nhöng trong taâm hoàn toâi vöôøn Hueá xöa vaãn coøn nguyeân veïn : moät voøm trôøi gôïn soùng nöôùc Höông giang, moät hôi thôû phaû ra töø cöûa Thuaän, moät maøu xanh nhö theå nuùi Ngöï Bình keùo heát coû non leân trôøi maø aáp uû nieàm thöông nhôù, maø nghe caâu hoø beán Phu Vaên Laâu meâ maån tieáng chim chieàu tim tím, Hueá ôi.,. u

Toân Nöõ Giaùng Tieân Thaùng 7-2011

Chieàu Thu Toâi nhôù laém , chieàu thu naêm aáy Chieác xe ñoø mang naëng moäng mô OÂi Hueá ñoâ...ñeïp töïa baøi thô Soâng Höông xoûa toùc, caàu Tröôøng Tieàn naéng phôi Anh chaøng xöù Quaõng ngaån ngô Laïc vaøo beán moäng, khung trôøi Thaàn tieân Ngaøn hoa ñua nôû khaép mieàn Höông noàng phaán toûa trieàn mieân ngaân daøi Tuoåi hoa nieân tranh söùc ñua taøi Danh thôm phaän ñeïp laùng lai yù ñôøi Ñeàn coâng sanh döôõng, nôï nöôùc, ôn Trôøi Muøa maøng öôm haït cho ñôøi theâm hoa Roài bao muøa thu, laëng leõ troâi qua Ra ñi boû laïi bao chieàu nhôù thöông Giôø ñaây xa caùch Ñaïi döông Hoàn thu rôi leä, tuyeát söông giaêng ñaày B.S. Toâ Ñình Ñaøi

Trang 89


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

VAÂN THEÂ, LAØNG TOÂI vôùi CAÀU LONG THÖÔÏNG, LONG HAÏ Vaân Höông HOAØNG TROÏNG HAØN

"Vieát caùi gì cho Hueá ñi anh..." ñoù laø lôøì thuùc duïc cuaû nhaø toâi nhaéc nhôû...moãi khi coù Ngaøy Nhôù Hueá vaø coù Ñaëc San Nhôù Hueá. Thaät ra thì tính toâi khoâng muoán noùi ñeán caùi gì thuoäc veà toâi, duø ñoù laø Laøng toâi...Vì toâi coøn nhôù lôøi cuaû Krishnamurti"Soyez rien et la vie deviendrait extraordinairement simple et belle" (Haõy khoâng laø gì caû thì cuoäc ñôøi seõ trôû neân raát ñôn giaûn vaø toát ñeïp!). AÁy vaäy maø hoâm nay vì phaûi "vieát caùi gì cho Hueá ñi anh..." neân toâi laïi trôû veà vôùi toâi, Laøng toâi, Laøng Vaân Theâ raát Hueá cuûa toâi, maø chaéc ít ai bieát tôùi... Toâi bieát ñeán laøng noäi Vaân Theâ cuûa toâi laø nhôø Meï toâi. Ba toâi vì baän nhieàu coâng vieäc ôû Phuû Boä, neân moãi laàn coù vieäc chaïp gioã döùôi laøng maø meï toâi phaûi goùp phaàn lo lieäu, meï toâi thöôøng sai toâi ñi veà laøng Noäi. Ñoù laø thôøi gian vaøo tuoåi cuûa nhöõng naêm ñaàu trung hoïc, maø caùc anh lôùn cuûa toâi thì ñaõ ñi hoïc xa. Ñi laïi quaù nhieàu laàn neân toâi thuoäc loøng con ñöôøng töø Hueá veà laøng. Cöù moãi laàn Meï toâi sai baûo laø toâi cöù "nhaém maét moät maïch" töø Coät côø Hueá rôïp boùng hai haøng muø u, ra cöûa Thöïông Töù, qua caàu Tröôøng Tieàn, xuoáng Ñaäp Ñaù, qua chôï Vyõ Daï, vöôït caàu "OÂng Thöôïng", qua Theá Laïi, Ngoïc Anh ñeán chôï Döôõng Mong, vöôït caàu Giaï Leâ queïo traùi laø ñeán ñaàu laøng noäi Vaân Theâ cuûa toâi. Laøng toâi ñaâu coù xa Hueá laém, chæ khoaûng 10, 12 caây soá baèng töø Hueá veà bieån Thuaän An thoâi. Chöøng hai tieáng ñoàng hoà laø ñaõ tôùi laøng, röùa maø hoài nhoû chaân coøn ngaén, ñöôøng ñi sao thaáy xa chi laï! Giöõa ñöoøng phaûi gheù quaùn ôû chôï Döôõng Mong aên vaøi ñoøn baùnh teùt nhoû, noùng ngon laønh vaø moät ñoaïi nöôùc cheø töôi oùng aùnh saéc xanh vaø noùng thôm muøi laù môùi haùi...roài tieáp tuïc leân ñöôøng... Ñòa danh "Vaân Theâ" laø "thang maây" töø ñaâu maø coù? Maõi sau naøy ñöôïc ñoïc nhöõng

Trang 90

Ñaëc san giaù trò Tuyeån Taäp Nhôù Hueá mieàn Nam Cali, ôû soá 8 trong baì "Nöôùc loaïn canh taøn khoùc beå daâu" cuûa hoïc giaû Höông Giang Thaùi Vaên Kieåm, toâi môùi bieát Vaân Theâ cuõng laø laøng cuûa Cuï Ngoaïi hoïc giaû. Hoïc giaû cho bieât ñòa danh Vaân Theâ ñöôïc ruùt töø hai caâu thô xöa: Hoïc haûi voâ nhai, caàn thò ngaïn Thanh VAÂN höõu loä, chí vi THEÂ Vaø ñöôïc dòch laø: Bieån hoïc voâ bôø, laáy chuyeân caàn laøm beán Maây xanh coù loái, duøng chí caû laøm thang! Hoïc giaû cho bieát ñoù cuõng laø phöông chaâm hoïc vaán vaø laäp nghieäp cuûa hoïc giaû trong tröôøng ñôøi...Toâi thaät bieát ôn cuøng hoïc giaû vì ñaõ haõnh dieän hoïc ñöôïc theâm yù nghiaõ cuaû hai chöõ Vaân Theâ laøng noäi toâi. Cuõng trong baøi vieát naøy hoïc giaû Höông Giang Thaùi Vaên Kieåm coù ñeà caäp ñeán moät söï kieän lòch söû coù lieân heä ñeán laøng noäi cuûa toâi laø: "Maëc daàu baän nhieàu vieäc trieàu ñình, caùc ngaøy chaïp gioã, Cuï Toân Thaát Thuyeát vaãn veà Töø Ñöôøng ôû laøng Vaân Theâ phiaù ñoâng coá ñoâ Hueá". Toâi chôït nhôù ñeán lôøi caên daën cuûa Meï toâi moãi laàn sai baûo toâi veà laøng: "...nhôù vaøo ñaàu laøng moät khuùc laø coù caùi caàu nhoû goïi laø caàu Long Thöôïng ôû phöôøng Thöôïng, ñeán ranh giôùi phöôøng Trung ñaàu beán soâng vaoø xoùm Baùc Cöûu Mai con coù moät luøm caây cao ñoù laø Phuû OÂng Töôùng con nhôù khoâng ñöïôc nghòch ngôïm." "Cöûu Mai" laø OÂng Baùc hoï cuûa toâi, moät thôøi giaøu coù noãi tieáng ôû Hueá, vì coù tieäm thuoác laù caåm leä "Cöûu Mai" ñaàu phoá Gia Hoäi. Sau naøy toâi coøn bieát theâm ñöïôc caàu Long Haï laø chieác caàu beân kia ngaõ ba soâng noái lieàn laøng An Löu vaø laøng Myõ Lam ñeå ñi ñeán chôï Sam ôû gaàn cuoái laøng. Caàu Long Thöôïng, caàu Long Haï...Taïi sao vuøng laøng Vaân Theâ cuaû toâi laïi coù nhöõng chieác caàu ñöôïc ñaët teân nghe vua chuùa nhö vaäy? Theo lôøi thuaät laïi cuaû caùc vò tröôûng laõo thì nôi Phuû thôø OÂng Töôùng ngaøy nay, xöa


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá kia laø moät vuøng ñaát hoang cuaû moät ngoâi moä linh thieâng, döôøng nhö ñang keát phaùt vì moãi khi möa to gíoù lôùn hay muøa naéng chaùy noùng nöïc daân chuùng trong laøng hoaëc treû chaên traâu...vaøo aån nauù trong khu ñaát ñoù ñeàu ñöôïc moïi söï che chôû an laønh! Moät hoâm coù thaày ñòa lyù cuaû Trieàu ñình ñi qua vuøng naøy, nhaän thaáy ngoâi moä ñang keát phaùt lieàn veà taâu trình cuøng Trieàu ñình (Minh Maïng 1820-1840) laø laøng Vaân theâ coù huyeät moä phaùt Vöông...Thì ra ñoù laø ngoâi moä cuaû ngöôøi con thöù tö cuaû Chuùa Hieàn, ngaøi Quoác Oai Coâng Nguyeãn Phuùc Hieäp. Leänh Vua lieàn cho dôøi moä Ngaøi ra Hieàn Só, huyeän Höông Traø vaø keå töø ñoù caám daân laøng Vaân Theâ khoâng ñöôïc choân caát trong laøng nöõa. Do ñoù töø laâu laøng ñaõ mua ñaát caùt ôû laøng Dieân Ñaïi thuoäc huyeän Phuù Vang beân kia soâng ñeå laøm nghóa trang cho daân laøng. Töông truyeàn khi dôøi ngoâi moä keát phaùt, ngoaøi di coát ngöôøi ta coøn thaáy coù hai con caù maø ngöôøi ta cho raèng neáu coù ñuû thôøi gian ñeå hoaù roàng thì gioøng hoï nhaø Chuùa laò seõ ñöôïc laøm vua! Hai con caù sau ñoù ñöôïc phoùng sanh ôû hai ngaõ ba soâng. Moät ôû gaàn ñaàu laøng vaø moät ôû gaàn cuoái laøng. Hai chieác caàu gaàn hai ngaõ ba soâng aáy sau naøy ñöôïc daân trong laøng goïi laø caàu Long Thöôïng vaø caàu Long Haï. Phaûi chaêng töø ngöõ naøy xuaát phaùt töø truyeàn mieäng daân gian "caù gaùy hoùa roàng"?... Thaân nhaân ngaøi Quoác Oai Coâng Nguyeãn Phuùc Hieäp sau naøy ñaõ döïng laäp neân ngoâi Töø Ñöôøng ñeå phuïng thôø ngaøi taò vuøng ñaát noùi treân vaø huyeät moä ñöôïc bieán thaønh hoà sen tröôùc ngoâi nhaø thôø chính. Theo lôøi anh toâi, trong lòch söû caän ñaïi, laøng Vaân Theâ ñaõ phaùt xuaát hai vò Phuï chaùnh quyeàn theá nhaát nöôùc. Vò thöù nhaát laø oâng Toân Thaát Thuyeát, linh hoàn cuaû ñaûng Caàn Vöông chuû chieán choáng Phaùp. OÂng Toân Thaát Thuyeát vaø oâng Nguyeãn Vaên Töôøng laø hai nhaân vaät quan troïng ñöôïc noùí nhieàu trong thôøì kyø "Töù Nguyeät Tam Vöông" lieân heä ñeán vieäc cheát thaûm cuaû ba vua Duïc Ñöùc, Kieán Phuùc vaø Hieäp Hoøa (1883). Vò thöù hai laø oâng Toân Thaát Haân vôùi töôùc vò Phuï Chaùnh Thaân Thaàn quyeàn nhieáp chöùc vuï Qöoác Tröôûng trong thôøi gian vua

Baoû Ñaò du hoïc taïi Phaùp sau khi vua Khaûi Ñònh baêng haø. Laøng Vaân Theâ cuõng laø nôi trong thôøi gian toaøn quoác tieâu thoå khaùng chieán choáng Phaùp töø ñeâm 19 thaùng 12, 1946, moät soá caùc Hoaøng Gia Toân Thaát ñaõ veà ñaây laùnh naïn nhö Ñöùc Töø Cung Hoaøng Thaùi Haäu meï vua Baûo Ñaïi, baø Taân Vöông Phi thôøi vua Khaûi Ñònh, gia ñình Cuï Ñaïo Toân Thaát Hoái (Cuï Toân Thaát Hoái nguyeân sau naøy laø Ñaïi Söù taïi Laøo)...Vaø cuõng chính taïi laøng Vaân Theâ, theo lôøi keå laïi cuûa ba toâi, sau ngaøy Phaùp taùi chieám thaønh phoá Hueá, moät hoâm theo tin maät baùo naøo ñoù maø vieân Trung uùy Phaùp Olieù cuøng moät tieåu ñoäi ñaày ñuû suùng oáng tieán vaøo laøng toâi tìm kieám Ñöùc Töø Cung. Ñeå traùnh vieäc caøn queùt baén gieát daân laøng voâ toäi thöôøng xaûy ra cuûa lính Taây luùc baáy giôø, Ba toâi vaø moät soá boâ laõo trong laøng ñaõ khaên ñoùng aoù daøi ra tieáp xuùc vôùi vieân Trung uùy Olieù taïi ñình laøng vaø ñaõ höôùng daãn Trung uùy Olieù ñeán gaëp Ñöùc Töø Cung ñang taïm truù trong laøng. Sau ñoù Ñöùc Töø Cung ñaõ ñöôïc bình an ñ��a veà Cung An ñònh beân bôø soâng An Cöïu "naéng ñuïc möa trong"... Ngoâi töø ñöôøng ngaøi Quoác Oai Coâng coøn ñöôïc goïi laø Phuû OÂng Töôùng ôû laøng Vaân Theâ vì nôi ñaây coù thôø Thaàn vò oâng Toân Thaát Thuyeát. Nghe ñaâu vaøo naêm 1979-1980 chính quyeàn ñaõ ñaëc bieät cho pheùp linh coát oâng Toân Thaát Thuyeát ñöôïc ñöa veà caûi taùng trong khuoân vieân nhaø thôø, vaø nay Phuû Thôø naøy ñaõ trôû neân moät di tích lòch söû quoác gia ñöïôc baûo veä. Toâi chaéc raèng ñaây chæ laø moät bieät leä ñeå quoác gia ñöôïc höôûng caùc taøi trôï quoác teá veà vieäc baoû toàn caùc di tích lòch söû taïi Hueá ñoâ, chöù chaéc laø laøng Vaân Theâ toâi vaãn vaäy, daân laøng vaãn toân troïng taäp quaùn "pheùp vua ñaõ laø leä laøng" töï ngaøy xöa, vì bieát ñaâu long maïch seõ keát phaùt??... u

Vaân Höông HOAØNG TROÏNG HAØN Virginia, 11/11/2011

Trang 91


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Siaï, moät thuôû naøo Phöông-vuõ VOÕ TAM-ANH

Chaïy doïc theo Phaù Tam-Giang laø moât giaõi caùt traéng phau vaø mòn maøng moät caùch ñaëc bieät maø toâi chöa heà thaáy ôû ñaâu heát. Nhöõng doài caùt nhaáp nhoâ thoi thoûi, laáp laùnh döôùi aùnh naéng, veõ neân moät khung caûnh thieân nhieân tuyeät vôøi vaø mang moät caùi teân thaät laø moäc maïc hoàn nhieân: Ruù. Men theo bôø ruù laø nhöõng laøng maïc san saùt cuõng coù caùi teân thaät noâm na laø Sòa, maø ngöôøi daân ñòa phöông haàu nhö queân haún caùi teân vaên töø cuûa mình laø Toång Khuoâng-Phoø ñeå noùi leân tieáng Sòa vôùi taát caû söï rung caûm cuûa taâm hoàn. Ruù vôùi Sòa nhö xaùc vôùi hoàn. Ngöôøi daân Sòa gaén lieàn vôùi ruù qua nhöõng noåi thaêng traàm gaàn nhö suoát caû cuoäc ñôøi mình, ñeå roài cuoái cuøng ñöôïc aáp uû döôùi loøng ruù trong moät nghóa trang bao la, caûnh vaät thieân nhieân mang maùt raát neân thô, khoâng coøn caùi naëng neà u buoàn cuûa caùc nghóa trang khaùc. Khi ñeán moät tuoåi naøo ñoù, ngöôøi daân Sòa leân ruù tìm cho mình moät phaàn ñaát ñaéc yù goïi laø caùi "sinh phaàn" ñeå roài thöôøng ngaøy leân ñoù ngaém ñi ngaém laïi maø hình dung ñöôïc caùi theá giôùi cuûa mình moät khi naèm xuoáng, thích thuù töôûng chöøng laø böïc vöông toân ñeå nhìn thaáy laêng taåm mình khi coøn soáng. Beân rìa ruù laø nhöõng luøm caây khoâng raäm raïp laém, vöøa ñuû cho treû con leân vui ñuøa vôùi caùt, leo treøo haùi sim haùi böùa, vaø cuõng vöøa ñuû kín ñaùo ñeå laøm nôi heïn hoø thô moäng cuûa nhöõng caëp traùi gaùi Sòa, khoâng laõng maïn nhöng raát ña tình maø toâi ñöôïc nghe keå laïi qua nhöõng giai thoaïi haáp daån. Ñaàu laøng toâi giaùp ranh vôùi ruù coù moät caùi mieåu raát linh thieâng goïi laø Mieåu Thôø Voïng, ai ñi ngang cuõng phaûi cuùi ñaàu. Naêm chuù toâi thi "ñít-loâm", toâi thöôøng theo OÂng Noäi toâi

Trang 92

leân ñoù ñeå caàu ñaûo, khi chuù toâi ñaäu xong OÂng toâi cuõng leân cuùng taï ôn, laøm cho toâi phaân vaân khoâng bieát chuù toâi thi ñaäu nhôø hoïc gioûi hay nhôø thaàn linh. Naêm toâi thi ra tröôøng, Maï toâi cuõng coù leân cuùng, nhöng khoâng cho toâi hay vì sôï toâi queâ vôùi baïn beø. Toâi ñaõ lôùn leân nôi caùi xöù Sia hoàn nhieân ñoù ñeå cho nhöõng kyù öùc ñaäm ñaø in saâu vaøo trí oùc non nôùt cuûa toâi maø khoâng khoûi thích thuù moãi khi nhaéc laïi. Nhö haàu heát treû con xöù Sòa, toâi say meâ vaø thích thuù vôùi nhöõng troø chôi nhaø queâ maø khoâng thieáu phaàn haøo höùng. Caùi thuù thöù nhaát laø leân ruù baét deá veà ñöïng trong maáy hoäp dieâm ñeå ñem ñi ñaù.Toâi phaân bieät nhöõng con deá löõa, deá than vôùi nhöõng hung haêng cuûa noù, roài ngaét moät nhaùnh nôi caùi choåi ñoùt cuûa Meä toâi, xoaùy vaøo ñaàu laøm cho noù haêng tieát leân, döông hai caøng ra, phuøng hai caùnh, gaùy re re, theá laø thaáy chaéc aên trong traän ñaáu. Moät caùi soùt chæ Maï toâi vöùt ñi cuõng ñöôïc toâi quaán moät voøng cao-su vaøo giöõa ruoät ñeå bieán thaønh moät chieác xe taêng bieát leo treøo qua caùc chöôùng ngaïi vaät. Laâu laâu ñöôïc aên traùi xoaøi, laáy hoät ñem phôi khoâ, caét moät nöûa boû ruoät ñi ñeå laøm caùi coái xay, laáy chieác ñuûa caém vaøo hoät khaùc, coät vaøo sôïi giaây quaán laïi xuyeân qua caùi loã giöõa coái ñeå keùo ñi keùo laïi, xay maõi maø khoâng heà sôï bò heát pin. Nghó laïi maø toäi nghieäp cho treû con ngaøy nay, tuy vôùi nhöõng ñoà chôi hieän ñaïi vaø caàu kyø maø thieáu maát ñi caùi phaàn soáng ñoäng vaø saùng taïo cuûa toâi ngaøy ñoù. Lôùn leân hình nhö treû con khoâng heà bieát ñeán caùi khuûng hoaûng cuûa tuoåi daäy thì. ÔÛ caùi xöù Sòa thoâ sô cuûa toâi luùc ñoù laøm gì coù chuyeän bò aûnh höôûng saùch baùo phim aûnh laøm hö con nít nhö ngaøy nay. Vaõ laïi, OÂng Noäi toâi raát nghieâm khaéc, muoán ñuùc toâi trong caùi loø Khoång Maïnh cuûa nhöõng theá heä


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá tröôùc, ñoâi khi toâi caûm thaáy coù veû laïc haäu,nhöng buø laïi ñöôïc khen laø ... ngoan. Khi aên côm toâi ñöôïc ngoài beân OÂng neân aên uoáng khoan thai, trong khi maáy ñöùa chaùu khaùc ngoài xa hôn neân phaûi voùi, phaûi choàm, bò OÂng baét : « Chaäm xem, con nít thì tröôùc maët doïn moùn gì aên moùn ñoù, voùi choàm trong baøn aên laø voâ pheùp", vaø ñem toâi ra ñeå laøm göông. Toâi hoå theïn nhöng cöôøi thaàm trong buïng vì toâi caàn gì phaûi voùi phaûi choàm, moùn gì ngon ñaõ doïn tröôùc maët OÂng töùc laø tröôùc maët toâi roài maø, vì vaäy toâi bò tuïi noù ghen. Môùi lôùn leân toâi gaàn nhö khoâng baän taâm laém veà vaán ñeà nam nöõ. Cho tôùi moät ngaøy noï, OÂng toâi sai toâi tôùi nhaø Baùc Lyù Tröôûng ñeå xin tôø giaáy khai sanh vì toâi phaûi naïp ñôn vaøo trung hoïc, toâi heát laø con nít roài. Khi gaëp coâ beù con Baùc Lyù, cuõng côû tuoåi toâi, toâi ngaïc nhieân thaáy coâ beù coù veû hôi khaùc khaùc vôùi ngaøy thöôøng, trong ngöïc hình nhö coù caùi gì luù luù. Taùnh xaáu cuûa toâi khieán toâi nghó ngay laø coâ beù naøy giaáu traùi cam traùi quít gì trong aùo chaêng, nhö toâi thöôøng laøm moãi khi beû troäm cam quít sau vöôøn ñeå aên vuïng maø sôï OÂng toâi raày. Toâi ñònh maùch vôùi Baùc Lyù nhöng taùnh nhuùt nhaùt môû mieäng khoâng ra. May quaù, suyùt nöõa coâ beù bò haøm oan vì caùi luù luù trong aùo khoâng phaûi laø traùi cam traùi quít nhö toâi töôûng. Sau naøy nghó laïi toâi thaáy mình queâ laøm sao, giaû thöû coù ai bieát ñöôïc chaéc laø toâi phaûi ñoän thoå maát. Khoâng hieåu caùi tö töôûng töï kieâu ñaõ ñeán vôùi toâi töø luùc naøo maø toâi haønh dieän veà caùi chôï Sòa cuûa toâi laém. Toâi cho laø lôùn nhaát huyeän vì coù leõ toâi ít ñi ñaây ñi ñoù ñeå so saùnh, nhöng hình nhö toâi cuõng nghe phong phanh ngöôøi lôùn noùi nhö vaäy, thoâi thì cöù cho nhö vaäy ñi, "Nhöùt Hueá Nhì Sòa"cuõng chaúng sao, ñeå cho caùi loå muûi toâi hænh theâm moät chuùt. Hai beân chôï nhaø naøo cuõng coù caùi saïp ñeå buoân baùn.Toâi thích nhaát laø nhöõng saïp baùn vaûi vôùi nhöõng o con gaùi queâ queâ nhöng maën maø, luùc naøo cuõng laøm daùng ra veû mình laø "dinh", ñeán ñoä khi ñoïc nhöõng tieåu thuyeát trong Töï Töïc Vaên Ñoaøn toâi laïi daùm ví chôï Sòa vôùi phoá Haøng Ñaøo cuûa Haø Noäi !

Moät naêm noï, toâi coù ngöôøi anh hoï sinh vieân ôû Phaùp veà nghæ heø. OÂng Noäi toâi laøm mai cho moät o con gaùi coù tieáng laø ñeïp laïi con nhaø giaøu ôû chôï Sòa. Anh naøy thích chí quaù, baét toâi laøm chim xanh. Anh aên dieän thaät baûnh, chaûi caùi ñaàu laùng boùng theo kieåu "Bob Taylor" maø con trai Sòa vì ganh ngheùt cöù cheá nhaïo laø con ruoài naøo voâ phuùc ñaäu leân seõ bò tröôït teù cheát, rôi loäp ñoäp nhö nhöõng chaøng trai Sòa naøo leùn pheùn taùn tænh o con gaùi noï. Khoå noåi laø ôû Sòa laøm gì kieám cho ra hoäp brillantine, anh baét toâi ra vöôøn beû troäm traùi böôûi, laáy hoät ngaâm vaøo nöôùc aám, moät laùt seõ thaønh thöù keo seàn seät coù theá thay brillantine ñöôïc. Nhöõng hoät böôûi cuûa toâi ñaõ xe ñöôïc moái duyeân trai taøi gaùi saéc. Moät ñieàu khoù hieåu laøm toâi khoâng laáy gì haûnh dieän laém veà chôï Sòa deå thöông ñoù laø qua hai daõy phoá laàu khoâng coù nhaø naøo coù ñöôïc caùi nhaø veä sinh heát. Cöù moãi buoåi saùng, gaàn nhö caø chôï keùo nhau leân ruù, caùch ñoù khoaûn moät caây soá, vôùi nhuõng luøm caây raäm raïp bao quanh nhöõng ñuïn caøt traéng tinh, ñeå roài trong caùi khung caûnh thanh thieân baïch nhaät ñaày thi vò ñoù, thieân haï ñi tìm caùi thuù coù töï ngaøn xöa: "Thöù nhaát Quaän coâng, thöù nhì..." Cuoäc soáng tôùi ñoù troâi qua moät caùch eâm ñeàm hieàn hoøa cho tôùi ngaøy caäu con trai con moät thöông gia giaøu coù ñi ...cöôùi vôï. Hai söï kieän khoâng aên nhaäu gì vôùi nhau maø laïi coù moät lieân heä laï luøng. Coâ daâu laø moät hoa khoâi ñaát Thaàn-kinh, trong moät gia ñình maø caùc chaøng trai Hueá khoâng ngôùt ngöôõng moä qua maáy vaàn thô: Beán Ngöï baâng khuaâng tình Nhôn Phuù, An Cöïu mô maøng boùng Thaûo Vaân... Veà laøm daâu moät phuù gia ôû Sòa laø moät ñeà taøi ñeå thieân haï toø moø theâu deät baøn ra taùn vaøo.Con trai Sòa cuõng haøo hoa ñoù chöù. Nhöng söï toø moø khoâng phaûi ngang ñoù khoâng thoâi. Cöù moãi buoåi saùng, khi ngöôøi ñeïp ra khoûi nhaø ñeå .....leân ruù, thì y nhö raèng moät ñaùm laâu la choi choi khoâng heïn maø gaëp, cöù len leùn keùo theo ñeå toø moø khaùm

Trang 93


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá phaù cho ñöôïc caùi.... traéng treûo cuûa con gaùi Hueá. Theá roài traêm theâu ngaøn deät, ñöùa naøo cuõng cho raèng mình may maén hôn ñöùa khaùc. Caâu chuyeän khoâng phaûi laø voâ thöôûng voâ phaït. Ít laâu sau, cöù saùng saùng saùng laø ñaùm choi choi chôø maõi vaø ngôõ ngaøng vì vaéng boùng ngöôøi ñeïp. Naøng ñaõ töø giaõ Sòa ra ñi maø coù ngöôøi cho raèng vì khoù chòu bôûi söï chieáu coá quaù chuyeân caàn cuûa ñaùm choi choi kia. Naøng ra ñi ñaõ ñeå laïi moät khoaûn troáng trong caâu chuyeän ngoài leâ ñoâi maùch haèng ngaøy vaø nhöõng kyû nieäm "traéng treûo" moät thôøi ôû chôï Sòa cuõng môø daàn theo thôøi gian. Sòa caùch Hueá khoaûn möôøi caây soá maø toâi thaáy xa laøm sao. Ñi boä thì cuõng phaûi maát gaàn nöûa ngaøy vì phaûi baêng qua ñoàng ruoäng, caàu tre hoaëc loäi ngang nhöõng con laïch nhoû. Ñi baèng ñoø thì thuù vò hôn. Töø Hueá veà, toâi thöôøng xuoáng beán ñoø Kim-Luoâng döôùi chaân caàu Ñoâng-Ba vaøo khoaûn chaïng vaïng toái. Trong khoan ñoø moïi ngöôøi naèm ngoài ngoån ngang, trai gaùi laãn loän, coù khi phaûi gaùt chaân len nhau. Nhöõng ngöôøi lôùn tuoåi thöôøng naèm nghæ nhaém maét laïi laøm nhö khoâng nghe thaáy nhöõng caëp trai gaùi taùn tænh nhau. Ñoø cheøo qua Bao Vinh, ñeán Ngaõ Ba Sình roài reõ vaøo moät con laïch nhoû, baêng qua ñoàng ruoäng ñeå veà tôùi beán chôï vaøo khoaûn nöûa khuya. Vaøo nhöõng ñeâm saùng traêng thì thô moäng laém. Nhöõng coâ laùi ñoø khoûe maïnh vöøa cheøo vöøa hoø nhöõng caâu tình töù, nhòp nhaøng theo tieáng maùi cheøo, ñeå ñoái ñaùp laïi nhöõng gioïng nam xa xa ñöa laïi töø nhöõng con ñoø khaùc, rung rinh döôùi aùnh traêng bao la. Gaëp nhau giöõa Ngaõ Ba Sình, Anh xuoâi, em ngöôïc ñem tình nhôù thöông. Roài töø xa voïng laïi lôøi nguyeän öôùc : Bao giôø cho soùng boû gaønh, Cuø lao boû bieån anh môùi ñaønh boû em. Moät ñoâi khi ñoø vaøo con laïch nhoû nöôùc caïn, moïi ngöôøi phaûi nhaûy xuoáng nöôùc ñeå ñaåy, caùc coâ gaùi cuõng öùng khaåu vöøa ñaåy vöøa hoø, tinh quaùi noùi moùc maáy chaøng trai laúng lô :

Trang 94

Soâng caïn maø tình khoâng caïn, Vaøng moøn maø nghóa khoâng moøn, Baây chöø nöôùc laïi xa non, Ñeâm naêm canh tô töôûng heùo hon ruoät taèm. Nhöõng caëp nhaân tình treân ñoø thaû hoàn theo moäng, chuïm ñaàu vaøo nhau, chuû quan cho raèng nhöõng lôøi tình töù kia chæ ñeå daønh rieâng cho hoï maø thoâi. Sòa vôùi Hueá coøn lieân laïc baèng moät phöông tieän hieän ñaïi hôn laø oâ-toâ. Noùi laø hieän ñaïi cho oai chöù thaät ra vaøo thôøi ñoù oâtoâ chaïy baèng ....than, caùi loø than naëng neà gaén ñaèng sau xe. Moãi buoåi saùng phaûi quaït loø caû tieáng ñoâng hoà ñeå coù ñuû hôi noùng cho maùy chaïy,ñoàng thôøi cuõng ñeå doát noùng luoân caû ñaùm haønh khaùch ngoài haøng gheá ñaèng sau. Moãi buoåi chieàu khi xe veà, baùc taøi thöôøng boùp vaøo caùi keøn cao su cuûa thôøi coøn xe ngöïa, keâu toe toe maáy tieáng, theá laø caû luõ con nít chaïy toùe ra baùm vaøo thaønh xe baát cöù ôû ñaâu ñeå ñöôïc haû heâ ñi moät ñoaïn. Sòa vui nhoän nhaát laø vaøo dòp Teát hoaëc leã laïc trong gia ñình, con chaùu noäi ngoaïi xa gaàn ôû ñaâu ñeàu keùo veà. Sòa coù moät söùc haáp daãn laï thöôøng. Nhöõng ngaøy gaàn Teát toâi thöôøng loø roø theo chò beáp khi laøm baùnh ñeå ñöôïc ñöôïc xía cho maáy caùi reõo. Hoâm ba möôi Teát, toâi soát ruoät ñöùng chôø beân maáy cuï laøm heo ñeå xin cho ñöôïc caùi bong boùng, ñem ra gieáng maøi röûa roài thích thuù thoåi leân, tuy khoâng maøu meø nhö nhöõng bong boùng xanh ñoû cho treû em ngaøy nay cuûa maáy nhaø haøng Mc Donald, nhöng toâi thaáy quyù baùu vaø naâng niu moät caùch laï thöôøng. Ngaøy Teát ôû Sòa thöôøng trôøi laïnh vaø hay möa phuøn ñeå cho maáy baø chò ôû Hueá veà coù dòp chöng dieän, thaéng leân nhöõng chieác aùo "paït-ñôøxuy" sao maø sang gheâ, sao maø Hueá gheâ. Sau khi leã meã cuùng vaø möøng tuoåi oâng baø xong ñeå ñöôïc lì xì moät soá tieàn xu xaâu vaøo caùi giaûi ruùt quaàn, chuùng toâi ruû nhau ñi chôï phieân. Chôï phieân nhoùm ôû treân ruù, moät caùi ruù ña naêng ña hieäu, vöøa laø nôi nhoùm chôï, vöøa laø caùi nghóa ñòa bao la ñeå chuùng toâi ñi thaêm


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá moä ngaøy Teát, vöøa laø nôi heïn hoø thô moäng maø cuõng vöøa laø nôi baø con chôï Sòa ñeán ñeå tìm caùi thuù sau caùi thuù laøm quaän coâng. Chôï phieân nhaø queâ thì chaúng coù gì ñaëc bieät nhöng sao ai cuõng naùo nöùc. Cuõng vaøi ba baøn baøi vuï ñeå ruùt heát cuûa toâi maáy ñoàng xu môùi ñöôïc lì xì ban saùng, cuõng vaøi quaày haøng baùn ñoà chôi baát di baát dòch nhö caùi luøng tung, con laät ñaät, con gaø baèng ñaát thoåi vaøo ñít keâu caùi te...nhöng cuõng laø dòp deå maáy o con gaùi Sòa khoe söï ñua ñoøi vaø ñeå cho toâi ñöôïc veânh vaùo ñi beân caïnh maáy baø con treân Hueá veà. Vaøo caùi tuoåi maø toâi baét ñaàu thaáy heát treû con thì Sòa cuõng baét ñaàu thay ñoåi boä maët, vaø baét ñaàu bieát neám muøi chieán tranh cöù trieàn mieân keùo daøi. Nhöõng ngaøy taûn cö Sòa trôû neân ñoâng ñuùc laï thöôøng, coù leõ laø nôi ñuû xa Hueá ñeå traùnh ñöôc bom ñaïn, vöøa laø nôi khoâng queâ laém ñeå baø con tìm ñöôïc moät chuùt deå chòu trong nhöõng ngaøy chaïy giaëc. Trong nhaø toâi laïi ñoâng nhö Teát nhöng leõ taát nhieân khoâng vui baèng. Moät ngöôøi anh baø con baèng tuoåi toâi, ñi taûn cö maø coøn ñem theo moät caây ñaøn vó caàm, suoát ngaøy cöù keùo oï eï choùi caû tai laøm toâi hôi khoù chòu. Sau naøy gaêp laïi, toâi choïc anh noùi cho nghe laïi nhöõng khuùc nhaïc ngaøy xöa ñi. Anh cöôøi, ñöa cho toâi maáy baûn nhaïc vaø vieát theâm:" Chaát Hueá coù nhieàu trong naày nhaát laø hình aûnh nhöõng chuyeán veà queâ ngoaïi ôû Sòa". Trong khuùc " Les Jardins d'Autre Monde " anh noùi :"Toâi muoán laøm soáng laïi aùnh saùng vaø maøu saéc cuûa Hueá trong aâm-nhaïc coå truyeàn", moät thöù aâm nhaïc maø ngaøy xöa Cuï Phaïm Quyønh ñaõ nhaän xeùt trong Nam Phong Taïp Chí: "Khi thì ngoït ngaøo nhö höông vò moät ñoùa hoa, khi nghe ray röùt nhö tieáng khoùc nöùt nôû, khi u buoàn nhö aùnh maét phuï nöõ trong ñeâm heø, khi vui nhö tieáng chim hoùt muøa xuaân, taát caû xaâm nhaäp vaøo caû theå xaùc laãn taâm hoàn, hoøa trong maùu ñeå cho ta moät thöù caûm khoaùi ñeâ meâ." Ngaøy nay nhaø pheâ bình nhaïc Laurence Bancaud vieát veà Toân Thaát Tieát ñaõ ca tuïng anh nhö laø :"moät thieân taøi AÙ Chaâu laøm raïng rôõ neàn aâm nhaïc theá giôùi", vaø giôùi thieäu luoân

moät loâ caùc giaûi thöôûng quoác teá maø anh ñaû ñaït ñöôïc laøm toâi choùa maét, naøo laø Prix de la Sacem, Prix Lili Boulanger, giaûi thöôûng cao quyù cuûa UNESCO daønh cho Dieãn Ñaøn Quoác Teá Nhöõng Nhaø Soaïn Nhaïc, vaân vaân vaø vaân vaân. Toâi khoaùi quaù, voäi vaøng pha moät ly caø pheâ thaät ñaäm, ngoài döïa ngöõa trong chieác gheá baønh roài môû maùy ra nghe baûn " Les Sourires du Bouddha" vöøa môùi ñöôïc giaûi thöôûng Prix Francis et Salabert, lim dim ñoâi maét ñeå coá thöôûng thöùc troïn veïn caùi tinh hoa ñoù vaø ñeå höôûng chuùt thôm laây, thì y nhö laø....vòt nghe saám.Trong soá baø con taûn cö ôû Hueá veà coù moät chuù reå trong gia ñình. Anh naøy laø moät baùc só maø caû nhaø khoâng ai nhôø caäy gì ñöôïc vì cöù troán chui troán nhuûi, bôûi leõ anh laø ngöôøi saùng laäp ra moät ñaûng chính trò maø coäng saûn coi nhö laø keû thuø soá moät. Toâi vaø thaèng em hoï ôû Hueá veà taûn cö ñöôïc laõnh nhieäm vuï ñöa anh ñi troán. Nhieàu khi chuùng toâi ñi xuyeân qua ruù suoát caû ngaøy ñeå ñeán moät xoùm laøng xa xuoâi heõo laùnh maø OÂng Noäi toâi quen bieát tin caäy ñeå gôûi gaém. Treân ñöôøng ñi anh hay keå cho hai ñöùa toâi nghe nhöõng maãu chuyeän vui vui thích thuù. Khi nghe choù suûa maáy anh em phaûi deø daët, traùnh loä lieãu, ñi neùp theo caùc luøm caây. Toâi cao höùng ba hoa khoâng bieát hoïc loùm ñöôïc ôû ñaâu : "Choù thuoäc maïng Thoå, loå tai noù dính vôùi ñaát, duø cho mình ñi nheï treân ñaát noù cuõng bieát ñöôïc maø suûa". Anh vaën laïi :" Neáu choù naèm treân taám vaùn thì coøn thuoäc maïng thoå maø suûa ñöôïc khoâng?" Toâi hôi bí, nhöng may quaù, luùc ñoù cuõng vöøa tôùi nôi. Yeân thaân ñöôïc vaøi hoâm, coâng an theo doõi saùt nuùt laïi phaûi dôøi ñi nôi khaùc, cöù theá maø phaûi soáng caùi kieáp du muïc ñoù ngaøy naøy qua ngaøy khaùc. Cuoái cuøng anh phaûi giaû daïng laøm ngöôøi ñaùnh caù, ñen ñuùi gaày goø khoâng ai nhaän ra ñöôc, soáng treân moät chieác ghe caâu con con, troâi daït treân Phaù Tam-Giang vaø thoaùt ñöôïc cho tôùi ngaøy hoài cö. Veà Hueá ñöôïc it laâu töôûng ñaõ yeân thaân, nhöng cuõng khoâng thoaùt khoûi löôûi haùi töû thaàn cuûa coäng saûn daønh saün cho ngöôøi quoác gia. Vaøo moät buoåi toái, coù keû giaû daïng beänh nhaân ñeán xin caáp cöùu ñaõ vaøo nhaø ñang luùc aên côm toái ñeå baén anh ngaû guïc ngay treân baøn aên tröôùc maët vôï vaø naêm ñöùa con.

Trang 95


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Vaøo khoaûng cuoái naêm 1946, quaân Phaùp ñaùnh chieám thaønh phoá Hueá. Trung ñoaøn Veä-Quoác-Quaân baûo veä thaønh phoá phaûi thaùo chaïy, ruùt veà vuøng Sòa roài laøn laàn ruùt maõi ra tôùi Lieân khu IV vuøng Ngheä Tænh. Ngaøy Hueá bò vôõ maët traän, toâi theo anh toâi ra chôï ñeå nghe ngoùng tình hình. Tuy phaûi chaïy baùn soáng baùn cheát maø caùc anh boä ñoäi cöù ba hoa keå laïi nhö laø moät chieán thaéng oai huøng, naøo laø quaân Phaùp cheát nhö raï, naøo laø ta luøa chuùng vaøo nhöõng haàm truù bom ôû saân tröôøng Khaûi Ñònh roài xoâng khoùi vaøo chuùng ngoät ra khoâng ñöôïc cheát nhö chuoät, naøo laø ta raûi traùi muø u töø cöûa Thuaän An leân, chuùng mang giaày boát nhö khoâng coù ñaàu goái, teù ngoån ngang chòu traän v...v...,toâi haù hoác moàm, baùn tín baùn nghi. Quaân Phaùp laøm baù chuû thaønh phoá Hueá nhöng vaãn bò du kích quaáy phaù. Moät ngöôøi anh hoï, anh ruoät cuûa Toân thaát Tieát, vöøa ñaäu tuù taøi xong, chuaån bi ñi du hoïc ôû Phaùp nhöng vì chieán tranh neân coøn keït laïi, cuõng ñaõ gia nhaäp vaøo moät ñoäi du kích. Trong moät ñeâm taán coâng vaøo quaân Phaùp ñoùng ôû khaùch saïn Morin, anh ta ñaõ phaûi hy sinh, gaây xuùc ñoäng maïnh cho gia ñình luùc ñoù ñang boái roái vì taûn cö. Gia ñình caøng ñau ñôùn vaø ngao ngaùn hôn khi maáy giôùi chöùc Vieät Minh ñeán vinh danh anh laø Lieät Só. Quaân Phaùp thöôøng môû nhöõng cuoäc haønh quaân caøn queùt ñeå nôùi roäng vuøng kieåm soaùt, trong ñoù coù Sòa. Töø ñoù hai tieáng "Taây veà" ñaõ gieo trong toâi nhieàu noåi kinh hoaøng, ñeán töø caû hai phía, ngöôøi thaùo chaïy cuõng nhö keû röôït theo. Khi Vieät Minh ruùt lui thöôøng keùo theo nhöõng boä phaän phuï thuoäc, trong ñoù coù ñaùm coâng an vôùi moät soá tuø nhaân, ñöôïc goïi laø Vieät gian, laø nhöõng ngöôøi khoâng hôïp taùc, hoaëc thuoäc caùc ñaûng phaùi ñoái laäp. Moät buoåi toái noï, toâi vôùi ngöôøi em hoï ñeán nguû laïi nhaø chuù toâi ñeå hoïc theâm. Nhaø chuù toâi ôû gaàn tröôøng hoïc laø nôi boä chæ huy ñoùng quaân.Tôø môø saùng hoâm sau, boång nhieân coù tieáng la om soøm ngoaøi ñöôøng, hoûi ra thì ñöôïc bieát

Trang 96

coù ngöôøi tuø chaïy troán nhöng ñaõ baét laïi ñöôïc. Toø moø chuùng toâi chaïy ra xem thì thaáy moät ngöôøi bò troùi keùo leát ñi, vöøa laïy luïc vöøa khoùc than thaûm thieát. Ngöôøi chæ huy maët laïnh nhö tieàn, ra leänh phaûi xöû ngay vaø phaân coâng cho boä haï, ngöôøi thì leân ruù ñaøo loã ñeå choân, ngöôøi thì ñi kieám giaây vaø coïc ñeå khieân v...v...moïi ngöôøi laêng xaêng moät caùch raát thaûn nhieân. Toâi coù caûm töôûng laø anh töû toäi cuõng ñang tham gia vaøo cuoäc phaân coâng ñoù vaø ñang hình dung ñöôïc nhöõng gì saép xaûy ra. Sau khi töû toäi ñöôïc coät vaøo caùi coïc beân uï ñaát ôû giöõa ñöôøng duøng ñeå caûn Phaùp tieán quaân, ngöôøi chæ huy ruùt trong tuùi ra moät tôø giaáy ñoïc laûm nhaûm vaøi lôøi goïi laø baûn tuyeân aùn töû hình, xong ruùt ra khaåu suùng luïc kieåu coå-loå-só töï ñôøi naøo, nhaém vaøo daàu töû toäi. Anh naøy khoâng ngôùt van xin, nheo maét laïi nhö ñeå coá neù traùnh vieân ñaïn. Moät baàu khoâng khí im laëng naëng neà chôø ñôïi. Coø suùng keâu ñaùnh taùch moät caùi nhöng suùng laïi khoâng noå. Ngöôøi chæ huy moùc trong tuùi moät naém ñaïn khaùc, löïa moät vieân nheùt vaøo traùi kheá nhaém baén moät laàn nöõa,nhöng laïi cuõng khoâng noå.Trong giaây phuùt trì hoaûn ñöùng tim ñoù, trong ñaàu ngöôøi töû toäi laïi loùe ra moät chuùt hy voïng, anh caøng keâu oan, van xin naøi nó thaûm thieát hôn. Ngöôøi chæ huy vöøa böïc mình vöøa maát maët vôùi ñaùm khaùn giaû baát ñaéc dó nhö chuùng toâi, beøn gaét : "Suùng vôùi sieát, ñoàng chí naøo coù vieân ñaïn môùi hôn khoâng?" Sau khi tìm ñöôïc vieân ñaïn khoâng ræ, suùng noå vaøo ñaàu vaø naïn nhaân guïc xuoáng. Moïi ngöôøi voã tay, khoâng phaûi ñeå hoan hoâ maø ñeå thôû phaøo chaám döùt moät maøn giaät gaân soáng ñoäng. Toâi cuõng voã tay theo vì thaáy raèng ít ra hoï cuõng coøn vieân ñaïn noå ñöôïc. Luùc ñoù toâi böôùc vaøo tuoåi möôøi ba ñeå chöùng kieán moät vuï xöû baén ly kyø nhö ñöôïc xem phim cao-boài. Thöôøng moãi khi Taây veà thì moïi ngöôøi chaïy leân ruù troán. Caùi nghóa ñòa bao la aáp uû trong loøng ñaát töø bao theá heä oâng baø cuûa haàu heát daân Sòa, nay laïi laø nôi con chaùu ñöôïc baûo veä an toaøn,vì quaân Phaùp daïi gì maø phieâu löu leân ñoù.Toâi leân troán ôû ruù nhö laø moät phaûn öùng töï nhieân. Boä chæ huy Vieät


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Minh cuõng leân ñoù troán, hoï coøn caån thaän caûi trang trong nhöõng boä ñoà tang cho theâm phaàn thaûm thieát, vaø leõ taát nhieân khoâng boû queân maáy cuïc nôï tuø nhaân. Moät hoâm, khi tình hình quaù caên thaúng, tieáng suùng töø ngoaøi chôï moãi luùc moät gaàn, boä chæ huy quyeát ñònh ñem xöû boïn tuø cho raûnh nôï ñeå coøn chaïy cho deã. Ñeå khoâng gaây tieáng ñoäng, laàn naøy hoï thanh toaùn baèng maõ taáu, khoâng phaûi vì sôï toán ñaïn maø sôï loä nôi ñang troán. Toâi ñöùng nhìn töø xa khoâng daùm laïi gaàn, vì hình aûnh vuï xöû baén gheâ rôïn hoâm noï coøn lôûn vôûn trong ñaàu. Nhöõng vuõng maùu ñoå nhuoäm hoen oá caû moät vuøng treân caùt traéng tinh hieàn hoøa cuûa ruù. Taây ñi ñöôïc moät luùc chuùng toâi ra chôï thì thaáy nhöõng caùi ñaàu laâu treo luûng laúng noùi laø cuûa Vieät gian. Luùc ñoù toâi böôùc vaøo tuoåi möôøi ba ñeå xem nhöõng vuï chaët ñaàu maø töôûng raèng mình ñang ñoïc truyeän kieám hieäp Taøu ôû moät thôøi xa xöa. Khi quaân Phaùp veà ñoùng ñoàn ôû Sòa thì khoâng phaûi chaïy troán töøng luùc maø phaûi taûn cö luoân. Maáy ngöôøi lôùn trong gia ñình keå caû OÂng Meä toâi cuõng phaûi laùnh ra moät thoân heûo laùnh gaàn Phaù Tam Giang ñeå ñöôïc an toaøn hôn. Nhöng trong nhaø coøn maáy bao gaïo, neáu ñi heát lôû troäm voâ laáy thì coøn gì maø aên. Caû nhaø quyeát ñònh ñeå toâi vaø thaèng em hoï ôû Hueá taûn cö veà ôû laïi giöõ nhaø, hai ñöùa goàng mình baûo nhau khoâng raêng moâ maø trong buïng thì baán xuùc xích. Moät hoâm Taây veà baén döõ quaù, laïi nghe ñoàn Taây noù baén ñaïn "ñuøm ñum" keâu caét buïp hai tieáng, laïi gaàn mình môùi noå, tuïi toâi khôùp quaù, sôï xanh maët, neân sau moät hoài löôõng löï beøn quyeát ñònh phaûi chaïy khoûi nhaø. Khi ra khoûi laøng tôùi ngoaøi ruoäng troáng, laïi thaáy chieác maùy bay löôïn treân ñaàu, chuùng toâi nhaøo xuoáng naèm beïp döôùi ruoäng, chæ chöøa loã muûi ñeå thôû, öôùt nhö chuoät loät. Sau naøy nghæ laïi thaáy mình ngu quaù, ñoù laø chieác maùy bay baø giaø kieåu Morane ñi thaùm thính coù baén bieác gì döôïc ñaâu maø sôï, nhöng khi bieát ñöôïc thì ñaõ.... tröôûng thaønh roài. Sau moät hoài laàn moø chuùng

toâi cuõng tôùi ñöôïc nôi gia ñình ñang taûn cö, möøng quaù coi nhö cheát ñi soáng laïi. Chöa kòp laáy laïi hôi thôû, thì ôû ñaâu chuù toâi luø luø böôùc ra, giaùng cho moãi ñöùa moät baït tai, noùi raèng : " Tuïi baây con nít khoâng raêng moâ, veà laïi maø giöõ nhaø, hoï laáy heát gaïo thì coù maø ñoùi". Hai ñöùa caén raêng trôû laïi maø khoâng hieåu taïi sao töï nhieân vöõng taâm hôn vì thaáy chuù toâi noùi coù lyù. Quaû nhieân laàn naøy khoâng raêng moâ thieät. Maáy hoâm sau, muoán toâi yeân taâm hôn, moät ngöôøi lôùn tình nguyeän ôû laïi vôùi toâi thay cho thaèng em hoï nhaùt gan kia. Baø naøy ñaõ theo haàu Meä toâi töø khi Meä toâi môùi veà laøm daâu ôû Sòa, trong nhaø ai cuõng goïi baèng Chò keå caû toâi, maëc daàu lôùn tuoåi hôn Ba toâi, neân Ba toâi gheïo laø Chò Tam Ñaïi.Toâi hôi yeân taâm nhöng cuõng coøn aùy naùy trong loøng. Moät oâng chuù cuûa toâi theo Vieät Minh, giao cho toâi moät thuøng löïu ñaïn baûo phaûi ñem giaáu moãi khi Taây veà. Khoâng bieát boû ñaâu, toâi giaáu ngay trong caùi hoøm ñoùng saün ñeå trong nhaø cuûa OÂng Meä toâi, xong ñaäy caùi naép naëng chình chòch leân, cho laø yeân trí laém. Khi quaân Phaùp laøm raùp ñi vaøo nhaø, toâi thöôøng laøm boä ñem saùch ra hoïc. Tuy toâi môùi xong tieåu hoïc nhöng cuõng laùp nhaùp ñöôïc vaøi ba tieáng Phaùp, vì toâi ñaäu "ri-me " theo chöông trình Phaùp, khoå noåi laø maáy oâng lính Taây laïi khoâng ñoïc ñöôïc tieáng Taây neân caùi troø cuûa toâi hoùa ra voâ boå. Hoï hung haêng luïc soaïn, baï chi baén ñoù, con gaø chaïy ngoaøi saân hoï ngaém ngang ñaàu toâi ñeå baén vaø baén vôõ tung luoân hai traùi caàu baèng chai treân hai coät truï ngoaøi ngoõ. May cho toâi laø hoï khoâng dôõ caùi naép hoøm cuûa OÂng Meä toâi ra laøm toâi cöù nôm nôùp lo sôï. Ñi haønh quaân hoï chæ maëc veõn veïn coù chieác aùo thun phuû tôùi goái. Chò Tam Ñaïi sôï quaù, laøm boä ra vöôøn laøm ñaát cho lem luoát, nhöng roài cuõng bò moät teân lính keùo vaøo nhaø treân maø cuõng chaúng buoàn ñoùng cöûa laïi. ÔÛ nhaø döôùi, toâi ngao ngaùn ñieáng ngöôøi khi nghe tieáng khoùc nöùc nôû voïng laïi töø nhaø treân, thaáy mình yeáu ñuoái nhö moät con seân tröôùc côn baõo. Ngaøy nay nghæ ñeán höông hoàn Chò, toâi khoâng khoûi buøi nguøi khi nhôù laïi nhöõng giaây phuùt kinh hoaøng ñoù, ñeå buø laïi nhöõng ngaøy vui khi Chò

Trang 97


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá laøm baùnh thì hay xía cho toâi maáy caùi reõo. Luùc ñoù toâi böôùc vaøo tuoåi möôøi ba ñeå chöùng kieán taän maét moät caûnh töôïng maø ngaøy nay duø cho ôû nhöõng nöôùc goïi laø vaên minh vaät chaát cuõng chæ daønh cho treû con treân möôøi saùu tuoåi, duø laø treân maøn aûnh maø thoâi. Taát caû ñaøn baø con gaùi trong laøng thì nhaát ñònh phaûi ñem giaáu bieät moät nôi khæ ho coø gaùy naøo ñoù maø chaúng ai coù theå ñaët chaân tôùi ñöôïc. Ít laâu sau, Chò Tam Ñaïi maát tinh thaàn khoâng chòu noåi phaûi trôû laïi nôi gia ñình taûn cö ñeå saên soùc Meä toâi thay cho OÂng toâi leân Sòa ôû giöõ nhaø vôùi toâi. OÂng Noäi toâi laø moät höu quan, tìm caùi thuù nhaøn haï nôi queâ nhaø, trong laøng ai cuõng neå nang. OÂng thöôøng hay can thieäp vaøo nhöõng chuyeän traùi tai gai maét. Moät ñöùa giöõ traâu phaïm loãi ñeå traâu daãm leân ñöôøng laøng thay vì phaûi ñi trong loái daønh cho traâu, seõ bò OÂng ñem ra gieáng baét côûi truoàng, doäi cho vaøi gaøu nöôùc laïnh tröôùc maët maáy ñöùa khaùc ñöùng leâu leâu vaø cöôøi roà roä. Taùnh OÂng vui nhöng raát nghieâm. Ngoaïi tröø ñoái vôùi maáy baïn ñoàng lieâu vaø ngöôøi lôùn tuoåi, OÂng coi moïi ngöôøi nhö con chaùu trong nhaø duø khoâng phaûi trong hoï haøng. Khi trong laøng coù keá hoaïch daån thuûy nhaäp ñieàn, maáy oâng Veïm baét moãi nhaø phaûi ñaøo moät caùi haøo saâu nöûa thöôùc ôû tröôùc ñöôøng ñeå daãn nöôùc, OÂng toâi cheâ laø doát, baûo raèng coù nhaø ñaøo nöûa thöôùc nhöng cuõng coù nhaø phaûi ñaøo saâu hôn hoaëc caïn hôn tuøy theo cao thaáp chöù. Ñaïi khaùi nhö vaäy, tuy hoï khoâng daùm ra maët nhöng cuõng "ghim" laø OÂng hay lyù söï, maø ñoái vôùi coäng saûn lyù söï laø moät toäi phaïm. Nhaø OÂng toâi trong moät caùi vöôøn goàm hai caên xeáp thaønh hình chöõ L neân OÂng thöôøng giôùi thieäu: " Nhaø toâi vaãn ôû choán thoân queâ, Ba gian maùt meõ laïi hai heø...." Nhaø treân laøm choã thôø hoaëc daønh khi coù khaùch, coøn thöôøng thì gia ñình ôû nhaø döôùi.

Trang 98

Moãi khi bò sai leân nhaø treân toâi cuõng hôi rôïn rôïn, ngoaïi tröø khi sai leân böng caùi maâm quaû phaåm ñaõ cuùng xong xuoáng thì toâi nhanh nhaåu laém vì treân ñöôøng coøn ñöôïc aên vuïng vaøi traùi cam traùi nho. Ñeâm hoâm ñoù ñuùng ngaøy hai möôi thaùng gieâng, toâi nguû vôùi OÂng toâi ôû nhaø döôùi. Khoâng khí Teát chaúng coù gì coøn laïi vì caû nhaø taûn cö heát. Ngoaøi trôøi coøn caùi laïnh cuûa nhöõng ngaøy môùi ra Teát, traêng lôø môø trong söông muø huyeàn aûo. Ngoaøi saân, döôùi boùng cuûa daøn baàu, maáy traùi baàu luûng laúng ñu ñöa laøm cho toâi rôïn mình hôn vaø thaáy sôï ma hôn. Toâi leân giöôøng naèm saùt vaøo OÂng toâi cho ñôû laïnh vaø ñôû sôï. Vaøo luùc nöûa khuya, toâi giaät mình thöùc daäy vì boång nhieân moät toaùn ngöôøi suùng oáng leø keø aäp vaøo nhaø ñeå goïi laø môøi OÂng toâi ñi hoïp, tröôùc söï söûng soát cuûa hai oâng chaùu. Töï nhieân toâi thaáy rôïn toùc gaùy vaø ôùn laïnh quaù. Toâi môû tuû laáy moät chieác aùo boâng, oâm chaëc vaøo ngöôøi vaø thôû vaøo ñoù moät chuùt hôi noùng ñeå OÂng toâi maëc theâm vì ôû ngoaøi coøn laïnh laém. Toâi böôùc ra saân thì thaáy moät toaùn ngöôøi loá nhoá döôùi daøn baàu, göôm giaùo laäp loøe beân maáy traùi baàu luûng laúng, hoï ñuoåi toâi vaøo. Khi OÂng toâi ñi roài thì toâi khoâng daùm naèm xuoáng nöõa, run caàm caäp, ngoài choáng maét chôø cho mau saùng ñeå chaïy ñi baùo cho gia ñình bieát. Theá roài hoâm sau caû Sòa soáng trong hoang mang toät ñoä, vì ñeâm hoâm ñoù coù caø traêm ngöôøi bò baét maø khoâng bieát ñem ñi ñaâu, phaàn lôùn laø nhöõng ngöôøi trí thöùc thöôøng hay pheâ phaùn hoaëc coù maùu maët, keå caû daân Sòa vaø moät soá ngöôøi taûn cö ôû Hueá veà, trong soá ñoù coù moät oâng chuù toâi nöõa. Chuù toâi laø moät ngöôøi coù nhieàu nhieät huyeát, oâng ñaõ töï nguyeän laõnh chöùc vuï Thoân tröôûng khoâng coâng trong luùc daàu soâi löûa boûng ñoù. Toâi phuïc chuù toâi ôû choã oâng raát gioûi tieáng Phaùp, toâi thöôøng ñeán hoïc vôùi oâng vaø cho tôùi nay toâi vaãn chöa queân ñöôïc nhöõng caùi nheùo tai hay nhöõng caùi cuù vaøo ñaàu moãi khi toâi vieát chính taû sai, toâi bieát chuù toâi laø


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ngöôøi chuoäng söï hoaøn haûo vaø kyõ luaät. Tin töùc caøng ngaøy caøng môø mòt. Ai cuõng nghó raèng thaân nhaân mình bò taäp trung ôû moät nôi rieâng bieät naøo ñoù ñaõ laø moät vieäc phi lyù gheâ gôùm laém roài, khoâng ai daùm nghæ xa hôn nöûa. Cho ñeán moät hoâm coù ngöôøi tìm thaáy moät caùi xaùc treân ruù, roài hai ba caùi nöõa laàn laàn tìm ra. Hoang man trôû thaønh tuyeät voïng. Nhöõng gia ñình coù naïn nhaân bò baét ñeâm ñoù toå chöùc thaønh nhöõng toaùn ñi tìm xaùc treân ruù, trong nhöõng toaùn ñoù coù toâi. Moãi ngöôøi caàm moät caây gaäy ñeå xoi leân caùt, xeáp thaønh haøng ngang ñeå khoâng boû soùt moät khoaûn troáng naøo, nhö nhöõng ngöôøi ñi tìm naïn nhaân bò tuyeát phuû treân nuùi tuyeát ngaøy nay vaäy. Hy voïng, thaát voïng roài tuyeät voïng laãn loän trong loøng moïi ngöôøi. Khi thaáy moät veát maùu ñoû treân caùt traéng, moïi ngöôøi la leân, ñaøo ñaøo xôùi xôùi, toâi laïi rôi vaøo moät taâm traïng maâu thuaån laø mong raèng döôùi ñoù khoâng phaûi laø OÂng toâi hoaëc Chuù toâi ñeå coøn nuoâi theâm chuùt hy voïng. Khi ñaøo xuoáng thöôøng laø nhöõng caûnh töôïng gheâ rôïn vöôït khoûi trí töôûng töôïng cuûa toâi luùc baáy giôø vaø ngay caû baây giôø nöõa. Ñoâi khi ñaøo leân chæ laø moät soá ñaàu laâu khoâng coù xaùc, hoaëc laø nhöõng caùi xaùc khoâng ñaàu, laøm cho toâi cöù vaãn vô thaéc maéc tìm hieåu cho ra caùi lyù do cuûa haønh ñoäng kyø quaùi man rôï ñoù. Toâi khoâng coøn ñuû bình tænh vaø can ñaûm ñeå keå laïi nhöõng gì ñaõ ñaäp vaøo ñoâi maét non daïi cuûa toâi luùc ñoù, ñoâi maét gaàn nhö chöa bao giôø bieát khoùc.Toâi nhaém maét thaät chaëc vaø coá duïi maïnh ñeå xua ñuoåi nhanh choùng caùi hình aûnh ma quaùi ñoù ñi, caùi hình aûnh maø toâi e ngaïi cho caû nhöõng ai phaûi chia xeû vôùi toâi...Sau bao ngaøy laën loäi, hy voïng roài thaát voïng naëng neà daøy voø leân moïi ngöôøi. Cuoái cuøng, vaøo moät chieàu hoaøng hoân aûm ñaïm, moïi ngöôøi ñang laïnh buoát vaø gaàn nhö kieät söùc sau nhieàu ngaøy laën loäi trong caûnh kinh hoaøng, toaùn toâi saép söûa ra veà thì coù tieáng la hoaûng ôû ñaèng xa vì moät toaùn khaùc tìm ra ñöôïc moät caùi xaùc nöõa. Toâi voäi chaïy ñeán vaø nhaän ra ñöôïc caùi aùo boâng laïnh giaù treân ngöôøi OÂng toâi maø töôûng raèng hình nhö treân ñoù coøn noùng hôi thôû cuûa toâi. Toâi teâ taùi nhö

rôi vaøo moät khoaûn troáng maø khoâng bieát baùm vaøo ñaâu. Luùc ñoù toâi böôùc vaøo tuoåi möôøi ba ñeå chöùng kieán caùi caûnh kinh hoaøng nhaát cuûa ñôøi toâi. Maáy thaùng sau, moät giôùi chöùc Vieät Minh thaân caän vôùi gia ñình ñaõ tieát loä raèng trong danh saùch nhöõng ngöôøi "Vieät gian" bò thuû tieâu trong ñeâm maùu ñoù coù caû teân ngöôøi anh hoï toâi ñaõ hy sinh khi taán coâng khaùch saïn Morin. Moät söï cheá nhaïo cuûa Lòch Söû. Cuõng cuøng moät con ngöôøi, cuøng moät baàu nhieät huyeát, cuøng moät caùi cheát maø tröôùc ñoù hai thaùng thì ñöôïc toân vinh laø anh huøng "lieät só", neáu sau hai thaùng thì laïi bò gheùp vaøo toäi "Vieät gian"! Sòa ñaõ ñeå laïi trong toâi moät veát haèn oan nghieät cuûa nhöõng ngaøy ñaày moäng mô. Theá roài toâi xa Sòa töø ñoù vaø chæ trôû laïi nöûa theá kyû sau, ñeå tìm thaáy caùi xaùc xô trong loøng toâi beân caùi xô xaùc cuûa caûnh vaät. Caên nhaø nhieàu kyû nieäm ngaøy xöa nay chæ coøn laïi caùi coät truï cöûa ngoõ maø hai traùi caàu baèng chai bò baén vôõ coøn ñeå laïi daáu veát. Toâi tìm ra chôï, gaëp moät o con gaùi baùn vaûi, toâi laøm boä hoûi: "Ñaây laø Sòa phaûi khoâng?" O con gaùi hoùm hænh traû lôøi: "Daï khoâng, ñaây laø S.I.A." Toâi cöôøi ngaïc nhieân vaø thöông cho caùi teáu nôi o con gaùi, töôûng ñaõ maát ñi sau nhieàu theá heä. Sau naøy toâi môùi vôõ leõ laø nhöõng ngöôøi chuû tröông vuï taøn saùt naêm xöa muoán bieän minh cho haønh ñoäng cuûa mình, reâu rao raèng hoï ñaõ tieâu dieät ñöôïc moät toå chöùc giaùn ñieäp cuûa ngoaïi bang ñang aâm möu röôùc voi veà giaày moà, thay vì ñaõ thuû tieâu nhöõng trí thöùc yeâu nöôùc vaø nhöõng ngöôøi khoâng ñoàng chính kieán vôùi hoï, neân ñaõ chuïp leân ñaàu ngöôøi daân Sòa caùi muõ vieät gian: "Caùc anh khoâng CIA thì cuõng CIB thoâi." O con gaùi sanh sau ñeû muoän sau naøy ñaõ ñöôïc hoïc taäp nhö vaäy, vaø nhaäp taâm nhö vaäy, thoâi thì, muoán chaéc aên, khoâng A maø cuõng chaúng B, cöù goïi laø S.I.A. cuûa Sòa Moät Thuôû Naøo. u Phöông-vuõ VOÕ TAM-ANH

Trang 99


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

NHÖÕNG MAØU THÔØI GIAN Traàn Thò Xuaân-Lan

Hoàng thöông meán, ...Baây giôø muøa thu thaät söï böôùc vaøo giöaõ loøng Thuû Ñoâ Hoa Thònh Ñoán, vaø Virginia ...Naéng vaøng röïc rôõ laáp laùnh qua nhöõng laù ñoåi maøu oùng aùnh treân cao... Naéng vaøng cuûa muøa thu laøm chò nhôù ñeán nhöõng caâu thô cuûa thi só Huy Caän maø ngaøy naøo trong saân tröôøng ÑK chuùng ta vaãn beân nhau trong bao nhieâu naêm trôøi cuûa tuoåi thô ñaày moäng mô vaø ñöôïc goùi gheùm cheùp vaøo nhöõng tôø giaáy moûng manh: OÂi naéng vaøng sao maø nhôù nhung Coù ai ñaøn leû ñeå tô chuøng Coù ai tieãn bieät nôi xa aáy Xui böôùc chaân ñaây luoáng ngaïi nguøng... Hoâm nay treân döôøng veà nhaø töø xa loä 66W höôùng Front Royal, môùi thaáy naéng vaøng ôû ñaây sao nhö naéng vaøng ngaøy xöa cuûa chuùng mình...naéng hanh vaøng, loaùng thoaùng chuùt tô cuaû maây trôøi buoåi chieàu maøu tím hoaøng hoân traõi daøi treân doøng soâng Potomac töôûng nhö trôû veà xuoâi doøng Höông Giang cuûa chuùng mình. Ñöôøng veà nhaø Chò xa loä nguùt daøi, nhöõng doøng xe töôûng nhö nhöõng giaûi luïa kim cöông nheï nhaøng chuyeãn ñoäng...Ñeøn nhaø ai heo huùt treân nhöõng ngoïn ñoài thaáp thoaùng ... Sau nhöõng naêm thaùng xa caùch, Em cuõng ñaõ töøng hoûi Chò laøm gì beân ñoù, coù coøn nhö ngaøy xöa khoâng, sao baët tin Chò laâu quaù ...Em coù bieát maáy muôi naêm ôû nöôùc Myõ ñaõ thay ñoåi Chò hoaøn toaøn, töø ngöôøi luoân luoân troán traùnh nhöõng con soá, nhöõng caõi vaû, nhöõng nguïy bieän, thì Chò baây giôø luoân luoân tröïc dieän nhöõng "con soá nhöùc ñaàu", luoân luoân "nguïy bieän" tröôùc nhöõng vaán ñeà nan giaûi baèng con soá !!

Trang 100

Suoát hai tuaàn qua maøu saéc cuaû muøa thu röïc rôõ choùang ngôïp caû Thuû Ñoâ. Maøu thôøi gian ñaõ ñi vaøo khoâng gian ôû ñaây ñoù em! Quaù baän roän vôùi ngheà nghieäp khoâng coù moät phuùt suy nghó. Hoâm nay ñaõ giaûi ñaùp moät vaøi con soá, ñaõ thanh thaûn nghæ ñeán mình vaø nghó ñeán em...Bôûi vì neáu em bieát nhöõng con soá cuaû ngheà nghieäp ñaõ haønh haï Chò nhöùc nhoái ñaàu oùc nhö theá naøo, chaéc em seõ thöông ngöôøi baïn ruït reø beõn leõn "mau nöôùc maét" ngaøy tröôùc...Em thöû ñoaùn ngheà nghieäp cuûa Chò laø gì? Thì ra cuoäc ñôøi xoay chuyeãn mình hay mình coù theå xoay chuyeãn cuoäc ñôøi ñöôïc khoâng? Chò vaãn nghó "xöa nay nhaân ñònh thaéng thieân cuõng nhieàu" nhöng nhieàu khi cuõng phaûi boù tay tröôùc ñònh meänh khaéc khe !...nhö cuoäc ñôøi chuùng mình, nhö cuoäc ñôøi cuûa nhöõng baïn beø trong lôùp...nhö Hoàng, nhö Thu, nhö Höôøng.... Trong giaác mô trôû veà Hueá ñeå gaëp baïn beø cuûa ngaøy xöa thaân aùi vaø ñeå tìm laïi nhöõng höông xöa cuûa tuoåi thô maø thôøi gian ñaõ löôùt nhanh khoâng naém baét ñöôïc....vaø Chò ñaõ trôû veà ... Nhaân chuyeán bay vöôït ngaøn truøng veà möøng tuoåi thoï cuaû Maï...Maï cuûa chò ñaõ troøn moät Theá Kyõ...vaãn chôø ñôïi ñöùa con beân kia ñaïi döông, vaø Maï ñaõ thaáy con ñöùng ñoù. Voøng tay oâm choaøng caû theá gìôùi thu goïn töø Ñaïi Taây Döông qua Thaùi Bình Döông...maø ñaõ töôûng nhö khoâng bao giôø ñöôïc thaáy nhau! OÂi tình maãu töû! Ngaøy cuoái thaùng tö 75 ra ñi, Maï chò vaãn coøn ôû Hueá...Maï muoán soáng ñeán phuùt cuoái cuøng cuaû queâ cha ñaát toå, neân khoâng chòu ñi xa xöù Hueá ngaøn naêm vôùi moà maõ toå tieân vaø tình caûm queâ höông coøn ñoù....Maï vaãn mô öôùc ñöôïc naèm xuoáng nhaém maét xuoâi doøng Höông Giang ñöa Maï veà laøng, nôi Ba chò ñaõ naèm xuoáng...vaø moäng öôùc ñoù ñaõ thaønh. Vì sau chuyeán ñi


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá cuaû Chò veà thaêm Maï thì möôøi thaùng sau Maï khoâng coøn nöaõ... Hoàng nhôù khoâng trong moät thö gôûi Chò, Hoàng ñaõ nhaéc laïi nhöõng ngaøy xöa thaân aùi döôùi maùi tröôøng ÑK maø chuùng mình ñaõ cuøng nhau hoïc haønh töø lôùp maãu giaùo, roài tieåu hoïc, roài trung hoïc....Thôøi tieåu hoïc ÑK, vaãn hoïc daõy lôùp môùi xaây sau saân tröôøng, maø nôi ñoù trong thö Hoàng nhaéc nhôû thuôû beù thô vôùi nhau uø moïi, coø coø, hay giôø "noâng phoá" troàng caây troàng hoa...Buøì nguøi nhaát laø ñoïc ñoaïn thö Hoàng nhaéc ñeán "uø moïi" vaø Hoàng keùo aoù Chò, aùo bò raùch ngang, Hoàng keå laïi Chò ñaõ khoùc söôùt möôùt vaø "baét ñeàn vì veà nhaø sôï Maï ñaäp"... Leân trung hoïc chuùng mình khoâng coøn chung lôùp....töø ñaây Chò coù baïn môùi...nhö em bieât Höôøng vôùi Chò thaân nhau töø ngaøy vaøo Ñeä Thaát, Höôøng töø tröôøng khaùc vaøo ÑK vaø chuùng mình töø Tieåu Hoïc ÑK leân...Chò coøn nhôù buoåi saùng ñaàu tieân saép haøng vaøo lôùp, Höôøng vaø Chò ñua nhau chaïy thaät nhanh ñeå ñuôïc ngoài ñaàu baøn vaø baøn ñaàu, nhöng Höôøng ñaõ nhöôøng ñeå Chò ñöôïc nhö yù! Vaø hai ñöùa ngoài beân nhau thaân nhau suoát nhöõng naêm hoïc... Hueá thô moäng cuûa chuùng mình ñaõ laø nhöõng baøi Thô, baøi Vaên dieãm tuyeät, nhöng cung ñaøn chæ caàn ngöoøi ngheä só vieát leân cung baäc maø thoâi! Chaéc em coøn nhôù nhöõng buoåi ñi hoïc veà treân chuyeán ñoø Thöøa Phuû, naéng ñaõ nghieâng veà phiaù beân kia ñoài nuùi Thieân Thai, Laêng taåm, treân ngaõ Thöôïng nguoàn, naéng chieàu traõi vaøng suoát gioøng soâng.. Vaø cuõng coù nhöõng buoåi chieàu vì phaûi hoïc baøi thi, veà muoän...nhìn doøng soâng, naéng vaøng ñaõ taét, maø hoaøng hoân nhö nhuoäm maøu tim tím ngan ngaùt höông thôm töø soâng Höông, baát giaùc chuùng ta cuøng ñoïc thô cuûa Ñoaøn Phuù Töù: Maøu thôøi gian khoâng xanh Maøu thôøi gian tím ngaùt, Höông thôøi gian khoâng noàng Höông thôøi gian thanh thanh....

Laàn Chò veà thaêm Maï, ñieàu Chò ao öôùc ñöôïc böôùc vaøo tröôøng ÑK, ñöôïc nhìn nhöõng lôùp hoïc ngaøy xöa...maø bao nhieâu kyõ nieäm cuûa tuoåi aáu thô non daïi coøn ñoïng laïi ñaâu ñoù trong ngoïn coû caønh caây, trong nhöõng boâng hoa phöôïng rung rinh tröôùc gioù treân loái ra vaøo tröôøng xöa...Ñöôïc thaáy saân tröôøng, ñöôïc nhìn "coät côø" maø moãi saùng thöù hai chuùng mình vaãn saép haøng chaøo côø tröôùc khi vaøo lôùp... Höôøng vaø chò, hai ñöùa thaân nhau töø Hueá vaøo Nha trang vaãn ngoài caïnh nhau nhöõng naêm cuoái cuaû Trung hoïc...chuyeän ñaõ xaûy ra....vaø hai ñöùa ñaõ troâi theo gioøng soâng cuûa cuoäc ñôøi, soâng ñaõ chia nhieàu nhaùnh nhö ñònh meänh cuûa ñôøi ngöôøi. Coù nhaùnh eâm ñeàm ra bieån caû, coù nhaùnh gaëp thaùc gheành tröôùc khi vaøo ñaïi döông...Chò theo Anh töø Saigon leân Ñaølaït thì töø ñaây ñöôïc bieát Höôøng vöøa töø giaõ Ñaølaït trôû veà laïi Saigon...Cuoäc ñôøi hai baïn thaân nhau ñaõ laø nhö hai ñöôøng song song khoâng bao gìôø gaëp nhau nöõa vaø ñònh meänh nhö doøng soâng ñaõ taùch liaø nhau...Vieát laïi nhöõng chuyeän töôûng nhö xöa laém roài, nhöng loøng mình thaät söï thöông xoùt vaø vaãn boài hoài rung ñoäng chæ vì "taïo hoùa gaây chi cuoäc hí tröôøng"... Nhöõng Ngaøy Nhôù Hueá taïi Thuû Ñoâ Hoa Thònh Ñoán em ñaõ khoâng ñeán, em coù bao giôø höùa heïn vôùi Chò laàn nöõa laø em seõ ñeán khoâng? Ngaøy Nhôù Hueá saêp tôùi coù chaéc em seõ ñeán khoâng em? Nhôù Hueá laø nhôù Queâ höông, laø côn mô cuûa nhöõng ngöôøi xa Hueá vaø xa queâ höông aám aùp tìm ñeán nhau trong khoûang khoâng gian ngaøn vaøn daëm vaø thôøi gian thì quaù "haïn höõu" ... Neân ai cuõng voäi vaõ tìm ñeán nhöõng ngaøy Nhôù Hueá nhö tìm veà queâ höông ñaùnh maát vaø tìm veà nhöõng tình caûm choân chaët thaät saâu trong loøng moãi ngöôøi ...Tình hoaøi höông ñoù laøm Chò boãng nhôù ñeán nhöõng caâu thô cuûa Lyù Baïch trong baøi " Tónh Daï Tö": ...Cöû ñaàu voïng minh nguyeät Ñeâ ñaàu tö coá höông....

Trang 101


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ñaõ ñöôïc dieãn dòch bôûi taùc giaû naøo ñoù: Ngaång ñaàu traêng saùng treân cao, Cuùi ñaàu ngaán leä ngheïn ngaøo...coá höông... Theo thö tröôùc ñaây, Hoàng tha thieát muoán Chò keå vaøi chuyeän veà Ngaøy Nhôù Hueá vöaø qua....thì nhaân ñaây, Chò keå em nghe caâu chuyeän töø moät ngöôøi baïn môùi quen cuûa nhöõng ngaøy Nhôù Hueá Muaø Hoa Anh Ñaøo, maø Chò môùi nhaän ñöôïc thö, ñaây laø thö ñaàu tieân cuûa ngöôøi baïn: Chò XL thaân meân, Tröôùc heát xin pheùp chò cho em goïi chò laø chò ,duø chò em mình chæ gaëp nhau trong vaøi ngaøy Nhôù Hueá-Muøa Hoa Anh Ñaøo taïi Thuû Ñoâ Hoa Kyø vöøa qua...Chò ñaõ daønh cho Maï Con em nhöõng tình caûm quí meán, khoâng nhöõng trong tình ñoàng höông Hueá maø hình nhö chuùng ta ñaõ gaëp nhau ñaâu laâu roài...Thö naøy em muoán keå chò nghe chuyeän cuûa naêm, saùu möôi naêm veà tröôùc...vaø hoâm nay vôùi nhöõng gioït nöôùc maét naøy em khoâng laøm sao vôi bôùt noãi nieàm thöông ñau cuûa Maï em... (Chò ñaõ traû lôøi: Caùm ôn em ñaõ vieát thö cho Chò trong tình thaân thöông quí meán, raát caûm ñoäng khi ñoïc thö em. Mong em tieáp theo nhö moät giaûi baøy nieàm ñau chöa noùi ñoù...) Thöa Chò, em ñaõ ñöa Maï em töø Paris ñeán tham döï Nhôù Hueá vöaø roài nhö chò bieát...duø lôùn tuoåi nhöng nieàm ao öôùc cuûa Maï em vaãn laø ñöôïc thaáy, ñöôïc nghe ngöôøi Hueá gioïng Hueá cöôøi noùi, vaø trong taâm tö cuûa Maï em thì em ñoaùn bieát nhö mong moõi ngöôøi naøo... Maø thaät ñoù chò ôi, Maï em ñaõ gaëp.....Chuyeän cuûa ngaøy xöa khi hai ngöôøi coøn laø nöõ sinh vaø nam sinh cuûa hai tröôøng ÑK va KÑ...nhöng eùo le vì hoaøn caûnh gia ñình giai caáp xaõ hoäi nghieät ngaõ ñaõ chia ñoâi. Vaø töø ñoù khoâng bao giôø gaëp laïi... Vaâng theo yù cuûa gia ñình, Maï em leân xe hoa vôùì moät ngöôøi ñang coù quyeàn uy vaø theá löïc cuûa thôøi ñoù, vaø chò bieát ñoù laø Ba em. Gia ñình Ba em ôû Haø noäi di cö vaøo Nam naêm 54....Sau naêm

Trang 102

75 Ba em ñaõ maát trong traïi tuø caûi taïo nôi röøng thieâng mieàn bieân gìôùi Laøo Vieät. Meï con em ñöôïc baûo laõnh cuûa Caäu em ñeå ñeán Paris....Moät caây coå thuï ñaõ heùo khoâ bò chuyeãn tôùi mieàn ñaát laï luøng thì caøng heùo khoâ theâm.. Sau nhöõng ngaøy Nhôù Hueá trôû laïi Paris, thì Maï em ñaõ ngaõ beänh vaø qua ñôøi....Tröôùc khi vaøo coõi thieân thu vónh vieãn, Maï em ñaõ noùi vôùi em "ñaõ gaëp roài"... Chò ôi, em chaéc Maï em "ñaõ gaëp" vaø ñaõ vui nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuaû cuoäc ñôøi... Thö em vieát cho chò ñeå chò chia xeõ vôùi em nhöõng öu tö nhöõng haïnh phuùc ngaén nguûi cuûa ñôøi ngöôøi... Thaân aùi chaøo chò vaø mong gaëp chò ñeå taâm söï nhieàu hôn... Tuaàn qua, Chò cuõng nhaän ñöôïc thö töø Paris: Chò thaân meán, Em töôûng gaëp ñöôïc Chò thì seõ taâm söï nhieàu, nhöng khoâng chôø ñôïi ñöôïc, em xin ñöôïc tieáp tuïc chuyeän cuûa maáy möôi naêm veà tröôùc... Sau chuyeán tham döï Nhôù Hueâ vöøa qua, veà laïi Paris Maï em vui veû nhieàu hôn, neùt töôi ñeïp cuaû moät hoa khoâi Hueá hieän roõ duø tuoåi ñôøi ñaõ cao. Maï em hay ra vöôøn Luxemburg ñeå ngoài moät mình maø baây giôø trôøi ñaõ vaøo thu ôû ñaây...hay ngoài nhìn soâng Seine, nhieàu khi Maï em coøn noùi " nhìn soâng Seine maø nhôù Höông giang quaù!"...Em khoâng bieát coù phaûi taâm tö Maï em baây giôø ñaày aép kyõ nieâm ngaøy xöa khoâng? Hay ngöôøi lôùn tuoåi nhö Maï em hay mô maøng hoài tuôûng nhöõng ñoaïn phim kyù öùc quay veà dó vaõng nhieàu hôn? Hoài naøy Maï em hay keå em nghe nhöõng khoaûng thôøi gian xa xöa, soáng ôû Hueá, beân oâng baø ngoaïi ôû vuông phuû doïc soâng Beán Ngöï...Nôi ñaây Coâ thieáu nöõ laø Maï em, ñöôïc sinh ra vaø lôùn leân beân gioøng soâng thô moäng... Coâ thieáu nöõ aáy ngaøy hai buoåi tung taêng ñeán tröôøng ÑK... Nhöng thöa chò, thaät buoàn vaø nhö seùt ñaùnh ngang tai...Haèng ngaøy Maï em hay daäy sôùm, nhöng hoâm aáy khoâng thaáy Maï...em voäi vaøo thaêm thì Maï em ñaõ yeáu vaø chæ noùi vôùi em vaøi chöõ "ñaõ gaëp ...nhaät kyù cuaû Maï..." roài Maï em ra ñi trong thanh thaûn bình an...Neáu ai maát meï nhö em chaéc hieåu noãi loøng cuûa


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ngöôøi con nhö theá naøo! Bao nhieâu thöông yeâu Maï, laøm ngöôøi em tuôûng nhö quay cuoàng ñieân ñaûo nhôù thöông... Sau nhöõng ngaøy tang thöông aáy, em boài hoài nhôù laïi... hình nhö Maï em coù noùi ñeán hai chöõ "nhaät kyù"... Em nghó laø Maï muoán em tìm ñoïc nhaät kyù cuaû Maï chaêng? Vaø em ñaõ tìm thaáy... ...Khoâng ngôø mình ñaõ gaëp Anh vôùi ngaàn aáy naêm xa caùch...Hai ngöôøi ñöùng ñoái dieän nhau maø chaúng noùi neân lôøi! Vaãn Anh ñoù, vaãn daùng ngöôøi cao gaày, vaãn nuï cöôøi vôùi chieác raêng kheånh, vaãn lôøi noùi ñuøa nhö ngaøy xöa... duø naêm thaùng ñaõ phoâi pha hao moøn tình cuûa chuùng ta... thôøi gian khoâng thay ñoåi ñöôïc Anh, duø toùc anh ñaõ baïc traéng... Bieát noùi laøm sao ñaây? Cuoäc ñôøi maáy möôi naêm ñaõ chia ñoâi chuùng ta, töôûng nhö taát caû ñaõ troâi vaøo dó vaõng...Nhöng nhöõng kyõ nieäm nhôù nhung boãng vôõ oaø chôït trôû veà nhö ngaøy xöa coøn hoïc chung tröôøng...Mình ñaõ vaâng lôøi Ba Meï ñi laáy choàng...vaø Anh ñaõ giaän boû Hueá maø ñi...Baët tin nhau töø daïo ñoù...Mình chæ bieát qua baïn beø laø anh nhaát quyeát hoïc y khoa vaø muoán trôû thaønh baùc só noãi tieáng trong ngaønh giaûi phaåu ....Giaän mình giaän ñôøi, anh quyeát laø ngöôøi tieáng taêm cuûa Hueá! Moät thoaùng gaëp nhau...nhöõng caâu thaêm hoûi ...theá thoâi! Maø sao nhö caû baàu trôøi dó vaõng soáng laïi vôùi mình ...duø mình vaãn nghó ñaõ xa nhau töø laâu, laâu laém roài, töôûng nhö töø kieáp tröoc ...baây gìôø gaëp laïi! Cuoäc ñôøi töôûng chìm saâu xuoâi chaûy nhö gioøng soâng Höông maõi maõi khoâng trôû laïi ngaøy thaùng ñaõ qua ...Boån phaän laøm vôï laøm meï choân vuøi caû quùa khöù eâm ñeïp ngaøy xöa!... Trôû veà laïi Paris, con gaùi cöù hoûi thaêm "Maï coù vui khoâng? Maï coù gaëp baïn xöa khoâng?"...... Tim mình töï nhieân nhö coù bieán chöùng vaø ñau nhöùc... Ñau tim vaãn laø beänh cuûa mình töø nhieàu naêm roài!... Saùng nay muøa thu nhìn nhöõng laù vaøng rôi rôi trong vöôøn Luxemburg, nhöõng chieác laù cuoái cuøng coù phaûi laø thaân phaän

con ngöôøi khoâng? Laù rôi roài coù bao gìôø trôû laïi treân caønh nöõa khoâng? Hay seõ luaân hoài qua moät kieáp khaùc.... OÂ hay sao mình töï nhieân suy nghó nhö vaäy?? Thöa Chò, em khoâng theå naøo dieãn taû heát noãi loøng cuûa em qua nhöõng trang giaáy naøy...mong raèng moät ngaøy naøo ñoù gaëp Chò, em xin noùi heát...keã heát chuyeän ngöôøi maø em yeâu thöông vaø kính meán suoát ñôøi ... Hoàng thaân meán, chuyeän ñôøi... chuyeän ngöôøi... töôûng nhö chæ laø tieåu thuyeát maø thoâi...nhöng vaãn xaûy ra quanh chuùng ta...Thôøi gian ñaõ qua ñi, bieát bao giôø trôû laïi töø ñaàu trong ñôøi chuùng ta?? Cuõng nhö thôøi gian töø ngaøy chuùng mình rôøi xa Hueá ñaõ laâu quùa roài phaûi khoâng em? Ngaàn aáy thôøi gian ñaõ laáy maát heát tuoåi treû cuûa chuùng mình !! Khi gaëp em, Chò chæ muoán daønh cho em moät söï baát ngôø...Chò töôûng töôïng gaëp em, em seõ oâm Chò thaät laâu vaø keâu leân: "Sao toùc Chò baïc theá naøy? Sao tay Chò run quaù vaäy!!"...coù leõ Chò seõ ngaäm nguøi maø traû lôøi: Maøu thôøi gian ñoù em! Traàn Thò Xuaân Lan Virginia, Muaø laù ñoåi maøu 2011 u

Trang 103


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

LÔÙN LEÂN VÔÙI TRÖÔØNG PROVIDENCE Vónh Chaùnh

Vaøo moät buoåi saùng naøo ñoù trong muøa heø sau khi toâi vöøa hoïc xong lôùp Nhì taïi tröôøng Tieåu Hoïc Ñoàng Khaùnh, Maêng toâi boãng keâu toâi ra vaø noùi toâi maëc aùo quaàn vaøo ñeå theo baø ñeán tröôøng Providence. Ngoài treân xe xích loâ ñaïp ñeán tröôøng, Maêng toâi cho toâi bieát laø baø ñaõ quyeát ñònh cho toâi theo hoïc chöông trình Phaùp taïi tröôøng Providence khi bieát tröôøng vöøa môû lôùp Septieøme Speùciale. Laàn ñaàu tieân gaëp Cha Toân, vaø sau khi nghe Cha hoûi Maêng toâi vaøi caâu veà toâi nhö thaèng con baø coù bieát tieáng Phaùp chöa, coù ham chôi khoâng... toâi ñaõ thaáy ôùn roài. Treân ñöôøng veà laïi nhaø, toâi khoùc quaù chöøng. Trôøi ôi, ñang coøn hoïc chung vôùi moät luõ con gaùi töø caùc lôùp AÁu Tró leân ñeán lôùp Nhì ôû Tieåu Hoïc Ñoàng Khaùnh, ñang coøn ñöôïc laøm hoa laøm nhuïy giöõa moät ñaùm giaëc nöõ theo kieåu göôm laïc giöõa röøng hoa, chôi raønh caùc troø chôi con gaùi nhö nhaûy daây, nhaûy coø coø, ñaùnh theû, oâ laøng, buùng daây cao su, cuùt baét, uø moïi maø heã beân naøo coù ñöôïc toâi laø beân ñoù thaéng lôùn vì toâi chuïp ñöôïc chò naøo oâm cöùng chò ñoù khieán chò reù cöôøi neân taét tieáng khoâng uø tieáp ñöôïc. Nay ñoåi tröôøng phaûi ñi hoïc xa nhaø, lôùp hoaøn toaøn con trai, laïi baét hoïc toaøn tieáng Phaùp maø tröôùc ñaây toâi coù bieát chöõ ñui naøo; hôn nöõa trong phoøng Cha Toân toâi coù thaáy moät haøng roi maây, caùi naøo caùi naáy ñeàu tua caùi ñaàu. E cheát! Maêng toâi raát cöông quyeát, vöøa la vöøa doã, naøo laø sang naêm toâi lôùn roài baø Hieäu Tröôûng Ñoàng Khaùnh seõ khoâng cho toâi hoïc chung lôùp vôùi con gaùi nöõa, Maêng toâi seõ mua cho toâi chieác xe ñaïp môùi, raùng noi theo göông anh Fan ñi (anh ñaàu cuûa toâi cuõng xuaát thaân töø tröôøng Providence döôùi thôøi cuûa Cha Viry), vaû laïi hoïc tieáng Phaùp

Trang 104

deã eït, khoâng bieát thì cöù hoïc thuoäc loøng laø xong heát, hay hoûi maáy anh chò hoaëc Maêng... Vaø nhö vaäy boãng nhieân toâi trôû thaønh hoïc troø chöông trình Phaùp cuûa tröôøng Providence. Do nhaø cuõng gaàn tröôøng khoâng caàn phaûi ôû internat hoaëc demi-internat nghóa laø buoåi tröa ôû laïi aên tröa vaø nguû tröa ôû tröôøng, ngaøy naøo cuõng hai böõa, tröôùc 8 giôø saùng toâi ñaïp xe ñaïp thaúng moät con ñöôøng Nguyeãn Hueä ñeán tröôøng, sau 12 giôø ñaïp xe veà nhaø aên côm tröa, ñau khoå naèm nhaø nghæ tröa chuùt xíu goïi laø sieste, ñeå tröôùc 2 giôø chieàu laïi ñaïp xe ñeán tröôøng hoïc cho ñeán 5 giôø chieàu. Chæ rieâng trong muøa möa cuûa nhöõng naêm ñaàu tieân, toâi ñöôïc cho ngoài chung xe xích loâ vôùi anh Nguyeãn Xuaân Ñaëng, con trai cuûa dì Chöông cuøng laøm ôû trong tröôøng Ñoàng Khaùnh vôùi Maêng toâi vaø cuøng ôû trong xoùm Ñoàng Khaùnh vôùi nhaø toâi. Do laø con trai moät neân anh Ñaëng, teân ôû nhaø laø anh Gaùi, phaûi ngoài xe xích loâ ñi hoïc cho ñeán naêm Ñeä Nguõ, Ñeä Töù, neân nhöõng khi toâi ñaïp xe ñi hoïc anh Gaùi nhìn raát theøm vì khoâng laøm theo ñöôïc. Anh Gaùi hoïc treân toâi 2 naêm ôû chöông trình Vieät cuûa tröôøng Thieân Höïu. Vaø anh laø moät hoïc troø raát xuaát saéc trong löùa cuûa anh. Toâi ñaõ töøng thaáy anh hoïc theâm nhöõng baøi toaùn töø caùc saùch thi concours toaùn cuûa Phaùp maø sau naøy chính toâi cuõng coù toø moø tìm vaøo coát ñeå xem hôn ñeå hoïc; vì vaäy sau khi ñaäu öu haïng tuù taøi toaøn phaàn Ban B, anh ñöôïc du hoïc ôû Phaùp. Töø khi gia nhaäp xoùm Ñoàng Khaùnh chæ coù anh Gaùi vaø toâi laø theo hoïc tröôøng Thieân Höïu, soá coøn laïi trong xoùm theo hoïc caùc tröôøng coâng nhö Ñoàng Khaùnh, Quoác Hoïc, Nguyeãn Tri Phöông. Naêm ñaàu tieân khi toâi ñeán hoïc, toâi coù nhìn vaø coù bieát cuõng nhö coøn nhôù khaù nhieàu ngöôøi ñang hoïc nhöõng lôùp treân toâi, caùch löùa


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá cuûa chuùng toâi coù ñeán 6-7 naêm. Trong ñaùm ñoù coù hai ngöôøi baø con cuûa toâi laø Nguyeãn Vieát Quyù, con dì ruoät cuûa toâi vaø Traàn Vaên Thuaán, con cuûa coâ ruoät toâi. Ngoaøi ra toâi cuõng nhôù ra ñöôïc caùc anh chò Leâ Ñình Thöông, Hoaøng Troïng Moäng, Vónh Traùng, Leâ Khaéc Thanh Tuùy, Leâ Khaéc Thanh Loâ (2 chò cuûa baïn cuøng lôùp cuûa toâi), Buøi Theá Caàn, Buøi Theá Phieät, Töø Toân Sa, Nguyeãn Theá Minh (luùc ñoù ñang tu thaày vaø sau naøy trôû thaønh parrain cuûa toâi khi toâi röôùc Leã Theâm Söùc), roài anh Döông Quang Hôùn. Nghe caùc anh chò ñaáu laùo xì la xi loâ vôùi nhau baèng tieáng taây, toâi raát caûm phuïc vì luùc ñoù toâi chæ baét ñaàu hieåu vaø xaøi chuùt chuùt tieáng Phaùp cuûa toâi vôùi caâu chaøo hoûi thöôøng xuyeân vaøo buoåi saùng Bonjour mon peøre vaø caâu ñaùp laïi Merci mes enfants trong ñaàu caùc giôø hoïc. Sau naøy toâi coøn bieát theâm laø quyù anh Vónh Khieâm, Taêng Nhieáp, Vónh Phong...cuõng coù hoïc qua tröôøng Providence. Beân chöông trình Vieät, toâi bieát nhieàu ngöôøi hôn, nhö baø con cuûa toâi laø Traàn Vaên Theå, vaø Ñaøo Vaên Laäp, Traàn Vaên Ñaøn, Traàn Vaên Giaùo, Traàn Tieån Sum, Nguyeãn Vaên Lang, Nguyeãn Chi, Nguyeãn Khoa Hoaït, Quyù Thuaän, Traàn Tieån Khanh, Tröông Ñình Lieâm, Toáng Vaên Xuaân, Leâ Vaên Tuaán, Minh De Gaule... Khi toâi baét ñaàu leân lôùp Sixieøme, hoïc sinh ñöôïc tieáp tuïc nhaän vaøo lôùp Septieøme vaø töø ñoù chöông trình Phaùp baét ñaàu noái tieáp sau moät thôøi gian taïm thôøi bò giaùn ñoaïn. Vaø toâi cuõng bieát caùc baïn ôû caùc lôùp sau toâi nhö Leâ Ñöùc Taâm, Traàn Tieãn Hieàn, Leâ Khaéc Tröïc, Traàn Vaên Thuaän... Ngay töø luùc ñaàu tieân lôùp toâi khoâng ñoâng laém, khoaûng gaàn 30 ngöôøi. vaø cuõng khoaûng chöøng ñaáy hoïc troø töø naêm Septieøme cho ñeán naêm Troisieøme, coù naêm nhieàu hôn moät chuùt vì coù khoaûng chöøng möôøi moät chuù cuûa nhaø doøng Chuûng Vieän ñòa phaän Hueá ñöôïc gôûi vaøo hoïc chung. Keå töø naêm Troisieøme trôû ñi, con soá coù giaûm vì coù nhieàu baïn trong lôùp deùbrouillard hôn ñaõ nhaûy ra ñi thi baêng ôû chöông trình Vieät vaø ñaäu tuù taøi Vieät tröôùc khi chuùng toâi ñaäu tuù taøi Phaùp. Trong soá nhöõng baïn noái khoá töø naêm Septieøme Speùciale toâi vaãn nhôù teân laø caùc baïn Leâ Khaéc Hieån, Nguyeãn Ngoïc Traân, Nguyeãn

Duy Tröôøng, Buøi Vaên AÙi, Nguyeãn Quoác Anh, Vónh Vieät San, Ñaøo Vaên Nhaãn, Nguyeãn Vaên Sa, Traàn Vieát Huøng, Leâ Vaên Thi, Nguyeãn Vaên Hoaøng, Traàn Vaên Hoaù (con cuûa Thaày Traàn Vaên Thoâng, daïy Phaùp Vaên ôû tröôøng Thieân Höïu), Nguyeãn Vaên Kieät (sau ñoåi thaønh Laân). Veà phía caùc chuù ñi tu, coù ñeán 11, 12 chuù taát caû, trong ñoù coù Phan Xuaân Thanh, Nguyeãn Vaên Lyù, Huøng, Sôn (Ñaø Naüng)... Ñeán khi toâi leân Seconde, tröôøng Providence baét ñaàu nhaän vaøi coâ hoïc troø cuûa tröôøng Jeanne d Arc qua hoïc caùc lôùp nhoû hôn vì beân ñoù quaù ít hoïc troø. Vaø coù leõ cuõng töø luùc aáy tröôøng Thieân Höïu coù nhaän con gaùi hoïc chung vôùi con trai ôû chöông trình Vieät. Nhöõng Cha daïy chuùng toâi töø lôùp Septieøme Speùciale cho ñeán Premieøre ña soá laø caùc cha doøng trieàu thuoäc veà boä truyeàn giaùo Missions EÙtrangeøres, nhö quyù cha Oxarango, Petitjean, Florent, Lefas, Duval, Echeron (ñi xe bình bòch), daïy ñuû moân töø tieáng Phaùp, Litteùrature Française, Matheùmatiques, Physique, Chimie, Histoire, Geùographie, Anglais, Sciences... Rieâng Vieät Vaên vaø Coâng Daân Giaùo Duïc, toâi chæ nhôù ñeán 2 thaày, ñoù laø thaày Nguyeãn Theá Thoaïi, cha cuûa anh Nguyeãn Theá Minh, vaø anh Buøi Theá Caàn. Anh Caàn thuoäc theá heä treû, nhöng laïi hieàn chi laï, cuõng laø hoïc troø cuûa cha Lefas, ñöôïc ñeà cöû daïy chuùng toâi Vieät Vaên raát chu ñaùo vaø taän tuïy trong 2 naêm Troisieøme vaø Premieøre. Cuõng nhôø anh maø giôø naøy toâi vaãn coøn nhôù ñeán caùc chuyeän cuûa nhoùm Töï Löïc Vaên Ñoaøn, hay thuoäc loøng bao nhieâu caâu thô cuûa Chinh Phuï Ngaâm, Cung Oaùn Ngaâm Khuùc, Ñoaøn Thò Ñieåm, Baø Huyeän Thanh Quan... ñeå khoâng caûm thaáy hoå theïn khi phaûi ñaáu laùo veà vaên chöông Vieät Nam vôùi caùc baïn beø. Rieâng nhöõng cha Vieät cuûa tröôøng Thieân Höïu, ngoaøi cha Toân coøn coù quyù cha Huynh, cha Trinh, cha Phöông, cha Troïng, vaø quyù thaày Nguyeãn Theá Minh, Nguyeãn Vaên Lôïi. Moät vaøi naêm sau caùc thaày Minh vaø thaày Lôïi ñeàu laàn löôït ñöôïc thuï phong linh muïc, Cha Minh thuoäc doøng Jesuit, vaø cha Lôïi thuoäc doøng trieàu. Maêng toâi noùi hoïc tieáng Phaùp khoâng maáy

Trang 105


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá khoù. Nhöng ñoái vôùi toâi luùc môùi vaøo hoïc, nghe tieáng Phaùp thì quaû laø hay, cöù nhö chim hoùt beân tai, theá nhöng hoïc chöõ Phaùp quaû laø khoù nhieàu. Taïi lôùp nghe rieát roài cuõng phaûi hieåu, baét ñaàu laø moät chuùt, roài ñeán hai chuùt, ba chuùt, un, deux, trois, ça ci!... vaø cöù theá töø töø hieåu nhieàu hôn, ñoïc gioûi hôn, vieát ít sai hôn. Roài noùi ñöôïc tieáng Phaùp nhieàu hôn, ñuùng hôn, hay hôn. Khoâng nhö taïi Myõ hoài môùi ñònh cö noùi tieáng Anglais khoâng nhöõng phaûi muùa mieäng maø coøn muùa caû tay chaân nöõa, hoài ôû tröôøng Providence toâi khoâng nhôù laø mình caàn theâm tay chaân ñeå traû baøi par cSur. ÔÛ lôùp caám khoâng cho noùi tieáng Vieät, ngoaïi tröø khi ra chôi hay trong giôø Vieät Vaên. Keû naøo noùi tieáng Vieät maø bò nghe ñöôïc thì ñöôïc gôûi xuoáng Cha Toân, khoâng aên roi thì cuõng ñöôïc quyø xô mít. Vaø cöù theá maø hieåu tieáng Phaùp theâm laàn. Khoâng hieåu maø laøm baøi ít ñieåm, moät laàn coøn ñöôïc tha, nhöng nhöõng laàn sau laø bò phaït consigne vaøo chieàu Thöù Baûy, vaø neáu tieáp töïc seõ "ñöôïc" Cha Toân chieáu coá, keâu leân vaên phoøng, quaát cho vaøi roi vaø gôûi thö caûnh caùo veà cho gia ñình. Cho neân, bao nhieâu thôøi gian maø toâi thöôøng daønh chôi ñaây ñoù vôùi caùc baïn cuøng trang löùa trong xoùm Ñoàng Khaùnh, nay laïi phaûi ngoài nhaø tuïng baøi, moät hai naêm ñaàu tieân thì nhö con veït, roài nhôø töï hoïc theo vôùi Dictionaire Larousse neân baûn laõnh tieáng Phaùp trôû neân cao cöôøng hoài naøo chaúng hay. Toâi vaãn coøn nhôù caùc anh chò em trong nhaø thöôøng ñoá nhau caùc teân ñuùng vôùi nhöõng hình naèm ôû ñaàu caùc trang cuûa Alphabet töø A cho ñeán Z; nhö baét ñaàu vaàn A coù hình cuûa traùi thôm, caâu traû lôøi phaûi laø Ananas, tôø giaáy baïc laø Argent, hình con choù suûa laø Aboyer. Ñeán vaàn B coù hình ñoà trang söùc, caâu traû lôøi laø Bijou, hình caùi vali laø Bagage, caùi choåi laø Balai, traùi banh laø Ballon ..Vaàn Z coù hình con ngöïa vaèn laø Zeøbre, hình vieân ñaù quyù laø Zeùphire, hình thieân vaên coù 12 muùi laø Zodiaque... Nhôø oâm rieát cuoán Larousse maø toâi daàn daàn qua maët caùc anh chò cuûa toâi hoài naøo chaúng bieát. Chaéc cuõng nhôø quen vôùi phöông phaùp naøy thaønh khi hoïc Y Khoa toâi cuõng thöôøng oâm caùc cuoán textbooks daøy nhö Larousse ñeå tu luyeän theâm.

Trang 106

Qua caùc naêm hoïc, toâi ñöôïc xeáp haïng trong khoaûng töø thöù nhaát ñeán thöù naêm, cuøng vôùi caùc baïn Leâ Khaéc Hieån, Nguyeãn Duy Tröôøng, Nguyeãn Vaên Laân, Nguyeãn Ngoïc Traân. Caùc moân toâi thích laø Histoire, Geùograpie vaø Litteùrature Française. Vaø thöôøng cuoái naêm toâi cuõng coù moät, hai phaàn thöôûng. Khaùch quan maø noùi, toâi hoïc khoâng ñeán noãi teä nhöng cuõng khoâng coù gì xuaát saéc cho laém duø laø taøi hoïc thuoäc loøng vaø trí nhôù cuûa toâi raát toát, coi nhö laø passable cho deã hieåu (tieáng Myõ keâu laø so so hoaëc average!). Ñeán naêm Troisieøme caû lôùp ñöôïc chôû vaøo Tourane (nghe cho oai, chöù ñoù laø Ñaø Naüng!) ñeå thi Brevet. Toâi ôû trong nhoùm "töù coá voâ thaân" ñöôïc cho ôû chuøa hai ngaøy taïi ngay tröôøng Lyceùe Pascal ñeå döï thi. Moãi ngaøy luõ chuùng toâi chöøng khoaûng möôi ñöùa uøa ra beân ngoaøi phoá aên saùng vaø aên toái, höôûng ñöôïc söï töï do ñaàu tieân khi xa nhaø. Ñeán tröa thì tröôøng Lyceùe cho aên baùnh mì taây keïp fromage vaø thòt nguoäi. Ban ñeâm nguû taïi dortoir, trong tröôøng Pascal coù oâng giaùm thò to lôùn ngöôøi Phaùp xem chöøng. Vì coù nghe keå luùc xöa tröôøng Pascal laø moät beänh vieän quaân ñoäi, coù nhieàu ngöôøi cheát ôû ñoù, neân ñeán ñeâm toâi raát sôï ma vaø truøm meàn kín leân ñaàu vaø khoâng daùm thöùc daäy ñi teø nöûa ñeâm. Veà laïi tröôøng Providence sau khi thi, caùc cha Phaùp hoûi han lo laéng thi cöû cuûa caùc troø. Keát quaû sau moät tuaàn laø taát caû 28 troø ñeàu ñaäu. Caùc cha haõnh dieän vaø chuùng toâi cuõng vui laây. Maêng toâi thì quaû coù vui nhieàu vaø thöôûng toâi tieàn ñeå bao nhoùm baïn trong xoùm Ñoàng Khaùnh ñi xi neâ. Ñaây chæ qua laø moät thoâng leä moïi ngöôøi trong xoùm thöïc hieän moãi khi ñi thi vaø ñaäu. Nhöõng naêm ñaàu tieân toâi thöôøng veà nhaø ñuùng giôø vaøo buoåi chieàu, ngoaïi tröø khi naøo bò consigne. Veà nhaø thì phaûi noùi laùo vôùi Maêng laø ôû laïi hoïc theâm. Nhöng roài töø lôùp cinquieøme trôû ñi, toâi thöôøng ôû laïi tröôøng ñeå coi ñaù banh vaø hoïc chôi ñaù banh vì trong lôùp toâi coù Traàn Vaên Hoùa, con thaày Thoâng, ñaù banh tuyeät cuù meøo; khoâng nhöõng vaäy, caû gia ñình thaày Thoâng, vôùi 4-5 ngöôøi con trai, thaønh laäp moät hoäi ñaù banh coù tieáng döôùi söï daãn daét cuûa chính Thaày. Ngoaøi ñaù banh ra, toâi cuõng coù hoïc chôi ping pong nöõa! Veà laïi


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá xoùm Ñoàng Khaùnh, toâi laïi ñem taøi ñaù banh vaø chôi Ping Pong ra ñeå former moät groupe cuøng chôi vôùi nhau daøi daøi veà sau, keå luoân vôùi caû Badminton! Toâi coøn nhôù nhöõng laàn tham döï hoïp lieân tröôøng tö thuïc ôû tröôøng Bình Linh, hay caùc bieåu tình vôùi taát caû nhöõng tröôøng cuûa Hueá ôû Thöông Baïc, tröôùc Phuù Vaên Laâu. Taát caû moïi troø laäp thaønh ñoäi nguõ ñi boä haøng daøi ñeán caùc nôi chæ ñònh. Ñöôøng coù xa, vaø trôøi noùng, nhöng toâi vaãn thích vì...khoûi hoïc trong lôùp, vaø ra beân ngoaøi coù cô hoäi chuoàn veà nhaø sôùm. Thænh thoaûng chuùng toâi cuõng ñöôïc "xoû muõi" ñöa ñi thaêm tröôøng nöõ Jeanne d Arc, hay ñöôïc cho ñi du ngoaïn ôû Thieân An, ôû Ñoài Voïng Caûnh, bieån Thuaän An, bieån Caûnh Döông... ÔÛ lôùp lôùn hôn, Seconde vaø Premieøre, toâi thöôøng ñi chôi vôùi caùc baïn sau giôø hoïc maø khoâng caàn xin pheùp nhaø tröôùc, leõ ñöông nhieân phaûi vaøo nhöõng buoåi chieàu khoâng coù devoirs naøo vaø saùng hoâm sau khoâng caàn traû baøi. Ñoù laø nhöõng dòp gheù ñeán Chaffangeon mua pateù chaud vaø croissant vöøa ñaïp xe vöøa xuyùt xoa aên, nhaát laø khi trôøi trôû laïnh, hay veà nhaø baïn Vónh Vieät San naèm nghe nhaïc ñóa cuûa Sylvie Vartan, Françoise Hardy, Johnny Holliday... hoaëc ngoài sau löng baïn treân xe Velosolex reà reà chaïy qua caùc ñöôøng gaàn tröôøng vui chôi moät vaøi giôø...Vaø cuõng coù luùc toâi phaûi ñaïp xe qua taän nhaø cuûa baïn Nguyeãn Vaên Laân ôû tuoát xa trong Thaønh Noäi nhôø baïn giaûi giuøm cho moät baøi toaùn khoù. Vaøo heø naêm chuùng toâi thi Brevet, baïn Nguyeãn Vaên Hoaøng (töï laø Hoaøng Leù) thi "baêng" Tuù Taøi Baùn Phaàn cuûa chöông trình Vieät vaø ñaäu. Coù nghóa laø sau khi ñaäu, Hoaøng coi nhö hoïc treân toâi 2 naêm. Quaû laø xuaát saéc! Naêm Seconde, Hoaøng vöøa hoïc chung vôùi chuùng toâi, vöøa hoïc theâm beân lôùp Ñeä Nhaát ôû tröôøng Baùn Coâng vaø cuoái naêm aáy Hoaøng cuõng ñaäu luoân Tuù Taøi Toaøn Phaàn vaø sau ñoù Hoaøng ñöôïc hoïc boång ñi hoïc phaân khoa Chính Trò Kinh Teá khoùa 1, môùi môû taïi Vieän Ñaïi Hoïc Ñaø Laït. Hoaøng laø ngöôøi ñaàu tieân môû ñaàu phong traøo nhaûy lôùp ñi thi. Sau Hoaøng "Leù" ñeán löôït caùc baïn coù veû hôn toâi vaøi tuoåi nhö baïn Thi, Sa, Laân, Sang...ñeàu nhaûy lôùp vaø thi ñaäu Tuù Taøi Baùn

Phaàn chöông trình Vieät vaøo heø Seconde, vaø Tuù Taøi Toaøn Phaàn vaøo heø Premieøre ñeå sau ñoù vaøo ñaïi hoïc trong khi toâi vaãn leø teø baét ñaàu lôùp Terminale. Do con soá hoïc sinh ít daàn, theâm vaøo ñoù taát caû caùc chuù ñi tu ñöôïc gôûi vaøo hoïc ôû Chuûng Vieän Ñaø Laït, Tröôøng Providence quyeát ñònh khoâng môû tieáp lôùp Terminale. Theá laø chuùng toâi phaûi chuyeån tröôøng. Ña soá caùc baïn trong lôùp nhö Hieån, Tröôøng, Traân.. vaøo Saigon theo hoïc tröôøng Jean Jacques Rousseau, moät soá ít khaùc hoïc tröôøng Yersin ôû Ñaø Laït; rieâng toâi moät mình khaên goùi vaøo Ñaø Naüng hoïc naêm Terminale taïi tröôøng Pascal. Noùi moät caùch khaùc, lôùp Septieøme Speùciale cuûa toâi laø lôùp ñaàu tieân ñöôïc môû laïi ôû tröôøng Providence vaøo naêm 1959 vaø sau 7 naêm, Providence chính thöùc chaám döùt chöông trình Phaùp, vaø caùc lôùp coøn laïi töø Premieøre trôû xuoáng Sixieøme ñöôïc saùp nhaäp chung vôùi caùc lôùp thuoäc chöông trình Phaùp taïi tröôøng Jeanne d Arc. Trong nhöõng dòp ñaëc bieät nhö Noël, 14 Juillet...lôùp chuùng toâi cuøng nhau ñoùng goùp mua quaø bieáu cho caùc cha Phaùp. Ngöôøi thöôøng ñöôïc anh em trong lôùp tín nhieäm veà chuyeän naøy laø Nguyeãn Ngoïc Traân, vöøa ñaûm nhaän quyeân goùp tieàn vöøa ñi mua saém quaø ñuùng vôùi soá tieàn ít oûi, vöøa laøm ñaïi dieän lôùp chuùc möøng caùc cha. Thænh thoaûng cuõng coù thay ñoåi ngöôøi chuùc möøng, nhöng caù nhaân toâi chöa bao giô daùm môû mieäng coùc ra noùi ñöôïc tieáng taây trong nhöõng dòp vui ñoù. Huù hoàn! Thoâng thöôøng caû lôùp ñöôïc caùc cha cho aên chocolat vaø nghe nhaïc hoøa taáu. Thænh thoaûng, moät vaøi hoïc troø hoïc gioûi trong lôùp toâi cuõng ñöôïc thöôûng cho aên saùng vôùi baùnh mì oùpla, bô, thòt nguoäi vaø uoáng söõa trong phoøng aên chung cuûa noäi truù. Nhieàu laém laø toâi ñöôïc cho aên saùng nhö vaäy...moät laàn. Lôùp caøng cao, baøi hoïc caøng khoù laàn, nhaát laø Matheùmatiques, Geùometrie, Algeøbre Moderne. Moân Chimie coù cha Oxarango, cha Duval kieâm luoân vöøa Math vöøa Physique. Moân Français keå caû Litteùrature Française, Geùographie, Histoire, Anglais do cha Lefas daïy. Do ñoù, khoâng coù ngaøy naøo chuùng toâi khoâng coù 2-3 giôø hoïc vôùi cha Lefas. Ñoâi khi chaùn gheâ ñi, nhaát laø nhöõng khi meät cha hay noùi laøm raøm

Trang 107


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá trong mieäng sau boä raâu, chuùng toâi ñaønh thay phieân nhau ñöa tay xin ra beân ngoaøi ñöùng hoùng gioù vaøi ba phuùt roài quay trôû vaøo. Haàu nhö ngaøy naøo cuõng coù baøi laøm ôû lôùp, hai ba baøi laøm ôû nhaø cho ngaøy hoâm sau hay cho tuaàn tôùi. ÔÛ nhöõng naêm cuoái, töø töø toâi laø ngöôøi thöôøng phaûi thöùc hoïc khuya nhaát trong nhaø, vì toâi ñaâu chòu boû qua nhöõng vui chôi vôùi caùc baïn cuøng lôùp sau khi döùt hoïc hay vôùi caùc baïn trong xoùm Ñoàng Khaùnh nhöõng chieàu khi ñi hoïc veà. Ñoïc saùch laø moät lyù thuù vôùi toâi hoài ñoù. ÔÛ tröôøng Providence, chuùng toâi thöôøng ñöôïc höôùng daãn ñoïc voâ soá saùch thuoäc veà vaên chöông Phaùp, bao goàm luoân caû nhöõng ñaïi taùc phaåm cuûa nhöõng vaên haøo, khoâng chæ ngöôøi Phaùp, maø bao goàm cuûa nhöõng taùc giaû ngöôøi Anh, Nga, Myõ, vaø nhöõng taùc phaåm cuûa nhöõng ngöôøi truùng giaûi Nobel Vaên Chöông..Guerre et Paix, La Reùsurrection, Anna Kareùnine, Les Hauts de Hurle Vent, A l Est d Eden, Le Vieil Home et La Mer, Adieu Aux Armes, La Terre Chinoise, Les Fils de Wang Lung, La Vingt Cinquieøme Heure, Le Soleil Se Leøve Aussi, Les Vertes Anneùes, La Citadelle... Rieâng Leâ Khaéc Hieån vaø toâi coøn thích thuù ñoïc theâm nhöõng saùch veà La Guerre Mondiale 2, La Guerre de l Indochine, nhö Couler la Bismark, L Embarquement en Normandie, La Bataille de Dien Bien Phu, Le Tocsin de l Indochine, Je suis Meùdecin aø Dien Bien Phu. Ña soá saùch chuùng toâi ñoïc ñöôïc möôïn töø tuû saùnh cuûa cha Petit Jean... Ñaëc bieät baïn Hieån veõ caùc maùy bay khu truïc Spitfire cuûa Anh, Messerchmidt cuûa Ñöùc, P.48 Thunderbolt cuûa Myõ raát ñeïp, luoân laøm toâi khaâm phuïc, caû cho ñeán baây giôø. Rieâng vôùi gia ñình, toâi cuõng raát ham ñoïc caùc saùch tieáng Vieät chung vôùi caùc anh chò em trong nhaø, töø truyeän Taây Du Kyù, Nhaïc Phi, Ñoâng Chaâu Lieät Quoác, Tam Quoác Chí, Thuûy Höû... cho ñeán caùc truyeän hieän ñaïi, thôøi söï, truyeän dòch, vaø nhaát laø caùc truyeän kieám hieäp maø ñeán giôø vaãn coøn meâ maån khi ñoïc laïi. Trong taát caû caùc cha daïy chuùng toâi, coù leõ cha Lefas chuù yù ñeán toâi vaø thöông toâi nhieàu hôn nhöõng cha khaùc, nhaát laø veà sau. Chaéc cuõng do oâng anh ñaàu cuûa toâi thænh thoaûng

Trang 108

coù tìm ñeán thaêm Cha sau khi ra tröôøng vaø laøm vieäc gaàn Hueá. Ngay caû chính toâi cuõng vaäy, sau khi baét ñaàu vaøo hoïc ôû Ñaïi Hoïc Hueá, toâi cuõng thöôøng xuyeân vieáng thaêm cha Lefas vaøi ba laàn trong moãi naêm. Vaø ñieàu laøm cha vui thích ôû choã toâi vaãn tieáp tuïc ñoái thoaïi vôùi cha baèng tieáng Phaùp, cuõng nhö khoe vôùi Cha veà chuyeän hoïc cuûa toâi ôû tröôøng Y Khoa. Ñeán khi Cha quaù baän daïy ôû Vaên Khoa Ñaïi Hoïc Hueá, Cha ngoû yù muoán nhôø toâi daïy Anh Vaên cho lôùp Troisieøme taïi tröôøng Jeanne d Arc, moãi tuaàn chæ 2 giôø thoâi. Toâi coøn nhôù Cha noùi ñaïi khaùi nhö sau "C est le meâme livre d"Anglais que tu a eu au Troisieøme. Et voici mes notes et mes traductions française en Anglais, et anglaise en Français, si tu veux utilizer pour la classe". Toâi tính nhanh trong ñaàu moãi giôø ñöôïc traû 250 ñoàng, moãi thaùng coù hai ngaøn ñeå tieâu theâm. Ñöôïc laém! Vaû laïi luùc aáy toâi hoïc naêm thöù 4 tröôøng Y Khoa Hueá, buoåi saùng ñi laâm saøng ôû Beänh Vieän sau 9 giôø, chieàu môùi vaøo lôùp hoïc. Toâi coù laøm veû khoù khaên chuùt ñænh tröôùc khi nhaän lôøi Cha, nhaát laø sau khi Cha höùa giôø daïy Anglais seõ vaøo buoåi saùng sôùm vaø toâi chæ daïy ñôõ cho Cha moät naêm thoâi. Giôø ñaây nghó laïi, toâi quaû can ñaûm, vì ñeán khi vaøo daïy thöïc thuï môùi thaáy thì giôø soaïn baøi, chaám baøi khoâng phaûi laø ít, ngoaøi ra coøn phaûi aên maëc ñaøng hoaøng, noùi naêng tieáng Phaùp chöõng chaïc vaø song suoát...Coù leõ toâi cuõng laø moät hoïc troø cöng cuûa cha Lefas neân ñöôïc Cha tín nhieäm nhö Cha ñaõ töøng tín nhieäm ñaøn anh Buøi Theá Caàn daïy Vieät Vaên cho lôùp chuùng toâi! Baø vôï ôû nhaø thöôøng choïc toâi laø daân tröôøng Taây...Ninh, vì ai xuaát thaân töø tröôøng Phaùp cuõng noùi tieáng Phaùp nhö gioù, vaäy maø giôø naøy ñuïng ñeán tieáng Phaùp khoâng nhöõng toâi noùi vôùi mieäng vöøa muùa caû tay chaân maø coøn cheâm theâm vaøi ba chöõ Myõ nöõa chöù! Nghe maø ñaønh cöôøi vì baüng ñi caû gaàn 40 naêm chaúng noùi moät tieáng taây tieáng u naøo caû, cuõng chöa moät laàn du lòch Phaùp Quoác ñeå ñöôïc nghe vaø thöïc taäp laïi la langue maternelle duø ñoïc saùch tieáng Phaùp vaãn hieåu tuy coù chaäm ñi. Trong thaäp nieân 80 vaø 90, toâi coù yù ñònh sang Paris ñeå thaêm caùc


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Cha Lefas vaø Petitjean, nhöng khoâng thöïc hieän ñöôïc. Baây giôø ñaõ treã. Vaøo ñaàu naêm 2005, sau khi toâi vieát thö cho Ministeøre de L EÙducation Nationale cuûa nöôùc Phaùp xin laïi Duplicata cuûa diploma Baccalaureat Seconde Partie en Sciences Expeùrimentales toâi ñaäu naêm 1966, vaø bò thaát laïc naêm Maäu Thaân 1968 taïi Hueá, vaø sau nhieàu thaùng chôø ñôïi vì thö cuûa toâi ñöôïc chuyeån qua nhieàu vaên phoøng khaùc nhau, toâi ñaõ nhaän ñöôïc phoù baûn cuûa vaên baèng Tuù Taøi Phaùp. Giôø ñaây, baûn Duplicate ñoù cuõng ñöôïc ñoùng khung vaø treo treân töôøng ôû ngay baøn computer toâi laøm vieäc haèng ngaøy, beân caïnh nhöõng vaên baèng khaùc. Nhö vaäy, ñôøi hoïc sinh cuûa toâi gaén lieàn vôùi tröôøng Providence, töø Septieøme cho ñeán Premieøre. Baûy naêm hoïc ôû moät tröôøng. Baûy naêm lôùn leân vôùi moät tröôøng. Baûy naêm tröôûng thaønh trong moät moâi tröôøng giaùo duïc hoaøn haûo laø thôøi gian quaû thích öùng

chuaån bò cho toâi khi böôùc chaân vaøo ñaïi hoïc. Nhöõng trang bò vaên hoaù, nhöõng toâi luyeän trong kyû luaät, nhöõng phaùt trieån toaøn dieän ñaõ khoâng ít thì nhieàu mang ñeán cho toâi thaønh quaû cuûa ngaøy hoâm nay. Qua bao nhieâu naêm, qua bao nhieâu trôû ngaïi, thaêng traàm, Tröôøng Providence / Thieân Höïu ñaõ coù coâng ñaøo taïo moät con soá khaù lôùn chaát xaùm cho ñaát nöôùc Vieät Nam. Haøng haøng lôùp lôùp ñaøn anh ñaøn chò ñaøn em ñoàng moân, ôû trong nöôùc cuõng nhö ôû Haûi Ngoaïi, ñaõ vaø ñang laø göông thaønh coâng trong xaõ hoäi, tieáp tuïc laøm raïng rôõ teân ngoâi tröôøng thaân yeâu. Trong nieàm haõnh dieän chung vaø trong söï bieát ôn ñeán coâng söùc caùc Cha ñaõ daïy doã toâi thaønh ngöôøi, toâi caàu mong quyù vò tieáp tuïc giöông cao ngoïn ñuoác giaùo duïc qua söù maïng rao truyeàn Töï Do, Baùc AÙi vaø Coâng Baèng. u Vónh Chaùnh Providence. 1959-1966

Trang 109


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

VEÀ THAÊM NHAØ CUÕ Haït Tieâu

Ngaøy 23 thaùng 12 naêm 1997

böïc boäi: “Nhaø naøy xöa cuûa Ba Meï toâi, toâi chæ muoán thaêm qua. Xin baø cho pheùp, toâi seõ caùm ôn nhieàu.” Coù tieáng beù trai goïi meï. Baø ta höø moät tieáng roài boû ñi. Con cho laø ñaõ ñöôïc pheùp.

Thöa Ba, Con veà thaêm nhaø cuõ roài Ba aï. Luùc aáy trôøi ñaõ xeá xeá chieàu. Con ñöùng taàn ngaàn ôû coång. Vaãn hai coät traéng vöøa taàm ngöôøi, nhöng coät beân phaûi nay coù moät baûng ñoàng boùng loaùng. Con laåm nhaåm ñoïc haøng chöõ ñaäm: “Nhaø Vaõng Lai Coâng An”. Vaâng nhaø mình baây giôø laø nhaø vaõng lai Coâng An Ba aï. Coù sao khoâng Ba? Con ñöôøng nhoû ñöa vaøo nhaø nay ñaõ ñöôïc traùng xi maêng laùng nhaün. Khoâng coøn nhöõng hoøn soûi nhoû roän raøng reo döôùi böôùc chaân con. Caùi veranda vaãn coøn, cuõng hai phía lan can xinh xaén. Nhöng maát ñi ñaâu roài vöôøn hoàng thôm ngaùt, vaø nhöõng caây tæ muoäi theïn thuøng nuùp döôùi giaøn hoàng leo. Neáu toái nay Ba muoán uoáng nöôùc traø, con seõ khoâng theå ngaét cho Ba moät hai ñoùa hoàng môùi chôùm nôõ ñeå Ba boû vaøo biønh traø xanh cho theâm vò nheï nhaøng, eâm dòu. Thôøi gian chuyeån ñoåi. Nhaø ñaõ dôøi chuû. Thoâi con seõ mua loaïi traø ngon nhaát cuûa Ñaøi Loan cho Ba vaäy. Ñöùng ôû ngöôõng cöûa phoøng khaùch tranh toái tranh saùng, con goïi to: “Coù ai ôû nhaø khoâng?” Maõi con môùi nghe tieáng chaân töø phía xöa kia laø phoøng nguû cuûa Ba Meï. Moät thieáu phuï trung nieân tay caàm moät cheùn côm vaø caùi muoãng nhoû tieán leân laïnh luøng hoûi: “Baø hoûi gì?” Con heát söùc nhuõn nhaën: “Cho pheùp toâi thaêm nhaø cuõ cuûa toâi ñöôïc khoâng?” Ngöôøi thieáu phuï xaün gioïng: “ Nhaø naøy laø cuûa nhaø nöôùc, muoán tham quan phaûi coù giaáy pheùp.” Con thaáy ngheïn ôû coå vaø noùng rang ôû ngöïc. Con thôû maïnh daèn noåi uaát öùc

Trang 110

Con ñaõ quen vôùi aùnh saùng tranh toái. Phoøng khaùch chæ coù vaøi chieác gheá sô saøi nhö phoøng ñôïi cuûa moät cô quan toài taøn, khoâng coù laáy moät baøn nhoû ñeå coù theå baøy moät bình traø, xaáp baùo hay loï hoa. Con nhôù hoài xöa Meï khoâng bao giôø queân caém moät ñaùo hoa hoàng hay caønh hueä treân chieác baøn troøn ôû giöõa boán gheá baønh trang troïng. Khoâng coøn nöõa neùt quyù phaùi nghieâm trang cuûa phoøng khaùch nhaø mình maø hoài xöa vaãn laøm con ngaïi nguøng moãi khi Ba Meï goïi con leân ñeå chaøo caùc baùc dì ñang thaêm vieáng chuyeän troø vôùi Ba Meï. Noái lieàn vôùi phoøng khaùch xöa laø phoøng aên, nay laø phoøng laøm vieäc vôùi nhieàu baøn gheá naëng neà. Tim con boång ngöøng ñaäp. Trong goùc vaãn coøn loø söôûi vôùi ñöôøng vieàn baèng gaïch men traéng. Con quyø xuoáng nhìn chaêm chuù vaøo khoaûng neàn nhaø tröôùc maët loø söôûi. Con nhôù xöa khoaûng aáy cuõng ñöôïc loùt gaïch men traéng; coù vaøi mieáng gaïch bò xöùc meû vaø Ba ñaõ cho thôï thay vôùi nhöõng gaïch hoa maøu luïc, vaøng, xanh coù hình con chim, con caù. Khoaûng neàn nhaø aáy laø choã con thích nhaát trong nhaø mình. Vaøo tieát muøa ñoâng gioù reùt möa daàm, Ba hay ñoát loø söôûi leân cho aám nhaø. Côm nöôùc xong, caû gia ñình mình quay quaàn beân loø söôûi. Ba ñoïc saùch; Meï ñan aùo; Coá baø keå chuyeän ñôøi xöa cho con nghe: chuyeän baø Tuaàn, baø AÙn, baø Ñoâng, baø Ñieäu, oâng Hoaøng, Meä Öng Quaû, Öng Bình. Con ñi vaøo theá giôùi cuûa thôøi xa xöa, thuôû oâng Hoaøng khaên aùo ñi hoûi vôï (Coá Baø) cho con (Coá OÂaâng), baø Ñoâng (chò caû cuûa Coá baø, vôï cuûa oâng Ñoâng Caùc Ñaïi Hoïc Só; Coá baø vaø baø Ñoâng laø doøng doõi


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Taï Thu Thaâu) kieám caùch töø choái maø khoâng sao ñöôïc. Coù luùc Coá baø giaûng Cung Oaùn Ngaâm Khuùc hay truyeän Kieàu. Coá baø coù caùi nhìn cuûa ngöôøi hieåu bieát khung caûnh vaø tình tieát cuûa nhöõng gia ñình neà neáp, cuûa thaâm cung laøm lôøi giaûng soáng ñoäng haün vaø thaâm thuyù theâm. Ngoài döôùi chaân Coá, tröôùc maët loø söôûi, con say söa nghe, löôùt tay treân nhöõng vieân gaïch hoa maøu vaøng, luïc, xanh coù hình con chim con caù; caûm giaùc eâm ñeàm con coøn giöõ maõi.

Kìa non non nöôùc nöôùc maây maây Ñeà Nhaát Ñoäng hoûi raèng ñaây coù phaûi Thoû theû röøng thoâng chim cuùng traùi Löûng lô khe suoái caù nghe kinh

Con rôø raãm khoaûng neàn nhaø tröôùc maët loø söôûi. Khoâng coøn gaïch hoa chæ laø moät khoaûng saèn suûi, goà gheà nhö moät veát thöông khoâng ñöôïc saên soùc kyõ löôõng ñeå maëc cho thôøi gian trò lieäu. Con coù caûm töôûng ngoùn tay mình ñang veà loái ñöôøng mình ñaõ qua, troâi daït theo thôøi gian töø Ñoâng sang Taây vôùi nhöõng neáp suy nghó traàm noåi, hoái haän, tieác thöông khoâng nguoâi, maø nay thì khoâng coù theå laáp lieám che daáu nöõa. Con veà nhaø cuõ, veà vôùi chính mình ñeå tìm laïi nhöõng kyû nieäm eâm ñeàm, nhöõng baûo vaät xa xöa maø con muoán mang theo suoát haønh trình coøn laïi.

Ñeán nay ñöùng trong caên phoøng cuõ con vaãn vaêng vaúng nghe gioïng ngaây thô cuûa luõ treû nhoû laø chuùng con coá ñeå caû taâm trí vaøo lôøi thô laøm nhö ñaõ hieåu heát yù nghó thaâm thuùy cuûa taùc giaû.

Coù tieáng ñoäng töø phiaù xöa kia laø phoøng cuûa caùc con. Con ñöùng daäy. Nhieàu giöôøng nguû moät ngöôøi ñöôïc saép ngay ngaén doïc theo vaùch töôøng. Ñoái dieän daõy giöôøng laø moät caùi baøn daøi lôùn vaø vaøi gheá nhoû. Coù leõ ñaây laø phoøng nguû chính cuûa caùc nhaân vieân coâng an vaøo coâng taùc ôû Hueá. Phoøng quaù gian cho neân laïnh luøng, khoâng moät caù tính, moät neùt rieâng tö. Hoài xöa, phoøng naøy deã thöông laøm sao. Moãi chuùng con ñeàu coù moät caùi baøn nhoû maët xuoâi coù theå môõ ngöôïc leân ñeå loä moät caùi hoäc ñöïng saùch vôû, giaáy buùt, hoøn bi, vaø nhöõng gì khaùc maø chuùng con nghó laø cuûa rieâng tö nhö soå nhaät kyù, taäp thô v..v... Ba coù nhôù, hoài xöa phoøng naøy roän raøng tieáng cöôøi noùi. Chuùng con caõi nhau vì cuûa rieâng tö ñaõ bò ñaùnh caép, treâu nhau vôùi nhöõng caâu chuyeän nghe loùm qua baïn beø hay tranh nhau ñoïc lôùn nhöõng baøi thô Ba thích nghe. Em Vinh rang raûng: Baàu trôøi caûnh Buït Thuù Höông Sôn ao öôùc baáy laâu nay

Con coá gaéng tranh giaønh aûnh höôûng vôùi: Ao thu laïnh leõo nöôùc trong veo Moät chieác thuyeàn con beù teûo teo Soùng bieác theo laøn hôi gôïn tí Laù vaøng tröôùc gioù seû ñöa veøo

Con rôøi nhaø lôùn. Moät maùi nhaø ngang noái lieàn nhaø lôùn vôùi nhaø beáp. Ba Meï cuõng xaây theâm caïnh nhaø beáp ba phoøng nhoû ñeå cho caùc anh sinh vieân xöù Quaûng hoïc ôû Ñaïi Hoïc Hueá ôû troï. Coù leõ vì theá neân nhaø mình laø lyù töôûng cho muïc ñích vaõng lai. Caùc oâng lôùn coâng taùc laâu ôû Hueá coù choã aên ôû ñaøng hoaøng, nhöõng phoøng khang trang trong khu vöôøn sau kín ñaùo. Khoâng coøn gì nöõa trong vöôøn sau. Ngöôøi ta ñaõ laáp caùi gieáng nhoû vaø beå sen caïn vaø ñaõ phaù maát giaøn baàu. Hoài xöa, vaøo ñaàu heø, côm nöùôc xong, O Duyeân, O Nhoû röûa cheùn baùt döôùi daøn baàu möôùp, vöøa laøm vieäc vöøa hoø haùt: Ai qua xöù Hueá thì qua Ai veà Beán Ngöï Con thì nghòch gôïm vôùi laù sen, hoa suùng; ñöa tay voác nöôùc leân treân nhöõng laù sen xanh möôùt. Gioït nöôùc laêng troøn long laùnh nhö haït kim cöông tröôùc khi rôi nheï xuoáng beå. Khi ñaõ chaùn vôùi troø chôi aáy thì con quay qua chôi coø coø hay duïc O Duyeân O Nhoû keå chuyeän ôû laøng cho con nghe: chuyeän gaët luùa, troàng rau, caâu caù, chaên vòt, chaên traâu. Ñôøi soáng thoân queâ lam luõ, chaát phaùc raát xa laï vôùi con nay trôû neân soáng ñoäng qua nhöõng caâu chuyeän giaûn dò, cam

Trang 111


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá phaän cuûa caùc O. Trong boùng toái môø môø caûnh vöôøn roãng laëng laøm con hôi sôø sôï. Coù bao giôø con coù theå nghó raèng moät ngaøy naøo ñoù con laïi caûm thaáy ngaàn ngaïi, coâ ñôn trong chính vöôøn sau nhaø mình. Con khoâng nuoán ôû trong caûnh aáy laâu nöõa. Con ñi voøng theo haøng raøo beân hoâng, haøng raøo chia caùch nhaø mình vôùi hoà rau muoáng. Cuõng khoâng coøn haøng döøa cao vuùt vaø caây ñu ñuû con con. Muøi rong, buøn laøm con khoù chòu. Sao hoài xöa con khoâng khoù chòu vì muøi naøy. AØ vì Ba coù laøm moät giaøn thieân lyù phía beân naøy. Khi trôøi trôû noùng thì giaøn thieân lyù nôû hoa thôm ngaùt caû vöôøn. Con nhôù caùc O hay haí hoa thieân lyù eùp trong daàu döøa ñeå thoa teân maùi toùc cho thôm. Coù luùc caùc O laïi naáu canh vôùi hoa non vaø cua ñoàng, ngon ôi laø ngon. Giaøn hoa thieân lyù nay khoâng coøn nöõa. Con trôû laïi tröôùc maët nhaø. Trôøi ñaõ toái. Con ngoài xuoáng theàm. Gioù hôi laïnh. Con khoâng bieát mình ñang nghó gì nöõa. Bo��ng coù tieáng leng keng cuûa moät chieác xích loâ ngoaøi ñöôøng. Thoâi ñuùng roài xe oâng Keøn. OÂng ñeán ñoùn tuïi con ñi hoïc. Con ñöùng daäy. Nhanh leân keûo treã caùc em. Em Ñöùc laät ñaät leân xe. Em Li caån thaän ngoài laïi cho ngay ngaén. Meï kieåm soaùt laïi saùch vôû buùt vieát sôï caùc con coù queân gì, seõ bò coâ thaày la, roài quay laïi daën doø oâng Keøn tröa nhôù leân Kim Long ñoùn Coá baø xuoáng chôi. Con nghe vaäy loøng phôùi phôùi. Coá baø xuoáng laø seõ ñöôïc aên ngon, ñöôïc nghe chuyeän ñôøi xöa, ñöôïc tieàn leû ñeå ñi qua phoá thueâ saùch Hoàng veà ñoc: chuyeän con Böôùm, Haït Ngoïc v..v... Con quay laïi. Ô kìa sao em Hieàn coøn taàn ngaàn ôû ñaây. Con tieán tôùi, ñöa tay ra muoán ñôõ em leân xe. Nhöng em giaät tay laïi neùp vaøo ngöôøi ñöùng caïnh. Con ngaån ñaàu. Ngöôøi ñaøn baø tieáp con luùc chieàu vaãn coù moät caùi nhìn laïnh luøng. Con söïc tónh. Con luùng tuùng trôû laïi vôùi thöïc taïi. Thaèng beù con baø ta coù hao hao gioáng em Hieàn, coù moät caùi nhìn vôùi nhieàu thaéc maéc. Con ngöôïng nguøng caùm ôn, xin gôûi laïi chuùt tieàn mua quaø cho chaùu roài quay ñi.

Trang 112

Con ñi chaäm chaäm ra ñöôøng. Khoâng coù moät boùng ñeøn. Con quay laïi nhìn nhaø cuõ. Boùng nhaø traéng nhö moät xaùc khoâng hoàn. Xe oâ toâ ñi qua, queät moät veät saùng leân töôøng, leân coät. Baûng ñoàng chôùp loaùng: “Nhaø Vaõng Lai Coâng An.” Höøm! Ba ôi, ngöôøi ta ñaõ ñoåi haún nhaø mình roài. Khoâng coøn khung caûnh eâm ñeàm, veõ deã thöông nöõa. Nhöng Ba aï, chuùng con ñaõ mang theo trong taâm trí nhöõng kyû nieäm tuyeät vôøi vaø neáp soáng Ba Meï ñaõ uoán naén töø nhoû thì ñi ñaâu, ôû chaân trôøi hay trong khung caûnh naøo, chuùng con cuõng tieáp tuïc coù nhöõng giaây phuùt aám cuùng vôùi nhau moãi khi hoïp maët. Coøn gì hôn Ba nhæ? Con, Haït Tieâu


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Hueá, moät ñeâm möa Truùc Chi Toân Thaát Kyø

Moät vuõng nöôùc trong möôøi doøng nöôùc ñuïc Moät traêm ngöôøi tuïc moät chuïc ngöôøi thanh Bieát ai gan ruoät vôùi mình Mua tô theâu laáy töôïng Bình Nguyeân quaân (trích moät caâu hoø Hueá) Möa raû rích treân saân. Ngaøy tröôùc laâu laém roài, noù laø moät caùi saân ñaát neän. Baây giôø, em gaùi toâi cho loùt gaïch, neân tieáng möa ngoaøi hieân coù nhöõng aâm thanh laï. Maø nhòp ñieäu cuõng khaùc. Khoâng coøn nhöõng tieáng trong treûo treân nhöõng vuõng nöôùc con con, khi khoan thai, luùc doàn daäp. Nhöng maø tieáng nhöõng gioït nöôùc rôi ñeàu treân nhöõng taøu laù chuoái beân heø thì nghe vaãn laø nhöõng aâm thanh ngaøy cuõ. Ngaøy thô aáu, ngaøy coøn caép saùch ñeán tröôøng, ngaøy gheù thaêm coá quaän sau nhöõng naêm thaùng ñem caùi say söa, caùi haêm hôû khi môùi böôùc vaøo cuoäc soáng maø ñoå vaøo nhöõng choán khaùc ñaày aùnh saùng cuûa töông lai, maø xaây döïng cho nhieàu thöù nay cuõng ñaõ ñoå naùt ngay chính trong loøng mình... cho ñeán ngaøy veà ñeâm nay, goái maùi toùc baïc leân kyû nieäm maø nghe möa. Buoàn. Ñaâu ñaây trong gian nhaø troáng traûi naøy toâi coøn nghe ñöôïc gioïng ru em khaøn khaøn cuûa ngöôøi vuù giaø ñaõ töøng aám, töøng laïnh vôùi gia ñình toâi qua ba theá heä, ba theá heä noåi chìm theo lôùp soùng pheá höng beân ngoaøi boán böùc töôøng naøy... aø ôi... ñeâm khuya thaép dóa daàu ñaày... aø ôi... dóa daàu ñaày khoâ heát...maø nöôùc maét ñaày khoâng khoâ... Caùi ñieäu ru con aáy, buoàn ñeán cheát caû ngöôøi, ngaøy xöa vaãn quyeän laáy caùi chaám saùng xanh leø cuûa moät ngoïn ñeøn "Hoa Kyø" ñöôïc vaën nhoû laïi baèng haït ñaäu, caùch choã toâi naèm baây giôø khoâng

ñeán hai böôùc... vaø baây giôø, moät caùnh beøo coøn soùt laïi sau côn soùng gioù kia cuûa lòch söû laø toâi, ñeâm nay, giaït vaøo caùi beán cuõ naøy, chong maét nhìn söõng vaøo boùng toái ngoaøi muøng, beân tai ñoâi tieáng muoãi vo ve, nhìn söõng vaøo moät môù aûo aûnh cuûa ngaøy qua nôi coá lyù ñang nhaûy muùa, ñang daät dôø trong gian nhaø cuõ aåm hôi möa. Naèm nghe quanh chieáu roän tang thöông. Caâu thô cuûa Vuõ Hoaøng Chöông ñang thaám vaøo toâi, thaám ñeán laïnh caû ngöôøi. Toâi tung chaên ngoài daäy, baät ñeøn. AÙnh ñieän doïi ra caùi beå caïn ngoaøi saân. Caùi beå caïn naøy ñöôïc xaây cuøng luùc vôùi toaøn theå nhaø vöôøn khoûang thaäp nieân 20. Nhö vaäy laø noù gaàn 80 tuoåi. Taùm möôi naêm! Cuõng nhieàu ñaáy chöù. Bao nhieâu laø ñaùm maây trôøi goùp söông treân Thaùi Bình Duông maø ñoå vaøo loøng noù. Bao nhieâu laø bong boùng nöôùc möa ñaõ noåi leân, ñaõ vôõ tan, ñaõ bieán maát treân khoûang maët nöôùc roäng khoâng quaù saùu thöôùc vuoâng. Coù nhieàu göông maët quen thuoäc, thaân yeâu ñaõ töøng soi boùng vaøo ñaáy nhöõng saùng coù naéng xuaân töôi maùt hay tröa heø vaéng laëng. Trong soá aáy, cuõng coù khaù nhieàu boùng daùng nay ñaõ leân ñöôøng veà chaân trôøi cuõ, noùi nhö Hoà Dzeánh. Moät trong nhöõng caùi boùng coøn laïi laø toâi ñeâm nay thao thöùc maõi maø soi mình vaøo moät hieän taïi coù nhieàu neùt môùi maø cuõng chaäp chôøn raát nhieàu hình aûnh cuõ. Chieàu hoâm qua, hai anh em toâi thaû moät voøng xung quanh nhaø vaø vöôøn, toâi hoûi em toâi: "Caùi beå caïn naøy ngaøy xöa khoâng coù non boä. Em môùi laøm?" Em toâi, goác Hueá ñaõ ñaønh, nhöng maø löu laïc ôû beân kia bôø vó tuyeán töø naêm 1947, buoâng moät caâu tieáng Baéc nguyeân chaát: "Vaâng aï." Maáy hoøn tieåu sôn ñöôïc gaén lieàn vôùi nhau baèng moät lôùp hoà troän caùt vaøng thaät mòn coù choã coøn môùi quaù, ñieåm daêm veát xi-

Trang 113


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá maêng chöa coù reâu. Nghó ñeán neùt duyeân daùng maën maø treân göông maët moät ngöôøi ñaøn baø traïc naêm möôi maø toâi thaáy thoaùng ñaâu ñoù ôû khu Bolsa maáy hoâm ñi saém söûa caùc thöùc tröôùc khi veà nöôùc, toâi mæm cöôøi maø noùi vôùi em toâi: "Phaûi qua muøa möa thì caùi tieåu caûnh naøy môùi cuõ ñöôïc, môùi ñeïp ñöôïc. Coù nhieàu thöù, nhö röôïu vang toát, caøng giaø caøng ñaäm ñaø, maën moøi." "Em coù bieát uoáng röôïu ñaâu maø phaân bieät ñöôïc ñaäm vôùi nhaït. Nhöng maø ngoaøi caùi chuyeän môùi cuõ ra, anh thaáy hoøn non boä cuûa em coù ñeïp khoâng? Cuûa ngöôøi chaùu noäi oâng Caû Leù treân Thaønh Loài xuoáng laøm cho em ñaáy. Anh bieát oâng Caû chöù?" Sao laïi khoâng? Caùi oâng Caû naøy ñaõ noåi tieáng moät thôøi nhôû ôû caùi taøi goùp nhaët vaät lieäu cuûa ñaát trôøi maø taïo ra nhöõng taùc phaåm ngheä thuaät nuoâi döôõng ñöôïc caùi "tónh" trong loøng cuûa nhieàu vò höu quan khoâng coøn mô ñeán danh, maøng ñeán lôïi, nhöõng cuoäc ñôøi ñaõ bò soùng gioù treân caùi bieån hoaïn aáy noù laøm tình laøm toäi ñeán ñieàu. Nghe thuaät laïi raèng tröôùc khi cheát - khoaûng ñaàu thaäp nieân 30 oâng ñaõ daën kyõ con chaùu laø quan quaùch tuyeät ñoái phaûi ñoùng baèng moäng vaø choát, khoâng ñöôïc duøng ñinh saét, cuùng vaùi beân moä khoâng ñöôïc ñoát vaøng baïc, bôûi vì kim vôùi hoûa laø hai thöù toái kî trong nhöõng hoøn non boä do oâng taïo ra, voán chæ duøng ñeán nhieân lieäu thuoäc moäc, thuûy vaø thoå. Ngöôøi ngheä nhaân aáy tin raèng, oâng cheát ñi nhöng maø kim vaø hoûa gaàn huyeät cuûa oâng noù coù theå aûnh höôûng ñeán caùi khí maø oâng ñaõ truyeàn vaøo nhöõng hoøn non boä raûi raùc trong nhieàu khu vöôøn cuõ ôû ñaát thaàn kinh, do chính tay oâng taïo ra. Chuyeän nghe ñöôïc töø hoài toâi coøn nhoû. Theo cha toâi ñeán thaêm moät vò höu quan duøng nhöõng naêm thaùng coøn laïi vaøo vieäc nghieân cöùu kinh Dòch. Khoâng bieát coù thaät hay khoâng. Nhöng maø cöù tin raèng coù thaät, cho ñôøi theâm ñöôïc moät neùt ñeïp. Xöa nay toâi vaãn quí caùi ñeïp trong taám loøng thaønh, trong caùi thuaàn tuùy, trong nhöõng gioït moà hoâi vaø bieát ñaâu laïi khoâng coù caû moät doøng nöôùc maét, maø nhöõng ngheä só chaân chính ñaõ töøng göûi vaøo taùc phaåm cuûa chính mình.

Trang 114

"AØ maø caùi theá cuûa maáy hoøn nuùi ñaù naøy noù nghieâng nghieâng, anh thaáy cuõng laï laï." Toâi vöøa noùi vöøa ñöa tay khua nheï moät cuïm beøo taám treân beå caïn. Ñaõ laâu khoâng coù dòp voïc nöôùc. Em toâi cöôøi hoùm hænh: "Anh cuõng tinh ñaáy. Em keå cho anh nghe nhaù. Daïo cuoái heø, khoâng roõ naéng noâi ra sao hay taïi laâu ñôøi quaù, caùi beå caïn noù bò nöùt. Em phaûi thueâ ngöôøi traùm laïi hai ba choã. Luoân theå em nghó ñeán chuyeän xaây non boä. Moät coâng hai vieäc. Hoâm em môøi anh Lieâm, ngöôøi chaùu oâng Caû ñeán xem cuõng laø ñuùng vaøo hoâm em nhaän ñöôïc thö anh baùo tin anh saép veà nöôùc. Möøng quaù, em vui mieäng keå cho anh Lieâm nghe. Theá laø anh aáy choïn ngay caùi ñeà taøi, caùi caûnh raát laø... hôïp tình hôïp lyù. Noù coù moät caùi teân ñaëc bieät laém" Vaãn neùt cöôøi nghòch ngôïm trong maét, em toâi im laëng. Toâi toø moø: "Teân chi?" Em toâi chaàm chaäm ngaét rôøi töøng tieáng: "Laõng... Töû... Hoài... Ñaàu..." Toâi trôïn maét, vôø giaän döõ maø xoå ngay gioïng Baéc: "Con naøy laùo thaät! Daùm treâu tao. Anh veà thaêm nhaø. Veà lo vieäc nhaø. Chöù coøn suoát caû cuoäc ñôøi toâi, toâi soáng theo caùi sôû thích cuûa toâi. Coù aân haän aùy naùy gì maø coâ laïi baûo anh phaûi hoài ñaàu vôùi hoài ñuoâi! Em toâi cöôøi ngaët ngheõo: "Thì ñeå em noùi heát haüng naøo. Maø ai baûo anh hoûi. Maáy hoøn ñaù ñöôïc xeáp nghieâng naøy noù ôû caùi theá maø anh Lieâm goïi laø voïng coá höông . Anh chaû voïng coá höông laø gì. Coøn laõng töû hay khoâng thì coù anh bieát laáy anh chöù... coù giôøi maø bieát ñöôïc." Caùi tinh nghòch cuûa em toâi cuõng laøm toâi vui laây: "Coâ hoïc ôû ñaâu caùi loái noùi ôõm ôø naøy vaäy? Raûnh, anh keå chuyeän... ñôøi anh cho coâ nghe. Chaû coù gì laï, chæ coù moät ñoâi choã saùi vôùi caùi... vaên phaïm cuûa ngöôøi ñôøi. Thaønh thöû..." Chôø moät luùc khoâng thaáy toâi noùi gì nöõa, em toâi hoûi: "Thaønh thöû sao anh?" Toâi tuûm tæm:


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá "Anh ñaõ noùi ñeå hoâm naøo raûnh maø. Maø ai bieåu coâ hoûi laøm chi. Baây giôø noài cheø ñaäu vaùn cuûa coâ noù ñang chôø anh ôû trong nhaø. Vôùi laïi...coù nhieàu thöù chuyeän maø keå heát ra thì laø... saùi vaên phaïm." Em toâi ñöa tay taït nheï maáy gioït nöôùc trong beå caïn vaøo ngöôøi toâi: "Anh quæ quaùi thaät!" Hai anh em toâi cöôøi doøn beân beå caïn. Töø hoâm veà Hueá cho ñeán chieàu hoâm qua, toâi laïi môùi coù dòp cöôøi ngon laønh nhö vaäy. Toâi ñang coá nhôù laïi, nghó ñeán nhöõng tieáng cöôøi khaùc cuûa ngaøy cuõ trong gian nhaø naøy. Nhöng maø caùi aùnh ñieän naøy, caùi thöù aùnh saùng naøy cuûa khoa hoïc laïi ñöa toâi veà neùt leo laét vaøng voït cuûa moät caây ñeøn daàu phuïng (laïc) ngaøy tröôùc. Toâi thao thöùc maõi trong caùi tòch lieâu nôi nhaø cuõ giöõa moät ñeâm thu coù möa Hueá dai daúng, roùt xuoáng thoân Vó Daï naøy bao nhieâu laø noãi nieàm khaéc khoaûi, bao nhieâu laø boùng daùng chaäp chôøn...Goái loan traèn troïc... naêm canh... Caâu môû ñaàu cho moät baûn Nam Bình naøy, rung leân töø ñaàu moâi cuûa moät ca cô taøi danh, coù moät loái haùt tình töù cô hoà níu ñöôïc nhöõng goùt böôùc lang thang cuûa toâi, voán laø moät keû khoâng bao giôø muoán cho tô loøng mình beùn reã ôû moät beán moät bôø naøo caû, duø chæ laø reã beøo nôi chaân soùng, caâu Nam Bình naøy maø toâi vöøa nghe caùch ñaây chöøng hai troáng canh, giôø naøy töï nhieân maø ai hoaøi quaù. Ñieäu nhaïc naøy, thoaùt thai töø cung ñieän Chieâm Thaønh ñeå bieán thaønh lôùp soùng aâm trang troïng maø dö ba ñaõ döùt haún beân laàu Nguõ Phuïng treân cöûa Ngoï Moân, ñang khieán toâi nghó ñeán caùi haän vong quoác trong coõi loøng cuûa nhuùm ngöôøi Chaøm lô thô soáng ôû vuøng Bình Thuaän, Phan Rang va Phan Rí, soáng vaát vöôûng nhö nhöõng oan hoàn maø nghieäp dó khoâng taïo noåi moät choán nghæ ngôi, duø chæ laø nghæ ngôi taïm thôøi. Toâi nhoài kyõ moät coái thuoác. Chaâm cuõng raát kyõ ñeå thaáy raèng caùi ñaäm ñaø cuûa moät hôi khoùi thuoác maën maø luùc naøy laø caû moät lieàu thuoác an thaàn. Noù deïp ñöôïc moät thöù soùng gioù quaû laø baát kyø trong toâi. Bòn ròn moät luùc laâu vôùi maáy ngöôøi nhaïc coâng luùc tieãn hoï ra coång vaøo khoûang giöõa hai côn möa, toâi trôû vaøo nhaø, tai coøn nghe

ñöôïc gioïng trong treûo cuûa ngöôøi ca cô aáy: "Tuïi em chöø... nhieàu khi vì ñoàng tieàn... chô coøn ngöôøi bieát nghe ca Hueá mình coù khi caû naêm khoâng gaëp ñöôïc moät ai. Nöôùc Non Nghìn Daëm cuûa mình thaám thía röùa maø coù böõa môùi baét voâ saép noâng* thì hoï huùp buùn boø xuøm xuïp, coøn la to leân maø ñoøi theâm töông ôùt nöõa. Nhieàu khi cuõng tuûi laém anh naï. AØ, caùi baøi Goái Loan Traèn Troïc nôù, maï em veõ (daïy) cho em khi em môùi coù möôøi tuoåi. Laâu laém môùi gaëp ngöôøi ñoøi nghe cho ñöôïc. Caùm ôn anh. Daï thoâi, xin pheùp anh." Thaät ra, chính toâi laø ngöôøi phaûi caùm ôn maáy ngöôøi nhaïc coâng, ngöôøi ca cô aáy. Veà Hueá chuyeán naøy, luït loäi, khoâng ñi thaêm thuù cho ñöôïc ñuû nhöõng nôi ngaøy xöa toâi khoâng coù dòp ñeå chaân tôùi, nhöng maø, qua lôøi giôùi thieäu cuûa moät ngöôøi heát söùc quan taâm ñeán neàn coå nhaïc nöôùc mình, nhaïc só Toân Thaát Tieát, toâi laïi ñöôïc thöôûng thöùc taøi ngheä cuûa moät nhoùm ngheä só taøi danh baäc nhaát ôû coá ñoâ. Hoï ñaõ ñoäi möa laën loäi ñeán taän nhaø toâi maø nhaán moät tieáng ñaøn tranh, naén moät tieáng ñaøn nguyeät, buùng moät tieáng ñaøn baàu, caát tieáng maø maø ngaân moät baøi Coå Baûn, moät caâu maùi nhì. Maø keå nhö vaäy thì khoâng chi cuõng boõ caùi coâng ngoài xeáp voù möôøi maáy tieáng ñoàng hoà treân maùy bay. "Nöôùc Non Nghìn Daëm cuûa mình" hai tieáng "cuûa mình" nghe aám cuùng quaù, thaân maät thieät. Maø toâi cuõng hieåu roài. Neáu khoâng vì ñoàng tieàn thì coù bieát bao nhieâu ngöôøi laïi khoâng boû ngay caùi ngheà cuûa mình, duø laø ngheà tay phaûi ñi nöõa, ñeå maø... Vaø caâu taâm söï khaù chua chaùt cuûa moät ngöôøi taøi hoa ñaõ phaûi nuoát chuùt haän vì caùi baïc beõo cuûa ngöôøi ñôøi ñoái vôùi ngheä thuaät cuûa mình, caâu noùi aáy voâ tình ñaõ laøm soáng daäy trong loøng toâi hình aûnh cuûa nhöõng giôø phuùt vinh quang maø caùch ñaây cuõng ñaõ laâu laém roài toâi ñaõ thaáy taän maét, cuûa Arthur Rubinstein taïi Salle Pleyel, cuûa Jacqueline Dupreù ôû Festival Hall, cuûa Yehudi Menuhin ôû Royal Albert Hall. Vinh quang trong nhöõng ñôït voã tay keùo daøi haèng maáy phuùt khoâng ngôùt ñaõ ñaønh, maø vinh quang ngay töø luùc cöû toïa nín thôû maø chôø nhöõng ngoùn tay baäc thaày aáy vaãy vuøng treân baøn phím, boä daây. Giöõa caùi vaéng laëng cuûa gian nhaø cuõ maø

Trang 115


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá tieáng möa thu raû rích treân nhöõng taøu laù chuoái raùch naùt ngoaøi hieân caøng laøm taêng theâm veû tòch lieâu, buoàn cho töông lai khaù môø mòt cuûa coå nhaïc Hueá, toâi laïi nhôù ñeán lôøi thôû than cuûa moät nhaïc coâng sau ñeâm nghe ca truø ôû Haø Noäi: "Vaâng, thænh thoaûng cuõng coù moät vaøi ngöôøi ôû nöôùc ngoaøi veà, muoán nghe chuùng toâi ñaøn haùt. Nhöng maø hoï nghe vì toø moø thoâi. Ít ai bieát ñeán caùi hay cuûa seânh phaùch, cuûa tieáng troáng, cuûa ñaøn ñaùy. Thuù thaät vôùi oâng, laém luùc cuõng naûn." Ngöôøi thanh nieân ñaøn ñaùy ñaõ thoå loä taâm tình vôùi toâi vaøo moät phuùt nghæ tay maø nhaép moät hôùp traø Baéc Thaùi khaù ñaäm. Tröôùc ñoù maáy phuùt, tieáng ñaøn ñaùy aáy ñaõ níu chaët laáy moät gioïng ca trong treûo, giaø daën. Gioïng ca cuûa moät ca cô thanh tuù maø môù toùc mun ñaõ ñöôïc loàng goïn trong moät caùi bao nhung ñen vaán quanh ñaàu, buoâng moät caùi ñuoâi gaø coù ñeán hai ba caùi daáu hoûi raát löõng lôø. Ngöôøi ca cô aáy, coù moät taám nhan saéc deã laøm xieâu loøng moät keû troùt mang trong ngöôøi raát nhieàu heä luïy vôùi aûo aûnh cuûa thanh saéc laø toâi, ngöôøi ca cô aáy cuõng laø tay phaùch ñaõ naém ñöôïc caùi chaân truyeàn cuûa moät boä moân ngheä thuaät ñang nghieâng vaøo caùi boùng xeá cuûa chính noù. Ngoài laéng nghe nhòp phaùch, tieáng ñaøn, gioïng ngaân ñang quyeän laáy nhau trong moät baûn hoøa aâm mang naëng caùi nghieäp dó cuûa nhöõng thöù khoâng theå lìa nhau ñöôïc, ngoài nghe tieáng troáng chaàu, khi gaét goûng, luùc hieàn töø, toâi ñaõ nghó ñeán moät cuoäc tình coù nhöõng vöôùng víu thieát tha cuûa duyeân môùi beùn, e aáp maø khoâng daùm thuù nhaän, daïi doät, si meâ. Giöõa moät ñeâm thu cuûa Haø Noäi ñaõ ñi nguû sôùm, ngöôøi ta ñaõ ñöa caùi roi chaàu maø nhôø toâi ñieåm cho caùi moái tình aáy, voán laø caùi quaán quít cuûa daây tô, nhòp phaùch vaø gioïng haùt cuûa con ngöôøi, khi thaáy baøn tay toâi cao höùng maø nhòp theo nhöõng khoå nhaët khoan cuûa moät baøi Haùt Noùi coù moät ñoâi caâu khaù daøi ñaõ chuyeån sang loái baét goái haïc... kheùo doái khaùch... öù ö öø... maø treâu ngöôi... cho Tö Maõ khoùc... öø ö öø... Nhöng maø toâi ñaõ caïn ly röôïu boû dôû töø luùc nhöõng nhòp phaùch doøn baét ñaàu doäi vaøo loøng toâi nhieàu lôùp soùng caûm

Trang 116

hoaøi, maø khua tay, maø choái töø. Noùi cho ngay, caû cuoäc ñôøi toâi, doái loøng mình cho maáy roài thì cuoái cuøng toâi cuõng ruïng vì caùi quyeán ruõ cuûa thanh saéc, duø chæ laø caùi quyeán ruõ nhaát thôøi. Nhöng maø vaøo caùi luùc söông thu Haø Noäi ñang len daàn vaøo caên phoøng coù nhieàu nhöõng aâm thanh naõo nuoät, toâi khoâng muoán ñuøa vôùi ngheä thuaät. Toâi khoâng muoán ñem nhöõng böôùc chaäp chöõng cuûa toâi treân ñaàu ngoïn roi chaàu maø giôõn vôùi caùi thuaàn thuïc cuûa nhöõng ngoùn tay ñieâu luyeän, gioïng haùt laõo luyeän. Laøm nhö vaäy laø voâ leã vôùi ngheä thuaät cuûa ngöôøi ta. Neáu nhö laø ngaøy tröôùc kia, ngaøy coøn treû, thì toâi cuõng khoâng ngaàn ngaïi chi maø khoâng caàm laáy caùi roi chaàu aáy maø hoïc theâm, maø luyeän cho kyõ moät caùi thuù maø toâi ñoan chaéc laø noù coù theå ñöa mình ñi ñeán choã say söa taän cuøng cuûa moät loái thöôûng thöùc aâm nhaïc. Nhöng maø baây giôø, gaùnh theâm moät caùi ñam meâ nöõa, vay theâm moät moùn nôï maø khoâng bieát mình coù traû ñöôïc hay khoâng, toâi baét ñaàu thaáy ngaøi ngaïi ôû caùi tuoåi maø caùi saàu vaïn coå moãi ngaøy noù theâm chóu naëng treân caùi kieáp ngöôøi traêm naêm, noùi nhö baøi Töông Tieán Töûu. Bôûi vì ñôøi laø moät oâng chuû nôï raát khaéc nghieät, maø nhöõng ngöôøi meâ caùi Ñeïp cuûa aâm thanh, cuûa saéc maøu nhö toâi, voán lieáng coù laø bao... ngoaøi moät chöõ Tình. Chaâu baùu cuûa loøng toâi, toâi phung phí quaù nhieàu roài. Coøn chi! Soøng ñôøi thua ñeán traéng hai tay... Ñeå roài ñeâm nay ngoài nghe töøng traän möa ñeàu ñeàu ñoå xuoáng maùi cuõ, toâi chôït hieåu taïi sao caâu thô aáy cuûa Nguyeãn Bính ñang doäi vaøo loøng toâi nhöõng nhòp soùng saàu laõng ñaõng... nhòp nhaøng... lieân mieân... baát taän... Bôûi vì, chuùt tình coøn laïi trong loøng moät ngöôøi ñaõ moøn goùt ôû nhieàu choán thuoäc veà tha höông, baây giôø ngoài ngay trong nhaø cuõ cuûa mình maø nhôù thöông bao nhieâu laø ngöôøi cuõ caûnh cuõ, toâi bieát trao cho ai, göûi vaøo ñaâu baây giôø! Chæ coù moät quaõng ñöôøng töø nhaø toâi, goïi cho thô moäng laø ôû cuoái thoân Vyõ, leân ñeán caàu Tröôøng Tieàn maø nhieàu laàn toâi ñaõ phaûi quay goùt lui tôùi ñeå tìm nhaø moät ngöôøi baïn cuõ, moät goác mít, moät caây nhaõn, nhö moät keû ngheøo khoù quanh quaån tìm ñoàng xu cuoái


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá cuøng trong tay vöøa môùi lôõ ñaùnh rôùt xuoáng ñöôøng. Chæ coù moät quaõng ñöôøng maø ñaõ bieát bao laø ñoåi thay ngoaøi ñôøi, bao nhieâu laø maát maùt trong loøng. Thì thoâi nhaéc laøm chi bao chuyeän khaùc treân caùi xöù Hueá naøy. Töïa mình vaøo thaønh caàu Tröôøng Tieàn caùch ñaây maáy hoâm vaøo moät buoåi chieàu taïnh möa, heát nhìn xuoáng gioøng Höông hình nhö ñaõ vaéng haún hai tieáng baùt caïy, chæ coøn nhöõng con ñoø gaén maùy, toâi laïi ñöa maét veà phía nuùi Ngöï Bình aån hieän sau nhöõng ñaùm maây chieàu xaùm xòt giöõa moät baàu trôøi aåm hôi möa, toâi söïc nhôù hai caâu cuûa Löu Vuõ Tích: Nhaân theá kyû hoài thöông vaõng söï Sôn hình y cöïu chaåm haøn löu** AØ, thì ra loøng mìng cuõng vaäy ñoù, cuõng laø caùi taâm söï cuûa ngöôøi ñôøi muoân thuûa ñaõ bao laàn ( kyû hoài ) xoùt xa, ngaäm nguøi cho chuyeän ñaõ qua, coøn nhìn ra thì daùng nuùi muoân thuûa vaãn goái ñaàu (chaåm) leân gioøng soâng laïnh. Ñoäng töø chaåm quaû laø tuyeât dieäu, taïo ra ñöôïc caùi TÓNH cuûa nuùi soâng beân caïnh caùi ÑOÄNG cuûa... vieäc ñôøi. Maø ñaâu ñoù, trong moät taäp thô cuûa anh Buøi Giaùng, toâi cuõng ñaõ baét ñöôïc moät caùi töù na naù hai caâu cuûa Löu Vuõ Tích: Daï thöa xöù Hueá baây giôø Vaãn coøn nuùi Ngöï beân bôø soâng Höông Daï thöa laø gioïng nhoû nheï cuûa moät nöõ sinh Ñoàng Khaùnh. Khoûi noùi. Coøn caùi thaàn trong hai caâu treân ñaây cuûa anh Buøi Giaùng, noù ñoät ngoät hieän ra ôû hai chöõ baây giôø. Bôûi vì muoán soáng vôùi xöù Hueá baây giôø , haún anh ñaõ phaûi thao thöùc vôùi Hueá nghìn tröôùc, baên khoaên vôùi Hueá nghìn sau. Choã haøm suùc maø cuõng laø choã tuyeät buùt trong thi taøi cuûa anh Buøi Giaùng noù hieän ra trong nhöõng ñieàu anh khoâng nhaéc ñeán. Anh ñaõ löôïc heát moïi thaêng traàm, vinh nhuïc cuûa bao lôùp ngöôøi ôû choán naøy, anh ñaõ gaït qua moät beân bao nhieâu laø thònh suy, höng pheá, toàn vong töø khi maûnh ñaát naøy coøn laø chaâu OÂ, chaâu Lyù cho ñeán... baây giôø. Anh ñaõ ñeå cho maïch thô cuûa ngöôøi xem thô anh, töï noù khôi laáy nhöõng caûm hoaøi rieâng cuûa mình. Daï thöa xöù Hueá baây giôø Vaãn coøn nuùi Ngöï beân bôø soâng Höông Hay thieät! Hai caâu khoâng coù thöông nhôù

chi caû maø xoán xang laï luøng. Xoán xang hôn caû traän möa naøy caøng veà saùng caøng naëng hoät, caøng taàm taõ. Beân ngoaøi cöûa soå, töøng ñôït maây chaàm chaäm traûi roäng, traûi daøi ra maõi giöõa moät baàu trôøi maøu chì. Vaø ngoaøi xa hôn nöõa laø moät veät chaân trôøi môùi heù, maøu thuûy ngaân. Chöøng saùu tieáng nöõa laø toâi laïi phaûi rôøi Hueá roài. Theo thoùi quen, toâi luïc quyeån soå tay ñònh ghi laïi taâm traïng cuûa mình giöõa moät ñeâm möa nôi coá quaän. Nhöng maø vöøa caàm laáy caây buùt, toâi ñaõ xeáp quyeån soå laïi. Chöõ ñaâu maø ghi cho heát caùi nöùc nôû cuûa moät tieáng ñaøn baàu, caùi ngoït ngaøo cuûa moät gioïng haùt, caùi ñaït, caùi thoaùt cuûa nhaø thô "ñieân" vuøng Nguõ Phuïng Teà Phi. Tröa nay, maùy bay rôøi Phuù Baøi, caùnh beøo naøy laïi noåi troâi... tha hoà maø boàng beành taâm söï vôùi Hueá baây giôø. u

Truùc Chi TOÂN THAÁT KYØø

Chuù: *saép noâng laø choã gaàn cuoái moät baûn Nam Bình, nhaïc troãi leân cao. Thí duï: trong baûn Nöoùc Non Nghìn daëm, saép noâng baét ñaàu ôû caâu Daën moät lôøi Maân quaân nghe chuyeän... **trích baøi Kim Laêng Hoaøi Coå cuûa Löu Vuõ Tích

Trang 117


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Tình vaø Toäi Phöông-vuõ Voõ Tam-Anh

Con taøu luø luø tieán vaøo ga Phuû-lyù vaøo luùc nhaù nhem toái. Ñoaøn tuø ñöôïc thaû veà nhoân nhao chôø ñôïi töø hoài saùng maø cöù phaäp phoàng lo sôï, tuy ñöôïc baùo raèng taøu deán treå maø khoâng bieát cho tôùi bao giôø. ÔÛ mieàn Baéc, taøu treå laø chuyeän thöôøng xuyeân, nhöng ñoái vôùi tuø laïi coù lo nghæ khaùc, vì chuyeän gì cuõng coù theå xaûy ra baát cöù luùc naøo, bieát ñaâu raèng caùi " giaáy ra traïi " quí hoùa kia cuõng coù theå bò thaâu-hoài vaøo giôø choùt. Ngay saùng nay, trong khi caû traïi ñang taäp hoïp ñeå chôø ñi lao-ñoäng, thì moät soá ngöôøi, trong ñoù coù toâi ñöôïc goïi ra ñöùng rieâng, chôø cho moïi ngöôøi ñi heát môùi ñöôïc leänh laø phaûi laøm gì. Moät soá bò keâu leân " laøm vieäc " leõ taát nhieän khoâng laáy gì laøm phaán khôûi , moät soá chuaån-bò chuyeån traïi vôùi taát caû nhöõng chôø ñôïi baát ngôø, moät soá ñi bieät-giam vì kyõ-luaät thì ñaõ bieát tröôùc caùi gì ñang chôø ñôïi, moät soá ñöôïc tha veà. Toâi ôû trong soá ñöoc tha veà, nhöng vaãn baøng hoaøng khoâng daùm tin ôû tai mình nöûa. Sau khi caàm chaéc trong tay taám giaáy ra traïi vaøng kheø, lem luoát baèng moät thöù giaáy poàlua ñaõ taùi -sinh khoâng bieát bao nhieâu laàn, maø loøng möøng rôõ haân-hoan voâ cuøng nhö chöa bao giôø caàm ñöôïc moät taám giaáy quyù giaù nhö vaäy, quyù giaù hôn taát caø caùc vaênbaèng ñaõ nhaän laûnh trong suoát caû cuoäc ñôøi. Ñeå khoûi vôû moäng vì laàm laãn, toâi coá gaéng ñoïc nhöõng gioøng chöõ ñaùnh maùy môø nhaït nhö ñaõ heát möïc, ñeå xaùc nhaän teân tuoåi vaø ñeå nhaän ra moät toäi -danh kyø-quaëc laø: "can toäi: Baùc-só ". Ñieàu naøy cuõng khoâng laøm toâi ngaïc-nhieân baèng khi nhaän laïi caùi bieân-nhaän boä aùo quaàn, chieác ñoàng hoà tay vaø naêm möôi ñoàng toâi mang theo khi nhaäp traïi. Khi ñöôïc hoûi veà chieác ñoàng hoà vaø soá tieàn sao khoâng thaáy, caùn-boä laïnh luøng traû lôøi: " coù theå nhaàm laån, vaäy thì anh phaûi ôû laïi ñeå chôø

Trang 118

ñieàu tra cho ra".Trôøi ôi! Khoâng bieát caùn-boä hoïc ôû ñaâu ra caùi ñoøn taâm-lyù cao-sieâu quaù vaäy. Toâi choaùng vaùn maët maøy, laïi phaûi heát söùc naên næ ñeå caùn-boä laøm ôn queân giuøm caùi bieân-nhaän ñoäc-haïi ñoù ñi cho toâi ñöôïc nhôø. Moïi ngöôøi aâm-thaàm chen laán cho mau leân ñöôïc con taøu cöùu-tinh ñoù, trong tranh toái tranh saùng chaúng coøn ai nhaän ra ai. Tieáng coøi huyùt daøi nhö ñeå ñaùnh daáu moät khuùc quanh trong quaûng ñôøi, vaø taøu laên baùnh ñeå thaáy xa daàn hình boùng nhöõng chuù coâng-an aùo vaøng ñöa chuùng toâi ra tôùi ga, xa daàn moät quaù- khöù gheâ rôïn. Saùng hoâm sau, taøu ñeán ga Thanh Hoùa, moät soá ngöôøi nhaøo leân ñeå mua baùn ñoåi chaùc, mong coøn vôùt vaùt moät chuùt gì nôi maáy teân tuø khoá raùch aùo oâm. Ñeå coù tieàn aên trong maáy ngaøy ñi ñöôøng, toâi baùn ngay caùi quaàn tergal ñang maëc vaø chaáp nhaän veà Saøi-goøn trong chieác quaàn tuø baèng vaûi thoâ moûng manh vaù chaèng vaù chòt. Trong tay saún coù ñoàng tieàn, neân khi taøu ñeán ga Vinh, toâi mua ngay moät caùi baùnh uù, tuy nhieàu laù hôn baùnh nhöng muoân phaàn thôm tho ñaäm-ñaø hôn nhöõng haït bo bo trong tuø. Ñang laân laân thöôûng-thöùc caùi höông-vò gaàn nhö xa laï ñoù, boång moät thanh-nieân chaïy ñeán tröôùc maët toâi la lôùn: -OÂng Thaày! möøng quaù, oâng Thaày coù nhôù em khoâng? Toâi hôi ngôõ ngaøng vì ñaõ laâu khoâng quen vôùi caùch xöng hoâ ñoù, vaø ngôø ngôï thaáy anh naøy hôi quen nhöng khoâng nhôù ra ôû ñaâu. -Em laø Saùng ñaây, hoài ôû traïi Nam-haø, em bò suyeån naëng, OÂng Thaày ñaõ saên soùc vaø gôûi em ra traïi Meã ñeå ñöôïc ñi beänh-vieän, nhôø ñoù môùi coù ngaøy hoâm nay ñaây. Toâi möôøng töôïng nhôù ñeán hình-aûnh cuûa Saùng caùch ñaây khoaûn nöûa naêm, tieàu-tuïy hoác-haùc khi leân côn suyeån nguy-kòch trong phoøng giam ngoät ngaïc chaät choäi, thieáu khoâng khí, phaûi gôûi ñi caáp cöùu. Saùng laø moät sinh-vieân tröôøng kyõ-thuaät


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Phuù-thoï, cuøng vôùi khoaûn hai möôi baïn treû khaùc trong phong-traøo "Thanh-nieân Phuïcquoác", bò ñaøy ra traïi Nam-haø, vì toäi " choáng phaù caùch-maïng". Nhöõng baàu maùu noùng naøy ñaõ laøm cho khoâng khí traïi trôû neân soâi-ñoäng khaùc thöôøng. Bò coät phôi naéng ôû giöõa saân traïi, anh em ñaõ hoâ to khaåu-hieäu " Ñaû ñaûo coäng-saûn" cho ñeán khi chính ban giaùm-thò chòu khoâng noåi phaûi thaû ra. Naém ñöôïc taâmlyù cuûa ban giaùm-thò laø sôï nhöõng söï xaùo troän, tuø caøng ngoan-ngoaûn thì traïi caøng ñöôïc khen laø quaûn-lyù gioûi, neân anh em thænh thoaûng tuyeät-thöïc ñeå ñoøi hoûi phaàn aên bo bo khaù hôn maø khoâng bò caét xeùn, vì traïi ñaøo ôû ñaáy ra tieàn ñeå nuoâi lôïn, nuoâi choù, mua chim mua caù v.v... trang-trí traïi thaønh moät thaéng-caûnh, ñeå ñöôïc tieáng khen nhöõng khi coù phaùi ñoaøn thaêm vieáng. Maáy hoâm sau, caû traïi ñöôïc aên khaù hôn vaøi muoãng bo bo, nhöng roài cuõng ñaâu vaøo ñaáy, phuû beânh phuû, huyeän beânh huyeän, tuø ñoùi vaãn lai hoaøn ñoùi. Anh em cuõng ñaõ gaùn cho caùn-boä quaûngiaùo caùi teân" Cheøo " vì troâng chaúng khaùc gì phöôøng cheøo, luùc naøo cuõng ñoùng kich giaû doái troâng raát buoàn cöôøi. "Cheøo" trôû thaønh moät danh-töø phoå-thoâng cho caû traïi ñeán noåi ban giaùm-thò phaûi goïi leân maéng nhieác: " Quaûn-lyù caùc anh coù caùn-boä nam, caùn-boä nöõ, sao laïi goïi baèng " cheøo ñöïc, cheøo caùi " nghe chaúng vaên-hoùa chuùt naøo.". Khi coù moät caùn-boä voâ-yù ñi moät mình trong con ñöôøng vaéng trong caùi traïi roäng baèng caû moät caùi laøng, töùc khaéc anh em uøa laïi cho aên moät traän ñoøn roài boû chaïy. Theá laø hoâm sau caû ñaùm bò kyõ -luaät bieät-giam, moät hình-phaït khoâng xa laï gì ñoái vôùi Saùng. Moãi ngöôøi trong moät caùi hoäc vöøa ñuû ñeå ngoài, thoø moät chaân ra ngoaøi qua moät loã nhoû ñeå xieàng vaøo moät thanh saét daøi chung cho maáy chuïc caùi chaân, cöù theá ngaøy naøy qua ngaøy khaùc. Baây giôø troâng Saùng hoàng-haøo töôi taén hôn neân toâi nhaän khoâng ra. Saùng ngoài xuoáng naém chaëc tay toâi lo laéng hoûi: - OÂng Thaày coù ñöôc thaêm nuoâi khoâng maø gaày nhö theá naøy? Toâi khoâng traû lôøi maø hoûi laïi: - Coøn caäu thì sao? Maét Saùng coù veû ñaêm chieâu khoâng coøn saùng rôõ nhö luùc môùi nhaän ra toâi, hình nhö

coù moät taâm-söï gì bí-aån, Saùng chaäm raûi noùi tieáp: - Töø khi ra traïi Meã söùc khoeû em khaù hôn nhieàu, vaõ laïi traïi Meã daønh cho nhöõng ngöôøi saép söûa ñöôïc veà neân kyõ-luaät loûng leûo hôn, coù ai daïi gì troán traïi khi bieát mình saép ñöôïc tha. - Nhöng sao ñöôïc tha maø troâng caäu khoâng vui, hay laø meát phaûi "cheøo caùi" naøo roài? Saùng cöôøi, voã maïnh vaøo vai toâi nhö ñeå truùt ñöôïc moät chuùt thoâng-caûm: - Cuõng ñuùng maø cuõng khoâng ñuùng, laøm sao troàng noåi caây si ôû xöù naøy ñöôïc. Theá roài Saùng môû laàn laàn baàu taâm-söï, thænh thoaûng bò cuït höùng vì taøu döøng laïi laâu ôû caùc ga ñeå cho maáy em beù baùn haøng rong nhaøo leân tha-hoà chen laán daåm ñaïp leân moïi ngöôøi ñeå rao haøng, quanh ñi quaån laïi cuõng chæ maáy quaû chuoái, maáy cuû khoai, baùt nöôùc voái...Boïn con buoân cuõng nhaøo leân, coù khi vôù ñöôïc nhöõng moái bôû nhö caëp kính maùt, chieác aùo Montagut maø tuø muoán toáng ñi vì cho laø loåi thôøi, khoâng coù dòp maëc laïi vaø phaûi kieâm tieàn aên ñi ñöôøng nöûa, trong khi ôû mieàn Baéc laïi laø nhöõng moùn thôøi-trang raát coù giaù tuy ñaõ cuû meøm, ngang haøng vôùi chieác " quaàn boø " (quaàn jean) hay chieác aùo blouson cuûa khoâng-quaân. Söï oàn aùo treân taøu cuõng khoâng laøm Saùng cuït nguoàn caûm-höùng ñang chôø dòp ñeå tuoân ra. Khi ñöôïc gôûi ra traïi Meã, Saùng ôû vaøo tröôøng-hôïp thaäp töû nhaát sinh, ñöôïc chôû tôùi beänh-vieän Phuû-lyù. Sau moät tuaàn leã meâ mang, Saùng daàn daàn hoài tænh vaø bieát laø mình ñang coøn soáng vaø ñang naèm beänhvieän maø khoâng bò canh gaùt. Thaät ra Saùng khoâng thuoäc nguïy-quaân nguïy-quyeàn maø thuoäc dieän daân-söï khoâng nguy-hieåm, vaõ laïi ñang bò beänh naëng neân ñöôïc cöùu xeùt ñeå cho veà, chæ coøn chôø thuû-tuïc thoâi. ÔÛ beänh vieän Phuû lyù, Saùng ñöôïc moïi ngöôøi chuù yù vì laø beänh-nhaân duy-nhaát ngöôøi Nam. Saùng aên noùi nhoû nheï, coù moät gioïng mieàn Nam aám-aùp gaây moät söùc haápdaãn ñaëc-bieät, nhaát laø khi maø nhöõng huyeànthoaïi veà quaø ngöôøi Baéc gôûi taëng baø con trong Nam laø maáy quaû cam hay maáy caùi baùt

Trang 119


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá aên côm khoâng coøn ai tin nöûa. Moïi ngöôøi thöôøng bu quanh Saùng ñeå hoûi han veà ñôøi soáng trong Nam. - Nghe noùi ôû Saøi-goøn caùi gì cuõng duøng maùy heát phaûi khoâng anh? Saùng khieâm-nhöôøng traû lôøi: - Vaâng, nhöng cuõng tuøy theo gia-ñình chöù khoâng phaûi ai cuõng coù heát ñaâu. - Quaùi nhæ, giaët giuõ cuõng maùy, röûa baùt cuõng maùy, thoåi côm cuõng maùy, theá khoâng ai lao-ñoäng heát aø ? Nghe caâu noùi naëc muøi xaõ-hoäi chuû-nghóa, Saùng khoâng caàm ñöôïc moät chuùt boác-ñoàng maø chaâm theâm: - Ñi æ... cuõng maùy nöûa ñaáy. Nhaø naøo cuõng coù caàu tieâu maùy chöù khoâng phaûi coøn ñoå thuøng nhö ôû Haø -noäi ñaâu. Thaáy caâu noùi hôi hôù, nhöng chaúng thaáy ai phaûn-öùng, Saùng hôi yeân taâm vì chaéc laø ai cuõng ñaõ töøng nghe chuyeän maáy caùn-boä môùi ôû Baéc vaøo Nam thöôøng hay vo gaïo hay nuoâi caù trong nhaø caàu. Saùng thöôøng giuùp ñôû nhöõng beänh-nhaân khaùc trong sinh-hoaït haèng ngaøy, giuùp moät cuï giaø laøm veä -sinh hay troø chuyeän vôùi baø cuï baùn maáy quaû chuoái hay maáy quaû oåi ôû ngoaøi coång, laø chuyeän chöa bao giôø thaáy ôû ñaây. Nhöng ñieàu laøm moïi ngöôøi ngaïc-nhieân nhaát vaø coi nhö laø moät ñaëc-ñieåm khaùc thöôøng ñeå ñaùnh giaù con ngöôøi Saùng laø moãi böûa phaùt côm anh vaãn bình-tænh chôø ñôïi, khoâng chen laán oàn-aøo giaønh giöït nhö nhöõng beänh-nhaân khaùc. Coù khi Saùng coøn laáy côm giuøm cho nhöõng ngöôøi yeáu ñöoái khoâng chen laán noåi. Ngoaøi nhöõng khi leân côn suyeån, Saùng thöôøng phuï giuùp doïn deïp veäsinh neân Traïi Noäi Thöông nôi Saùng naèm luùc naøo cuõng töôm-taát ñeå ñöôïc ñeà-cao söï hieäunghieäm cuûa caùi goïi laø " lao-ñoäng lieäuphaùp" Nhôø vaäy Saùng chieám ñöôïc caûm-tình cuùa moïi ngöôøi, hoï queân ñi caùi danh-hieäu " Tuø Nguïy " ñöôïc gaùn cho Saùng luùc môùi nhaäp vieän. Caûm-tình aâm-thaàm nhaát laø cuûa baùc-só tröôûng traïi. Goïi laø baùc-só nhöng thaät ra Lieân, teân cuûa vò nöõ baùc-só treû naøy, môùi chæ laø " nghieân-cöùu-sinh" , sinh-vieân saép ra tröôøng, töông-ñöông vôùi töôùc-vò noäi-truù trong Nam, vì thieáu ngöôøi neân ñöôïc ñeà-baïc

Trang 120

laøm tröôûng traïi noäi -khoa beänh vieän Phuû-lyù. Lieân baûn-tính chaêm chæ, taän-taâm ngheànghieäp, thích hoïc hoûi, raát xöùng-ñaùng vôùi chöùc vuï môùi. Lieân laø ngöôøi Haø-noäi chínhcoáng, nhieàu ngöôøi cho ñoù laø moät haûnh-dieän, sanh ñeû vaø lôùn leân ôû Haø -noäi neân coù moät gioïng noùi raát ngoït ngaøo, cung-caùch ñieàmñaïm, khaùc haún vôùi nhöõng ngöôøi Haø -noäi môùi sau naøy, neân ñöôïc beänh-nhaân caûmphuïc thöông meán. Vôùi daùng voùc ñeàu-ñaëng cuûa tuoåi thanh-xuaân , nöôùc da khoâng traéng laém nhöng mòn-maøng, ñaëc bieät laø luùc naøo cuõng töôi cöôøi laøm cho caùi khuoân maët traùi soan caøng theâm deå caûm. Ñoâi maét ñen nhaùy maø laïi hôi mô-maøng, thích hôïp cho moät ngheä-só hôn laø cho moät baùc-só. Lieân cuõng thích laøm daùng theo caùi nöõ-tính hoàn-nhieân Haø-noäi chính-coáng cuûa naøng. Töø khi Nhaø Nöôùc phaùt-ñoâng phong-traøo " Phuï-nöõ maëc quaàn AÂu", moät phong traøo maø Baùo Nhaândaân coå-voû raàn-roä ngang haøng vôùi ngaøy xöa Vua Minh-Trò Thieân Hoaøng canh taân nöôùc Nhaät, baét maáy baø meänh-phuï phu-nhaân trong trieàu phaûi maëc aùo hôû coå hôû vai theo kieåu Taây-phöông, thì ñöôïc Lieân höôûng-öùng ngay. Theá laø maáy chôï trôøi baùn aùo quaàn cuû ñöôøng Taï-thu-Thaâu, ñöôøng Kyø-ñoàng ôû Saøigoøn tha hoà ñöôïc Haø -noäi chieáu coá, voøi cho ñöôïc caùi quaán tergal thaúng neáp maø khoâng phaûi uûi, vì hai chöõ baøn uûi khoâng coù trong töïñieàn mieàn Baéc, coøn may maëc taïi choã thì vaõi ñaõ xaáu maø coøn luïng tha luïng thuïng nhö quaàn ñaøn oâng. Lieân laø moät trong soá con gaùi Baéc ñaàu-tieân ñöôïc haûnh-dieän troøng vaøo chieác quaàn " AÂu ", thay cho caùi quaàn "chaùo loøng" baïc maøu, ñen khoâng ra ñen, vaøng khoâng ra vaøng, nhaên tuùm nhaên tíu, coù khi coøn laø "nhaát boä nhaát baùi",( khoâng phaûi laø maøn Tieát-Nhaân-Quyù moãi böôùc moãi laïy cha laø Tieát-Ñinh-San , maø phaûi hieåu laø chæ moãi moät boä ñoäc nhaát ) ñeâm ngaøy chi cuõng moät mình noù thoâi. Lieân nhôø maáy coâ baïn hôùt toùc ngaén nhöng vaãn ñeå chaám ngang vai neân khoâng gioáng moát maáy Thím Xaåm Chôï Lôùn nhö maáy nöõ xöôùng-ngoân-vieân thaáy treân ñaøi truyeàn-hình khi môùi tieáp-thu Saøi-goøn. Haèng ngaøy ñi khaùm beänh maëc caùi quaàn AÂu, mang ñoâi guoác goã (moät saûn-phaåm môùi ñöôïc nhaäp-caûng töø mieàn Nam) thay cho ñoâi


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá deùp raâu, choaøng theâm chieác aùo bôø-lu traéng, Lieân ñi tieân-phong trong söï" ñoåi môùi " cuûa phuï-nöõ Baéc. Lieân raát chaêm chuù vaøo coâng vieäc chuyeân-moân, coi Saùng cuõng nhö bao nhieâu beänh-nhaân khaùc, nieàm-nôû nhöng nghieâm-nghò, thaùi-ñoä thoâng-thöôøng cuûa nhöõng baùc-só treû nhöng muoán ra ñieàu keõ caû. Tuy nhieân Lieân cuõng khoâng khoûi khoâng nhìn thaáy nôi Saùng moät caùi gì khaùc vôùi beänh-nhaân thöôøng. Tröôùc heát Saùng laø beänhnhaân ngöôøi Nam duy nhaát maø naøng saên-soùc töø tröôùc ñeán nay, ñeå nghe ñöôïc gioïng Nam hôi laï laï vui tai, vaø ñeå hieåu theâm veà xöù Saøigoøn xa laï maø nhieàu ngöôøi môùi vaøo Nam ra thöôøng hay thoåi phoàng khoâng bieát ñaâu laø ñuùng, ñaâu laø sai. Hôn nöûa, Saùng laø moät beänh-nhaân tuø, moät thanh-nieân ôû tuø vì chínhtrò, coù hoïc-thöùc maø khoâng coù nôï maùu. Saùng bò baét vì ñi bieåu-tình choáng-ñoái cheá -ñoä môùi, cuõng nhö ñaõ töøng choáng ñoái nhöõng baát-coâng ôû mieàn Nam tröôùc ñaây, moät hieäntöôïng khoâng heà coù ôû mieàn Baéc. Saùng phaûnñoái nhöõng chính-saùch phi-lyù, nhaát laø vieäc ñoát nhöõng " saùch baùo ñoài-truïy do Myõ Nguïy ñeå laïi " trong ñoù coù caû nhöõng boä baùch-khoa töï-ñieån, nhöõng taøi-lieäu khoa-hoïc quyù giaù, nhöõng saùch giaùo-khoa baèng ngoaïi-ngöõ v.v... Nhöõng ñieàu ñoù laøm cho Lieân suy-nghæ maø khoâng phaûn-öùng moät caùch maùy moùc baèng hai chöõ phaûn-ñoäng nhö nhöõng ngöôøi khaùc, maëc daàu naøng ñöôïc ñaøo-taïo töø trong tröùng nöôùc bôûi moái haän-thuø vôùi mieàn Nam. Qua nhöõng laàn tieáp-xuùc vôùi Saùng, ngoaøi nhöõng caâu hoûi thoâng-thöôøng veà beänh-hoaïn, ít khi Lieân ñeà caäp ñeán ñôøi tö maëc daàu naøng cuõng toø moø muoán bieát theâm veà anh chaøng laï luøng ñoù, naøng heát söùc giöõ yù giöõ töù, duø sao cuõng khoâng traùnh khoûi " quan treân troâng xuoáng, ngöôøi ta troâng vaøo ". Saùng bieát thaânphaän mình nhöng khoâng maûy may bò maëccaûm vaø vôùi baûn-taùnh khieâm-toán neân aên noùi xöng hoâ raát leã-ñoä, moät thöa baùc-só, hai thöa baùc-só, maëc daàu trong buïng khoâng khoûi nghæ thaàm: " con beù naøy ñaùng tuoåi em mình, goïi theá cho coâ ta khoaùi ". Lieân cuõng coù caûm-töôûng nhö vaäy neân maët hôi ñoû nhöng cuõng laøm boä nhö khoâng ñeå yù ñeán caùch xöng hoâ, daàu sao naøng vaãn thaáy caùch aên noùi cuûa ngöôøi Nam khoâng vaên-hoa, nhöng thaät tình

vaø lòch-thieäp, boång nhieân naøng sosaùnh vôùi loái taùn-tænh ba hoa boùng-baåy nhöng hôi loálaêng cuûa nhöõng chaøng trai Haø -noäi coù khi laøm naøng khoù chòu, heå gaëp con gaùi laø xöng anh vôùi em ngay, maëc daàu chöa heà quen bieát. Daàn daø, coâng vieäc khaùm haèng ngaøy cho Saùng trôû thaønh moät thoùi quen deå chòu. Tuy eùp mình trong vai troø giöõa thaày thuoác vaø con beänh, moãi laàn nghe, goõ, naén treân con ngöôøi cuûa Saùng, ñoâi maét Lieân cuõng khoù traùnh khoûi caùi nhìn trong saùng vaø hieàn-töø treân caùi khuoân maët thoâng-minh raén-roõi cuûa chaøng sinh-vieân Nam-kyø naøy. Moät chuùt rung-ñoäng thoaùng qua, naøng sôï haõi, voäi khaùm nhanh ñeå ñi choã khaùc, nhö ñeå chaïy troán vôùi chính mình. Naøng bieát raèng Saùng ñang phaûi chòu ñöïng nhöõng cuøng-cöïc gheâgôùm nhöng chöa bao giôø thaáy than-thôû moät ñieàu gì, ngay caû luùc meät ngaát vì côn beänh. Tö-caùch cuûa Saùng laøm cho Lieân phaûi kính neå vaø khoâng khoûi aùi-ngaïi khi thaáy veát seïo lôùn treân coå chaân Saùng vì bò cuøm nhieàu ngaøy, töï-nhieân naøng thaáy moät chuùt maëccaûm thua suùt ñoái vôùi Saùng. Khi kieám ñaâu ñöôïc moät hoäp thuoác ngoaïi töø Phaùp hay töø Myõ gôûi veà, Lieân khoâng ngaàn-ngaïi ñem ñeán nhôø Saùng dòch caùch xöû -duïng, Lieân sung söôùng vaø haûnh-dieän vì moät baùc-só mieàn Baéc maø bieát xöû-duïng ñuùng caùch thuoác Myõ thuoác Phaùp laø moät öu-ñieåm trong caùch chöûa trò. Ngoaøi caùi caûm-khoaùi chuyeân-moân ñoù, Lieân coøn coù moät thöù caûmkhoaùi khaùc, khoâng nhöõng söï hieåu bieát ngoaïi-ngöõ cuûa Saùng laøm cho naøng khaâmphuïc, maø khoâng hieåu sao ñoïc lôøi dòch toa thuoác maø naøng laïi thaáy rung-caûm nhö ñoïc böùc thô tình vaäy. Thöôøng thì cuoái tuaàn Lieân veà Haø-noäi ngoaïi tröø nhöõng khi phaûi ôû laïi tröïc. Moãi laàn nhö vaäy, naøng khaùm phaù theâm moät chuùt gì môùi nôi Saùng vaø söï tieáp-xuùc ñöôïc töï-nhieân hôn. Saùng nhôø Lieân möôïn ñaâu ñöôïc caây ñaøn guitare ñem ra gaõy vaøi baûn laøm cho khoâng khí beänh-vieän ñôû teû nhaït vaø cho phieân tröïc cuûa baùc-só coù yù-nghóa aám cuùng hôn. Ngoài treân böïc theàm sau heø beänh-vieän, nhìn naéng chieàu xuyeân qua haøng caây ñeå chieáu ngaõ xuoáng saân, tieáng chim hoùt ríu rít caøng laøm cho khung-trôøi thô-moäng ñoù theâm

Trang 121


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá soáng ñoäng, Saùng caûm höùng caát gioïng: Naéng chia nöûa baûi chieàu roài, Vöôøn hoang trinh nöõ xeáp ñoâi laù saàu, Sôïi buoàn con nheän giaêng mau Em ôi haõy nguû anh haàu quaït ñaây, Loøng anh môû vôùi quaït naøy, Traêm con chim moäng veà bay ñaàu giöôøng, Nguû ñi em, moäng bình thöôøng, Ru em saün tieáng Thuøy Döông ñoâi bôø, Nguû ñi em ……. Nguû ñi em moäng bình thöôøng AØ ôi ! Ru em coù tieáng Thuøy Döông maáy bôø Caây daøi boùng xeá ngaån ngô, Hoàn em ñaõ chín maáy muøa cuoän ñau, Tay anh em haõy töïa ñaàu, Cho anh nghe naëng traùi saàu ruïng rôi. Nguû ñi em......

Lieân lòm ngöôøi. Chöa bao giôø naøng ñöôïc thöôûng-thöùc moät khuùc nhaïc hay nhö vaäy, truyeàn-caûm ñeán nhö vaäy. Tim naøng röïc leân trong moät caûm-giaùc ñeâ-meâ vöøa deå chòu vöøa khoù chòu. Queân caû yù-töù, naøng guïc ñaàu vaøo vai Saùng, nhìn aùnh naéng chieáu giöõa saân, phoù maëc cho caùi caûm-giaùc laân laân ñoù toûa khaép cô-theå, naøng queân taát caû, queân taát caû, chæ bieát ñang soáng trong moät theá-giôùi moâng lung khoù taû. Saùng ñeå yeân hoài laâu vì sôï laøm vôû giaác moäng thuûy-tinh ñoù, cuoái cuøng Saùng hoûi: - Lieân, aø queân, baùc-só coù bieát baøi haùt naøy cuûa ai khoâng? Lieân göôøm Saùng moät caùch tinh-quaùi, roài noùi: - Bieát thô cuûa Huy-caän maø chöa heà ñöôïc nghe nhaïc. - Taùc giaõ baøi thô coøn chöa ñöôïc nghe huoáng chi laø Lieân. Nguïy tuïi tui laø vaäy ñoù, nhöõng caùi hay cuûa mieàn Baéc phaûi chôø nguïy khai-thaùc môùi thöôûng-thöùc ñöôïc, cuõng nhö…. Saùng cuùi nhìn vaøo ñoâi maét mô-maøng cuûa Lieân maø khoâng daùm noùi tieáp. Lieân nuõng nòu ra leänh: - Töø nay caám anh duøng chöõ nguïy nghe chöa. ÔØ ôø, maø xöng anh vôùi em laø vì thoùi quen cuûa Haø-noäi, chöù khoâng phaûi nhö trong Nam cuûa caùc anh ñaâu, ñöøng töôûng bôû. Saùng chuû-quan cho raèng khi ngöôøi ñaøn

Trang 122

baø töï cho mình moät chuùt quyeàn caám ñoaùn laø trieäu-chöùng cuûa tình yeâu, neân löõng-lôø noùi: - Bieát roài, khoå laém, noùi maõi. Cuoäc tình ñaõ ñi ñeán giai-ñoaïn gaây caán khoù gôû, Lieân ñaët naëng tình-caûm cuûa hai con ngöôøi maø coá queân ñi söï raøng buoäc cuûa hai xaõ -hoäi. Naøng quyeát tieán tôùi, leõ taát nhieân trong söï khoân ngoan deø daët, naøng thöøa thoâng-minh ñeå laøm vieäc ñoù. Naøng coá phaán ñaáu. Maáy hoâm sau Lieân noùi vôùi Saùng: - Ngaøy mai em ñi coâng-taùc ôû Saøi-goøn, anh coù nhaén gôûi gì veà gia-ñình khoâng? Saùng möøng rôõ vì ñaõ laâu khoâng ñöôïc tin nhaø, vieát moät laù thô daøi, vì khoâng coøn bò kieåm-duyeät, ghi roõ ñòa-chæ vaø veõ luoân caùi hoïa-ñoà nhaø mình ôû ñöôøng Haøng Xanh ñöa cho Lieân ñeå tìm nhaø. Maáy hoâm sau lai thaáy Lieân ñi laøm, Saùng ngaïc-nhieân voäi hoûi: - Khoâng ñi Sai-goøn haû ? - Thay ñoåi vaøo phuùt choùt, coù ngöôøi khaùc ñi thay, nhöng vaãn ñem thö anh ñi roài. Yeân trí seõ coù quaø ñaáy, tha hoà maø taëng ñaøo nheù. Thì ra Lieân giaû boä noùi ñi Sai -goøn ñeå aâm-thaàm nhôø ngöôøi baïn ñieàu-tra veà giañình Saùng. Lieân raát tin-töông khi ñöôïc bieát Saùng laø con ñaàu loøng cuûa moät gia ñình leã-giaùo, coù tieäm baùn vaõi ôû gaàn chôï Baø Chieåu, coøn nhaø thì ôû Haøng Xanh, trong moät khu cö-xaù roäng raûi thuoäc loaïi trung-bình ôû Saøi-goøn, nhöng theo lôøi thuaät laïi cuûa baïn Lieân thì phaûi "trung-öông Ñaûng môùi ôû ñöôïc" laøm cho Lieân hôi ngaïi nguøng. Saùng ñaõ hoïc gaàn xong ban kyõ-sö xaây-döïng tröôøng ñaïi-hoïc kyõ thuaät Phuù -thoï. Saùng coù coâ em gaùi vöøa ñaäu tuù-taøi xong thì "giaûi-phoùng" neân khoâng ñi hoïc nöûa. Thaèng em trai môùi möôøi tuoåi, cöù veà nhaø leùn laáy saùch cuûa Saùng ñem ra tröôøng naïp ñeå ñoát, cöù moät ki-loâ thì ñöôïc moät ñieåm toát. Lieân cuõng muoán cho Saùng bieát veà mình. Boá cuûa Lieân laø ñaïi-taù trong quaân ñoäi nay ñaõ veà höu. Tuy khoâng phaûi ñaûng-vieân nhöng soáng laâu leân laõo laøng, ñöôïc caáp moät caên nhaø trong moät chung-cö boán töøng ôû khu Ñoáng-ña, ñoù laø moät öôùc mô nay ñaõ thaønh


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá söï thaät. Lieân than phieàn laø coù hai ñieàu baát tieän, moät laø caùi beáp chung neân hoâm naøo aên gì laø caû xoùm ñeàu bieát, laøm moät con gaø thì ai ñi ngang cuõng hoûi:"Hoâm nay aên gaø ñaáy aø?" khoâng bieát ñoù laø caâu khen hay laø lôøi caûnh-caùo. Baát tieän thöù hai laø moãi töøng laàu chæ coù ñöôïc moät voøi nöôùc ôû döôùi saân, neân ñeâm naøo cuõng phaûi thöùc noái ñuoâi nhau chôø coù khi tôùi hai ba giôø saùng ñeå cho chaûy ñaày moät thuøng nöôùc roài xaùch leân tôùi töøng laàu mình ôû ñeå duøng trong ngaøy thì cuõng ñaõ huït hôi, coù leõ ñoù laø ñieàu vaát-vaû nhaát neân Lieân cöù than maõi : - Moãi töøng maø chæ coù moät voøi thoâi ñaáy. Saùng thaáy toäi nghieäp, nhöng cuõng ñuøa: - Sau naøy anh seõ cho rieâng em moät voøi, tha hoà maø duøng. Lieân nguyùt daøi moät caùi, trong ñuoâi maét mô-maøng ñoù coøn kín ñaùo daáu moät chuùt thích-thuù tinh-nghòch veà caùi teáu cuûa Saùng. Lieân coøn coù ngöôøi anh hôn Lieân naêm tuoåi, laøm phoùng-vieân cho baùo Nhaân Daân neân thöôøng hay ñi coâng-taùc saên tin ngoaøi phoá. Moãi khi gaëp chuyeän gì ñaëc-bieät thì laïi phaûi loïc coïc ñaïp xe veà toøa soaïn ôû phoá Haøng Troáng, laûnh cho ñöôïc caùi maùy hình ñeå ñem ra chuïp, coù khi ra tôùi nôi thì chaúng coøn gì nöûa ñeå chuïp. Saùng cuõng daønh cho Lieân nhieàu caûmtình, vì ôû vaøo caùi tuoåi traøn ñaày nhöïa soáng, ñang xaây moäng töông-lai maø bò laâm vaøo caûnh tuø ñaøy, nay laïi ñöôïc moät chuùt hôi aám, nhaát laø töø moät con ngöôøi nhö Lieân thì khoâng deå gì maø khoâng rung caûm. Saùng thaáy Lieân khoân ngoan vaø coù nhieàu nöõ-tính, Lieân yeâu laø yeâu caùi hieân-ngang maø naøng cho laø lyù-töôûng nôi con ngöôøi ñaøn oâng nhö Saùng, ñaõ choïn con ñöôøng choâng gai khi môùi vaøo ñôøi, trong khi coù ñieàu kieän ñeå taïo moät cuoäc ñôøi eâm-ñeàm hôn, naøng ñaõ nhìn ñöôïc söï haøo-huøng ñoù xuyeân qua lôùp voû cuûa tuø-nhaân theâ-thaûm. Söï-nghieäp khoâng coù, töông-lai môø mòt, naøng yeâu khoâng vì nhöõng tieâuchuaån vaät-chaát thöôøng tình, ñoù môùi laø tình yeâu thaät söï vaø beàn vöõng chöù khoâng phaûi laø söï ñoåi chaùt maø ngöôøi ñôøi cöù laàm töôûng laø tình yeâu neân thöôøng deå tan vôõ. Nhöng ôû trong hoaøn-caûnh "chim bò ñaïn" naøy, Saùng cuõng raát deø-daët, ñuùng ra Saùng thöông Lieân

nhieàu hôn laø yeâu, coá keùo daøi tình traïng ñeå chôø...haï hoài phaân giaûi. Nhìn vaøo cuoäc tình, ai cuõng ñoaùn raèng khoù oån, nhaát laø trong caùi xaõ -hoäi maø ngöôøi noï kieåm-soaùt ngöôøi kia, tình-caûm con ngöôøi bò ñaët vaøo haøng thöù yeáu. Moät hoâm, Chính-uûy beänh-vieän môøi Lieân leân laøm vieäc, vaø baùo cho Lieân bieát laø ñaõ coù tai tieáng khoâng toát cho Lieân vaø cho caû beänh-vieän. Thaát voïng, Lieân chæ coøn bieát troâng caäy vaøo gia-ñình. Lieân thuù thaät vôùi boá meï laø ñaõ yeâu Saùng vaø muoán laáy Saùng. Boá meï Lieân chöûng höûng, vì ñaõ qua moät cuoäc ñôøi trong quaân-ñoäi, ñaõ chöùng-kieán nhöõng khoù khaên trong cheá-ñoä, nay chæ muoán ñöôïc yeân thaân, neáu Lieân laáy moät teân nguïy laøm choàng, maø laïi ñang ôû tuø vì chính-trò, thì quaû laø moät tai hoïa lôùn cho gia-ñình. Nhöng vì quaù thöông con, khoâng nôû ñeå cho con ñau khoå, neân cuõng ñaønh ñeå cho Lieân tuøy yù löïa choïn. Meï Lieân oâm chaëc laáy con maø khoùc, Boá Lieân traàm-tö hoài laâu roài ngheïn-ngaøo noùi: - Con nay ñaõ lôùn laïi coù aên hoïc, boá meï raát haûnh-dieän vaø ñeå cho con quyeát-ñònh töông-lai cuûa con. Nhöng con neân nhôù laø chuyeän naøy coøn phaûi qua toå-chöùc, trong cheá-ñoä ta, con cuõng bieát laø chuyeän vôï choàng khoâng phaûi laø vieäc rieâng cuûa caùnhaân hay cuûa gia-ñình maø laø cuûa ñoaøn-theå nöûa. Ñeâm ñoù Lieân khoâng nguû ñöôïc, khoùc caû ñeâm. Saùng hoâm sau ñeán beänh-vieän vôùi caëp maét söng vuø, nhaùo nhaùc tìm Saùng nhöng khoâng thaáy ñaâu, vì Saùng ñaõ ñöôïc chuyeån veà traïi Meã. Lieân ngoài thöø ngöôøi, theå xaùc raõ rôøi, ñang coá neùn cho tieáng khoùc khoûi baät ra, thì nhaän ñöôïc söï-vuï-leänh töø nôi tay ñoàng-chí Chínhuûy ñeå ñöôïc ñieàu ñi beänh-vieân Laïng-sôn, moät nôi....xa mieàn Nam chöøng naøo hay chöøng ñoù. * Taøu döøng laâu ôû ga Ñaø -naúng, söï oàn-aøo vaø khoâng-khí khaùc haún hình nhö laøm cho Saùng chôït tænh côn meâ. Thaät vaäy, sau hai ngaøy ñöôøng baây giôø môùi thaáy roõ söï khaùc bieät giöõa Nam vaø Baéc. Haøng rong khoâng coøn laø cuû khoai cuû saén maø laø nhöõng oå baùnh

Trang 123


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá mì thòt thôm tho, nhöõng con gaø quay chaûy môõ hay nhöõng ly caø-pheâ boác khoùi...Toâi môøi Saùng moät ly caø-pheâ ñaù, vì ñaõ nhieàu naêm chöa heà thaáy cuïc nöôùc ñaù: - Uoáng ñi, uoáng cho nguoäi côn meâ, roài coøn tính chuyeän töông-lai nöûa chöù. Söï ñau khoå ñaõ laøm Saùng trôû thaønh trieátgia, noùi vôùi toâi maø nhö noùi vôùi chính Saùng: - ÔÛ ñaâu con ngöôøi cuõng vaãn laø con ngöôøi, xaõ -hoäi coù theå laøm thay ñoåi tö-töôûng maø khoâng thay ñoåi ñöôïc tình-caûm. Traùchnhieäm con ngöôøi laø ñöøng ñeå cho xaõ-hoäi chi-

Trang 124

phoái tình-caûm. - Theá caäu ñònh laøm gì, coù loái thoaùt naøo khoâng ? Saùng nhìn thaúng tôùi tröôùc nhö ñang nhìn vaøo töông-lai vaø noùi baèng moät gioïng ñaày cöông-nghò : - Em seõ coá lieân-laïc vôùi Lieân ñeå ruû nhau ñi vöôït bieân. u

Phöông-vuõ Voõ Tam-Anh Paris, Muøa Thu naêm 2007


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

E aáp baûn tình ca xöù Hueá Leâ vaên Laân Ñaëc bieät daønh cho ñaát Hueá sau nhieàu naêm xa caùch, Leâ vaên Laân toâi moät ngöôøi naëng nôï vôùi Hueá xin taûn maïn veà ñoâi gioøng thô vaên naëng tróu taâm tình sau maø toâi goïi laø moät baûn tröôøng ca vôùi nhan ñeà laø E aáp baûn tình ca cho xöù Hueá Nhaéc ñeán xöù Hueá, toâi boãng giaùc khoâng theå khoâng nhôù laïi nhöõng vaàn thô cuûa moät thi só tieàn chieán: ñoù laø Teá Hanh. OÂng sanh naêm 1921 laø ngöôøi Quaûng Ngaõi ra Hueá hoïc tröôøng Khaûi Ñònh. Cuõng nhö bao ngöôøi khaùc khoâng phaûi sinh tröôûng ôû Hueá, nhöng moät khi ñeán hoïc haønh, laøm vieäc taïi thaønh phoá naøy thöôøng daønh cho ñaây moät choã trong goùc tim cuûa hoï. Cha meï cuûa toâi laø ngöôøi Baéc voâ Hueá buoân baùn neân coá ñoâ Hueá töøng laø queâ höông aáu nieân cuûa toâi neân toâi gaàn nhö töï haøo thoâng thuoäc thaønh phoâù thaân quen naøy nhö chæ trong loøng tay! Neân toâi töï thaáy mình chia xeû vôùi thi só Teá Hanh qua baøi thô raát moäc maïc, vu vô nhöng thaém ñaäm bao nhieâu maøu saéc cuûa kyû nieäm: Ñoù laø baøi Coù nhöõng con ñöôøng ta ñaõ ñi. Nhöõng con ñöôøng maø oâng Teá Hanh ñaõ töøng ñi qua ñöông nhieân khoâng phaõi laø nhöõng con ñöôøng maø hai baøn chaân thieáu nieân cuûa toâi ñaõ leâ qua nhö ñöôøng ñi ñeán tröôøng, ñöôøng ra soâng taém maùt, ñöôøng thô thaån theo moät boùng noùn laù hay moät taø aùo nöõ sinh, nhöng toâi nghó raèng toâi cuøng vôùi oâng Teá Hanh moät maãu soá chung veà caûm xuùc taâm tình. Baøi thô naøy nhö sau: Coù nhöõng con ñöôøng ta ñaõ ñi ! Coù nhöõng con ñöôøng toâi ñaõ ñi, Ñi qua ñi laïi raát nhieàu khi Nhaø ngöôøi yeâu meán ñi qua ñoù, Xa vaéng neân loøng thaáy bieät ly!

Ta gôûi tình ta ôû quaõng ñöôøng Böôùc naøy töôûng nhôù, böôùc naøy thöông Ta ñöa göôïng daáu haøng mi chôùp Ngöïc ñaùnh doàn theâm chaân vaán vöông. Caùc baïn thaáy roõ ngay anh chaøng thieáu nieân Teá Hanh naêm xöûa naêm xöa thuoäc voâ loaïi "say meâ nhöng nhuùt nhaùt". Toâi chòu nhaát caâu: Böôùc naøy töôûng nhôù, böôùc naøy thöông. Moãi böôùc chaân laø moãi taâm tình vì "Ngöïc ñaùnh doàn theâm chaân vaán vöông". Vaäy xin ñeå toâi ñoïc tieáp nheù: Ñi maõi khoâng heà bieát moûi xa, Ñi suoâng khoâng daùm ngoù voâ nhaø. Ñöôøng thöôøng boãnghoaù trung taâm ñieåm. Laém luùc xui mình phaûi böôùc qua. Caùc baïn thaáy chaøng thieáu nieân naøy nhuùt nhaùt quaù phaûi khoâng ñeå ñeán noãi " Ñi suoâng khoâng daùm ngoù voâ nhaø," sôï raèng coâ gaùi trong nhaø ngoù ra bieát anh chaøng coá tình kieám côù ñi qua nhöng giaû boä anh huøng maét nhìn thaúng. Chuùng ta coøn nhôù nhaø cöûa ôû Hueá ngaøy xöa thöôøng caát kín ñaùo khuaát sau moät buïi haøng raøo. Nhöng ai caám nhöõng thieáu nöõ beân trong ngoài trong cöûa soå vu vô ngoù ra, roài baát chôït thaáy moät tia nhìn cuûa chaøng naøo ñoù ngoaøi ñöôøng nhöïa phoùng voâ, khieán naøng kheùp voäi caùnh cöûa. Caùi troø cuùt baét uù tim cuûa nhöõng naøng giai nhaân Hueá beân song cöûa laøm nhieàu anh chaøng thi só "meät tim" laém! Chaúng haïn nhö oâng Löu Troïng Lö töøng reân ræ qua baøi "Moät muøa ñoâng" Ai baûo em laø giai nhaân, Cho ñôøi anh ñau khoà? Ai baûo em ngoài beân cöûa soå Cho vöông -víu nôï thi nhaân. Vaø khi naøng kheùp cöûa laïi, thì keå nhö chaøng thi só ngoaøi ñöôøng huït hang ñau khoå gaàn nhö taét thôû: Ñeå maëc anh ñau khoå,

Trang 125


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá AÙi aân giôø taän soá. Kheùp chaët ñoâi caùnh song! Kheùp caû moät taám loøng. Trôû laïi baøi thô "Coù nhöõng con ñöôøng , ta thaáy oâng Teá Hanh ñaõ keát luaän nhö sau: Ta töôûng bao giôø coù theå queân, Con ñöôøng nhö moät moái tô duyeân. Ai ngôø khuùc moät töông thaân aáy, Cuõngphaûi buoàn ñau, chuyeän chaúng heøn. Ai cuõng thaáy hình nhö vuøng ñaát coá ñoâ Hueá vaên vaät, thô moäng höõu tình thuôû tieàn chieán phaûi chaêng giaûi thích cung caùch ñaëc bieät cuõa nhöõng naøng gaùi Hueá coå truyeàn mô moäng, trang nghieâm, traàm laëng ñi ra ngoaøi bao giôø cuõng maëc aùo daøi vaø ñoäi noùn laù duø trôøi im naéng, chaúng haïn nhö baøi thô sau cuûa Bích Lan: Ngöôøi xöù Hueá yeâu thô vaø nhaïc leã Taø aùo daøi trong traéng nheï nhaøng bay. Noùn baøi thô e leä neùp trong tay Thaàm laëng böôùc nhöõng khi trôøi dòu naéng (Bích Lan) Ai cuõng bieát taø aùo daøi vaø noùn laù Hueá laøm "luïy" bao nhieâu anh huøng nam töû khoâng? Gioáng nhö thaàn AÙi tình Cupidon cuûa thaàn thoaïi Hy laïp, ngöôøi con gaùi Hueá bieát aùp duïng hai moùn chieâu thöùc naøy maø baén nhöõng muõi teân kín ñaùo vaøo tim cuûa nhöõng chaøng trai nhö thi só Traàn Quang Long reân sieát: Sao em bieát anh nhìn maø nghieâng noùn, Chieàu muøa thu maây che coù naéng ñaâu! Hình aûnh cuûa nh?ng naøng toân nöõ thôøi coøn vua chuùa ñaõ noùi leân ít nhieàu caùi cung caùch phuû ñeä quí phaùi vang boùng moät thuûa vaøng son: Gioù caàu vöông aùo naøng toân nöõ Quai loûng nghieâng vaønh chieác noùn thô! ( Ñoâng Hoà) Hình aûnh neáp aùo daøi meàm maïi ñaõ thang hoa trong lôøi thô oùng aû cuûa Vuõ Hoaøng Chöông trích trong taäp " Maây" : Boàng beành mun chaûy oùng löng thon, Nhaïc tía ñeàn vua chuyeån goùt son. Yeåu ñieäu Höông giang meàm neáp aùo, Traàm bay soùng moûng vaït traêng non. Vaø ngay moät coâ laùi ñoø bình daân ôû Hueá

Trang 126

vôùi chieác aùo daøi vaø vaønh noùn cuõng trôû thaønh "yeåu ñieäu" döôùi maét cuûa ngöôøi thô Nam Traân töø xöù Quaûng: Thuyeàn nan ñuûng ñænh sau haøng phöôïng Coâ gaùi Kim luoâng yeåu ñieäu cheøo Hoaøn caûnh vaø moâi tröôøng naøo coù theå giaûng nghóa caùi cung caùch quí phaùi vaø e aáp cuûa phaùi nöõ xöù Coá Ñoâ Hueá vaäy? Hueá trôû thaønh kinh ñoâ cuûa trieàu Nguyeãn vaøo ñaàu theá kyû 19 neân Hueá laø ñaàu naõo chæ huy quyeàn löïc vaø vaên hoùa thì Hueáù trôû thaønh trung taâm thi cöû cuûa Vieät nam. Do ñoù môùi coù caâu haùt: Hoïc troø trong Quaûng ra thi, Thaáy coâ gaùi Hueá chaân ñi khoâng rôøi? Coøn nhöõng hoïc troø xöù Baéc vaø xöù Nam ñeán Hueá thi thì sao khoâng "dính" vôùi nhöõng o Hueá? Só töû trong Nam ra Hueá thì quaù ít, vaû laïi ñöôøng xa, ñi bieån phaûi duøng ghe baàu vaø theo muøa gioù. Coøn ñaïi ña soá só töû Baéc haø khi voâ Hueá thi theo tuïc taûo hoân ñaõ voán coù nhöõng baø vôï taám caùm quen goïi laø nhöõng" bu ñó noù" töøng nuoâi naáng saên soùc ôû queâ nhaø ñang chôø ñôïi caûnh caùc chaøng vinh qui baùi toå. Coøn daân só töû xöù Quaûng khoâng nhö theá, phaàn lôùn laø trai tô chöa vôï vaû laïi ñöôøng ñaát ghe thuyeàn ñi laïi cuõng deã daøng neân hoï ra Hueá töông ñoái gaàn hôn, dính moät baø Hueá thì mang veà Quaûng cuõng tieän maø phong tuïc taäp quaùn cuõng laø daân mieàn Trung töông ñoái deã hieåu nhau hôn? Vaøo khoaûng ñaàu theá kyû 20, Ñaát Haø noäi vôùi caùc tröôøng Cao ñaúng môùi môû ra vaøo nhöõng thaäp nieân ñaàu theá kyû 20 boãng trôû thaønh moät nôi thu huùt caùc hoïc sinh, sinh vieân töø ba kyø Baéc kyø, Trung kyø vaø Nam kyø. Ñoàng thôøi, ñaát Hueá vôùi söï môû cöûa tröôøng Quoác hoïc , Ñoàng Khaùnh vaø caùc tröôøng tö thuïc tö thuïc nhö tröôøng Phuù Xuaân, Quaûng ñöùc, Hoà ñaéc Haøm cuõng laø nôi thu huùt caùc hoïc sinh töø caùc tænh khaùc töø mieàn Trung vaø mieàn Nam. Chính hoaøn caûnh lòch söõ vaø vaên hoaù cuûa ñaát Thaàn Kinh ñaõ laøm cho nhöõng phuï nöõ Hueá coù cung caùch khaùc ñaát Baéc vaø Nam. Hoï trôû thaønh ñoái töôïng cho thi ca trong moät moâi tröôøng vaên vaät. Maø ngöôøi con gaùi Hueá


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá trong neà neáp leã giaùo coå ñieån neân cung caùch cuûa hoï khoâng baïo daïn, maø raát e aáp neáu khoâng noùi laø raát kín ñaùo, tuy raèng trong loøng cuõng laém moäng mô ñoù. Chaúng haïn nhö baøi thô sau vôùi nhan ñeà laø " Khaùnh Ngaøy Xöa" kyù teân taùc giaû laø Ngy Sôn maø toâi thaáy ñaêng trong Ñaëc San Tieáng Soâng Höông ôû Washington DC cuûa luaät sö Leâ Chí Thaûo naêm 1988. Theo baøi thô, ñaây laø lôøi cuûa nöõ hoïc sinh tröôøng Ñoàng Khaùnh, neân toâi xin ñoïc nheù Raêng maø cöù theo toâi hoaøi röùa, Caùi oâng ni môùi dò chöa teà Saùng chieàu tröa, ba buoåi ñi veà, Ñöa vôùi ñoùn laøm chi khoâng bieát! OÂi ! ñoâi maét chi maø tha thieát, Ñöøng nhìn laøm ngöôïng böôùc tui ñi! Laù thö tình, oâng göûi laøm chi Chuù maï bieát raày la tui cheát. OÂng taùn tænh laøm chi maø khoâng bieát, Tui nhö ma quæ döôùi aâm ti, Noùi hoaøi lôøi hoa myõ laøm chi Tui coøn nhoû chuyeän tình raêng bieát ñöôïc! Toäi tui laém, caùch xa vaøi böôùc, Ñöøng ñi gaàn hai böôùc song ñoâi. Xa xa chôù keûo baïn tui cöôøi, Mai voâ lôùp caû tröôøng dò nghò. Theo chi röùa ngöôøi khoâng bieát dò, Thoâi ñöôïc roài, ñöa laù thö ñaây Mai baõi tröôøng, ñôïi ôû goác caây Toâi seõ ñeán, traû lôøi cho bieát Baøi thô treân chi maø hay röùa, duøng toaøn tieáng Hueá chay nghe deã thöông voâ cuøng vaø dieãn taû ñuùng taâm traïng " tình trong nhö ñaõ, maët ngoaøi coøn e". Nghe noùi baøi thô naøy laø moät bí aån thi ca cuûa xöù Hueá! Coù ngöôøi noùi laø cuûa Nguyeãn thò Hoaøng, coù ngöôøi noùi laø cuûa moät caäu trai ôû Hueá nhöng goác Baéc thaùc lôøi con gaùi maø vieát ra. Duø sao, thì baøi thô thieät laø hay! Vaø moät ñieàu nöõa laø Thoá Ty coù bieát khoâng? Ñoù laø ñoâi maét cuûa thieáu nöõ Hueá coù moät neùt buoàn ñaëc bieät ñeå chaøng thi só Löu Troïng Lö moâ taû laø: Ñoâi maét em laëng buoàn,

Nhìn thoâi maø chaúng noùi, Tình ñoâi ta vôøi vôïi, Coù noùi cuõng khoâng cuøng. Toâi xin giôùi thieäu moät baøi thô khaùc taùc giaû laø Möôøng Maùn, töïa ñeà laø Qua Maáy Ngoõ Hoa:. Anh haõy cuøng toâi thay phieân maø dieãn ñoäc hí. Tieáng Hueá cuûa tui nghe dò hôïm nhöng cuõng raùng maø ñoïc ñeå thaáy trai gaùi Hueá yeâu ra raêng: Chim voå caùnh, naéng phai roài ñoù, Veà ñi thoâi, o nôù ñaõ chieàu roài. Ngoù laøm chi maây traéng xa xoâi Maét buoàn quaù chao oâi laø toäi. Tay nhôù ai, maø tay boái roái AÙo thöông ai, maø loàng loäng ñoâi taø? Ñöôøng veà nhaø, qua maáy ngoõ hoa, Ñöøng coù lieác, maét nhìn ong böôùm. Coù chi moâ, maø chaân luoáng cuoáng, Cöù taø taø ta buôùc song ñoâi. Ñi moät mình tim seõ moà coâi, Toùc seõ leäch, ñöôøng ngoâi khoâng ñeïp. Ñeå toùc roái, caàn chi phaûi keïp Naéng seõ chia nghìn sôïi tô huyeàn, Buoäc hoàn o vaøo nhöõng caùnh chim Bay leân ñænh loøng anh nguû ñaäu, Cöù mím moâi, röùa laø raát xaáu! O cöôøi töôi duyeân daùng voâ cuøng, Cho anh nhìn nhöõng haït raêng xinh Anh seõ ñoåi nghìn ngaøy thô daïi. Mi kheõ chôùp, nghóa laø saép haùy, Haõy nguyùt ñi, giaän doãi caøng vui Goùt chaân ñöa guoác moûng boài hoài. Anh chôït thaáy traàn gian quaù chaät. Khoâng ngoù anh, raêng nhìn xuoáng ñaát? Ñaát coù chi ñeïp ñeõ moâ nôø, Theo nhau töø hoâm noï hoâm teâ Anh hoûi maõi, raêng o khoâng noùi Tình im laëng _ Tình cao vôøi vôïi! Hay noùi ra, sôï deá giun cöôøi? Sôï phoá ghen, ñoå laù me rôi, Sôï chaân böôùc, sai hoài tim nhòp. Cöù khoan thai, roài ra cuõng kòp

Trang 127


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Vaïn muøa xuaân chôø ñoùn chung quanh Vaïn buoåi chieàu, anh vaãn chôø o Vaãn theo o, veà chieàu tan hoïc. Töø boán cöûa ñoâng taây nam baéc, Tôùi boán muøa xuaân haï thu ñoâng. Theo nhau veà, nhö saùo sang soâng Nhö chuoàn chuoàn coù ñoâi coù caëp. Chim chìa voâi, chuyeàn caønh muùa haùt Treân hö khoâng, ve cöôùi muøa heø. O coù nghe suoát doïc ñöôøng veà, Soûi ñaù goïi teân ngöôøi yeâu daáu. Hoa bìm bìm, tím hoang bôø daäu Loøng anh buoàn, chi laï röaù theâ Noùn nghieâng vaønh, noùn cheát ñeâ meâ, Anh meâ saûng, theo chieàu taét chaäm. Chieàu ñang say vì tình vöøa ngaám Hai haøng caây thöông nhôù maët trôøi, Chieàu nay veà o nhôù thöông ai, Chieàu nay veà, chaéc anh nhuoám beänh Thuyeàn xa gioøng ngaån ngô nhöõng beán, Anh nhö laø queá nhôù traàm xöa, Anh nhö laø phoá ñöùng troâng möa Sôï moät mai, o qua maát boùng. Moät mai roài thaùng naêm seõ lôùn, O seõ queân , moät saùng trôøi hoàng, O seõ queân coù moät ngöôøi troâng, Moät keû ñöùng doïc ñöôøng mong ñôïi.

Trang 128

Coøn nhôù chi, ngoâi tröôøng con gaùi Lôùp hoïc sau oâ cöûa giôø chôi, Caëp saùch quaêng moâ ñoù maát roài Vì o baän tay boàng tay beá. Sau ñaây laø ñoaïn keát cuûa moái tình ñôn thuaàn dieãn ra baèng ñöa vôùi ñoùn. Taát caû trôû thaønh dó vaõng khi naøng phaûi sang soâng nhöng vaãn laïi baâng khuaâng veà moái tình e aáp cuûa chaøng trai töøng theo ñuoåi mình.

Chuyeän hoâm nay seõ thaønh chuyeän keå, Ñeå nhöõng chieàu ñem saùo sang soâng O baâng khuaâng nheø nheï hoûi loøng: Mình nhôù ai maø buoàn chi laï Chim voã caùnh, naéng phai roài ñoù Veà ñi thoâi, o nôù ñaõ chieàu roåi. Ngoù laøm chi, maây traéng xa xoâi, Maét buoàn quaù, chao oâi laø toäi . Vaø cuoái cuøng nhö laø moät lôøi keát thuùc, toâi chæ coù theå noùi laø baûn tröôøng ca"E aáp baûn tình ca xöù Hueá" thaät laø quaù laõng maïn vaø thô moäng nhö caùnh böôùm cuûa Trang sinh, noù nhö sôïi khoùi baøng baïc, ngaøn sau lô löûng vôùi ngaøn xöa. u

Leâ Vaên Laân


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Con Ñöôøng Caùi Quan töø Hueá ñeán Ñaø Naüng Trieäu Phong

Theo mieâu taû cuûa nhöõng ngöôøi AÂu coù maët taïi nöôùc ta vaøo thôøi vua chuùa, ñoaïn ñöôøng caùi quan töø Hueá ñeán Ñaø Naüng maø Taây goïi laø ‘ñöôøng ñeøo Maây töùc Col des Nuage’ chæ laø moät ñoaïn cuûa con ñöôøng daøi noái lieàn moïi mieàn chaïy töø Baéc ñeán Nam. Noù coù saün töø thuôû xa xöa, tröôùc caû khi ngöôøi Phaùp coù maët ôû Ñoâng Döông. Chæ laø moät loái ñi nhoû heïp, thoâ sô, ñöùt ñoaïn ôû nhöõng nôi coù moät doøng nöôùc chaûy qua, con ñöôøng naøy thöôøng ñi men theo bôø bieån nhöng khi gaëp nuùi thì ñi thaúng leân ñeán nhöõng choã cao nhaát maø khoâng traùnh nhöõng chöôùng ngaïi baèng caùch ñi voøng cho deã vöôït qua, hoaëc uoán khuùc ñeå giaûm doác. Ñöôøng caùi quan ngaøy xöa chæ laø moät con ñöôøng moøn khoâng hôn khoâng keùm, roäng heïp tuøy khuùc, tuøy theo nhu caàu; ví duï ôû nhöõng ñoaïn ñi ngang qua thò traán, laøng maïc, chôï buùa thì ñöôïc môû roäng hôn vì löu löôïng ngöôøi ñi laïi nhieàu, coù xe ngöïa, xe boø thöôøng xuyeân chaïy qua. Hôn nöõa, phöông tieän di chuyeån cuûa daân ta ngaøy xöa phaàn lôùn laø baèng ñoâi chaân, sang hôn thì baèng ngöïa hoaëc voõng neân vieäc laøm moät con ñöôøng chaéc chaén nhö ñöôøng cho xe chaïy chæ vöøa toán cuûa maø coøn toán coâng baûo trì thöôøng xuyeân nöõa. Ñöôøng quoác loä naøy nhôø ñöôïc luoân caûi tieán neân vaán ñeà di chuyeån töông ñoái deã daøng; tuy nhieân, con ñöôøng caùi quan ôû ñoaïn baêng qua ñeøo Haûi Vaân laïi thaät khoù ñi vì thôøi baáy giôø do kyõ thuaät laøm ñöôøng quaù thoâ sô neân ñoaïn naøy trieàu ñình haàu nhö ñeå maëc. Naêm 1893, Marcel Monier trong moät chuyeán ñi baèng ñöôøng boä töø Ñaø Naüng (Taây goïi laø Tourane) ra Hueá ñaõ töôøng thuaät ñoaïn ñi voøng theo vònh Ñaø Naüng ñeán chaân ñeøo Haûi Vaân nhö sau: ‘Con ñöôøng caùi quan, moät con ñöôøng khoâng gioáng vôùi baát kyø moät con

ñöôøng naøo khaùc, bò ñaép cao töøng chaëng, chaëng thì toaøn caùt, chaëng thì con ñöôøng moøn uoán löôïn voøng veøo quanh caùc khoái ñaù suït lôû, qua caùc hoá buøn caét ngang ruoäng. Ra khoûi Tourane, con ñöôøng laãn vôùi caùt soûi trong moät ñoaïn daøi hai möôi caây soá’ OÂng naøy moâ taû ñeán nhöõng söï nhoïc nhaèn khi phaûi di chuyeån treân caùt phaûn chieáu choùi loøa döôùi aùnh naéng choùi chan; ôû nhöõng khe nöôùc, nhaùnh soâng khi thuûy trieàu xuoáng ñeå loä ra toaøn ñaát buøn, hoaëc caû moät vuøng nöôùc meânh moâng khi trieàu leân nhöng khoâng coù caàu ñeå vöôït qua. Treân ñoaïn ñöôøng caùi quan giöõa Hueá vôùi Ñaø Naüng naøy trieàu ñình Hueá coù cho ñaët caùc traïm ñeå nghæ chaân, chuyeån tieáp coâng vaên cuõng nhö ñoåi phu gaùnh voõng. Ñaây laø ñoaïn ñöôøng quan troïng vì noù noái lieàn kinh ñoâ Hueá vôùi caûng Ñaø Naüng, nôi taøu thuyeàn caùc nöôùc caäp beán ñeå töø ñoù caùc söù thaàn cuûa hoï coù theå ra Hueá trieàu kieán vôùi vua nöôùc ta; ñoàng thôøi coøn laø gaïch noái vôùi Hoäi An (Faifo), moät thöông ñieám quoác teá maø nhieàu theá kyû tröôùc, caùc Chuùa Nguyeãn ñaõ daønh rieâng cho ngöôøi ngoaïi quoác ra vaøo buoân baùn. Töø Hueá vaøo ñeán vònh Ñaø Naüng coù caùc traïm nhö sau: 1. Kinh Traïm. Naèm ôû khu Ninh Maät beân trong Thaønh Noäi gaàn cöûa Ñoâng Nam töùc Voïng Laâu 8 (Taây goïi laø Mirador 8). Töø ñieåm naøy ñeán traïm keá laø An Noâng veà höôùng Nam khoaûng caùch laø 33 lyù (moãi lyù töông ñöông 888 meùt). 2. An Noâng Traïm. Thuoäc ñòa phaän laøng An Noâng, huyeän Phuù Loäc. Naêm Minh Maïng thöù ba (1822) traïm ñöôïc caûi danh thaønh Ñöùc Noâng; sang naêm sau laïi ñoåi thaønh Thöøa Noâng (nay goïi laø Caàu Hai). Töø An Noâng ñeán traïm keá caän maát 35 lyù. 3. Cao Ñoâi Traïm. Thuoäc laøng Cao

Trang 129


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Ñoâi, huyeän Phuù Loäc. Cuõng nhö An Noâng, traïm naøy ñoåi teân thaønh Ñöùc Cao vaøo naêm Minh Maïng thöù ba, roài sang naêm sau thaønh Thöøa Hoøa. 4. Kieân Kieân Traïm. Töø Cao Ñoâi ñeán ñaây khoaûng caùch laø 21 lyù, traïm naøy naèm ôû laøng Trung Kieân, huyeän Phuù Loäc. Töø naêm Minh Maïng thöù ba roài tieáp naêm sau traïm cuõng ñoåi teân laàn löôït thaønh Ñöùc Thoï vaø Thöøa Löu (Nöôùc Maën). Teân sau naøy vaãn ñöôïc duøng ñeán ngaøy nay. Tieáp tuïc töø ñaây ñeán traïm keá ñoaïn ñöôøng daøi 22 lyù. 5. Phöôùc Yeân Traïm. ÔÛ laøng An Cö, huyeän Phuù Loäc; caûi danh thaønh Ñöùc Phöôùc, roài Thöøa Phöôùc vaøo thôøi gian nhö nhöõng traïm treân. Töø Thöøa Phöôùc (Laêng Coâ) ñeán Nam Coân töùc traïm keá thuoäc ñòa phaän tænh Quaûng Nam, phaûi vöôït qua ñeøo Haûi Vaân treân ñoaïn ñöôøng daøi 19 lyù. 6. Nam Sôn Traïm. Khoâng coù nhieàu döõ lieäu veà traïm naøy, chæ ñöôïc bieát ñaây laø traïm cuoái tröôùc khi ñeán Ñaø Naüng, naèm ôû döôùi chaân ñeøo Haûi Vaân. Haàu heát caùc laøng coù ñaët traïm ñeàu mang hai teân vaø caùc traïm suoát ñoaïn Hueá - Ñaø Naüng coù teân baét ñaàu baèng chöõ Thöøa keå töø ñôøi Minh Maïng thöù tö nhö Thöøa Noâng, Thöøa Hoøa, Thöøa Löu vaø Thöøa Phöôùc. Coâng vieäc cuûa traïm laø gaùnh voõng ñöa caùc quan caàn di chuyeån xa, cuøng khieâng vaùc ñoà duøng cuûa nhöõng vò aáy. Ngoaøi ra coøn phuï traùch vieäc chuyeån tieáp giaáy tôø cuûa trieàu ñình, nhaát laø coâng vaên khaån. Qua ñoù ta coù theå hieåu vieäc cuûa traïm laø vaän chuyeån haønh khaùch, haønh lyù, haøng hoùa, coâng vaên hoûa toác. Vaên thö khaån ñöôïc ñöïng trong moät oáng tre goïi laø oáng coâng vaên, hai ñaàu buoäc daây vaø nieâm phong baèng moät daáu nieâm nhöïa caây hoaëc saùp; coâng vieäc chuyeån coâng vaên hoaëc giao cho lính traïm hay phu traïm chaïy boä phuï traùch, hoaëc giao cho maõ thöôïng laø phu traïm ñi baèng ngöïa, neáu tuyeán ñöôøng coù soâng nuùi gaäp gheành. Saéc phuïc cuûa maõ thöôïng khoâng coù gì ñaëc bieät ñaùng chuù yù, ngoaïi tröø maõ phu naøy mang nhöõng oáng coâng vaên treân moät daây ñeo xeùo qua vai; ñoàng thôøi nôi thaét löng

Trang 130

hoaëc treân caàu vai coù gaén moät caùi nhaïc ngöïa, goàm nhöõng luïc laïc hoaëc chuoâng nhoû, ñeå laøm tieáng baùo hieäu cho traïm keá tieáp raèng hoï saép ñeán töø ñaèng xa. Hoï coù theâm moät tuùi da ñöïng nöôùc uoáng vaø thöùc aên khoâ, moät caây gaäy ñeå laøm hieäu hoaëc phoøng khi choáng ñôû. Suoát cuoäc haønh trình, maõ thöôïng cho ngöïa phi nöôùc kieäu theo nhòp ñeàu vaø nhanh. Hoï choïn loä trình thích hôïp vôùi mình nhaát laøm sao cho caøng ít meät caøng hay. Hoï coù theå ñi roøng raõ trong suoát taùm ngaøy treân ñoaïn ñöôøng daøi 700 caây soá töø Haø Noäi ñeán Hueá. Con ñöôøng chính phu traïm thöôøng ñi laø con ñöôøng caùi quan (la route mandarine), ñaây laø giao loä lôùn cuûa toaøn vöông quoác An Nam, treân aáy coù caùc traïm chuyeån tieáp naèm caùch nhau töø 15 ñeán 20 caây soá. Ñaïi uùy Rey trong cuoäc du haønh vaøo naêm 1819 keå laïi veà hoaït ñoäng cuûa ngöôøi maõ phu nhö sau: ‘Ngay khi nghe tieáng nhaïc ngöïa töø xa, hay nhìn thaáy laù côø nhoû tung bay baùo hieäu coù maõ thöôïng cuûa trieàu ñình saép vöôït qua; xe coä, ngöôøi boä haønh lieàn voäi giaït vaøo hai beân ñöôøng, laøm sao baûo ñaûm cho con ñöôøng luoân luoân öu tieân thoâng suoát. ÔÛ beán soâng, ñoø ngang chöïc saún ôû beán ñeå ñöa ngöôøi vaø ngöïa qua khoâng chuùt treã naûi.’

Coù khi ngöôøi maõ phu laâm bònh khoâng theå ñi tieáp ñöôïc, ñeán traïm keá anh coù theå baøn giao laïi cho cai hay ñoäi traïm oáng coâng vaên vaø chieác côø hieäu, treân ñoù coù ghi chuù giôø khôûi haønh töø traïm tröôùc. Ngöôøi giao lieân môùi seõ tieáp tuïc coâng vieäc khoâng chaäm moät giaây. Loøng trung tröïc cuûa ngöôøi phu traïm ñöôïc baûo ñaûm qua vai troø ñöôïc giao phoù hoaëc danh hieäu maõ thöôïng cuûa mình; cuõng do bôûi hình phaït nghieâm khaéc aùp duïng cho nhöõng ai treã hôn nöûa tieáng, thöôøng laø bò quaát baèng roi maây. Ngöôøi naøy tieáp noái qua


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ngöôøi khaùc, phu traïm khoâng bao giôø ngöøng nghæ, baát keå ngaøy hay ñeâm, coâng vieäc cuûa hoï vaãn tieán haønh. Ban ñeâm qua nhöõng vuøng thöôøng coù coïp, maõ phu ñöôïc taêng phaùi bôûi nhöõng ngöôøi mang ñuoác. Vaên thö hoûa toác ñeán vaø ñi cöïc nhanh töø traïm naøy sang traïm khaùc, laøm sao ñeán Hueá khoâng chuùt chöôùng ngaïi. Moïi ngöôøi heã thaáy phu traïm phaûi voäi lo nhöôøng ñöôøng, baát keå hoï laø ngöôøi chaïy boä hoaëc ñi ngöïa; keû naøo gaây phöông haïi ñeán hoï seõ laäp töùc bò phaït töû hình. Dumoutier trong ‘Le Facteur Annamite’, Revue Indochinoise, 1900, keå laïi truyeàn thuyeát ngöôøi phu traïm moãi khi gaëp coïp trong röøng thöôøng heùt lôùn: ‘Traùnh ñöôøng! Ta ñang baän vieäc coâng ích ñaây!’ Chuùa sôn laâm vôùi veû toân kính neù sang moät beân nhöôøng ñöôøng cho ngöôøi phu traïm qua, ñeå daønh luùc trôû laïi seõ tính sau; tieác thay ngöôøi naøy ñaõ tinh quaùi choïn con ñöôøng khaùc trong löôït veà. Vôùi vai troø cao quí nhö vaäy ngöôøi maõ thöôïng raát töï tin, hoï daùm vöôït qua caû nhöõng vuøng baát an ninh nhaát trong thôøi kyø loaïn laïc maø khoâng heà sôï bò keû thuø cuûa trieàu ñình laøm haïi. Vaøo naêm Gia Long thöù ba (1804) traïm môùi baét ñaàu ñöôïc ñaët doïc theo tuyeán ñöôøng naøy. Ñöùng ñaàu traïm coù moät Cai Ñoäi (töông ñöông ñaïi ñoäi tröôûng) vaø moät Phoù Ñoäi laøm phuï taù ñeå coi soùc caùc phu traïm trong vieäc thu tin vaø vaän chuyeån. Soá phu trong moãi traïm thöôøng laø töø 50 ñeán 100. Sang ñeán naêm Minh Maïng thöù 8 (1829), chöùc Cai Ñoäi vaø Phoù Ñoäi bò baõi boû vaø thay theá baèng Ñích Thöøa vaø Ñích Muïc; noùi chung thì chæ coù danh xöng laø thay ñoåi ngoaøi ra caùc chöùc naêng ñeàu nhö cuõ. Vaøo thôøi kyø naøy moãi traïm coù ba con ngöïa duøng ñeå chuyeån coâng vaên hoûa toác; ñoàng thôøi nguyeân taéc luaät leä veà dòch vuï cuûa traïm ñöôïc hoaøn thieän vaø heä thoáng traïm ñöôïc ñaët döôùi quyeàn ñieàu ñoäng cuûa Boä Binh. Vaøo khoaûng thôøi gian 1885, C. Paris, moät nhaân vieân Böu chính vaø Vieãn thoâng Phaùp phuï traùch vieäc thieát laäp ñöôøng daây ñieän tín Hueá - Ñaø Naüng ñaàu tieân, môû cuoäc

khaûo saùt ñoaïn ñöôøng caùi quan naøy. Trong phaàn töôøng trình khi trôû veà, oâng mieâu taû traïm laø nôi daønh cho khaùch vaõng lai gheù chaân nghæ ngôi. Maùi traïm lôïp ngoùi, coù haøo vaø töôøng vaây quanh, boán goùc coù uï quan saùt. Loái vaøo laø hai cöûa ñoái xöùng giöõa hai töôøng song song nhöng moät cöûa bò bít laïi baèng caây; ñaùng chuù yù laø suoát 6 traïm töø Hueá ñeán Ñaø Naüng ñeàu nhö vaäy caû. Chung quanh traïm ngöôøi ta troàng ñaäu phuïng vaø khoai lang. Phuïc dòch traïm goàm moät soá phu vaø nhaø nho ôû trong vuøng; ñöôïc phaân chia ñuû coâng vieäc nhö khuaân vaùc, canh gaùt, chaïy coâng vaên baèng chaân vaø baèng ngöïa, nuoâi giöõ ngöïa, thö laïi vaø cai traïm. Hoï ñöôïc mieãn thueá, mieãn ñi lính, vaø ñöôïc laõnh khaåu phaàn côm moãi ngaøy. Nghe ñaâu hoï coøn ñöôïc theâm tieàn löông thaùng laø 10 tieàn. Trieàu ñình coøn caáp phaùt ñaát ñeå hoï canh taùc, thöôøng hoï troàng khoai vaø laøm ruoäng. Hoï phaûi luoân luoân tuùc tröïc saün ñeå chôø goïi nhaän vieäc baát keå ngaøy hay ñeâm. Vieân thö laïi troâng coi caét ñaët coâng vieäc cho phu traïm tuaàn töï theo phieân. * * * Noùi chung töø caû maáy traêm naêm, muoán veà ñeán kinh ñoâ caû baèng ñöôøng boä laãn ñöôøng thuûy ñeàu raát phieàn phöùc. Töø Ñaø Naüng ñi thuyeàn maát 6 ñeán 8 tieáng, trong khi neáu ñi boä theo nhöõng loái moøn cheo leo thì maát töø 2 ñeán 3 ngaøy. Du khaùch choïn moät trong ba caùch ñeå di chuyeån: boä, ngöïa hoaëc voõng maø thöôøng thì voõng ñöôïc choïn nhieàu nhaát. Vaøo thôøi gian ñaàu cuûa Phaùp thuoäc, muoán coù voõng phaûi ñeán toøa coâng söù xin giaáy thoâng haønh ñeå doïc ñöôøng trình giaáy naøy ôû moãi traïm môùi ñöôïc caáp phu vaø voõng. Noùi veà voõng C. Paris mieâu taû: ‘Voõng ñan baèng maây vì theá neáu khoâng loùt seõ bò maáy choã guùt thaét aán vaøo da thòt. Maùi voõng lôïp baèng rôm baép hay raï luùa ñeå che naéng; moät ñoøn tre daøi chaïy doïc theo maùi voõng ñeå phu traïm keâ vai gaùnh ôû hai ñaàu. Khi ñöôïc leänh khôûi haønh, phu traïm böôùc luùp xuùp khieán ngöôøi ngoài voõng bò nhaûy töng theo nhòp. Coù moät ñieåm maø lieàn sau ñoù ngöôøi ngoài voõng seõ caûm nhaän; aáy

Trang 131


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá chính laø côn ñau nhoùi ñaëc bieät cuûa ngöôøi ñi voõng. Voõng quaù heïp so vôùi taàm voùc cuûa moät ngöôøi AÂu khieán ta phaûi co quaép laïi, tröø phi phaûi choïc thuûng môùi duoãi daøi hai chaân ra ñöôïc. Laøm vaäy thì hai chaân coi nhö bò goâng vaø neáu bò teù thì ñaàu seõ rôi xuoáng tröôùc. Neáu lôû coù xoay mình qua moät beân thì chaúng laï gì khi thaáy mình bò nhaøo xuoáng ñaát neáu khoâng bieát lo baáu cho chaéc. Tuy nhieân, loái chuyeån vaän theá naøy ñaèng naøo cuõng coù ít nhieàu thuù vò. Moät khi phu traïm ñoåi vai thì ñaùng ñeå yù laø ngöôøi ngoài voõng bò xoác ngöôïc nhö moät moùn haønh lyù. Cuõng coù tröôøng hôïp khi phaûi ñoåi höôùng ngoài khieán ta coù caûm giaùc nhö ñoåi höôùng ngoài treân taøu löûa, toaøn caûnh troâng nhö ñi luøi laïi ñaèng sau. Ñeán luùc leân ñeøo, neáu ta khoâng coù chuùt loøng nhaân ñaïo maø böôùc xuoáng voõng ñeå cuøng leo thì haõy lieäu hoàn, phaûi lo daïng chaân ra tröôùc luùc ñi leân vaø chaøi ra phía sau khi ñi xuoáng, coøn neáu phu ñoåi vai thì chæ coù nöôùc bò loän nhaøo. ‘Voõng toâi vöøa noùi keå treân chæ laø voõng cuûa traïm, loaïi thoâng thöôøng cuûa daân gian. Voõng cuûa quan thì deã chòu hôn nhieàu, ñan beän kyõ vaø roäng raõi, laïi coøn coù maøn vaø vaùch ngaên nhö ñi treân toa taøu haïng nhaát. Soá phu gaùnh coù theå taêng leân ñeán 4 ngöôøi nhöng phaûi coù söï yeâu caàu. Baáy giôø thì ngöôøi ta ñaët theâm ôû ñaàu vaø cuoái ñoøn moät khuùc tre thaúng goùc vôùi ñoøn daøi ñeå moãi ngöôøi phu coù theå keâ vai vaøo moãi muùt. Giôø ñaây ta khoâng coøn chaïy nöõa maø bay, ñaây laø chuyeán taøu toác haønh chöù khoâng coøn laø thöù taøu chôï tôùi ñaâu döøng ñaáy.’ Ñeå coù ñöôïc moät hình dung veà nhöõng con ngöïa duøng ôû traïm trong vieäc chuyeån giao coâng vaên hoûa toác, chuùng ta haõy nghe oâng C. Paris keå tieáp luùc ôû ñang ôû chaëng ñöôøng töø Thöøa Noâng ñeán Thöøa Hoùa: ‘Toâi muoán xuoáng voõng ñeå cöôõi moät trong hai con ngöïa cuûa traïm, ñuoâi cuûa con vaät ñaùng thöông naøy bò buoäc vaøo yeân baèng moät sôïi daây nhoû. Yeân ngöïa laøm baèng goã, trong khi caùi baøn naâng ñeå leo leân ngöïa laïi quaù beù ngay caû cho baøn chaân cuûa moät ñöùa treû nít hoïc lôùp baûy. Lyù do laø ngöôøi An Nam thöôøng ngoài choàm hoãm baèng chaân khoâng treân löng

Trang 132

ngöïa, chæ ñaët moät ngoùn caùi vaøo baøn naâng maø thoâi.’ Khôûi haønh töø Ñaø Naüng, Marcel Monier duøng thuyeàn vöôït vònh Tourane; khi caäp vaøo Lieân Chieåu ôû chaân ñeøo Haûi Vaân ñeå töø ñoù leo ñeøo vaø theo ñöôøng boä ra Hueá, oâng gaëp nhöõng phu traïm ñang ñöùng chôø. Moâ taû veà hoï, oâng keå: ‘Treân baõi, maáy ngöôøi phu ñöùng ñôïi, tay choáng leân maáy caây saøo tre daøi, nhöõng con ngöôøi khoûe maïnh raén chaéc, löïc löôõng, troâng gaàn nhö truoàng nhoàng nhoäng vôùi chieác quaàn An Nam roäng thuøng thình xaêng leân taän haùng, caùi aùo coäc cuoän leân vaø vaét cheùo qua vai. Hoï laø nhöõng ngöôøi phu khieâng gaùnh ñöôïc gôûi ñeán töø traïm Lieân Chieåu maø ta coù theå nhìn thaáy nhöõng choøi laù naèm döôùi maáy taøng caây, caùch bôø chöøng moät taàm ñaïn.’ Sau khi ñaõ vöôït qua Haûi Vaân, Laêng Coâ, ñoaøn ngöôøi tieáp tuïc veà höôùng Baéc. Haõy nghe oâng Monier keå tieáp:

‘Trong khi ñang thaû hoàn nghó ngôïi vu vô trong chieác voõng ñu ñöa thì chuùng toâi ñeán traïm Thöøa Löu. Phu gaùnh ñoåi phieân cho nhau. Chöa bao giôø voõng laïi ñöôïc ñoåi phu nhanh nhö theá. Ngay khi ñaàu ñoaøn röôùc vöøa vaøo laøng thì ñoäi traïm ñaõ goõ lieân hoài leân caùi moõ treo tröôùc traïm. Vaø theá laø töø khaép moïi nôi ngöôøi ta tuùa nhau chaïy ñeán, tay caàm saün ñoøn tre. Nhö ñaõ aán ñònh tröôùc, moãi ngöôøi phu ñöôïc laõnh 10 xu, vaø toáp phu môùi gaùnh chuùng toâi chaïy baèng nhòp chaïy ñeàu. Hoï coù theå giöõ ñeàu nhòp nhö theá suoát boán naêm daëm ñöôøng; Neáu coù dòp hoï coù theå taêng gaáp ñoâi chaëng ñöôøng maø khaùch khoâng phaûi maát coâng yeâu caàu theâm. Hoï vui veû lon ton chaïy nhö nhöõng ngöôøi phu xe jinrikishis ôû beân Nhaät, vöøa chaïy vöøa noùi chuyeän rieâng vôùi nhau, goïi ôi ôùi nhöõng ngöôøi ñang laøm döôùi ruoäng hay nhöõng ngöôøi ñang ñöùng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá tröôùc cöûa nhaø, laøm ra veû ta ñaây, hoaëc treâu gheïo nhöõng ngöôøi ñaøn baø gaëp treân ñöôøng. Trong soá nhöõng phu coù moät ngöôøi taùo baïo moät caùch ñaëc bieät; heã khi naøo gaëp moät ngöôøi ñaøn baø ñi ngöôïc chieàu thì anh ta lieàn nhanh tay ñöa qua sôø ngöïc laøm cho ngöôøi phuï nöõ ñoûng daûnh aáy ñuøng ñuøng noåi giaän thaät söï hay giaû ñoø cuõng khoâng chöøng; roài chaøng ta kheõ nhuùn vai, laáy laïi caân baèng chieác ñoøn gaùnh, phaù leân cöôøi khoaùi chí vaø tieáp tuïc chaïy.’ * * * Theo H. Cosserat trong baøi ‘La Route Mandarine de Tourane aø Hueù’ ñaêng trong taäp san Bulletin des Amis du Vieux Hueù, khoâng coù moät taøi lieäu xöa naøo cuûa ngöôøi Vieät khaû dó cho bieát ñeán tình traïng cuûa con ñöôøng caùi quan giöõa Hueá vôùi Ñaø Naüng tröôùc khi ngöôøi Phaùp ñaët chaân ñeán Vieät Nam neân oâng chæ mieâu taû laïi noù döïa theo nhöõng buùt kyù cuûa moät soá ngöôøi AÂu ñaõ töøng ñi qua. Hoï laø nhöõng nhaø truyeàn giaùo, thöông gia, du khaùch, ñaïi dieän nhöõng coâng ty thöông maïi, söù thaàn, nhöõng só quan phuïc vuï cho Nam Trieàu. Tuy Birdwood trong ‘Rapport on the Miscellaneous Old Record at the India Office’, duø khoâng coù baèng chöùng nhöng cho raèng vaøo khoaûng 1540 ngöôøi Boà ñaõ thieát laäp giao thöông vôùi xöù ‘Ñaøng Trong’, ngöôøi ta cuõng ñöôïc bieát raèng Fernand Perez töøng caäp beán ôû ñaây vaøo naêm 1516, vaø d’Albuquerque coù phaùi Duarte Coelho ñeán nôi naøy naêm 1524. Cosserat chæ neâu moät soá ngöôøi AÂu ñaõ töøng ñi qua con ñöôøng caùi quan giöõa Hueá vaø Ñaø Naüng döïa vaøo chöùng tích ghi trong buùt kyù cuûa hoï theo thöù töï nhö sau: 1. Thaùng möôøi 1695: Thomas Bowyear (ngöôøi Anh) 2. Thaùng taùm 1749: Pierre Poivre (Phaùp) 3. Thaùng möôøi moät 1819: Thuyeàn tröôûng Rey (Phaùp) 4. Thaùng möôøi 1822: Crawfurd (Anh) 5. Thaùng tö 1863: Ñoâ ñoác Bonard cuøng vôùi Ñaïi taù Palanca Guttierez, Ñaëc meänh Toaøn quyeàn Phaùp vaø Taây Ban Nha ôû trieàu

ñình Hueá. 6. Thaùng möôøi 1876: Dutreuil de Rhins (Phaùp) 7. Thaùng möôøi 1885 vaø nhöõng naêm keá tieáp: C. Paris (Phaùp) 8.Thaùng ba 1895: Marcel Monier (Phaùp) 9. Thaùng ba 1897: Paul Doumer (Phaùp), Toaøn quyeàn Ñoâng Döông. Ngaøy 4 thaùng möôøi naêm 1695, Thomas Bowyear khôûi haønh töø Hoäi An (Faifo) oâng ñi men theo ñöôøng bieån ra Hueá. Theo Cosserat thì sau khi vöôït qua ñöôïc daõy nuùi Haûi Vaân vaø ñeán Laêng Coâ, Bowyear ñi tieáp doïc bieån ñeán taän cöûa Tö Hieàn, nôi ñaàm Caàu Hai thoâng ra thay vì ñi theo con ñöôøng ngaén hôn nhöng bò caám ñi (Bowyear khoâng noùi roõ vì lyù do gì vaø ôû chaëng naøo.) Naêm möôi boán naêm sau, Pierre Poivre cuõng ñi theo loä trình naøy, cuõng gaëp phaûi ñöôøng caám aáy sau khi vöôït qua ñeøo Haûi Vaân; ta coù theå thaáy ngay raèng chaëng aáy laø khoaûng töø Laêng Coâ ñeán Caàu Hai, ñeán ñaây phaûi xuoáng thuyeàn ñeå ñi vaøo Hueá. Pierre Poivre, nhaân vieân ñaïi dieän cho coâng ty thöông maõi Phaùp ôû AÁn Ñoä, du haønh ñeán xöù Ñaøng Trong vôùi söù meänh xin môû giao thöông vaø thieát laäp chi nhaùnh cuûa coâng ty; ñoàng thôøi ñeå phaù theá ñoäc quyeàn mua baùn caùc ñoà gia vò nhö queá, tieâu, göøng, ñinh höông cuûa ngöôøi Hoøa Lan. OÂng ta gheù Vieät Nam naêm 1749 vaø trong thôøi gian löu laïi ngaén nguûi, oâng töøng coù boán laàn ñi ñöôøng boä töø Ñaø Naüng ra Hueá vaø ngöôïc laïi. ÔÛ moät cuoäc haønh trình töø Hueá vaøo Ñaø Naüng cho thaáy ñoaïn ñaàu thöôøng laø baèng ñöôøng thuûy; oâng ta khôûi haønh töø soâng Höông vaøo giöõa tröa ngaøy 13 thaùng möôøi hai, Poivre xuoâi doøng ra ñeán taän Thuaän An roài reõ höôùng Ñoâng Nam doïc theo phaù Tam Giang vaøo ñeán ñaàm Caàu Hai luùc taûng saùng ngaøy hoâm sau. ÔÛ laøng Doâ (cöûa Tö Hieàn), sau khi kieám ñöôïc ngöôøi khuaân vaùc, Poivre ñi boä doïc bieån ñeán laøng An Cö (Laêng Coâ) vaøo ñeâm cuøng ngaøy. Sang ngaøy 15, oâng qua phaù Laêng Coâ luùc höûng saùng vaø leo ñeøo Haûi Vaân maát heát baûy tieáng ñoàng hoà. Nhö vaäy oâng xuoáng ñeán laøng Nam Sôn khoaûng moät hai

Trang 133


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá giôø chieàu vaø nghæ taïi ñaây. Ngaøy 16 oâng baêng qua ‘eo Haønh’ baèng thuyeàn roài döøng laïi ôû cöûa soâng Cu Ñeâ vaø nguû qua ñeâm ôû Nam OÂ hoaëc Lieân Chieåu ñeâm 16. Ngaøy 17 oâng laïi ñi tieáp vaøo Hoäi An vaø ñeán nôi luùc trôøi toái. Nhö vaäy Poivre ñaõ ñi hôn 100 giôø sau khi khôûi haønh töø Hueá. Neáu oâng ta khoâng ñi Hoäi An maø ñi thaúng vaøo Ñaø Naüng thì lôïi ñöôïc hai ngaøy vì töø Nam Sôn oâng coù theå xuoáng thuyeàn luùc hai ba giôø chieàu ngaøy 15 ñeå vöôït vònh Tourane vaø vaøo ñeán Ñaø Naüng khoaûng luùc naêm saùu giôø chieàu.

Cuoäc haønh trình baèng boä daøi 100 giôø cuûa Pierre Poivre vaøo naêm 1749 töø Hueá ñeán Faifo (Hoäi An). So vôùi ngaøy nay chæ troøm treøm coù hai tieáng di chuyeån baèng xe hôi. Maøu vaøng laø loä trình Poivre phaûi ñi ñeå traùnh khuùc ñöôøng caám töø Laêng Coâ ñeán Caøu Hai. Maøu ñen laø con ñöôøng caùi quan thöïc thuï.

Vaøo naêm 1819, thuyeàn tröôûng Rey cuûa chieác Henry töø Bordeaux môùi gheù laïi Nam Kyø laàn thöù hai (laàn ñaàu vaøo naêm 1817) vaø thöïc hieän moät chuyeán ñi töø Hueá vaøo Ñaø Naüng baèng ñöôøng caùi quan. Tình traïng con ñöôøng ra sao, söûa sang ñöôïc gì khi thuyeàn tröôûng Rey ñi qua keå töø chuyeán ñi cuûa Poivre 60 naêm veà tröôùc tieác raèng khoâng coù thoâng tin ñaày ñuû, ngoaïi tröø nhöõng taøi lieäu töø Ñaïi Nam Chaùnh Bieân Thöïc Luïc vaø Ñaïi Nam Nhaát Thoáng Chí. Theo hai taøi lieäu naøy thì vaøo naêm thöù taùm trieàu Gia Long (1809), con ñöôøng caùi quan töø beán Traøng Tieàn vaøo ñeán ñeøo Haûi Vaân ñöôïc cho caûi tieán. Ñoaïn naøy daøi caû thaûy moät traêm möôøi moät lyù (theo töø ñieån Geùnibrel, 1 lyù baèng 888 meùt); coâng vieäc goàm tu boå maët baèng con ñöôøng vaø môû roäng thaønh ba tröôïng (khoaûng 4 meùt cho

Trang 134

moät tröôïng), do cö daân trong tænh ñaûm traùch, döôùi söï giaùm saùt cuûa hai oâng Hoaøng Ñöùc vaø Leâ Chaát. Ñoàng thôøi hai beân ñöôøng ñöôïc troàng theâm moät soá caây tuyeån choïn nhöng nhieàu nhaát laø caây muø u. Caây naøy tieáng Haùn goïi laø Nam Mai Moäc thöôøng ñöôïc duøng laøm coïc cheøo vaø thanh goã ngang cuûa thuyeàn beø. Muø u ñöôïc daân ta duøng nhieàu ñeå trò gheû vaø veát thöông, laøm xaø phoøng. Theo oâng Cosserat, vieäc troàng muø u ôû hai beân ñöôøng khoâng phaûi laø khoâng coù chuû yù, daân An Nam töø xa xöa voán bò nhieàu beänh ngoaøi da nhaát laø gheû lôû, khoù loøng tröø khöû maëc duø söï höôùng daãn veà veä sinh thôøi aáy ñöôïc truyeàn baù khaù nhieàu. Traùi muø u cho ta moät thöù daàu trò ñöôïc gheû raát hieäu quaû, vua Gia Long vaø nhöõng vua keá vò khi ban leänh troàng caây chaéc haún muoán daân gian luoân coù saún thuoác ñeå trò caùi thöù bònh ngoaøi da aáy, coøn gì tieän lôïi vaø kinh teá hôn! Töø Rey ñeán Crawfurd khi oâng naøy thöïc hieän chuyeán ñi ñöôøng boä vaøo naêm 1822 nhö ñaõ nghe taû trong phaàn tröôùc, ta coù theå thaáy raèng ñoaïn ñöôøng caám khoâng coøn nöõa. Khaùch boä haønh coù theå ñi töø Caàu Hai vaøo ñeán Laêng Coâ baèng loái thung luõng Thöøa Löu maø khoâng caàn phaûi ñi doïc bieån töø laøng Doâ ôû cöûa Tö Hieàn cuûa ñaàm Caàu Hai vaøo Laêng Coâ nhö Poivre phaûi thöïc hieän tröôùc ñaây. Töø Caàu Hai vöôït qua ñeøo Phöôùc Töôïng, khaùch baêng ñeøo Phuù Gia ôû thung luõng Thöøa Löu, vaø keát thuùc ôû An Cö (Laêng Coâ), noùi toùm laïi laø ñi troïn ñöôøng vaïch hieän nay cuûa ñöôøng caùi quan. Theâm vaøo ñoù nhieàu traïm ñöôïc ñaët theâm raûi raùc doïc theo quoác loä ñeå khaùch boä haønh coù nôi nghæ chaân, phu phen ñoåi phieân. . . Caùch toå chöùc traïm tuy ñôn sô nhöng tieän lôïi, thích hôïp vôùi taäp quaùn vaø nhu caàu cuûa ñaát nöôùc, thích hôïp vôùi nhöõng keû vì coâng vieäc phaûi di chuyeån treân con ñöôøng caùi quan baèng nhöõng phöông tieän thoâ sô thuôû aáy; do vaäy traïm môùi toàn taïi ñöôïc qua caùc trieàu ñaïi, qua bao nhieâu ñoåi thay. Rey vaø Crawfurd coù nhaéc ñeán nhöõng am mieáu hoï thaáy ôû doïc hai beân ñöôøng, ñuùng ra chuùng toaøn laø nhöõng am nhoû beân trong ngöôøi ta daâng ñoà cuùng vaø vaøng maõ, ngoaøi ra hoï coøn ñeà caäp ñeán hình thöùc thôø cuùng töông töï ôû


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá caùc khoái ñaù nôi nhöõng ñoaïn ñöôøng baêng qua nuùi. Thuyeàn tröôûng Rey thuaät ôû chaëng oâng qua ñeøo Haûi Vaân: ‘Trong khi leân nuùi chuùng toâi thaáy coù nhieàu daáu chaân voi röøng, chuùng toâi vöôït qua nhöõng suoái nöôùc ñang chaûy ñoå ra bieån, vaø roài leân ñeán ñænh vaøo luùc moät giôø tröa. Gaàn nhö suoát thôøi gian leo treøo, chuùng toâi chuù yù thaáy nhöõng khoái ñaù taûng maø treân aáy coù nhöõng hoøn ñaù soûi daèn leân giöõ cho nhöõng tôø giaáy vaøng maõ khoûi bò bay maát. Toâi ñöôïc bieát ñoù laø nhöõng leã vaät cuûa phu chuyeân chôû caàu xin thaàn linh phuø hoä cho vieäc qua ñeøo ñöôïc tai qua naïn khoûi, maø cuõng cuûa nhöõng keû sôï ma quæ cuùng kieán ñeå hy voïng khoâng bò ma nhaùt.’ Haàu nhö khoâng chöøa moät ñeøo naøo, loái ñi cheo leo naøo, gheành suoái naøo, taûng ñaù chaén ngang soâng hoaëc troài leân treân maët nöôùc naøo maø con ngöôøi xöù An Nam khoâng cho laø do thaàn linh baøy ra ñeå ngaên trôû cuõng coù maø giuùp cho ngöôøi vöôït qua deã daøng cuõng coù. Hoï daâng cuùng nhöõng nôi aáy ñeå caàu xin phuø hoä hoaëc ñeå taï ôn. Theo L. Cadieøre trong baøi ‘Le Culte des Pierres ñaêng trong taäp san Vieãn ñoâng Baùc coå thì caùi hieåm nguy gheâ gôùm nhaát maø ngöôøi ta gaëp phaûi ôû nuùi röøng laø coïp neân ngöôøi An Nam thôø theâm coïp nhö thaàn hoå hoaëc luoân caû thaàn cöôõi coïp vôùi hy voïng xua ñuoåi ñöôïc coïp. Hoï coøn tin trong röøng thieâng nöôùc ñoäc coù ma moïi hay thaàn röøng, vì muoán baûo veä laâm saûn coù theå baét ngöôøi ta phaùt beänh leân soát maø cheát. Crawfurd thuaät nhö sau: ‘Gaàn choã chuùng toâi vöøa baêng qua, treân ñænh nuùi cao vaø trong khoaûng thaâm saâu cuûa khu röøng, coù moät caây coät beân treân gaén moät taám baûng goã coù hình moät khuoân maët troâng thaät gheâ rôïn, beân döôùi coù ghi moät haøng chöõ. Theo ngöôøi ñoàng haønh baûn xöù thì nhöõng chöõ ñoù laø caâu thaàn chuù maø caâu naøy phoái hôïp vôùi böùc veõ coù taùc duïng xua ñuoåi aùc ma thöôøng quaáy nhieãu nôi vuøng naøy. Y coøn cho chuùng toâi bieát raèng neáu ñi ñoâng hoaëc khi trôøi toát thì khoâng phaûi sôï nhöng neáu ñi leû teû, ñaëc bieät laø phuï nöõ thì deã gaëp taø ma. Chuùng loäng

nhaát nhöõng khi toái trôøi hoaëc khi möa to gioù lôùn.’ Crawfurd ghi nhaän nhieät ñoä ôû ñænh ñeøo Haûi Vaân luùc oâng vöøa leân ñeán laø 76 ñoä F töùc 25 ñoä C, trong khi ôû döôùi ñoàng baèng laø 83F (28C). Phong vuõ bieåu cho bieát ñænh ñeøo coù ñoä cao 1600 boä (khoaûng 488 meùt) nhöng thöïc ra daõy nuùi Haûi Vaân coù nhieàu choã cao hôn nhieàu maø nôi cao nhaát laø 4000 boä töùc khoaûng 1220 meùt. Crawfurd cho bieát gaàn ñænh ñeøo coù moät laøng nhoû, saïch seõ maø cuõng vöøa laø moät caùi chôï nöõa. Haøng quaùn nôi ñaây baùn caùc thöù nhö cheø, gaïo cuøng nhöõng thöù linh tinh khaùc. Khaùch du lòch coù caû ñaøn baø vaø treû con, hoï ñi tay khoâng, khoâng vuõ khí, khoâng tuøy tuøng maø cuõng khoâng coù veõ sôï seät gì. Crawfurd cho ñaây laø moät ñieåm son ñaùng ghi nhaän veà maët an ninh ñoái vôùi chính quyeàn xöù An Nam. Cuõng nhö hai ngöôøi tröôùc ñaây laø Rey vaø Poivre, Crawfurd ñaõ ñi töø Hueá vaøo Ñaø Naüng maát khoaûng 55 giôø. Theo Cosserat, sau Crawfurd hai naêm, coù oâng Diard cuõng töøng ñi treân loä trình naøy nhöng suoát töø ñoù (1824) baúng ñi raát laâu khoâng coù taøi lieäu naøo cho thaáy coøn ngöôøi AÂu naøo khaùc ñaõ ñi qua con ñöôøng caùi quan ngoaïi tröø nhöõng vò thöøa sai ôû trong xöù töø laâu. Ñaây moät phaàn laø do chính saùch baøi ngoaïi coâng khai cuûa vua Minh Maïng. Naêm 1876, Dutreuils de Rhins, tröôûng taøu cuûa moät trong naêm chieác taøu chaïy baèng hôi nöôùc maø Phaùp taëng cho trieàu ñình Hueá, laøm moät chuyeán du haønh baèng ñöôøng boä töø Ñaø Naüng ra Hueá theo söï trieäu vôøi cuûa moät thöôïng thö An Nam. OÂng ta ñöôïc cung caáp voõng cuøng phu gaùnh haønh lyù ñeå ñi ñöôøng. Caâu chuyeän cuûa oâng naøy keå laïi veà chuyeán ñi thaät khaù lyù thuù. 5 giôø saùng ngaøy 7 thaùng möôøi, taøu cuûa Dutreuils caäp vaøo laøng Thanh Bình ñeå chuaãn bò khôûi haønh. Ñoaøn tuøy tuøng moãi ngöôøi ñöôïc caáp boán phu gaùnh voõng, ngoaøi ra caû ñoaøn coù theâm möôøi phu gaùnh thöùc aên, coäng theâm ngöôøi laøm thoâng ngoân naâng toång soá caû ñoaøn leân ñeán 65 hoaëc 70 ngöôøi. Trong ñoaøn coù moät tay thôï maùy vì

Trang 135


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

quaù maäp neân thaät khoù maø naèm vöøa moät chieác voõng naøo. Hoï nghæ chaân ôû laøng Nam OÂ nôi coù moät boùt lính Taây bieät phaùi töø ñoàn Tourane roài sau ñoù tieáp tuïc leân ñöôøng baèng caùch xuoáng phaø ñeå qua soâng Cu Ñeâ. Hoï ñi boä ñeán 11 giôø ruôõi tröa thì taïm nghæ ôû moät choøi laù oïp eïp beân ñöôøng vì naéng quaù gay gaét. Gia chuû môøi khaùch nghæ tröa treân chieác giöôøng tre vaø goái keâ cuõng baèng tre luoân. Ñaùng chuù yù nhaát ôû ñoaïn naøy Dutreuils noùi ñeán thöù nöôùc oâng ñöôïc môøi uoáng, ñoù laø traø Hueá maø theo oâng ta laø traø cuûa daân ngheøo, ñaây muoán noùi nöôùc cheø Hueá vaäy. Khaùch ñöôïc uoáng baèng nhöõng baùt ñaày töø treân loø noùng hoåi, soâi suøng suïc. Theo Dutreuils, ‘traø Hueá’ khang khaùc vôùi caây traø Taøu nhöng vaãn mang höông vò cuûa traø maø laïi khoâng gaét. Moät thöù nöôùc uoáng tuyeät dieäu cuûa tænh nhaø, moät thöù nöôùc tuyeät vôøi ñeå giaûi khaùt coù theå tìm thaáy baát cöù nôi ñaâu, baát kyø luùc naøo maø giaù thì reõ maït. Doïc ñöôøng ñi Dutreuils ít nghe nhaéc ñeán teân laøng maø chæ bieát ñeán teân traïm vieát baèng chöõ Haùn gaén treân cöûa nhaø. Gaàn moãi laøng, treû con nhanh nhaåu chaïy tröôùc baùo tin coù ñoaøn röôùc ñi qua laøm baén tung buïi muø, phuï nöõ buoâng chaøy, ngöng hoø haùt ñeå chaïy nuùp sau maáy taám lieáp pheân. Ñoaøn ngöôøi

Trang 136

döøng ôû traïm Nam Sôn töùc traïm ñaàu tieân töø Ñaø Naüng vaø caùch khoaûng 20 caây soá ñeå ñoåi phu roài tieáp tuïc ñi luùc 4 giôø chieàu. Baây giôø thì hoï phaûi leo ñeøo Haûi Vaân vaø ñeán saùu giôø röôûi thì hoï leân ñeán Haûi Vaân Quan. Haûi Vaân Quan ñöôïc xaây thaønh luõy kieân coá töø naêm Minh Maïng thöù baûy (1826), naèm chaén ngang qua beà roäng cuûa ñeøo noái lieàn phaàn chaân cuûa hai ñænh nuùi cao chöøng naêm traêm meùt ôû hai beân. Thaønh chaén ngang laø moät töôøng ñaù caét coù boán cöûa môû ra ñeå ñi thoâng qua phía beân kia; cöûa giöõa to roäng vaø ñoùng laïi baèng hai caùnh cöûa saét. Thaønh ñöôïc canh gaùt bôûi khoaûng 50 lính cö nguï trong khoaûng boán naêm choøi naèm gaàn nhau. Vieân voõ quan tröôûng ñoàn höôùng daãn ñoaøn ñeán nghæ qua ñeâm ôû moät laøng gaàn ñoù. Caên nhaø hoï nguû laïi khoâng coù cöûa, chuû nhaân duøng moät pheân tre laøm bình phong chaén laïi ngaên chaän maõnh hoå. Hoï thöùc daäy luùc 5 giôø saùng, duøng ñieåm taâm roài baét ñaàu xuoáng ñeøo vaø ñeán 8 giôø röôõi thì hoï ñaõ nhìn thaáy ñaàm Laêng Coâ ôû beân döôùi. Phaùi ñoaøn cuûa Dutreuils duøng phaø vöôït qua ñaàm, oâng ngöôùc lui nhìn laïi ngoïn nuùi ñoà soä, öôùc ao roài ñaây coù con ñöôøng saét chaïy xuyeân qua nuùi thì thuaän tieän bieát bao. Giaác moäng cuûa oâng bieán thaønh söï thaät vaøo naêm 1906 khi ngöôøi Phaùp laøm con ñöôøng saét xuyeân qua chin caùi haàm daøi toång coäng 3275 m. Hoï ñeán traïm Laêng Coâ ñuùng 9 giôø saùng, ñaây vöøa laø moät laøng chaøi coù khoaûng naêm saùu traêm daân; ôû ñaây hoï laïi ñoåi phu vaø xin thay caùi voõng thöù ba cho ngöôøi thôï maùy maäp nhaát vì maáy caùi kia ñeàu ñaõ bò raùch heát. Suoát ñoaïn ñöôøng töø ñoù ñeán ñeøo Phuù Gia, ñaùm phu phaûi hì huïc böôùc treân caùt boûng döôùi côn naéng gay gaét. Sau khi nghæ ôû chaân ñeøo, hoï baét ñaàu leo leân luùc 2 giôø tröa, sang ñeán beân kia Dutreuils môùi nhìn thaáy beân döôùi coù con ñöôøng thaät söï, roäng raûi, coù boùng caây hai beân. Keá ñoù hoï ñi qua moät laøng lôùn vaø döøng laïi ôû traïm coù teân Thöøa Löu. Sau khi ñoåi phu, hoï vöôït qua hai con soâng roäng baèng nhöõng ñoaïn caàu goã, roài ñi tieáp vaø gaëp ñeøo Phöôùc Töôïng, ôû chaëng naøy luùc xuoáng ñeán chaân ñeøo Dutreuils coù dòp nhìn thaáy ngöôøi maõ thöôïng ñang phoùng ngöïa chaïy ngöôïc veà phía mình. Tieáp ñoù, ñoaøn ngöôøi baêng qua thung luõng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Caàu Hai vaø ñeán ngoâi laøng coù cuøng teân luùc saùu giôø chieàu. Laøng Caàu Hai coù chöøng ba ngaøn daân, phaàn lôùn laøm ngheà noâng hoaëc ñaùnh caù. ÔÛ ñaây Dutreuils ñöôïc moät ngöôøi baïn töø Hueá vaøo ñoùn ra Hueá baèng thuyeàn. Hoï nguû laïi ñeán saùng thì Dutreuils taùch ñoaøn maø ñi thuyeàn vôùi baïn, thuyeàn vaøo cöûa soâng Phuù Cam ôû nôi ñoå ra ñaàm Caàu Hai. Khi gaàn ñeán Hueá soâng trôû neân khaù heïp, hai beân coù nhieàu nhaø cöûa, vaø cuoái cuøng hoï ñeán caàu goã An Cöïu luùc ba giôø röôõi chieàu (caàu ñöôïc xaây laïi xi maêng naêm 1910, cuøng thôøi thaønh laäp nhaø maùy nöôùc Hueá). ÔÛ ñaây Dutreuils leân bôø ñeå ñi boä ñeán nôi söù boä Phaùp luùc boán giôø chieàu. OÂng ta moâ taû An Cöïu laø moät ngoâi laøng xinh xaén, coù chôï lôùn vôùi saïp haøng daøy ñaëc ôû tröôùc caàu vaø doïc hai beân ñöôøng ñi leân Hueá. Veà sau Dutreuils coù dòp khaùc ñi ra Hueá vaø coù dòp ñi noát ñoaïn ñöôøng töø Caàu Hai ra Hueá maø tröôùc ñaây oâng ñaõ ñi baèng thuyeàn. OÂng ta toång keát baøi buùt kyù vôùi lôøi chuù raèng

moät ngöôøi thöôøng ñi boä töø Ñaø Naüng ra ñeán Caàu Hai maát 16 tieáng (khoaûng 3 caây soá / giôø), vaø theâm möôøi moät giôø nöõa töø Caàu Hai ñeán Hueá (4 caây / giôø), toång coäng vò chi laø 27 tieáng cho suoát loä trình, nhö vaäy nhanh hôn nhöõng ngöôøi tröôùc ñaây. Naêm 1906, söï xuaát hieän cuûa ñöôøng saét xuyeân qua ñeøo Haûi Vaân khieán ñöôøng boä ñeå leo qua ñeøo daàn daàn bò boû hoang pheá. Tình traïng naøy khoâng bieát seõ ñeán ñaâu neáu khoâng laät qua trang cuûa kyû nguyeân xe hôi, khi chính quyeàn yù thöùc ñöôïc söï tieän lôïi vaø giaù caû bình daân cuûa phöông tieän naøy neân môùi xuùc tieán thöïc hieän con ñöôøng ñeøo. Con ñöôøng caùi quan moät khi ñaõ hoaøn chænh thaønh moät con ñöôøng ñeå xe hôi coù theå chaïy ñöôïc thì töø ñoù caùc traïm, töø bao theá heä khaùch ñeán khaùch ñi naùo nhieät taáp naäp, nay cuõng chòu soá phaän bò chìm daàn vaøo dó vaõng. Chính thöùc töø naêm 1918, hai con ñöôøng song song, saét vaø xe hôi, ñaõ ñöa khoaûng caùch giöõa Hueá vaøo Ñaø Naüng ruùt ngaén töø 2 ñeán 3 ngaøy coøn 4 tieáng ñoàng hoà, trong khi ngaøy nay, töø khi Nhaät giuùp laøm con ñöôøng haàm xuyeân Haûi Vaân, thôøi gian chæ coøn 1 tieáng hoaëc 45 phuùt maø thoâi. Moät laàn nöõa, con ñöôøng oâ toâ quanh co qua ñeøo Haûi Vaân laïi bò thaát suûng nhö moät coâ gaùi giang hoà giaø nua. Phoûng theo: ***‘La Route Mandarine de Tourane aø Hueù’ cuûa H. Cosserat ñaêng trong Bulletin des Amis du Vieux Hueù, soá thaùng Gieâng - Ba, 1920. *** ‘Le Service des P.T.T. en Indochine (des origins aø 1940)’ cuûa Reneù Despierres, ñaêng trong BAVH soá thaùng 1 vaø 2 - 1944.

Ñöôøng ñeøo Haûi Vaân ((treân) vaø ñöôøng caùi quan (döôùi phaûi) ñaõ caûi tieán cho xe hôi chaïy ñöôïc luùc môùi khai thoâng laàn ñaàu tieân vaøo ñaàu theá kyû thöù 20, tuy quaù thoâ sô so vôùi ngaøy nay nhöng laø moät kyø coâng so vôùi suoát nhieàu traêm naêm tröôùc ñoù; moät cuoäc caùch maïng to lôùn vì ñaõ giuùp ruùt ngaén thôøi gian di chuyeån giöõa Hueá vaøo Ñaø Naüng töø 2, 3 ngaøy xuoáng coøn 4 tieáng ñoàng hoà.

Trang 137


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

NHÔÙ XÖA...VÖÔØN NHAØ Toân Nöõ Long Huyeân

Nôi ñaây vaøo nhöõng buoåi chieàu cuoái thu, toâi thöôøng moät mình lang thang treân con ñöôøng ''tình muoän". Khi nhìn ngoâi nhaø sôn traéng naèm coâ ñôn giöõa khu vöôøn um tuøm caây laù xanh töôi, loøng toâi chôït daáy leân bao kyû nieäm eâm ñeàm veà queâ nhaø daáu yeâu, nay ñaõ caùch trôû ngaøn daëm, beân kia nöûa voøng quaû ñaát... Ngoâi nhaø cuûa cha meï toâi ñöôïc kieán truùc theo loái taây, nhieàu phoøng oác bieät laäp, töôøng gaïch, maùi ngoùi vaø neàn nhaø laùt ñaù men hoa maøu lam nhaït. Toaøn theå cô ngôi khang trang thoaùng maùt vaø ñaët treân moät neàn ñaù cao vöõng chaûi. Trong maõng kyù öùc naøy haàu nhö toâi nhaéc nhôû nhieàu ñeán vöôøn nhaø vôùi coû caây hoa traùi. Toâi nhôù, vöôøn nhaø cha meï chuùng toâi thuôû ñoù, nôi thoân Vyõ daï, neùp mình beân bôø Höông giang. Doøng soâng duyeân daùng uoán mình, soùng gôøn gôïn voã, nöôùc trong veo nhìn thaáu ñaùy nhöõng vieân cuoäi traéng xinh, laáp laùnh toûa saùng lung linh khi tia naéng ban mai chieáu doïi xuoáng. Tröôùc saân nhaø moät coäi tuøng coå thuï ñöùng traàm tö giöõa boàn hoa roäng. Caây tuøng thaân giaø coåi, tuoåi e ñaõ baùch tueá maø vaãn vöôn vai toûa ra nhöõng caønh löïc löôõng mang ñaày nhaùnh laù xanh maøu luïc bieác qua vôùi boán muøa. Coøn nhôù traän baûo naêm xöa ñaõ laøm goác tuøng nghieâng ñoå, meï toâi tieác laém phaûi thueâ ngöôøi trong xoùm ñeán doán tre maø choáng ñôû laõo tuøng. Caây tuøng giaø nhôø theá soáng theâm ñöôïc maáy muøa möa naéng, cuoái cuøng cuõng guïc ngaõ. Töø goác tuøng ñaùm reå raäm toûa xoâng muøi höông söïc nöùc, meï toâi cho ngöôøi tæa laáy goác ñem daâng cuùng chuøa,

Trang 138

laøm nhang traàm höông. Moãi beân saân nhaø laø moät goác mai ñöùng trô vô, thaân khuùc khuûy, caønh loám ñoám traéng moác vôùi nhöõng maõng maøu reâu uaù. Troâng daùng mai sao maø gaày guoäc buoàn hiu, coù veû nhö cam phaän giaø nua vì moät kieáp ngöôøi ñaõ traõi qua bao tueá nguyeät. Theá nhöng, cöù ñeán cuoái ñoâng khi gioù heo may veà, boãng döng caønh mai töng böøng troå nhöõng nuï xanh möôùt roài khoâng maáy luùc töôi cöôøi nôû roä haøng traêm ñoaù mai vaøng röïc rôû. Saéc mai vaøng töôi thaém, vôùi boâng hoa ñan saùu caùnh mong manh. Ñöùng saùt beân caây mai seõ ngöûi thaáy höông hoa toûa ra thanh khieát maø quyeán ru. Vôùi thanh saéc aáy, hoa mai xöùng danh laø nöõ hoaøng muøa xuaân choán coá ñoâ traàm maëc. Toâi baâng khuaâng nhôù ñeán haøng cau vöôn cao nhöõng thaân maûnh khaûnh, môùi hoài saùng sôùm nhöõng beï traùi cau non coøn e aáp chöa heù mieäng cöôøi, vaäy maø khi naéng vaøng vöøa traûi gaám chôït lí laéc nôû xoøe ra nhö caùnh quaït. Laøn gioù chôùm haï töø meù sau soâng Höông thoåi leân nhö tung höông cau ngoït ngaøo aáy traøn lan khaép moät vuøng khoâng gian. Tröôùc ngoõ, haøng phöôïng vyõ ta troå boâng vaøng thaém vôùi nhöõng caùnh hoa uoán eùo yeåu ñieäu nhö chim phuïng, vuõ löôïn trong naéng sôùm. Phöôïng ta nôû hoa ñuùng haïn kyø, moãi thaùng hai laàn, cho meï toâi haùi hoa daâng cuùng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá leã baøn thôø toå tieân. Nhôù nhaát maáy caây oåi ñöùng neùp mình beân goùc vöôøn. Caây oåi naøo cuõng sai traùi. Töø treân ñoït caây cao tít, muøi oåi chín phaûng phaát thôm gôïi theøm. Gaàn ñaâu ñoù laø caây traàn bì moãi laàn ra traùi tíu tít töøng chuøm vaøng öôm moïng nöôùc, nhöõng chuøm quaû troøn xinh laéc lay theo gioù, deã thöông voâ cuøng, laøm mình nhôù maõi khoâng queân… Côn möa baát chôït ñeán giöõa buoåi giao muøa ñaõ laøm ngaäp beå caïn coù hoøn non boä saép ñaët caàu kyø vôùi ñaøn caù vaøng tung taên bôi loäi trong aáy. Toâi nhôù khoaûnh ñaát chung quanh beå nöôùc, coù troàng voâ soá loaïi hoa moäc, hoa ngaâu, hoa soùi, hoa laøi. Höông caùc loaïi hoa töôi xinh khi toûa leân, quyeän laãn vaøo nhau, trong söông sôùm mô hoà ñaâm nhaït, gaàn xa kyø dieäu, töôûng nhö ru mình vaøo giaác lieâu trai Khi chuaù xuaân veà ngöï trò khaép nôi nôi laø luùc ôû vöôøn sau, caây böôûi nôû nhöõng chuøm hoa traéng muoát, hoa böôûi rung rinh vôùi nhò vaøng röïc, ñaëc bieät nöûa ñeâm xoâng höông thôm ngaùt. Höông hoa böôûi ngaøo ngaït aáy ñaõ ghi vaøo ca dao: "hoa böôûi thôm roài ñeâm ñaõ khuya". Nhöõng choài laù non xanh nhö phím ngoïc daét ñaày caønh. Khoâng bao laâu hoa böôûi taøn, nhaáp nhoâ hieän ra nhöõng nuï troøn nhoû maøu traéng ngaø, ñoù laø nhöõng quûa böôûi non aån hieän töø ñaøi hoa troøn muùp khoûe maïnh. Xa xa ôû cuoái goùc vöôøn laø choán aån mình cuûa caây saàu ñoâng. Khoâng bieát töï luùc naøo treân tít caønh cao ñaõ bung nôû bao nhieâu laø chuøm hoa traéng thoaùng chuùt tím hoàng. Muøi höông saàu ñoâng thoang thoaûng nhö tieãn ñöa böôùc chaân naøng xuaân löu luyeán chöa muoán rôøi xa.

nhô bôi loäi nhö ñaøn caù nhieàu maøu löôïn lôø giöõa ñaùm rong xanh. Nhieàu khi nghòch ngôïm toâi rình baét cho ñöôïc chuù toâm ñaát ñen ñuaù, chuù ñang thaäp thoø nôi hoác ñaù reâu xanh. Coïng raâu daøi chuù toâm nhoû cöù ngaäp ngöøng khoâng loù haün ra, coù leõ chuù ta e ngaïi boùng mình neân chæ chöït buùng mình troán thoaùt. Roài khi tieáng chim tu huù thaû gioïng daøi, tít treân ñoït caây döøa cao ngaát, laø toâi bieát chaéc ñaõ ñeán luùc nhöõng traùi nhaûn loàng, vaûi traïng ngoït ngaøo cuûa caây nhaûn caây vaûi baø noäi troàng trong vöôøn tôùi kyø caêng moïng nöôùc vaø thôm ngaøo ngaït. Töø raát laâu ñaõ khieán chuùng toâi haùo höùc chôø ñôïi. Luõ traùi vaûi da öûng ñoû maøu cam laø haïnh phuùc cuûa tuoåi thô. Moâng lung toâi nhôù luùc nhöõng vaït miaù cam röôïu, ñuû maät ngoït ngaøo ñang ñong ñöa môøi goïi laøm quaø giaûi khaùt cho luõ treû haûo ngoït. Toâi nhôù ñeán buoàng chuoái tieâu oám o ñöùng khieâm nhöôøng, neùp mình beân goùc vöôøn khi ñaõ chín boùi, vôùiù nhöõng traùi ngaõ maøu tröùng quoác, laø luùc ñöôïc meï toâi ñem vaøo uû chín vôùi laù saàu ñoâng. Gaàn ñoù laø daøn ñaäu quyeân ñaõ chi chit traùi no troøn, toâi thöôøng theo meï löïa nhöõng quaû ñaõ giaø haùi cho vaøo caùi ngaûu nhoû, caát ñoù chôø ngaøy raèm tôùi treân maâm seõ coù nhöõng cheùn cheø ñaäu quyeân daâng cuùng tinh töôm. ÔÛ vöôøn Hueá mình, thanh traø coøn ngon ngoït hôn böôûi boäi phaàn. Cho neân vaøo thaùng taùm, thænh thoaûng meï cho ngöôøi nhaø ra vöôøn haùi nhöõng quaû thanh traø da naùm vaøng. Xong ñeán goït voû, chieát ra töøng muùi nhoû, roài

Thaùng 5 muøa heø. Khi nhaïc ve saàu ra raû ngaân vang khaép thoân xoùm laø luùc muøa haï thöïc söï trôû veà. Ñoù laø thôøi gian luõ baïn gaùi chuùng toâi thoûa thueâ nguïp laën trong laøn nöôùc maùt Höông giang ôû beán soâng sau vöôøn. Caû baày thieáu nöõ nhôûn

Trang 139


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá xaøo vôùi nhoäng taèm cho chín, troän ñeàu vaøo vôùi möïc khoâ Thuaän An ñaõ nöôùng chín vaø xeù tôi. Meï seõ pha cheá nöôùc maém ngon Phuù quoác quyeän theâm ôùt toûi. Taát caû hoaø troän vaøo hôïp chaát vôùi thanh traø treân. Baùnh traùng meø nöôùng doøn maø xuùc tôùi, oâi coøn chi haáp daãn tuyeät vôøi baèng. Ñaâu ñaây chíu chít luõ chim saâu, baày chim beù xíu lanh chanh vöøa bay vöø nhaûy nhoùt, tranh nhau tìm moài, chuùng moå chi chít leân nhöõng quaû maän chöa chín tôùi. Vaán vöông ñaâu ñoù laø nhöõng daây hoa tigone, caønh moûng manh ñang xoaûi mình phaát phô uoán löôïn theo laøn gioù. Nhöõng caùnh hoa daùng tim vôû aáy ñong ñöa, quaán quyùt chuøm kheá chua leø coøn vaét veûo vaøi traùi uaù vaøng treân caønh cao. Coù nhöõng buoåi chieàu muøa haï, thænh thoaûng baïn toâi ñeán nhaø thaêm. Hai ñöùa ruû nhau xuoáng hoùng maùt beán soâng sau vöôøn. Chieàu heø yeân laéng, haøng tre xanh ñaäm ven soâng, laõ löôùt xoaõi boùng eâm ñeàm xuoâi theo doøng nöôùc trong xanh. Döôùi beán soâng, thuôû ngaây thô aáy ñöùng beân caïnh anh, toâi luoáng cuoáng cuùi ñaàu, nghieâng nghieâng maùi toùc coá daáu aùnh maét mình qua laøn toùc xoõa daøi ñen möôït. Tay toâi vuïng veà böùt töøng coïng laù tre non, vaån vô thaû troâi theo doøng nöôùc. Nhôù laïi thuôû naøo ngaây ngoâ, sao toâi cöù ngaàn ngaïi chaúng daùm noùi naêng chi…Nhöõng ngaøy thaùng eâm ñeàm khi böôùc vaøo tuoåi traêng troøn leû, hoài töôûng laïi ñeå thaáy nuoái tieác noãi vu vô! Maáy möôi naêm sau, tình côø gaëp nhau nôi ñaát khaùch, anh ngaäm nguøi nhaéc laïi kyû nieäm xöa vaø thôû daøi, "taïi sao ngaøy aáy anh khoâng daùm caàm tay hoaëc noùi cuøng em ñoâi lôøi heïn öôùc nhæ?! Anh khôø daïi quaù, phaûi khoâng?!" Tieáng chim riuù rít, gôïi toâi nhôù tieáng huyùt gioù baûn nhaïc "Doøng soâng xanh" vang leân giöõa ñeâm heø. AÂm thanh ngaäp ngöøng thanh trong thuôû aáy laøm toâi thaéc maéc vaån vô. Coù chaøng si meâ naøo vaãn gan lì tröôùc ngoõ coù haøng cheø taøu ngaøy aáy, yù haün muoán nhaén

Trang 140

nhe mình heïn öôùc chi ñaây? nhöng laøm sao toâi daùm caû gan bôûi vì toâi luoân vaâng nghe lôøi meï daïy. Haøng tre ven soâng baét ñaàu chao ñaûo theo laøn gioù chöôùng. Laù tre thi nhau nhaøo löôïn troâi laäp lôø trong gioøng nöôùc. Ñoù laø luùc trong vöôøn laù vaøng rôi ngaäp loái, khua raït raøo theo böôùc chaân ñi. Giaù reùt muøa ñoâng mon men gheù tôùi. Thaân caây seõ trô caønh khaúng khiu, laø daáu hieäu baùo cho toâi Hueá ñang vaøo muøa möa gioù laïnh luøng. Treân baàu trôøi xaùm ñuïc in hình ñaøn chim saõi caùnh, chuùng ra söùc löôùt nhanh coù leõ ñeåõ tìm veà vuøng naéng aám. Roài möa taàm taû suoát ñeâm ngaøy khieán cho khoâng maáy luùc gioøng soâng Höông chuyeån mình cuoàn cuoän soùng. Maøu nöôùc soâng xanh trong nay hoaù neân ñuïc ngaàu, töø thöôïng nguoàn soâng cuoán veà bao nhieâu goã muïc troâi daäp deành. Höông giang thô moäng giôø noåi côn thònh noä, saéc nöôùc ñoû vaø gioøng chaûy hung haên, ñe doïa muøa luõ luït döõ tôïn ñang aäp tôùi, seõ traøn ngaäp thoân xoùm laøng maïc. Trong gian phoøng aám cuùng, toâi ngoài töïa caïnh baø noäi ñeå söôûi aám beân chieác loàng aáp coù lôùp than hoàng toûa noùng ñaõ ñöôïc uû kín döôùi lôùp tro xaùm an toaøn. Laøm sao queân ñöôïc toâ canh caù luùi buïng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá gì nhieàu. Vaø laàn naøy, toâi ñaõ tình côø gaëp laïi kyû nieäm yeâu daáu cuõ.

caù caêng ñaày tröùng meï toâi vöøa naáu vôùi môù kheá chua, môù kheá haùi trong vöôøn ñaõ ñöôïc ngaâm nöôùc möa ba böõa tröôùc. Canh caù boác muøi höông tieâu soï, treân maët raûi raéc lôùp haønh ngoø xanh möôùt, khoùi tung höông thôm ngaùt. Theâm dóa döa nöa kho vôùi toâm theû, moùn döa nöa aáy maø luaø vôùi côm gaïo löùc ñaàu muøa, oâi nhaéc laïi chöø vaàn coøn theøm chi laï! Kyù öùc veà tuoåi thô nôi queâ meï thuôû aáy, vaøo nhöõng ngaøy cuoái naêm, moãi chieàu ñi hoïc veà, toâi nhôù baø noäi thöôøng ñeå daønh cho toâi diaõ baùnh ñuùc xanh pheát ñaày maät mía. Loaïi baùnh ñuùc xanh ñaëc bieät naøy chæ ñöôïc baùn vaøo luùc cuoái naêm. Baùnh ñuùc meàm maïi aên vöøa maùt mieäng vöøa thôm loøng, vaø aên hoaøi sao khoâng bieát chaùn? Nôi queâ höông môùi naøy, vaøo nhöõng ngaøy cuoái thu vôùi gioù heo may laïnh luøng ñaõ gôïi trong toâi bao noãi caûm xuùc daït daøo veà nôi choán aáu thô. Nôi aáy, trong ngoâi nhaø deã thöông giöõa vöôøn töôïc caây traùi xanh töôi ôû thoân Vyõ xa xaêm aáy, toâi ñaõ ñöôïc soáng beân caïnh nhöõng ngöôøi thaân yeâu vaø cuõng laø nôi löu daáu moái tình ñaàu ñôøi ngaây thô trong traéng. Noãi thöông nhôù kyø dieäu hoaø troän cuûa höông loøng vaø höông queâ trong toâi, maõi maõi raït raøo, töôûng seõ khoâng bao giôø nguoâi queân… Laàn veà tham queâ heø 2007 cuøng vôùi ñöùa con trai uùt vöøa toát nghieäp Ñaïi hoïc 4 naêm. Toâi muoán con trai mình veà thaêm laøng Vyõ Daï thô moâng, cuõng nhö thaêm vieáng baø ngoaïi vaø baø con noäi ngoaïi gaàn xa. Chaùu ñaõ xa rôøi queâ höông töø taám beù neân khoâng bieát

Khi toâi vaøo caên phoøng nhoû thöôøng ngaøy Meï toâi vaãn quøy daâng höông nieäâm Phaät. Toâi keùo hoäc tuû caát höông traàm, ñònh laáy ít neùn höông ñeå thaép caàu bình an cho gia ñình tröôùc baøn thôø Ñöùc Quaùn Theá AÂm. Luùc môû naép chieác hoäp goã ñen laâu ngaøy ñaõ leân nöôùc boùng loän, toâi chôït thaáy quyeån album nhoû cuûa mình ngaøy xa xöa, ñöôïc meï toâi caån thaän caát giöõ nôi ñaây. Toâi baøng hoaøng xuùc ñoäng, laàn dôõ töøng trang hình aûnh ñaõ oá vaøng, vöøa luùc aáy moät tôø giaáy pelure xeáp goùc rôi ra. Toâi toø moø caàm leân xem. Trang pelure nhìn sao quen quen…Tim toâi chôït nhoùi ñau, vì thaáy hieän ra tröôùc maét mình nhöõng caâu thô coá nhaân ñaõ göûi taëng toâi ngaøy xa xoâi vaøo buoåi chieàu maø hai ñöùa thô thaån ngoài beân nhau sau beán soâng nhaø. Tôø thö maøu hoàng phaán, chaøng gaáp laøm hai vaø duùi vaøo tay toâi tröôùc luùc ra veà. Toâi nhôù roõ ngaøy ñoù toâi vöøa troøn 16 muaø xuaân Caûm taùc hình boùng em Maùi toùc em ñen möôït Xoõa treân ñoâi vai gaày Ñoâi maét nai thô ngaây Khieán loøng anh rung ñoäng Hoàn anh ñaõ ngaát ngaây Rôi vaøo ñoâi maét aáy. Tim anh ñaõ xao xuyeán Muoán oâm ñoâi vai gaày Hoân leân laøn toùc möôït Nhöng naøo em coù hay. Tôø thö moûng manh aáy veà sau toâi cuõng ñaõ queân maát theo doøng thôøi gian bieán troâi, ñaày buoàn vui cuûa cuoäc soáng. Khoâng ngôø meï toâi ñaõ giöõ laïi vaø daáu kín trong hoäp traàm höông naøy. Toâi thôû daøi, aáp tôø giaáy mong manh oá vaøng leân ngöïc, choã traùi tim mình, ñeán nay vaãn coøn thoån thöùc vì kyû nieäm tuoåi thô haïnh phuùc. OÂi ngaøy xöa thô ngaây! San Jose, nhöõng ngaøy chôùm Thu 2007

Trang 141


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Cöûu Long Giang Thoâi con coøn noùi chi con Soáng nhôø ñaát khaùch cheát choân queâ ngöôøi. Ñeå thaân taëng nhöõng ai ñang soáng xa queâ

Toân Thaát Höùa

Maùi chuøa beân doøng soâng Mekong theo ngoân ngöõ Laøo coù nghóa laø soâng Meï, ngöôøi Vieät thöôøng goïi laø soâng Cöûu Long ví nhö chín con roàng ñoå vaøo Thaùi Bình Döông baèng chín cöûa bieån. Baét nguoàn töø Taây Taïng daøi 4500 caây soá, laø con soâng daøi thöù 12 treân theá giôùi chaûy qua baûy quoác gia keå caû nôi phaùt xuaát : Taây Taïng, Trung Hoa, Mieán Ñieän, Thaùi Lan, Laøo, Campuchia vaø Vieät-Nam vaø coù nhieàu teân : Dza Chu, Laïn Thöông Giang, Mea Nam Khoâng, Tonle Thom, Cöûu Long. Soâng phaùt nguyeân töø noùc nhaø theá giôùi töø daõy nuùi cao hôn 8.000 meùt Hy Maõ Laïp Sôn. Nguoàn soâng ñaõ thaám ñaäm aâm thanh traàm traàm cuûa tieáng tuø vaø cöûa Phaät cuûa caùc ngoâi theo phaùi Maät Toâng trong giang sôn moät quoác gia thaám nhuaàn ñaïo lyù Ñöùc Thích Ca Maâu Ni, nöôùc Taây Taïng roài löôïn quanh qua 6 nöôùc ñöôïm naëng maøu saéc aùnh ñaïo vaøng Phaät giaùo trong loøng daân toäc. Keá theo laø tieáng chuoâng moõ cuûa nhöõng coå töï Trung Quoác doøng soâng mang teân Laïn Thöông Giang chaûy qua mieàn Vaân Nam vaø khi ra khoûi xöù Vaân Nam doøng soâng in boùng nhieàu thaùp chuøa daùn vaøng laù saùng choùi cuûa xöù Mieán Ñieän ... roài xöù Thaùi, baêng qua xöù Laøo ñeå vaøo xöù Vieät ñem laïi cho ñoàng baèng Cöûu Long truø phuù cuûa queâ höông ngoït ngaøo nhö chuøm kheá ngoït yeâu daáu, chöùa ñaày tình oâng baø cha meï cao caû, tình anh em ruoät thòt gia

Trang 142

ñình maën noàng, tình baø con ñaäm ñaø vaø …. coøn mang theâm caùi tình .... tình nghi trong cuoäc soáng hieän taïi..…. Gioáng nhö nhieàu quoác gia Chaâu AÙ, taïi nöôùc Laøo ñaïo Phaät ñoùng moät vai troø voâ cuøng quan troïng trong cuoäc soáng daân chuùng, moät quoác gia nhoû beù nhieàu nuùi non thieáu ruoäng ñoàng nhöng coù raát nhieàu chuøa chieàn. Ñòa hình nöôùc Laøo naèm daøi theo con soâng neân caùc chuøa vôùi hai maùi choàng leân nhau , uoáng cong boán goùc maø maøu saéc chính laø vaøng, ñoû vôùi nhieàu vieàn xanh... soi hình treân boùng nöôùc laø moät hình aûnh raát quen thuoäc. Nhieàu coâng trình Phaät Giaùo vó ñaïi ñöôïc xaây döïng laïi naêm 1566 treân ngoâi thaùp cuõ, laø nôi thô "sôïi toùc cuûa Ñöùc Thích Ca Maâu Ni. Vaùt Phanoâm, Vaùt oâng Töï cuõng ñöôïc hoaøn thaønh trong giai ñoaïn naøy (Vaùt coù nghóa laø chuøa). Nhieàu nhaø sö uyeân thaâm cuõng xuaát hieän vôùi chuøa chieàn moïc theo chieàu daøi doøng soâng Cöûu Long. Baûn laøng naøo cuõng coù chuøa, ngoâi laøng lôùn ñöôïc chia ra nhieàu xoùm nhoû coù ñeán hai ba ngoâi chuøa. Chuøa ôû ñaây laø nôi tu haønh cuøng laø trung taâm vaên hoùa – ngoâi tröôøng daïy hoïc, cuõng laø nôi daân laøng sinh hoaït ñình ñaùm hoäi heø nhö


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ngoâi ñình taïi Vieät-Nam. Baûn laøng naøo môùi xaây döïng chöa coù chuøa, thieáu boùng sö saûi, sôùm chieàu thieáu tieáng troáng chuøa thì daân chuùng caûm thaáy hoang vaéng teû laïnh. Töø luùc loït loøng meï cho ñeán khi trôû veà vôùi oâng baø ñeàu coù gaén boù vôùi ngoâi chuøa vaø quyù sö saûi: vöøa sanh ra thì cha meï môøi Sö xem soá, ñaët teân, ban cho laù buøa hoä meänh ñeo coå, chaáp chöûng bieát ñi theo cha meï leân chuøa daâng côm cho Sö, bieát chaïy bieát nhaûy thì theo baïn beø ñeán saân chuøa raäm maùt vui ñuøa, ñeán baûy tuoåi thì deán chuøa hoïc chöõ vôùi caùc Sö, ñeán tuoåi thanh nieân phaûi caïo ñaàu vaøo chuøa tu haønh nhö moät vò sö. Ngöôøi thanh nieân tuøy theo loøng moä Phaät, coù theå xuaát gia hay chæ tu ñuùng haïn kyø trôû laïi cuoäc soáng bình thöôøng nhöng ñaõ ñöôïc trang bò tinh thaàn baèng nhöõng tö töôûng giaùo lyù hieàn hoøa cuûa nhaø Phaät toát ñeïp. Theá kyû 18, nöôùc Laøo bò phaân chia thaønh ba tieåu vöông quoác naèm doc theo soâng töø mieàn baéc ñoå xuoáng laø Tieåu quoác Luoãng Prabang, ñeán ñoaïn giöõa xöù Laøo nôi doøng Cöûu Long uoán cong laø Tieåu Quoác Vieân Chanh theo ñoù laø Tieåu quoác Chaêm Paùt Saéc..... Ba tieåu quoác vöông nhoû xíu laïi coù nhieàu coå töï nhö Vaùt Mai cuûa Luoãng Prabang laø nôi thôø töôïng Phaät baèng ngoïc bích maøu xanh nguyeân khoái to lôùn, quyù giaù… roài Vaùt Xieâng Thoâng, Vaùt Pakeâ, Vaùt Síaket, Vaùt Phou Sæ, Thaùt Luoâng, Vaùt Baûn Phong, Vaùt OÂng Tu, Vaùt Khaûo, Vaùt Phou, Vaùt Ho Pha Bang, Thaùt In Hang.. chaïy daøi töø thuû ñoâ Vieân Chanh ñeán Pakseù, Savanakheùt.... nhöõng ngoâi chuøa khoâng coù veû huyeàn bí ñeå ngöôøi daân laùnh sôï maø laïi raát gaàn guûi thoa dòu taâm hoàn linh daân laøng baèng nhöõng hoài chieâng tieáng troáng theo giôø sôùm, tröa, chieàu, khua. Ngöôùi daân Laøo thaám vaøo taâm hoàn soáng haøng ngaøy vôùi trong aâm thanh ñoù, moät aâm thanh eâm dòu laâng laâng beân doøng soâng Cöûu Long nöôùc cuoán nhanh hay chaûy chaàm chaäm töø haøng bao nhieâu ngaøy thaùng cho neân hoï coù moät taâm hoàn bình dò, ít tranh ñua chen laán buïi theá gian. Ñeán khoaûng Vieân Chanh loøng soâng bò ñoïng nhieàu coàn caùt neân vaøo muøa khoâ ngöôøi daân coù theå xaén quaàn loäi boä ngang soâng ñeå qua beân kia bôø xöù Thaùi. Ñeán muøa nöôùc luû

thì nhöõng khuùc goã muïc töø thöôïng nguoàn troâi hung haõn treân nöôùc ñuïc ngaàu. Chieác caàu Mittaphap baét ngang doâng soâng noái lieàn Thaø Ñöøa phía Laøo qua thò traán Noâng Khai xöù Thaùi laøm maát ñi hình aûnh caùc coâ phuø saûo Laøo, caùc phuù dónh Thaùi xinh ñeïp thaân hình ñöôïc oâm kín baèng xæn (saø roâng) maøu meø ñöa khaùch sang soâng e leä nhìn thaáy hình boùng cuûa mình in treân doøng nöôùc Meø Khooûng – Meâ Kong, Cöûu Long (phuù saûo, phuù dónh = coâ gaùi). Doøng soâng vaéng bôùt nhöõng con ñoø ñöa thieän nam, tín nöõ Laøo qua baûn Thaø Boø cuûa Thaùi Lan moãi luùc ngoâi chuøa cuûa baûn nhoû naøy ñang vaøo Bun (leå hoäi) vaø ngöôïc laïi….. Daàu Laøo – Thaùi Lan coù chia ranh giôùi thaät nhöõng treân thöïc teá daân chuùng hai beân bôø vaãn ñi leå Phaät, tham gia hoäi heø khi chuøa Thaùi hay chuøa Laøo ven soâng coù ngaøy leã hoâi.Ñöùc Thích ca Maâu Ni laø nieàm tin chung cuûa chuùng sinh khaép moïi neûo ñöôøng cuûa cuûa giôùi ta baø; tieâng troáng, chieân chuøa xöù Laøo, Thaùi vaãn cuøng aâm thanh vang doäi, tieáng noùi cuûa hai saéc daân phaùt aâm gaàn gioáng nhau. Giaûm ñi hình aûnh con ñoø ngang, doøng soâng vaãn khoâng buoàn vì duø theá giôùi coù vaên minh tieán boä coù ñuùc caàu to roäng laøm cho söï giao thoâng deã daøng nhöng soâng Cöûu Long khoâng giôø thieáu nhöõng chieác ghe ngo cuûa caùc ngoâi chuøa ven soâng ñeán döï leå ñua ghe moãi khi chuøa ñang

Trang 143


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

vaøo hoäi, taïo leân aâm thanh vui nhoän cho cuoäc “ñua ghe ngo” maø bao nhieâu theá kyû ñaõ thaám nhuaàn vaøo doøng nöôùc vaø loøng daân toäc ven bôø cuõng nhö doøng soâng vaãn chuyeân chôû moãi buoåi saùng chieác xuoàng nhoû caùc vò Sö Saûi ñi khaát thöïc vì baûn laøng tuï quanh ngoâi chuøa treân bôø soâng, raïch, khoâng coù giao thoâng xe coä. Soâng Cöûu Long chaûy ñoâi bôø hai xöù laáy Phaät Giaùo laøm quoác giaùo Thaùi – Laøo, neân ñöôïc lung linh in boùng nhöõng maùi chuøa cong vuùt maøu saéc, töø baûn laøng nhoû xa xoâi treân mieàn baéc maø teân tuoåi ít ñöôïc ngöôøi bieát tôùi ñeán nhöõng teân quen thuoäc nhö Thaø Boø, Noâng Khai, U Ñon, Na Khoân, Pha Nom, Muï Ña Haûn v..v… cuûa Thaùi ñoái dieän vôùi Huoâi Xaøi, Vieân Chanh, Thaø Kheït, Paéc Xeá v..v.. cuûa Laøo. Ñaâu ñaâu cuõng coù nhöõng maùi chuøa thaân thöông neùp mình döôùi nhöõng caây hoa Chaêm Pa (hoa söù, hoa daïi), caây döøa, nhöõng coå töï noåi tieâng ven bôø Thaùi – Laøo khoâng bao giôø ñoái dieän vôùi söï tî hieàm traàn theá… ñeå roài hoan hæ xuoâi doøng ñeán xöù Cam Pu Chia moât quoác gia traøn ñaày nieàm tin cuoäc soáng vaøo Phaät cho neân chuøa Phaät raát gaén boù vôùi ñôøi soáng. Voán laø moät saéc daân toân suøng Phaät phaùp, hoï cho raèng ñem cuûa caûi cuùng vaøo chuøa, daâng leân Sö Saûi thì seõ laøm ñöôïc gaáp möôøi gaáp traêm, neân khi coù tieàn hoï trích moät soá lôùn cuùng döôøng vaø nuoâi quí Sö. Hoï caàu mong “gieo nhaân laønh gaët quaû toát” cho soá kieáp hieän taïi vaø vò lai. Qua nhieàu gheành thaùc ôû Khoâne, soâng Cöûu Long chaûy qua Stung Tren, Xom Boâ, Kroa Cheâ….vaø ñeán thuû ñoâ Phnom Penh (Nam Vang) ngaøy nay, doøng soâng coù theâm phuï löu chaûy ngöôïc veà höôùng Baéc, ñoù laø doøng soâng Tonleâ Sap, taïo ra Bieån Hoà noåi tieáng,

Trang 144

nôi ñieàu hoøa löu löôïng nöôùc khoâng huøng hoå xuoâi veà Nam qua ñòa phaän nöôùc Vieät qua hai phuï löu moät laø Tieàn Giang ñeå ñoái vôùi moät phuï löu môùi khai sinh taïi Phnom Penh teân Haäu Giang. Caû hai nhaùnh mang phuø sa boài ñaáp daàn daàn thaønh mieàn nam nöôùc Vieät vôùi chín cöûa soâng ñoå ra bieån Nam Haûi, soâng mang teân Vieät-Nam laø Cöûu Long giang nhôø 9 cöûa soâng naày. Lòch söû thuû ñoâ Nam Vang coù truyeàn thuyeát nhö sau : caùch ñaây hôn 5 theá kyû, thuû ñoâ Nam Vang coøn laø vuøng ñaát laày naèm treân ñieåm hoäi tuï cuûa boán nhaùnh soâng cho neân daân ñòa phöông coøn goïi laø soâng Boán Maët. Luùc ñoù coù baø laõo teân Peânh, trong dòp ra soâng laáy nöôùc uoáng, Baø thaáy moät khuùc goã muïc lôùn ñang taáp gaàn Baø,. Baø raùn söùc keùo khuùc goå ñeå cheû laøm cuûi, naøo ngôø khi cheû ñoâi, Baø phaùt hieän trong khuùc goå muïc coù moät töôïng Phaät baèng vaøng. Bieát laø töôïng Phaät xöa bò caây röøng bao phuû, roài qua cuoâc ñôøi voâ thöôøng, töôïng Phaät bò röøng giaø bao phuû ñeán ngaøy höûu duyeân laïi töø röøng saâu xöù thöôïng nguoàn nhôø doøng soâng mang veà, Baø nghó mình coù phöôùc duyeân neân cung kính ñem töôïng Phaät veà thôø. Tin laønh chuyeàn nhanh, daân chuùng ñeán cuøng Baø Peânh xaây chuøa laù treân ngoïn ñoài ñeå leã baùi. Chaúng bao laâu nôi ñaây trôû thaønh ñoâng ñuùc, khi nhaø Vua nghe tin laønh lieàn dôøi kinh töø U Boân veà ñaây, laáy teân chuøa Ñoài Baø Peânh maø ñaët teân thuû ñoâ môùi. Hieän nay ngoâi coå töï treân ñoài Baø Peânh vaãn khoùi höông nghi nguùt laø nôi chieâm ngöôûng cuûa khaùch thaäp phöông vaø thu huùt du khaùch naêm chaâu moåi khi ñaët chaân ñeán thuû ñoâ Nam Vang. Phuï löu Tonleâ Saùp chaûy veà baéc, taïo caùi hoà meânh moâng vôùi thi traán Xieâm Reäp noåi tieáng nhôø coù khu ñeàn ñaøi Ñeá Thieân, Ñeá Thích. Ñeàn ñaøi huøng vó goàm moät khu lôùn coù nhieàu ñeàn thôø Thaàn theo ñaïo Baø La Moân vaø thôø Phaät töø thôøi Angkor phoàn thònh. Sau ñoù bò quaân Xieâm taán coâng, vua vaø daân chuùng chaïy laùnh naïn ñeå röøng raäm phuû chieám phuû vaây caû ngoâi ñeàn. Hôn 7 theå kyû troâi qua trong queân laõng, khu ñeàn môùi ñöôïc phaùt hieän vaø veà laïi vôùi daân chuùng vaø nhaân loaïi. Ñeá Thieân, Ñeá Thích laø ñeán ñaøi, chuøa nuùi laøm baèng ñaù xanh vôùi söùc ngöôøi daân,


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

coøn toàn taïi vôùi hình daùng töôïng Phaät boán maët vôùi nuï cöôøi nhaân aùi treân moâi, caùc thaùp chuøa Mieân taïc Phaät Boán Maët treân ngoïn thaùp… Ñaâu ñaâu cuõng laø soá Boán linh thieâng cuõng nhö soâng Cöûu Long taïi thuû ñoâ Nam Vang ñöôïc mang teân laø soâng Boán Maët vaø chính nôi ñaây haøng naêm Vua Cao Mieân trònh troïng laøm “Leã ñöa nöôùc” ñeå soâng Cöûu chöùa trong Bieån Hoà chaûy xuoâi veâ mieàn Nam nöôùc Vieät. môû ñaàu “muøa nöôùc noåi” taïi ñaây. Vaøo muøa naøy toâm caù töø Bieån Hoà veà nuoâi soáng daân Vieät cuõng nhö mang ñaát phuø sa maàu môû boài ñaáp ruoäng vöôøn chaâu thoå Cöûu Long. Maëc cho baøn tay con ngöôøi tham lam khuaáy ñoäng, doøng soâng noái tieáp Soâng Boán Maët chaûy vaøo ñaát Vieät maø tröôc kia laø Thuûy Chaân Laïp cuûa Cao Meân. Sau nhieàu laàn Cao Mieân daâng ñaát cho Chuùa Nguyeãn ñeå taï ôn baûo hoä vaø nhôø coâng khai phaù cuûa tieàn nhaân ta neân Thuûy Chaân Laïp trôû thaønh mieàn Nam nöôùc Vieät truø phuù vôùi daân cö ñoâng ñuùc. Hoøa ñoàng theo vôùi dòp soáng nhoùm löu daân, chuøa Vieät ñöôïc döïng leân chen laãn vôùi chuøa Mieân ñeå cuøng nhau soi boùng treân doøng soâng. Lôøi kinh coâng phu saùng, toái cuøng aâm thanh cuûa

chuoâng moõ, troáng chieâng trong caùc coå töï Vieät nhö Taây An, Chaâu Long, Hoä Phöôùc, Phöôùc Haäu, Long Hoøa…. hoøa vôùi aâm thanh cuûa Chuøa OÂng Meït, Chuøa Samron Ek, Chuøa Kleùang vv… coøn nhieàu laém doïc theo soâng Tieàn khi chaûy qua Sa Ñeùc, Vónh Long, soâng Myõ Tho chaûy ngang Myõ Tho, soâng Ba Lai, soâng Haøm Luoâng chaûy boïc tænh Beán Tre, soâng Coå Chieân chaûy ngang Traø Vinh. Soâng Haäu chaûy qua Chaâu Ñoác, Long Xuyeân, Caàn Thô… Doøng soâng Cöûu Long ñaõ gieo vaøo taâm hoàn ngöôøi daân mieàn Chaâu thoå loøng nhaân aùi thuaàn haäu baèng doøng nöôùc cam loà chuyeån theo doøng soâng cuûa caùc quoác gia thôø Phaät ñaày loøng töø bi vaø hyû xaõ. Boùng daùng ngoài chuøa Vieät hay Mieân, hình aûnh cuûa quyù vò Thieàn Sö, Cao Taêng ñaéc ñaïo trong chieác y vaøng ñaõ in hình treân doøng soâng Nhaø Phaät maø tieáng thôm ñöôïc löö laïi muoân thuôû maëc cho loøng ngöôøi tham lam chia ranh chaën nöôùc…. Hình aûnh linh ñoäng, nhöõng baøi giaûng boå ích cuûa Thaày Phaïm Ngoïc Ñaûnh seõ in saâu trong trí nhôù cuûa taát caûc moân sinh noäi & ngoaïi cu��a ngoâi tröôøng yeâu daáu Peùtrus Kyù.

Lôøi thôû than cuûa moät doøng soâng ñang ....... chôø cheát Doøng soâng Mekong laø nguoàn soáng cuûa moät toång soá 60 trieäu ngöôøi cuûa caùc nöôùc naèm haï nguoàn: Laøo, Thaùi Lan, Campuchia vaø Vieät-Nam. Phaàn lôùn laø ngöôøi daân chaát phaùt soáng nhôø vaøo nguoàn taøi saûn thieân nhieân: toâm caù, ngoaøi ra hoï coøn duøng nöôùc & phuø sa ñeå troàng luùa, doøng soâng coøn laø truïc giao thoâng chính. Trong hai thaäp nieân tôùi soá daân soáng ven bôø seõ taêng leân ñeán 100 trieäu, ñôøi soáng cuûa hoï bò ñe doïa thöôøng xuyeân bôûi baõo luït, naïn phaù röøng, naïn oâ nhieåm vaø nhöõng khai thaùc thieáu caân nhaéc theâm vaøo ñoù nhöõng haäu quaû traàm troïng cuûa "ñaùm trôøi con" töï saùng cheá ra : Trung Quoác ñang döïng nhöõng ñaäp thuûy ñieän ôû vuøng Vaân Nam & xuùc tieán vieäc môû roäng doøng soâng ôû thöôïng nguoàn ñeå taøu beø lôùn coù theå ñi laïi deã daøng hôn.

Trang 145


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Vôùi 1245 loaïi caù, soâng Cöûu Long laø soâng coù nhieàu toâm caù thöù nhì theá giôùi sau soâng Amazon ôû Nam Myõ. Coù nhieàu loaïi caù hieám quyù nhö caù Boâng Lau khoång loà naëng ñeán 300 kiloâ vaø caù heo soáng ôû nöôùc ngoït. Haøng naêm coù ñeán 1.8 trieäu taán caù ñaùnh ñöôïc ôû caùc quoác gia haï nguoàn, rieâng hoà Tonle Sap ôû Campuchia cuõng saûn xuaát ñöôïc 400.000 taán. Caùc ñaäp ôû Vaân Nam seõ thay ñoåi möùc nöôùc cuõng nhö nhieät ñoä vaø chu kyø nöôùc soâng Cöûu Long : nhöõng thay ñoåi seõ taùc haïi traàm troïng ñeán sinh soáng caùc loaøi toâm caù. Vieäc môû roäng doøng soâng seõ laøm nöôùc soâng chaûy nhanh hôn vaø soi moøn hai beân bôø. Caùc ñaù ngaàm laø nôi sinh saûn cuûa toâm caù cuõng seõ bò phaù huûy, nhieàu loaïi sinh vaät seõ tuyeät chuûng vì khoâng theå thích öùng vôùi nhöõng thay ñoåi traùi vôùi thieân nhieân coù töø ñôøi xöûa ñôøi xöa.... Nhieàu vuøng quanh ngö phuû ñaõ than phieàn löôïng caù toâm ñaõ giaûm ñi aûnh höôûng maïnh ñeán söùc khoûe vì toâm caù laø nguoàn chaát ñaïm chính cuûa cö daân löu vöïc bôø soâng Cöûu Long Vôùi nhöõng khai thaùc thuûy ñieän vaø giao thoâng thöôïng nguoàn, Trung Quoác ñaõ khoáng cheá hoaøn toaøn con soâng, gaây neân nhöõng thaûm hoïa moâi sinh vaø kinh teá cho 2 quoác gia ôû phaàn cuoái doøng soâng : Vieät-Nam vaø Campuchia laïi coøn aûnh höôûng traàm troïng cuoäc soáng voán ñaõ cô haøn nay laïi taêng theâm phaàn khoù khaên cho ñaùm daân deán 60 trieäu cö nguï ven hai bôø. Caùc quoác gia vuøng haï nguoàn thöôøng chæ coù phaûn öùng yeáu ôùt vì aùp löïc chính trò cuõng nhö nhöõng höùa heïn veà kinh teá. Caùc cô quan quoác teá nhö UÛy Ban Soâng Mekong (Mekong River Commission) ASEAN, Lieân Hieäp Quoác, Ngaân Haøng Theá

Trang 146

Giôùi (World Bank) vaø Ngaân Haøng Phaùt Trieån AÙ Chaâu (Asian Development Bank) caàn phaûi coù aùp löïc vôùi Trung Hoa ñeå hoï suy xeùt nghieâm chænh vaø khaùch quan caùc haäu quaû seõ phaûi ñeán cho caùc phaàn ñaát ôû haï nguoàn moãi khi coù döï aùn khai thaùc môùi. Rieâng caùc ngaân haøng quoác teá cuõng caàn xeùt laïi caùc döï aùn phaùt trieån maø chính hoï laø nguoàn taøi trôï khoâng nhöõng cho Trung Quoác maø coøn caùc quoác gia khaùc nöõa. Cöïu Thuû Töôùng Chu AÂn Lai ñaõ töøng tuyeân boá vôùi caùc nhaø laõnh ñaïo quoác gia coù laûnh thoå chung quanh bôø soâng : "Toâi ôû thöôïng nguoàn, quyù vò ôû haï nguoàn. Chuùng ta uoáng nöôùc töø moät doøng soâng chung. Vaäy chuùng ta nhö anh em moät nhaø". Nghe ra thaät chi laø ...... chí tình & buøi hai caùi loå tai nhöng .... coøn caùi lyù thì chæ laø quyeàn lôïi cuûa nhoùm ngöôøi coù phaàn ñaát phía treân cao,.... ngoù xuoáng, caùi lyù cuûa keû maïnh bao giôø cuõng ñuùng. Caùc nhaø laõnh ñaïo Trung Quoác phaûi hieåu raèng soâng Cöûu Long khoâng chæ daønh rieâng cho 2 hai quoác gia naèm thöôïng nguoàn laø Trung Quoác, Mieán Ñieän maø tieáng noùi hay lôøi than caùc nöôùc naèm phía haï nguoàn Thaùi Lan, Laøo, Campuchia vaø Vieät-Nam cuõng phaûi ñöôïc toân troïng. Vì laø con soâng quoác teá (international river) neân moãi nöôùc ñeàu coù quyeàn khai thaùc khuùc soâng naèm trong laõnh thoå cuûa mình. Laøo ñang oâm moäng trôû thaønh moät Kuwait ôû Ñoâng Nam AÙ veà thuûy ñieän, Cam Boát muoán xaây ñaäp ôû Sambor, Stung Cheng, Kratie, Preknot nhöng Vieät-Nam seõ khoâng cho pheùp gioáng nhö kieåu Ai Caäp haêm doïa Sudan laø seõ "taû" neáu xaây ñaäp Jonglei treân soâng Nile!. Nhoùm laõnh ñaïo Trung Quoác muoán boùp


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá coå, caét ñöùt cuoáng hoïng, xeûo ñi moät phaàn caùi bao töû voán ñaõ xeïp leùp töø khuya cuûa 60 trieäu ngöôøi daân cuøng ñinh ñang sinh soáng nhôø vöïa caù ôû khu vöïc ñoàng baèng Cöûu Long vì cô nguy dieät vong nhöõng sinh vaät soáng vôùi nöôùc ngoït trong moâi tröôøng töï nhieân coù maët töø ngaøy quaû ñaát sinh ra .... Soâng Cöûu Long ñöôïc phoûng ñoaùn ñang daõy cheát nhö soâng Döông Töû & caùc doøng soâng lôùn khaùc ôû Trung Quoác. Böùc tranh soáng ñoäng ñeàu xoay quanh vaán ñeà töông laïi con soâng Cöûu Long vaø haøng trieäu con ngöôøi cöï nguï trong vuøng, taát caû seõ ñi veà ñaâu neáu Trung Quoác nhaát ñònh tieán haønh vieäc xaây 14 con ñaäp baäc theàm ôû Vaân Nam ñeå boùp ngheït caùc nöôùc Ñoâng Nam AÙ, töø tröôùc tôùi nay hoï vaãn coù thaùi ñoâ tròch thöôïng coi thöôøng caùc nöôùc nhoû Ñoâng Nam AÙ, hoï ñaõ khôûi coâng xaây ñaäp nöôùc baäc theàm ôû Vaân Nam maø chaúng theøm hoûi han yù kieán caùc nöôùc nhoû ôû haï nguoàn. Vieät-Nam naèm trong tö theá "nuùi lieàn nuùi, soâng lieàn soâng" neân laïi caøng bò laán aùp hôn bao giôø heát bôûi moät quoác gia to lôùn, keành caøng maø coøn goà gheà... ñaõ ñeå laïi quaù nhieàu kinh nghieäm lòch söû, chính trò, vaên hoùa, tö töôûng ngoaøi ra vöøa laø ñoàng chí, vöøa laø anh em .... noùi chung laø lyù cuûa keû maïnh bao giôø cuõng ñuùng.Vieät-Nam vì naèm ôû cuoái nguoàn seõ laø naïn nhaân ñaàu tieân khi vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long thieáu nöôùc, nöôùc seõ nhieåm maën vaø bò laøm ñoäc bôûi caùc chaát ñoäc hoùa hoïc thaûi töø caùc nhaø maùy saûn xuaát ôû Vaân Nam. * Uaån khuùc cuûa doøng soâng! Treân möôøi naêm qua Trung Quoác ñaõ xaây döïng caùc ñaäp thuûy ñieän ôû tænh Vaân Nam. Ñaäp Manwan ñaõ ñöôïc hoaøn thaønh vaøo naêm 1993 vôùi naêng suaát 1500 MW ñieän, ñaäp Dachaoshan (Chieáu Sôn) ñöôïc hoaøn thaønh vaøo thaùng 12 naêm 2002, coù naêng suaát 1350 MW, cao baèng moät cao oác 30 taàng coù moät hoà chöùa nöôùc daøi 88 caây soá. Vaøo thaùng 01. 2003 khôûi ñaàu coâng trình cho ñaäp Xiaowan vôùi naêng suaát 4200 MW coäng vôùi hoà chöùa daøi 169 caây soá vôùi phí toån leân ñeán 4 tyû USD. Khi ñaäp hoaøn taát vaøo naêm 2013 ñaäp Xiaowan seõ laø ñaäp cao nhaát theá giôùi, vôùi moät chieàu cao 300m töông ñöông moät cao

oác nhöõng 100 taàng. Ngoaøi nhöõng chöông trình ñang khai thaùc böøa baõi khoâng caàn nghe ngoùng tieáng thôû than caùc nöôùc anh em ñang uoáng nöôùc cuøng moät doøng soâng Trung Quoác coøn döï truø xaây theâm ít nhaát 5 caùi ñaäp khaùc nhaèm cung caáp ñieän cho tænh Vaân Nam, moät vuøng ñaát ngheøo khoù maø nhaø nöôùc Trung Quoác mong muoán phaùt trieån. Ngoaøi ra, Trung Quoác ñang xuùc tieán môû roäng doøng soâng ñeå caùc taøu beø côû lôùn coù theå ñi laïi deå daøng baèng caùch naïo veùt ñaùy soâng, caùc taûng ñaù ngaàm & gheành thaùc treân khuùc soâng daøi 300 km töø giaùp giôùi Trung Hoa Mieán Ñieän ñeán Laøo ñaõ baát ñaàu bò phaù huûy, khi hoaøn taát coâng taùc thì thöông thuyeàn naëng hôn 100 taán coù theå ñi töø caûng Simao – Vaân Nam ñeán thöông caûng caùc quoác gia laân bang. Caùc chöông trình khai thaùc cuûa Trung Quoác thöôøng xaûy ra trong voøng bí maät, ít khi ñöôïc coâng boá, coøn coá che daáu nhöõng haäu quaû toài teä veà moâi tröôøng. Moät cuoäc khaûo saùt môùi ñaây veà haäu quaû moâi tröôøng cöûa chöông trình môû roäng doøng soâng Cöûu Long ñaû bò UÛy Hoäi soâng Mekong (Mekong River Commission) chæ trích thieáu soùt vaø nhaàm laãn cuûa caùc coâng trình neâu ra. UÛy Hoäi goám coù 4 nöôùc mieàn döôùi : Thaùi Lan, Laøo, Campuchia vaø Vieät-Nam, hai quoác gia mieàn treân : Trung Hoa vaø Mieán Ñieän töø choái tham gia chính thöùc chæ tham döï vôùi tö caùch quan saùt vieân. Phía Trung Hoa luoân luoân tuyeân boá : khai thaùc thuûy ñieän vaø giao thoâng treân soâng Cöûu Long seõ mang laïi nhieàu lôïi ích cho caùc nöôùc naèm vuøng haï nguoàn; taùc haïi moâi sinh & moâi tröôøng naèm ôû möùc ñoä thaáp. Caùc ñaäp seõ giaûm bôùt luït vaøo muøa möa vaø naïn thieáu nöôùc vaøo muøa khoâ. Môû roäng doøng soâng seõ taêng theâm giao thoâng giöõa Trung Hoa vôùi caùc nöôùc laùng gieàng, mang laïi thònh vöôïng chung cho toaøn vuøng..... nhöng than ôi.... * Doøng "nöôùc" ñoåi thay: Hieän töôïng moät con caù ñuoái, moät loaïi nöôùc caù maën boãng nhieân xuaát hieän ôû saâu noäi ñòa ñoâng baèng soâng Cöûu Long tai quaän Laáp Voø, tænh Ñoàng Thaùp (naêm 2000) ñaõ laøm cho nhieàu khoa hoïc gia lo ngaïi ñaây chæ laø daáu hieäu ñaàu tieân vuøng ñoàng baèng Cöûu

Trang 147


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Long, maëc duø hieän ñang bò luït traàm troïng seõ bò thieáu nöôùc trong nhöõng naêm tôùi vò bò nöôùc bieån xaâm laán, bôø bieån bò xoi moøn, ngö nghieäp suy suïp, ñaát phuø sa bò oâ nhieåm gioáng nhö tình traïng ôû Ai Caäp sau khi ñaäp nöôùc Aswan ñöôïc xaây caát ngaên chaän soâng Nile khieán vuøng chaâu thoå bò huûy hoaïi, soá löôïng toâm caù giaûm . Ngaøy 01 thaùng 05 naêm 2005 ngö daân huyeän Chiang Khong vuøng baéc Thaùi ñaõ löôùi ñöôïc töø soâng Mekong moät con caù boâng lau khoâng loà - Mekong "catfish" hay Pla Beuk - naëng 293 kg daøi 2.7 meùt, ñöôïc coi laø con caù nöôùc ngoït lôùn nhaát theá giôùi. Ngö daân hy voïng coù theå baùn con caù naøy cho caùc nhoùm baûo veä moâi sinh ñeå caù ñöôïc thaû laïi xuoáng soâng nhöng caù ñaõ cheát vaø ñöôïc chaët laùt baùn ra cho daân laøng trong vuøng. Caù Pla Beuk chính thöùc ñöôïc caùc nhaø ngö hoïc taây phöông khaûo saùt töø naêm 1930 (Chevey, 1931) , nhöng thöïc ra töø theá kyû 19 (1881) Mc Carthy ñaõ nhaéc tôùi gioáng caù naøy trong cuoán du kyù "Surveying and Exploring in Siam", coù ñoaïn oâng ñaõ vieát: “thaùng 6 laø thaùng raát baän roän ñoái vôùi ngö nhaân Luang Prabang. Haàu nhö moïi ghe thuyeàn ñeàu ñöôïc möôùn cho muøa ñaùnh caù. Hai loaïi caù lôùn ñöôïc ngö daân luøng kieám laø Pla Beuk vaø Pla Rerm ...toâi ñaõ giuùp hoï caân ño moät con caù Pla Beuk naëng tôùi 170 pounds daøi 7 ft, ñöôøng voøng buïng 4 ft 2 ins, caù khoâng coù vaåy, khoâng raêng ñaõ ñöôïc baùn vôùi giaù 10 rupees, tröùng caù coù höông vò tuyeät ngon nöõa. Caù Pla Beuk ñöôïc löôùi trong nhöõng thaùng 6,7,8 khi caù ngöôïc doøng soâng. Caù xuoâi doøng veà khoaûng thaùng 11, chæ coøn thöa thôùt moät vaøi con löôùi ñöôïc khi möïc nöôùc xuoáng thaáp." * Phía baéc Thaùi, cöù vaøo thaùng 4 daân laøng Had Kai huyeän Chiang Khong coù toå chöùc ngaøy hoäi Pla Beuk, daân chuùng tuï taäp

Trang 148

hai beân bôø ñoùn xem caùc ngöôøi chaøi löôùi thieän ngheä cheøo thuyeàn ra soâng thöû thôøi vaän may kieám löôùi caù Pla Beuk. * Ngö daân Laøo thì keå raèng cöù vaøo thaùng 4 – 5, ñaøn caù Pla Beuk ruû nhau bôi ngöôïc doøng soâng Mekong leân maõi tôùi hoà Nhó Haûi coå thaønh Ñaïi Lyù Vaân Nam ñeû tröùng, tröôùc ñoù ñoaøn caù tuï hoäi ôû vuõng saâu Luang Prabang phía baéc Vaïn Töôïng ñeå baàu choïn xem con caù naøo seõ tieáp tuïc bôi leân hoà xa, con naøo seõ ôû laïi hy sinh laøm moài cho ngö daân trong ngaøy Hoäi Pla Beuk. Ngö daân Laøo – Thaùi ñeàu tin raèng Pla Beuk laø "linh ngö" naêm naøo baét ñöôïc Pla Beuk treân löng nhieàu veát ñoám thì naêm ñoù raát heân vaø seõ löôùi ñöôïc nhieàu caù; nhöõng naêm gaàn ñaây thì ngaøy leã Hoäi Pla Beuk keùm vui vì ngö daân hieám baét ñöôïc linh ngö vaø caû soá löôïng caù löôùi ñöôïc haøng naêm caøng ngaøy caøng ít ñi. Hai quoác gia Laøo vaø Thaùi ñeàu cho phaùt haønh nhöõng con tem mang hình loïai caù ñöôïc xeáp vaøo lôùp linh thieâng : bieåu töôïng cho söï thanh khieát – caân baèng sinh thaùi cuûa doøng soâng vaø cuõng laø nieàm haõnh dieän cho quoác gia hoï. Moät kyø quan cuûa soâng Mekong, raát sôùm töø thaùng 06.1970, loaïi caù Boâng Lau khoång loà naøy ñaõ ñöôïc Thaùi Lan ñöa vaøo danh saùch coù "nguy cô" dieät chuûng, nay cöôøng ñoä baùo ñoäng taêng leân theâm töø "nguy cô" leân tôùi "cöïc kyø nguy cô" (critically endangered). Keå töø naêm 2003 sau khi caùc cuoäc khaûo saùt cho bieát soá löôïng caù hieám quyù naøy ñaõ giaûm ñi hôn 80% chæ trong voøng 13 naêm. * Ngö daân xöù Chuøa Thaùp thì xem Pla Beuk nhö loaïi "caù vua" coù teân khoa hoïc : Pangasianodon Gigas do söï keát hôïp cuïm töø Pangasius + anodon = khoâng raêng. Laø loaïi caù khoång loà khoâng raêng, khoâng vaåy, löng maøu ñaäm, buïng troøn saùng baïc, daàu phaúng + roäng vôùi hai maét raát thaáp vaø khoâng coù raâu ñeå phaân bieät vôùi caùc loaïi catfisch khaùc coù raâu. Caù quen soáng trong caùc vuõng saâu soâng Mekong, aên taïp; thöùc aên goàm coù caù nhoû, seân oác vaø rong taûo. Caù Pla Beuk luùc nhoû coù raêng vaø taêng tröôûng raát chaäm, nhöng khi lôùn leân haøm raêng bieán maát, sau ñoù lôùn raát nhanh coù theå naëng tôùi 200 kiloâ trong voøng 6 naêm. Caù coù theå lôùn nhö con gaáu vôùi troïng löôïng 300kg, daøi ñeán 3 meùt, raát maïnh vôùi


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

hoån danh : "taøu hoûa döôùi nöôùc". Zeb Hogan, nhaø ngö hoïc Myõ thuoäc UC Davis – qua söï baûo trôï cuûa hai toå chöùc coù taàm côû quoác teá : National Geographic Society vaø World Wildlife Fund - phuï traùch Döï AÙn Baûo Toaøn Caù soâng Mekong – chuyeân nghieân cöùu theo doõi chuûng loaïi caù Pla Beuk. Hogan laäp moät maïng löôùi thoâng tin lieân laïc ñeå moãi khi ngö daân löôùi ñöôïc caù Pla Beuk thì hoï baùo ngay cho Hogan vaø nhoùm laøm vieäc vôùi oâng. Nhoùm nghieân cöùu ñeán ngay hieän tröôøng baét ñaàu ngay coâng vieäc khaûo saùt, caân, ño, laáy maãu DNA roài "ñaùnh daáu" tröôùc khi cho caù trôû laïi "doøng soâng ñònh meänh". Dó nhieân hoï phaûi mua caù ñeå roài ñeå thaû ñi, giaù con caù ñaõ ñöôïc ñaùnh daáu seõ maéc hôn khi noù bò ngö daân "toùm coå" trôû laïi; khi khaûo saùt nhöõng con caù naèm trong nhoùm sau naøy seõ giuùp Hogan löôïng ñònh toác ñoä taêng tröôûng : caân naëng vaø chieàu daøi, höôùng ñi vaø khoaûng caùch di chuyeån xuoâi ngöôïc doøng nöôùc cuûa gia ñình loaïi caù Pla Beuk maø cho ñeán baây giôø caùi hieåu bieát chæ döïa treân caùc huyeàn thoaïi, söï phoûng ñoaùn vaø caùi "beänh toøe loe" baèng truyeàn moàm coù ít maø xít ra nhieàu ..... maø caùi moàm thì cöù la laøng la xoùm... y chang nhö caâu chuyeän "con caù saåy laø con caù to nhaát" . Oaùi aêm thay treân caùc websites chính loaøi ngöôøi ñang keâu goïi goùp tieàn ñeå cöùu loaïi caù ñang ñi daàn vaøo söï tuyeät chuûng thì beân caïnh ñoù coù nhöõng quaûng caùo raàm roä caùc chuyeán du ngoaïn ñeå caâu caù Pla Beuk, caùch laøm moài caù thaät haáp daån ñeå loâi ñöôïc caù leân baèng löôûi caâu beùn nhoïn do moài caù thaät ngon laønh laøm töø boät mì xay vuïn theâm vò thôm cuûa daâu, chuoái, döøa vaø coù caû vanille nöõa.... Loaïi caù saép tuyeät chuûng naøy seõ laø moùn aên

thaät ngon vaø beùo bôû cho nhöõng caùi bao töû caêng phoàng cuûa nhoùm ngöôøi ham aên maø laém tieàn. Trong giôùi aên nhaäu thì caù Pla Beuk ñöôïc xeáp haïng vaøo nhöõng moùn aên tuyeät ngon raát ñaét giaù. Beân caïnh nhöõng thay ñoåi treân, caùc ñaäp thuûy ñieän ñaõ gaây nhieàu thaûm hoïa moâi tröôøng vaø kinh teá, aûnh höôûng ñeán ñôøi soáng cuûa 60 trieäu ngöôøi sinh nhai vuøng ôû haï löu: * Haøng naêm luõ luït thöôøng xuaát hieän töø thaùng 6 ñeán thaùng 10 laøm thieät maïng haøng traêm ngöôøi, ña soá laø treû con vì thieáu chaêm soùc cuûa cha meï & ngöôøi lôùn ñang phaûi vaät loän vôùi cuoäc soáng. Caùc hoà chöùa nöôùc ñaõ ñaày quaù möùc, ñaäp ñaõ thaùo bôùt nöôùc trong luùc möùc nöôùc ñoàng baèng Cöûu Long ñaõ traøn bôø laøm gia taêng cöôøng ñoä luõ luït naêm 2002 vöøa qua laøm taêng soá ngöôøi cheát, thieät haïi muøa maøng, nhaø cöûa vì luït gia taêng ôû Campuchia, Thaùi Lan vaø caùc vuøng khaùc. * Veà muøa khoâ, möïc nöôùc xuoáng thaáp vì nguoàn nöôùc chæ nhôø caùc thaùc baêng ôû Taây Taïng vaø Vaân Nam. Löu löôïng trung bình giaûm töø 50.000m3/moät giaây trong muøa möa xuoáng coøn coù 2.000m3/moät giaây trong muøa khoâ, keùo daøi töø thaùng 11 ñeán thaùng 5; neáu caùc ñaäp vuøng thöôïng nguoàn khoâng chòu thaùo nöôùc vì haïn haùn hay thieáu nöôùc thì haäu quaû vuøng haï nguoàn voâ cuøng traàm troïng : nöôùc seõ bò nhieãm maën, ruoäng ñoàng nhieàu nôi seõ bò boû pheá vì söï xaâm laán cuûa nöôùc maën hay naïn thieáu nöôùc deå troàng troït. Ngoaøi vieäc thay ñoåi möïc nöôùc vaø chu kyø töï nhieân cuûa doøng soâng, caùc hoà chöùa ôû caùc ñaäp seõ giöõ laïi phuø sa, thieáu nöôùc vaø phuø sa (cô nguy coù theå giaûm ñeán 50%) seõ gaây neân ruoäng ñoàng khoâ caèn vaø bôùt phì nhieâu, möùc ñoä saûn xuaát luùa gaïo cuûa ñoàng baèng soâng

Trang 149


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

ffw.mrcmekong.org/south.htm. updated on Monday, April 30, 2007 11:12 (this map show the location and the status of various hydrological stations)

Cöûu Long seõ giaûm xuoáng thaáp, ñaây laø vöïa luùa cho caû nöôùc Vieät-Nam coù khaû naêng ñöa ñeán naïn ñoùi keùm. Naêm 1997, Trung Quoác ñaõ khoùa nöôùc soâng trong voøng 4 ngaøy ñeå tieán haønh vieäc xaây ñaäp, caùc chuyeân gia theá giôùi cho bieát ñaõ thieät laïi 100.000 USD / moãi ngaøy ôû Vieât-Nam. Moät ñieåm quang troïng nöûa laø trong luùc ruoäng ñoàng haï nguoàn thieáu phuø sa thì caùc ñaäp ôû Vaân Nam seõ bò traøn ngaäp. Cöôøng ñoä phuø sa troâi vaøo ñaäp Manwan ñaõ taêng gaáp ñoâi so vôùi döï tính ban ñaàu. Moät trong nhöõng lyù do ñeå caùc nhaø laûnh ñaïo Trung Quoác la laøng la xoùm & bieän hoä xaây theâm ñaäp Xiaowan, ñöôïc xaây phía treân ñaäp Manwan vôùi duïng yù laø giaûm möùc ñoä phuø sa taáp vaøo ñaäp Manwan. Theo kinh nghieäm.....roài ñaäp Xiaowan + caùc ñaäp khaùc cuõng seõ ngaäp vì phuø sa trong vaøi thaäp nieân tôùi maø thoâi. Haäu quaû laø caùc hoà chöùa nöôùc seõ trôû thaønh nhöõng baõi sình laày vó ñaïi vaø voâ duïng. Caùc chuyeân gia döï tính caùc ñaäp naøy

Trang 150

trung bình coù theå hoaït ñoäng trong voøng 20 naêm so saùnh vôùi öôùc tính ban ñaàu laø 70 naêm. Thaùng 11. 2000 UÛy Hoäi Caùc Ñaäp Theá Giôùi (World Commission on Dams) ñaõ ñöa ra moät nhaän xeùt : ña soá caùc ñaäp thuûy ñieän lôùn treân theá giôùi ñaõ khoâng mang laïi moät lôïi ích kính teá naøo neáu ñem so saùnh vôùi phí toån xaây caát, soá ngöôøi daân phaûi di cö ra khoûi vuøng theâm vaøo ñoù aûnh höôûng ñeán moâi tröôøng. Moät kinh teá gia ñaõ tieân ñoaùn laø trong theá kyû 21 caùc cuoäc tranh chaáp quaân söï, chính trò seõ dieãn ra vì lyù do thieáu nöôùc chöù khoâng phaûi vì naêng löôïng. Nhöõng quoác gia naøo chieám ñöôïc thöôïng nguoàn cuûa caùc con soâng lôùn seõ laøm chuû vaän meänh nhöõng nöôùc ôû phía döôùi, laáy thí duï nhö Thoå Nhæ Kyø nhôø laøm chuû hai con soâng Tigris – Euphrates neân ñaõ xaây 24 ñaäp nöôùc ñeå töôùi ruoäng cho vuøng Ñoâng Nam Anatolia cuûa Thoå khieán hai nöôùc Syria vaø Iraq seõ cheát khaùt hoaëc phaûi ñaàu haøng Thoå baèng caùch ñem xaêng daàu ra ñoåi. AÁn Ñoä duøng nöôùc soâng Haèng ñeå aên hieáp Bangladesh; cuoäc noäi chieán ôû Sri Lanka cuõng vì lyù do phaân chia ñaäp nöôùc ôû Trincomalee khoâng ñoàng ñeàu; Do Thaùi thì xaây ñaäp laáy nöôùc soâng; Jordan vaø Syria traû ñuûa laïi baèng caùch xaây ñaäp treân soâng Yarmuk.... ffw.mrcmekong.org/south.htm. updated on Monday, April 30, 2007 11:12 (this map show the location and the status of various hydrological stations)

Ñaäp göông tìm boùng....... Thaùng 04. 2006 toâi ñöùng beân bôø soâng taïi Luang Prabang, ñang muøa nöôùc caïn nhìn ñaùm treû taém loäi tung taêng trong doøng nöôùc chaûy nôi tieáp caän 3 quoác gia : beân kia bôø soâng laø Thaùi Lan, phía sau löng laø queâ höông Vieät-Nam chæ caùch daõy nuùi Tröông Sôn uy duõng chuïc caây soá, chaân toâi ñang ñöùng vöõng treân phaàn ñaát cuûa vöông quoác Laøo. Ngaäm nguøi hoài töôûng sau ngaøy thaát thuû kinh ñoâ vaøo ñeâm 4 raïng ngaøy 5 thaùng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá 07 naêm 1885 (toái 22 raïng saùng 23 thaéng 05 naêm AÁt Daäu) nhoùm con chaùu nhaø Nguyeãn Phöôùc men theo daõy nuùi huøng vó treân ñöôøng cöùu nöôùc trong phong traøo Caàn Vöông do Toân-Thaát Thuyeát laûnh ñaïo, cuõng trong ñaùm röøng raäm aån khuaát Toân-Thaát Lieät, Toân-Thaât Ñaïm, Toân-Thaât Tieäp vaø caùc nghóa só Caàn Vöông ñaõ choïn caùi cheát hieån thaùnh cho toå quoác Vieât-Nam. Vaøo ñaàu thaùng 04. 1975 taïi Luang Prabang caû Vua Cha vaø Thaùi töû keá nghieäp cuõng bò nhoùm ngöôøi bí maät daãn ñi roài maát tung tích cho ñeán ngaøy nay.... ñeå roài chaám döùt moät trieàu ñaïi vua chuùa Quoác Vöông Laøo, moät daân toäc hieàn hoøa vaø moä ñaïo. Cung ñieän nhaø Vua tröôùc ñaây ñaõ trôû thaønh moät nhaø nguû roâng raõi ñoùn du khaùch khaép boán phöông cuõng laø phöông trieän sinh soáng cho Hoaøng Haäu vaø ñaùm con caùi. Beán cuõ laâu ñaøi boùng tòch döông..... Ñaùm con roàng chaùu tieân treân giaûi ñaát meï Vieät-Nam ñöôïc nuoâi döôõng töø ngaøn xöa baèng huyeát maïch cuûa Cöûu Long giang vaø

soâng Hoàng Haø. Hai con soâng nhö hai doøng söûa ñoå xuoáng hai vöïa luùa cuûa hai ñoàng baèng soâng Hoàng vaø soâng Cöûu Long ñeå nuoâi soáng ñaøn con Vieät hieän ñang bò nhoùm laõnh ñaïo Trung Quoác boùp ngheõn daàn vì quyeàn lôïi rieâng. Soâng Cöûu Long ñang bò böùc töû vì nhöõng ñaäp nöôùc ôû Vaân Nam thì con soâng Hoàng hieän cuõng ñang bò cheït coå bôûi nhöõng ñaäp nöôùc baäc theàm ôû Moâng Töï, Haï Khaåu.... Tröôøng Sôn ñang bò naïn phaù röøng phaù raåy , khoâng coù moät chöông trình cuï theå ... Tröôøng Sôn ôi, xöông soáng cuûa Meï VieätNam cuõng ñang bò chính con cuûa Meï cuõng vì mieáng côm manh aùo manh taâm phaù hoaïi. Coät xöông soáng cuûa Meï ñang thoaùi hoùa daàn, Hai vuù cuûa meï Vieât-Nam ñang caïn daàn doøng söûa vì luõ ngöôøi ngoaïi bang coá tình boùp cheït, Thaân hình cuûa Meï bò boïn laùng gieàng manh taâm cöôûng chieám. Meï coøn soáng bao naêm nöõa ????. u

Toân-Thaát Höùa

Trang 151


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

NEPAL: Ñaát Phaät, tình ngöôøi GS-TS Phaïm Vaên Höôøng

Nepal laø mieàn ñaát Phaät, vuøng ñaát huyeàn bí, nôi ñaïo Phaät traûi qua nhöõng thaêng traàm lòch söû. Nepal cuõng raát quyeán ruõ bôûi chính nhöõng con ngöôøi Nepal hieàn hoøa, vò tha. Cho ñeán nhöõng naêm gaàn ñaây, Lumbini – nôi Phaät Thích Ca chaøo ñôøi, chæ laø nôi röøng ñoài khoâng nhaø cöûa. Xa xa coù ñoâi gia ñình ngheøo ñaïo Hoài, khoâng coù moät Phaät töû. Töø ngaøy nhöõng nhaø khaûo coå phaùt hieän ra moät neàn gaïch gaàn caùi ao maø tuïc truyeàn laø nôi baø Maya Devi ñaõ taém tröôùc khi sinh ra Siddartha töø hôn 25 theá kyû tröôùc, vaø nhaát laø töø khi tìm laïi ñöôïc coät bia cao 6 meùt ghi lôøi daïy cuûa Phaät maø ñaïi ñeá Ashoka ñaõ cho döïng naêm 245 tröôùc Coâng nguyeân khi ngaøi ñeán haønh höông nôi ñaây, söï chuù yù veà nôi sinh cuûa Phaät ñaõ taêng leân gaáp boäi. Trong chuyeán ñi thænh kinh, Fa Hsian ngöôøi Trung Quoác ñeán ñaây naêm 403 sau

Coâng nguyeân vaø ghi cheùp laïi roõ raøng trong kyù söï haønh trình cuûa oâng. Lumbini nay thuoäc xöù Nepal, caùch bieân giôùi phía Baéc AÁn Ñoä khoaûng 5 km. Tuy theá khaùi nieäm bieân giôùi khoâng coù yù nghóa ñoái vôùi moät toân giaùo hay moät trieát lyù. Hieän nay, nhöõng toå chöùc Phaät töû töù phöông ñang xaây nhieàu chuøa kyû nieäm ôû ñaây. Xaây chuøa nhöng sau ñoù khoâng maáy ai thöôøng xuyeân cö nguï. Thuôû xa xöa aáy coù chaêng ñi nöõa laø nhieàu tieåu vöông quoác leã laït chung vôùi nhau nhö laùng gieàng vaø Siddartha ñaõ ra ñôøi trong moät tieåu vöông quoác aáy. Töø Lumbini ñi veà phía Baéc, ñöôøng ñi khoù khaên, tröôùc khi ñeán Pokhara cao ñoä chöøng 900 meùt. Phía Nam höôùng veà moät ñoàng baèng AÁn Ñoä phì nhieâu cho ñeán Varanasi maø sau naøy khi thaønh ñaïo, Phaät ñaõ thuyeát phaùp laàn ñaàu tieân trong vöôøn nai Sarnath. Nhöõng coät bia Ashoka Toâi coù tìm thaêm hai laàn Sarnath, ñaõ thaáy

Tháp chùa Phật ở Nepal

Trang 152


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ñöôïc coät bia Ashoka ôû ñaây, cuõng nhö ôû Orissa, ôû Delhi, ôû gaàn Peshawar, Pakistan vaø nhieàu nôi khaùc. Nhöõng coät bia vaø taûng bia Ashoka raát quan troïng vì ñoù laø daáu veát xöa nhaát khaéc chöõ nhieàu thöù tieáng veà lôøi Phaät daïy. Coøn theo tuïc truyeàn raèng saùch vieát veà ñaïo Phaät töø ngay sau khi Phaät nhaäp nieát baøn thì khoâng thaáy coù tröôùc Ashoka. Vaäy Ashoka laø ai? Lòch söû noùi raèng ñaïi ñeá Ashoka ñaùnh traêm traän traêm thaéng, ñaõ thoáng nhaát töø theá kyû thöù 3 tröôùc Coâng nguyeân moät phaàn lôùn AÁn Ñoä, Pakistan vaø Trung AÙ. Khi chieám ñöôïc vuøng Orissa, Ñoâng AÁn Ñoä, oâng leân treân ñoài Kalinka, töø ñoù nhìn xuoáng ruoäng ñoàng chung quanh ngaäp ñaày maùu ñoû. Ñöùng tröôùc caûnh töôïng aáy, Ashoka giaät mình vaø yù thöùc ñöôïc raèng nhöõng chieán thaéng cuûa mình ñeàu voâ nghóa. Vaø trong giaây phuùt ñoù ñaïi ñeá Ashoka nguyeän trôû thaønh moät Phaät töû. Toâi coù tìm leo leân ngoïn ñoài ñoù, thaáy chung quanh ñaày ruoäng ñoàng xanh möôït. Treân ñoài coù laäp moät ngoâi chuøa thôø Phaät. Vì söï caïnh tranh, sau naøy coù moät ñeàn Hindu giaùo laäp leân caïnh ñoù, chæ thaáp hôn moät chuùt. Taát caû gia ñình Ashoka ñeàu theo ñaïo Phaät. Vôï vaø con coù ñi truyeàn ñaïo ôû Sri

Lanka vaø Ñoâng Nam AÙ gaàn ñaát Phuø Nam sau naøy. Nhöõng thaùp chuøa trong thung luõng Kathmandu Nepal ñaõ ñöôïc haân haïnh coù Lumbini laø nôi sinh cuûa Phaät. Tuy ôû ñoù hieän nay khoâng coù Phaät töû, nhöng ôû Nepal cuõng nhö ôû AÁn Ñoä, Phaät giaùo ñaõ coù nhöõng theá kyû huy hoaøng. Nhöõng kieán truùc ñoà soä cuûa caùc chuøa thaùp Phaät ôû Bodhnath vaø Swayambhunath trong thung luõng Kathmandu, tuy coù nhaéc laïi voøm hình baùn caàu cuûa chuøa Shansi mieàn Trung AÁn Ñoä, nhöng coù theâm thaùp ñoäc ñaùo cuûa ngheä thuaät kieán truùc Nepal. Lòch söû Nepal raát lu môø, neân khoâng cho pheùp khaúng ñònh nhöõng chuøa naøy ñaõ ñöôïc xaây döïng bao giôø, coù leõ laø tröôùc theá kyû thöù 10. Ñieàu chaéc chaén laø töø theá kyû thöù 13 ñeán theá kyû thöù 15, nhieàu vò vua cuûa trieàu Malla toân suøng Phaät ñaïo. Phaät giaùo Taây Taïng hay Lama giaùo Nepal coøn coù nhieàu chuøa, trong ñoù trang trí vaø nghi leã raát gioáng Phaät giaùo Taây Taïng. Toâng giaùo naøy khoâng laø Phaät giaùo thuaàn tuùy, maø laø moät nhaùnh mang nhieàu aûnh höôûng cuûa Hindu giaùo, keå caû thaân tu.

Cúng lễ trong một chùa Lama giáo

Trang 153


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Cây anh túc mọc đầy đồng Nepal

Phaät giaùo Taây Taïng nhaän aûnh höôûng toâng Ñaïi thaêng Mahayana. Toâng naøy naêm theá kyû sau khi Phaät nhaäp tòch, ñaõ taïo neân chö Phaät, chö Boà Taùt (Boddhisattva). Tuy theá, theo Ñaïi thöøa, Boà Taùt laø ngöôøi tu thaønh vaø ñoä chuùng; trong Phaät toâng Taây Taïng, Boà Taùt laø thaân taùi sinh cuûa moät Boà Taùt maø chuùng ta coù theå goïi laø nguyeân thuûy, nhö Quan AÂm Avaloki-teshvara. AÛnh höôûng ñaäm ñaø cuûa Hindu giaùo, nhaát laø cuûa thaân tu laïi pha theâm phaàn duïc aùi. Neáu nhö trong phaùi lôùn muõ ñoû, caùc lama ñöôïc bình thöôøng laäp gia ñình, trong ñaïo nhö ngoaøi ñôøi, thaáy cuõng khoâng laï laém. Maø khi trong ñieän thôø coøn coù töôïng nöõ nhaân Tara taùc ñoäng giao caáu yab-yum vôùi vò Rinpoche thì caøng xa kinh söû. Coøn trong nhöõng ngaøy ñaïi leã, tröng baøy tröôùc chuøa, töø maùi ngoùi xuoáng tôùi saân moät tranh thangka roäng 6 meùt, daøi 20 meùt mang hình yab-yum giao caáu aáy thì thaät quaù xa lôøi Phaät daïy. Thuù thaät laø toâi hay tìm hieåu, nhöng ñöùng tröôùc böùc thangka nhö theá, trong loøng toâi coù phaàn aùy naùy. Nhieàu söû gia toân giaùo ñaõ ñeà nghò vaãn toân troïng tín ngöôõng naøy, nhöng khoâng neân duøng danh töø “Phaät giaùo Taây Taïng” maø neân goïi laø “Lama giaùo”. Hindu giaùo Khi noùi coù nhieàu aûnh höôûng töø Hindu giaùo (AÁn Ñoä giaùo), chuùng ta cuõng neân tìm bieát Hindu giaùo laø gì. Nepal laø moät ñieåm döøng treân con ñöôøng ñi Taây Taïng töø AÁn Ñoä. Nepal cuõng laø nöôùc ñoäc nhaát nhìn nhaän Hindu giaùo laø quoác giaùo. Toân giaùo ña thaàn naøy coù töø nhieàu theá kyû tröôùc Phaät Thích Ca.

Trang 154

Nhöõng vò thaàn chính laø Brahma, Vishnu vaø Shiva. Moãi vò ñeàu coù vôï, ngöôøi hay taùc ñoäng trong lieân heä taïo thaønh vuõ truï. Tín ñoà phaûi thöïc haønh theo caùc tuïc leä: cuùng döôøng, thieâu xaùc ngöôøi cheát vaø giöõ tuïc giai taàng xaõ hoäi. Haïng Brahmin laø caùc tu só, haïng Kshataiya laø quan quaân, vaø coøn ba haïng nöõa. Ñöùc Thích Ca xuaát phaùt töø haïng Kshataiya naøy, nhöng hoaøn toaøn phuû nhaän nhöõng haøng caáp xaõ hoäi. ÔÛ AÁn Ñoä coøn coù thaân ñaïo, xem thieàn laø moät loái giaûi thoaùt baèng giaùc ngoä trí tueä, nhôø cheá ngöï baûn thaân; khoâng caàn hoïc nhieàu kinh keä. Coù phaùi tìm khoaùi laïc trong nhöõng tö theá dò thöôøng: ñieàu naøy hôi ñi xa trung ñaïo. Nhö theá, khoâng laï gì ôû moät nöôùc nhö Nepal maø Hindu giaùo chieám ñeán gaàn 90% tín ñoà, khoâng ít thì nhieàu ñaõ coù aûnh höôûng ñaäm ñaø treân nhöõng toân giaùo khaùc. Phaät giaùo ôû ñaây tuy ít tín ñoà, nhöng raát maïnh trong vaên hoùa ngheä thuaät. Vì söï quan troïng ñoù maø Giaùo hoäi Hindu ñaõ xem Phaät Thích Ca nhö hieän thaân thöù 9 cuûa thaàn Vishnu, moät trong ba vò thaàn cô baûn cuûa toân giaùo hoï. Ñieàu naøy khoâng Phaät töû naøo chaáp nhaän nhöng ñaõ giuùp ñaïi chuùng soáng hoøa bình vôùi nhau. Cuõng khoâng laï gì khi thaáy trong caùc chuøa ñeàn, cuøng chen laãn nhieàu bieåu töôïng cuûa caû hai toân giaùo. Ngöôøi Nepal raát vò tha Nepal quyeán ruõ. Khoâng nhöõng chæ vì nhöõng ñænh nuùi cao, maø coøn vì neàn vaên hoùa kyø bí bao truøm caû Buït ñaïo vaø Hindu giaùo. Yeáu toá nhaân baûn vôùi con ngöôøi hieàn hoøa côûi môû, laøm hoï soáng raát vò tha. Cöû chæ daâng taëng cuûa con ngöôøi gaàn nhö ñaõ maát daàn trong theá giôùi ngaøy nay. Nhöng nôi ñaây moãi saùng sôùm, nhieàu thieáu phuï vöøa ñi vöøa tung vaõi ra nhöõng tai hoa vaøng hay nhöõng haït gaïo quanh caùc am nhoû hay ñieän chuøa. Hoï saün saøng chia seû moùn aên hoï coù maëc daàu hoï ngheøo. Chính loøng vò tha aáy, trong nhöõng naêm 1970 nhieàu nam nöõ Taây phöông ñeán ñaây khoâng chæ vì caây anh tuùc moïc ñaày töø Kathmandu ñeán Pokhara, maø vì ngöôøi Nepal hieáu khaùch vaø raát ñaùng yeâu. u

GS-TS Phaïm Vaên Höôøng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Moâi sinh trong kinh A Di Ñaø Thaùi Coâng Tuïng 1. Nhaäp ñeà. Trong raát nhieàu kinh Phaät, thieát nghó Kinh A di Ñaø ñeà caäp ñeán moâi sinh nhieàu nhaát vaø lieân heä giöõa moâi sinh vaø coõi Cöïc laïc. Thöïc vaäy, haõy ghi döôùi ñaây vaøi ñoaïn chính trong kinh: ' Laïi coøn ñaây nöõa, oâng Xaù-lî-phaát, nöôùc Cöïc laïc coù 7 truøng lan can, 7 truøng maøn löôùi, 7 truøng haøng caây, nhöõng truøng truøng ñoù baèng 4 ngoïc baùu, vaây boïc xung quanh, theá neân nöôùc kia goïi laø Cöïc laïc. Laïi coøn ñaây nöõa, oâng Xaù-lî-phaát, coõi Cöïc laïc coù hoà ao baûy baùu, nöôùc taùm coâng ñöøc traøn ñaày trong aáy. Laïi laáy caùt vaøng traûi khaép ñaày ao . ...Hoa sen maøu xanh toaû aùnh saùng xanh, hoa sen maøu vaøng toûa aùnh saùng vaøng, hoa sen maøu ñoû toaû aùnh saùng ñoû, hoa sen maøu traéng toaû aùnh saùng traéng, caùc hoa sen aáy coù nhöõng höông vò thanh khieát vi dieäu . Naøy Xaù-lî-phaát, coõi nöôùc Cöïc laïc thaønh töïu coâng ñöùc trang nghieâm nhö theá ! Laïi coøn ñaây nöõa, oâng Xaù-lî-phaát, nöôùc kia thöôøng coù ñuû caùc gioáng chim, maøu saéc laï ñeïp, nhö chim baïch haïc, khoång töôùc, anh vuõ, cuøng chim xaù-lî , ca-laêng-taàn-giaø vaø chim coäng meänh. Caùc gioáng chim aáy, ngaøy ñeâm saùu thôøi, hoùt tieáng hoaø nhaõ . Trong nhöõng tieáng aáy dieãn toû dieäu phaùp: naêm caên, naêm löïc, baûy boà-ñeà-phaän, taùm thaùnh-ñaïophaän. Nhöõng dieäu phaùp aáy, chuùng sinh coõi naøy khi nghe ñöôïc roài, heát thaûy ñeàu nieäm: nieäm phaät, nieäm phaùp, nieäm taêng. Naøy Xaùlî-phaát, coõi nöôùc Phaät kia, gioù hiu hiu thoåi, rung caùc caây baùu cuøng nhöõng löôùi baùu phaùt ra nhöõng tieáng eâm dòu nhieäm maøu,nhö traêm nghìn nhaïc ñoàng thôøi troåi leân. Ai nghe tieáng aáy, taâm töï nhieân sinh: nieäm phaät, nieäm phaùp, nieäm taêng. Naøy Xaùlî-phaát, coõi nöôùc Phaät kia thaønh töïu coâng ñuøc trang nghieâm nhö theá !

Phaât A Di Ñaø

Laïi coøn ñaây nöõa, Xaù lôïi phaät ôi, nöôùc kia thöôøng nghe löng trôøi hoaø nhaïc, maët ñaát thuaàn vaøng, ngaøy ñeâm saùu buoåi, hoa Maïn ñaø la, raéc xuoáng nhö möa . Chuùng sanh nöôùc kia, thöôøng ngaøy saùng sôùm, ñeàu laáy vaït aùo, ñöïng caùc thöù hoa, maàu thôm ñeïp laï, ñi cuùng phöông xa, möôøi muoân öùc Phaät; chæ trong giôø aên, laïi veà ngay nhaø, côm xong ñi daïo . 2 . Nhöng tröôùc tieân, phaûi hoûi theá naøo laø moâi sinh? Ñoù laø moâi tröôøng quanh ta sinh soáng. Noù goàm coù: a/ thaïch quyeån töùc lôùp ñaù saâu trong loøng ñaát. noù cuõng giuùp cho loaøi ngöôøi caùc nguyeân lieäu kyõ ngheä hay duøng vaøo naêng löôïng (daàu hoaû, than ñaù) . b/ thoå quyeån, nghiaõ laø ñaát meï nuoâi döôõng ta ñeå saûn xuaát löông thöïc, ñaõt meï treân ñoù laø röøng, maø röøng thì coù nhieàu loaïi, tuøy vuøng khí haäu, töø röøng giaø nhieät ñôùi ñeán thaûo nguyeân 'coû non xanh taän chaân trôøi'. Röøng vôùi hieän töôïng quang hôïp, huùt caùc

Trang 155


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá chaát CO2 vaø nhaû ra chaát oxy raát caàn cho khoâng khí vaø cung caáp goã: Chính ta ñaõ röôùc ngöôøi vaøo cuoäc theá trong chieác noâi aâu yeám meï ñöa ru, Vaø ta seõ tieãn ngöôøi khi tieãn bieät laøm aùo quan aám aùp giaác ngaøn thu. Chöa keå röøng ñaõ taùc ñoäng treân caùc yeáu toá thuûy vaên, thuûy lôïi, thoå nhöôõng, vi khí haäu (microclimat): ñeå ta soáng ta ngaên luoàng vuõ baûo, chaän caùt bay laøn gioù boác tung trôøi ñeå ta soáng ta ñuøn maây quyeän gioù, ñem möa tuoân ñaàm aám coõi traàn gian Muoán coù löông thöïc thì noâng nghieäp ngaøy nay söû duïng phaân hoaù hoïc, thuoác saùt truøng laøm nguoàn nöôùc bò oâ nhieãm c/ thuûy quyeån vì nhôø coù taøi nguyeân nöôùc, môùi coù nöôùc ta uoáng, coù ruoäng toâi caøy, coù nöôùc môi troàng caây löông thöïc, môùi chaïy caùc nhaø maùy thuûy ñieän. Trong thuûy

quyeån thì ngoaøi soá löôïng, ta coøn ñeå yù ñeán chaát löôïng nöõa vì nöôùc coù choå thì nöôùc ngoït ôû soâng suoái hoà ao, coù choå nöôùc maën ôû bieån caû, coøn tieáp giaùp giöõa nöôùc ngoït vaø nöôùc maën thì coù vuøng nöôùc lôï, nôi caùc loaïi thuûy saûn nhö toâm, cua, sinh soáng. d/ sinh quyeån. Giöõa khí quyeån vaø thoå quyeån laø caùc loaøi sinh vaät trong ñoù coù loaøi ngöôøi vaø caùc ñoäng vaät khaùc nhö thuù nuoâi, thuù röøng, chim muoâng ..ta goïi laø sinh quyeån e/ khí quyeån töùc caùc khí trôøi nhö oxy vaø nitô, nhôø ñoù ta coù khoâng khí ta thôû . Khoâng khí ñoù caøng ngaøy caøng bò oâ nhieåm vì khoùi xe coä, vì khoùi nhaø maùy. Caùc ñoâ thò lôùn thì xe coä chaïy keït ñöôøng saù, xaây heát freeway naøy ñeán highway kia maø vaãn keït xe, chöa keå tai naïn löu thoâng cuoái tuaàn hay caùc dòp nghæ heø . Khoùi nhaø maùy, khoùi xe hôi chöùa nhieàu chaát CO2 gaây naïn möa axit, laøm ñaát bò axit hoaù .

Ảnh hưởng qua lại giữa các yếu tố môi sinh

Trang 156


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Khí quyeån, thuûy quyeån, thaïch quyeån, thoå quyeån, sinh quyeån khoâng phaûi laø nhöõng thöïc theå ñôn ñoäc maø coù taùc ñoäng qua laïi :moãi söï thay ñoåi cuûa moät caùi trong 5 taùc nhaân treân ñeàu taùc ñoäng treân caùi kia. Ví duï: a/ röøng bò chaët phaù treân thöôïng nguoàn ñeàu taùc ñoäng treân thuûy quyeån (nöôùc maën xaâm nhaäp, luït loäi), treân thoå quyeån ( xoùi moøn ñaát, chuoài ñaát, ñaát maøu bò maát ñi ) b/ khoùi nhaø maùy, khoùi xe coä chöùa nhieàu chaát löu huyønh, chaát chì .. gaây oâ nhieãm treân khí quyeån, taïo neân möa axít laøm haïi thoå quyeån (ñaõt ñai bò axít hoaù) vaø thuûy quyeån (hoà ao bò axit neân caù bò cheát) c/ thaïch quyeån cung caáp cho loaøi ngöôøi than ñaù, caùc nguyeân lieäu vaø nhöõng haàm khai thaùc loä thieân laøm caùc haàm naøy trôû thaønh nhöõng ao tuø nöôùc ñoïng, maát ñi ñaát ñai troàng troït. Nhö vaäy roõ raøng laø moïi thöïc taïi ñeàu phuï thuoäc laãn nhau, aûnh höôûng laãn nhau. Trong vuõ truï, khoâng coù chuû theå, khoâng coù khaùch theå toàn taïi moät caùch ñoäc laäp vaø cuõng khoâng coù söï taùch bieät giöõa theá giôùi ngöôøi vaø theá giôùi söï vaät.Vaïn vaät taïo thaønh moät nhaát theå .

3. Caùc yeáu toá moâi sinh trong kinh A di ñaø Trong kinh A di ñaø, chuùng ta nhaän thaáy coù raát nhieàu yeáu toá moâi sinh nhö: caây coû, chim muoâng, nöôùc.. Trong kinh naøy, chaát löôïng cuûa moâi sinh cuõng ñöôïc ñeà caäp ñeán, nhö chaúng haïn nöôùc. Ai cuõng bieát ngaøy nay, nöôùc nhieàu nôi bò oâ nhieãm: nöôùc maën, nöôùc baån..traùi laïi trong kinh naøy, nöôùc coù taùm coâng ñöùc: Laëng trong, khaùc nöôùc vaån ñuïc Man maùt, khaùc nöôùc laïnh quùa, noùng quùa Ngon ngoït, khaùc nöôùc maën quùa, nhaït quùa Meàm mheï, khaùc nöôùc naëng chìm Ñöôïm nhuaàn boùng laùng, khaùc loaïi nöôùc oâ nhieãm Yeân oån hoøa nhaõ, khaùc nöôùc chaûy mau vaø döõ tôïn Tröø cô khaùt, khaùc thöù nöôùc sinh ra laïnh

buïng Nuoâi lôùn moïi caên, khaùc nöôùc laøm toån haïi moïi caên, roái loaïn taêng beänh Ao 7 baùu: vaøng, baïc vaø 5 thöù ngoïc coù 5 maøu: löu ly, pha leâ, xaø cöø, xích chaâu, maõ naõo Hoa sen nhieàu maøu, ôû ñaây chæ noùi qua 4 maøu thoâi. Boán chöõ: 'Vi, Dieäu, Höông, Khieát' laø taùn thaùn 4 ñöùc cuûa hoa sen: hoa chæ coù chaát maø khoâng coù hình neân goïi laø vi; caùc hoa giao chaäp vaøo nhau, khoâng heà chöôùng ngaïi neân goïi laø Dieäu, hoa khoâng coù buïi traàn neân goïi laø Khieát; coøn chöõ Höông laø muøi thôm. Naêm caên (naêm caên baûn): Tín caên: tin caùc phaùp chaùnh ñaïo vaø caùc phaùp trôï ñaïo Tinh taán caên: thöïc haønh caùc phaùp thieän veà chaùnh ñaïo vaø trôï ñaïo Nieäm caên: chæ nghó ñeán caùc phaùp thieän veà chaùnh ñaïo vaø trôï ñaïo, khoâng nghó ñeán phaùp naøo khaùc nöõa Ñònh caên: thu nhieáp taâm mình vaøo trong caùc thieän phaùp veà chaùnh ñaïo vaø trôï ñaïo, khoâng cho taùn loaïn Tueä caên: laøm moïi thieän phaùp veà chaùnh ñaïo vaø trôï ñaïo vaø quaùn töôùng 4 Dieäu ñeá: Khoå, taäp, dieät, ñaïo. Löng trôøi hoaø nhaïc, maët ñaát thuaàn vaøng: AÂm nhaïc cuûa trôøi ñaát ôû treân löng chöøng hö khoâng laø Thanh traàn. Maët ñaát thuaàn vaøng laø Saéc traàn. Caùc thöù hoa laø Höông traàn vaø Saéc traàn. Caùc moùn aên laø Vò traàn. Ñöïng hoa ñi cuùng Phaät, tung hoa vaø ñi daïo chôi laø Xuùc traàn. Ñaây laø Phaät Thích Ca noùi veà 5 caên cuûa chuùng sanh ñoái vôùi 5 traàn cuûa moïi vaät ñeå maø höôûng thuï moïi caùi vui. Nhö vaäy trong kinh A di ñaø, ta thaáy moãi yeáu toá moâi sinh ñeàu chuyeân chôû nhöõng thoâng ñieäp khaùc nhau, mang theo yù nghóa taâm linh. Giaõy nuùi Himalaya, vôùi röøng nuùi bao la, vôùi nhöõng loaøi chim goùp nhaïc veà trôøi, vôùi nhöõng gioøng suoái nöôùc chaûy hueâ troâi, maõi maõi vaãn laø moät mieàn thaàn bí, aét haún ñaõ taùc ñoäng treân suy tö cuûa chaøng thanh nieân Taát

Trang 157


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ñaït ña xöa kia; treân neàn trôøi bình minh cuûa taâm trí, giaõy nuùi Himalaya ñaõ ghi daáu aán cuûa nhöõng ngöôøi töø boû theá tuïc ñeå tìm kieám vaø thöïc hieän cao voïng tìm muïc ñích toái haäu cuûa ñôøi ngöôøi. Cuõng nhôø söï u traàm cuûa röøng nuùi maø tö töôûng môùi thieàn ñònh ñöôïc vaø döôùi boùng caây Ngaøi ngoài thieàn,- caây boà ñeà cuõng laø moâi sinh-, ngaøi ñaõ ñaït ñeán caùi nhìn minh trieát ñoái vôùi vaán ñeà ñau khoå cuûa con ngöôøi . Theo ñöùc Phaät thì nguyeân nhaân daãn ñeán ñau khoå con ngöôøi naèm ngay trong baûn thaân con ngöôøi . Maø caùc nguyeân nhaân cuûa ñau khoå- chöõ ñau khoå laø do chöõ dukkha phieân aâm ra!ñeàu do Voâ Minh, caên nguyeân xuùc phaùt cuûa moïi duïc voïng . Duïc voïng phuï thuoäc vaøo caûm giaùc töùc Thuï maø söï xuaát hieän cuûa caûm giaùc laïi phuï thuoäc vaøo söï tieáp xuùc giöõa 6 caên vôùi 6 traàn: saéc, thanh, höông, vò, xuùc, phaùp töùc Xuùc. Nhöõng söï tieáp xuùc ñoù laïi phuï thuoäc vaøo 6 caên naêng nhö maét, tai, muõi, löôõi, thaân theå, cô quan tinh thaàn coøn goïi laø luïc nhaäp vaø luïc nhaäp laïi phuï thuoäc vaøo danh saéc vaø danh saéc phuï thuoäc vaøo baøo thai sinh thaønh trong buïng meï do coù Thöùc. Taâm thöùc phuï thuoäc nghieäp löïc cuûa quùa khöù töùc Haønh hay haønh ñoäng taïo nghieäp maø caùi naøy laø do ôû söï meâ muoäi töùc Voâ minh. Trong caâu Kieàu: Ma ñöa loái quyû ñöa ñöôøng, ma töùc laø ma quyû, laø voâ minh Phaù vôû yeáu toá Voâ Minh baèng trí tueä haàu dieät ñöôïc caùc oâ nhieãm taâm linh thì traïng thaùi nieát baøn töï nhieân hieän ñeán, röïc rôû nhö maët trôøi ngay trong chính taâm ta . 4. Coøn vaán ñeà moâi sinh ngaøy nay thì sao? Hieän nay, nhieàu vaán naïn moâi sinh xaûy ra ôû moïi nôi: phaù röøng, oâ nhieãm nöôùc, sa maïc hoaù, soùi moøn ñaát, nhieàu caây coû, chim muoâng, thuù vaät caøng ngaøy caøng bieán maát, hoaøn toaøn xa daàn caùc yeáu toá moâi sinh, phaù huûy caùc sinh heä treân Traùi Ñaát. Phaù huûy thieân nhieân laø phaù huûy luoân con ngöôøi vì con ngöôøi sau nhöõng giôø laøm vieäc suoát tuaàn cuõng caàn coù khoâng khí trong laønh, nghe laïi tieáng chim muoâng, tieáng suoái

Trang 158

reo, maët traêng leân, nhìn maët trôøi laën,ñeå tìm chaát löôïng cuûa ñôøi soáng (life quality) ñeå coù choã giaûm bôùt caêng thaúng voán laø moät nhaân toá gieát ngöôøi nhieàu nhaát (stress killer) Cuoäc caùch maïng khoa hoïc kyû thuaät hieän nay nhö maïng löôùi thoâng tin, nhö ñoâ thò hoaù, nhö veä tinh nhaân taïo, khieán cho cuoäc soáng vaät chaát ñaày ñuû hôn xöa :ñieän khí hoaù, cô giôùi hoaù, thoâng tin lieân laïc deã hôn boäi phaàn nhöng vôùi ñoâ thò hoaù nhö hieän nay, caùc moái lieân laïc giöõa ngöôøi vaø ngöôøi voán beàn chaët trong ñaïi gia ñình xöa kia caøng ngaøy caøng loûng leõo, con ngöôøi soáng trong boán böùc töôøng, traûi theâm muøa ñoâng daøi leâ theâ khoâng ra ñöôøng khieán söï soáng laïi caøng ñôn coâi thieáu tình thöông cuûa ngöôøi ñoàng höông vaø ñoàng loaïi ; toùm taét ngöôøi ta gaëp khuûng hoaûng veà baûn theå , veà khung caûnh vaên hoaù vaø tình caûm vaø yù nghóa cuoäc soáng .Nhaø vaên Andrei Makine, vöøa ñoaït giaûi thöôûng Medicis vaø Goncourt coù noùi vaên minh Taây phöông hieän nay laø moät neàn vaên minh cuûa baûn höõu (civilisation de l'avoir) coøn vaên minh coå ñieån (Ñoâng Phöông) laø moät neàn vaên minh cuûa baûn theå (civilisation de l' eâtre). Noùi khaùc ñi, duø cuoäc soáng vaät chaát coù ñaày ñuû trong neàn vaên minh Taây phöông hieän nay nhöng vaãn thieáu moät khoaûng troáng cuûa linh hoàn. Nhaø thôø, giaùo ñöôøng hieän.nay traøn ngaäp bôûi nhöõng vaán naïn nhö treân. Thaát nghieäp, nghieän ngaäp, xì ke, ma tuùy ôû hoïc ñöôøng, toäi phaïm thieáu nhi, khoâng bieát bao nhieâu laø vaán ñeà xaõ hoäi . 5. Ñaïo lí moâi sinh Söï taêng tröôûng vaø phaùt trieån cuûa theá giôùi ngaøy nay cuõng nhö huy chöông 2 maët: moät maët laø söï phaùt trieån kyû ngheä, phi tröôøng, khaùch saïn, gia cö, haûi caûng ..nhöng ñaèng sau laø maët traùi cuûa huy chöông nhö söï sa maïc hoaù, söï oâ nhieãm cuûa khoâng khí, cuûa tieáng ñoäng, cuûa nöôùc uoáng. Ñaïo lyù moâi sinh neâu leân vaán ñeà chính laø traùch nhieäm. Ngaøy nay, vôùi khoa hoïc kyû thuaät, con ngöôøi ñaõ laøm luøi laïi ranh giôùi cuûa söï hieåu bieát treân moïi laõnh vöïc nhöng söï tieán boä kyû thuaät lôùn lao aáy phaûi ñi ñoâi vôùi söï tieán boä cuûa löông taâm. Suy ra cho cuøng, caàn coù moät heä thoáng caùc giaù trò ñeå giuùp loaøi


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ngöôøi phaân ñònh ñöôïc caùi naøo laø caàn thieát vaø caùi naøo thöïc söï khoâng caàn thieát. Chaúng haïn, bieát raèng phaàn lôùn caùc beänh hoaïn khoâng phaûi chæ coù uoáng thaät nhieàu thuoác ñeå trò beänh maø theå duïc, söï thö giaõn, moâi sinh, aên uoáng cuõng goùp phaàn vaøo söï laønh beänh. Toùm laïi, söï tieán boä khoa hoïc kyû thuaät, neáu khoâng coù moät heä thoáng qui chieáu veà qui luaät seõ taïo ra moät khuûng hoaûng veà caùc giaù trò . Nhìn veà Vieät Nam, naïn phaù röøng treân nguoàn ñaõ gaây ra nhieàu haäu quaû tieâu cöïc: caùc loaøi chim muoâng khoâng nôi truù aån, ñaát ñai thì ñoài troïc khoâng caây coái neân caèn coãi daàn moøn. Chôït nhôù veà lôøi ca moät nhaïc só noï: Gioït nöôùc maét cho ñaát, ñaát caèn coãi bao naêm Gioït nöôùc maét cho caây, caây ngaõ treân non Gioït nöôùc maét cho chim, chim boû xa röøng OÂi doøng nöôùc maét chaûy hoaøi, doøng nöôùc maét ñôøi ñôøi, gioït nöôùc maét thöông ai. OÂi, doøng nöôùc maét trong tim chaûy lai laùng vaøo hoàn .. Nguyeân nhaân saâu xa laø moät vaán ñeà vaên hoaù: khi phaân tích nhu caàu vaø caùc khaû naêng caên baûn cuûa con ngöôøi, ta thaáy ngay laø caùi gì quyù giaù nhaát ñeàu khoâng theå mua ñöôïc. Ta khoâng theå mua söùc khoeû baèng tieàn (vua Iran cheát vì ung thö vaø nhaø vua khoâng ngheøo!) Tinh thaàn, ñaïo lyù, söï an bình cuûa taâm hoàn khoâng theå mua ñöôïc. Taïo vaät cuõng khoâng theå mua ñöôïc.! Ta khoâng theå mua caûnh maët trôøi laën. Ta mua gaïo, baùnh mì ñeå soáng, coøn cuoäc ñôøi, söï töï do, caûnh ñeïp cuûa taïo hoaù .., laø free. Con ngöôøi cuõng caàn khoâng khí trong laønh, söï im laëng, moät thaønh phoá khoâng baïo löïc, nhieàu thì giôø nghæ ngôi. Toùm laïi phaûi tieán ñeán moät söï töông quan saâu xa giöõa ngöôøi vaø vuõ truï. Caùc nhaø hieàn trieát xöa kia cuõng ca tuïng thieân nhieân : hieän nay, qua ngöôõng cöûa theá kyû 21, ta ñaõ daàn daàn thaáy caùc daáu chæ cuûa söï thay ñoåi noùi treân, töôïng tröng cho traøo löu New Age : phong traøo hoïc Thieàn, phong traøo voâ vi, söï trôû veà vôùi toân giaùo, du lòch beàn vöõng, noâng nghieäp

sinh thaùi ..Söï phaùt trieån theá giôùi ngaøy nay phaûi phuï thuoäc vaøo caùc giaù trò cuûa coâng lyù, cuûa söï thaêng tieán xaõ hoäi vaø taâm linh. Chæ söû duïng phaàn lôøi trong tröông muïc ngaân haøng... Ñaït ñöôïc söï haøi hoaø giöõa ngöôøi vaø taïo hoaù , khoâng phaù huûy caân baèng sinh thaùi, khoâng phaù huûy moâi sinh thaùi quaù vaø ñeå loaøi ngöôøi bieát thöông yeâu nhau trong moät haønh tinh caøng ngaøy caøng nhoû beù. Söï haøi hoaø coøn coù nghiaõ caàn coù moät heä thoáng kinh teá trong ñoù ñoâ thò vaø noâng thoân, kyõ ngheä vaø noâng nghieäp, lao ñoäng chaân tay vaø lao ñoäng trí oùc phaûi luoân luoân boå tuùc laãn nhau. Ñaïo lyù moâi sinh, toùm laïi phaûi ñaët laïi neàn moùng vaø caùc tieâu chuaån ñeå coù theå dung hoaø giöõa caùc ñònh luaät kinh teá vaø caùc ñònh luaät moâi sinh voán chi phoái ñeán söï toàn taïi cuûa loaøi ngöôøi. Cuõng y heät nhö tieàn trong tröông muïc ngaân haøng, con ngöôøi cuûa theá heä hoâm nay chæ coù quyeàn söû duïng phaàn lôøi, ñöøng ñuïng chaïm ñeán phaàn voán, vì voán (voán ñaát, voán röøng, voán nöôùc...) phaûi daønh laïi cho caùc theá heä mai haäu. 6. Keát luaän Cöù ñoïc kinh A-Di-Ñaø, ta cuõng ñaõ thaáy moâi sinh trong saïch: ñoù laø phong caûnh thieân nhieân cuûa nuùi röøng baùt ngaùt, coù gioù hiu hiu thoåi, coù nhieàu loaøi chim ñuû maøu saéc hoùt ca boán muøa, coù hoà ao trong ñoù ta thaáy nhieàu loaøi sen khaùc nhau, töø caùc ñoaù hoa sen maøu traéng ñeán maøu hoàng, maøu vaøng...Chính trong söï thanh thaûn haøi hoaø aáy, taâm hoàn môùi coù theå laéng dòu, tìm ñöôïc söï quaân bình giöõa taïo hoaù vaø con ngöôøi, thoaùt ly ñöôïc theá tuïc, tìm muøi thieàn trong höông hoa cuûa nuùi röøng, cuûa thaûo nguyeân, cuûa caây coû thieân nhieân. Moâi sinh thieân nhieân ñaõ giuùp loaøi ngöôøi traùnh söï oâ nhieãm cuûa thaønh phoá, cuûa khu ñoâng ngöôøi. Moâi sinh trong saïch caûi thieän chaát löôïng cuûa cuoäc soáng. Caùc thi nhaân, caùc nhaø tö töôûng phaûi coù moâi sinh thieân nhieân nhö röøng, nhö suoái roùc raùch chaûy, nhö ao hoà , nhö thaùc nöôùc cuoàn cuoän thì doøng thô môùi lai laùng boài hoài! Moâi sinh trong saïch giuùp con ngöôøi, sau nhöõng ngaøy thaùng bon chen, ñöôïc gaàn guûi

Trang 159


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá vôùi taïo hoaù, giuùp taùi taïo sinh löïc cuûa cô theå vì röøng suoái laø nôi ñeå thö giaõn, giaûi trí vaø giuùp traùnh phieàn naõo. Ta khoâng laáy laøm laï raát nhieàu du khaùch, chaùn caûnh phuø phieám ôû thaønh phoá ñaõ ñoå xoâ qua Neùpal ñeå chæ ñi trek doïc theo caùc ñöôøng moøn gaàn raëng nuùi Himaõ laïp sôn, hi voïng tìm laïi taïo hoaù nguyeân thuûy . Vieäc baûo veä moâi sinh tröôùc heát laø moät vaán ñeà nhaän thöùc ñeå coù theå ñoùng goùp vaøo vieäc baûo veä ngoâi laøng cuûa theá giôùi .Trong khung caûnh baûo veä moâi sinh, hieän nay nhieàu toå chöùc quoác teá ñang taøi trôï nhöõng coâng vieân ôû nhöõng sinh heä khaùc nhau, treân moïi luïc ñòa, chính cuõng vì lyù do ñoù. Nhaø thô Szymborska vöøa ñöôïc giaûi Nobel Vaên hoïc coù vieát veà theá kyû 20 saép keát thuùc nhö sau: Theá kyû 20 cuûa chuùng ta Leõ ra phaûi toát hôn raát nhieàu theá kyû Nhöng ñaõ khoâng kòp ñeå chöùng minh ñieàu ñoù .. Ñaõ quaù nhieàu ñieàu xaåy ra Leõ ra khoâng caàn phaûi coù Nhöõng gì leõ ra phaûi deán thì laïi chaúng heà thaáy ñaâu Leõ ra phaûi höôùng veà muøa xuaân Höôùng veà con ngöôøi, haïnh phuùc Leõ ra moät vaøi baát haïnh ñaõ khoâng theå xaûy ra Ví nhö chieán tranh, naïn ñoùi Leõ ra nieàm tin Söï yeáu ñuoái cuûa nhöõng ngöôøi yeáu ñuoái Cuøng bao ñieàu töông töï Phaûi ñöôïc con ngöôøi naâng niu Theá kyû 20 laø nhö vaäy: chieán tranh, naïn ñoùi, phaù huûy moâi tröôøng.. Coøn theá kyû 21 thì sao ? Chuùng ta hi voïng loaøi ngöôøi trôû veà trong theá giôùi cuûa taâm linh, phaù tan caùi voâ minh vaø gìn giöõ moâi sinh trong saïch, thaùi hoøa trong haønh tinh Traùi ñaát naøy, ngoâi nhaø chung cuûa theá giôùi ngaøy caøng nhoû beù ñeå tieán daàn ñeán coõi Cöïc Laïc nhö coõi Cöïc laïc trong kinh A di Ñaø vaäî Coõi Cöïc laïc cuûa moâi sinh, chính laø baûo veâ muoâng thuù, chim muoâng vì hieän nay nhieàu gioáng thöïc vaät cuõng nhö ñoäng vaät

Trang 160

caøng ngaøy caøng bò maát daàn vôùi söï huûy hoaïi caùc nôi choán chuùng truù ôû. Maø söï phaù huûy caùc choå truù aån cuûa thuù röøng, cuûa chim muoâng, noùi traéng ra, laø röøng, laø thaûo nguyeân, laø röøng traøm ..laø do naïn nhaân maõn treân theá giôùi hieän nay ñaõ 6 tyû ngöôøi .Buøng noå daân soá, nhaát laø ôû caùc xöù ngheøo nhö ôû Vieät nam, ñaø taùc ñoäng tieâu cöïc ñeán moâi sinh: phaù röøng, sa maïc hoaù, nöôùc maën xaâm nhaäp saâu trong ñaát lieàn .. Coõi Cöïc laïc cuûa taâm hoàn, chính laø tìm söï haøi hoaø giöõa Thieân, Ñòa, Nhaân. Coõi Cöïc laïc taâm linh coù nghóa phaûi phaù vôõ nhöõng oâ nhieãm trong taâm hoàn nhö tham, saân, si, ngaõ maïn, taø kieán, hoaøi nghi, phæ baùng, coá chaáp. Toùm taêt, kinh A di Ñaø, khi noùi veà moâi tröôøng thieân nhieân vaø chi phoái cuûa moâi tröôøng ñoái vôùi sinh vaät, aét haún ñaõ höôùng daãn con ngöôøi ñaët laïi nhöõng vaán ñeà caên baûn töông giao môùi vôùi thieân nhieân trong moät söï haøi hoaø giöõa Thieân, Ñòa, Nhaân, khoâng khai thaùc thieân nhieân moät caùch trô treõn chæ vì höôûng thuï maø phaûi ñieàu hoaø söï tieâu thuï, giaûm bôùt oâ nhieãm, trong moät khung caûnh 'coù Trôøi maø cuõng coù Ta', maø Dansereau, moät giaùo sö ôû Ñaïi hoïc Queùbec ôû Montreal, goïi laø moät söï thanh baïch sung söôùng (une joyeuse austeùriteù): Coøn Trôøi, coøn nöôùc, coøn non Coøn traêng, coøn gioù haõy coøn ñoù ñaây u

Thaùi Coâng Tuïng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Coå Loa vôùi noû muoân ngaøn GS-TS Phaïm Vaên Höôøng

Nhöõng phaùt hieän veà khaûo coå nhöõng muõi teân ñoàng Coå Loa cho thaáy nhieàu ñieàu thuù vò veà ngöôøi Vieät coå. Ñoâ thò Coå Loa ngaøy xöa ñaõ laø kinh ñoâ cuûa nhieàu trieàu ñaïi: Töø An Döông Vöông vôùi teân nöôùc laø AÂu Laïc (273 tröôùc Coâng nguyeân), ñeán Trieäu Ñaø (206 tröôùc Coâng nguyeân), vôùi quoác hieäu Ñaïi Vieät, roài Ngoâ Quyeàn (933). Nhöõng vò vua naøy ñaõ ñeå laïi treân söû Vieät Nam nhöõng trang oai huøng, saùng toû yù chí quaät cöôøng töï chuû cuûa daân toäc. Coå Loa coøn thaám ñöôïm moái tình oan traùi cuûa Troïng Thuûy vaø Mî Chaâu, cuøng choùi loïi huyeàn thoaïi noû thaàn Kim Quy phaûn aùnh moät söùc voõ trang cöôøng maïnh. Nhöõng huyeàn thoaïi aáy coù phaàn phai nhaït ñoâi chuùt theo thôøi gian, nhöng gaàn ñaây laïi ñöôïc baät saùng nhôø söï khai quaät cuûa caùc nhaø khaûo coå hoïc, haøng ngaøn muõi teân ñoàng Coå Loa. Soá löôïng lôùn nhöõng muõi teân naøy ñaõ ñaët ra nhieàu caâu hoûi töø vaøi möôi naêm nay maø baây giôø môùi giaûi ñaùp ñöôïc vaøi phaàn trong muoân moät. Nguoàn goác nhöõng muõi teân ñoàng Coå Loa Khi phaân tích, baèng nhöõng phöông phaùp vaät lyù hieän ñaïi, nhöõng muõi teân cuøng nhöõng hieän vaät löu tröõ ôû Vieän Khaûo coå Haø Noäi töông töï nhö nhöõng coå vaät treân caùc hình aûnh chuïp töø Baûo taøng Vieän Lòch söû vaø Trieån laõm tö nhaân Vaân- Hoà - nhôø söï aân caàn cuûa GS Haø Vaên Taán, thaáy nhöõng muõi teân coù chöùa nhöõng thaønh phaàn kim loaïi töông töï nhö thaønh phaàn caùc troáng ñoàng thôøi Ñoâng Sôn, keå caû troáng ñoàng Ngoïc Luõ. Nhöõng nguyeân toá chính tìm ñöôïc laø

ñoàng, chì, thieác. Nhaát laø khoâng coù keõm. Nhöõng keát quaû töông töï cuõng tìm thaáy trong nhöõng voøng chaân nöõ töôùng ñaøo ñöôïc trong nhöõng vuøng laân caän, khaùc haún vôùi caùc göông ñoàng, phaàn nhieàu chæ chöùa nhieàu nguyeân toá ñoàng. Khi so saùnh tæ mæ vôùi keát quaû phaân tích nguyeân toá keå caû caùc nguyeân toá phuï maø thaønh phaàn beù hôn moät phaàn traêm nhöõng muõi teân ñoàng vôùi caùc hieän vaät vaø quaëng trong caùc vuøng ñòa dö khaùc nhau thì thaáy raèng teân ñoàng laø nhöõng saûn phaåm baûn ñòa. Kyõ thuaät luyeän kim caùc muõi teân ñoàng Rieâng trong caùc muõi teân ñoàng, coøn tìm thaáy nguyeân toá saét. Söï coù maët cuûa saét trong caùc muõi teân chöùng toû raèng ngöôøi Vieät coå ñaõ bieát luyeän kim chöùa moät nguyeân toá coù nhieät ñoä noùng chaûy treân 1.500oC. Muïc ñích cuûa hoï chuù yù laøm cho coù nhöõng muõi teân cöùng maïnh, deã xuyeân saâu vaøo muïc tieâu. Kyõ thuaät luyeän kim thôøi Vieät coå ñaõ ñöôïc theá giôùi chuù yù töø moät theá kyû nay neáu chuùng ta caên cöù treân nhöõng baøi hoï ñaêng treân caùc taïp chí chuyeân moân. Kyõ thuaät luyeän kim taân tieán trong thôøi Vieät coå coøn tìm thaáy trong nhöõng chieác dao gaêm nöõ töôùng maø caùc phöông phaùp phaân

Vòng chân nữ tướng

Trang 161


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá tích vaät lyù ñaõ tìm ra nguyeân toá titan. Ngöôøi Vieät coå coù leõ chöa bieát ñích xaùc nguyeân toá naøy nhöng ngheä nhaân luyeän kim ñaõ gaëp bieát quaëng chöùa nguyeân toá gì ñoù maø hai möôi theá kyû sau naøy goïi laø titan, seõ ñem laïi moät hôïp kim cöùng vaø nheï, thích öùng cho baøn tay ngöôøi nöõ töôùng. Ñöùng tröôùc söï kieän kyõ thuaät aáy, chuùng ta khoâng theå naøo khoâng kính phuïc vaø ngöôõng moä tö duy vaø trình ñoä kyõ thuaät cuûa caùc ngheä nhaân luyeän kim thôøi Vieät coå. Phaân ñoaøn tay noû trong binh löïc Soá löôïng lôùn caùc muõi teân ñoàng tìm ñöôïc laïi cho pheùp chuùng ta khaúng ñònh raèng ôû thôøi Vieät coå vuøng Coå Loa ñaõ coù moät löïc löôïng quaân söï ñöôïc phaân thaønh ñoaøn tieåu xaï goàm nhieàu tay noû, neáu ta laïi caên cöù treân nhöõng laãy noû Coå Loa maø caùc nhaø khaûo coå hoïc vöøa tìm thaáy gaàn ñaây. Nhöõng laãy noû naøy tinh vi vaø beù hôn nhöõng noû tìm thaáy ôû caùc vuøng thöôïng du, nôi caùc ñoàng baøo toäc Möôøng hay nhieàu toäc khaùc cö truù. Thôøi ñoù ôû Baéc phöông ngöôøi ta hay duøng cung trong luùc ngöôøi toäc Vieät hay duøng noû. Phaûi chaêng nhöõng tay noû naøy raát thieän xaï, vì hoï ñaõ gaây ra trong ñoái phöông aán töôïng haõi huøng, nhö nhöõng noû thaàn, maø noû Kim Quy chæ laø moät huyeàn töôïng. Caùch baén noû taøi ba ñaõ toàn taïi qua nhieàu theá kyû trong vuøng Coå Loa, coù khi duøng trong quaân ñoäi chính trieàu, coù khi trong nhöõng löïc löôïng ñoái laäp, nhö ta ñaõ bieát, hôn möôøi theá kyû sau An Döông Vöông, vua Ngoâ Xöông Vaên -moät trong hai vua anh em ñoàng keá vò Ngoâ Quyeàn, ñaõ cheát naêm 965 sau Coâng nguyeân, vì moät muõi teân, cuõng gaàn Coå Loa, kinh ñoâ thôøi aáy. Nhöõng laãy noû Coå Loa tìm ñöôïc, cuõng baèng hôïp kim ñoàng. Khi baät - moät laàn laãy chæ phaùt moät muõi teân. Tuy nhöõng laãy noû naøy khoâng phaûi töø noû cuûa An Döông Vöông nhöng cuõng giuùp laøm saùng toû ñöôïc huyeàn thoaïi noû thaàn. Cô caáu ñôn tieãn naøy laøm nheï moät phaàn naøo toäi loãi cuûa Mî Chaâu. Vaän nöôùc AÂu Laïc tuy noåi chìm theo thôøi gian qua moái tình cay ñaéng cuûa Mî Chaâu Troïng Thuûy, nhöng khoâng laøm queân ñöôïc

Trang 162

Lẫy nỏ Cổ Loa

thöïc teá Coå Loa ñaõ laø kinh ñoâ cuûa moät nöôùc coù toå chöùc lôùn, coù kyõ thuaät cao, keå caû kyõ thuaät quaân söï, bao haøm theâm khía caïnh nhaân baûn vaø tình ngöôøi. Huyeàn thoaïi Troïng Thuûy - Mî Chaâu Hoài cuoái theá kyû thöù ba tröôùc Coâng nguyeân, töôùng Trieäu Ñaø töø ñaát Thuïc ñaõ nhieàu laàn khai chieán khoâng thaønh coâng choáng AÂu Laïc, nöôùc Vieät coå, trò vì bôûi An Döông Vöông töø naêm 257 tröôùc Coâng nguyeân. Trieäu Ñaø ngöng chieán cho ñeán khi con laø Troïng Thuûy lôùn leân beøn xin An Döông Vöông gaû con gaùi Mî Chaâu cho con trai mình. Nhöng ñoù chæ laø moät möu keá chieán löôïc. Moät thôøi gian sau, Troïng Thuûy hoûi vôï vì sao maø khoâng nöôùc naøo ñaùnh baïi ñöôïc AÂu Laïc. Mî Chaâu tin vaø yeâu choàng ñaõ bao naêm, noùi lyù do chính laø An Döông Vöông coù noû thaàn Kim Quy, baén moät phaùt cheát traêm ngöôøi vaø leùn cha cho choàng xem. Troïng Thuûy beøn thöøa cô ñaùnh traùo noû thaàn, thay theá baèng moät noû giaû. An Döông Vöông tin vaøo söï hoøa hieáu tieáp sau söï lieân bang hoân thuù; moät phaàn cuõng vì tin vaøo hieäu öùng phi thöôøng cuûa noû Kim Quy neân laõng vieäc binh ñao. Thöøa theá Trieäu Ñaø ñem quaân ñeán ñaùnh Coå Loa, chieám AÂu Laïc, An Döông Vöông phaûi boû kinh thaønh chaïy veà Nam. Khi khaùm phaù ra söï phaûn boäi voâ tình cuûa Mî Chaâu, An Döông Vöông beøn gieát con gaùi yeâu, sau ñoù gieo mình xuoáng bieån töï vaän. Troïng Thuûy tìm ñöôïc xaùc vôï, mang veà an taùng ôû Coå Loa tröôùc khi töï lao mình xuoáng gieáng saâu. u

GS-TS Phaïm Vaên Höôøng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

NGÖÔØI VIEÄT GOÁC ÔÙT Hoaøng Ñöùc

Tui laø daân Hueá chay töùc laø Hueá 100%, Hueá töø trong ra ngoaøi, Hueá ñeán noåi ra Baéc vaøo Nam, leân vuøng cao nguyeân taém ñuû soâng hoà, ao laïch maø cuõng khoâng goät röûa ñöôïc chaát Hueá trong ngöôøi. Roài moät saùng moät chieàu theo vôùi gioøng ngöôøi “di taûn buoàn”, toâi ñeán cö nguï treân xöù Côø Hoa vaên minh heát xaûy naøy maø chaát Hueá vaãn coøn toàn taïi thaâm caên coá ñeá trong ngöôøi, duø moãi ngaøy coá gaéng taém moät laàn baèng nöôùc aám nhö ngaøy naøo treân queâ höông yeâu daáu vaøo muøa Ñoâng möa daàm, thoái ñaát, thoái ñai. Toâi duøng chöõ “coá gaéng” vì chaúng hieåu sao toâi raát löôøi taém vì ñaõ coù laàn tui thöû khoâng taém goäi trong suoát moät tuaàn maø cuõng chaúng thaáy ngöôøi boác muøi thôm hay thuùi gì heát caû. Do ñoù, tui töï nghó thaàm, taém hay khoâng taém thì cuõng nhö nhau, ai taém maø chaúng ôû truoàng maø cuõng chaúng ñöôïc lôïi ích gì, chaúng laøm neân tích söï gì. Muoán ngöôøi boác muøi thôm thì laän trong tuùi moät cuïc xaø phoøng “Dove”. Laïi nöõa, tui nhôù caùch ñaây cuõng khaù laâu, trong luùc traø dö töûu haäu, chuyeän troø vôùi moät oâng baïn cuûa oâng Noäi tui, tuoåi ngoaøi taùm möôi, Boá toâi môùi hoûi : Thöa Baùc, Baùc coù bí quyeát gì ñeå giöõ chöõ thoï cho ñeán baây giôø khoâng? OÂng Cuï vuoát raâu cöôøi khaø khaø: Baùc raát ít taém con aø! Taém thì loã chaân

loâng nôû lôùn neân vi truøng deã xaâm nhaäp vaøo ngöôøi, vì vaäy suoát muøa Ñoâng, Baùc khoâng taém, chæ duøng khaên thaám nöôùc, lau sô mình maãy cho khoûi hoâi thuùi maø thoâi. OÂng noäi tui, tuoåi luùc baáy giôø cuõng treân taùm möôïi, ñaõ phì cöôøi maø baûo raèng: Tui khaùc oâng, muøa Heø cuõng nhö muøa Ñoâng, moät ngaøy phaûi taém moät laàn, moät laàn phaûi maát ít nhaát 1 tieáng ñoàng hoà ñeå kyø coï, xoa naén caùc huyeät ñaïo cho maùu huyeát löu thoâng. Hai oâng Cuï, oâng naøo cuõng quy tieân luùc tuoåi haïc ñaõ ngoaøi chín möôi, oâng naøo cuõng coù lyù, khi baøn ñeán bí quyeát soáng laâu, raát chi laø khoa hoïc.Vaäy tui phaûi nghe theo lôøi cuûa ai baây giôø? Sang Myõ, saün coù nöôùc noùng chaûy trong voøi, taém moät ngaøy moät laàn maø chaát Hueá trong tui vaãn coøn noàng cay vì tui aên ôùt nhö nhoàng trong ba böûa aên saùng, tröa, toái.Vì theá, ai hoûi tui queâ quaùn ôû ñaâu, tui ñeàu traû lôøi moät caùch haõnh dieän raèng tui laø ngöôøi Vieät goác ôùt. Caâu traû lôøi thaät ñaày ñuû “thoâng tin”.(Tui dòch chöõ “ìnformation” cho coù veû vaên minh thôøi thöôïng.) Naøy nheù! Ngöôøi Vieät töùc laø ngöôøi Vieät Nam khoâng phaûi Phi Luaät Taân hay Mieân, Laøo, Thaùi vv…Tui ñaõ nhieàu laàn bò maáy oâng baø ngöôøi Phi hoûi toâi coù phaûi laø Philippino khoâng. Töùc nhö boø ñaù! Mình laø con Roàng chaùu Tieân maø bò nhaän laàm laø Phi thì coù uaát öùc khoâng cô chöù? Chaéc laø taïi tui xaáu trai, thoâ keäch! Daân Phi nghe tui phaùt bieåu nhö theá naøy chaéc laø muoán kieän tui ra toaø, buoäc toäi maï lî daân toäc.Caùc baïn coù bieát khoâng, maáy coâ, maáy baø Phi lai Taøu ñeïp laém caùc baïn ôi! Roài thì "goác ôùt" laø bieát ngay nôi choân nhau caét ruùn cuûa tui laø xöù Thaàn Kinh chöù coøn theùc meùc gì nöõa. Goác ôùt laø goác Hueá, khoâng sai chaïy vaøo ñaâu ñöôïc vì coù laàn tui bò moät oâng baïn hoûi moät caâu caéc côù: Mi laø daân Hueá, vaäy mi coù bieát taïi sao daân Hueá chæ aên toaøn ôùt xanh khoâng maø thoâi.

Trang 163


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Toâi gaân coå caõi laïi laø daân Hueá tui aên ñuû moïi thöù ôùt: ôùt xanh, ôùt ñoû, ôùt tím, ôùt vaøng, ôùt chæ Thieân, ôùt chæ Ñòa, ôùt chìa voâi, ôùt hieåm, ôùt moïi, ôùt boät, ôùt traùi töôi caén doøn tan, chöù laøm gì maø laïi chæ aên ôùt xanh. ÔÙt xanh laø aên vôùi baùnh boät loïc ñeå haøi hoaø vôùi maøu ñoû cuûa con toâm naèm nöõa kín nöõa hôû trong lôùp boät loïc.AÊn nhö theá laø aên kieåu caàu kyø cuûa caùc Meä, chöù thaät ra ôùt naøo cay thì aên chöù ñaâu keå maøu saéc. OÂng baïn tui ñeå cho tui noùi cho söôùng loã mieäng roài môùi ung dung giaûi thích: Mi thaät laø daân Hueá maát goác, khoâng bieát chi moâ heát! Daân Hueá aên nhieàu ôùt quaù ñeán noåi ôùt khoâng kòp chín ñoû neân chæ aên toaøn ôùt xanh. Coù röùa maø cuõng khoâng bieát! Ui chui choa, tui khoaùi quaù trôøi khi nghe oâng baïn tui ca tuïng caùi “ñöùc” aên ôùt cuûa queâ höông tui.Tui chæ muoán oâm hun oâng ta moät mieáng ñeå thöôûng oâng ta maø khoâng daùm, vì sôï baøn daân thieân haï töôûng tui laø daân “Gay” vöøa môùi töø San Francisco xuoáng quaän Cam chôi. Noùi ñeán ôùt thì phaûi noùi ñeán caùi moùn aên “quoác hoàn quoác tuyù” cuûa Hueá tui laø moùn buùn boø. Ai cho tui aên buùn boø maø baûo tui ñöøng aên ôùt thì thaø cheát coøn hôn. Thieät laø chöôûi Cha tui, tui cuõng khoâng giaän baèng! ÔÙt phaûi cay xeù hoïng môùi laøm cho buùn boø ngon ñöôïc! AÊn buùn boø Hueá chính goác laø phaûi vöøa aên vöøa hít haø vì ôùt cay, phaûi ñoå moà hoâi traùn, tuoân moà hoâi naùch (Vì vaäy maø daân Hueá ai cuõng coù moät chai Lotion Kata, trò moà hoâi naùch boû trong tuùi quaàn ñeå xaøi moãi khi aên xong toâ buùn boø Hueá. Tui noùi röùa maø ai khoâng tin tui thì thoâi!) AÊn buùn boø Hueá laø chæ duøng ñuûa chöù khoâng duøng muoãng, phaûi huùp xuøm xuïp môùi ñuùng phong caùch Hueá. Muoãng chæ duøng khi aên phôû Baéc Kyø maø thoâi. Caàm muoãng ñeå aên buùn boø Hueá laø chöôûi Cha caùi toâ buùn boø Hueá maát roài! Muøa Ñoâng ôû Hueá, khoâng coù ôùt töôi vì caây ôùt khoâng chòu ñöôïc caùi laïnh cuûa Hueá. “ÔÙt muøa Ñoâng ba ñoàng moät traùi” neân phaûi aên ôùt boät hay töông ôùt hay ôùt ngaâm daám neân vì vaäy maø muøa Ñoâng, toâ buùn boø Hueá ñaõ khoâng ngon baèng toâ buùn muøa Heø maëc duø aên vaøo thì cuõng noùng ran caû ngöôøi.Trôøi ñaõ “noùng nung ngöôøi, noùng noùng gheâ” (Trong

Trang 164

Quoác vaên giaùo khoa thö, moâ taû muøa Heø) theá maø laïi coøn sì suïp toâ buùn boø Hueá, ôùt cay chaûy nöôùc maét, nöôùc muõi, thì thaät laø ngon khoâng ñeå moâ cho heát. Ngon nhö röùa thì thoâi! Toâi môøi ai aên buùn boø Hueá maø maët cöù laïnh nhö tieàn, aên moät caùch ung dung, nhaøn haï, khoâng “khaãn tröông”(chöõ nghóa cuûa VC) cheâ ôùt khoâng aên , khoâng thaáy moät gioït moà hoâi treân traùn thì ñöøng coù hoøng ñöôïc tui môøi aên laàn thöù hai.AÊn nhö vaäy laø “thöïc baát tri kyø vò” laø khoâng kính troïng toâ buùn boø, laø khinh thöôøng daân Hueá tuïi tui. Luùc tui coøn ôû Bloomington, tieåu bang Indiana, tui coù anh baïn treû ngöôøi mieàn Nam, Saigon hay ñaâu ñoù toâi queân maát tieâu. Anh ta khoaùi moùn buùn boø laém! Moãi laàn ñeán nhaø tui aên buùn boø, anh hít haø lieàn mieäng, moà hoâi moà keâ nheã nhaïi, anh tham döï heát mình vaøo “coâng cuoäc” aên buùn boø laøm toâi thích thuù quaù chöøng, xem anh ta nhö baïn tri kyû, tri aâm vaäy. Ngoaøi moùn buùn boø baét buoäc phaûi coù ôùt laïi coøn moät moùn aên khaùc maø ôùt cay ñoùng moät phaàn toái ö quan troïng. AÁy laø moùn “Côm Heán”. Ngöôøi ta ñaõ noùi laït nhö nöôùc oác, nöôùc heán, vaäy thì ñeå boå sung cho caùi “laït” ñoù chæ coù caùi “cay “cuûa ôùt. Khoâng coù ôùt laø toâ côm heán xem nhö boû ñi, chaúng ñaùng moät ñoàng xu. Coøn nhieàu moùn aên ñaëc seät


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Hueá nöõa nhö baùnh boät loïc, baùnh naäm, baùnh öôùt nhuî toâm, baùnh ram, baùnh ít, côm daám nuoát vv…khoâng moùn aên naøo laø khoâng coù ôùt ñi keøm, dó nhieân laø khoâng aên cheø haït sen hoà Tònh Taâm cuøng vôùi ôùt. Nhöng Meï tui luùc sinh thôøi, Baø aên mít raùo, ngoït lòm vaø doøn tan nhö röùa maø Baø cuõng chaém muùi mít vaøng öôm vaøo trong cheùn nöôùc maém ôùt cay. Muøi vò dó nhieân laø coù khaùc ñi nhöng höông vò cuõng ñoäc ñaùo laém, caùc baïn cöù thöû xem moät laàn cho bieát ra raêng. ÔÙt gaén lieàn vôùi Hueá cuûa tuïi tui neân sôû dó tui phaûi naán naù ôû laïi vôùi queâ höông gaàn 10 naêm, sau 1975 laø vì tui sôï qua Myõ khoâng coù ôùt maø aên. Tui aên ôùt nhö nhoàng! Tui coøn nhôù luùc coøn hoïc caáp tieåu hoïc tröôøng laøng, oâng ngoaïi tui coù nuoâi moät con nhoàng, moãi ngaøy phaûi cho noù aên moät cheùn ôùt hoaëc töôi hoaëc ôùt boät. AÊn nhieàu ôùt ñeå loät löôõi vaø noùi ñöôïc tieáng ngöôøi. Vaø quaû thaät nhö vaäy, sau moät thôøi gian aên ôùt, con nhoàng ñaõ noùi ñöôïc. Caäu toâi ñaõ bò oâng ngoaïi toâi thöôûng cho moät taùt tai laø vì ñaõ daïy cho con nhoàng chaøo khaùch chaúng lich söï tí naøo. Soá laø moät hoâm coù khaùch ñeán nhaø, oâng ngoaïi toâi ñang khoe vôùi khaùch con nhoàng bieát noùi thì ñoät nhieân noù xoå ra moät caâu khieán khaùch phaûi phì cöôøi vaø theïn ñoû maët: “Chaøo khaùch toeït!” (Khaùch toeït laø khaùch chaúng ra gì, gioáng nhö moät moùn aên dôû, khoâng ngon, chæ muoán nhoå toeït ra khoûi mieäng.) Nhoàng aên ôùt ñeå loät löôõi, ñeå noùi nhieàu. Nhö vaäy, daân Hueá tuïi tui aên ôùt nhieàu thì coù noùi nhieàu khoâng hí? Ai raêng tui khoâng bieát chöù tui thì hình nhö noùi khoâng ít moãi khi baïn beø baét ñuùng taàn soá cuûa tui. OÂng ngoaïi tui thöôøng maéng tui laø: Caùi thaèng ni raêng maø haén noùi khoâng ñeå mieäng ñaâm da non. Chaúng leõ ai noùi ít thì mieäng nhieàu da non hay raêng? Tui thöïc khoâng bieát! E laø phaûi nhôø maáy nhaø sinh vaät hoïc giaûi thích cho ñieàu naøy môùi ñöôïc. Treân ñaây tui ñaõ noùi ñeán caùi coâng duïng cuûa ôùt laøm chaûy nöôùc mieáng nhieàu vaø do ñoù laøm thöùc aên trôû neân ngon mieäng hôn. Nay xin noùi veà nhöõng ñaëc tính cuûa ôùt treân phöông dieän y hoïc. Coù thôøi gian tui laøm

vieäc ôû tænh Bình Tuy, gaàn caên cöù Boán, khu Röøng Laù treân ñöôøng töø Saigoøn ra Phan Thieát, tui coù dòp tieáp xuùc vôùi caùc giaùo vieân daïy hoïc vuøng Röøng Laù naøy. Hoï aên ôùt nhieàu ñeán noåi tui töøng töï phuï laø ngöôøi Vieät goác ôùt maø cuõng phaûi ngaõ muõ ra chaøo thua. Hoï nhaäu röôïu ñeá ñoå trong thau nhöïa, troän chung vôùi nöôùc ngoït xaù xò vaø moài nhaám röôu chæ laø moât maâm traùi coùc vaø moät toâ muoái ôùt, ôùt nhieàu hôn muoái. Hoï aên ôùt, khoâng nhöõng ñeå moùn aên khoaùi khaåu hôn maø coøn duøng ôùt nhö moät phöông thuoác trò beânh soát reùt vì ngöôøi naøo cuõng bò chöùng beänh naøy haønh haï vaø chæ nhôø coù ôùt maø caên beänh thuyeân giaûm daàn daàn. Chaéc caùc baïn ñaõ töøng nghe hai caâu thô noùi veà Röøng Laù: Ngaøy anh ñi, röøng em chöa xanh laù Ngaøy anh veà röøng laù ñaõ xum xueâ Vaø hai caâu thô ñoái laïi: Ngaøy em ñi, anh coøn nhö traùi ôùt Ngaøy em veà thì ôùt lôùn baèng traùi caø deâ. Môùi ñaây, toâi laïi ñoïc ñöôïc maãu tin loan baùo ñaïi hoïc UCLA vaø caùc khoa hoïc gia ngöôøi Nhaät vöøa khaùm phaù ra ôùt trò ñöôïc caên beânh ung thö tieàn lieät tuyeán.Caùc teá baøo ung thö ñaõ bò chaát cay cuûa ôùt tieâu huyû daàn daàn. Thaät laø moät tin möøng gaây phaán khôûi cho nhöõng con daân goác Hueá. Trong caûnh Cali möa buoàn, nhôù muøa möa xöù Hueá, toâi theøm aên moät toâ buùn boø vôùi ôùt cay xeù hoïng vaø toâi laåm caø, laãm caãm nghó raèng khoâng bieát ai laø ngöôøi ñaàu tieân tìm ra caây ôùt trong röøng caây nhieät ñôùi vaø ai laø ngöôøi ñaàu tieân neám thöû traùi ôùt. Khoâng bieát luùc baáy giôø ngöôøi ñoù coù nhaûy nhoûm ngöôøi leân vì vò cay xeù noàng cuûa ôùt vaø coù lo cuoáng cuoàng vì sôï aên nhaèm chaát ñoäc khoâng. Neáu bieát ñöôïc vì tieàn nhaân naøo tìm ra vaø neám traùi ôùt ñaàu tieân treân traàn theá thì tui seõ xin baøn daân thieân haï toân oâng ta laø vò Thaàn Beáp hay noùi vaên hoa Haùn(g) roäng thì oâng ta thaät xöùng ñaùng ñöôïc phong laøm Truø Thaàn treân coûi theá. Hoan hoâ ôùt! u

Hoa��ng Ñöùc

Trang 165


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Muøa Traêng Loái veà nhaø em ngaát cao maây traéng Söông môø daâng hoa laù boång xoân xao Ñöôøng traêng xanh ngaùt ngoït ngaøo Ngöôøi veà nheï böôùc daït daøo tình xöa Ôi con ñöôøng nhoû chaân ñöa Theo em quaán quyùt haït möa khoùc hôøn Neõo veà traêng öôùt chon von Laù khuya kheõ ñoäng hao moøn tieáng ai Gioù ñaâu haùt khuùc nam ai Cho loøng ray röùc u hoaøi mai sau Nôi xa xaêm aáy... hö hao? Coøn toâi thaàm laëng nao nao nhôù ngöôøi Hueá ôi, soâng nöôùc daït daøo muøa traêng... Huøng Hoà

Hueá saép rôøi ñi 5/2008

Teát Khoai Saén Nhôù Baïn Xöa Saùng hoâm nay nhaän ñöôïc maáy carte chuùc teát cuûa baïn khoai saén, caûm taùc laøm ñöôïc baøi thô, gôûi taëng caùc baïn Khaûi Ñònh xöa ñang ôû phöông trôøi xa. Coù moät goùc phoá nhoû Giöõa Saigon meânh moâng Loûng choûng haøng gheá goã OÂm caû trôøi Hueá thöông Bao nhieâu naêm laïc loõng Baáy nhieâu muøa ñaéng cay Veà ñaây ngoài nhôù Hueá Xanh moät doøng soâng Höông OÂi Khaûi Ñònh xa xöa Toùc xanh tuoåi hoïc troø Phöôïng rôi treân noùn laù Maét em maøu queâ höong Nhìn nhau thaáy rong reâu Tuyeát söông phuû maùi ñaàu Kyû nieäm daøi hun huùt Coøn laïi tình saén khoai Leâ Baù Chaâu

Trang 166


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Hoài kyù

Ñöôøng Veà AÙ Chaâu Voõ Vaên Hoaøng

Trong caùc cuoäc ñi du lòch naêm chaâu boán beá ñaõ thöïc hieän keå töø ngaøy xa queâ höông naêm 1976 ñeán nay, moãi laàn leân maùy bay theo höôùng veà AÙ chaâu, thaêm caùc nöôùc trong vuøng queâ höông Vieät nam, chaâu AÙ… loøng toâi cöù noân nao vaø vui möøng hôn caùc chuyeán du lòch qua boán chaâu khaùc... nghó laïi cuõng phaûi thoâi, vì mình trôû veà nôi coù daân da vaøng, cuøng moät maøu da vôùi mình, coù nhieàu taäp quaùn gioáng nhau, vaø luùc ñaët chaân ñeán nhöõng quoác gia naày, mình nhö con caù gaëp nöôùc, tha hoà bôi loäi thoaûi maùi voâ cuøng... Nhöõng con ñöôøng xuyeân AÙ deã thöông laém, nhieàu di tích lòch söû, nhieàu tình ngöôøi, maø toâi ñaõ ñi qua nhieàu laàn, xin ghi laïi ñaây, moãi nöôùc vaøi haøng chöõ, vaøi kyû nieäm ñeå nhôù laïi nhöõng con « ñöôøng veà AÙ chaâu » qua caùc nöôùc Thaùi lan, Trung quoác, Campuchia, Singapore, Maõ lai AÙ, vaø Vieät nam, queâ höông meán yeâu ... THAÙI-LAN * Bangkok Thuû ñoâ Bangkok laø nôi toâi ñeán baèng ñöôøng bay töø Phaùp ngaøy tröôùc. Hieän nay, töø Saøi goøn, raát nhieàu haõng du lòch toå chöùc thaêm vieáng Bangkok vaø Pattaya 5 hoâm, baèng maùy bay, chæ coù loái 300 ñoâ Myõ laø ñi xuaát ngoaïi ñöôïc roài, neân thieân haï ñi Thaùi raàn raàn, reû hôn laø moät tuaàn ra Baéc… Ñeán phi tröôøng ñaõ thaáy laï maét, ñeïp ñeõ, hoa lan raát nhieàu, phuï nöõ maëc vaùy ñuû maøu, nhaø cöûa khaùc Vieät nam… Thaønh phoá raát ñoâng ngöôøi vaø xe coä ñaày caû ñöôøng ñi, naøo bus, naøo taxi, meùtro… xe gaén maùy, ñaëc bieät coù nhieàu xe Tuc-tuc, loaïi Lambretta ba baùnh, coù caùi thuøng phía sau, chôû caû 10 ngöôøi, ngoài treân xe phaûi bòt maët, khoâng thì seõ thaønh moïi ñen vì khoùi xe hôi, oâ nhieãm thaáy maø sôï luoân…

Hai beân ñöôøng coù raát nhieàu ngoâi chuøa sôn son theáp vaøng raát ñeïp, ngöôøi taøi xeá taxi chaáp tay cung kính vaùi Phaät moãi laàn xe ñi ngang qua chuøa. Vaøi nôi chuùng toâi thaêm vieáng ñaùng giôùi thieäu vôùi baïn beø ... Ñi thaêm cung ñieän hoaøng gia «The Royal Grand Palace», xaây döïng naêm 1782, roài tham quan voâ soá chuøa raát ñeïp, maùi cong vaø to lôùn nhö chuøa Phaät vaøng, Phaät ngoïc Wat Pra Keo, Wat Arun keá bôø soâng... caùc khu thöông maïi lôùn Maboomklong, Tokyu, World Trade Center, Big C... tha hoà mua saém vaøng, baïc; aùo quaàn baêng luïa Thaùi noåi tieáng doïc ñöôøng Sokumvit; ban ñeâm ñi xem ca muùa daân toäc ôû khu Salom village, coù caû aên raát hay vaø ngon mieäng nöõa, vaø coù theå chuïp hình vôùi ngöôøi ñeïp sau khi muùa... Daïo thuyeàn treân caùc soâng raïch Klongs xem ñôøi soáng daân chuùng doïc bôø soâng. Ñi chôï noåi moät ngaøy caùch Bangkok loái 80 caây soá goïi laø Marcheù flottant Damnoen Saduak, baùn ñuû loaïi traùi caây, rau caûi, caû noùn ñoäi, laãn aùo quaàn, vaø quaùn aên ñeàu treân thuyeàn nhoû; gheù thaêm vöoøn böôùm, traïi raén, caù saáu laøm troø, voi ñaù banh, boxing Thaùi, ñaùm cöôùi Thaùi, vöôøn hoa lan caû maáy traêm loaïi... * Pattaya Pattaya, thaønh phoá bieån phía nam Bangkok, caùch loái 100 caây soá, ñöôïc meänh danh laø thaønh phoá noùng (hot), doïc ñöôøng phoá raát nhieàu quaùn baùn röôïu vaø raát nhieàu coâ gaùi baùn haøng luoân luoân môøi hay keùo tay khaùch vaøo moät caùch töï nhieân… Nhieàu troø chôi treân baõi bieån khaù vui, ban ñeâm khu phoá ñaày tieáng nhaïc… xem chöông trình bieåu dieãn Peâñeâ (ñaøn oâng giaûi phaãu hoaøn toaøn thaønh nöõ giôùi). Taïi ñaây coù quaàn ñaûo san hoâ Coral Island, caùc troø chôi theå thao döôùi nöôùc khoâng ñaét tieàn laém nhö Parasailing, Windsurfing, ca-noâ löôùt soùng ... Ñi thaêm caàu soâng Kwai cuõng maát moät ngaøy.

Trang 167


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá * Mieàn Baéc – Chiangmai / Tam giaùc vaøng Ñi töø töø baèng xe bus hay xe thueâ vôùi taøi xeá leân mieàn Baéc Thaùi, gheù qua caùc tænh, moãi nôi moät vaøi hoâm cuõng thuù vò laém, nhö Aya Thaya / Phitsanuloke / Sukothai (coá ñoâ) / Chiangmai / ChiangRai. gheù thaêm chuøa Lopburi, Wat Prabouddahchinnaraj,Wat Sra Sri… hoà Phayao... nhaø vöôøn troàng thôm (banana). Daïo thuyeàn treân soâng Kok mieät Chiangmai, moät phaàn cuûa soâng Meùkoâng, soâng roäng lôùn caû caây soá, nöôùc chaûy raát maïnh cuõng sôï laém vì nôi naày thöôøng coù ñaùnh nhau ñeå thaêm ñoàng baøo thieåu soá goác Tibeùro-Birmane, soáng treân nuùi, chuyeân troàng vaø baùn thuoác phieän laäu, ôû vuøng ChiangRai, Mae sa Valleùe / Mae ping hay vuøng tam giaùc vaøng thuoäc ba nöôùc Thaùi / Laøo / Mieán ñieän... Thaêm voi bieåu dieãn ñuû troø, vöôøn hoa lan, traïi böôùm, toái ñi xem bieåu dieãn muùa daân toäc mieàn nuùi. Moät tuaàn ôû ñaây raát vui… * Mieàn Nam – Phu ket, Ko Samui, Ko Phiphi… Vuøng bieån raát ñeïp caùch thuû ñoâ caû hôn ngaøn caây soá, laø nôi du khaùch ñeán ñaây ñeå taém bieån, phôi naéng, theå thao treân nöôùc khoâng coù ñaét. Ngoaøi ra, coù baie Phannga töïa nhö vònh Haï long ... TRUNG QUOÁC Nöôùc Taøu vó ñaïi vôùi raát nhieàu di tích lòch söû ñeå xem, chuùng toâi chæ gheù thaêm vaøi nôi quan troïng maø thoâi, maëc daàu ñaõ vieáng nöôùc Taøu hai laàn... * Baéc kinh Peùkin hay Beijing, thuû ñoâ cuûa Trung quoác, du khaùch thöôøng gheù thaêm, nôi ñaây coù Quaûng tröôøng Thieân an moân, roäng baùt ngaùt vaø coá cung, coøn goïi laø Töû caám thaønh, nôi caùc trieàu ñaïi caùc ñeá vöông ñôøi nhaø Minh, nhaø Thanh ôû vaø laøm vieäc vôùi bieát bao laø cung ñieän traùng leä… Phaûi ñeå hai, ba ngaøy môùi xem heát nôi naày. Thaêm Thaäp tam laêng, moä cuûa 13 vua ñôøi Minh, daïo phoá ban

Trang 168

ngaøy vaø ban ñeâm raát an toaøn vaø giôø naøo cuõng ñaày caû ngöôøi, aên maët lòch söï, ñöôøng phoá saïch seõ. Deã ñi laïc vì teân ñöôøng laãn teân cöûa haøng ñeàu baèng tieáng Taøu. Toâi phaûi chuïp hình treân ñöôøng ñi ñeå luùc trôû veà ñieåm heïn khoâng bò laïc, theá maø cuõng bò laïc, sôï quaù trôøi… Thöôûng thöùc ñoà aên Taøu vaø moùn vòt quay Baéc kinh, nhaän xeùt cuûa ñoaøn du lòch thì thaáy vòt quay laãn ñoà aên Taøu ôû ñaây khoâng baèng vòt quay Baéc kinh aên ôû Little Saigon, taïi caùc tieäm taøu ôû khu Bolsa... hay tieäm Taøu ôû quaän 13 Paris. Thaêm laâu ñaøi baø Töø Hi, khoâng xa Baéc kinh bao nhieâu, nhöng muoán ra khoûi thaønh phoá cuõng keït xe hôi kinh khuûng. Toâi raát ngaïc nhieân veà heä thoáng chuyeån vaän ôû ñaây, phaàn lôùn daân ñi xe bus, meùtro, xe hôi saûn xuaát taïi ñaây, chöù raát ít ngöôøi ñi xe ñaïp, honda nhö toâi töôûng. Xa loä khoâng thua gì ôû AÂu Myõ, hai beân xa loä suoát caû traêm caây soá toaøn laø cao oác môùi xaây raát cao, phaàn lôùn cho daân ngheøo vöøa môùi giaûi toaû nhaø... Treân xe, toâi thaáy caùc khu nhaø cuõ laàn laàn phaù huûy ñeå xaây döïng nhaø môùi... Hôn 1 tyû ngöôøi phaûi lo aên, ôû ... ñaâu phaûi deã daøng nhö nöôùc Phaùp, nöôùc Myõ, caû hai quoác gia naày môùi hôn 300 trieäu ngöôøi maø thoâi... Xe ñöa ñoaøn ñeán vieáng Cung ñieän muøa heø cuûa baø Töø Hi Thaùi haäu, sang troïng heát choã noùi, coù caû chieác thuyeàn toaøn baèng ñaù traéng ñeå baø ngoài chôi beân hoà baùt ngaùt höông hoa… Luùc toâi ñeán ñaây nhaèm thaùng moät, tuyeát ñoùng caû hoà traéng xoaù, xa xa coù maùi chuøa ñoû, raát ñeïp. Ñeå moät ngaøy vieáng Grande muraille de Chine hay Great Wall (Vaïn lyù tröôøng thaønh); nôi naày ñöôïc xeáp laø kyø quan theá giôùi hay laø Patrimoine mondial de l’Humaniteù, coâng trình duy nhaát xaây döïng bôûi con ngöôøi thaáy ñöôïc töø maët traêng: daøi loái 6700 km, xe hôi coù theå chaïy treân aáy ñöôïc... Chuùng toâi vaø caëp vôï choàng treû môùi cöôùi ôû Montreùal, trong soá gaàn 40 ngöôøi cuûa ñoaøn du lòch, ñaõ leo leân taän ñænh cuûa moät ñoaïn töôøng, doïc ñöôøng khaù nhieàu tuyeát traéng môùi rôi hoài hoâm vì laø muøa ñoâng, thaùng moät, laïnh laém... Khi leân ñeán ñænh, nhìn xuoáng döôùi thaáy nöôùc Taøu thô moäng trong loøng tuyeát traéng, thaät laø moät chuyeán leo töôøng vaïn lyù hi höõu... Taïi ñaây hoï chuïp hình vaø ñöôïc mua moät caùi baèng coù hình


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá chuùng toâi chuïp giöõa ñænh vaïn lyù tröôøng thaønh, coù ghi chöõ Taøu vaø chöû “J have climbed the Great wall, 15 Jan 2006», chöõ Vieät coù theâm: «kyû nieäm 35 naêm ñaùm cöôùi 1971-2006: Hoaøng-Dung.» Baèng caáp hieän treo taïi phoøng nhoû gaàn salon ... * Thöôïng haûi, Shangai Nôi buoân baùn, mua saém ñuû kieàu, ñuû loaïi, coù loái 15 trieäu daân... daïo beán Thöôïng haûi, kieán truùc xöa, beân kia bôø soâng Hoaøng phoá laø thaønh phoá môùi, goïi laø phoá ñoâng, phaùt trieån vôùi toác ñoä ngaøy ñeâm khoâng nghæ; ñaõ bieán nôi naày thaønh moät trung taâm kinh teá taøi chaùnh to lôùn, vôùi thaùp truyeàn hình raát ñaëc bieät, ban ñeâm khu naày ñöôïc chieáu saùng do moät coâng ty Phaùp truùng thaàu, raát laø vó ñaïi... höôùng daãn vieân noùi vuøng naày moãi tuaàn khaùnh thaønh moät cao oác hôn 30, theâm vaøo 1000 cao oác ñaõ coù ... * Haøng chaâu, Toâ chaâu Nôi phaùt xuaát tô luïa, du khaùch ñöôïc xem caùch laøm haøng tô töø luùc laø con eùn… tieäm chuùng toâi vaøo tham quan, coù hình Toång thoáng Phaùp vaø caùc nguyeân thuûy quoác gia theá giôùi ñeán xem; chuùng toâi ai cuõng mua meàn ñaép baèng tô, raát nheï… coù tham quan traø vieân Long Tónh vaø daïo thuyeàn treân hoà Taây thaät ñaùng ñoàng tieàn... * Thaåm quyeán Keá beân Hong kong, nôi Ñaëng Tieåu Bình muoán xaây döïng moät kinh ñoâ thöông maïi quoác teá ñeå caïnh tranh vôùi Hong kong, raát to lôùn, taân tieán, saïch seõ... vaø du khaùch ñeán mua baùn raát ñoâng; coù nôi du lòch quanh theá giôùi goïi laø Cöûa soå theá giôùi, Window of the World, ta coù theå leo leân tour Eiffel Paris, thaêm Niagara fall ôû Canada ... Thaêm moä Phaïm Hoàng Thaùi ôû khu Hoaøng hoa cöông… * Guilin,Queá laâm Noåi tieáng veà daïo thuyeàn treân soâng Li, hai beân bôø coù nuùi cao maø ta thöôøng thaáy trong caùc tranh Taøu vaø nhieàu con chim maøu ñen, laën xuoáng nöôùc baét caù theá ngöôøi… Chuùng toâi ñi qua ñaây theo ñöôøng boä töø

Haø noäi qua Laïng sôn roài Nam ninh, Queá laâm… ñi veà cuõng caû gaàn 1500 caây soá, ñöôøng xa loä beân Taøu raát toát, gioáng xa loä beân Taây vì ôû giöõa hai xa loä ñi vaø veà coù troàng hoa, caây xanh… Hoâm chuùng toâi gheù Nam ninh, ñaõ 15 Teát maø ban ñeâm caû thaønh phoá ñoát phaùo ñeán saùng môùi thoâi… Doïc xa loä vaø ñöôøng phoá, treân caây ñeàu maùng loàng ñeàn ñoû, nhö laø hoa nôû, nhieàu bieát bao maø noùi… bieát bao laø coâng phu… SINGAPORE Moät trong vaøi quoác gia nhoû nhaát theá giôùi,nhöng neàn kinh teá raát cao... Thaønh phoá raát xanh töôi, xaây döïng theo theo chuû tröông 40% ñaát, coøn laïi laø troàng hoa, coâng vieân, baõi coû... ñöôïc xem laø thuû ñoâ saïch nhaát theá giôùi. Xaõ raùc ngoaøi ñöôøng hay laøm dô baån moâi tröôøng laø bò phaït ngay. Coù kyû luaät nhö vaäy, neân noi göông ñeå soáng maïnh, khoeû, vui veû, vì ñaâu ñaâu cuõng xanh töôi, hoa lan ñaày ñöôøng, ngay caû phi tröôøng... Hai ba ngaøy ôû ñaây cuõng ñuû thaêm vieáng nhöõng nôi nhö khu giaûi trí Sentora coù ñuû troø chôi, nhieàu chim keùt ñuû maøu, ta caàm laáy treân tay ñeå chuïp hình. Thöôûng thöùc trình dieãn nhaïc nöôùc cöïc kyø haáp daãn... Baûo taøng saùp keå veà lòch söû cuûa xöù môùi naày. Xem nhieàu gioáng caù laï ôû Under water world... Botanic garden vôùi vöôøn hoa lan noåi tieáng; coâng vieân Sö töû bieån, bieåu töôïng ñaát nöôùc Singapore; tha hoà mua saém quanh khu phoá cuûa moät haûi caûng nhoän nhip, an toaøn nhaát ñoâng nam aù. MALAYSIA Kuala Lumpur , thuû ñoâ cuûa Maõ lai AÙ, moät nöôùc khaù lôùn ôû AÙ chaâu, thuoäc ñòa Anh quoác, nhöng môùi thaønh laäp naêm 1957. Ngoaøi daân Maõ laø chính, coøn gaëp ñuû gioáng ngöôøi khaùc ôû ñaây nhö Trung hoa, AÁn ñoä… hoï coù caû khu sinh soáng buoân baùn rieâng bieät, neân ñi xem… Ñaëc bieät hôn 90% daân chuùng theo ñaïo Hoài giaùo. Chuùng toâi nhôù maõi coù vaøo moät tieäm baùn quaàn aùo mua vaøi moùn haøng vaûi ñaëc bieät ôû ñaây, oâng baø chuû quyø giöõa nhaø laïy lia lòa caû nöûa tieáng ñoàng hoà, roát cuïc chaû mua ñöôïc gì caû...

Trang 169


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Tham quan Thaùp ñoâi Peùtronas (Petronas twin tower), maáy naêm tröôùc laø thaùp cao nhaát theá giôùi, beân trong laø truï sôû haõng xaêng Peùtronas, vaø khu thöông maïi chieám maáy taàng laàu. Gheù thaêm Ñaøi töôûng nieäm Quoác gia, Quaûng tröôøng ñoäc laäp. Tham quan Cung ñieän Hoaøng gia, raát ngaïc nhieân vì nöôùc naày vaãn coøn coù vua cho troïn tình, chöù khoâng coù quyeàn haønh gì caû. Treân ñöôøng, gheù thaønh phoá môùi Putra Java thaät laø ñeïp, sang troïng… coù moät thaùnh ñöôøng Hoài giaùo raát lôùn, phuï nöõ muoán vaøo xem ngöoøi ta phaùt cho ñeå maëc aùo khoaùc ngoaøi maøu hoàng che caû tay chaân laãn ñaàu… Xöù Hoài giaùo maø, nam nöõ moãi phaùi khoâng deã gì gaàn nhau beân trong thaùnh ñöôøng cuõng nhö moïi nôi khaùc, ngay caû ôû phi tröôøng, nam nöõ coù ñöôøng caân haønh lyù, khaùm xeùt rieâng. Rôøi Kuala Lumpur ñi leân mieät cao nguyeân Genting moät vaøi hoâm ñeå nghæ maùt hay chôi baøi. Casino Genting, noåi tieáng nhaát ñoâng nam aù, roài xuoáng nuùi baèng thaùp treo raát daøi ñeå ñi Malacca, moät thaønh phoá hôn 500 naêm lòch söû vôùi nhöõng ngoâi nhaø coå kieåu Maõ lai, kieán truùc aûnh höôûng Trung quoác, AÁn ñoä. Tham quan Bukit Cina-Chinese hill, quaûng tröôøng Haø lan, coù coái xay caùnh quaït, phaùo ñaøi Famosa… Ban ñeâm trôû veà thuû ñoâ xem ñeøn vaø mua saém chôï trôøi raát vui… CAMPUCHIA Ñaây laø moät dòp ñi ngoaïi quoác cho ngöôøi trong cuõng nhö ngoaøi nöôùc tham quan xöù Chuøa thaùp, moät nöôùc laùng gieàng maø trong thôøi kyø chieán tranh khoâng ñi ñöôïc, giaù caû töông ñoái deã chòu, chæ coù loái 200 ñoâ la Myõ, Saigon Tourist, hay Viet Travel… laø ta coù theå du lòch, khaùm phaù Angkor huyeàn bí töø Saøi goøn, boán ngaøy ba ñeâm baèng xe bus maùy laïnh, all included… Chuùng toâi xin ghi laïi ñaây vaøi kyû nieäm ñeïp… … Ñeán Traûng baøng aên saùng vôùi baùnh canh ñaëc saûn ôû ñaây, vaø moät ly cafeù söõa kieåu caùi noài ngoài treân caùi coác, queâ höông mình sao maø aên uoáng heát saåy luoân, ngon quaù saù cho ñaùm vieät kieàu Phaùp… nhaäp caûnh Campuchia taïi Moäc baøi roài xe töø töø , 50, 60

Trang 170

caây soá moät giôø cuõng ñeán Sieâm Reäp loái naêm giôø chieàu. Toâi raát ngaïc nhieân vì ôû ñaây raát nhieàu khaùch saïn to lôùn, coù maáy caùi 5 sao… khaùc bieät vôùi nhieàu nhaø daân chuùng ôû doïc quoác loä, phaàn lôùn chæ coù hai maùi, moät caùi giöôøng tre, moät ñaùm con nít, ngheøo naøn thaáy roõ raøng hôn mieàn queâ ta… thöông thay. Khaùm phaù Angkor huyeàn bí suoát moät ngaøy hoâm sau nhö Angkor Thom, Angkor Watt, laø hai nôi chính, caùch Sieâm reäp loái 12 km. Ñaây laø nhöõng nôi thôø thaàn, nôi yeân nghæ cuûa vua, chöù khoâng phaûi nôi vua ôû, laøm vieäc. * Angkor Thom Ñaây laø cuïm di tích ñöôïc xaây döïng vaøo theá kyû thöù 13 do vua Jayavarman 7, nhaø vua coù uy löïc nhaát cuûa trieàu ñaïi Angkor. Moät thôøi gian bò boû rôi, hoang taøn, caây coái moïc leân nhö ñaùm röøng, maõi ñeán naêm 1860, nhaø thaùm hieåm ngöôøi Phaùp Henri Mouhot môùi tìm ra vaø baûo toàn noù. Trung taâm Angkor Thom, laø ñeàn thaàn Bayon, coù ñeán 50 thaùp baêng ñaù, cao treân 1 meùt, ñænh thaùp taïc hình ñaàu Phaät. Coù 43 ñaàu Phaät, cao khoaûng hai ñeán ba meùt, moãi ñaàu coù 4 maët töùc toång coïng 172 maët, moãi maët ñeàu gioáng nhau vôùi nuï cöôøi hieàn töø khoan dung, nhöng moãi maët laø moät veû. Caùi ñoäc ñaùo laø ôû ñoù. Toâi töï hoûi laø ngöôøi xöa baèng caùch naøo coù theå chuyeân chôû ñöôïc bao nhieâu taán ñaù, roài duøng chaát lieäu gì ñeå gaén chuùng laïi vaø coøn ñuïc ñeõo taïc hình, caû maáy traêm naêm khoâng ñoå… Thaêm quaûng tröôøng ñaáu voi. Beä voi ñeàn Phimeanakas vôùi nhöõng hình voi nhö thaät. Ñeàn Preyd-up, kieán truùc nhö thaùp Chaøm. Ñeàn Ta Prohm ñoäc ñaùo hôn caû. Trong veû aâm u cuûa ñeàn, beân caïnh raát nhieàu ñoáng ñaù ñoå naùt, laø nhöõng caây coå thuï vôùi reã daøi caû chuïc meùt oâm quaán laáy caùc bôø töôøng ,maùi nhaø nhö nhöõng con baïch tuoät quaán laáy con moài ñeå nghieàn naùt daàn. Söï taøn phaù cuûa thieân nhieân tröôùc moät tuyeät taùc cuûa nhaân loaïi thaät ñaùng sôï, nhöng ôû ñaây, caùc caây coå thuï naày hoaø vôùi ngoâi ñeàn taïo neân neùt ñaëc saéc rieâng, duy nhaát treân theá giôùi, toâi chuïp raát nhieàu hình ôû ñaây… * Angkor Watt


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Chieàu, tham quan Angkok Watt. Vôùi chieàu daøi 1500 meùt, roäng 1300 meùt, bao boïc bôûi hoà troàng sen, coù caàu daøi ñi vaøo ñeàn, cho ta caûm giaùc raát huøng vó. Ngoâi ñeàn laø nôi yeân nghæ cuûa vua Suyavarman 2, ngöôøi xaây döïng ra noù vaøo theå kyû 12. Ñeàn xaây veà höôùng taây, mang yù nghóa cuûa caùi cheát. Coù 5 caùi thaùp noåi baät trong moät khu ñeàn ñaøi traùng leä. Hình naày ta thaáy treân laù côø cuûa Campuchia hieän nay. Caùi ñeïp cuûa ngoâi ñeàn naày laø nhöõng coâng trình chaïm khaéc saéc saûo treân caùc bôø töôøng doïc haønh lang beân trong. Cuoái haønh lang thöù nhaát coù moät caên phoøng raát laï: ñöùng giöõa phoøng ñaám vaøo ngöïc ta seõ nghe coù tieáng vang nhö tieáng chuoâng vaêng vaúng töø xa laïi. Toâi coù leo ñeán taän nôi thôø treân cao, taàng caáp döïng ñöùng cuõng ngaùn laém. Leân ñeán nôi, thaáy du khaùch Nhaät, ai cuõng trang bò giaøy leo nuùi, gaêng tay traéng, ba loâ coù chai nöôùc… coøn toâi, mang deùp, maët quaàn soït, tay traàn… Leo nuùi Bakheng khaù meät ñeå ngaém maët trôøi laëng, phuû aùnh vaøng treân ñeàn Angkor, raát nhieàu du khaùch ngoaïi quoác, nhaát laø Nhaät baûn ñöùng ñaày caû moät khu nuùi cao; trang bò maùy chup hình,quay phim taân tieán… Coâng söùc ñoå vaøo xaây döïng Angkor ñaõ laøm kieät queä xöù sôû Campuchia, daân chuùng ñoùi khoå, ñeán khi vua Jayavarman 7 cheát ñi, ngöoøi Xieâm qua ñaùnh, daân chuùng meät moûi khoâng giao chieán nöõa vaø thua traän. Ñeá quoác Angkor suy taøn töø ñoù, ngöôøi Khmer phaûi dôøi ñoâ xuoáng Phnom Penh. Ban ñeâm, ôû Sieâm reäp raát vui, aên buffet vaø nghe trình dieãn ngheä thuaät Apsara raát laø ñaëc bieät Caêm boát. Saùng hoâm thöù ba, trôû veà Phnom Penh, ngöøng doïc ñöôøng, ta seõ ngaïc nhieân thaáy ngöôøi baùn caùc moùn aên cheá bieán töø caùc coân truøng nhö nheän, boø caïp… chieân doøn. Toâi coù aên moät caùi chaân con nheän maøu ñen coát yù ñeå chuïp hình huø baïn beø chôi… Chieàu tham quan Hoaøng cung vôùi chuøa vaøng, chuøa baïc. Quaûng tröôøng soâng boán maët, ñaøi ñoäc laäp. Buoåi toái vaøo casino ñen ñoû, gaëp khaù nhieàu Vieät nam chính coáng töø Saøi goøn leân, tieàn xaøi nhö nöôùc… Vieät kieàu naày leù caû maét… Casino naày khaù ñeïp, coù suoái nöôùc, caù loäi ...

traàn nhaø trang trí nhö caùc casino Las Vegas, nghóa laø nhö baàu trôøi luoân luoân coù traêng, sao, 24 giôø treân 24… Ngaøy thöû tö, trôû veà Saøi goøn, loøng toâi vui möøng vì ñöôïc ñi xem moät kyø quan theá giôùi coøn soùt laïi ôû raát gaàn Saøi goøn. Toâi ñaõ ñi xem Kim töï thaùp ôû Ai caäp, vó ñaïi laém… rieâng caùc ñeàn Angkor, toâi cuõng thích laém coù leõ vì coù caây coái bao vaây ñeàn ñaøi, vaø ôû moät nôi cuøng moät maøu da vaøng… VIEÄT NAM, QUEÂ HÖÔNG TOÂI Nôi naày, toâi ñaõ trôû veà boán laàn chính thöùc, moãi laàn töø moät ñeán hai thaùng… chuùng toâi ñaõ ñi töø Baéc voâ Nam, töø Laïng sôn ñeán Haø tieân. Tham quan raát nhieàu thaéng caûnh di tich lòch söû quanh caùc thaønh phoá lôùn nhö Haø noäi / Haï long / Sapa… Hueá / Ñaø naüng /Hoäi an… Saøi goøn / Nha trang / Ñaø laït… Caàn thô / Chaâu ñoác / Haø tieân … Vieát veà du lòch Vieät nam thì phaûi raát nhieàu trang giaáy môùi ñuû,vaõ laïi cuõng raát nhieàu ngöôøi quen ñaõ ñeán ñaây... Trong khuoân khoå baøi vieát naày, toâi chæ xin giôùi thieäu 4 nôi toâi ñaõ ñi qua, coù nôi raát nhieàu laàn. Nöôùc Vieät nam chuùng ta ñeán nay coù boán nôi ñöôïc Unesco coâng nhaän laø di saûn vaên hoùa theá giôùi, ñoù laø: Vònh Haï long, thaønh phoá Hueá, Hoäi an,vaø thaùnh ñòa Myõ sôn. * Haï long Chuyeän xöa keå laïi raèng coù con roàng vó ñaïi haï caùnh xuoáng vònh, laøm tung toeù nöôùc laãn soûi ñaù vaø taïo thaønh haøng traêm hoøn ñaûo nhoû ñuû hình thuø goïi laø vònh Haï long hieän nay. Khaùch ñi du thuyeàn thaêm vònh vôùi voâ soá nuùi nhoû giöõa bieån goïi laø hoøn, nhö Hoøn choù ñaù, Hoøn ly höông, Hoøn gaø choïi (ñaëc bieät nhaát)… Gheù laøng nuoâi thuûy saûn, du khaùch coù theå thöôûng thöùc caù, möïc, toâm töôi taïi ñaây, thaêm hang Söõng soát vôùi nhieàu thaïch nhuõ ña daïng. Ñaûo Titoâp, ñaûo khæ, raát nhieàu khæ xin aên. Cheøo thuyeàn treân vònh, moät kyû nieäm ñeïp. Nguû moät ñeâm treân taøu Caùnh buoàm, phoøng trang bò nhö khaùch saïn treân bôø, aên uoáng khaù ngon mieäng, ñeå nhìn

Trang 171


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá hoaøng hoân vaø bình minh treân vònh Haï long thaät tuyeät vôøi… 12 ngöoøi treân chieác thuyeàn ñeàu chuïp hình lia lòa… nguû theâm moät ñeâm treân ñaûo Caùt baø ñeå leo nuùi khaùm phaù röøng vôùi nhieàu caây coái, chim choùc laï… Haï long ñaùng ñi ba ngaøy hai ñeâm, chöù ñi moät ngaøy hôi ít nhö kyø ñi ñaàu tieân… * Hueá Hueá laø kinh ñoâ nöôùc ta thôøi trieàu Nguyeãn. Vua Baûo Ñaïi laø vò vua cuoái cuøng ôû ñaây. Thaêm vieáng Ñaïi noäi, nôi caùc vì vua vaø hoaøng haäu ôû vaø laøm vieäc. Ñi thuyeàn roàng treân soâng Höông, nghe ca Hueá vaø thaû ñeøn treân soâng ban ñeâm. Thaêm chuøa Thieân Muï, laêng vua Minh Maïng, Töï Ñöùc… chuøa Töø Hieáu, Töø Ñaøm, mua saém ñaëc saûn Hueá ôû chôï Ñoâng ba. Ñi aên côm vua, coù maët aùo quaàn hoaøng thöôïng, quan haàu, hoaøng haäu, … vui vui. Thaêm vieáng tröôøng Quoác hoïc, Ñoàng Khaùnh, Pellerin, Ñaïi hoïc Hueá, khaùch saïn Morin; aên cheø baép ôû Coàn, buùn boø Gia hoäi, baùnh khoaùi caàu Ñoâng ba, côm AÂm phuû, ba oâng taùo… cuõng caàn ba boán ngaøy ôû ñaây, yeân tónh hôn Saøi goøn nhieàu… * Hoäi An Caùch Ñaø naüng loái 30 caây soá laø nôi ñaùng nghæ chaân vaøi hoâm vì ñaây laø thaønh phoá coå, nhieàu di tích lòch söû ñaõ ñöôïc coâng nhaän, Hoâi An laø moät di saûn vaên hoùa theá giôùi.

Trang 172

Gheù thaêm chuøa Caàu Nhaät baûn, Hoäi quaùn Trung hoa, nhaø coå, laøng ngheà truyeàn thoáng, khaùch thöôûng thöùc moùn Cao Laàu Phoá Hoäi vaø ban ñeâm xem thaønh phoá thaép saùng bôûi caùc ñeàn loàng ñuû maøu… * Thaùnh ñòa Myõ sôn Caùch Hoäi An loái moät giôø xe veà höôùng nuùi, tham quan Thaùnh ñòa Myõ sôn, ngaøy xöa ngöôøi Chaøm ôû ñaây, nay chæ con vaøi caùi thaùp coøn höông khoùi, phaàn coøn laïi toaøn gaïch ñoå naùt, reâu phong… nhôù ñeán baøi haùt Haän ñoà baøn maø Vieät AÁn ngaøy xöa, vaø Cheá Linh gaàn ñaây hay haùt…ñeå nhôù laïi moät quoác gia ñaõ bò xoaù nhoøa treân baûn ñoà. Thaùnh ñòa Myõ sôn Con ñöôøng veà AÙ Chaâu taïm ngöng keå chuyeän ôû ñaây, seõ tieáp tuïc haønh trình trong moät ngaøy gaàn ñaây qua nhöõng neûo ñöôøng môùi nhieàu hoïc hoûi môùi vaø vui suôùng theâm ñeå coù dòp vieát hoài kyù du lòch cho mình vaø cho baïn beø ñeå trao ñoåi kinh nghieäm du lòch… Ñoù laø öôùc mong cuûa ngöoøi vieát… Trong töông lai, ñoäng Phong nha ôû Quaûng bình cuõng seõ trôû thaønh di saûn, chuùng toâi coù gheù thaêm. Ñi thuyeàn vaøo ñoäng nhö vaøo nôi tieân caûnh, ñeïp voâ cuøng. Gaàn ñoù, coøn coù caàu Hieàn löông, Ñaïi loä kinh hoaøng, thaùnh ñöôøng La Vang, ñaùng xem… Aix en Provence, Juin 2008 u

Voõ Vaên Hoaøng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Giôùi thieäu tuoàng "Ñoâng Loä Ñòch", baûn Noâm sau cuøng cuûa theá kyû 20, môùi phaùt hieän Nguyeãn Höõu Vinh vaø Nguyeãn Vaên Saâm

Thaùng ba, naêm 2006, toâi (Nguyeãn Vaên Saâm) qua Vieän Vieät Hoïc ôû California ñeå noùi chuyeän veà Vaên Chöông Tranh Ñaáu Mieàn Nam thôøi Phaùp thuoäc. Sinh hoaït cuõng bình thöôøng thoâi. Trao ñoåi vôùi nhieàu ngöôøi cuõng nhö taâm tình vôùi moät hai ngöôøi öu tö vôùi vaên hoùa Vieät treân ñaát nöôùc ngöôøi. Ñôøi soáng xöù ngöôøi moãi khi gaëp ai ñoù coù veû tha thieát vôùi nhöõng gì cuûa quaù khöù Vieät Nam, toâi thöôøng höùng khôûi noùi nhieàu, hoûi nhieàu vaø caûm thaáy khoâng meät moûi trong caâu chuyeän. Tình côø toâi noùi chuyeän veà Bình Ñònh, veà haùt boäi vôùi oâng Leâ Caåm Khoaùn (LCK), moät nhaân só ñòa phöông thöôøng tôùi lui sinh hoaït vôùi Vieän. Buoåi noùi chuyeän hoâm ñoù ñaïi yù nhö sau: Giaùo sö nghieân cöùu veà tuoàng haùt boäi, veà chöõ Noâm maø giaùo sö coù bieát tuoàng Loä Ñòch hay khoâng? ---Coù, nhöng tuoàng naøy laø tuoàng Quoác Ngöõ maø, Cuï Öng Bình moâ phoûng theo tuoàng Le Cid ñeå vieát ra. Toâi coøn bieát moät baûn khaùc veà tuoàng naày laø Tuoàng Loâi Xích nöõa. --- Nhöng toâi coù moät baûn Noâm cuûa tuoàng Loä Ñòch theá môùi hay… Toâi ñoåi laïi theá ngoài, chaêm chuù nghe oâng Khoaùn keå: …Ñaàu thaäp nieân 1940, cha toâi luùc ñoù haønh ngheà thuoác Baéc, oâng coù nhieàu saùch thuoác baèng chöõ Haùn in hay vieát tay, oâng cuõng coù nhieàu saùch quoác ngöõ. Trong khi raõnh roãi oâng thöôøng ngaâm nga tuoàng Loä Ñòch theo baûn quoác ngöõ maø oâng coù. Phaûi noùi roõ laïi laø cha toâi hoïc chöõ Haùn, chöõ Noâm vôùi oâng toâi töø nhoû. Ngöôøi coøn ñaäu baèng Primaire nöõa neân chöõ quoác ngöõ vaø tieáng Phaùp cuõng kha khaù. Ngheà thaày thuoác Baéc nhö laø moät ngheà cöùu nhaân ñoä theá vaø khoâng dính daùng gì ñeán chaùnh quyeàn ñöông thôøi. Nhöõng laàn ngaâm nga tuoàng Loä Ñòch cuûa

cha loït vaøo tai oâng noäi toâi. OÂng luùc ñoù hôn baûy möôi roài, khoâng bieát quoác ngöõ maø chæ bieát chöõ Noâm thoâi. Thích nhöng khoâng töï mình ñoïc ñöôïc, oâng môùi keâu cha toâi vieát laïi baûn tuoàng ñoù baèng chöõ Noâm cho oâng ñoïc. Cha toâi ñaõ vieát vaøo khoaûng 1942 vaø oâng toâi duøng baûn ñoù ñeå ngaâm nga, thöôûng thöùc. Cha toâi maát naêm 1948 neân baûn Noâm naày chaéc chaén khoâng theå vieát xong tröôùc naêm 1945 vì thôøi gian naày ôû vuøng toâi raát loän xoän. Caùi hay laø mình chæ coù moät baûn duy nhaát vaø hôn saùu möôi naêm ôû vuøng binh löûa noù vaãn toàn taïi moät caùch ly kyø. Soá laø sau khi ba toâi maát, chuù toâi giöõ moät soá saùch vôû maø chuù thích, caùc quyeån naày ñöôïc ñem sang nhaø chuù. Trong khi nhaø oâng noäi, roài laø nhaø cha toâi bò bom ñaïn tan hoang, saùch vôû bò naïn khoâng coøn gì thì baûn Noâm Tuoàng Loä Ñòch laïi soáng soùt. Trong laàn veà Vieät Nam caùch ñaây hôn möôøi naêm tröôùc, 1995, toâi ñem noù qua Myõ, noù nhö laø ñöùa em cuûa toâi, nhö laø moät kyû nieäm cuûa oâng cha mình. Maët khaùc, ñem qua nhö laø moät haønh vi baûo toàn moät taùc phaåm thieät laø ñaëc bieät dính daùng ñeán nhieàu nöôùc… Toâi chôø luùc ngöôøi ñoái thoaïi bôùt xuùc ñoäng môùi ruït reø xin moät baûn sao photocopy. Cuõng laø vì muoán cho nhieàu ngöôøi bieát thoâi. Ñeå xem daïng chöõ Noâm thaäp nieân 40 cuûa theá kyû tröôùc nhö theá naøo, ñeå xem coi hai baûn quoác ngöõ vaø Noâm coù aên khôùp hay khoâng… Nghó cuõng laø cô duyeân. OÂng Khoaùn tôùi lui Vieän Vieät Hoïc raát thöôøng maø khoâng ai bieát oâng coù baûn Noâm naày, phaûi ñôïi ngaøy ñoù thaùng ñoù toâi môùi ñöôïc bieát. Cuõng nhö tröôùc ñaây gaàn boán möôi naêm toâi nhìn leân treân caây ñoøn doâng cuûa moät nhaø treân cuø lao oâng Chöôûng, Long xuyeân, thaáy moät quyeån saùch treo toøn ten môùi hoûi chuû nhaø saùch gì. Vaø toâi ñöôïc baûn cheùp tay baûn Noâm Saõi Vaõi cuûa Nguyeãn Cö Trinh. Taát caû moïi chuyeän ñeàu

Trang 173


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá laø cô duyeân. Tìm ñöôïc baûn Noâm theo toâi laø nhieàu cô duyeân may, vôùi moät chuùt quyeát taâm cuûa ngöôøi söu taàm vaø ñoâi phaàn tình caûm vôùi ngöôøi chuû saùch. Ta khoâng caàn nguyeân baûn goác, chæ caàn ñöôïc baûn copy laø quí roài. Noäi dung saùch môùi quan troïng… *** Tuoàng coøn goïi laø haùt boäi, laø loaïi kòch haùt raát ñaëc thuø cuûa Vieät Nam, voán coù goác gaùc raát laâu ñôøi, töø caùc hình thöùc dieãn xöôùng trong daân gian. Thôøi ñieåm chính thöùc xuaát hieän laø vaøo khoaûng ñaàu theá kyû 14 ñôøi nhaø Traàn. Theo "Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö" thì vaøo “naêm Nhaâm Daàn, Ñaïi Trò naêm thöù 5 [1362], muøa xuaân, thaùng gieâng, vua ra leänh cho caùc nhaø vöông haàu, coâng chuùa daâng caùc troø taïp hyù. Vua xeùt duyeät troø naøo hay thì ñöôïc thöôûng. Tröôùc ñaáy, khi ñaùnh Toa Ñoâ, baét ñöôïc con haùt laø Lyù Nguyeân Caùt raát gioûi ngheà hoø haùt. Nhöõng con ôû treû cuûa caùc nhaø theá gia theo thöôøng theo y taäp haùt nhöõng khuùc ñieäu cuûa phöông Baéc. Lyù Nguyeân Caùt saùng taùc caùc vôû tuoàng truyeän coå, coù caùc tích nhö Taây vöông Maãu hieán baøn ñaøo. Trong tuoàng coå coù caùc vai quan daân, chu töû, ñaùn nöông, caâu noâ goàm 12 ngöôøi, maëc aùo gaám, aùo theâu, ñaùnh troáng, thoåi saùo, gaûy ñaøn, voã tay, goõ oàn phím ñaøn, thay ñoåi nhau ra vaøo laøm troø, khieán ngöôøi xem xuùc ñoäng, muoán cho buoàn ñöôïc buoàn, muoán cho vui ñöôïc vui. Nöôùc ta coù tuoàng truyeän baét ñaàu töø ñaáy” [1]. Nhö vaäy, trong cuoäc chieán tranh choáng quaân Nguyeân xaâm löôïc nhaø Traàn ñaõ baét ñöôïc tuø binh Lyù Nguyeân Caùt, moät keùp haùt teân tuoåi ôû phöông Baéc. Trieàu ñình beøn giöõ laïi ñeå bieåu dieãn vaø caûi tieán ngheä thuaät Tuoàng cuûa mình veà sau. Thôøi caùc chuùa Nguyeãn, caùc vua chuùa cuõng öa chuoäng tuoàng. Töông truyeàn Ñaøo Duy Töø (1572-1634) laø taùc giaû vôû tuoàng "Sôn haäu" vieát trong thôøi oâng phuïc vuï döôùi tröôùng cuûa chuùa Saõi Nguyeãn Phuùc Nguyeân. Ñaây laø moät vôõ tuoàng coù aûnh höôûng maïnh meõ trong daân chuùng vaø hieän nay coøn löu haønh nhieàu baûn Noâm khaùc nhau. Sang ñeán thôøi vua Minh Maïng thì Duyeät Thò Ñöôøng laø nhaø haùt ñöôïc xaây döïng quy

Trang 174

moâ trong Töû Caám Thaønh. Rieâng tính taïi Hueá nhöõng nam ñaàu theá kyû 20, khoâng keå Duyeät Thò Ñöôøng laø nhaø haùt cung ñình, thì cuõng coù khaù nhieàu raïp tuoàng phuïc vuï quaàn chuùng. Noåi tieáng nhaát laø raïp Ñoàng Xuaân maø daân ñòa phöông quen goïi laø "raïp Baø Tuaàn" ñöôïc xaây döïng töø naêm 1923. Song song vôùi doøng tuoàng ngöï trong cung, doøng tuoàng daân gian tieáp tuïc naåy nôû phuø hôïp vôùi thò hieáu cuûa quaàn chuùng, nhaát laø nhöõng vôû tuoàng lieân quan tôùi cuoäc soáng thöôøng ngaøy. Thöôøng, tuoàng ñöôïc phaân laøm hai loaïi chính: 1) Tuoàng khoâng theo tích truyeän Taøu nhö: Quaàn tieân hieán thuïy, Vaïn böûu trình töôøng, tuoàng Taøo Lao, Tuoàng Traàn Boà... 2) Tuoàng döïa vaøo tích truyeän Taøu nhö caùc vôû: Toáng Söù, Hoä sanh ñaøn, Ñaøo Phi Phuïng, Lyù Phuïng Ñình, Ñöôøng taêng Taây Du kyù, Tam Quoác Dieãn Truyeän (1), Tam Haï Nam Ñöôøng, Quan Coâng hoài coå Thaønh, Tieát Ñinh San caàu Phaøn Leâ Hueâ, Loâi Phong Thaùp...Loaïi tuoàng thöù hai, coøn goïi laø tuoàng ñoà, chieám phaàn lôùn. Veà sau naøy, Tuoàng coù xu höôùng caûi caùch, khoâng chæ möôïn yù töø nhöõng chuyeän Taøu maø coøn laáy töø caùc truyeän trong daân gian Vieät Nam nhö Tröông Ñoà Nhuïc, Tröông Ngaùo, Tröông Ngoá… hay trong lòch söû Vieät Nam nhö Töôïng Kyø Khí Xa . Ñaëc bieät, Öng Bình Thuùc Giaï Thò, moät vò vöông toân Nho hoïc cuûa trieàu ñình Hueá ñoã khoa thi Kyù Luïc naêm 1904, ñaõ phoûng theo moät kòch phaåm noåi tieáng cuûa neàn vaên hoïc Phaùp theá kyû 17, tuoàng Le Cid cuûa Pierre Corneille, ñeå vieát thaønh moät tuoàng haùt boäi noåi danh laø tröôøng hôïp haàu nhö duy nhaát (2). Taùc giaû thay ñoåi keát cuïc trong nguyeân baûn cho phuø hôïp vôùi vaên hoùa Vieät Nam, cho neân goïi tuoàng naøy laø tuoàng Ñoâng Loä Ñòch (tuoàng Le Ciq (Loä Ñòch) cuûa phöông Ñoâng). Tuoàng Ñoâng Loä Ñòch laø taùc phaåm ñaàu tieân trong lòch söû tuoàng coå Vieät nam laáy ñeà taøi töø taùc phaåm chaâu AÂu. Cuï ñaõ tìm thaáy trong taùc phaåm “Le Cid” nhöõng thí duï ñöùc haïnh cuûa caùc nhaân vaät trong theá giôùi phöông Taây, vaø nhöõng thí duï naøy cuõng ñöôïc theá giôùi phöông Ñoâng ghi nhaän nhö laø nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc. Trong lôøi “Meïo Tuoàng” cuï vieát: “Söï tích tuoàng Le Cid coù ñuû trung, hieáu, tieát, nghóa, neân toâi xeùt coù


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá nhieàu ñieåm raát hôïp vôùi tinh thaàn luaân lyù AÙ ñoâng. Nhö vaäy kòch Phaùp coù theå dung hoøa moät phaàn naøo vôùi tuoàng ta. Ñoù laø lyù do khieán toâi phoûng theo tuoàng Le Cid maø dieãn tuoàng Loä Ñòch…”. Tuoàng Ñoâng Loä Ñòch laø moät thí duï tieâu bieåu söï aûnh höôûng cuûa vieäc tieáp xuùc vôùi moät neàn vaên hoùa khaùc, khoâng nhaát nhaát phaûi laø Taøu, trong ñoù tính saùng taïo ngheä thuaät theo taâm hoàn Vieät Nam ñaõ ñöôïc gìn giöõ vaø trieån khai. Chính cuï ñaõ nhaán maïnh ñaây laø 1 ñieàu môùi meû trong Tuoàng haùt. Trong baøi Vaõn Tuoàng cuù (Caâu vaõn tuoàng) [2], cuï vieát “Trai taøi gaùi saéc, con thaûo toâi ngay. Chuyeän ñôøi xöa beân coõi Thaùi Taây, tuoàng haùt môùi cuûa ngöôøi Nam Vieät. Nghieân maøi buùt vieát, phaán ñieåm höông toâ. Lieãu coøn giaêng tröôùc cöûa nhaø Nho, hoa cöù deät treân maøn chöõ Haùn…” . Noùi chung tuoàng naøy laø thí duï roõ raøng cuûa Trung Hieáu vaø AÙi tình, nhö lôøi töïa “Dieãn truyeän Loä Ñòch” baèng chöõ Haùn cuûa taùc giaû: Vaán ñeà thöù nhaát trong Tuoàng laø Trung hieáu, ñieåm quan troïng trong Tuoàng laø AÙi tình. Trong ñôøi, ta cuõng thöôøng nghe keû trung hieáu ai maø chaúng traûi qua chuyeän tình aùi. Toâi cuõng theo ngöôøi, xöa cuõng nhö nay, nhöng laøm Tuoàng ñeå laøm gì? Chuyeän tình eùo le trong chuyeän hieáu trung, chuyeän trung hieáu khoù xöû trong chuyeän ñôøi tình aùi, ñuû chuyeän oaùi aêm laét leùo, traêm ngaøn khoå cöïc khoù khaên, khoù beà toaøn veïn. Chuyeän hieáu trung khoù xaûy ra laïi xaûy ra. Chuyeän tình aùi khoù giaûi laïi coù ñöôïc keát cuïc ñöôïc veïn loøng ngöôøi. Xem maøn dieãn göôm ñaâm beân baøn trang ñieåm mong ñöôïc cheát cho xong, coi maøn ngöôøi göûi thaân cöûa Phaät cho qua kieáp ngöôøi, neùn loøng duïc voïng, chòu ñuû thöù buoàn khoå. Chuyeän dieãn thaønh ra göông saùng cho Taâm lyù hoïc, chuyeän laï trong Luaân lyù hoïc. Vì theá, toâi Öng Bình Thuùc Giaï caûm thaùn caâu chuyeän hieáu trung, tình aùi naøy maø vieát neân Tuoàng ñeå bieåu döông keû thuïc nöõ, ñeå taùn thaùn ngöôøi anh huøng, khoâng daùm töï cho ñaây laø moät aùng vaên chöông. Öng Bình Thuùc Giaï Thò vieát xong vaøo thaùng ñaàu xuaân naêm AÁt Hôïi, Baûo Ñaïi thöù 10 (3)

Veà giaù trò cuûa tuoàng naøy, nhöõng lôøi taùn tuïng sau ñaây cuûa Cuï Öng Toân Thuùc Thuyeân thieát nghó khoâng phaûi laø maøu meø maø thöïc tình noùi ñöôïc chaân giaù trò cuûa taùc phaåm: Muøa xuaân naêm nay, cuøng vôùi anh laø Quaûng Bình Quan Saùt Söù Öng Bình trôû veà kinh thaêm nhaø. Ñeâm raèm cuøng baø con, baïn beø hoïp nhau naâng ly, ca haùt ôû nhaø Lieân Nghieäp (Lieân Nghieäp hieân), Gaëp luùc möa ñeâm raû rích, haøn huyeân thaâu canh, Öng Bình môùi ñem baûn thaûo vôû kòch Loä Ñòch ra cho xem vaø noùi raèng: Tuoàng naøy do danh só beân trôøi AÂu laøm ra, nhöng noäi dung vaø thöïc chaát cuõng gioáng y nhö chuyeän nöôùc ta, coát chuyeän thöôøng tình, vieát thaønh tuoàng coù hôi daøi doøng, loän xoän, khoâng ñöôïc maïch laïc cho laém, chuù ñoïc thöû cho qua ñeâm möa. Toâi beøn giôû ra xem ñeà taøi, coát chuyeän thì thaáy vaên thì hay, yù thì ñeïp, ñuû chuyeän trung hieáu tieát nghóa, buoàn vui, hôøn giaän, tình tieát tuyeät dieäu ñuû caû, laøm ngöôøi ñoïc nhö ñi vaøo theá giôùi cuûa nhaïc ñieäu Quaûng Laêng, caøng ñoïc thaáy caøng hay nhö aên caây mía töø ngoïn, caøng aên thì thaáy caøng ngoït. Ñem so vôùi caùc tuoàng haùt boäi khaùc noåi tieáng nhö tuoàng Lyù Phuïng Ñình, Ñöôøng taêng Taây Du Kyù thì tuoàng naøy vöôït hôn haún. Ñem chuyeän trôøi AÂu vieát thaønh chuyeän ñaát AÙ taøi tình nhö theá, ñuùng laø chuyeän hay cho caùc baäc thöôûng laõm, laø thuoác laønh chöõa beänh “buoàn” cho caùc baäc tao nhaân. Trai gaùi coù tình yù vôùi nhau thì neân tranh nhau tìm ñoïc. Ñöøng ñeå phuï loøng vì treân saân khaáu ñaây laø tuoàng haùt boäi tuyeät hay, trong choán ca muùa laø nôi löu laïi tuyeät tích aùi tình dieãm leä. Toâi ñaây, khoâng ngaïi taøi heøn thaáp keùm, vieát leân vaøi doøng, chæ sôï khoâng ñuû taøi vieát ra heát ñöôïc caùi taøi tình trong vôû tuoàng coù ñuû tình, tieát, thô, nhaïc naøy, xin ngöôøi ñoïc löôïng thöù cho. (4) Tuoàng Ñoâng Loä Ñòch ñöôïc khai dieãn laàn ñaàu tieân in vaøo ngaøy 5, 6 thaùng 5 naêm 1928 ôû raïp Xuaân Kinh Ñaøi, Hueá, döôùi söï tham döï cuûa vieân Khaâm Söù Trung Kyø. Sau naêm 1937, tuoàng ñöôïc laàn löôït coâng dieãn nhieàu laàn ôû caùc tænh Bình Thuaän, Thanh Hoùa, Quaûng Nam, Bình Ñònh, nhöng ñöôïc dieãn laïi nhieàu laàn nhaát laø taïi Hueá. Theo nhaø thô Toân Nöõ Hyû Khöông, aùi nöõ

Trang 175


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ngöôøi phuï nöõ theo tinh thaàn AÙ Ñoâng". Sau naêm 1975, tuoàng coå haàu nhö bò xao laõng trong moät quaõng thôøi gian daøi, cho ñeán maáy naêm sau naøy , vôû tuoàng "Ñoâng Loä Ñòch" ñaõ ñöôïc dieãn laïi nhieàu laàn, do nhaø haùt tuoàng Ñaøo Taán ôû Bình Ñònh daøn döïng treân saân khaáu ôû Quy Nhôn (17-1-2000), Saøi Goøn (14-3-2000), Haø Noäi (19-9-2000), Hueá (44-2001), vaø ñaëc bieät laø ôû saân khaáu Chaâu AÂu taïi Munich, Ñöùc naêm 2002. Töø luùc tuoàng ñöôïc dieãn vaøo naêm 1928 vaø Thaàn Kinh Taïp Chí cuõng cho ñaêng leân baùo, cuõng theo aùi nöõ cuûa taùc giaû thì taùc giaû trong nhöõng naêm sau ñoù ñaõ daønh nhieàu thì giôø söûa chöõa laïi baûn thaûo. Theo lôøi töïa Tôø program quaûng caùo ôû Raïp Xuaân Kinh Ñaøi, Hueá (1928) vaø ôû Munich, Ñöùc (2002)

cuûa taùc giaû thì "tuoàng Loä Ñòch ñöôïc coâng dieãn töø naêm 1928, ñaõ gaây tieáng vang treân saân khaáu mieàn Trung vaø mieàn Nam moät thôøi. Ñieåm ñaëc saéc ôû tuoàng "Loä Ñòch", khaùc vôùi nguyeân taùc tuoàng Le Cid laø ôû choã keát cuïc, taùc giaû ñaõ ñeå nhaân vaät nöõ chính laø Chi Manh ñi tu ñeå giöõ ñöôïc troïn veïn phaåm giaù

Trang 176

“Dieãn truyeän Loä Ñòch” cuûa Öng Bình thì tuoàng vieát laïi xong vaøo naêm 1935 laø naêm AÁt Hôïi, Baûo Ñaïi thöù möôøi, baûn vaên ñöôïc xuaát baûn naêm sau, 1936, vaø ñöôïc taùi baûn vaøo naêm 1959. Moät ñieàu cuõng ñaëc bieät nöõa laø tuoàng naøy ñöôïc vieát vaø in thaønh saùch baèng chöõ Quoác Ngöõ, chöù khoâng vieát baèng


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá chöõ Noâm nhö thöôøng thaáy tröôùc thôøi ñoù. Trong baøi “Lôøi Caùo Baïch” taùc giaû vieát “Coi tuoàng xöa thôøi coi tuoàng Noâm deã hieåu hôn chöõ Quoác Ngöõ, vì chöõ Noâm laø möôïn chöõ Nho maø laøm ra; ñaët tuoàng haùt thôøi chöõ Nho phaàn nhieàu, nhö haùt Nam thôøi laø chöõ Noâm, haùt Khaùch thôøi phaûi chöõ Nho môùi ñöôïc; vaû laïi höôûng, taùn, nieâu, noài, ngaâm, xöôùng, thaùn, vaán cuõng duøng chöõ Nho phaàn nhieàu; bôûI vaäy meâ coi tuoàng chöõ Noâm hôn chöõ Quoác Ngöõ. Nhöng vieát chöõ Noâm phieàn laém, laïi cuõng coù nhieàu chöõ Noâm ñoïc khoâng chaïy, neân phaûi in chöõ Quoác Ngöõ, nhöng caâu naøo toaøn chöõ Nho, hoaëc trong caâu coù vaøi ba chöõ Nho, maø ñoïc ra khoâng ñöôïc hieåu lieàn, thôøi chöõ Nho aáy cuõng in ra chöõ Quoác Ngöõ cho deã ñoïc, maø phaûi noái theâm chöõ Nho thieät vaøo, ñeå coi cho deã hieåu nghóa lyù, vaø cho khoûi loän ñieån tích…” Baûn vieát baèng chöõ Noâm maø chuùng toâi môùi phaùt hieän treân trang bìa coù haøng chöõ Quoác Ngöõ ghi baûn Noâm do cuï Leâ Caåm Tuù vieát vaøo naêm 1941 [3]. Chöõ Noâm ôû ñaây saéc saûo, roõ raøng, deã ñoïc. Nhìn chung, coù moät ít khaùc bieät giöõa baûn Noâm vaø baûn Quoác Ngöõ. Ví duï, baûn chöõ Noâm chæ coù lôøi töïa baèng chöõ Haùn cuûa cuï Öng Bình vaø cuï Öng Toân, khoâng coù “Töïa” cuûa giaùo sö Öng Quaû, “Meïo Tuoàng” vaø “Lôøi Caùo Baïch” cuûa Öng Bình. Trong tuoàng, moät soá caâu chæ veû cho keùp laøm tuoàng cuõng khoâng thaáy coù trong baûn Noâm. Trong nhieàu maøn dieãn, caùc vai dieãn vaø kòch baûn coù hôi thay ñoåi, nhö maøn thöù 30 Chi Manh leân Baïch Vaân Am tu, trong baûn Noâm vai Yeán Nöông khoâng xuaát hìeän, cuõng nhö nhöõng lôøi noùi cuûa A Lieät cuõng ñöôïc saép xeáp khaùc so vôùi baûn Quoác Ngöõ. Nhöõng ñieåm naøy cho chuùng ta nghó raèng, ngöôøi vieát baûn Noâm coù theå ñaõ duøng baûn thaûo Quoác Ngöõ coù tröôùc khi Öng Bình söûa chöõa theâm bôùt laàn choùt ñeå in thaønh saùch vaøo naêm 1936. Veà phöông dieän caáu taïo chöõ Noâm trong baûn vaên, ta thaáy ñoù laø ñaëc tröng cuûa loaïi chöõ Noâm ñaàu theá kyû 20, trong ñoù chöõ hình thanh coù khuynh höôùng ñöôïc söû duïng nhieàu cho roõ nghóa hôn. Vôùi ñaëc tính cuûa chöõ Noâm trong baûn vaên, vôùi thôøi gian ra ñôøi ñaëc bieät cuûa noù, Tuoàng Ñoâng Loä Ñòch coù theå laø

taùc phaåm Noâm sau cuøng cuûa theá kyû 20 maø ta coù theå chaáp nhaän ñöôïc maëc daàu nhöõng naêm gaàn ñaây cuõng coù ngöôøi laøm coâng vieäc phieân töø chöõ Quoác Ngöõ sang chöõ Noâm. Phuï luïc 1: Tôø Bìa baûn Noâm tuoàng Ñoâng Loä Ñòch [3]

Phuï luïc 2: Baøi töïa Giaùo Ñaàu (Giaùo Ñaàu Töï) (phieân laïi töø baûn Noâm):

Ưng Bình Thúc Giạ Thị tự tựa Giáo Đầu Tự viết bằng chữ Nôm

Trang 177


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Phong hoøa vuõ thuaän, haûi yeán haø thanh, non soâng raïng veû thaùi bình, caây coû khoe maøu thaïnh trò, nhaø nhaø phu phæ, choán choán aên chôi, tröôùc voõ ñaøi troâng laém troø vui, treân vaên aùn tìm theâm veû laï, ruû maøn Ñoâng AÙ xem truyeän Taây AÂu, neùt phong tao mæa truyeän hoàng laâu, trang thanh tuù cuõng phöôøng baïch bích, trai taøi laø Loä Ñòch, gaùi saéc goïi Chi Manh, leáu laêng xe moái tô maønh, boãng phuùt höøng côn löûa ñoû, göông ñaïi hieáu soi cuøng kim coå, göôm voâ tình theïn vôùi non soâng, caén raêng beû moät chöõ ñoàng, môû maét chia hai haøng luïy, noãi oaùn aân, caâu thò phi, côn bieán [huyeãn], söï hi kyø, tænh, say, cöôøi, khoùc maáy khi; Nam, Khaùch, Nieâu, Noài ñuû chuyeän; xem qua vöøa moät quyeån, keå laïi ñaëng ñoâi hoài, xin khaùn quan laëng laëng maø coi, tuoàng haùt goïi laø Ñoâng Loä Ñòch. Phuï luïc 3: Caâu vaõn tuoàng (phieân laïi töø baûn Noâm):

keùn maët ñaøo, cho ñuùng ñieäu phaûi löøa vai keùp. Cöûa tröôøng khoâng heïp, saân khaáu caøng ñoâng. Non Nam ngöôõng chuùc beä Roàng, bieån Baéc xin doàn theû Baïc. Chuù thích: (1) Taây Du vaø Tam Quoác laø nhöõng tuoàng raát daøi. Taây Du daøi 100 hoài. (Moãi hoài dieãn moät ñeâm) Hieän ôû VN khoâng thaáy ai hay cô quan nhaø nöôùc naøo coù. Chæ coù thö Vieän Tröôøng Vieãn Ñoâng Baùc Coå ôû Paris laø coù moät baûn cheùp tay ñaày ñuû 100 hoài. Tam Quoác daøi 120 hoài, caùc Thö Vieän ngoaïi quoác khoâng coù, ôû Vieät Nam nhöõng nhaø söu taäp moãi ngöôøi giöõ töø vaøi hoài tôùi vaøi chuïc hoài, loûn choûn. (2) Chuùng toâi noùi gaàn nhö duy nhaát vì tröôùc ñoù ñaõ coù caùc tuoàng ñaïo vieát baèng Quoác ngöõ laáy yù töø caùc chuyeän trong Kinh Thaùnh ñöôïc xuaát baûn cuoái theá kyû 19 baèng Quoác Ngöõ trong quyeån Vaõn vaø Tuoàng. Vaø ñoàng thôøi vôùi noù laø tuoàng ñaïo Noâm Ña Vít. Nhìn toång quan, tuoàng ñaïo chöa qua khoûi giaùo daân ñeå ñi vaøo soá ñoâng daân chuùng Vieät Nam neân aûnh höôûng raát ít. (3) Dòch lôøi töïa cuûa Öng Bình vieát baèng chöõ Haùn “Dieãn Loä Ñòch Truyeän Töï”. (4) Dòch lôøi Ñeà töïa cuûa Öng Toân Thuùc Thuyeân vieát baèng chöõ Haùn “Ñoäc Loä Ñòch Dieãn Truyeän”. Tham khaûo: [1]. “Ñaïi Vieät Söù Kyù toaøn Thö”, Nhaø xuaát baûn Khoa Hoïc Xaõ Hoäi, Haø Noäi, 1998. [2]. “Tuoàng Loä Ñòch”, Öng Bình Thuùc Giaï Thò, Saøi Goøn, 1959, do Toân Nöõ Hyû Khöông cung caáp [3]. Tuoàng Loä Ñòch (baûn Noâm) cuûa oâng Leâ Caåm Khoaùn ôû Hoa Kyø do giaùo sö Nguyeãn Vaên Saâm cung caáp, 2007.

Trai taøi gaùi saéc, con thaûo toâi ngay. Chuyeän ñôøi xöa beân coõi Thaùi Taây, tuoàng haùt môùi cuûa ngöôøi Nam Vieät. Nghieân maøi buùt vieát, phaán ñieåm höông toâ. Lieãu coøn giaêng tröôùc cöûa nhaø Nho, hoa cöù deät treân maøn chöõ Haùn. Saün lôøi nguyeät ñaùn cuûa khaùch phong tao. Kheùo mua duyeân phaûi

Trang 178


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Qua Ñoø Ngang B.S. Toâ Ñình Ñaøi

Giôø ñaây coøn ñoù hay khoâng! Muoán thaêm choán aáy maø loøng baâng khuaâng Tuoåi ñôøi gaùnh naëng vai mang Sôï e ngöôøi cuõ khoù loøng nhaän ra

Tieáng hoø soâng Höông "ñeâm thöông ngaøy nhôù" Khaùch sang ñoø ngôù ngaån, ngaån ngô OÂi caûnh ñaâu ñeïp tôï baøi thô Ngöôøi ñaâu eûo laû ,tieân nga giaùng traàn Xuyeân ngang con nöôùc trong ngaàn Hình ai gôïn soùng ngaäp ngöøng naéng rôi Naéng rôi aám caû khung trôøi Tim toâi roän raõ khoâng lôøi noùi ra Maùi cheøo dieàu daët thieát tha Vui ñuøa vôùi nöôùc lôøi ca ngaân daøi Hoø ôi ! maây nöôùc laùng lai Quay nhìn trôû laïi thôû daøi nhôù thöông

Trang 179


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Voâ Danh

Ñeå Cho Toâi Khoùc Ñöøng baûo toâi con thô ñang gaøo theùt ñoøi buù meï Ñöøng nhaéc toâi treû nhoû ñi hoïc ñaõ veà, taém cho chuùng noù ñi em Ñöøng khuyeân toâi mình qua Myõ tay traéng, gaéng laøm vieäc taïo töông lai Ñöøng nhuû toâi em gaày goø oám yeáu, nghæ thoâi em. Ñeå cho toâi yeân. Ñeå cho toâi khoùc leõ suoát ngaøy roøng. Khoùc cho cha giaø tuø toäi khoâng bieát nôi nao Khoùc cho meï yeáu thieáu caû manh aùo, baùt côm Khoùc cho em thô thaèng baùn quaø rong beân veä ñöôøng Khoùc cho chaùu nhoû khoâng söõa thieáu tình cha Thoâi, ñeå cho toâi yeân. Ñeå cho toâi khoùc cho lòm ñi. Ñöøng ñaùnh thöùc toâi daäy nöõa cuoäc soáng ôi! (khi bieát Ba bò tuø ôû Coân Sôn, Meï vaø em veà Saigon cô cöïc vaø Anh maát tích ôû Ñaø Naüng)

Let Me Cry Don’t tell me our newborn is screaming, wanting to be nursed Don’t remind me the children are back from schools, please give them a bath Don’t advise me we came to America bare-handed, let’s work hard to build a future Don’t try to comfort me you are thin and fragile, and need to rest. Leave me alone Let me cry silently all day long. Let me cry for my father who is in some far away, unknown prison Let me cry for my mother who needs clothes and rice Let me cry for my youngest brother, now a peddler on the street Let me cry for my nieces having not enough milk and missing the love of their father Yes, leave me alone. Let me cry until I fall to sleep Don’t wake me up. Oh! Life (Dec. 1975, Carmichael, CA. When I learned that my father was prison, mother was in great needs and despair, having no news from my brother after Danang’s evacuation.)

Trang 180


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Baøi thô naøy coù 8 caùch ñoïc. Chæ coù tieáng Vieät môùi phong phuù nhö theá! Voâ Danh

1. Baøi thô goác (baøi 1): Ta meán caûnh xuaân aùnh saùng ngôøi Thuù vui thô röôïu cheùn ñaày vôi Hoa caøi giaäu truùc caønh xanh bieác Laù quyeän höông xuaân saéc thaém töôi Qua laïi khaùch chôø soâng laëng soùng Ngöôïc xuoâi thuyeàn ñôïi beán ñoâng ngöôøi Xa ngaân tieáng haùt ñaøn traàm boång Tha thöôùt boùng ai maét mæm cöôøi.

2. Ñoïc ngöôïc baøi goác töø döôùi leân, ta ñöôïc baøi 2: Cöôøi mæm maét ai boùng thöôùt tha Boång traàm ñaøn haùt tieáng ngaân xa Ngöôøi ñoâng beán ñôïi thuyeàn xuoâi ngöôïc Soùng laëng soâng chôø khaùch laïi qua Töôi thaém saéc xuaân höông quyeän laù Bieác xanh caønh truùc giaäu caøi hoa Vôi ñaày cheùn röôïu thô vui thuù Ngôøi saùng aùnh xuaân caûnh meán ta.

3. Boû hai chöõ ñaàu moãi caâu trong baøi goác, ta ñöôïc baøi 3 (nguõ ngoân baùt cuù, luaät baèng vaàn baèng): Caûnh xuaân aùnh saùng ngôøi Thô röôïu cheùn ñaày vôi Giaäu truùc caønh xanh bieác Höông xuaân saéc thaém töôi Khaùch chôø soâng laëng soùng Thuyeàn ñôïi beán ñoâng ngöôøi Tieáng haùt ñaøn traàm boång Boùng ai maét mæm cöôøi.

4. Boû hai chöõ cuoái moãi caâu trong baøi goác, ñoïc ngöôïc töø döôùi leân, ta ñöôïc baøi 4 (nguõ ngoân baùt cuù, luaät baèng vaàn baèng): Maét ai boùng thöôùt tha Ñaøn haùt tieáng ngaân xa Beán ñôïi thuyeàn xuoâi ngöôïc Soâng chôø khaùch laïi qua Saéc xuaân höông quyeän laù Caønh truùc giaäu caøi hoa Cheùn röôïu thô vui thuù AÙnh xuaân caûnh meán ta.

5. Boû ba chöõ cuoái moãi caâu trong baøi goác, ta ñöôïc baøi 5 (taùm caâu boán chöõ): Ta meán caûnh xuaân Thuù vui thô röôïu Hoa caøi giaäu truùc Laù quyeän höông xuaân Qua laïi khaùch chôø Ngöôïc xuoâi thuyeàn ñôïi Xa ngaân tieáng haùt Tha thöôùt boùng ai.

6. Boû ba chöõ ñaàu moãi caâu trong baøi goác, ñoïc ngöôïc töø döôùi leân, ta ñöôïc baøi 6 (taùm caâu boán chöõ ) Cöôøi mæm maét ai Boång traàm ñaøn haùt Ngöôøi ñoâng beán ñôïi Soùng laëng soâng chôø Töôi thaém saéc xuaân Bieác xanh caønh truùc Vôi ñaày cheùn röôïu Ngôøi saùng aùnh xuaân.

7. Boû boán chöõ ñaàu moãi caâu trong baøi goác, ta ñöôïc baøi 7 (taùm caâu ba chöõ )

Trang 181


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

AÙnh saùng ngôøi Cheùn ñaày vôi Caønh xanh bieác Saéc thaém töôi Soâng laëng soùng Beán ñoâng ngöôøi Ñaøn traàm boång Maét mæm cöôøi.

8. Boû boán chöõ cuoái moãi caâu trong baøi goác, ñoïc ngöôïc töø döôùi leân, ta ñöôïc baøi 8 (taùm caâu ba chöõ) Boùng thöôùt tha Tieáng ngaân xa Thuyeàn xuoâi ngöôïc Khaùch laïi qua Höông quyeän laù Giaäu caøi hoa Thô vui thuù Caûnh meán ta

TEÁT HUEÁ NAÊM XÖA Thôøi con nít, tui thöôøng hay hoûi maï: “Gaàn Teát chöa? Raêng laâu röùa! maï ôi!” Ñang nhai traàu, maï oâm laáy ñaàu tui Hun leân maùi toùc hoe vaøng meàm maïi “Caùi thaèng choù! Raêng hoûi hoaøi, hoûi maõi! Ñôïi chôø chi! Roài Teát cuõng tôùi thoâi” Tui baàn thaàn, ngô ngaån, nhôù xa xoâi: Mô aùo Teát, mô nhöõng ñoàng xu môùi Höôøng vaø taùo laâu laém roài chöa thaáy Möùt gaàn ngaøo, cay xeù mieäng xuyùt xoa! “Soøng baøi vuï, nhöùt luïc...phaûi traùnh xa” Lôøi maï daën: “Chôù la caø baøi baïc” Ñaùnh baøi tôùi, chôi trong nhaø thì ñöôïc Sau ba ngaøy, heát Teát! Phaûi thoâi ngay” Gaàn cuoái naêm, theo maï ñi teát thaày Quaû gaïo neáp, maáy goùi traø Tam Hyû Boä ñoà Teát, maï ñeå daønh trong tuû AÙo xa tanh, quaàn vaûi quyeán nguyeân hoà Chieác khaùnh cöôøm, luûng laúng maáy haøng tua Troâng loeø leït, nhöng cuõng oai ra pheát! Quan troïng nhaát laø ñeâm ba möôi Teát Cuùng giao thöøa vaø ngheânh ñoùn taân nieân Maï daën doø: “Naêm môùi! Con phaûi kieâng: Khoâng môû tuû, xuaát nhaø, khoâng ñaïp ñaát!” Beân haøng xoùm, phaùo giao thöøa chöa döùt Luõ treû con ñaõ keùo tôùi ñaày saân Giaønh giöït nhau, la chí choùe lung tung Maáy caùi phaùo tòt ngoøi, rôi raõi raùc Tui sôï maï! Ñöùng xa nhìn laám leùt Sao nhö nghe phaùo Teát noå trong loøng Ñeâm giao thöøa ! Raêng maét maï röng röng Möøng con lôùn ! Thöông ñôøi con :coâi cuùt”

Höông Giang Nhaát Tieáu Leâ Baù Ngöõ Mòt muøng thaêm thaúm hö voâ Teát veà nhôù maï bieát moâ maø tìm!

Trang 182


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Taâm Nguyeän Voâ Danh Moãi caûnh chuøa, moät baøi thô Chuøa Thieân Muï (1) “Gioù ñöa caønh truùc la ñaø Tieáng chuoâng Thieân Muï, canh gaø Thoï Xöông (2) Thuyeàn ngöôïc soâng Höông Gheù vaøo gheành ñaù Ngöôùc maét leân Trieàn xuoâi vaùch laù. Moûm nuùi chuoài chaân, ñaày ñaën nöûa vaønh traêng Dìu em leân, baäc ñaù, maáy möôi taàng Goái ñaõ moûi, maø hoàn laâng laâng nheï Vöôït ñöôøng nhöïa, haõy coi chöøng em nheù! Khuùc ngoaëc hieãm ngheøo! Ñôøi ñeïp laém em ôi! Vaãn coøn leân! coøn leân nöõa, chöa thoâi! Haøng truï bieåu ñang nhaïo cöôøi em ñoù Thaùp Phöôùc Duyeân (3) ! baûy taàng cao vôøi vôïi Traàm ngaâm nhìn gioøng soâng Höông chaûy quanh co Beân ni: Löông Quaùn , Long Hoà (4)

Beân teâ: Long Thoï, Xuaân Hoøa, Ñoâng Ba (5) Nguyeät Bieåu, beân nôù nhìn qua, Röùa nôi moâ Löu Baûo, An Hoøa (6) em bieát khoâng? Laàu bia, chuoâng, troáng quaây quaàn Vaøo Tam Quan, ñöøng sôï Tieâu Dieän Thaàn nghe em Ta vaøo thaêm chaùnh ñieän, Saân chuøa! ngôõ laïc vaøo ngöï uyeån Coû xeùn, hoa chaêm, thaúng taép caây troàng Taøn coå thuï, maùi chuøa cong, maáy ngoïn toøng thaùp buùt Caûnh tuyeät dieäu! taàn ngaàn, chöa muoán böôùc! Ñeïp haøi hoøa! trìu meán, yeâu thöông! Höông traêm hoa phaûng phaát, quyeän traàm höông Ñaïi huøng ñieän! ngaém nuï cöôøi Di Laïc Chuoâng ngaân nga, voïng ra töø Quan AÂm caùc Lôøi meï ru! hay gioøng söõa ngoït ngaøo Vang voïng töø loøng ñaát toå nao nao Tim xao xuyeán, daït daøo bao thöông meán.

1. Baøi naøy vieát naêm 1958, nhaân dòp tham gia ban Höôùng daãn Traïi heø Ñoàng Tieán tieáp ñoùn vaø höôùng daãn Ñoaøn hoïc sinh öu tuù caùc tröôøng caáp 3 töø SaøiGoøn veà Hueá du ngoaïn. 2. “Thoï Xöông, Long Thoï”: Thoï Xöông xöa töùc laø ñoài Long Thoï hieän nay. Teân cuû laø Thoï Khöông, do truøng teân huùy cuûa Hieáu Khöông hoaøng ñeá, vöông phuï cuûa vua Gia Long, neân phaûi ñoåi ra Thoï Xöông. Naêm 1824 vua Minh Maïng laïi ñoåi thaønh Long Thoï cöông. 3. Thaùp Phöôùc Duyeân: Thaùp Thieân Muï baûy taàng. 4. Ñòa danh hai laøng ñoái dieän beân phaûi chuøa Thieân Muï. 5. Hai ñòa danh ñoái dieän beân traùi chuøa Thieân Muï. 6. Nguyeät Bieàu, Löu Baûo, An Hoøa ñòa danh caùc thoân ôû hai bôø soâng Höông.

Trang 183


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

Caù maém xöù Hueá Moät kho taøng thi töù maën moøi Bs Leâ vaên Laân

Vieát veà Caù vaø Maém xöù Hueá, toâi döïa vaøo ít oûi vaøi taøi lieäu trong tay tuy khoâng ñaày ñuû nhöng toâi hy voïng neâu leân phaàn naøo moät trong nhöõng neùt ñaëc tröng aåm thöïc cuûa ngöôøi daân Hueá. Treân theá giôùi hieän nay, duy nhaát chæ coù daân Myõ laø khoâng bò vaán ñeà thieáu thòt aên, coøn kyø dö phaàn lôùn daân cuûa nhöõng quoác gia khaùc ñeàu ôû hoaøn caûnh "ñoùi thòt" ( meat hunger ). Daân Thöøa thieân Hueá ñaõ chia xeû moät maãu soá chung veà söï aên caù vaø maém vôùi nhöõng ngöôøi daân vuøng Ñoâng Nam AÙ noùi chung vaø daân ba mieàn ñaát nöôùc Vieät Nam noùi rieâng. Caù vaø caùc loaøi thuûy saûn cuøng vôùi maém vaø nöôùc maém chính laø nhöõng thöùc aên cô baûn sau côm gaïo vaø rau döa caø muoái. Kho taøng phong phuù cuûa haèng traêm caâu tuïc ngöõ vaø ca dao Vieät Nam ñaõ khaúng ñònh ñieàu treân: _ Noùi veà caù thì: Côm vôùi caù nhö maï vôùi con; Ngon caù khaù côm; Con caù ñaùnh ngaõ noài côm; Caù boáng kho tieâu, caù thieàu kho ôùt; Caù dôû thì haáp haønh töôi, Caù ngöùa theâm naám, caù buoâi theâm ngoø; Caù thieàu maø naáu canh chua, Moät chuùt dö thöøa cuõng chaúng boû

Trang 184

ñi; Ong, höông, hanh muùi, ngaïnh nguoàn, Caù rìa, leäch nuùi chaúng nhöôøng thòt heo v.v vaø v.v... _ Noùi veà nöôùc maém vaø maém thì: Nöôùc maém ngon daàm con caù lieät, Em coù choàng noùi thieät anh hay; Caù keøo maø gaëp maém töôi, Nhö nôi ñaát khaùch gaëp ngöôøi coá tri; Côm maém, laém côm; Lieäu côm maø gaép maém ra, Lieäu cöûa lieäu nhaø em laáy choàng ñi; Muoái meø aên vôùi ruoác kho, Coù cheát beân moà cuõng daäy maø aên; Khaùch quen thaân ruoät raø, Môùi ñöôïc chuû nhaø môøi aên maém ruoät v.v vaø v.v.. Chaám treân baûn ñoà, caùc xöù aên caù vaø maém ôû doïc bôø bieån vaø qui tuï nhieàu nhaát Vieãn Ñoâng laø Vieät Nam, Cao mieân, Thaùi lan, Maõ lai, Mieán ñieän, Nhaät baûn, Cao ly. Daân Taøu caùc vuøng duyeân haûi ôû Hoa nam, Haûi Nam, Phuùc kieán, Quaûng ñoâng cuõng aên nöôùc maém vaø maém. Tuy nhieân, cuõng thôøi laø nöôùc maém vaø maém, moãi xöù laïi nhöõng kyõ thuaät cheá taïo nhìn ñaïi theå thì gioáng nhöng laïi coù nhöõng tình tieát rieâng bieät do ñoù muøi vò khoâng gioáng nhau. Vaø caùch pha cheá ñeå aên cuõng ñöông nhieân thay ñoåi tuøy theo "gu" töøng nöôùc, thaäm chí töøng vuøng, töøng tænh... Bôø bieån Vieät Nam daøi hôn 2500 caây soá , baéc coù vònh Haï long, taây nam coù vònh Thaùi lan, chöa keå vôùi nhieàu vuïng bieån, ñaàm phaù cuøng nhöõng haûi ñaûo cuøng nhieàu doøng haûi löu. Do ñoù coù theå noùi daân Vieät Nam töø ngaøn xöa ñaõ bieát laøm nhieàu thöù maém. Duyeân haûi Trung phaàn Vieät Nam daøi neân chuyeän aên maém maën töông ñoái nhieàu hôn mieàn Baéc. Trong khi daân Baéc thöôøng chæ hay nhaéc ñeán maém teùp vaø maém röôi..., daân mieàn Trung laøm haøng chuïc loaïi maém: maém ruoác, maém neâm, maém toâm chua, maém gaïch cua, maém caù ngöø, caù nuïc, caù côm, caù roø ...Coøn mieàn Nam vôùi hai nhaùnh Tieàn vaø Haäu giang cuûa gioøng soâng Cöûu long laø nguoàn thuûy saûn nöôùc ngoït quan troïng neân Chaâu ñoác vaø


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Vónh long laø hai vöïa lôùn veà maém ñoàng (daõ haøm). Tænh Phan thieát vaø ñaûo Phuù quoác laø hai nôi saûn xuaát nöôùc maém quan troïng cho caû nöôùc vaø xuaát khaåu. Nguoàn thuûy saûn cuûa Thöøa Thieân Hueá. Theo Toâ-Höõu Quî (Hoaøn caûnh Ñòa lyù Hueá - Thöøa thieân / Ñaëc san Tieáng Soâng Höông cuûa Leâ Chí Thaûo 1983) vuøng Thöøa Thieân - Hueá roäng khoaûng gaàn 5 ngaøn caây soá vuoâng, nhöng ñoàng baèng chæ chieám khoaûng 1/3 dieän tích treân, ñöôïc nhuaàn töôùi baèng 2 soâng chính laø soâng Höông vaø soâng Boà. Ñòa theá toång quaùt cuûa Thöøa thieân - Hueá cuõng gioáng caùc tænh mieàn Trung, goàm ñuû nuùi, röøng, soâng, bieån, ñoàng baèng. Nhöng ñieåm ñaëc bieät cuûa Thöøa Thieân- Hueá laø vuøng ñoàng baèng tröôùc khi ra ñeán bieån giao hoøa cuøng nöôùc maën ñaõ taïo thaønh nhöõng vuøng ñaát phuï, truõng chieám moät dieän tích quan troïng goïi laø "phaù" hay vuøng nöôùc "lô lôù". Coù ba phaù laø Tam Giang ( 49 km2), Thuaän An (54km2), Caàu Hai (114km2). Nhìn chung thì ñoàng ruoäng chæ chieám 500km2 vaø ñaát khoâ ñeå ôû troàng troït khoaûng 200km2, coøn bao nhieâu laø ñaàm phaø, ñaát hoang vaø nuùi. Ñaát ñai chæ coù vuøng naèm hai beân Quoác loä 1 töông ñoái baèng phaúng, maàu môõ, nhôø ñaát phuø sa vaø ñaát muøn cuûa vuøng caän sôn boài boå. Nguoàn thuûy saûn cuûa Hueá chính laø do bieån vaø caùc ñaàm phaù. Chieàu daøi bôø bieån laø 78 daëm, nhöng dieän tích chung cuûa caùc phaù laø 217 caây soá vuoâng. Rieâng ñaàm phaù Caàu Hai nhôø coù ñoä maën ñaëc bieät neân cung caáp nhieàu haûi saûn ngon nhö toâm caù. Thuûy saûn töø soâng Höông thöôøng khoâng ñaùng keå, chæ cung öùng cho caùc chôï ñòa phöông do caùc vaïn chaøi, nhaát laø vaøo muøa luït. Caûnh luït thì ngöôøi daân Hueá raát sôï vì cuoán theo ngöôøi, nhaø cöûa, boø traâu nhöng theo baùc só Toân nöõ Phuøng Mai, luït cuõng ñem laïi cho ngöôøi daân vaøi thöù thuûy saûn baát ngôø: Luït laø khi caù luùi tröùng thôm. Dieác, daày, hoàng saùp, ong höông Ngaïnh nguoàn laø caù luït thöông mang veà Chim moû nhaùt, trieát, coø chim nghòch

AÁy sôn haøo, haûi vò coá ñoâ Caù chình, leäch huyeát thôm tho Böôùc ra Chôï Môùi, maém roø coù ngay Kheá xaâm naáu thòt gaây höông vò Laïi döa nöa, döa kieäu , chuoái caây Chôø khi möa luït môùi baøy, Baép cau troän vôùi meø xay ñôõ ghieàn. (Nhôù Vyõ Daï cuûa Phuøng Mai) ( Chuù thích veà caù Ngaïnh-nguoàn : Caù naøy soáng ôû khe nuùi treân Nguoàn cuûa soâng Höông, ít thòt nhieàu xöông, ôû ngoaøi hai mang tai coù hai caùi ngaïnh daøi. Vuøng Nguoàn naøy coù moät thöù " maêng giang" aên muøi vò khoâng ngon neân do ñoù coù caâu haùt sau: Maêng giang naáu caù ngaïnh nguoàn, Ñeán nay neân phaûi baùn buoàn mua vui. Theo cuï Tieåu Cao Nguyeãn vaên Maïi, ñaây laø moät caâu phong dao lòch söû nhaéc ñeán caûnh cöïc khoå cuûa ñaùm daân ngoaøi Baéc theo chaân Chuùa Tieân Nguyeãn Hoaøng vaøo traán nhaäm vuøng mieàn ñaát OÂ Lyù hoang vu nhöng hoï ñoàng loøng quyeát chí khai phaù.) Baõo luït thöôøng gaây aûnh höôûng traàm troïng veà moâi tröôøng sinh thaùi cho nguoàn thuûy saûn ôû Thöøa thieân - Hueá. Baõo luït baát ngôø thöôøng do nhöõng traän möa traùi muøa xuoáng nhöõng söôøn nuùi doác cuûa daõy Tröôøng sôn. Ñeå ngaên ngöøa luõ luït, naïn chaët caây röøng phaûi ñöôïc nghieâm caám vaø ngöôøi ta ñang döï truø coâng trình do ngoaïi vieän ñeå xaây moät ñaäp treân nguoàn Taû traïch cuûa soâng Höông (Nguoàn naøy phaùt nguyeân töø nuùi Tröôøng ñoâng, daøi quanh co caû traêm daëm roài lao mình xuoáng vôùi 55 ngoïn thaùc nöôùc ñoå soùng reo roài töø töø chaûy ñeán ngaõ ba Baûng Laõng ñeå hôïp vôùi nguoàn Höõu Traïch thaønh con soâng Höông chaûy löõng lôø ra bieån). Phaù Tam giang ngaøy xöa vaøo caùi thuôû " Nhôù em anh cuõng muoán voâ, Sôï Truoâng nhaø Hoà, sôï Phaù Tam giang" thì saâu nhöng vì phuø sa boài laéng neân caøng ngaøy caøng trôû neân caïn ñi vôùi chieàu saâu hieän nay khoaûng 2 thöôùc. Phaù Tam giang laø moät trong nhöõng phaù lôùn vuøng Ñoâng Nam AÙ. Moät hoaït ñoäng khôûi söï vaøo naêm 1977 trong söï nuoâi döôõng rong bieån nguyeân thuûy caøng ngaøy caøng gia taêng laøm cho ñaàm phaù trôû thaønh thuaän tieän cho söï döôõng ngö ñem laïi nhieàu thu nhaäp hôn ñaùnh caù ôû bieån ví du vaøo naêm 1994 thaâu

Trang 185


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá hoaïch cuûa söï ñaùnh caù ôû bieån cao ba laàn hôn thaâu hoaïch cuûa döôõng ngö nhöng giaù thaønh baùn caù nuoâi cao boán laàn hôn caù baét vaø toâm cao chín laàn hôn. Tuy nhieân traän luït vaøo thaùng 11 naêm 1999 laø moät traän luït lôùn nhaát theá kyû ñaõ gaây moät thieät haïi khuûng khieáp. Tröôùc khi luït naøy, phaù chæ thoâng vôùi bieån Ñoâng baèng hai cöûa nhöng sau luït thì laøm lôû troâi theâm moät phaàn giaûi ñaát ngaên ñaàm phaù vôùi nöôùc bieån vaø choã lôû naøy naèm treân ñöôøng thaúng vôùi giang khaåu neân ñaõ gaây nhieàu roái loaïn veà caáp ñoä maën cuûa nöôùc lôï trong ñaàm phaù neân aûnh höôûng traàm troïng cho daân döôõng ngö vaø nhaø noâng, ví duï nhö toâm caù ñaàm Caàu Hai sôû dó ngon laø nhôø ñoä maën lyù töôûng cuûa vuøng nöôùc ôû ñaây.

Maâm côm cuûa Maï Nhìn laïi hoaøn caûnh ñòa lyù thieân nhieân vôùi thieân tai luõ luït haèng naêm cuûa vuøng Thöøa thieân - Hueá, hoät côm con caù ñoái vôùi ngöôøi bình daân chöa haún ñaõ deã laøm ra neáu khoâng phaán ñaáu cô cöïc. Do ñoù, caùch aên uoáng cuûa ña soá ngöôøi daân laø "cheùm to kho maën". Ta haõy nghe Huy Phöông taû nhöõng maâm côm gia ñình cuûa anh hoài nhoû: Thuôû aáu thôøi , maém caø cuøng muoái ñaäu Con ñaõ quen ngon mieäng moùn nhaø baàn Luùc môù raïm ngoaøi ñoàng ñem rang muoái Muøa nöôùc leân con boáng theä kho khoâ. Nhöõng choät nöa maï naáu cuøng tí ruoác, Rau taäp taøng vò ngoït nhöõng ngaøy thô. Ñoït rau khoai ngoït ngaøo con toâm ñaát Huõ teùp chua coù nhöõng laùt maêng voøi. Baùnh traùng nöôùng coøn thôm muøi mít troän Nhöõng moùn quen con vaãn nhôù troïn ñôøi. Ngaøy möa baõo, treân maâm thöôøng tröùng luoäc, Tröa muøa heø, nöôùc rau muoáng thay canh. Chuùt döa, muoái cuõng voäi vaøng xong böõa Sao maï hay... ngoài aên cuoái moät mình.

( Con laø con meøo Traïng Quyønh cuûa Maï_ Huy Phöông) Caùi ngon ñeán nhöùc chaân raêng! Qua hoàn thô Huy Phöông, toâi boãng hieåu taïi sao taâm lyù cuûa nhöõng ngöôøi Vieät traêm ngöôøi nhö moät .Khi nhaéc moùn ngon queâ meï

Trang 186

nhaát laø maém ñeàu ca tuïng heát lôøi töôûng chöøng chæ coù noù môùi ñaùng goïi laø ngon. Qua maém muoái döa caø kham khoå hoï ñaõ tìm laïi hình aûnh cuûa ngöôøi meï lam luõ hy sinh. Khaåu vò cuûa hoï ñaõ bò " ñieàu kieän caùch" neân tröôùc mieáng hamburger cuûa Hoa Kyø , hoï döûng döng nhö con meøo cuûa Traïng Quyønh ngaøy xöa vaäy. Veà phöông dieän tieán hoùa, moïi sinh vaät sô ñaúng ñeàu phaùt trieån sô khôûi trong moâi tröôøng nöôùc bieån vaø cô theå con ngöôøi laø moät thuøng nöôùc muoái ñaúng tröông di ñoäng. Do ñoù, thöïc phaåm chuùng ta aên ñeàu ít nhieàu phaûi coù muoái vaø vò " maën" laø noøng coát cuûa vò giaùc. Moät ngöôøi baïn ñaõ hoûi toâi veà moät baø toân nöõ ôû Hueá tröôùc khi ñi laáy choàng ñaõ ñaõi ngöôøi yeâu moät böõa aên goàm 21 moùn muoái, chuyeän ñoù coù thöïc khoâng?" Toâi thuù thöïc coù nghe chuyeän côm muoái naøy vôùi tình tieát töông töï, nhöng con soá thì khaùc! Ngöôøi noùi 10 keû noùi 12 ñaïi khaùi keâ ra laø :muoái soáng, muoái traéng, muoái rang, muoái haàm, muoái tieâu, muoái tieâu chanh, muoái ôùt, muoái saû, muoái ruoác, muoái khuyeác, muoái ñaäu, muoái daàu lai... Thoâng ñieäp cuûa baø toân nöõ qua böõa côm muoái "vöøa aên vöøa ngaäm maø nghe" treân phaûi chaêng goùi gheùm moät caùch löûng lô: Ai bieát tình ai coù ñaäm ñaø? Rieâng toâi, böõa côm naøy phaûi goïi laø böõa côm Chöông ñaøi! Vì phaàn naøo khi gaëp laïi veà sau thì "Caønh xuaân ñaõ beû cho ngöôøi chuyeân tay" vaø phaàn naøo cuõng gioáng chuyeän "Moät mình aên heát 12 vaïi caø" cuûa moät anh chaøng laøm reå naøo ñoù qua ca dao! Ñaäm ñaø maën moøi ñaâu thì chöa bieát , nhöng chaéc chaén laø tha hoà maø khaùt. Khoâng phaûi khaùt tình maø laø khaùt nöôùc cheát boû. Cuõng may laø khoâng coù böõa côm Chöông ñaøi doïn ra vôùi nhieàu thöù maém. Noùi chí tình, maém muoái quaû laø raát ngon boå laønh maïnh. Maém moät khi quen aên thì baét ghieàn vì ñaây laø thaønh phaåm cuûa nhieàu dieáu toá thieân nhieân trong teá baøo toâm caù gaây ra moät taùc duïng töï phaân giaûi coäng vôùi taùc duïng leân men cuûa caùc vi khuaån hieáu dieâm ( chòu muoái). Nhôø caù vaø maém, daân Vieät nam ngheøo khoâng bò thieáu dinh döôõng veà protein, thieáu calcium trong xöông caù vaø thieáu sinh toá B 12 raát nhieàu trong nhöõng rong reâu


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá trong ruoät caù. Maém laïi chöùa hôn 100 hoùa phaåm deã bay hôi goàm hydrocarbons, alchohols, carbonyls, acid beùo, esters ; do ñoù maém deã daäy muøi, aên vaøo ñuùng laø "ngaäm maø nghe" vì höông vò cuûa nhöõng aminoacids löøng leân ñeå taùc duïng treân gai löôõi vaø kích thích caùc tieâm mao trong xoang muõi. Ngöôøi ta thöôøng aên maém keøm theo nhieàu rau coû vaø nhieàu phuï gia phaåm maø moãi thöù ñoùng goùp nhöõng höông vò rieâng : kheá chua, vaû chaùt, ôùt cay, toùp môõ beùo, meø vaø ñaäu phoïng buøi, toûi noàng, rieàng the ngai ngaùi. Ñuùng laø "Truøng döông môû hoäi" khi aên moät ñoïi côm heán neâm neám voâ vôùi treân döôùi 21 thöù phuï gia phaàm vaø gia vò. Daân Hueá coù ñaëc tính aên raát cay vôùi ñuû "giai taàn caáp ñoä veà thoáng khoå" do taùc duïng cuûa capsicain cuûa ôùt treân caùc giaùc quan: cay chaåy nöôùc maét, cay saëc ñeán naác cuït, cay xeù löôõi, cay ñieác loã nhó, cay toaùt moà hoâi, cay ñeán taän haäu moân, chu choa laø söôùng. Caùi ngon cuûa maém- quaû laø "baát khaû tö nghì" baèng ngoân ngöõ cuûa nhaân gian, hoïa chaêng vôùi thaønh ngöõ ñôn sô "ngon ñeán nhöùc raêng" nghe ra yù vò vaø meânh mang ! ( Teân goïi traùi" ôùt " cuûa Vieät ngöõ nghe aâm höôûng gioáng nhöõng teân Nga-yok cuûa Mieán ñieän, Prik yuak cuûa Thaùi lan trong khi tieáng Taàu goïi ôùt laø "laït tieâu " (Q.ñoâng: lat chieáu/ Bkinh:la chieo) Neùt aên cuûa ngöôøi Hueá Thuûy saûn laø nguoàn thöïc phaåm cô baûn cho ngöôøi daân xöù Hueá. Chò Nguyeãn thò Hieäp ôû Austin ñaõ giuùp toâi nhaän dieän ñieåm danh ra vaøi loaïi caù maø chò töøng quen thaáy ôû Hueá trong cuoán Seafood of South-East Asia cuûa Alan Davidson (Federal Publications 1976). 1) Caù soâng coù ñoái,hanh, höông vaøng,moái,muù, muù heo, pheøn, uùc. 2) Caù bieån coù baïc maù, beø cam, côm , chuoàn, moøi, nhoàng, soøng, thu. Söï lieät keâ treân ñöông nhieân coøn thieáu nhieàu ví duï nhö saùch treân khoâng nhaéc ñeán: _ Caù phaùc laùt (thaùt laùt), caù loùc goác töø trong Nam ñem ra nuoâi do baø Töø Duõ. Caù phaùt laùt ñem ra nuoâi ôû coáng Phaùc laùt, laïng thòt laøm chaû.

_ Caù boáng theä (thöôøng duøng kho löûa riu riu vôùi thòt ba roïi rau raêm, ôùt boät tieâu ñöôøng nöôùc maøu cho ñeán khi caù nhìn trong nhö hoå phaùch) ; _ caùc loaïi nuoác ( nuoác tai, nuoác chaân) duøng aên giaám nuoác _ nhöõng con möïc giaõ ñeå laøm chaû thôm löøng muøi toûi . Neùt aên cuûa daân Hueá coù moät ñaëc thuø ít nôi khaùc theo kòp laø muøa naøo thöùc naáy phaûi theo ñuùng thôøi ñieåm lyù töôûng nhö caâu thô theo tröôøng phaùi töôïng tröng cuûa Nguyeãn xuaân Xanh : Ñaùy dóa muøa ñi nhòp haûi haø. Ñaát Hueá - Thöøa thieân, moãi naêm coù hai muøa: muøa naéng raùo vaø muøa möa luït. Döïa theo Saùch daäy naáu aên loái Hueá cuûa baø Hoaøng thò Cuùc, caùch choïn toâm caù theo muøa nhö sau: _ Veà caù: *Muøa naéng laø nhöõng thaùng heø laø muøa cuûa caùc thöù caù nuïc, thu, ngöø ...Trong thôì gian töø thaùng 2,3 cho ñeán thaùng 7,8 thì giöõa thaùng 4.5.6 laø caù bieån nhieàu vaø ngon hôn caû. * Muøa möa luït thì saün coù caùc loaïi gieác, luùi, caán, maïi (töø thaùng 9 ñeán 11.12); coøn caù traàu, reâ, treâ, phaùt laùt töø thaùng 10 ñeán thaùng 3. _ Veà toâm: * toâm gaân thì muøa naøo cuõng coù, nhöng toâm ñaát coù töø thaùng 10 ñeán thaùng 2; * Caùc loaïi toâm suù, raèn laø ngon nhöùt vaøo thaùng 3.4.5 ( moùn toâm chua caàn phaûi toâm raèn ) _ Veà Cua: phaûi kieám mua vaøo nhöõng thaùng 4,5,6 tuy raèng thaùng naøo cuõng coù, nhöùt laø tìm nhöõng cua loät (hay cua baáy), coøn cua gaïch thì coù treã hôn. _ Rieâng veà heán, ta haõy ñaëc bieät tìm hieåu theâm: Ngheà caøo heán taïi Coàn Heán ñeå baùn laøm côm heán coù leõ coù töø laâu nhöng chæ baét ñaàu phoå bieán döôùi trieàu vua Thieäu Trò. Nhaân moät ngöôøi ñaàu beáp thöôïng thieän daâng moùn côm heán cho vua aên, vua thaáy khoaùi khaåu beøn hoûi thaêm lai lòch vaø bieát raèng vieäc caøo heán cöïc nhoïc neân thöông tình ban saéc leänh mieãn thueá cho ngheà naøy. Côm duøng aên

Trang 187


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá côm heán phaûi laø côm nguoäi. Ñaây chính laø moät moùn aên daân giaû ñöôïc loït voâ khaåu vò cuûa choán cung ñình. Ngoaøi ruoät heán xaøo vôùi buùn taøu thì caùc phuï gia phaåm cho moät ñoïi côm keå ra raát nhieàu nhö ruoác, ôùt boät, ôùt traùi xaét nhoû, ñöôøng, muoái, nöôùc maém ruoác, toûi ñaâm, daàu phuïng hay môõ, ñaäu phuïng rang, toùp môõ, moät roå rau goàm rau thôm, moân ngoït, chuoái söù, kheá chua xaét nhoû troän chung. "Caùi ñaëc thuø cuûa côm heán laø sau khi ngöôøi baùn boû côm, ruoät heán cuøng caùc phuï gia phaåm thì ngöôøi aên neám thöû coù vöøa mieäng khoâng roài nhaân taâm tuøy thích töï tay mình neâm theâm gia vò pha cheá" ( vieát theo Leâ ñình Haïnh: Coàn Heán vaø Côm Heán thaùng 6/ 2003) Cung ñình vaø daân daõ Hueá nguyeân laø ñaát daáy nghieäp cuûa nhaø Nguyeãn töø giöõa theá kyû 16 roài sau ñoù trôû thaønh kinh ñoâ trong 143 naêm ( 1802 - 1945) , do ñoù coù moät söï giao löu aûnh höôûng veà leà loái aåm thöïc giöõa haøng vöông giaû vôùi keû thöù daân. Ngoùt 100 phuû ñeä cuûa oâng hoaøng, baø chuùa soáng hoøa laãn vôùi khu vöïc daân cö ôû caùc vuøng nhö Kim Long, Vó daï, An Cöïu . Baèng chöùng ñieån hình veà söï giao löu nhaát laø cuoán Thöïc Phoå Baùch Thieân cuûa baø Tröông Ñaêng thò Bích, phu nhaân Hieäp taù Ñaïi hoïc só Hoàng Khaúng. Tuy laø ngöôøi ôû vöông phuû bieân soaïn naêm 1910 nhöng chæ noùi ñeán 34 moùn aên cung ñình, coøn laïi laø moùn aên daân daõ keâ ra naøo laø 7 loaïi döa caø, 14 loaïi maém... Rieâng keå ñieån hình veà caùc caù bieån, caù soâng thì saùch treân keâ ra caùc moùn: caù ngöø kho thòt, caù ngöùa kho rim, caù dìa, caù ñoái kho nöôùc, boáng theä döøa kho rau raêm, caù roâ um muoái, caù muù chieân boïc tröùng, caù hanh haáp, canh caù traàu naáu aùm, caù oác moù naáu thôm, caù kình naáu maêng chua, caù traøng, caù khoûe naáu ngoùt. Veà caùch kho caù bình daân phaàn lôùn ôû mieàn Trung vaø ôû Hueá thi caù bieån thöôøng kho laãn vôùi caùc rau quaû nhö kheá, caø chua, döa höôøng, mít non hay xô mít. Sau ñaây laø moùn "Caù Ngöø kho vôùi thòt" trích trong saùch cuûa baø Tröông Ñaêng thò Bích ñeå lem theøm quí vò chôi: Caù ngöø caét laùt phaûi hôi daøy,

Trang 188

Thòt xaét theâm vaøo nöõa cuõng hay Muoái vôùi tieâu ñöôøng cuøng voû ôùt Nöôùc ngang kho raëc duoáng lieàn tay Ñaëc bieät coù moùn "toâm suù kho ñaùnh" raát phoå bieán ôû Hueá, chuùng ta thaáy keâ ra trong saùch Thöïc phoå baùch thieân khoâng bieát coù nguoàn goác cung ñình hay daân daõ? Moät chuùt chi dí doûm veà tieáng Hueá! Cuõng trong chuyeän aên caù, daân Hueá chöõ nghóa cuõng saùng taùc ra vaøi giai thoaïi khaù lyù thuù: Tröôùc heát laø ñaët teân cho moät loaøi caù goïi laø Caù Long Hoäi, môùi nghe ra thì nghó laø con caù gì ñaëc bieät trong saùch Nho, ai ngôø ñoù laø con caù raát nhieàu xöông, aên voâ phaûi " loâi hoïng" ra! Sau laø caâu chuyeän moät oâng nhaø giaàu muoán keùn reå thaâm nho. Moät hoâm, coù hai anh chaøng muoán ngaáp ngheù laøm reå ñöôïc oâng môøi aên côm. Treân maâm côm, oâng cho doïn ba moùn : canh, kho, xaøo doïn trong nhöõng cheùn dóa ñeïp ñeõ quí phaùi ñaøng hoaøng, nhöng ñaëc bieät giöõa maâm laïi baøy theâm moät caùi vòm nhoû coù naép ñaäy raát ö lòch söï beân treân daùn moät tôø giaáy trang kim vieát hai chöõ nho laø Thuaän Ñöùc. Khi baét ñaàu aên, hai chaøng thí sinh ñoâng saøng môùi thaáy ba moùn trong maâm, moùn naøo cuõng doïn ra toaøn caù Long hoäi, neân khieán hai chaøng naøy aên chaúng voâ maø khaïc ra thì voâ leã... Boãng moät anh beøn vôùi tay ra laáy caùi vòm Thuaän Ñöùc ñeå tröôùc maët anh, xong anh baét ñaàu aên thoaûi maùi nhöõng moùn caù duø laø caù nhieàu xöông loâi hoïng! Anh aên töø toán laáy löôõi löøa xöông ra roài ñöa caùi vòm leân ñeå thuûng thaúng nhaû xöông voâ roài xong ñaäy naép vòm laïi roài aên ñeán moùn khaùc. Coøn anh kia ngôù ngöôøi ra khoâng bieát laøm sao? Keát cuoäc, oâng nhaø giaàu gaû con gaùi cho anh chaøng ñaõ bieát " nhaû xöông voâ vòm"! Lyù do laø trong saùch Nho coù caâu noùi khoâng nhôù bieát coù phaûi cuûa cuï Khoång töû khoâng, caâu naøy nguyeân 4 chöõ laø Thuaän Ñöùc Daõ Xöông. ( yù nghóa coù theå laø laøm thuaän nhöõng ñieàu ñöùc haïnh, aáy laø toát ñeïp thay). OÂng nhaø giaøu beøn thöû xem nhöõng anh chaøng muoán laáy con gaùi oâng coù thuoäc caâu


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá naøy hay khoâng? ( Ngöôøi Hueá coù taät noùi chôùt phuï aâm keùp NH nhö noùi caùi" nhaø " thaønh caùi "daø", neân chöõ "daõ xöông" trôû thaønh "nhaû xöông"!! Do ñoù, caùi vòm Thuaän ñöùc kia chính laø caùi vòm ñöïng xöông caù maø ngöôøi ta "nhaû" voâ ñoù!) Cuõng noùi theâm laø veà moät giai thoaïi khaùc lieân quan ñeán chöõ "nhaø" laø moät oâng noï caát moät caên nhaø môùi, nhöng oâng döï truø raát nhieàu vaät lieäu treân möùc caàn thieát toái thieåu, maø con chaùu thì lo laéng hoûi taïi raêng? OÂng beøn giaûng laø khi caát nhaø töùc thò phaûi "laøm giaø" ! chöù ai laïi ñi laøm non thieáu huït cheát! Caùc loaïi maém Hueá theo Thöïc Phoå baùch thieân Noùi chung, nguyeân lieäu chính cuûa moùn maém laø thuûy haûi saûn vaø muoái nhöng tuøy theo phong thoå töøng vuøng maø moãi loaïi coù nhöõng dò bieät veà phaân löôïng muoái vaø thôøi gian uû chín neân do ñoù muøi vò, maøu saéc vaø uø caùch cheá bieán pha troän khi aên cuõng khaùc nhau. Theo kinh nghieäm ñuùc keát cuûa baø Phan thò Ngoïc Lieân, chuû cô sôû Maém Ngoïc Lieân thì : Ngöôøi mieàn Taây coù xu höôùng thích aên maém vò maën vöøa phaûi, thòt ngoït, khoâng söû duïng ôùt trong quaù trình uû maém maø söû duïng luùc cheá bieán thaønh moùn aên. Gu aên maém cuûa ngöôøi soáng ôû mieàn Trung trôû ra chuû yeáu: maën vaø cay.( Maém xöa vaø nay - Saigon Tieáp thò). Thaønh ra chuû yeáu laø caùi kinh nghieäm cuûa ngöôøi laøm maém cho töøng loaïi caù vaø khaåu vò cuûa daân töøng mieàn ñaõ ñònh ñoaït trong söï cheá bieán. Thuûy haûi saûn caøng nhoû, soáng gaàn vuøng nöôùc maën coù thôøi gian chín thaønh maém ngaén hôn loaïi caù côõ lôùn soáng gaàn vuøng nöôùc ngoït. Maém ñoàng thôøi gian chín töø 4 - 6 thaùng trong khi maém laøm töø caù bieån thôøi gian chín trung bình 2 - 3 thaùng, maém nöôùc lôï chín sau khi uû khoaûng 3 - 4 thaùng. Baây giôø döïa vaøo nhaän xeùt treân, ta thöû khaûo saùt laïi caùch laøm maém cuûa baø Tröông Ñaêng thò Bích: Ñoái vôùi loaïi caù bieån côõ lôùn thì caù möôøi, muoái ba:

* Ngöø, gai, nuïc chuoái thòt nhö nhau Laáy ruoät rieâng ra öôùp ñöôïc laâu Caù chuïc, muoái ba daèn thieät kyõ Roài rang thính laïi boû theo sau. *Öôùp ñoái cuøng dìa xeû ruoät ra Caù möôøi, ba muoái chaúng chi giaø Ñaù giaèn ít böõa coi vöøa ñaëng, Rang baép xay daàn boû thính qua Moät chi tieát caàn chuù yù laø nhöõng ruoät caù thô sôù meàm vaø chöùa nhieàu vi khuaån phaûi ñeà rieâng ra keûo aûnh höôûng ñeán thôøi gian uû muoái. Nhöng khi laøm Maém naïc Ngöø xaây boät troän vôùi Ruoät thì phaân löôïng laø Caù möôøi, Muoái moät , chæ trong voøng 10 ngaøy laø ngöùu roài: Naïc ngöø laøm boät, ruoät laøm pha Vaèm nhoû möôøi phaàn, moät muoái maø. Xaét toûi cuøng rieàng ñeàu troän laïi Möôøi ngaøy chín ngöùu raéc tieâu qua. Coøn ñoái vôùi caùc thöù caù côõ nhoû thì phaân löôïng bôùt nhö sau: Caù 10, Muoái 2 - Maém neâm caù côm: Côm than, nuïc chuoái maém neâm ngon Caù chuïc, muoái hai cuõng chaúng non Nhaän chaët gaøi meâ cho kyõ löôõng. Ñeå laâu thôm chín ñoû nhö son - Maém neâm caù nuïc: Nuïc nhoû laøm neâm laém keû öa, Ñong ngang chuïc caù, muoái hai: vöøa Gheø khoâ nhaän chaët phôi möôi böõa Gioù baåy muøi thôm bieát chín chöa Ngheä thuaät laøm thô cuûa taùc giaû Thöïc Phoå baùch thieân daïy veâ kyõ thuaät laøm maém quaû laø ngheä thuaät "troùi voi boû roï", bao nhieâu chi tieát caàn thieát coâ ñoïng laïi (Zipping !) trong vaøi chöõ, muoán hieåu ta phaûi unzip ra töøng chöõ ñoù nhö caâu thöù ba 7 chöõ phaûi chaët laøm ba: " gheø khoâ" "nhaän chaët" "phôi möôi böõa" nghóa laø: " gheø phaûi khoâ saïch neáu khoâng chuøi kyõ thì nhöõng loaïi vi khuaån xaáu laøm nhieãu haïi söï leân men töï huûy maø gaây ra röõa thoái (putrefaction) " nhaän chaët ñeå traùnh hieän töôïng "nong nöôùc" cuûa thôù caù " phôi möôi böõa ñeå duøng caùi aám cuûa naéng laøm xuùc tieán söï leân men töï nhieân Maém toâm chaø quí phaùi ôû Hueá nghe ñaâu do baø Töø Duõ mang ra töø queâ höông Goø

Trang 189


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá coâng cuûa baø. Maém Toâm Chua xöù Hueá ra raêng? Baây giôø, chuùng ta khaûo saùt veà caùch laøm Maém Toâm chua: Toâm töôi pheøn röûa hôùt ñaàu ñuoâ Muoái röôïu say söa ñeå moät hoài ÔÙt, toûi, maêng, rieàng, xoâi ñuû vò Troän ñeàu gaøi chaët aáy laø roài! Ñaây laø moät söï "leân men chua"( lactic acid bacterial fermentation) vôùi taùc duïng cuûa nhieàu thöù vi theå (microorganism) nhö leuconostoc mesenteroids, pediococcus cerevisiae, lactobacillus plantarum.. ÔÛ Phi luaät taân, maém Burong dalag laøm baèng caù, thính vaø meû (ang-kak) ñeå leân men chua. Trong maém toâm chua Hueá, ñeå yù coù cho theâm maêng vaø xoâi hay maät ong ñeå khôûi ñoäng söï leân men chua khaùc caùch laøm nôi khaùc. Moùn rieàng cuõng ñaëc bieät. Rieàng (galanga) coù höông vò ñaëc bieät maø phaàn lôùn daân Ñoâng Nam AÙ (tröø Taàu) raát thích vì noù hôïp vôùi maém toâm, maém teùp. Töông truyeàn raèng maém toâm chua do Chuùa Nguyeãn Hoaøng traán Thuaän Hoùa ñaõ chuyeån maém teùp ñoàng muoái baèng thính thaønh toâm chua. Nghe noùi moãi phuû chuùa ñeàu coù bí quyeát laøm maém toâm chua rieâng. Toâm chua keùn loaïi toâm baïc ñaát hay toâm raèn nhoû (coøn nhaåy tanh taùch), coøn caùc loaïi toâm khaùc voû daày cöùng laøm khoâng ngon. ÔÛ Hueá, ngaøy Teát moùn toâm chua ñöôïc trònh troïng doïn ra aên. Thôøi tieát moät chaïp laønh laïnh, neân toâm ñoøi hoûi ba tuaàn môùi chua nhöng aên ngon ñaëc bieät. Daân Baéc khoâng goïi laø " toâm chua" maø laø " toâm ñieàm" ( ñieàm nghóa chöõ nho laø ngoït!) khoâng hieåu taïi sao? Nhöng moät ñieàu chaéc chaén moùn toâm chua cuûa Hueá giöõ moät ñoä chua ñaëc bieät aên raát baét vôùi thòt ba chæ thaùi moûng, vaø vôùi kheá chua, vaû chaùt thaät laø dung hôïp tuyeät vôøi. Maém toâm chua trong Nam thì quaù ngoït! Mieáng ngon xöù Hueá seõ ñi veà ñaâu? Ñoái vôùi daân Ñoâng Nam AÙ noùi chung, daân Vieät noùi rieâng, toaøn laø nhöõng daân toäc "aên côm" thì thuûy haûi saûn laø nguoàn cung caáp protein chính yeáu hôn caû thòt thuù vaät.

Trang 190

Maém laø thaønh phaåm do muoái vaø toâm caù taïo ra vôùi moät kyø dieäu laøm khaåu vò con ngöôøi ñöôïc thaêng hoa moät caùch huyeàn bí. Caù vaø Maém ñaõ ñi vaøo ca dao. Ñeà taøi Caù vaø Maém xöù Hueá nhìn chung laø moät vaán ñeà töôûng laø giaûn dò taàm thöôøng, nhöng caøng baøn voâ nhöõng chi tieát toâi coù caûm töôûng ñuïng vaøo caùi ñaùy taän cuøng saâu thaúm cuûa vaên hoùa. Des gouts et des couleurs il ne faut pas discuter!( Proverbes _ le Petit Larousse). Noùi ñeán caùi ngon vaø caùi ñeïp thì xin haõy mieãn baøn vì moãi ngöôøi tha hoà töï do coù nhöõng nhaän ñònh rieâng. Tuy nhieân toâi cuõng maïo muoäi trình baøy caùi sôû kieán cuûa toâi noùi veà caùi mieáng ngon xöù Hueá. Keå töø sau khi coù chính saùch môû cöûa kinh teá thò tröôøng vaø coá ñoâ Hueá ñöôïc quoác teá coâng nhaän laø Di saûn vaên hoùa cuûa nhaân loaïi, thaønh phoá naøy töø laâu soáng kheùp kín nhö naøng coâng chuùa trong giaác nguû ngaøn naêm boãng böøng troãi daäy tröôùc caûnh thaêm vieáng cuûa khaùch vieãn du. Caùi ñeïp cuûa nhöõng vaät theå nhö nhöõng cung ñieän, thaønh quaùch, laêng taåm thì roõ raøng hieån hieän ñöôïc thu vaøo oáng kính coøn caùi ngon _ neùt vaên hoùa phi-vaättheå thì sao? Theo taøi lieäu cuûa sôû Du lòch vaø Phaùt trieån Hueá, du khaùch ñeán Hueá ngoaøi chuyeän "aên côm vua" coù theå thöôûng thöùc nhöõng moùn aên daân daõ ôû nhöõng nôi nhö: _ Buùn boø coù quaùn baø Beâ ( ñöôøng Lyù Thöôøng Kieät) _ baùnh beøo, naäm loïc coù quaùn baø Ñoû ( ñöôøng Nguyeãn Bænh Khieâm) _ baùnh khoaùi Cöûa Thöôïng töù, _ baùnh chöng ôû quaùn baø Theâm ( ñöôøng Nhaät Leä) Ngoaøi ra coøn coù côm Heán Vó Daï, baùnh canh Nam Phoå, meø xöûng Thieân Höông, toâm chua Coâ Ry ôû chôï Ñoâng ba... Caùi ngon cuûa nhöõng moùn quaø Hueá ñöôïc tieáp thò giôùi thieäu quaûng caùo treân chöa chaéc ñaõ laøm haøi loøng nhöõng ngöôøi du khaùch " goác Hueá" khi veà thaêm laïi coá höông . Ví duï chuùng coù ñöôïc caûi tieán ngon theâm chaêng nöõa thì caùi ngon naøy laø caùi "ngon göôïng" vì "ai tri aâm ñoù, maën maø vôùi ai", noùi chí tình


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá trong taâm tö cuûa nhöõng ngöôøi trôû veà coøn naëng tróu nhöõng hoaøi nieäm veà quaù khöù vôùi nhöõng ñòa danh khaùc nhö : baùnh beøo Ngöï Bình, baùnh khoaùi Ñoâng ba, meø xöûng Thím Chaên... Noùi theâm veà caùi ngon, thì ví duï nhö treân toâ buùn Hueá hieän nay ñöôïc caûi bieân boãng xuaát hieän nhöõng mieáng toâm troän gaân aên tuy laï mieäng nhöng chöa chaéc ñaõ ngon. Taâm lyù cuûa ngöôøi trôû veà muoán tìm laïi caùi tinh thaàn "y cöïu" tieáu ñoâng phong cuûa nhöõng nhaùnh ñaøo naêm xöa thoâi. Moät ñieåm maø chuùng ta phaûi thaønh thaät coâng nhaän veà taâm lyù khi baøn veà caùi ngon: ngöôøi ta khoâng bao giôø taém ñöôïc cuøng moät gioøng nöôùc treân moät con soâng. Caùi mieáng ngon cuûa queâ höông tìm laïi chæ laø mieáng ngon taâm töôûng! Ai ôi, trôû laïi muøa thu tröôùc, Nhaët laáy cho toâi chieác laù vaøng! Thöïc teá maø noùi, phaàn lôùn du khaùch "goác Hueá" trôû veà ñeàu suyùt soaùt caùi tuoåi " thaát thaäp" thì coù theå noùi ña soá nhöõng gai vò giaùc cuûa caùc cuï ñaõ bieán maát, ñaâu coøn ñaày ñuû nhö xöa!

thì caùch thöùc cheá bieán cuûa maém thuû coâng vaø maém coâng nghieäp ñeàu gioáng nhau theo kieåu oâng baø xöa truyeàn laïi, ví duï nhö veà duøng muoái ñeå uû maém. Duø kyõ thuaät coâng ngheä coù caûi tieán, muoái duøng phaûi laø "muoái hoät" chöù khoâng theå naøo thay theá baèng caùc loaïi muoái tinh khieát , muoái saáy khoâ khaùc. Trong tröôøng hôïp xaøi muoái hoät, quaù trình caù chín thaønh maém seõ tieán haønh song song vôùi giai ñoaïn hoät muoái tan neân caù chín vaø ngaám ñeàu gia vò, coøn duøng muoái daïng boät thì caù chæ chín maët ngoaøi. AÂu ñoù laø moät trong nhieàu khía caïnh kyõ thuaät ñaùng ghi trong söï duy trì caùi ngon cuûa caù maém trong coâng nghieäp. Ngoaøi ra coøn vaán ñeà bao bì, baûo quaûn, haïn söû duïng, khieán ngöôøi ta phaûi duøng daàu meø hay daàu phoïng coù theå laøm thay ñoåi muøi vò. Nhìn veà töông lai, trong chieàu höôùng toaøn caàu hoùa, moùn ngon cuûa moät ñ��a phöông kheùp kín "khi xöa phong gaám ruû laø" nhö caù maém muoán phoå bieán ñöông nhieân phaûi caûi tieán theo traøo löu chöù.

Veà caùi ngon cuûa con caù Hueá vaø cuûa nhöõng vò maém Hueá, ngöôøi khaùch " goác Hueá" chæ coù theå tìm laïi thöôûng thöùc trong nhöõng maâm côm gia ñình thoâi vì phaåm chaát cuûa chuùng dính lieàn vôùi baûn thoå ñòa phöông, vaø taøi kheùo naáu nöôùng pha cheá cuûa ngöôøi noäi trôï khoâng deã daøng ñem ra tieáp thuï thöông maõi hoùa ñöôïc. Ví duï noùi veà Toâ côm Heán aên ôû Hueá trong muoân moät daãu sao coøn ngon vì nhöõng heán naøy ñöôïc caøo ôû Coàn Heán nhöng theo ngöôøi saønh aên thì chæ neân aên Côm Heán rong, chöù khoâng theå aên trong khaùch saïn ñöôïc. ( Coù keû coøn khoù tính nhieãu söï, aên xong moät ñoïi côm Heán cay xeø xuyùt xoa vôùi bao nhieâu phuï gia phaåm thì phaûi ñoøi uoáng moät ñoïi cheø Tuaàn say chaùt ñeå "haõm" caùi vò thuûy saûn ñaëc bieät cuûa con heán Soâng Höông, keûo nay mai trôû veà Myõ khi theøm aên chæ coù duøng heán hoäp maø thoâi).

Moät ñieàu suy nghó sau cuøng cuûa toâi laø hoät côm, ngoïn rau, caù maém cuøng bao nhieâu moùn ngon cuûa queâ höông muoán duy trì veà phaåm löôïng treân phöông dieän kinh teá vaên hoùa roõ raøng tuøy thuoäc caùi taøi naêng quaûn lyù, baûo veä vaø caûi thieän moâi tröôøng cuûa chính quyeàn höõu traùch. Tröôøng hôïp cuûa ñòa baøn Thöøa thieân- Hueá laø xaây ñaäp treân nguoàn soâng Höông ñeå kieàm cheá löu löôïng gioøng nöôùc chaûy veà haï baïn, ngaên chaän phaù röøng böøa baõi, söûa chöõa kieân coá laïi phaàn ñaát lôû cuûa ñaàm phaù troå ra bieån gaây haäu quaû tai haïi cho vaán ñeà döôõng ngö trong ñaàm phaù. Ñoù laø nhöõng khía caïnh khoa hoïc kyõ thuaät veà caùc ngaønh nhö Sinh thaùi hoïc, Ngö nghieäp phoái hôïp vôùi khoa Nghieân cöùu veà Thöïc phaåm leân men, veà khoa Dinh döôõng, veà Coâng ngheä ñoùng hoäp...ñang muoán tìm hieåu ñeå caûi thieän moâi tröôøng haàu cho ñaát Hueá coù theå saûn xuaát thuûy saûn vaø caù maém cho ngöôøi daân tieâu thuï vaø xuaát caûng ra ngoaøi theo ñuùng nhu caàu.

Chuùng ta coù theå naøo "goùi gheùm chuùt maém queâ höông" mang theo veà laøm quaø khi trôû veà Myõ khoâng? Toâi muoán ñeà caäp ñeán Maém coâng nghieäp döôùi hình thöùc ñoùng hoäp. Nhieàu ngöôøi cheâ maém ñoùng hoäp laøm maát 50% muøi vò nhöng theo nhöõng nhaø saûn xuaát

u

Leâ Vaên Laân

Trang 191


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

HÖ AÛO Dieäu Haïnh

Ngôõ hoàn mình laø maây Treân ñöôøng veà nhôù ñaày Tieáng buoàn vang trong maây Coù ai saàu vaïn coå... Tuaán qua thaêm Ñoâng Nghi sau moät naêm tu nghieäp taïi Florida. Treân ñöôøng veà Vieät Nam, Tuaán Transit laïi ba hoâm ôû Paris. Ngaøy aáy vaøo leã Giaùng Sinh, Paris roän ròp töng böøng treo ñeøn, giaêng hoa, nhöõng giaây kim tuyeán ñuû maøu saéc treo ngang doïc treân nhöõng con loä ñaày ñaëc hoa röïc rôõ. Treân caây baùch dieäp treo luûng laúng nhöõng vaät quaø beù xíu; oâng Peøre Noel thieân thaàn haùt ca... Nhaát laø con ñöôøng Saint Michell qua caàu Notre Dame, ñeøn maøu loùt daøi nhö traûi saïn loái ñi vaøo nhaø thôø Ñöùc Baø. Paris naêm nay tröng baøy toaøn maøu tím, maøu nhôù thöông, maøu yeâu ñöông! Nhöõng ñaïi loä huy hoaøng loäng laãy nhaát laø Champ Eliseeù, roài xuoáng Lafayette, Aux Printemp saëc sôõ muoân maøu saéc thaém. Tuaán vaø Ñoâng Nghi nhö daân Paris ñi daïo phoá, ñi trong möa bay, trong gioù laønh laïnh. – “Em coù laïnh khoâng?” Vöøa noùi Tuaán choaøng aùo qua vai Ñoâng Nghi. – “Ñi beân anh, em khoâng thaáy laïnh!” Naøng cöôøi e theïn. – “Em noùi nhö trong tieåu thuyeát. Naøy em xem treân trôøi coù teân em vaø anh ñoù!” Nghi chaêm chuù nhìn chæ thaáy trong ñaùm sao hình daùng gioáng chöõ N. – “Em chæ thaáy chöõ N, ñaâu coù chöõ T!” – “Kìa em xem beân caïnh sao Hoâm ñoù, em thaät laø...!” – “Em sinh ra döôùi vì sao Thieân Teá, Quang Phuù, neân luùc naøo cuõng saùng choùi röïc toûa! Coøn anh coù leõ sao Ñaøo Hoa, môø mòt trong hoang vaéng, neân khoâng tìm ra ñoù thoâi”. Nghi cöôøi ñuøa. – “Thoâi nghe coâ, moãi chuyeán bay ñeâm,

Trang 192

anh nhìn sao coøn roû hôn em, thaät tình luùc naøo, anh cuõng thaáy hai vì sao ñeâm gaàn anh ñaây.” – “Ñaâu naøo?” – “Ñoâi maét em ñoù!” – “Thoâi ñi anh, anh laïi treâu em roài!” Luùc ñi ngang qua phoá, gaõ baùn haït deû rang trong caùi chaûo lôùn baèng löûa than boác khoùi thôm löøng! Vöøa aên hoï baøn cuøng nhau ngaøy mai vaøo röøng Rampouillet löôïm, ôû ñoù haït deû lôùn vaø ngon hôn nhieàu. Vaøo cuoái ñoâng röøng Rampouillet aûm ñaïm, mô maøng. Moät chuùt naéng giao muøa laäp xuaân, taïo moät laøn gioù aám aùp hôn. Caùnh röøng nhö ñöôïc boïc trong khoùi maây môø môø, ñaùm söông muø traéng ñuïc, laâng laâng lan roäng daàn... tan loaõng maát huùt cuoái caùnh röøng baùt ngaùt. Trong khoâng gian phaûng phaát haêng haéc noàng cuûa nhöïa thoâng. Hoa phaán bay bay nhö söông laám taám rôi. Muøi thôm noàng, muøi traàm, muøi queá taûn maùc ñaâu ñaây... giöõa röøng thoâng bao la, khí hoaøng hoân coøn vöông vaõi cuoái ñoài. Tuaán vaø Quyeân ñang nhaët haït deû, ñaày 2 tuùi vaûi, nhìn quanh chaû thaáy Ñoâng Nghi, thì ra coâ naøng ñang say söa vuoát nheï nhöõng caây chuøm gôûi. – “Em laøm sao theá?” Tuaán ngaïc nhieân hoûi. – “Em baên khoaên sao laïi coù loaøi caây suoát ñôøi nöông naùu, baùm víu, aån daät soáng nhôø vaøo caây khaùc! Neáu moät mai nhöõng caây coå thuï taøn luïn, thì noù soáng töïa vaøo ñaâu ñeå soáng coøn? Thaät toäi!” – “Taïo hoùa sinh ra nhöõng loaïi aáy nöông töïa vaøo nhau ñeå soáng ñôøi ñôøi. Coøn coù nhieàu loaïi ñaùng thöông vaø toäi nghieäp hôn nhieàu. Em coù bieát loaïi caù Hoài khoâng? Gioáng caù naày coù cuoäc soáng gian khoå vaø ñònh meänh raát toäi! Loaøi caù Hoài ñeán tuoåi laäp gia ñình, luùc con caùi caûm thaáy mình ñaõ mang thai, laø luùc hai vôï choàng baét ñaàu gia nhaäp vaøo cuoäc haønh trình trôû veà coäi nguoàn, queâ höông cuûa chuùng noù. “nhö daân Do Thaùi tìm veà Ñaát


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Höùa”. Caû moät ñoaøn haèng ngaøn con, haèng vaïn caëp vôï choàng döï vaøo chuyeán ñi lòch söû, nhö moät truyeàn thoáng! Chuùng noù phaûi loäi ngöôïc doøng nöôùc, baêng qua con suoái, nhaûy leân thaùc, bay qua gheành cao. Coäi nguoàn cuûa chuùng – treân nuùi cao, treân luûng saâu, treân ñaàu con suoái... nhöõng chaëng ñöôøng gian khoå, hieåm nguy, tai hoïa ñang chöïc chôø chuùng: nhöõng con gaáu, choù soùi, choù, meøo röøng, haûi aâu, ñaø ñieåu, caû ngöôøi ta ñang ñôïi chôø chuùng baêng qua con suoái naày... Coù ñoâi khi con vôï bò naïn cheát, con choàng phaûi tieáp tuïc cuoäc haønh trình ñoù! Caû haøng vaïn vôï choàng luùc ñeán ñöôïc nôi queâ xöa, chæ coøn laïi moät phaàn ba soá! Nhöõng con ñeán ñích, con caùi naèm ñôïi sinh con, con choàng naèm beân caïnh ñôïi vôï. Sinh con xong, caû hai naèm ñoù ñôïi cheát! Luùc luõ treû sinh ra taäp taønh tìm caùi aên: löông thöïc cuûa chuùng laø xaùc cheát cha meï noù! Cho ñeán khi aên heát löông thöïc, chuùng noù ñaõ bieát loäi, bôi... luùc ñoù chuùng noù baét ñaàu theo doøng nöôùc, theo con suoái xuoâi veà ñaát lieàn: ra bieån! Laø nôi ñôøi soáng môùi cuûa chuùng! Em xem, luaät taïo hoùa, cuoäc ñôøi caù Hoài raát ö toäi nghieäp!” Ñoâng Nghi vaø Quyeân nhö nghe moät chuyeän coå tích! Naøng thôû daøi. Hoaøng hoân ñaõ veà, gioù muøa Ñoâng Baéc vi vu laïnh leõo... treân con ñöôøng veà, ñi ngang qua bieät thöï, haøng leä lieãu xanh möôït maø che boùng... caùi coång lôùn, loái vaøo laâu ñaøi – ñoù laø ngoâi nhaø cuûa OÂng Hoaøng Winsor Edwar VII nöôùc Anh. OÂng Hoaøng naày ñaõ töø boû ngai vaøng, theo tình yeâu! – “Neáu anh laø OÂng Hoaøng Winsor, anh coù daùm töø boû ngai vaøng khoâng?”. Nghi ñuøa hoûi. – “Anh ñaâu coù ngai vaøng! Anh chæ coù em vaø khoâng gian, khoâng gian laø traùi tim, em laø hôi thôû!” – “Vaäy anh choïn caùi naøo?” – “Anh choïn caû hai!” – “Anh tham lam quaù, anh chæ ñöôïc choïn moät maø thoâi! Ñaây nheù, anh laø phi coâng, vaäy anh choïn em hay anh choïn cuoäc ñôøi ñi bay?” – “Khoâng ñöôïc ñaâu em, nhöõng chuyeán bay ñeâm qua vuøng trôøi queâ höông thaät tuyeät vôøi, anh nhìn sao, anh luoân baét gaëp

ñoâi maét em”. – “Em muoán bieát anh yeâu thöông moät mình em thoâi, nhö OÂng Hoaøng Winsor, khi thaät loøng yeâu thì boû heát cho tình yeâu, queân heát, töø boû heát”. – “Coù leõ khoâng ñöôïc ñaâu em!”. Anh haùt theo ñieäu nhaïc... – “Thoâi ñi anh, em khoâng theøm chôi vôùi anh nöõa ñaâu!” – “Chuùa ôi, naøng giaän con roài, Chuùa ôi!”. Tuaán ngaâm nga ñuøa. – “OÂ kìa, anh khoâng ñöôïc goïi Chuùa voâ côù!” Trôøi veà ñeâm, xa xa nhìn ñaõ thaáy ngoâi sao thaät lôùn, treân ñænh noùc nhaø thôø Ñöùc Baø, aùnh saùng toûa khaép vuøng, nhö chæ ñöôøng daét neûo cho caùc du muïc tìm ñeán Chuùa trong hang ñaù Beâ-lem naêm naøo. Treân caùc ngoõ ñeán Thaùnh ñöôøng, treo nhöõng boùng ñeøn maøu traéng, troâng xa gioáng nhöõng haït kim cöông traûi saïn loái vaøo nhaø thôø. Tieáng chuoâng lanh laûnh ngaân vang nhö keâu goïi ñaøn chieân beù nhoû haõy mau trôû veà bình an trong tình yeâu Thieân Chuùa. Tuaán vaø Ñoâng Nghi, caû hai coá tìm choã quyø döôùi chaân töôïng Nöõ ñoàng trinh. Tieáng nhaïc caát leân, baûn Silent Night troãi vuùt cao... reùo raét, laâng laâng, thaùnh thoùt, chôi vôi... tieáng nhaïc chaäp chuøng traàm xuoáng ngheïn ngaøo... röng röng nhö gioït nöôùc maét aâm thaàm rôi... Tuaán nhìn qua baïn, daùng nghieâng nghieâng, maùi toùc xoõa beân bôø vai gaày, maét nhìn kính caån, taâm trí bay boãng ñaâu ñaâu... nhö ñöôïc aân suûng maàu nhieäm cuûa chuùa Haøi ñoàng. AÙnh ñeøn töø caùc ngoïn neán môø môø huyeàn aûo... Tuaán thaáy treân maù Ñoâng Nghi long lanh ngaán leä... Anh kheõ naém tay naøng. Nghi giaät mình ñöa maét nhìn anh ngô ngaùc, ñoâi maét buoàn nhö gioït söông ñeâm... OÂi! trong aùnh saùng lung linh, môø aûo anh thaáy Nghi ñeïp, veû ñeïp thieân thaàn... huyeàn aûo khoùi söông... – “Anh nguyeän caàu gì vôùi Chuùa Haøi ñoàng?” Nghi thaàm thì hoûi anh. – “Anh caàu xin em maõi laø haïnh phuùc cuûa anh!” – “Anh laïi tham lam nöõa roài”. Gioïng naøng ngoït ngaøo nhö gioù thoaûng. Tuaán vaø Ñoâng Nghi tröôùc luùc veà, hai ngöôøi ñeán quyø beân “maùng coû soáng”, ngöôøi

Trang 193


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá ta trình baøy laïi vôû kòch töø ngaøn xöa, Chuùa sinh ra trong hang ñaù toài taøn vaøo moät ñeâm laïnh giaù muøa ñoâng... Trong hang ñaù, aùnh saùng môø môø. Meï Maria ñang boàng con. Chuùa Haøi nhi sinh ra khoâng coù moät manh aùo. Meï phaûi xeù aùo ñeå laøm khaên boïc cho con ñôõ laïnh. Troâng Meï thaät hieàn dòu, dieãm leä, vôùi aùnh maét töø maãu nhìn con tha thieát. Caïnh ñoù, oâng Giuse ñang caëm cuïi laáy rôm laøm moät maùng coû eâm aám cho Haøi nhi naèm. Nhìn oâng öu tö, traàm laëng, vôùi boä raâu baïc phô, troâng oâng chaát phaùc, thaùnh thieän laøm sao aáy. Beân maùng coû, con löøa vaø hai chuù beù cöøu ñang ñuøa vôùi Haøi ñoàng. Treân thinh khoâng vang löøng tieáng haùt Thieân thaàn chuùc tuïng Chuùa ra ñôøi, hoøa laãn vôùi tieáng saùo muïc ñoàng, baûn thaùnh ca hôïp taáu möøng vui ñoùn vua Caû treân trôøi xuoáng theá gian. Töø xa, ba vua mang leã vaät daâng Chuùa: nhuõ höông, moäc döôïc... Nghi say söa theo doõi, nhö moät cuoán phim quay chaäm. Naøng caûm thaáy mình heøn moïn, chöa laøm ñeïp loøng Chuùa. Nhôù ñeán caâu trong thaùnh kinh: “Anh em laø muoái cho ñôøi vaø aùnh saùng cho traàn gian”. – “Laïy Chuùa, maàu nhieäm voâ cuøng, xin cho tim con böøng chaùy vôùi ngoïn löûa meán yeâu Chuùa!” Ñeâm tónh laëng, daït daøo gieo vaøo loøng ngöôøi nhöõng suy tö, thao thöùc... – Leã xong, anh môøi em ñi aên Reveillon ôû Tour Eiffel nheù!”. Tieáng Tuaán thaàm thì. Söông muø bao phuû caû Tour Eiffel, döôùi chaân laø Paris veà ñeâm ñeïp tuyeät vôøi. Nhöõng aùnh saùng nhaáp nhaùy töø ñöôøng phoá, nhöõng caây caàu treo ñeøn, keát hoa. Phoá xaù, nhö chuoãi kim cöông laáp laùnh. Troâng leân Sacre Coeur toïa laïc treân ñænh maây. Nhìn xuoáng Montparnasse, taàng laàu cao vôøi vôïi, chaäp chuøng. Qua Concord söøng söûng thaùp buùt Ai Caäp, di tích chieán thaéng, moät thuôû naøo cuûa trieàu ñaïi vua Napoleùon. Gaàn ñoù, moät vuøng trôøi röïc rôõ, Arc Triomphe vôùi ñaïi loä Champ Eliseeù saùng choùi, loäng laãy, huy hoaøng nhaát. Du khaùch treân theá giôùi meâ maûi veà ñaây chieâm ngöôõng. Xe töøng ñoaøn, noái ñuoâi nhau, troâng xa nhö roàng löôïn khuùc. AÙnh

Trang 194

ñeøn maøu laøm saùng röïc moät voøm trôøi. Doøng soâng Seine laáp laùnh nhöõng sao trôøi in hình treân maët nöôùc. Nhöõng chieác Bateau Mouche nhö troâi laïc vaøo khoùi maây hö aûo... – “Kìa em, vaøo trong ngoài, em ñöùng ngoaøi ñoù, söông xuoáng laïnh. Troâng em thaãn thôø, em khoâng vui sao?”. Tuaán nhìn Ñoâng Nghi. – “Em caûm thaáy nhôù nhaø. Saép ñeán Teát roài. Em tieác nhöõng ngaøy vui qua nhanh. Em muoán naém laïi thôøi gian”. – “Ngaøy mai anh trôû veà Vieät Nam, ba ngaøy qua thaêm em nhö gioù thoaûng”. Gioïng Tuaán buoàn buoàn. Treân baøn aên, moät loï hoa thuûy tinh ñoû thaém, hai coác champagne maøu hoàng nhaït. – “Chuùc em choùng thaønh moät chính trò gia loãi laïc maõi maõi laø cuûa anh”. Tuaán roùt röôïu vaøo ly. – “Em xin chuùc anh may maén, vöõng chaéc nhö Tour Eiffel”. – “Anh seõ maõi maõi nhôù kyû nieäm hoâm nay. Em naøy, chaéc em bieát tuïc leä cuûa Phaùp, ñeâm Noel ngöôøi ta “mi nhau””. Noùi xong Tuaán choàm qua Nghi ñeå hoân. Naøng nghieâng ñaàu traùnh: – “Hôi sôùm ñoù baïn! Tuïc leä Phaùp laø möôøi hai giôø khuya Nouvel’an kia maø. Ñeâm nay laø Noel, ñöøng coù aên gian baïn aï!” Ñoàng hoà treân gaùc Eiffel laïnh luøng buoâng möôøi hai tieáng rôøi raïc, quaïnh hiu. Tuaán baøng hoaøng ñöùng daäy, anh phaûi ñöa Ñoâng Nghi veà laïi cö xaù. – “Ngaøy mai anh ra phi tröôøng sôùm, heïn em muøa heø nhaù! Raùng giöõ gìn söùc khoûe. Anh seõ goïi phone cho em luùc veà tôùi nhaø”. Baét tay naøng töø giaõ. – “Caùm ôn anh, good night! Ngaøy mai em khoâng ra phi tröôøng ñöa anh ñi ñö��ïc. Xin loãi anh! Chuùc anh ñi veà bình an, may maén”. Ñoâng Nghi nhìn anh löu luyeán. Xe ñaõ ñi khuaát coång tröôøng voâi traéng, anh coøn quay laïi nhìn, chæ coøn thaáy moät vuõng toái daøy ñaëc. Loøng anh nao nao... naém tay em töø giaõ, baây giôø coøn thaáy aám noàng, Nghi ôi! * Hoâm nay laø hai möôi taùm thaùng chaïp,


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Nghi thaáy buoàn ray röùc. Chæ coøn leû teû vaøi sinh vieân ôû laïi. Vaøi hoâm nöõa laø Teát. Quyeân, coâ baïn gaùi cuøng phoøng ñang ngoài vieát thieäp chuùc Teát. Naøng nhìn qua khung cöûa kính, noãi buoàn kyù tuùc xaù laø theá naøy sao! Nhìn baàu trôøi nhö thaáp xuoáng, haøng caây truïi laù ngoaøi saân, vaãn trô trô döôùi hoa tuyeát tung bay trong gioù. Nghi nhôù nhöõng caùi Teát ñaàm aám. Nhaát laø hai möôi taùm Teát ñi chôï mua hoa vôùi Meï. OÂi! moät röøng hoa ñaày maøu saéc. Ñeán ñöôøng Nguyeãn Hueä theá naøo Meï cuõng mua moät caëp Cam Quaát, roài leân Chôï Lôùn mua vaøi gioø Thuûy Tieân, naøng coøn nhôù coù naêm nhuaàn Meï mua Thuûy Tieân tröôùc caû thaùng trôøi, goït tæa cho hoa nôû vaøo ñeâm giao thöøa, coù naêm hoa nôû sôùm, phaûi duøng troøng traéng tröùng gaø boïc nuï laïi. Theo kinh nghieäm, meï tæa hoa, luùc naøo hoa cuõng nôû ñuùng ngaøy giôø Teát! Hoa khoâng nôõ kòp Moàng Moät Teát, caû naêm aáy laøm aên khoâng may maén. Ñoâi khi gaëp tieát ñoâng chí, hoa bò laïnh buoát phaûi chong ñeøn, hay ñoát höông traàm cho aám ñeå hoa nôû ñuùng Teát. Chaû bieát anh coù thích hoa thuûy tieân khoâng nhó! Coøn nhôù khi mua hoa ñaøo Meï löïa goác lôùn, phaûi laø hoa keùp, maøu ñoû hoàng phaán. Nhöng Boá thì thích hoa mai, luùc naøo mua mai Boá cuõng choïn nhöõng hoa phaûi chín caùnh, ñoát chaùy ôû goác, nhö theá môùi nôû ñöôïc nhieàu hoa vaø giöõ hoa cho ñeán heát thaùng gieâng. – “Quyeân ôi, mình nhôù nhaø, nhôù Teát quaù”ù. Naøng goïi baïn. – “Anh boà Khoâng quaân cuûa “toi” ñi tu nghieäp veà nöôùc ra sao roài? Hình nhö boà coù thö nôi baø Jeanne concierge ñoù”. Ñoâng Nghi choaøng voäi aùo aám chaïy ra haøng hieân. Luùc vaøo ñaàu naøng laám taám ñaày tuyeát, tay caàm thö maët roän nieàm vui. – “Quyeân ôi, thö cuûa chaøng ñaáy. Sao “toi” noùi linh quaù!” Thö anh ñaày aáp nhôù thöông! – “Ñoïc cho mình nghe chuùt ñi!” Quyeân nheo maét hoûi baïn. – “Coù baøi thô tình laém, ñeå ñoïc cho “toi” nghe moät ñoaïn”: “Paris vaøng laù roài sao? Daáu xöa e cuõng laãn vaøo thôøi gian Thoâi veà naén maáy cung ñaøn...

Ñeå nghe khoaéc khoaûi beõ baøng ñoù ñaây”... – “Anh noùi heø veà seõ xin leã ñính hoân”. – “Theá thì baïn haïnh phuùc quaù roài. “Mes felicitations”. Quyeân ruùc rích cöôøi”. Ñeâm nay naøng vaø Quyeân ñi döï toå chöùc vaên ngheä Teát cuûa Toång Hoäi sinh vieân taïi raïp Maubert. – “Luùc naõy Nghi haùt baøi “Giaác mô hoài höông” khoâng khaùc gì Leä Thu”. Quyeân khen baïn. – “Ñöøng cho mình ñi taøu bay giaáy nghe Quyeân” – “Ñuùng theá, “toi” khoâng nghe tieáng voã tay nhö phaùo noå ö?” * Chieác maùy bay Air France vöøa ñaùp xuoáng phi tröôøng Taân Sôn Nhaát, vaãn coøn mang theo caùi khoâng khí man maùc laïnh cuûa Paris. Vöøa böôùc ra khoûi caùnh cöûa phi cô, caùi noùng böùc aäp vaøo maët, vaøo da muoán boûng raùt... noùng deã sôï! Caùi noùng cuûa Saøi goøn laøm sao aáy, noù böùt röùt trong ngöôøi... chaúng hieåu sao töø beù ñeán lôùn mình ñaõ soáng thoaûi maùi. Baây giôø môùi ôû hai naêm ngoaïi quoác ñaõ thay ñoåi mình roài! Nhöng, nieàm vui gaëp laïi gia ñình, baø con, baïn beø, bao vaây laáy naøng laøm queân maát caùi noùng thieâu ñoát! Coøn Tuaán nöõa, nhìn quanh khoâng thaáy anh ñaâu, moät chuùt hôøn doãi... Xe veà tröôùc saân ñaõ thaáy Tuaán laùi chieác xe Floride maøu ñoû, mui traàn, maëc ñoà bay maøu ñen ñang ñöùng tröôùc saân ñôïi... – Baây giôø anh coù phi vuï, toái seõ gheù thaêm Nghi sau. Toái ñoù Tuaán ra thaêm, Nghi, Hoaøng AÙnh (chò ñoâi con dì vôùi Nghi) vaø Tuaán ñang loät böôûi Bieân hoøa, Tuaán hoûi: – “Naày, Ñoâng Nghi, tuaàn tôùi coù Me Nghi vaøo khoâng?” – “Chi vaäy anh, Me chöa vaøo ñaâu”. Tuaán ngaäp ngöøng noùi: – “Nhaø anh ñònh tuaàn tôùi xin ñeán “chaïm ngoõ”. Nghi thaáy sao?” – “Sôùm theá anh?” Naøng theïn khoâng nhìn Tuaán. – “Thaùng naày chaïm ngoõ, ñeán Teát xin leã ñính hoân, roài qua sang naêm môùi ñaùm cöôùi maø. Em ôû Phaùp xa quaù, anh lo laém!”

Trang 195


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá Hoaøng AÙnh leân tieáng: – “Ñöôïc roài, ñeå chò giuùp cho, ñöøng lo. Coù coâ Traâm ôû ñaây”. – “Em ngaïi, coâ khoâng coù caûm tình vôùi KQ maáy!” – “OÂ kìa, fianceù coâ aáy laø KQ maø”. Tieáng xe ñaäu tröôùc cöûa nhaø, coù nhieàu tieáng giaày leân caàu thang, nghe tieáng chò Hai chaøo: “OÂng Töôùng ra chôi”. – “Thöa Chuù Minh, chuù Taàn, chuù Ba, chuù Tieáp” tieáng Nghi ngoït ngaøo gioïng Hueá. – “Boä Tham Möu Tö leänh Khoâng Quaân ñoù”. Nghi noùi nhoû vôùi Tuaán, Tuaán thì bieát maáy chuù, nhöng maáy chuù khoâng bieát Tuaán. – “Chaùu môùi veà haø! Con beù baây giôø lôùn quaù! Quaø cuûa chuù ñaâu?” Chuù ñuøa hoûi. – “Daï coù!” Ñoâng Nghi mang ra nhöõng goùi quaø, goùi giaáy maøu thaét nô xinh xaén. – “Chuù môû ra baây giôø ñöôïc khoâng chaùu?” – “Daï ñöôïc chuù!” Caàm caø-vaït maøu naâu non coù ñieåm hoa li ti maøu vaøng. – “Con chaùu choïn maøu ñeïp, caùm ôn chaùu.” Chuù Taàn noùi. – “Naøy Ñoâng Nghi, chaùu gioûi ñoù. Chaùu choïn cho chuù maøu naày chuù thích nhaát, maøu gris, coù ñöôøng keû hoàng nhaït. Haøng Paris ñeïp, mode laém!” – “Choïn Caø-vaït cho mình khoù, coøn choïn cho ngöôøi khaùc coøn khoù hôn. Maøu xanh ñaäm, chuù vaãn thích maøu naày, deã maëc cho nhieàu maøu aùo. Caùm ôn chaùu.” – “Ñoâng Nghi, con thích xem ca nhaïc khoâng? Thöù baûy naày, Huyønh Böûu Baït coù ñaïi nhaïc hoäi vaên ngheä, “Ñeâm Maøu Hoàng” cho anh huøng löôùt gioù Quaûng Trò” Khoâng ñôïi traû lôøi chuù quay qua hoûi: – “OÂng töôùng göûi giaáy môøi cho caùc chaùu, cho xe ra ñoùn!” Chuù Minh nhìn caùc chaùu: – “Luõ nhoû naày thöù Baûy noù thích ñi Vuõng Taøu ñi chôi xa, ñi Thuû Ñöùc, vöôøn maêng cuït, noù ñaâu thích vaøo quaân ñoäi nghe nhaïc.” Nghi vaø Hoaøng AÙnh quay laïi coâ Traâm: – “Coâ coù ñi khoâng?” Coâ Traâm do döï: – “Khoâng bieát coù thì giôø, hình nhö thöù Baûy naày oâng baø T.V. Thuï môøi sinh nhaät cho con gaùi ñoù. Neáu ñi ñöôïc seõ goïi phone cho

Trang 196

chuù.” Hoài naõy giôø chuù khoâng ñeå yù, baây giôø chuù quay laïi thaáy Tuaán: – “Thaèng nhoùc naøo vaäy?” – “Laø baïn con”. Nghi nghó ngöôøi ta laø Ñaïi uùy laùi khu truïc A37 maø goïi thaèng nhoùc! Tuaán ñöùng daäy xin veà. Nghi tieãn chaøng ra saân, Chuù Minh noùi theo: – “Con chaùu noù duùi böôûi cho thaèng nhoùc ñoù, coâ Traâm ôi”. Caùc chuù cöôøi aàm leân. “Thaèng ñoù con nhaø ai, daùm ra taùn con chaùu toâi?” Luùc ôû ngoaøi vaøo, chuù cöôøi hoûi: – “Laøm theá naøo theo “taùn” caùc coâ haû chaùu?” – “Moãi laàn chuù gaëp caùc coâ gaùi, chuù ñöøng nhìn, ñöøng theøm ñi theo, vaø cuõng ñöøng “ngheã”, chuù laøm lô, ñi luoân “phôùt tænh aêngleâ!” nghe!” – “Chuù ñi luoân, tuïi thaèng Ba, thaèng Taàn, noù ñi sau, noù “dôùt” maát, ñöøng xuùi daïi”. Tieáng cöôøi vui laïi vang leân. Moät tuaàn leã vaéng maët, hoâm nay Tuaán laïi ñeán chôi chæ coù moät mình chò Hoaøng AÙnh ôû nhaø, Nghi ñi Thöông xaù Tax vôùi Coâ Traâm. Thaáy veõ maët buoàn buoàn cuûa Tuaán, Hoaøng AÙnh aùi ngaïi: – “Sao Tuaán khoâng laïi chôi, coù chuyeän gì sao? Thaáy Tuaán coù veõ laï laï!” Anh cho bieát, nhôø OÂng chuù ñeán thaêm nhaø Ñoâng Nghi ngoaøi trung, coù ñeà caäp vieäc xin chaïm ngoõ. Nhaø Nghi noùi baây giôø quaù sôùm, vì Nghi chöa coù kinh nghieäm laäp gia ñình, ñôïi vaøi naêm hoïc xong môùi tính... Theo OÂng chuù nghe phong phanh, gia ñình Ñoâng Nghi khoâng maáy öa gaû con cho lính, nhaát laø lính ñi bay! Nghe ñoàn coù oâng Baùc só “troàng caây si” vaãn lui tôùi, töø laâu roài!” – “Sao Tuaán khoâng hoûi ngay Nghi?” Hoaøng AÙnh noùi. – “Chò bieát ñoù, neáu söï thaät vaäy, Nghi coù daùm caõi laïi gia ñình?” – “Nhöng chò bieát Nghi coù caûm tình vôùi em”. – “Thì caûm tình Nghi luùc naøo cuõng thaân maät, vui veû vôùi em nhö ngöôøi anh, noùi ñeán ñaùm hoûi, Nghi baûo coøn sôùm... – “Theo chò nghó, Ñoâng Nghi chöa muoán laäp gia ñình vì sôï khoå. Nghi laø con gaùi moät


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá trong nhaø, chæ coù moät em trai. Nhaø giaøu coù, muoán gì ñöôïc naáy, cuoäc soáng Nghi quaù sung söôùng. Coù leõ vì theá, Ñoâng Nghi chöa muoán laáy choàng löông ba coïc ba ñoàng, laøm sao cho ñuû soáng moät gia ñình treû! Nghi ñaâu bieát laøm gì? Vì theá Nghi nghó phaûi hoïc xong coù baèng caáp may ra!”... Hoaøng AÙnh nghe Tuaán keå nhöõng lôøi ñoàn ñaõi khoâng bieát neân khuyeân, hay an uûi Tuaán baèng caùch naøo ñaây! Tuaán buoàn baõ ñöùng daäy: “Vì theá, baây giôø Tuaán phaûi queân, tìm caùi vui trong phi vuï! Xui cho teân VC naøo, hoâm nay gaëp!” Coøn hai tuaàn leã nöõa Nghi trôû veà Phaùp tieáp tuïc naêm hoïc. Hoâm nay, chieàu thöù baåy Tuaán goïi ñieän thoaïi gaëp Nghi: – “Anh laïi chôi ñi.” Luùc Tuaán ñeán tay caàm goùi baùnh kem Grival. Nghi ñoùn anh: – “Anh môùi ñi bay veà ñoù haû? Baén ñöôïc maáy teân VC roài? Troâng anh maëc quaàn aùo ñi bay ñeïp trai hæ, coøn laùi xe laät traàn maøu ñoû, khoâng bieát bao nhieâu coâ gaùi cheát meät vì anh?” – “Chæ coù moãi coâ khoâng meät, thì bao nhieâu coâ cuõng baèng thöøa!” Tuaán cöôøi caùi nghóa caâu noùi. Nghi khoâng hieåu cuõng cöôøi theo... – “Ñoâng Nghi bieát khoâng? Moãi chieàu töø Taân Sôn Nhaát veà ñi ngang nhaø em, luùc naøo anh cuõng thaáy phoøng khaùch ñeøn saùng choang, tröôùc saân luoân luoân coù boán naêm chieác xe. Anh buoàn nhaø Ñoâng Nghi coù quaù nhieàu oâng lôùn ñeán thaêm”. – “Anh thaät laø laï, ñaâu phaûi khaùch baïn cuûa em, laø baïn coâ em, cuûa chuù Tieáp, coøn Caäu em nöõa!” – “Coù hoâm anh ñeán thaêm em khoâng ñöôïc, anh buoàn laø buoàn, luùc ñi laøm veà, qua ñöôøng Coâng Lyù nhìn leân ban-coâng thaáy em vaãy tay cöôøi, hoâm ñoù veà, loøng anh vui nhö ngaøy hoäi”. – “Toái nay anh môøi em vaø chò Hoaøng AÙnh ñi cineù raïp Rex, coi phim “ils n’ont que vingt ans”, coøn raïp Eden chieáu phim “Temps d’aimer et temps de mourir””. – “Anh thích phim naøo?” – “Anh thích caû hai”. Tuaán ñaùp. – “Em thích: “ils n’ont que vingt ans”

hôn, vì coâ beù Sandra Dee 14 tuoåi. Laàn ñaàu ñoùng vai chính. Baùo chí khen coâ aáy ñoùng tuyeät vôøi. Bieät danh Lolita naêm nay. Ñôïi em moät chuùt hí, em vaøo xin pheùp coâ Traâm”. Coâ nhìn Ñoâng Nghi vaø Hoaøng AÙnh moät phuùt do döï: – “Ñi Cineù nhôù veà sôùm ñoù nghe.” Tuaán ruû: – “Leân xe anh ñi, anh nghó mình ñi treã, maát choã ngoài toát”. – “Ñeå chuùng em ñi xe sau, luùc veà khoûi laøm phieàn anh”, Nghi caån thaän hôn noùi vôùi Tuaán. “Ñeán ñoù anh nhôù mua veù ñi nhaù. Chuùng em ñaõ coù veù môøi roài”. Luùc ñeán nôi thì Rex baùn heát choã, phim môùi ngaøy ñaàu tieân, raïp luùc naøo cuõng ñaày luoân hai xuaát. Tuaán vì muoán ñi cineù vôùi Ñoâng Nghi: – “Hay laïi Eden ñi, phim ñoù hay laém”. Hoaøng AÙnh vaø Nghi cuøng noùi: – “Hay nhöng phim cuõ!”. Boãng Nghi ngaãm nghó: – “ÖØ, chuùng mình ñi Eden cuõng ñöôïc, Phim “Temps d’aimer et temps de mourir” raát hay, tuy xem roài, ñaõ laâu mình cuõng queân heát, chæ coøn nhôù loaùng thoaùng moät ñoaïn cuoái... ngöôøi lính bò thöông naëng, ôû beân bôø suoái... Bieát mình saép cheát, anh muoán ñoïc laïi thö ngöôøi yeâu laàn cuoái, tay run run... laåy baåy môû laù thö, laù thö rôi xuoáng nöôùc... doøng nöôùc töø töø cuoán troâi... anh coá boø, leát, tröôøn theo doøng nöôùc chaûy, anh gaéng söùc vôùi, baét laáy laù thö... maùu ra nhieàu. Anh guïc ngaõ... ñoâi maét coá môû... lôø ñôø nhìn theo... laù thö löõng lôø troâi theo doøng nöôùc loang loaùng maùu... ñaõ cuoán maát nieàm yeâu thöông cuoái cuøng cuûa anh!” – “Nghe Nghi keå hay quaù, anh chöa xem phim ñoù, mình ñi xem ñi.” ÔÛ raïp Eden ra, caû ba ñeàu mang taâm traïng buoàn xoùt xa, im laëng ñi beân nhau... Saøi Goøn veà ñeâm laønh laïnh, man maùc aùnh traêng khuya treân neàn trôøi xanh thaúm, trong saùng, khoâng moät aùng maây, tónh laëng nhö nghe ñöôïc caû tieáng caây laù thôû daøi... Böôùc töøng böôùc traàm ngaâm laëng leõ beân nhau, boãng Tuaán cöôøi ñuøa: – “Anh muoán ñöôïc cheát nhö ngöôøi lính ñoù, ñeán phuùt cuoái coøn coù laù thö cuûa ngöôøi

Trang 197


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá yeâu, thaät haïnh phuùc!” – “Sao anh noùi ñieàm gôû vaäy? Ai laïi ao öôùc ñöôïc cheát!” – “Taïi anh ñoù haïnh phuùc coù thö cuûa ngöôøi tình! Coøn anh khoâng coù gì heát”. Hoaøng AÙnh cöôøi: – “Anh khoâng coù thö cuûa Nghi aø?” – “Khoâng coù moät chöõ!” Tuaán ñaùp. Hoaøng AÙnh nhìn Nghi ngaïc nhieân, quen nhau maáy naêm roài, khoâng vieát moät chöõ? Nghi muoán phaù tan khoâng khí khoâng vui, naøng duïc: – “Ñeán Givral aên kem ñi, Nghi khaùt nöôùc quaù roài”. Nhaø haøng Givral giôø naày ñoâng khaùch, xem cineù xong ai cuõng gheù vaøo ñaây aên kem, baùnh ngoït, Tuaán choïn ñöôïc moät baøn caïnh cöûa, nhìn ra ñöôøng, beân kia laø Toøa nhaø Quoác hoäi. – “Chò Hoaøng AÙnh aên gì, Nghi thì thích kem daâu phaûi khoâng?” – “Chò aên kem vani, coøn Tuaán thích loaïi kem naøo?” – “Ngaãm nghó, OK, kem chocola”. Nhìn Ñoâng Nghi muùc töøng muoãng kem daâu ñoû ñöa vaøo mieäng aên ngon laønh, thaät deã thöông, hai caùi nuùng haït gaïo nho nhoû beân khoùe mieäng aán saâu, maøu ñoû cuûa kem daâu laøm ñoâi moâi theâm moïng nhö quaû maän, ngoït ngaøo nhö maät ong... ñeâm nay anh caûm thaáy haïnh phuùc quaù! Nhö söïc nhôù, Hoaøng AÙnh noùi nhoû Ñoâng Nghi: – “Nghi chöa bao giôø vieát thö cho Tuaán?” – “Chöa, sao chò thaéc maéc?” – “Tuaán noùi Nghi chöa bao giôø vieát thö cho Tuaán!” – “Coù gì laï ñaâu, Tuaán hay goïi phone noùi chuyeän, noùi heát vôùi nhau qua phone roài coøn gì vieát th�� nöõa!” Nghi boãng gheù vaøo tai Hoaøng AÙnh thaàm thì: – “Me noùi khoâng neân vieát thö cho ai heát. Sau naày coù gì khoâng ñeïp xaûy ra, noù laáy thö ñoù laøm chöùng ñi noùi xaáu...” Roài Nghi xoay qua noùi vôùi Tuaán: – “Nghi phaûi veà, veà khuya coâ maéng cho ñaáy” Tuaán ñöùng daäy coù veû luyeán tieác chöa muoán ñi... ñöa maét nhìn Ñoâng Nghi.

Trang 198

Nghi cöôøi ñuøa: – “Hay anh muoán Nghi vieát cho anh moät traêm chöõ”! Tuaán cöôøi do döï trong giaây laùt: – “Ngaøy mai anh ñi coâng taùc, coù leõ tuaàn naøy anh khoâng ñeán ñöôïc. Ngaøy naøo Ñoâng Nghi ñi Phaùp?” – “Khoaûng möôøi ngaøy nöõa!” – “Khoâng bieát anh coù veà kòp ñeå tieãn Nghi ñi! Cho anh ñòa chæ môùi cuûa em beân Phaùp ñi!” – “Daï ñöôïc”. Naøng môû saéc laáy maûnh giaáy nhoû vieát. Naøng ñöa cho Tuaán: – “Nghi vieát cho anh moät traêm chöõ ñoù nhaù.” Tuaán chaû ñoïc, anh nghó ñoù laø ñòa chæ cuûa naøng. Leân xe, anh vaãy tay chaøo: – “Chuùc chò vaø Nghi nguû ngon”. – “Chuùc anh nguû ngon, nhieàu moäng ñeïp, ngaøy mai ñi phi vuï bình yeân, vui veû nhaù”, naøng cöôøi ñuøa Tuaán. Ñôïi xe cuûa Nghi ñi roài, anh môùi laùi xe veà nhaø, thay aùo anh laáy maûnh giaáy cuûa Nghi caát vaøo boùp nhoû, luùc ñaáy môùi bieát ñoù baøi thô, khoâng phaûi ñòa chæ cuûa Nghi: “Nhôù thöông, thöông nhôù, thöông thöông nhôù Nhôù nhôù, thöông thöông, nhôù nhôù thöông Nhôù thöông, thöông nhôù, thöông thöông nhôù Nhôù nhôù, thöông thöông, nhôù nhôù thöông!” Suy ngaãm moät chuùt, anh goïi cho Nghi: – “Nghi ñoù haû? Caûm ôn em, anh seõ mang noù theo trong caùc phi vuï, mong ñoù laø buøa hoä meänh cho anh”. Moät tuaàn leã sau, vaøo buoåi tröa. Nghi vaø AÙnh ngoài tröôùc haønh lang hoùng maùt, trôøi khoâng coù chuùt gioù, chò em ngoài nhìn xuoáng ñöôøng. Boãng söïc nhôù, Nghi hoûi AÙnh: – “Khoâng bieát taïi sao maáy ñeâm nay em khoâng doã ñöôïc giaác nguû. Trong loøng hoài hoäp, boàn choàn, noùng ruoät laøm sao aáy. Ñoïc baùo tình hình ñaát nöôùc nghieâm troïng, thaät buoàn! Boãng nhôù ñeán Tuaán...” Hai chò em ruû nhau laáy xe Honda chaïy laïi nhaø Tuaán. Ñoâng Nghi vaø Hoaøng AÙnh nhìn nhau aùi ngaïi, tröôùc nhaø Tuaán hoâm nay


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá troâng buoàn baõ laøm sao, caây daâu röøng môùi hoâm naøo xanh um tröôùc ngoõ, baây giôø laù ruïng ñaày saân, caây söù, hoa cuõng chaúng coøn, rôi rôùt ñaày döôùi goác. Caû hai ñöùng taàn ngaàn hoài laâu, Ñoâng Nghi laïi baám chuoâng, trong nhaø chò giuùp vieäc chaïy ra: – “Anh Tuaán coù nhaø khoâng?” – “Caäu Tuaán ñi maát roài!” Hai chò em ra veà vui veû, cuøng nghó laø Tuaán coøn ñoù, bình yeân. Chieàu laïi, caùc chuù Khoâng Quaân thöôøng gheù nhaø chôi vôùi Me. Ñoâng Nghi vaø AÙnh cuõng ñònh ra khoûi nhaø. Luùc ñi ngang qua phoøng khaùch chöa kòp chaøo caùc chuù, thì chuù Minh ñaõ goïi Ñoâng Nghi, ñoät nhieân chuù hoûi: – “Coù phaûi thaèng nhoùc baïn con, teân Traàn Cao Tuaán?” – Daï, coù gì khoâng chuù? – “Noù cheát roài!” Ñoâng Nghi xanh maët söõng soát: – “Chuù noùi ñuøa haû?” Hoaøng AÙnh bình tónh hôn: – “Tuaán cheát hoài naøo vaäy chuù? Taïi sao cheát?” – “Tuaán cheát taïi maët traän An Loäc. Noù anh huøng laém, chöa phaûi phi vuï cuûa mình, noù ñi thay cho thaèng baïn, hình nhö coù taâm söï buoàn. Maùy bay noù baén tieâu huûy luoân maáy xe taêng cuûa ñòch, nhöng noù bò hoûa tieãn baén vaøo phoøng laùi chaùy, noù nhaûy duø, xui cho noù duø khoâng bung ra”... Nghe ñeán ñaây, Nghi khoùc oøa... oâm maët chaïy vaøo buoàng ñoùng saàm cöûa! – “Caû tuaàn nay, xaùc Tuaán chöa mang veà ñöôïc. Bao nhieâu tröïc thaêng ñöa leân, chæ chôû thöông binh veà. Maáy oâng Tieåu ñoaøn Tröôûng khoâng cho chôû xaùc. Öu tieân daønh cho thöông binh. Xaùc cheát khoâng caàn chôû veà sôùm. Phuû Toång Thoáng goïi khieån traùch, chuù nhöùc ñaàu vaán ñeà naày. Gia ñình hoï noùi: ñaõ hy sinh cho con ñi lính, luùc cheát khoâng mang xaùc veà. Vaäy coøn ai cho con ñi nöõa. Toäi cho Tuaán, noù coøn quaù treû. ÖØ, maø laøm sao noù quen maáy chaùu?” Tieáng khoùc cuûa Nghi trong buoàng caøng luùc nöùc nôû lôùn... Hoaøng AÙnh ngaäm nguøi, naøng cuõng coù ngöôøi yeâu ñang tu nghieäp taïi Myõ. Cuoái naêm môùi veà, vôùi chieán tranh taøn khoác naày, khoâng bieát bao nhieâu thanh nieân phaûi hy sinh, coøn phaûi hy sinh ñeán bao giôø.

Nöôùc maét röng röng thöông Tuaán, thöông cho Nghi moái tình ñaàu khoâng coøn nöõa! * Noel laïi ñeán, muøa Giaùng Sinh ñaõ veà treân nhöõng caønh baùch dieäp ñaày hoa ñeøn laáp laùnh, nhaéc nhôû em muøa haïnh phuùc ñaõ veà. Nhôù anh ñeán xoùt xa, nhôù laém... Nhôù luùc chia tay chaúng noùi vôùi nhau moät lôøi. YÙ thöùc vaø tình yeâu cöù maõi maõi laø ñoùm than aâm æ chaùy. Loøng em nhoùi buoát hình dung laïi ôû phöông trôøi caùch bieät trong raát nhieàu hoaøn caûnh... ôû ñoù coù anh, boâng söù traéng, moät chuùt gioù mang theo caùi thao thöùc nao nao... döôùi baàu trôøi tím thaåm... loøng em rung ñoäng, caûm xuùc, eâm ñeàm ngaøy aáy... Tình yeâu vaø kyû nieäm laø beáp löûa khoâng taøn. Em coøn nhôù, nhöõng ñeâm ngoài ngoaøi haønh lang vôùi anh, trong moät khoâng gian thoang thoaûng theo gioù höông ngoïc lan, hoa söù thôm dòu, maûnh traêng thaät trong xanh, hình aûnh queâ höông dieãm leä, noàng naøn... Neáu khoâng vì vaâng lôøi Me, thì em chaû bao giôø trôû laïi Paris, ñeå phaûi chòu noãi ñau buoàn nhö baây giôø. Ngöôøi ta ñoùn Noel vui veû, haïnh phuùc, coøn em... em lang thang treân ñöôøng phoá nhö moät keû maát hoàn. Doøng soâng ñuïc maøu lôø löõng trong giaù laïnh. Nhöõng giaây ñeøn maøu röïc rôõ treân caùc caønh thoâng, chaúng khaùc gì nhöõng muõi kim, noãi ñau baát taän xeù naùt taâm hoàn. Naøng thì thaàm: “OÂi! Thieân Chuùa cao vôøi, xin Ngaøi ban cho con bình an. Con khoâng bieát laøm sao vôùi cheùn maät ñaéng naày”. Thieân haï noâ nöùc, röøng röøng chen nhau ñi xem ñoát phaùo hoa... nhöõng tieáng noå lôùn, töøng chuøm phaùo hoa tung leân neàn trôøi muoân maøu saéc röïc rôõ... moät vuøng trôøi ñoû röïc löûa... moät trôøi saùng choùi... em hoa caû maét... em nhö thaáy coù caùnh duø rôi... vaø anh... anh ñaõ vónh bieät em roài anh ôi! Nöôùc maét raøn ruïa treân maù... Ñaâu ñaây tieáng döông caàm nhaø ai vang voïng nhaïc khuùc “Ñeâm Thaùnh Voâ Cuøng” reùo raét, cao vuùt, chôi vôi, aâm thaàm... tieáng nhaïc bay boång meânh mang vaøo cuoái ñoài maát huùt. Noãi coâ ñôn teâ taùi ngheïn ngaøo, Loøng em ñau nhö dao caét, anh ôi! Haïnh phuùc chæ laø hö aûo. Naøng oâm maët nöùc nôû... u

Dieäu Haïnh

Trang 199


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá

"SÖÔÙNG NHÖ OÂNG HOAØNG" ? Voõ Höông-An "Söôùng nhö oâng Hoaøng" hay "Sang nhö oâng Hoaøng" - Hoaøng ñaây laø hoaøng töû, laø nhöõng thaønh ngöõ Hueá raët maø toâi thöôøng nghe meä ngoaïi toâi vaø maï toâi noùi moãi khi caùc baø muoán dieãn taû veà söï sung söôùng, sang troïng cuûa moät ngöôøi ñaøn oâng naøo ñoù. Nhöng ñeán khi bieát ñöôïc cuoäc ñôøi cuûa maáy oâng hoaøng, toâi ñaâm ra nghi ngôø vaø töï hoûi: söôùng nhö oâng hoaøng, thieät khoâng? Hoaøng töû laø con trai cuûa vua, söôùng töø luùc loït loøng meï laø chuyeän ñöông nhieân, ai cuõng bieát. Theâm vaøo ñoù , "caùi söôùng" naøy coøn ñöôïc pheùp vua qui ñònh, baûo veä, thì nhaát ñònh noù laø moät thöïc teá hieån nhieân. So vôùi cuoäc soáng vaát vaû cuûa ngöôøi daân, phaûi "chaïy aên töøng böõa toaùt moà hoâi" thì caùi söôùng tröôùc maét cuûa oâng hoaøng laø khoâng phaûi lo côm aùo gaïo tieàn, laïi ñöôïc nhaø cao cöûa roäng (phuû ñeä), aên ngon maëc ñeïp, ôn vua loäc nöôùc ban cho ñaày ñuû Theo leänh vua Minh Maïng (1820-1840), hoaøng töû sinh ñöôïc 100 ngaøy thì beá vaøo ra maét vua cha, xong chieáu theo Ñeá heä thi (1) maø ñaët teân, ñaày tuoåi thoâi noâi thì ñaõ coù löông boång vua ban. Löông boång naøy (tính theo naêm) lôùn daàn theo tuoåi taùc (vaø töôùc vò ñöôïc phong, neáu coù): -Töû 1 ñeán 10 tuoåi: tieàn 150 quan, gaïo 150 phöông; -Töû 11 ñeán 17 tuoåi: tieàn 200 quan, gaïo 200 phöông; -Töø 18 ñeán 29 tuoåi: tieàn 300 quan, gaïo 300 phöông; -30 tuoåi trôû leân: tieàn 400 quan, gaïo 300 phöông (Thöïc luïc III, tr.430-433). Muoán bieát quyeàn lôïi naøy nhieàu ít theá naøo thì haõy so saùnh vôùi löông boång caùc quan. Ñôøi Gia Long (1802-1819) quan chaùnh nhaát phaåm (cöïc phaåm trieàu ñình) moãi naêm laõnh 600 quan, gaïo 600 phöông vaø 70 quan phuï caáp aùo quaàn, goïi laø tieàn xuaân

Trang 200

phuïc. Ñeán ñôøi Minh Maïng (1820-1840), bôùt xuoáng coøn 400 quan vaø 300 phöông gaïo, phuï caáp aùo quaàn nhö cuõ. Nôi hoaøng töû sinh ra Heã noùi tôùi nôi sinh cuûa hoaøng töû hay coâng chuùa,möôøi ngöôøi nhö moät ñeàu nghó raèng taát caû ñeàu phaûi ñöôïc sinh ra trong cung caám, vì, nhö ngöôøi ta thöôøng khaùo nhau, khi vua gaàn vôùi baø naøo, thaùi giaùm ñeàu coù ghi cheùp vaøo soå saùch ngaøy thaùng roõ raøng ñeå sau ñoåi chieáu vôùi ngaøy sinh maø bieát thieät giaû, ñeà phoøng laïc gioáng loän soøng. Vôùi Nhaø Nguyeãn, thaät ra khoâng phaûi hoaøng töû naøo cuõng ñöôïc sinh ra trong cung caám (trong Töû Caám thaønh), nhaát laø caùc hoaøng töû lôùn tuoåi. Nhö vua Minh Maïng, maõi ñeán naêm 1816 môùi ñöôïc phong Thaùi töû, ôû cung Thanh Hoøa, beân traùi hoaøng thaønh (khu Tam Toøa ngaøy nay) nhöng tröôùc ñoù, khi ñang coøn laø OÂng Hoaøng Tö (hoaøng töû thöù 4 cuûa vua Gia Long) ñaõ coù phuû rieâng, ñaõ laäp phuû thieáp (vôï chaùnh cuûa hoaøng töû), ñaõ coù naêm ba daéng (vôï beù cuûa hoaøng töû) ñaõ sinh con ñaàu loøng laø coâng töû Mieân Dung vaøo naêm 1807 taïi aáp Xuaân Loäc naèm beân bôø soâng Ñoâng Ba (Höõu Hoä thaønh haø) phía ñoâng Kinh thaønh Hueá. Ñoù chính laø vua Thieäu Trò sau naøy (1841-1847), vì vaäy, ñeå kyû nieäm nôi sinh ra cuûa moät hoaøng ñeá, veà sau, vua Thieäu Trò cho laäp ôû ñoù moät ngoâi chuøa lôùn, ñoù laø chuøa Dieäu Ñeá hieän nay. Coøn vua Töï Ñöùc, con thöù hai cuûa vua Thieäu Trò, sinh naêm 1829, nhaèm naêm Minh Maïng thöù 10; luùc ñoù vua Thieäu Trò ñang coøn laø hoaøng töû, ñöôïc phong töôùc Tröôøng Khaùnh Coâng, coù phuû rieâng, beân ngoaøi Hoaøng thaønh (Ñaïi Noäi). Tröôøng hôïp vua Thaønh Thaùi (1889-1907), sinh naêm 1879. vaø vua Baûo Ñaïi, sinh naêm 1913, cuõng ñeàu sinh ngoaøi Töû Caám thaønh. Ngöôøi ta goïi choã ôû cuõ cuûa caùc vua khi chöa leân ngoâi laø tieàm ñeå, nguï yù nôi ñoù cuõng nhö nôi ñaùy bieån


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá roàng vaøng (töôùng tinh cuûa vua) aån naùu, chôø ngaøy vuøng vaãy tung maáy löôùt gioù. Nhö vaäy, chæ coù caùc hoaøng töû hay hoaøng nöõ naøo sinh sau khi vua cha leân laøm vua thì môùi ñöôïc dieãm phuùc sinh ra trong cung caám, chaúng haïn Hoaøng töû Vónh San , töùc vua Duy Taân (1907-1916), sinh naêm 1900. baáy giôù laø naêm thöù 12 ñôøi Thaønh Thaùi (vua cha). Vieäc nuoâi daïy hoaøng töû Khi coøn beù, caùc hoaøng töû ôû vôùi meï; neáu thoâng minh ham hoïc, chöøng boán naêm tuoåi ñaõ baét ñaàu ñöôïc caùc nöõ sö trong cung daïy chöõ, chaúng haïn Hoaøng töû Mieân Thaåm (töùc Tuøng Thieän Vöông,em vua Thieäu Trò), sinh naêm 1819, raát thoâng minh, môùi 4 tuoåi ñaõ theo hoïc vôùi nöõ sö , 7 tuoåi ñaõ bieát ñoïc vaø thöôûng thöùc thô, maëc duû chöa bieát luaät thô laø gì, 8 tuoåi ñaõ bieát laøm thô (Theá phaû, tr.291-292). Chöøng 5,6 tuoåi thì khoâng ôû chung vôùi meï nöõa, anh em soáng taäp trung moät khu vöïc rieâng, coù ngöôøi phuïc vuï, coù nhaø hoïc vaø thaày daïy rieâng. Trong hoài kyù Con roàng Vieät Nam, Cöïu hoaøng Baûo Ñaïi ñaõ ghi laïi raèng: "Khi leân naêm thì toâi khoâng coøn ñöôïc ôû trong cung cuûa caùc baø hoaøng phi, cuøng vôùi baø noäi toâi, laø Ñöùc Thaùi hoaøng Thaùi haäu, maø phaûi ñöa sang phía Ñoâng cung, goïi laø Thanh cung... Cung naøy coù moät buoàng nguû, moät phoøng khaùch,moät phoøng aên, vaø daõy nhaø phuï thuoäc. Vaøi keû haàu caän. Haøng ngaøy, vieân quan phuï ñaïo ñeán daïy toâi hoïc chöõ nho..." (tr.26) . Trong Töû Caám thaønh, khu vöïc phía ñoâng baéc, laø nôi nuoâi daïy caùc hoaøng töû tröôùc khi cho xuaát caùc (ra laäp phuû rieâng).Tuøy trieàu ñaïi, nhaø hoïc daønh cho caùc hoaøng töû vaø hoaøng thaân tuoåi nhoû mang caùc teân khaùc nhau, chaúng haïn Taäp Thieän ñöôøng (ñôøi Gia Long), Döôõng Chaùnh ñöôøng, Höõu Phöông ñöôøng (ñôøi Minh Maïng) hay Kieàn Ñoâng ñöôøng (Thieäu Trò, Töï Ñöùc). Naêm Minh Maïng thöù 6 (1825) Döôõng Chaùnh ñöôøng trong Töû Caám thaønh xaây xong, vua cho caùc Hoaøng töû Mieân Thaåm (sinh 1819), Mieân Trinh (sinh 1820), Mieân Thaàn (sinh 1817), Mieân Baûo (sinh 1820) doïn ra ôû ñaáy ñeå hoïc taäp. Lôùn hôn moät chuùt, chöøng 11,12 tuoåi nhöng chöa ñeán tuoåi xuaát caùc, caùc hoaøng töû laïi coù nhaø ôû vaø

nhaø hoïc khaùc beân ngoaøi Ñaïi Noäi, chaúng haïn , ñôøi Minh Maïng coù nhaø Quaûng Phuùc ñöôøng sau löng chuøa Giaùc Hoaøng (Tam Toøa ngaøy nay). Troâng coi toång quaùt vieäc giaùo duïc caùc hoaøng töû vaø hoaøng thaân laø moät Sö baûo,choïn trong caùc ñaïi thaàn hoaëc hoaøng thaân lôùn tuoåi coù vaên hoïc vaø ñöùc haïnh cao. Chöùc Sö baûo cuõng töông töï nhö chöùc Hieäu tröôûng cuûa moät tröôøng, chæ khaùc ñaây laø tröôøng daïy...con vua.Tröïc tieáp giaûng daïy caùc coù caùc chöùc Taùn thieän, Baïn ñoäc, Giaûng taäp, Chaùnh töï. Thaày daïy hoïc mang chöùc danh khaùc nhau laø vì caùc quan ñöôïc choïn laøm thaày giaùo coù phaåm traät cao thaáp khaùc nhau, vì moãi oâng phuï traùch moät trình ñoä cao thaáp khaùc nhau. Ví duï, naêm Minh Maïng thöù 4 (1823), vua ñaõ choïn caùc quan sau ñaây sung vaøo ban giaûng huaán caùc hoaøng töû vaø hoaøng thaân nhoû tuoåi: Caàn chaùnh ñieän ñaïi hoïc só Nguyeãn Ñaêng Tuaân (chaùnh nhaát phaåm,1/1) sung laøm Sö baûo; Tham hieäp Nguyeãn Vaên Só (chaùnh töù phaåm,4/1) vaø Lang trung Buøi Taêng Huy (4/1) sung laøm Taùn thieän; Tri huyeän Hoaøng Vaên Ñaùng (toøng luïc phaåm,6/2), Bieân tu Doaõn Vaên Xuaân (chaùnh thaát phaåm,7/1) vaø Bieân tu Tröông Ñaêng Queá (7/1), Kieåm thaûo Ñoaøn Nguyeân (toøng thaát phaåm,7/2) ñeàu cho laøm Baïn ñoäc. Vua naøo cuõng chuù troïng vieäc giaùo duïc con em, nhöng ñöùng ñaàu trong vieäc naøy haún laø vua Minh Maïng. Veà chöông trình hoïc thì môùi vôõ loøng cho hoïc saùch Khai taâm baûo giaùm vaø saùch Tieåu hoïc; ñeán tuoåi thieáu nieân baét ñaàu hoïc Töù thö, Nguõ kinh vaø caùc saùch söû. Cuõng nhö caùc hoïc sinh ôû ngoaøi, caùc hoaøng töû cuõng phaûi hoïc thuoäc loøng caùc saùch, taäp vieát, taäp laøm caùc theå vaên. Ñeán thaäp nieân 1910, khi caùi hoïc môùi ñaõ phoå bieán vaäy maø Hoaøng töû Vónh Thuïy coøn phaûi "Moãi buoåi saùng, sau khi ñieåm taâm qua loa, oâng thaày ñeán giaûng moät ñoaïn cuûa saùch Luaän ngöõ, baét toâi hoïc vaø ñoïc laïi." (Sñd., tr.27) huoáng hoà laø thôøi nho hoïc thònh haønh.Vôùi caùc hoaøng töû 10 tuoåi trôû xuoáng thì coù theå phaùi thaày Chính töï ñeán phuû daïy haøng ngaøy nhöng ñeán tuoåi hoïc kinh, söû thì phaûi ñeán lôùp, ngaøy hai buoåi saùng, chieàu. Töø 15 tuoåi trôû leân, cöù 10 ngaøy

Trang 201


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá moät laàn, caùc hoaøng töû, hoaøng thaân ñöôïc cho ñi taäp cöôõi ngöïa, baén cung, baén suùng. Caùc hoaøng töû vaø hoaøng thaân (nhoû tuoåi) dó nhieân khoâng phaûi saùt haïch hoïc löïc nhö nho sinh ñôøi thöôøng. Chính vua laø ngöôøi thaåm tra vaø thaåm ñònh hoïc vaán cuûa con vaø em baèng khaåu vaán hay buùt vaán . Hoïc troø gioûi thì thaày ñöôïc khen thöôûng, hoïc trôû dôû thaày bò quôû phaït, giaùng caáp. Ñöôïc choïn daïy caùc hoaøng töû hoaøng thaân quaû laø moät vinh döï nhöng ñoàng thôøi cuõng laø moät khoå naïn neáu thaày gaëp nhöõng oâng hoaøng ham chôi hôn ham hoïc, laïi ngoã nghòch, khoù daïy. Lieät truyeän (taäp II, tr.66) keå chuyeän oâng hoaøng thöù 10 teân Quaân, con vua Gia Long vaø baø Ñöùc Phi hoï Leâ, ñöôïc phong töôùc Quaûng Uy Coâng, maát khi môùi 21 tuoåi. "OÂng luùc coøn treû tuoåi thích chôi ñuøa vaø saác laùo, kieâu ngaïo." laïi gaëp quan giaùo ñaïo laø Ngoâ Ñình Giôùi laø moät vò thaày nghieâm khaéc (cuõng laø thaày cuûa vua Minh Maïng), neân gheùt thaàm trong buïng. Moät hoâm oâng sai ngöôøi haàu baét moät con nhaùi, troùi giöõa saân roài laáy roi ñaùnh, vöøa ñaùnh vöøa noùi "maøy chôù khinh ta". Thaày Giôùi nhìn bieát maø khoâng daùm laøm gì, khoâng baét beû ñöôïc. Quaû thaät laø moät ñoøn traû thuø baèng caùch chôi chöõ Hueá raët. Ngöôøi Hueá voán phaùt aâm khoâng phaân bieät aâm nh vaø gi neân nhaùi vaø giaùi nhö nhau, maø giôùi cuõng ñoïc traïi laø giaùi (theá giôùi =theá giaùi)! Chæ trong boái caûnh tieáng Hueá thì môùi hieåu giôùi=giaùi=nhaùi, laø moät. Cuõng may cho Thaày Giôùi, oâng hoaøng naøy khoâng laøm vua. Bieát Hoaøng töû Quaân cöùng ñaàu neân khi vöøa keá vò, vua Minh Maïng ñaõ cöû Traàn Ñaïi Nghóa laøm Giaùo ñaïo, ñaëc bieät ban cho quan Giaùo ñaïo moät caây roi maây vaø baûo: "Em nhoû cuûa traãm sinh ôû choán thaâm cung, khoâng daïy baûo khoâng theå trôû thaønh ngöôøi ñöùc haïnh ñöôïc. Khanh hoâm nay daïy baûo, coù loãi cöù ñaùnh chôù ñeå thaønh ngaïo maïn vaø löôøi bieáng" (Theá phaû, tr.259). Noùi theá chöù chöa thaáy söû ghi oâng hoaøng töû naøo bò ñaùnh roi caû! Vaø chaéc khoâng coù thaày naøo daùm ñaùnh, lôõ sau naøy oâng hoaøng ñöôïc leân ngai vaøng thì e thaày cuõng khoù an taâm maø soáng! 2. Quyeàn lôïi vaø nghóa vuï Ñôøi Gia Long (1802-1819) thì hoaøng töû ñeán 15 tuoåi (ta), Boä Leã theo leä laäp danh

Trang 202

saùch taâu vua xin phong töôùc Coâng, nhöng ñeán ñôøi Minh Maïng (1820-1840) thì ñoåi khaùc. Naêm 1829, vua duï raèng "töø ñaây veà sau, phaøm caùc Hoaøng töû ñeán naêm 15 tuoåi maø boä Leã taâu xin phong töôùc, ñôïi ta thaân xeùt haïch xem Hoaøng töû aáy coù quaû laø ñöùc haïnh tuoåi taùc ñeàu taêng tieán, ngaøy caøng toân kính ñaïo nghóa , thì laäp töùc cho laøm leã taán phong töôùc Coâng. Neáu Hoaøng töû aáy chöa coù ñöùc nghieäp saùng toû thì haõy ñình phong moät laàn, ñôïi sau 5 naêm laïi laøm sôù xin, neâu thaønh meänh leänh." (Hoäi ñieån I, tr.180). Tuaân thuû leänh naøy, naêm 1846, nhaân dòp Töù tuaàn ñaïi khaùnh (möøng sinh nhaät vua 40 tuoåi), vua Thieäu Trò (1841-1847) "...sai trieäu caùc hoaøng töû, hoaøng ñeä chöa ñöôïc phong töôùc laø 10 ngöôøi ñeán tröôùc saân hoûi, maø coù 7 ngöôøi öùng cheá ñöôïc, ñuû bieát ñöùc moät ngaøy moät môùi, tuoåi hoïc moät tuoåi moät hay. Vaäy hoaøng töû Hoàng Y cho taán phong Kieán Thuïy Coâng, Hoaøng töû Hoàng Höu cho taán phong laøm Gia Höng Coâng, Hoaøng töû Hoàng Phoø cho taán phong laøm Thaùi Quoác Coâng, Hoaøng ñeä Mieân Taåu cho taán phong laøm Phong Quoác Coâng, Hoaøng töû Hoàng Toá cho taán phong laøm Hoaèng Trò Quaän Coâng, Hoaøng ñeä Mieân Taêng cho taán phong laøm Haûi Ninh Quaän Coâng, Hoaøng ñeä Mieân Laâm cho taán phong laøm Hoaøi Ñöùc Quaän Coâng, chuaån cho boä Leã tra leä thi haønh. Coøn nhöõng Hoaøng ñeä khoâng öùng cheá ñöôïc nhö Mieân Saï, Mieân Ngoä, hoïc thöùc khoâng thoâng, thô maát nieâm luaät, ñeàu cho truyeàn chæ thaân söùc [giuùp söûa chöõa], rieâng Hoaøng ñeä Mieân Thaùi, tuoåi ñaõ nhieàu laïi chaúng bieát tu tænh, chæ quen chôi bôøi, chaúng taäp leã ñoä, chaúng thích thi thö, chöõ vieát khoâng thaønh, vaên laïi phaïm huùy, thoùi cuõ khoâng chöøa, traùi vôùi pheùp nhaø , vaäy phaït Mieân Thaùi 2 naêm maát löông ñeå toû khuyeân raên." (Hoäi ñieån I, tr.100-101). Saùch phong Hoaøng töû laø moät nghi leã long troïng, ñöôïc ghi roõ trong Hoäi ñieån. Hoaøng töû, hoaøng thaân vaø con chaùu ñeàu ñöôïc höôûng löông theo qui ñònh. Möùc löông nhieàu ít tuøy theo tuoåi taùc vaø töôùc vò ñöôïc phong. Tuoåi lôùn vaø töôùc lôùn thì boãng loäc phaûi nhieàu hôn. Maët khaùc, möùc löông boång cuõng thay ñoåi ít nhieàu tuøy tình traïng ngaân


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá saùch cuûa moãi trieàu ñaïi. Khi tôùi tuoåi xuaát caùc, hoaøng töû ñöôïc caáp phuû ñeä do Boä Coâng xaây döïng. Hoaøng töû cuõng coù theå xin laõnh tieån ñeå töï xaây theo yù mình nhöng phaûi tuaân thuû qui caùch vua ñaõ ñònh.Tuøy töôùc vò cao thaáp maø moät phuû coù nhieàu hay ít ñoäi thuoäc binh ñeå canh gaùc vaø sai phaùi. Cuõng tuøy töôùc vò cao thaáp maø phuû coù nhieàu hay ít quan vieân phuïc vuï, ví duï, phuû Thaân vöông (hoaøng thaân töôùc vöông) coù ñeán 18 ngöôøi, nhöng phuû Quoác coâng chæ coù 10 ngöôøi. Tröôûng söû (4/1) laø chöùc quan caàm ñaàu vieäc ñieàu haønh toång quaùt moät phuû, döôùi quyeàn coù moät Tö vuï (7/1), caùc Baùt, Cöûu phaàm thö laïi vaø Vò nhaäp löu thö laïi (thö kyù chöa vaøo ngaïch). Taïi caùc phuû cuûa töôùc Quaän coâng trôû xuoáng, caàm ñaàu laø moät Quaûn gia. Ñeán 15 tuoåi thì caùc hoaøng töû, hoaøng thaân baét ñaàu coù nhöõng nghóa vuï phaûi thi haønh, ñoù laø vieäc chaàu haàu caùc baäc tröôûng thöôïng trong noäi cung; nhö döôùi trieàu Minh Maïng, khi baø Thuaän Thieân Cao Hoaøng haäu (thaân maãu vua) coøn taïi theá, thì caùc hoaøng töû cöù ñeán ngaøy 17 moãi thaùng phaûi aùo maõo chænh teà, theo thöù töï ñaõ keâ trong trong danh saùch, ñeán cung Töø Thoï chaàu thænh an (thaêm hoûi söùc khoûe). Cöïu hoaøng Baûo Ñaïi coù ghi laïi moät buoài chaàu thænh an nhö theá, naëng phaàn nghi leã hôn laø baøy toû tình caøm: "Trong nhöõng dòp naøy [caùc leã laïc cuûa trieàu ñình], toâi ñeán vaán an baø toâi, vaø theo moät nghi thöùc chaët cheõ laø chæ ñöôïc quì maø thöa göûi, trong khi baø ngoài sau moät böùc maønh tre, toâi chæ troâng thaáy lôø môø." (Sñd., tr.28). Caùc hoaøng töû, hoaøng thaân, sau khi ñöôïc phong töôùc, ngoaøi vieäc phaûi tham döï vieäc chaàu haàu (caùc phieân ñaïi trieàu, thöôøng trieàu), hoï coøn ñöôïc vua chæ ñònh thay maët vua ñöùng chaùnh teá hay boài teá taïi caùc leã teá ôû mieáu, ñieän trong Ñaïi Noäi; luaân phieân theo danh saùch ñaõ ñöôïc chuaàn y ñeå ñi kieåm tra vieäc thôø töï taïi caùc laêng mieáu. Tröôùc khi trieàu ñình cöû haønh nhöõng leã nghi lôùn, thöôøng coù leã kyø caùo taïi caùc mieáu ñieän, ñaøn Nam giao vaø ñaøn Xaõ taéc. Laøm leã kyø caùo taïi hai ñaøn naøy laø ñaïi thaàn thuoäc baù taùnh, coøn taïi caùc mieáu ñieän phaûi cöû caùc hoaøng töû hay hoaøng thaân. Taïi Toân Nhôn Phuû, caùc chöùc

vuï caàm ñaàu nhö Toân nhôn leänh, Taû höõu toân nhôn, Taû höõu toân chaùnh, chæ daønh cho caùc hoaøng töû hay hoaøng thaân töôùc Coâng. Caùc hoaøng töû, hoaøng thaân neáu khoâng thi haønh traùch nhieäm giao phoù hoaëc nghóa vuï qui ñònh, chaéc chaén seõ bò nghieâm phaït, bôûi neáu vua khoâng phaït thì cuõng nhö nuoâi maàm moáng voâ kyõ luaät, caùc quan cuõng vì theá maø nhinh nhôøn, trieàu ñình sinh ra baùt nhaùo. Naêm 1874, söù thaàn Phaùp ñeán Hueá trieàu kieán vua Töï Ñöùc. Traán Tónh Quaän Coâng Mieân Daàn (vai chuù cuûa vua) khoâng giöõ ñuùng nghi leã trong buoåi tieáp söù, bò caùc quan haëc loãi (baét loãi), bò caét löông (phaït boång) 1 naêm. Chöa heát, ñeán muøa Thu naêm ñoù, oâng ñöôïc chæ ñònh ñöùng chaùnh teá Thu höôûng taïi Thaùi mieáu, laïi voâ yù (?) maëc aùo traéng maø ñi vaøo cöûa beân traùi cuûa mieáu, phaïm vaø ñieàu caám kî veà leã, bò giaùng xuoáng laøm Ñình Haàu, maõi ñeán naêm 1878 môùi ñöôïc phuïc hoài töôùc Quaän Coâng! Naêm 1884, sau khi vua Kieán Phöôùc baêng haø, döôùi söï ñaïo dieãn cuûa hai quan Phuï chaùnh Nguyeãn Vaên Töôøng vaø Toân Thaát Thuyeát, moät ngöôøi em cuûa vua, môùi 14 tuoåi,ñöôïc ñöa leân ngoâi, töùc vua Haøm Nghi. Tröôùc khi cöû haønh leã taán toân taïi ñieän Thaùi Hoøa, trieàu ñình phaûi laøm leã tieáp nhaän quoác baûo cho ngöôøi keá vò. Ñoù laø leã tieáp nhaän 4 vaät baùu cuûa trieàu ñaïi, laø aán ngoïc truyeàn quoác, long baøo, hoát ngoïc vaø teân môùi trong kim saùch (ngöï danh). Hoaøng thaân Kyø Phong Quaän Coâng Nguyeãn Phuùc Hoàng Ñình (em vua Töï Ñöùc, con thöù 23 cuûa vua Thieäu Trò) vì löôøi neân vaéng maët. Vôùi loãi naøy, oâng bò loät heát töôùc phong, ñoåi sang hoï meï, laøm daân thöôøng. OÂng maát vaøo naêm ñoù (1884), ñöôïc gia aân phuïc töôùc Phong Höông Haàu, nghóa laø töø töôùc coâng giaùng xuoáng töôùc haàu. Maõi ñeán ñôøi Ñoàng Khaùnh môùi ñöôïc truy phuïc töôùc Kyø Phong Quaän Coâng (Theá phaû, tr.357). Trong söû, ngöôøi ta thöôøng baét gaëp chöùc Phuï chaùnh thaân thaàn. Danh xöng naøy chæ xuaát hieän vaø daønh cho moät hoaøng thaân hay moät vò trong Toân thaát coù chöùc phaän lôùn, laøm Phuï chaùnh khi vua coøn ôû tuoåi vò thaønh nieân. Naêm 1889, Hoaøng töû Böûu Laân môùi 10 tuoåi ñöôïc ñöa leân laøm vua, töùc vua Thaønh Thaùi. Hoaøi Ñöùc Quaän Coâng Mieân Laâm cuøng caùc

Trang 203


Tuyeån Taäp Nhôù Hueá oâng Nguyeãn Troïng Hieäp vaø Tröông Quang Ñaûn ñöôïc cöû laøm Phuï chaùnh. Quaän coâng Mieân Laâm ñöôïc goïi laø Phuï chaùnh thaân thaàn, vì oâng laø ngöôøi hoaøng toäc. Töông töï, vua Baûo Ñaïi leân ngoâi naêm 1926, khi môùi 13 tuoåi, laïi coøn phaûi xa nhaø, du hoïc ôû Phaùp. Moät Hoäi ñoàng Phuï chaùnh ñöôïc thaønh laäp, goàm thöôïng thö 6 boä vaø ñaïi dieän Toân Nhôn Phuû, maø ngöôøi caàm ñaàu hoäi ñoàng laø quan Phuï chaùnh thaân thaàn Toân Thaát Haân maø ôû Hueá hoài ñoù, ngöôøi ta quen goïi vaén taét laø "Cuï Thaân thaàn". 3.Hoaøng töû laäp phuû thieáp Vôï chaùnh cuûa hoaøng töû goïi laø phuû thieáp. Caùc vôï beù khaùc (khoâng haïn cheá) goïi laø daéng. Vieäc hoaøng töû cöôùi vôï goïi laø laäp phuû thieáp vaø vua chæ chaùnh thöùc chu toaøn vieäc naøy, coøn vieäc cöôùi caùc vôï beù khaùc thì hoaøng töû töï lo laáy. Trong khi vieäc keùn phoø maõ ñöôïc qui ñònh caën keõ caùch choïn löïa thì vieäc vua choïn daâu, khoâng roõ theo caùch naøo (baét caùc quan lôùn keâ khai con gaùi tôùi tuoåi caäp keâ? Hay choïn löïa qua mai moái? Hoaøng töû phaû (saùch ghi cheùp tieàu söû caùc hoaøng töû) coù ghi nhieàu maãu chuyeän, qua ñoù coù theå thaáy ñöôïc moät trong nhöõng con ñöôøng ñöa hoaøng töû tôùi hoân nhaân. "Vaøo moät buoåi chieàu. vua Minh Maïng ñi daïo, coù caùc Hoaøng töû vaø caùc quan vaên voõ ñi chaàu.Nhaân luùc vui veû, vua haùi leâ, boû vaøo trong tay aùo, roài ñem môøi Leâ Vaên Ñöùc. Coøn caùc vò quan khaùc thì vua cho pheùp töï haùi laáy maø dung. . . .Khi aên xong, vua noùi vôùi caùc quan : "Caùc Hoaøng töû ñaõ nhôø caùc thaày daïy baûo, nay ta cuõng nhôø caùc thaày ñònh lieäu löông duyeân cho chuùng noù. Thaày naøo coù con gaùi xöùng ñoâi thì cho pheùp choïn moät Hoaøng töû." Tröông Ñaêng Queá taâu: -Laù ngoïc caây vaøng, nhaønh naøo cuõng töôi cuõng ñeïp, coøn con cuûa anh em chuùng toâi nhö chim ôû giöõa röøng, bieát ñaäu vaøo coù ñöôïc xöùng chaêng? -Chim giöõa röøng coù nhieàu haïng, nhö chim Phöôïng hoaøng, haù chaúng quyù sao? Thöù chim aáy choïn caáy môùi ñaäu. Con cuûa thaày bao nhieâu tuoåi?

Trang 204

-Taâu, con chuùng toâi 16 tuoåi. -Hieåu bieát hoïc troø thì khoâng coøn ai baèng thaày.Vaäy thaày coù thöông ñöôïc troø naøo chaêng? -Taâu, oâng Hoaøng Möôøi (Tuøng Thieän Vöông), nhö ñöôïc nhôø ôn treân thì thaàn raát toaïi nguyeän. -Vì sao thaày löïa Hoaøng Möôøi? -Taâu, caùc Hoaøng töû ñeàu coù taøi coù ñöùc, duy oâng H