Page 1


VOÕ NHÖ NGUYEÄN NGUYEÃN HOÀNG GIAO NGUYEÃN MINH TIEÁN hieäu ñính

HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ TAÙI BAÛN COÙ SÖÛA CHÖÕA VAØ BOÅ SUNG


VAØI NEÙ T SÔ LÖÔÏC VEÀ CAÙCH CAÁU TAÏO CHÖÕ HAÙN

SAÙU PHÖÔNG PHAÙP TAÏO RA CHÖÕ HAÙN Chöõ Haùn laø moät trong nhöõng loaïi chöõ vieát ñaàu tieân cuûa nhaân loaïi, ñöôïc hình thaønh baèng phöông phaùp töôïng hình. Caùch taïo ra chöõ vieát töôïng hình laø döïa vaøo hình aûnh, chaúng haïn nhö muoán noùi veà ngöôøi thì veõ hình con ngöôøi, muoán noùi con choù, con boø thì veõ hình con choù, con boø... Nhöõng hình veõ ñaàu tieân aáy coù theå röôøm raø laém, nhö veõ con ngöôøi thì coù caû ñaàu, maét, chaân tay, nhöng veà sau ñöôïc löôïc giaûn ñi ñeå roài oån ñònh nhö hình thöùc ñôn giaûn nhaát hieän nay. Vôùi nhöõng töø ngöõ coù tính caùch tröøu töôïng khoâng veõ ñöôïc thì ngöôøi ta duøng loái chæ söï hay hoäi yù ñeå bieåu ñaït. Nhö muoán hình dung phía treân hay phía döôùi thì duøng nhöõng daáu chaám ñeå chæ phía treân, phía döôùi so vôùi moät maët chuaån.1 Coøn vôùi nhöõng tieáng tröøu töôïng hôn thì duøng phöông phaùp hoäi yù. Nhö muoán dieãn ñaït yù nieäm veà thôøi

1

Veà caùch dieãn ñaït hai khaùi nieäm phía treân (thöôïng) vaø phía döôùi (haï), theo söï giaûi thích ghi chuù trong saùch Dictionnaire eùtymologique (cuûa Leùon Wieger?), chuùng ta ñöôïc bieát nhö sau: Chöõ thöôïng: theå chöõ xöa veõ hình moâ taû moät caây coïc ôû treân maët ñaát, vôùi moät ngang nhoû chæ phía treân. Ngaøy nay ñôn giaûn thaønh ra daïng 上. Chöõ haï: theå chöõ xöa veõ hình moâ taû moät caây coïc ñoùng luùt xuoáng döôùi maët ñaát, vôùi moät ngang nhoû chæ phía döôùi. Ngaøy nay ñôn giaûn thaønh ra daïng 下.

5


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

gian laâu xa thì keát hôïp baèng caùch noùi laø ñaõ truyeàn mieäng qua nhieàu ñôøi.1 Tieáp ñeán coøn coù ba phöông phaùp saùng taïo chöõ Haùn khaùc laø haøi thanh, giaû taù vaø chuyeån chuù. Nhöng xeùt cho kyõ thì hai phöông phaùp chuyeån chuù vaø giaû taù chöa phaûi laø nhöõng phöông phaùp chính thöùc saùng taïo chöõ môùi, maø laø döïa vaøo nhöõng hình thöùc saün coù roài thay ñoåi aâm hoaëc nghóa ñi ñoâi chuùt ñeå taïo moät nghóa môùi (chuyeån chuù) hoaëc duøng moät chöõ ñoàng aâm hoaëc coù hình thöùc gaàn gioáng vôùi tieáng hay chöõ mình ñònh vieát ra (giaû taù). Tuy laø khoâng taïo môùi hoaøn toaøn, nhöng ngöôøi ta vaãn xeáp nhöõng caùch taïo chöõ naøy vaøo saùu phöông phaùp saùng taïo chöõ vieát, ñöôïc xem laø nguoàn goác cuûa chöõ Haùn vaø goïi laø luïc thö.

HAØI THANH VAØ BOÄ CUÛA CHÖÕ Trong saùu phöông phaùp treân thì phöông phaùp haøi thanh laø ñaùng chuù yù hôn caû. Theo phöông phaùp naøy, ngöôøi ta möôïn moät aâm coù saün roài theâm moät boä phaän chæ loaïi hay chæ yù hoaëc söï laø coù ñöôïc moät chöõ môùi coù aâm töông ñoàng hoaëc gaàn gioáng vôùi aâm chöõ goác. Ví duï: Ñeå taïo ra chöõ baïn (伴) laø ngöôøi baïn, thay vì taïo ra moät chöõ môùi khaù raéc roái, chæ caàn möôïn aâm chöõ baùn (半) ñaõ coù saün. Chöõ baùn nghóa laø moät nöûa, ñöôïc caáu taïo theo phöông phaùp vöøa hoäi yù vöøa chæ söï: moät vaät ñöôïc chia doïc baèng neùt soå ñöùng (⼁) thaønh hai ( 二 ) phaàn, töùc laø 1

Caùch dieãn ñaït yù xa xöa baèng chöõ coå (古) laø goàm hai phaàn: chöõ thaäp (十) laø soá möôøi, yù noùi möôøi ñôøi, vaø chöõ khaåu (口) laø mieäng, yù noùi ñöôïc truyeàn mieäng.

6


HAØI THANH VAØ BOÄ CUÛA CHÖÕ

coøn moät nöûa, vieát laø (半). Theâm vaøo ñoù chöõ nhaân (人) laø ngöôøi ñeå chæ loaïi laø coù ñöôïc chöõ baïn (伴) laø ngöôøi baïn. Nhö vaäy, chöõ baïn (伴) goàm hai phaàn: phaàn goác laø chöõ baùn (半) chæ veà thanh aâm, goïi laø haøi thanh, vaø phaàn theâm vaøo duøng chæ loaïi, goïi laø boä. Moät ví duï khaùc, ñeå taïo ra chöõ baïn (絆) laø raøng buoäc, chæ caàn möôïn aâm chöõ baùn (半) coù saün vaø theâm vaøo chöõ mòch (糸) laø sôïi tô nhoû ñeå noùi veà yù raøng buoäc, laø thaønh chöõ baïn (絆) vôùi nghóa laø raøng buoäc. Moät ví duï khaùc nöõa, ñeå coù chöõ baïn (叛) laø phaûn boäi, cuõng chæ caàn möôïn aâm chöõ baùn (半) saün coù vaø theâm vaøo chöõ phaûn (反) nghóa laø phaûn laïi, ñeå coù ñöôïc chöõ baïn (叛) vôùi nghóa laø phaûn boäi. Caùc chöõ nhaân (人), mòch (糸) duøng ôû nhieàu tröôøng hôïp ñeå chæ loaïi, neân ñöôïc goïi laø boä cuûa chöõ. Coøn chöõ phaûn (反) chæ duøng trong moät vaøi tröôøng hôïp ñeå chæ veà nghóa cuûa chöõ neân khoâng phaûi ñöôïc xeáp laø boä cuûa chöõ. Ñeå chæ nhieàu loaïi söï vaät, söï vieäc thì caàn coù nhieàu boä khaùc nhau. Chæ veà ngöôøi hay taát caû nhöõng gì coù lieân quan ñeán ngöôøi thì coù boä nhaân (人), chæ veà loaøi caù thì coù boä ngö (魚), chæ veà loaøi chim thì coù boä ñieåu (鳥), noùi veà nhöõng gì thuoäc veà tính tình, tö töôûng thì coù boä taâm (心)... Vì theá, soá boä chöõ luùc xöa coù raát nhieàu, nhöng veà sau ñöôïc giaûn löôïc, heä thoáng, gheùp chung laïi vôùi nhau chæ coøn 214 boä ñöôïc duøng hieän nay. Dó nhieân, do giaûm bôùt soá boä neân cuõng coù nhieàu chöõ phaûi gheùp moät caùch khieân cöôõng vaøo moät boä coù veû nhö khoâng hôïp lyù, vaø cuõng coù nhöõng chöõ khoâng thuoäc veà boä naøo caû! Söï caáu taïo cuûa chöõ Haùn coù veû nhö khoâng ñöôïc tieän lôïi neáu so saùnh vôùi phöông phaùp chöõ gheùp aâm theo maãu töï 7


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

La-tinh maø ngaøy nay ñöôïc duøng roäng raõi treân toaøn theá giôùi. Chæ rieâng vieäc nhôù cho heát taát caû caùc chöõ , ngöôøi hoïc ñaõ phaûi maát raát nhieàu coâng phu. Nhöng ñeå buø vaøo söï baát tieän aáy, chöõ Haùn laïi coù moät öu ñieåm lôùn cuûa loaïi chöõ bieåu yù: moãi chöõ Haùn coù theå ñöôïc ñoïc theo nhieàu aâm khaùc nhau töø vuøng naøy sang vuøng khaùc treân khaép luïc ñòa Trung Hoa, thaäm chí khi sang ñeán nöôùc ta thì laïi ñöôïc ñoïc theo aâm Haùn-Vieät hoaøn toaøn khaùc, nhöng nghóa cuûa noù vaãn ñöôïc hieåu nhö nhau. Nhôø ñoù, veà phöông dieän vaên töï thì ngöôøi Trung Hoa vaãn coøn giöõ ñöôïc söï thoáng nhaát chính laø nhôø vaøo loaïi chöõ ñaõ coù töï ngaøn xöa naøy. Vaø ngöôøi Vieät chuùng ta cuõng nhôø vaøo ñoù ñeå xaùc ñònh töø nguyeân cuûa moät phaàn lôùn töø vöïng trong ngoân ngöõ cuûa mình.

8


CAÙCH TAÄP VIEÁT VAØ TÍNH NEÙT Lôøi daën: Neân taäp vieát baèng buùt loâng, vì coù taäp vieát baèng buùt loâng môùi nhaän thaáy ñöôïc tính chaát hoaøn bò cuûa moät neùt, vaø môùi caûm thaáy ñöôïc caùi thuù vò cuûa vieäc vieát chöõ ñeïp. Ñieàu naøy giuùp gaây höùng thuù cho vieäc hoïc raát nhieàu.

BAØI 1: HÌNH THEÅ CAÙC NEÙT Neùt chaám Neùt ngang Neùt soå Neùt phaûy Neùt nhaán Neùt ñaù leân Neùt ñaù voác Neùt gaõy 9


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 2: THÖÙ TÖÏ CAÙC NEÙ T TRONG CHÖÕ ñaây:

Vieát theo ñuùng thöù töï caùc neùt trong nhöõng chöõ döôùi

10


BAØI 3: THÖÙ TÖÏ CAÙC BOÄ PHAÄN TRONG CHÖÕ

BAØI 3: THÖÙ TÖÏ CAÙ C BOÄ PHAÄN TRONG CHÖÕ Vôùi nhöõng chöõ goàm nhieàu boä phaän (chöõ ñôn) hôïp thaønh thì vieát theo thöù töï tröôùc sau nhö döôùi ñaây. Cuõng theo quy taéc chung laø: phaàn treân vieát tröôùc, phaàn döôùi vieát sau; phaàn beân traùi tröôùc, phaàn beân phaûi sau; phaàn ngoaøi tröôùc, phaàn trong sau.

11


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

TÖÏ DAÏNG Vì tính caùch caáu taïo cuûa chöõ Haùn laø möôïn chöõ cuõ ñeå taïo chöõ môùi, vaø vì soá chöõ laïi quaù nhieàu, neân khoâng laøm sao traùnh ñöôïc söï gioáng nhau giöõa nhieàu chöõ. Ngöôøi hoïc caàn phaûi chuù yù phaân bieät, neáu khoâng seõ deã bò laàm giöõa chöõ naøy vôùi chöõ khaùc. Döôùi ñaây chæ ñôn cöû moät vaøi chöõ ñeå giuùp ngöôøi hoïc coù theâm moät caùi nhìn toång quaùt veà tính chaát “gioáng maø khaùc nhau” giöõa nhieàu chöõ.

干 千 于 平 乎 can thieân vu bình hoà

工土 士 七

coâng thoå só thaát

王 壬 玉 主 生 vöông nhaâm ngoïc chuû sanh

八 入 人 baùt nhaäp nhaân

大 丈 太 犬 ñaïi tröôïng thaùi khuyeån

夭 天 夫 矢 失

yeâu thieân phu thæ thaát

已 己 巳 巴 dó

kyû tî ba

刀 刃 力 刁 ñao nhaãn löïc ñieâu

水 永 氷 木 thuûy vónh baêng moäc

12


BAØI 1

BAØI 1 TÖØ VÖÏNG

人 才 口 心 力 nhaân

taøi

khaåu taâm

löïc

TAÄP ÑOÏC

人 才 人 口 人 心 人 力 口 才 心 力 CAÙCH PHOÁI HÔÏ P HAI DANH TÖØ ÑÔN

Chuùng ta coù 5 danh töø ñôn: nhaân, taøi, khaåu, taâm, löïc Laàn löôït phoái hôïp danh töø nhaân vôùi moãi moät trong ba danh töø kia, chuùng ta coù: nhaân taøi nhaân khaåu nhaân taâm

taøi ngöôøi mieäng ngöôøi loøng ngöôøi

nhaân löïc söùc ngöôøi So saùnh hai phaàn tieáng Vieät vaø tieáng Haùn ôû treân, chuùng ta thaáy: trong phaàn tieáng Haùn, caùc chöõ nhaân ñeàu ñöùng tröôùc caùc chöõ taøi, khaåu, taâm, löïc. Trong phaàn tieáng Vieät, chöõ ngöôøi laïi ñi sau caùc chöõ taøi, mieäng, loøng, söùc. Trong tieáng Vieät cuõng nhö trong tieáng Haùn, caùc chöõ taøi, mieäng, loøng, söùc, khaåu, taâm, löïc laø nhöõng chöõ ñöôïc phaåm ñònh vaø chöõ ngöôøi hay chöõ nhaân laø chöõ phaåm ñònh, töùc laø noù laøm tuùc töø boå nghóa cho danh töø ñôn phoái hôïp vôùi noù. 13


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Baûng sau ñaây so saùnh vò trí töông quan cuûa caùc danh töø ñôn trong moãi danh töø keùp giöõa tieáng Haùn vaø Vieät. TIEÁNG HAÙN

TIEÁNG VIEÄT

TÖØ

TÖØ

CHÆ

ÑÖÔÏC

ÑÒNH

TÖØ ÑÖÔÏC

CHÆ ÑÒNH

CHÆ ÑÒNH

TAØI

TAØI

KHAÅU

MIEÄNG

NHAÂN

TÖØ CHÆ ÑÒNH

NGÖÔØI TAÂM

LOØNG

LÖÏC

SÖÙC

NGÖÕ PHAÙP

之 Theâm giôùi töø 之 (chi) vaøo giöõa caùc danh töø ñôn noùi treân, chuùng ta coù:

人 人 人 人

之 之 之 之

才 力 口 心

nhaân chi taøi taøi cuûa ngöôøi nhaân chi löïc söùc cuûa ngöôøi nhaân chi khaåu mieäng cuûa ngöôøi nhaân chi taâm loøng cuûa ngöôøi

Boû töø chi, chuùng ta coù ñöôïc caùc danh töø keùp noùi treân. Vaäy trong caùc danh töø keùp aáy voán coù söï aån duï ng cuûa giôùi töø chi. 14


BAØI 1

Moät soá keát hôïp töông töï laø: nhaân tình, theá thaùi, theá söï, ñòa theá, thieân thôøi, thieân tai, thieân lyù, nhaân söï, nhaân loaïi ... BAØI TAÄP 

Taäp vieát nhöõng chöõ trong baøi, moãi chöõ 10 laàn. Neân vieát chöõ lôùn côõ 4 cm x 4 cm.

Tìm caùc danh töø keùp do hai danh töø ñôn phoái hôïp thaønh trong baøi vöøa hoïc.

Phaân tích caùc neùt cuûa caùc chöõ trong baøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

NHAÂN ° ngöôøi – coù tính caùch ngöôøi – thuoäc veà ngöôøi – ngöôøi khaùc (ñoái vôùi ta maø noùi) Töø ngöõ

ª nhaân ñaïo, nhaân vò, nhaân loaïi, nhaân taâm, nhaân caùch,nhaân caùch hoùa, voâ nhaân ñaïo, thöông nhaân, coâng nhaân, noâng nhaân, vaên nhaân, nhaân tình theá thaùi Ñoàng aâm

因 nhaân vì – nguyeân do – theo cuõ (nguyeân nhaân, nhaân quaû)

仁 loøng thöông ngöôøi – laáy söï thöông ngöôøi laøm goác – haït (nhaân aùi, nhaân ñöùc, ñaøo nhaân)

TAØI ° taøi gioûi – laøm vieäc ñöôïc 15


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª taøi naêng, taøi löïc, taøi trí, taøi saéc, baát taøi, anh taøi, taøi danh, taøi meänh töông ñoá, taøi caùn, höõu taøi voâ haïnh Ñoàng aâm

財 cuûa caûi (taøi saûn, gia taøi) 材 goã laøm ñoà (taøi lieäu) 裁 caét aùo – giaûm bôùt – quyeát ñoaùn – theå cheá – ño löôøng (taøi giaûm binh bò, taøi phaùn) 栽 troàng caây (taøi boài)

纔 vöøa – vöøa môùi

KHAÅU ° mieäng – moàm – cöûa chính – vieäc aên noùi – ñôn vò tính ngöôøi hay vaät Töø ngöõ

ª nhaân khaåu, hoå khaåu, giang khaåu, haûi khaåu, khaåu khí, lôïi khaåu, xuaát khaåu thaønh thi, khaåu truyeàn, khaåu phaân, khaåu thò taâm phi

TAÂ M ° traùi tim – loøng – ñieåm giöõa – ñieåm troïng yeá u Töø ngöõ

ª taâm lyù, taâm phuùc, voâ taâm, taâm can, taâm ñòa, taâm huyeát, taâm tính, thaønh taâm, taâm traïng, ly taâ m löïc, troïng taâm, höõu taâm ñieåm, noäi taâm

LÖÏC ° söùc – söùc maïnh – söùc laøm vieäc – ra söùc 16


BAØI 1

Töø ngöõ

ª theá löïc, troïng löïc, quaân löïc, löïc löôïng, löïc só, ñieän löïc, tranh ñaáu löïc, ñoäng löïc hoïc, baát löïc, hoïc löïc, löïc haønh, ñoà tröôøng tri maõ löïc

CHI ° Giôùi töø: cuûa (hoaëc coù khi khoâng coù nghóa töø vöïng) ° Ñoäng töø: ñi ñeán, ñi qua ° Ñaïi danh töø: ñoù, ñaáy– noù Ñoàng aâm

肢 chaân vaø tay (töù chi) 支 choáng choïi – chia reõ – nhaùnh – caàm giöõ – tieâu duøng (chi tieâu)

枝 caønh caây – caùi coät nhoû – taùn loaïn – (chi dieäp – queá chi)

芝 moät thöù hoa thôm thuoäc loaïi caây lan (chi lan)

17


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 2 TÖØ VÖÏNG

刀 弓 干 戈 兵 ñao

cung

can

qua

binh

TAÄP ÑOÏC

刀弓

弓刀

兵刀 兵戈

刀兵

干戈

CAÙCH LIEÂN HÔÏP HAI DANH TÖØ ÑÔN

Caùc tieáng ñao, cung, can, qua, binh laø nhöõng danh töø ñôn chæ ñoà vaät. Lieân hôïp caùc danh töø treân ñaây vaøo töøng ñoâi moät thì coù ñöôïc caùc danh töø keùp sau: ñao cung  cung ñao ñao binh  binh ñao can qua  binh qua NHAÄN XEÙT

Trong moãi danh töø keùp treân, hai danh töø coù quan heä ñoäc laäp vôùi nhau, khoâng tieáng naøo laøm tuùc töø cho tieáng naøo. Do ñoù vò trí cuûa moãi tieáng khoâng nhaát ñònh phaûi ôû tröôùc hay ôû sau tieáng kia. Ngöôøi ta coù theå noùi binh ñao hay ñao binh, cung ñao hay ñao cung maø vaãn khoâng thay ñoåi nghóa. Tuy nhieân, theo thoùi quen neân coù moät soá tieáng khoâng thöôøng thay ñoåi vò trí caùc danh töø ñôn trong ñoù. Ñoù laø 18


BAØI 2

tröôøng hôïp cuûa caùc tieáng: can qua, binh qua. Coù theå noùi qua can hay qua binh cuõng ñöôïc, nhöng khoù nghe. Moät soá danh töø gheùp theo caùch naøy thöôøng gaëp laø: taâm tình, thanh aâm, hoa quaû, xa maõ, sôn thuûy, ñaïo loä, taøi ñöùc, thuû tuùc, caàm thuù, buùt maëc, taâm naõo, thö tòch, thaûo moäc... NGÖÕ PHAÙP

與 Theâm lieân töø 與 (döõ) vaøo giöõa caùc danh töø ñôn noùi treân, chuùng ta coù:

刀與弓 ñao döõ cung (ñao vaø cung) 兵與刀 binh döõ ñao (binh1 vaø ñao) Boû lieân töø döõ (vaø, cuøng vôùi), chuùng ta coù caùc danh töø keùp theo caùch lieân hôïp nhö phaàn treân. Vaäy trong caùc danh töø keùp aáy voán coù söï aån duïng cuûa lieân töø döõ. Nhöng tieáng “ñao döõ cung” vaø “ñao cung” voán coù söï caùch bieät khaù xa veà yù nghóa, vì hai tieáng ñao cung ñi lieàn, khoâng chæ coù nghóa laø caùi ñao, caùi cung, maø laø tieáng chæ chung cho vuõ khí, cho vieäc quaân söï. BAØI TAÄP

1

Taäp vieát nhöõng chöõ trong baøi, moãi chöõ 10 laàn. Neân vieát chöõ lôùn côõ 4 cm x 4 cm.

Tìm 10 danh töø keùp theo caùch lieân hôïp hai danh töø ñôn maø thaønh trong soá nhöõng töø ñaõ hoïc.

Binh chæ moät thöù binh khí thôøi xöa coù muõi nhoïn. ÔÛ ñaây taïm goïi laø binh cho tieän.

19


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Phaân bieät töï daïng hai chöõ ñao vaø löïc.

Ñeám soá neùt cuûa caùc chöõ trong baøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

ÑAO ° ñao, thöù khí giôùi gioáng thanh göôm Töø ngöõ

ª ñao cung: vieäc quaân söï, chieán tranh, ñao binh: chieán tranh, ñao phuû: dao buùa (ngheà laøm thôï moäc, gieát traâu boø), ñao phuû thuû: ngöôøi giöõ vieäc cheùm toäi nhaân.

CUNG ° caùi cung ñeå baén teân – moät phaàn cuûa voøng troøn – teân soá ôû trong pheùp ño ñaát duøng ñeå ño ruoäng Töø ngöõ

ª cung tieãn: cung vaø teân, kinh cung chi ñieåu (chim bò cung sôï caønh caây cong), cung noû: caùi cung, caùi noû. Cung daøi baén xa, noû ngaén baén gaàn. Ñoàng aâm

躬 thaân theå, baûn thaân mình, töï mình (cung haønh, thaân haønh: töï mình ra tay laøm laáy)

宮 nhaø lôùn (cung nöõ, cung ñieän, cung caám) – moät

trong nguõ aâm (goàm cung, thöông, gioác, chuûy, voõ) – cöïc hình thôøi xöa baét ngöôøi ñaøn oâng phaûi hoaïn 恭 kính caån (cung kính, cung hæ)

供 baøy toû – vaâng chòu – töï nhaän – caáp cho (cung caáp, cung caàu, cung hieán, cung phuïng) 20


BAØI 2

CAN ° caùi moäc ñôõ giaùo maùc – xuùc phaïm – caàu xin – coù quan heä Töø ngöõ

ª can qua (chieán tranh), lieân can, can thieäp, can döï, can aùn, baát can hyû söï, voâ can, can phaïm Ñoàng aâm

乾 khoâ khan – khoâ kieät (can taùo, aâm can, can khöông). Moät aâm khaùc laø caøn (kieàn) 肝 caùi gan – daïn dó (can ñaûm, can tröôøng) 杆 caùi gaäy – caùi moäc ñôõ giaùo maùc 竿 caàn caâu

QUA ° loaïi vuõ khí xöa gioáng caùi giaùo (can qua) Töø ngöõ

ª can qua, ñaûo qua (trôû giaùo, phaûn) Ñoàng aâm

瓜 quaû döa, daây döa 蛌 con oác 過 qua tôùi (ñuùng ra phaûi ñoïc laø quaù)

BINH ° khí giôùi – quaân lính Töø ngöõ

ª binh löïc, binh uy, quaân binh, haønh binh, binh bò, ñoäng binh, duïng binh, phuï töû chi binh, ñieàu binh khieån töôùng 21


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

DÖÕ ° lieân töø: vaø, cuøng vôùi – giao haûo vôùi nhau – höùa cho – cho ñöôïc – cho, caáp cho Töø ngöõ

與件 döõ kieän: nhöõng ñieàu ñaõ ñöôïc moïi ngöôøi coâng nhaän, duøng laøm tieâu chuaån ñeå khaûo saùt, nghieân cöùu moät vaán ñeà gì

BAØI 3 TÖØ VÖÏNG

父 子 兄 弟 母 phuï

töû

huynh

ñeä

maãu

TAÄP ÑOÏC

父子 父母 父兄 母子 兄弟 弟子 DANH TÖØ KEÙP CAÁU TAÏO THEO LOÁI LIEÂ N HÔÏP DANH TÖØ ÑÔN (xem laï i baøi 2)

Gheùp caùc tieáng phuï, töû, huynh, ñeä, maãu vôùi nhau thaønh töøng ñoâi moät, chuùng ta coù ñöôïc caùc danh töø keùp sau: phuï töû: phuï huynh: huynh ñeä: töû ñeä: phuï maãu:

cha con cha anh anh em con em cha meï 22


BAØI 3

maãu töû:

meï con

ñeä töû: hoïc troø, ngöôøi treû tuoåi Caùc danh töø keùp ôû ñaây cuõng ñöôïc taïo ra theo loái lieân hôïp nhö trong baøi tröôùc. Nhöng caùc tieáng ñôn coù vò trí gaàn nhö coá ñònh. Vò trí cuûa chuùng ñöôïc xeáp ñaët theo söï töông quan yù nghóa vôùi nhau, nghóa laø söï xeáp ñaët mang yù nghóa. Ví duï: Trong danh töø phuï töû (cha con), vò trí tieáng phuï phaûi nhaát ñònh ôû tröôùc tieáng töû. Söï xeáp ñaët naøy ñöôïc quy ñònh theo thöù töï töø lôùn ñeán nhoû, töø thaân ñeán sô. Khi naøo coù yù nghóa töông quan giöõa hai tieáng ít coù quan heä ñeán vò thöù gia toäc hay toân ty thì ngöôøi ta coù theå ñaûo ngöôïc vò trí cuûa chuùng. Nhö ngöôøi ta coù theå ñaûo ngöôïc vò trí 2 tieáng huynh ñeä ñeå noùi ñeä huynh. NGÖÕ PHAÙP

及 Theâm lieân töø 及 (caäp) vaøo giöõa caùc danh töø keùp trong baøi, chuùng ta coù: phuï caäp maãu: cha cuøng meï phuï caäp töû: cha cuøng con phuï caäp huynh: cha cuøng anh maãu caäp töû: meï cuøng con .v.v… Boû lieân töø caäp (cuøng, lieàn, tôùi), chuùng ta coù caùc danh töø keùp lieân hôïp ôû phaàn treân. Lieân töø caäp ñoàng nghóa vôùi lieân töø döõ nhöng coù saéc thaùi nghóa maïnh hôn. Noùi phuï caäp maãu laø nhaán maïnh caû cha caû meï. Coøn noùi phuï döõ maãu chæ laø keå ra cha vaø meï. 23


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Moät soá keát hôïp töông töï loaïi naøy laø: quaàn thaàn, sö ñeä, phu phuï, thieân ñòa, töôùng só, tæ muoäi, töû toân... BAØI TAÄP 

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn. Vieát chöõ lôùn côõ 4 cm x 4 cm.

Keát hôïp caùc tieáng sau thaønh nhöõng danh töø keùp theo loái keát hôïp nhö ôû baøi I: 父 子 力 心 兵

Tìm 5 danh töø keùp trong soá caùc töø ngöõ ñaõ hoïc do 2 danh töø ñôn chæ veà ngöôøi lieân hôïp thaønh.

Tính soá neùt caùc chöõ trong baøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

PHUÏ ° cha (trong quan heä vôùi con) – moät aâm khaùc laø phuû (ngö phuû) Töø ngöõ

ª thaân phuï, baù phuï, thuùc phuï, phuï huynh, hoå phuï sinh hoå töû Ñoàng aâm

附 nöông vaøo – giöõ vai troø keùm quan troïng hôn (phuï thuoäc, ñaûm phuï, phuï baïc)

負 phuï raãy, boäi baïc – boäi ôn 婦 vôï (trong quan heä vôùi choàng) (phu phuï) – ngöôøi ñaøn baø (thieáu phuï, phuï nöõ)

輔 trôï giuùp (phuï löïc, phuï taù) 阜 caùi goø – doài daøo, to lôùn 24


BAØI 3

TÖÛ ° con – gaõ – thaày – caùi – haït Töø ngöõ

ª phuï töû, hieáu töû, du töû, nguyeân töû, töû ñeä, baùn töû, Khoång töû, chö töû, thaùi töû, truyeàn töû löu toân Ñoàng aâm

死 cheát (baát töû, sinh töû, sinh ly töû bieät) 紫 saéc tím, tía (ngoaïi töû aùnh, töû toâ) 仔 (trong tieáng ñoâi töû teá) kyõ caøng töôm taát

HUYNH ° anh – ñaøn anh Töø ngöõ

ª baøo huynh (anh ruoät) – huynh tröôûng (ngöôøi vaøo haøng anh, ngöôøi caàm ñaàu trong moät toå chöùc nhoû)

ÑEÄ ° em – ngöôøi keùm tuoåi – vai döôùi Töø ngöõ

ª moân ñeä, ñeä töû Ñoàng aâm

第 thöù töï – nhaø ôû – khoa ñeä (ñeä nhaát, ñeä traïch) 娣 em gaùi – em daâu 遞 theo thöù töï truyeàn ñi (ñeä trình)

MAÃU ° meï (trong quan heä vôùi con) 25


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª maãu giaùo, maãu nghi, maãu heä, maãu thaân, maãu quoác, thaùnh maãu, baûo maãu... Ñoàng aâm

牡 con thuù ñöïc – gioáng ñöïc cuûa loaøi thuù (maãu ngöu), ñoái nghóa vôùi taãn (牝) laø con caùi.

CAÄP ° ñaït ñeán – tôùi ñöôïc – ñeán kòp – baèng – cuøng vôùi – vaø Töø ngöõ

ª caäp moân (hoïc troø thoï giaùo vôùi thaày), caäp keâ (Theo tuïc xöa ôû Trung Hoa, con gaùi 15 tuoåi thì laøm leã caøi traâm ñeå chuaån bò coù choàng.), caäp kyø (ñuùng kyø, ñeán kyø haïn), baát caäp (thieáu keùm – chöa tôùi kòp)...

26


BAØI 4

BAØI 4 TÖØ VÖÏNG

大 小 犬 牛 羊 ñaïi

tieåu

khuyeån ngöu döông TAÄP ÑOÏC

大犬

小犬

大牛

小牛

大羊

小羊

大 人

小人

大力

NGÖÕ PHAÙP CAÙCH PHOÁ I HÔÏ P MOÄT DANH TÖØ ÑÔN VÔÙI MOÄT HÌNH DUNG ÑÔN THAØ NH MOÄT DANH TÖØ KEÙP

Caùc tieáng ñaïi, tieåu laø hình dung töø. Caùc tieáng khuyeån, ngöu, döông laø danh töø ñôn. Chuùng ta phoái hôïp hình dung töø vôùi danh töø ñeå coù caùc danh töø keùp nhö: ñaïi khuyeån: choù lôùn tieåu khuyeån: choù nhoû ñaïi ngöu: boø lôùn tieåu ngöu: boø nhoû ñaïi döông: deâ lôùn tieåu döông: deâ nhoû1 1

Nhöõng tieáng gheùp ôû ñaây chöa phaûi laø danh töø keùp, nhöng taïm möôïn ñeå trình baøy veà söï caáu taïo caùc tieáng Haùn Vieät cho tieän.

27


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Chuù yù

Khi hình dung töø ñi sau danh töø thì noù bieán thaønh tính töø1 vaø tieáng keùp aáy seõ trôû thaønh meänh ñeà. Ví duï ngöu ñaïi:2 traâu thì lôùn khuyeån tieåu: choù thì nhoû Caùc tieáng ñaïi, tieåu ôû ñaây laø tính töø. Ngöu ñaïi, khuyeån tieåu coù tính caùch cuûa nhöõng meänh ñeà chính thöùc. Moät soá keát hôïp töông töï laø: tieåu nhaân, taøi nhaân, thöôøng daân, kyø só, quaùi kieät, huøng taâm, haøo khí, löông taâm, giai nhaân... BAØI TAÄP 

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn, chöõ côõ 3,5 cm x 3,5 cm.

Vieát maëc taû nhöõng tieáng sau vaø cho bieát chuùng thuoäc loaïi keát hôïp naøo: ñaïi ñao, ngöu töû, nhaân maãu, huynh ñeä chi binh.

Tìm 10 danh töø keùp do moät hình dung töø vaø moät danh töø ñôn phoái hôïp, neân choïn trong nhöõng tieáng ñaõ hoïc ôû lôùp.

1

Trong tieáng Vieät khoâng coù söï phaân bieät roõ raøng veà hình dung töø vaø tính töø. Chuùng ta noùi traâu lôùn trong caâu “Anh toâi coù moät con traâu lôùn” vaø traâu lôùn trong caâu “Con traâu lôùn hôn con choù” thì vò trí töông quan giöõa danh töø vaø tính töø hay hình dung töø vaãn nhö nhau. 2 Thuûy ngöu 水牛 con traâu, nhöng moät chöõ ngöu cuõng coù nghóa laø con traâu hay con boø.

28


BAØI 4

Phaân bieät töï daïng chöõ khuyeån vaø ñaïi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

ÑAÏI ° lôùn – to – raát quan heä. Töø ngöõ

ª ñaïi sö, ñaïi nhaân, ñaïi tröôïng phu, ñaïi döông, vó ñaïi, troïng ñaïi... Ñoàng aâm

代 (cuõng ñoïc ñôïi): thay theá – ñôøi (ñaïi dieän, ñaïi bieåu, thôøi ñaïi) 黛 maøu xanh ñen (thanh ñaïi) 袋 caùi tuùi

TIEÅU ° nhoû – con – beù boûng – nhoû moïn Töø ngöõ

ª tieåu nhaân, tieåu söû, tieåu tieát, tieåu taâm, ñaïi ñoàng tieåu dò... Ñoàng aâm

勦 (tieãu) ñaùnh deïp (tieãu tröø)

NGÖU ° con boø – sao Ngöu trong soá Nhò thaäp baùt tuù. Töø ngöõ

ª ngöu hoaøng, ngöu ñaàu maõ dieän (ñaàu traâu maët ngöïa) 29


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

水牛 thuûy ngöu: con traâu 牛騏同羣 ngöu kyø ñoàng quaàn: boø vaø ngöïa hay cuøng

chung moät baày, chæ tröôøng hôïp ngöôøi coù taøi phaûi soáng chung hoaëc coäng taùc vôùi nhöõng keû taàm thöôøng

KHUYEÅN ° con choù Töø ngöõ

ª khuyeån maõ chi lao: coâng lao choù ngöïa (noùi söï baùo ôn cuûa ngöôøi döôùi ñoái vôùi baäc treân)

DÖÔNG ° con deâ Töø ngöõ

ª döông tröôøng ñieåu ñaïo: ñöôøng ruoät deâ, ñöôø ng chaân chim ñi uoán khuùc quanh co, sôn döông hoaøng döông. Ñoàng aâm

陽 khí döông – maët trôøi (aâm döông) 揚 neâu leân – laøm cho roõ – khen ngôïi (döông danh) 楊 caây döông, gioáng caây lieãu (thuøy döông, döông lieãu) 洋 bieån lôùn (ñaïi taây döông) 佯 giaû vôø nhö thaät

30


BAØI 5

BAØI 5 TÖØ VÖÏNG

古 今 上 下 左 右 內 外 coå

kim

thöôïng haï

taû

höõu

noäi

ngoaïi

TAÄP ÑOÏC

NGÖÕ PHAÙP CAÙCH PHOÁ I HÔÏ P MOÄT HÌNH DUNG TÖØ CAÙC H VÔÙI MOÄT DANH TÖØ ÑÔN THAØNH MOÄT DANH TÖØ KEÙP

Caùc tieáng coå, kim, thöôïng, haï, taû, höõu, noäi, ngoaïi laø nhöõng hình dung töø caùch. Phoái hôïp moät hình dung töø treân vôùi danh töø nhaân (ngöôøi), chuùng ta coù ñöôïc caùc danh töø keùp sau ñaây:1 coå nhaân: ngöôøi xöa kim nhaân: ngöôøi nay thöôïng nhaân: ngöôøi treân haï nhaân: ngöôøi döôùi taû nhaân: ngöôøi beân taû höõu nhaân: ngöôøi beân höõu noäi nhaân: ngöôøi trong ngoaïi nhaân: ngöôøi ngoaøi

1

Caùc tieáng thöôïng, haï ngoaøi ra coøn laø ñoäng töø khi ñöùng tröôùc, hay ñöùng sau danh töø ñôn tuøy theo choã duøng vaø khi aáy noù coù aâm laø Thöôùng, haù vaø coù nghóa: thöôùng: leân – laøm cao leân – leo leân – töï caét leân. haù: xuoáng – laøm thaáp xuoáng – ñaùnh ngaõ ñöôïc (xem phaàn tham giaûi).

31


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Nhaän xeùt

Nhö caùc hình dung töø ôû baøi 4, caùc tieáng coå, kim, thöôïng, haï, taû, höõu, noäi, ngoaïi coù tính caùch cuûa nhöõng hình dung töø chính. Vò trí cuûa chuùng ñöùng tröôùc danh töø nhaân vaø chæ ñònh cho danh töø naøy. Danh töø nhaân laø tieáng ñöôïc chæ ñònh. Chuù yù

Caùc hình dung töø treân khi ñi sau danh töø ñôn thì chuùng khoâng bieán thaønh nhöõng tính töø maø laïi bieán thaønh danh töø hoaëc ñoäng töø hoaëc traïng töø, vaø coù tieáng khoâng duøng ñi sau ñöôïc. Noùi thöôïng nhaân laø noùi haïng ngöôøi treân (haïng ngöôøi cao quyù, haïng ngöôøi thöôïng löu; maø noùi nhaân thöôïng laø noùi ôû treân ngöôøi khaùc, tieáng haï cuõng theá. Veà hai tieáng coå kim 1 thì ngöôøi ta noùi coå nhaân, kim nhaân ñöôïc maø khoâng theå noùi nhaân coå hay nhaân kim. Caùc tieáng taû, höõu, noäi, ngoaïi thì khoâng thöôøng duøng ñi sau tieáng nhaân nhöng laïi duøng ñi sau nhieàu danh töø ñôn khaùc. Chính vì lyù do aáy maø gheùp chung nhieàu tieáng cuøng loaïi vôùi caùc tieáng treân vaøo moät loaïi laø hình dung töø caùch. Chính caùc danh töø ñôn laøm tuùc töø danh töø trong caùc danh töø keùp phoái hôïp (baøi 1) cuõng coù theå ñöôïc xem laø hình dung töø caùch ñöôïc. 1

Cuõng coù khi ngöôøi ta duøng chöõ coå nhö moät tính töø, nhö trong caâu nhaân taâm baát coå (人心不古– loøng ngöôøi chaúng nhö xöa), hoaëc duøng chöõ coå vaø kim nhö danh töø, nhö trong caâu voâ coå baát thaønh kim (無古不成今 – khoâng coù xöa chaúng thaønh ñöôïc nay). Chöõ xöa laø noùi nhöõng gì ñaõ coù veà tröôùc, chöõ nay laø chæ nhöõng gì hieän coù.

32


BAØI 5

Moät soá tieáng thoâng duïng thuoäc loaïi naøy laø: coå vaên, kim vaên, taû bieân, höõu bieân, noäi vuï, ngoaïi bang, haï caáp, thöôïng löu, thöôïng ñaúng. BAØI TAÄP 

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn, chöõ lôùn côõ 3,5 cm x 3,5 cm.

Keát hôïp caùc tieáng sau thaønh nhöõng tieáng keùp coù nghóa: 人, 力, 大, 小, 才. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

COÅ ° xöa – cuõ. Töø ngöõ

ª hoaøi coå, khaûo coå - coå tích, coå nhaân, coå ñieån, coå söû, voâ coå baát thaønh kim, coå phong, coå tuïc. Ñoàng aâm

鼓 caùi troáng – ñaùnh troáng ñeå thoâi thuùc ngöôøi, laøm cho ngöôøi ta chuù yù (coå ñoäng, coå vuõ)

股 baép veá – moät phaàn voán (coå duõng). Caùc aâm khaùc laø gia, giaû.

KIM ° nay – hieän nay Töø ngöõ

ª kim thôøi, hieän kim, ñöông kim, caän kim, kim vaên. 33


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

金 vaøng – loaøi kim thuoäc (kim khí, hoaøng kim thôøi ñaïi)

THÖÔÏNG ° treân – ôû treân – nôi cao – khi laøm ñoäng töø ñoïc laø thöôùng, coù nghóa laø leo leân cao, caát leân cao. Töø ngöõ

ª thöôïng khaùch, thöôïng löu, thöôïng thoï, thöôïng du, thöôïng maõ, toái thöôïng, voâ thöôïng. Ñoàng aâm

尚 chuoäng – coøn (cao thöôïng, suøng thöôïng)

HAÏ ° döôùi – ôû döôùi – nôi thaáp – khi laøm ñoäng töø ñoïc laø haù, coù nghóa laø xuoáng, laøm thaáp xuoáng. Töø ngöõ

ª haï caáp, boä haï, thuû haï, tuùc haï, tuùc haï, beä haï, ñeâ haï, haï löu, haï ñaúng, haï sôn. Ñoàng aâm

賀 möøng (khaùnh haï) 廈 nhaø lôùn (ñaïi haï) 夏 muøa heø (haï chí) 暇 raûnh rang (nhaøn haï)

TAÛ ° beân tay traùi – quaù khích – ngöôøi haàu haï hai beân 34


BAØI 5

Töø ngöõ

ª taû ngaïn, taû phaùi, khuynh taû, cöïc taû. Ñoàng aâm

寫 vieát – toû baøy ra (aùm taû, chính taû) 瀉 ñi tieâu chaûy – xoå (thoå taû, taû haï)

HÖÕU ° beân tay maët – baûo thuû Töø ngöõ

ª höõu ngaïn, höõu phaùi, höõu khuynh (Sôû dó goïi laø taû vaø höõu laø vì moãi khi vaøo nghò tröôøng, nhöõng ngöôøi cuøng khuynh höôùng luoân choïn ngoài vaøo nhöõng haøng gheá beân taû hoaëc beân höõu); cöïc höõu laø chæ caùc nhoùm chính trò coù tinh thaàn baûo thuû cöïc ñoan, ñoái laïi vôùi cöïc taû laø nhoùm chuû tröông caûi caùch cöïc ñoan. Ñoàng aâm

有 coù, giaøu (höõu ích, tö höõu, phuù höõu) 友 baïn beø – thaân aùi nhau (baèng höõu, höõu aùi)

NOÄI ° trong – beân trong Töø ngöõ

ª noäi vuï, noäi töôùng, noäi taâm, haûi noäi quoác noäi, noäi caùc, noäi chính

NGOAÏI ° ngoaøi – beân ngoaøi – maët ngoaøi – thuoäc veà ngoaøi 35


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª ngoaïi nhaân, ngoaïi quoác, ngoaïi leä, baøi ngoaïi, haûi ngoaïi, ngoaïi giao, ngoaïi vieän, noäi coâng ngoaïi kích

BAØI 6 TÖØ VÖÏNG

去 來 往 日 月 年 khöù

lai

vaõng

nhaät

nguyeät

nieân

TAÄP ÑOÏC

去年 往年 來年 去日 往日 來日 去月 往月 來月 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH PHOÁI HÔÏ P MOÄT DANH TÖØ ÑÔN VAØ MOÄT ÑOÄNG TÖØ ÑÔN THAØNH MOÄ T DANH TÖØ KEÙP

Phoái hôïp caùc ñoäng töø ñôn: khöù, lai, vaõng (ñi, laïi, qua) vôùi caùc danh töø ñôn: nhaät, nguyeät, nieân (ngaøy, thaùng, naêm), chuùng ta coù ñöôïc nhöõng danh töø keùp sau ñaây: 36


BAØI 6

khöù nieân: naêm qua vaõng nieân: naêm tröôùc lai nhaät: ngaøy tôùi khöù nguyeät: thaùng qua vaõng nguyeät: thaùng tröôùc

lai nguyeät: thaùng tôùi lai nieân: naêm tôùi khöù nhaät: hoâm qua vaõng nhaät: ngaøy tröôùc

Caùc danh töø khöù, lai, vaõng ñeàu ñöùng tröôùc caùc danh töø nhaät, nguyeät, nieân vaø chæ ñònh cho caùc danh töø ñoäng töø treân ñöôïc bieán thaønh moät loaïi hình dung töø caùch hay ñuùng hôn thaønh moät loaïi phaân töø (participe passeù) nhö trong tieáng Phaùp. Vaø danh töø ñi sau (tieáng ñöôïc chæ ñònh) ñoùng vai troø chuû töï cho caùc ñoäng töø aáy. Moät soá tieáng thoâng duïng thuoäc loaïi naøy laø: haønh nhaân, chöùc nöõ, du töû, cö nhaân, haønh khaùch, cö xaù, giao tình, keát cuoäc, thaønh tích… Chuù yù

Caùc tieáng gheùp duøng trong baøi naøy khoâng thöôøng duøng trong töø ngöõ Haùn Vieät, nhöng ôû ñaây chuùng toâi taïm möôïn ñeå trình baøy veà söï keát hôïp cuûa caùc töø ngöõ Haùn Vieät chính thöùc vì chuùng töông ñoái roõ neùt vaø deã hieåu. Trong soá nhöõng tieáng trình baøy treân ñaây, coù caùc tieáng nhö: khöù nguyeät, vaõng nhaät, vaõng nguyeät khoâng ñöôïc thoâng duïng, duø laø trong tieáng Haùn. BAØI TAÄP 

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn. Vieát chöõ côõ 3,5 cm x 3,5 cm.

Tìm 10 tieáng keùp trong soá caùc töø ngöõ Haùn Vieät thoâng duïng do moät ñoäng töø ñôn vaø moät danh töø ñôn phoái hôïp thaønh (theo caùch thöùc trong baøi vaø choïn trong nhöõng tieáng ñaõ hoïc). 37


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Vieát maëc taû caùc tieáng: nguyeät haï, ñaïi huynh, ngoaïi lai, binh löïc, tieåu nhaân. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

KHÖÙ ° ñi – ñaõ qua – boû qua. Moät aâm laø khöû: boû ñi – tröø ñi Töø ngöõ

ª khöù hoài, quaù khöù, khöù nhaät

LAI ° laïi – ñeán – vaãy laïi – vôøi laïi – veà sau Töø ngöõ

ª töông lai, lai sinh, lai vaõng, vò lai, lai lòch, bó cöïc thaùi lai, toáng vaõng ngheânh lai. Ñoàng aâm

萊 moät thöù coû – ruoäng hoang

VAÕNG ° ñi qua – ñaõ qua – ñaõ ñi roài – ñaõ cuõ roài. Töø ngöõ

° vaõng söï, dó vaõng, kyù vaõng, vaõng sinh.

NHAÄT ° ngaøy – maët trôøi – nöôùc Nhaät – haèng ngaøy 38


BAØI 6

Töø ngöõ

ª nhaät baùo, nhaät duïng, ñoä nhaät, sinh nhaät, Nhaät Baûn, hoàng nhaät

NGUYEÄ T ° thaùng – haèng thaùng – maët traêng Töø ngöõ

ª nguyeät san, nguyeät kinh, baùn nguyeät, phong nguyeät tình hoaøi, tieàn nguyeät, nguyeät tieàn (thaùng tröôùc)

NIEÂN ° naêm – tuoåi – haèng naêm Töø ngöõ

° nieân lieãm, thanh nieân, vò thaønh nieân, baùch nieân giai laõo

39


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 7 TÖØ VÖÏNG

立 成 用 有 功 名 事 理 laäp

thaønh duïng höõu coâng

danh

söï

lyù

TAÄP ÑOÏC

立功 成功 用功 有功 成事 有事 用事 成名 有名 用理 有理 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH PHOÁ I HÔÏ P MOÄT ÑOÄNG TÖØ ÑÔN VÔÙI MOÄT DANH TÖØ ÑÔN THAØNH MOÄ T TÖØ NGÖÕ KEÙP (thöôøng laø ñoäng töø keùp)

Caùc tieáng: laäp (laäp neân), thaønh (neân), duïng (duøng), höõu (coù) laø nhöõng ñoäng töø ñôn. Caùc tieáng: coâng (coâng), danh (teân), söï (vieäc), lyù (leõ, lyù) laø nhöõng danh töø ñôn. Keát hôïp moät ñoäng töø treân vôùi moät danh töø döôùi, ta coù caùc tieáng: 40


BAØI 7

laäp coâng: laäp coâng duïng coâng: duïng coâng thaønh söï: neân vieäc höõu söï: coù vieäc höõu danh: coù danh höõu lyù: coù lyù

thaønh coâng: neân coâng höõu coâng: coù coâng duïng söï: duøng vieäc thaønh danh: neân danh duïng lyù: duøng lyù

Trong caùc töø ngöõ keùp treân ñaây, danh töø ñôn laøm tuùc töø cho ñoäng töø ñi tröôùc vaø töø ngöõ coù tính caùch cuûa moät ñoäng töø keùp. Chuù yù

Caùc ñoäng töø thaønh, laäp, duïng coù khi keát hôïp vôùi caùc danh töø ñôn ñeå thaønh danh töø keùp nhö ôû tröôøng hôïp trong baøi tröôùc. Ví duï: Caùc tieáng keùp thaønh coâng, thaønh söï, duïng söï coù theå laø coâng vieäc ñöôïc neân, söï vieäc ñöôïc duøng ñeán. Moät soá tieáng thoâng duïng laø: aù i quoác, kieán quoác, laäp phaùp, ly höông, hoài höông, hieäp löïc, caàu danh, cöùu theá, ñoä theá. BAØI TAÄP 

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn, vieát chöõ lôùn côõ 3,5 cm x 3,5 cm.

Tìm caùc töø ngöõ Haùn Vieät thöôøng duøng trong ñoù coù caùc tieáng coå, thöôïng ñi tröôùc (moãi chöõ 5 tieáng)

41


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

LAÄP ° ñöôøng thaúng – ñaët – daâng leân – ñöa leân laøm vua – töùc thì Töø ngöõ

ª laäp töùc, laäp thaân, thaønh laäp, laäp coâng, taïo laäp, laäp phaùp, laäp tröôøng, laäp phöông, trung laä p.

THAØNH ° neân – laøm neân, xong Töø ngöõ

ª thaønh coâng, thaønh danh, thaønh tích, thaønh töïu, thaønh kieán, thaønh nieân, taùc thaønh Ñoàng aâm

城 khu vöïc ñoâng ngöôøi coù xaây töôøng chung quanh (thaønh thò)

誠 chaân thöïc – thöïc thaø (thaønh tín, trung thaønh)

DUÏNG ° duøng – sai khieán – ñieàu khieån – coù ích Töø ngöõ

ª duïng binh, duïng taâm, höõu duïng, voâ duïng, duïng voõ, coâng duïng, taùc duïng

HÖÕU ° coù 42


BAØI 7

Töø ngöõ

ª höõu haïn, höõu ích, höõu tình, höõu cô hoùa hoïc höõu taøi voâ duïng, höõu duõng voâ möu

COÂNG ° thaønh hieäu – vieäc khoù nhoïc – söï nghieäp Töø ngöõ

ª coâng duïng, coâng hieäu, coâng huaân, coâng lao, voõ coâng, thaønh coâng, laäp coâng Ñoàng aâm

公 oâng – cha choàng – töôùc coâng – vieäc chung – khoâng laøm rieâng (coâng chuùng, coâng taâm, coâng phaùp) 工 thôï – kheùo leùo (coâng binh, coâng nhaân) 攻 duøng binh ñaùnh – chuyeân trò veà (coâng haõm, coâng kích, coâng thaønh)

DANH ° teân goïi – coù tieáng Töø ngöõ

ª danh döï, danh tính, höõu danh, voâ thöïc, taøi danh, danh töø, danh nhaân

SÖÏ ° vieäc laøm – chöùc vieäc – laøm vieäc – thôø phuïng – lo veà vieäc tai bieán Töø ngöõ

ª söï bieán, söï tích, söï tình, söï kieän, voâ söï, söï vaät, söï lyù, phuïng söï, höõu söï 43


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

LYÙ ° leõ – leõ phaûi – söûa trò Töø ngöõ

ª lyù thuyeát, lyù luaän, phaùp lyù, chaân lyù, coâng lyù - quaûn lyù, lyù giaûi, lyù trí, lyù töôûng, hôïp lyù, phi lyù, thaát lyù, tình lyù töông ñöông Ñoàng aâm

里 choã ôû – moät laøng nhoû – daëm (lyù tröôûng, laân lyù) 裏 trong – ôû trong (nhaäp lyù, bieåu lyù) 李 caây maän – hoï Lyù – haønh trang ñi ñöôøng (haønh lyù) 履 deùp – daãm leân – laøm vieäc – boång loäc (lyù lòch) 鯉 caù gaùy – caù cheùp

44


BAØI 8

BAØI 8 TÖØ VÖÏNG

公 平 清 白 明 朗 淡 coâng

bình thanh baïch minh

laõng

ñaïm

TAÄP ÑOÏC

清白 清明 清平 清淡 清朗 明朗 公明 公平 平淡 明白 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH LIEÂN HÔÏP HAI HÌNH DUNG TÖØ (cuõng laø tính töø) ÑÔN ÑEÅ TAÏO THAØNH MOÄ T HÌNH DUNG TÖØ KEÙP (hoaë c moät töø ngöõ keùp khaù c)

Coâng, bình, thanh, baïch, minh, laõng, ñaïm laø nhöõng hình dung töø ñôn. Keát hôïp theo loái lieân hôïp 2 tieáng vaøo nhau ñeå coù caùc tieáng:1 thanh baïch minh baïch thanh minh coâng minh thanh bình coâng bình thanh ñaïm bình ñaïm thanh laõng minh laõng Caùc hình dung töø ñôn trong moãi hình dung töø keùp ôû ñaây do quen duøng maø coù vò trí nhaát ñònh nhö nhöõng tieáng phoái hôïp. 1

Trong moät vaøi tröôøng hôïp caùc tieáng naøy bieán thaønh danh töø keùp.

45


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Moät soá tieáng thoâng duïng loaïi naøy laø: ñaïm baïc, ñôn giaûn, thanh khieát, tinh khieát, cao khieát, hieân ngang, vó ñaïi, vónh vieãn, tröôøng cöûu, taân kyø, kyø dò, nghieâm trang, myõ leä, dieãm leä… 

BAØI TAÄP Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn vieát chöõ côõ 3 cm x 3 cm.

Keát hôïp caùc tieáng sau thaønh nhöõng danh töø keùp coù nghóa: 人 名 成 年 明 事.

Tìm 10 tieáng keùp thoâng duïng do 2 hình dung töø ñôn lieân hôïp thaønh. Choïn trong caùc tieáng ñaõ hoïc.

Tính soá neùt caùc chöõ trong baøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

COÂNG ° vieäc chung – töôùc coâng (töôùc ñaàu trong 5 töôùc: coâng, haàu, baù, töû, nam) – oâng – cha choàng – khoâng loøng rieâng tö – thuoäc veà nhaø nöôùc – thuoäc veà soá ñoâng Töø ngöõ

ª coâng bình, coâng laõm, coâng khoá, coâng taâm, coâng ích, baát coâng, coâng lyù, coâng laäp, coâng chuùng, coâng daân, chí coâng voâ tö

BÌNH ° baèng phaúng – yeân oån – ñeàu nhau – thöôøng – trò yeân 46


BAØI 8

Töø ngöõ

ª bình an, thaùi bình, hoøa bình, bình thöôøng, bình thaûn, bình trò, bình ñònh, thanh bình, bình minh, quaân bình, bình sinh, bình phuïc Ñoàng aâm

評 pheâ phaùn – xeùt luaän hay dôû phaûi traùi (bình luaän, pheâ bình) 萍 caây beøo (bình boàng) 屏 ngaên che (bình phong)

甁 caùi bình: ñoà duøng ñöïng nöôùc, mieäng nhoû buïng to (ñoäc bình)

THANH ° trong – nöôùc trong – söûa soaïn cho goïn gaøng – ít – xong vieäc Töø ngöõ

ª thanh baïch, thanh baàn, thanh khieát, thanh nhaõ, thanh toaùn Ñoàng aâm

聲 tieáng – tieáng noùi – aâm nhaïc – danh tieáng (thanh minh, aâm thanh) 青 saéc xanh (thanh nieân, thanh y, thanh nhaøn) 蜻 thanh ñình (hay tinh ñình 蜻蛉): con chuoàn chuoàn

BAÏCH ° maøu traéng – trong saïch, voâ toäi – saùng – ngheøo khoå – saïch seõ – roõ raøng – trình baøy, thöa chuyeän vôùi baäc tröôûng thöôïng 47


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª baïch dieän, baïch oác, baïch ñinh, baïch thuû, thanh baïch, minh baïch, caùo baïch haéc baïch, phaân minh Ñoàng aâm

帛 luïa (boá baïch)

MINH ° toû – saùng – trí tueä – ban ngaøy – buoåi saùng – laøm saùng toû Töø ngöõ

ª minh baïch, minh ñònh, minh trieát, thoâng minh, baát minh, thanh minh Ñoàng aâm

盟 theà – aên theà (ñoàng minh, theä haûi minh sôn) 冥 toái taêm – saâu kín (u minh) 鳴 chim keâu – keâu leân (minh oan) 銘 ghi khaéc vaøo – moät theå vaên xöa – nhôù (minh caûm)

LAÕNG ° saùng – trong – tieáng ñoïc cao Töø ngöõ

ª minh laõng, laõng ñoäng Ñoàng aâm

浪 soùng nöôùc – phoùng tuùng khoâng coù gì boù buoäc (laõng maïn, laõng du)

48


BAØI 9

ÑAÏM ° laït, ñoái nghóa vôùi chöõ 濃 nuøng laø ñaäm – laït leõo Töø ngöõ

ª ñaïm tình, ñaïm baïc, ñaïm thuûy, laõnh ñaïm, ñaïm khí Ñoàng aâm

澹 ñieàm tónh (ñieàm ñaïm): yeân laëng

BAØI 9 TÖØ VÖÏNG

太 極 最 絶 甚 好 美 巧 thaùi

cöïc

toái

tuyeät

thaäm

haûo myõ

xaûo

TAÄP ÑOÏC

極好 最好 絶好 甚好 太好 極美 最美 絶美 甚美 太美 極巧 最巧 絶巧 甚巧 太巧 49


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

NGÖÕ PHAÙP CAÙCH PHOÁ I HÔÏP MOÄT TRAÏNG TÖØ VÔÙI MOÄT HÌNH DUNG TÖØ ÑÔN THAØNH MOÄ T HÌNH DUNG TÖØ KEÙ P

(Tieáng traïng töø boå nghóa cho hình dung töø ñôn) Phoái hôïp moãi traïng töø thaùi, cöïc, toái, tuyeät, thaäm1 vaøo vôùi moãi hình dung töø: haûo, myõ, xaûo chuùng ta coù ñöôïc caùc hình dung töø keùp sau: cöïc haûo, toái haûo, tuyeät haûo, thaùi haûo, thaäm haûo, cöïc myõ, toái myõ, tuyeät myõ, thaùi myõ, thaäm myõ, cöïc xaûo, toái xaûo, tuyeät xaûo, thaùi xaûo, thaäm xaûo, VÒ TRÍ TÖÔNG QUAN GIÖÕA HAI TIEÁNG TRAÏNG TÖØ VAØ HÌNH DUNG TÖØ

Traïng töø ñi tröôùc boå nghóa cho hình dung töø. Ngoaïi leä

Rieâng traïng töø thaäm coù theå ñi sau hình dung töø. Trong moät soá tröôøng hôïp ta coù theå noùi: haûo thaäm, myõ thaäm, xaûo thaäm. Vaø chöõ cöïc2 trong moät vaøi tröôøng hôïp cuõng ñöôï c thaáy duøng sau hình dung töø chính, noù coù theå mang nghóa: toát, heát söùc. Ngöôøi ta coù theå noùi haûo cöïc, xaûo cöïc cuõng khoâng sai.

1

Taát caû caùc tieáng traïng töø ôû ñaây ñeàu coù nghóa laø raát, heát söùc. Rieâng chöõ thaäm coù theå theâm moät nghóa laø laém. 2 Chöõ cöïc nhieàu luùc ñöôïc duøng vôùi tính caùch moät hình dung töø ñeå ñöùng tröôùc moät danh töø ñôn: nhö noùi cöïc ñieåm, cöïc haïng, cöïc ñoan.

50


BAØI 9

Moät vaøi tieáng thoâng duïng loaïi naøy laø: thaäm teä, cöïc ñaïi, toái cao, tuyeät dieäu, cöïc vi, cöïc tinh, thaäm nan, thaäm dò. BAØI TAÄP 

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn chöõ lôùn côõ 3 cm x 3 cm.

Tìm 10 töø ngöõ keùp do tieáng thaäm, cöïc, toái, tuyeät, keát hôïp vôùi moät hình dung töø ñôn thaønh.

Vieát maëc taû vaø giaûi nghóa caùc tieáng: thanh minh, minh nguyeät, minh nhaät, minh nieân, vaõng söï.

Tính soá neùt caùc chöõ trong baøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

THAÙI ° raát – lôùn – ñeán choã cao tuyeät – tieáng toân xöng ngöôøi giaø caû Töø ngöõ

° thaùi bình, thaùi döông, thaùi coå, quoác thaùi, thaùi töû Ñoàng aâm

泰 lôùn – thuaän lôïi – hanh thoâng – xa xæ – an vui (an thaùi, khöông thaùi) 採 trích laáy – choïn laáy (thaùi thuû, thaùi duïng)

采 löôïm laët laáy vaät gì – choïn laáy – maøu saéc xen nhau (saéc thaùi)

菜 chæ chung caùc loaïi rau 態 tình traïng beân ngoaøi (thaùi ñoä, hình thaùi) 51


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

CÖÏC ° raát – laém – toät cuøng – cuoái cuøng – ñoøn doâng nhaø – ñi ñaøy – hai ñaàu traùi ñaát – hai ñaàu nam chaâm hoaëc ñieän trôû Töø ngöõ

ª cöïc ñieåm, cöïc khoå, cöïc laïc, cöïc löïc, aâm cöïc sinh döông, cöïc ñoan, cöïc ñaïi

TOÁI ° raát – nhoùm hoïp – hôn heát. Töø ngöõ

ª toái coå, toái haäu thö, toái taân, toái thieåu, toái ña, toái cao Phaùp vieän Ñoàng aâm

蕞 nhoû moïn

TUYEÄ T ° raát – caét ñöùt – coù moät khoâng hai – heát troï n – döùt ñöôøng Töø ngöõ

ª tuyeät theá giai nhaân, tuyeät myõ, tuyeät ñoái, tuyeät töï, tuyeät cuù, tuyeät buùt, tuyeät ñích, tuyeät voïng

THAÄM ° raát – laém – quaù söùc Töø ngöõ

ª thaäm chí, thaäm taøi, thaäm haûo 52


BAØI 9

Ñoàng aâm

葚 quaû daâu

HAÛO ° toát – aâm khaùc laø hieáu: öa thích Töø ngöõ

ª haûo aâm, haûo söï, an haûo, hoøa haûo, baát haûo, haûo haïng, haûo haùn

MYÕ ° ñeïp – ngon – khen ngôïi – teân nöôùc Töø ngöõ

ª myõ caûm, myõ nhaân, myõ maõn, myõ vò, myõ leä

XAÛO ° kheùo – gioûi Töø ngöõ

ª xaûo ngoân, xaûo dieäu, xaûo keá, xaûo traù, xaûo quyeät

53


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 10 TÖØ VÖÏNG

分 別 作 合 交 配 活 動 phaân

bieät

taùc

hôïp

giao

phoái

hoaït

ñoäng

TAÄP ÑOÏC

分別 作合 合作 交配 活動 交合 合交 動作 作動 分配 配合 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH KEÁ T HÔÏP HAI ÑOÄNG TÖØ ÑÔN THAØ NH MOÄT ÑOÄNG TÖØ KEÙP1

Keát hôïp caùc ñoäng töø ñôn treân thaønh töøng ñoâi moät, chuùng ta coù caùc tieáng: bieät laäp phaân bieät taùc hôïp hôïp taùc

1

phoái hôïp phaân phoái ñoäng taùc taùc ñoäng

Khoâng chæ toaøn laø ñoäng töø keùp maø coù caû danh töø keùp nöõa.

54


BAØI 10

Nhaän xeùt

Trong söï keát hôïp cuûa moãi ñoäng töø keùp treân ñaây, hai tieáng ñôn cuøng boå nghóa cho nhau ñeå taïo thaønh moät tieáng keùp môùi, vôùi nghóa hoaøn bò duy nhaát vaø do ñoù vò trí cuûa chuùng gaàn nhö coá ñònh. Neáu ñaûo ngöôïc vò trí laïi, chuùng ta laïi coù theâm moät tieáng khaùc vôùi yù nghóa khaùc. Nhö töø ñoäng taùc khaùc nghóa vôùi töø taùc ñoäng, hay töø taùc hôïp khaùc nghóa vôùi töø hôïp taùc. Chuù yù

Caùc tieáng keát hôïp noùi trong baøi khoâng phaân bieät roõ raøng laø do söï phoái hôïp hay lieân hôïp. Nhöng tính caùch lieân hôïp vaãn luoân laø chính, ôû nhieàu töø ngöõ thì coù keøm theo tính caùch phoái hôïp, nhö trong töø bieät laä p (chöõ bieät gaàn nhö coù tính caùch moät traïng töø). Tính caùch phoái hôïp seõ maát ñi ôû nhöõng ñoäng töø keùp naøo maø caùc ñoäng töø ñôn trong ñoù chæ taêng cöôøng yù nghóa cuûa nhau, nhö trong caùc tieáng: phaân bieät, thaâu thaäp, luaän ñaøm. Moät soá tieáng thoâng duïng loaïi naøy laø: aåm thöïc, haønh ñoäng, thi haønh, ñieàu khieån, thuyeát trình, ngoân luaän, luaän ñaøm, bình luaän, boân taåu, ñaøo taåu, tieáp daãn, tieáp xuùc. BAØI TAÄP 

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn veát chöõ côõ 3 cm x 3 cm.

Keát hôïp caùc tieáng sau ñaây thaønh nhöõng töø ngöõ keùp coù nghóa: 成別立用作活生.

Tìm 10 töø ngöõ keùp do hai ñoäng töø ñôn lieân hôïp thaønh 55


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

PHAÂN ° chia rieâng ra – moät phaàn nhoû trong toaøn theå – moät phaàn möôøi cuûa ñôn vò ño löôøng. Töø ngöõ

ª phaân bieät, phaân tranh, phaân ly, phaân taùn, thaäp phaân, phaân coâng, phaân öu, phaân xöû Ñoàng aâm

紛 nhieàu – loän xoän – roái bôøi (phaân vaân) 芬 caây coû thôm tho – ñoà aên thôm (phaân phöông) 雰 hôi söông muø

BIEÄ T ° chia ra – rieâng – khaùc – xa nhau. Töø ngöõ

ª bieät hieäu, bieät nhaõn, ñaëc bieät, bieät ñaõi, bieät thöï, töø bieät, toáng bieät, ly bieät

TAÙC ° laøm – taïo ra – ñöùng daäy Töø ngöõ

ª taïo taùc, taùc thaønh, coâng taùc, taùc chieán, taùc saéc, taùc vaên, taùc phaåm, taùc giaû Ñoàng aâm

索 caùi daây lôùn – buoäc chaët – pheùp taéc – lìa tan. Moät aâm khaùc laø saùch: tìm toøi, ñoøi hoûi. 56


BAØI 10

HÔÏP ° hôïp nhau – gioáng nhau – ñoái chieáu nhau – vöøa nhau Töø ngöõ

ª hôïp yù, hôïp coå, hôïp löu, hôïp nhaát, tröôøng hôïp Ñoàng aâm

狹 heïp (hieäp) 俠 ngöôøi duõng caûm, thöôøng giuùp keû yeáu (haøo hieäp, hieäp só)

挾 caép döôùi naùch – daáu rieâng cho mình. 協 hoøa nhau – giuùp ñôõ nhau (hieäp löïc, hieäp söùc, hieäp thöông, hieäp ñònh)

狎 (aùp) lôøn maët – khinh deå

PHOÁI ° saùnh ñoâi – ñaøy ngöôøi coù toäi ñi nôi xa Töø ngöõ

ª phoái hôïp, phoá i ngaãu, giao phoái

ÑOÄNG ° hoaït ñoäng, ñoái nghóa vôùi tónh Töø ngöõ

ª haønh ñoäng, ñoäng binh, huy ñoäng, ñoäng löïc, ñoäng saûn, di ñoäng, cöû ñoäng Ñoàng aâm

洞 hang nuùi – loã hoång – roõ raøng 57


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

峒 hang cuûa ngöôøi Maùn, ngöôøi Mieâu duøng nhö nhaø ôû

GIAO ° keát hôïp nhau – qua laïi vôùi nhau – phoù cho – trao cho – tröôùc sau tieáp nhau Töø ngöõ

ª giao chieán, giao höõu, giao keát, giao phoù, giao thoâng, ngoaïi giao, giao tieáp, giao tình, xaõ giao, giao thoa, bang giao, giao ñieåm Ñoàng aâm

郊 ngoaøi thaønh thò goïi laø giao – leã teá giao (Nam giao) 蛟 moät gioáng vaät xöa cuøng loaïi vôùi roàng, con thuoàng luoàng (giao long)

鮫 caù nhaùm 膠 keïo keát baèng söøng hoaëc da loaøi thuù vaït (loïc dao) – gaén boù vôùi nhau (taát giao)

HOAÏT ° soáng Töø ngöõ

ª hoaït ñoäng, hoaït baùt, sinh hoaït Ñoàng aâm

滑 khoâng ngöng treä – trôn tru – troâi chaûy (hoaït keâ, hoaït ñaàu)

猾 gian xaûo (giaûo hoaït) 58


BAØI 11

BAØI 11 TÖØ VÖÏNG

入 出 支 收 回 引 起 逐 提 nhaäp

xuaát

chi

thu

hoài

daãn

khôûi truïc

ñeà

TAÄP ÑOÏC

收回 收入 引起 引來 支出 逐出 提起 引入 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH PHOÁ I HÔÏP 2 ÑOÄNG TÖØ ÑÔN THAØ NH ÑOÄNG TÖØ KEÙ P

Moät trong hai ñoäng töø ñôn bieán thaønh moät thöù traïng töø, hay ñuùng hôn laø moät loaïi phuï töø ñi sau ñoäng töø chính. Ñaây laø tröôøng hôïp cuûa caùc ñoäng töø ñôn. Nhaäp, xuaát, hoài, khôûi1 khi duøng chung vôùi caùc ñoäng töø: thaâu, chí, daãn, truïc, ñeà taïo thaønh nhöõng tieáng keùp nhö: thaâu hoài (thu veà) thaâu nhaän (thu vaøo)

1

chi xuaát (chi ra) truïc xuaát (ñuoåi ra)

Trong soá ñoäng töø duøng nhö phuï töø naøy neân keå theâm caùc tieáng khöù, lai... ñaõ hoïc ôû tröôùc.

59


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

daãn khôûi (daãn leân) daãn nhaäp (daãn vaøo)

ñeà khôûi (neâu leân) daãn lai (daãn laïi)

Trong tieáng Vieät ta coù caùc tieáng: ñi ra, laøm ñi, ñöùng daäy, thaâu vaøo... cuõng cuøng moät caùch keát hôïp nhö caùc tieáng treân ñaây. Moät vaøi tieáng thoâng duïng cuøng loaïi laø: vaõn hoài, quy lai, phaùt xuaát, toáng khöù. BAØI TAÄP 

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn chöõ côõ 3 cm x 3 cm.

Vieát ra chöõ Haùn vaø cho bieát loái keát hôïp caùc tieáng sau: vaõng nieân, hôïp lyù, hôïp thaønh, thaønh laäp, binh ñao

Tính soá neùt caùc chöõ trong baøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

NHAÄP ° vaøo – tieàn thu vaøo Töø ngöõ

ª gia nhaäp, nhaäp caûng, du nhaäp, nhaäp moân, nhaäp taâm, nhaäp tòch, nhaäp giang, tuøy khuùc, nhaäp gia tuøy tuïc, nhaäp ñieäu

XUAÁT ° ra – chi ra 60


BAØI 11

Töø ngöõ

ª chi xuaát, xuaát haønh, xuaát döông, xuaát baûn, xuaát xöù, xuaát binh, xuaát saéc, xuaát thaân, xuaát quyû nhaäp thaàn, xuaát kyø baát yù

CHI ° choáng choûi – chia reõ ra – tieâu duøng – caàm giöõ – nhaùnh soâng Töø ngöõ

ª chi tieâu, chi phieáu, chi duïng, chi ly, chi nhaùnh, chi trì, chi löu Ñoàng aâm

之 ñi – qua – ñoù – ñaây – cuûa (xem baøi 1) 肢 chaân tay (töù chi, chi theå) 枝 caønh caây – coät nhoû – phaàn chi nhaùnh – taùn loaïn 卮 cheùn röôïu 脂 daàu môõ 芝 moät thöù coû thôm

THU ° (thaâu) baét – laáy vaøo – keát thuùc laïi Töø ngöõ

ª thu chi, thu khoâng, thu naïp, thu nhaän, thu thaäp, thu thueá, thu hoaïch, thu duïng Ñoàng aâm

秋 muøa thu – naêm (thu phaân, thu caûm) 61


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

HOÀI ° trôû veà – xoay laïi – quanh co – moãi lôùp trong tieåu thuyeát Töø ngöõ

ª vaõn hoài, thu hoài, hoài döôõng, hoài höu, hoài tænh, hoài töôûng, hoài taâm, phaûn hoài Ñoàng aâm

廻 quanh co 徊 trong tieáng keùp 徘徊 boài hoài: nöûa ôû nöûa ñi 茴 trong tieáng keùp 茴香 hoài höông: loaïi caây thuoác.

DAÃN ° tröông cung leân – keùo ñeán – ñem ñeán – möôøi tröôïng goïi laø moät daãn Töø ngöõ

ª daãn chöùng, daãn ñaïo, daãn kieán, haáp daãn, höôõng daãn, daãn ñoä Ñoàng aâm

蚓 con truøn, con giun (khaâu daãn)

KHÔÛI ° daáy leân – ñöùng daäy – ôû ñaàu – döïng leân – ra – cao Töø ngöõ

ª khôûi haønh, khôûi coâng khôûi nghóa, vaïn söï khôûi ñaàu nan Ñoàng aâm

豈 haù – phaûi chaêng 62


BAØI 11

TRUÏC ° ñuoåi theo nhau – ñuoåi ñi – tranh nhau Töø ngöõ

ª truïc lôïi, truïc xuaát, khu truïc Ñoàng aâm

軸 caây truï cuûa baùnh xe – saùch vôû – giaáy hoïa ñoà – cuoán troøn laïi

ÑEÀ ª naém laáy – daãn leân – neâu ra Töø ngöõ

ª ñeà binh, ñeà baït, ñeà aùn, ñeà hueà, ñeà phoøng, ñeà laïi, ñeà nghò, ñeà xöôùng, ñeà cao Ñoàng aâm

題 caùi traùn – neâu leân – bình luaän (ñeà muïc, phaåm ñeà, tieåu ñeà, ñeà taøi) 踶 laáy chaân ñaù 啼 keâu khoùc – chim keâu 蹄 moùng chaân thuù

63


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 12 TÖØ VÖÏNG

同 並 不 可 無 敬 ñoàng

tònh

baát

khaû

voâ

kính

愛 行 知 生 死 aùi

haønh

tri

sinh

töû

TAÄP ÑOÏC

並生 同生 不生 不死 無死 同死 無知 不知 可知 可愛 可敬 並立 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH KEÁ T HÔÏP MOÄ T TRAÏNG TÖØ VÔÙI MOÄT ÑOÄNG TÖØ ÑEÅ THAØNH MOÄT TÖØ NGÖÕ KEÙ P

Caùc tieáng ñoàng, tònh, baát, khaû, voâ1 laø nhöõng traïng töø ñôn; caùc tieáng sinh, töû, tri, haønh, kính, aùi laø nhöõng ñoäng töø ñôn; keát hôïp hai loaïi tieáng laïi vôùi nhau chuùng ta coù: tònh sinh, baát sinh, baát tri, tònh haønh, baát töû, voâ tri, ñoàng 1

Chöõ voâ khi ñöùng tröôùc moät ñoäng töø hay tính töø thì laø traïng töø, maø khi ñöùng tröôùc danh töø thì laïi laø moät ñoäng töø haøm yù phuû ñònh.

64


BAØI 12

sinh, khaû aùi, voâ töû, ñoàng töû, khaû kính... Nhaän xeùt

Vò trí töông quan cuûa moãi tieáng ñôn trong töø ngöõ keùp: traïng töø bao giôø cuõng ñöùng tröôùc ñoäng töø ñeå boå nghóa cho tieáng naøy. Moät vaøi tieáng thoâng duïng cuøng loaïi laø: khaû quan, tònh toàn, ñoàng haønh, vò ngoä, vò lai, töông lai, kyù vaõng, phuû quyeát, vò quyeát... BAØI TAÄP 

Tìm möôøi töø ngöõ Haùn Vieät do caùc chöõ ñoàng, voâ, khaû keát hôïp vôùi moät ñoäng töø ñôn ñi sau.

Keát hôïp caùc tieáng sau thaønh nhöõng töø ngöõ keùp coù nghóa: 功分外出名成.

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn chöõ côõ 3 cm x 3 cm.

Ñeám neùt caùc chöõ trong baøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

ÑOÀNG ° cuøng nhau – gioáng nhau. Töø ngöõ

ª ñoàng baøo, ñoàng aâm, ñoàng daïo, ñoàng haønh, taùn ñoàng, hôïp ñoàng, ñoàng minh, baát ñoàng quan ñieåm, ñoàng öu ñoàng laïc 65


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

銅 chaát ñoàng (kim loaïi) 彤 saéc ñoû 童 treû con (nhi ñoàng) 桐 caây voâng (ngoâ ñoàng) 筒 oáng tre troøn

TÒNH ° cuøng ngang nhau Töø ngöõ

ª tònh laäp, tònh haønh, tònh theá Ñoàng aâm

靜 (cuõng ñoïc laø tónh) yeân laëng, ñoái vôùi ñoäng (tónh tòch)

淨 trong saïch khoâng coù gôïn ñuïc – gaïn cho trong (tònh trai)

竫 trò an – möu keá

BAÁT ° chaúng khoâng Töø ngöõ

ª baát bieán, baát an, baát giaùc, baát nhaõ, baát nhaân, baát kham, baát hieáu, baát lôïi, baát taøi

KHAÛ ° coù theå – ñaùng – ñöôïc – neân 66


BAØI 12

Töø ngöõ

ª khaû aùi, khaû nghi, khaû oá, khaû nhaân, khaû quyeát, khaû quan

VOÂ ° khoâng – khoâng caàn – chôù neân, coù yù caám chæ Töø ngöõ

ª voâ taâm, voâ nhaân ñaïo, voâ can, voâ côù, voâ ñònh, höõu duõng voâ möu Ñoàng aâm

毋 ñöøng, chôù – khoâng caàn

KÍNH ° toân troïng – cung kính (ñoái vôùi trong nhaø cung, ñoái vôùi ngoaøi ñöôøng laø kính) – thaän troïng Töø ngöõ

ª kính aùi, kính caån, lính phuïc, toân kính, kính troïng, thaønh kính Ñoàng aâm

鏡 caùi göông soi (thaáu kính)

AÙI ° yeâu – thöông tieác Töø ngöõ

ª aùi tình, aùi tích, luyeán aùi, laân aùi, aù i quoác, aùi moä, aùi löïc 67


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

靄 maây ñen – daùng maây muø mòt

TRI ° söï hieåu bieát – quen bieát – cai quaûn Töø ngöõ

ª tri thöùc, tri giaùc, tri cô, tri ngoä, tri haønh hieäp nhaát, tri huyeän, tri phuû, töông tri, löông tri, tri aâm, tri bæ, tri kæ Ñoàng aâm

蜘 trong tieáng 蜘蛛 tri thuø: con nheän. 輜 xe chôû ñoà (tri troïng) – xe chôû quaân nhu, quaân khí ngaøy xöa

錙 ñôn vò ño löôøng xöa ñeå caân, coù giaù trò baèng 6 thuø (24 thuø laø moät laïng)

緇 saéc ñen – luïa ñen

SINH ° (cuõng ñoïc laø sanh) soáng – ñeå ra – taïo ra – ñôøi soáng – nuoâi soáng – töôi soáng – coøn xanh – hoïc troø – chaøng – gaõ Töø ngöõ

ª sinh tröôûng, sinh bình, sinh hoùa, sinh lyù, sinh nhaät, sinh saûn, sinh toàn, sinh meänh, sinh vaät, sinh khaùch, lai sinh, nhaân sinh, tröôøng sinh, traùng sinh, thö sinh, hoïc sinh 68


BAØI 12

Ñoàng aâm

甥 chaùu keâu baèng caäu, coâ dì – cha vôï goïi chaøng reå laø sinh 牲 vaät teá thaàn (hy sinh)

TÖÛ ° cheát – khoâng hoaït ñoäng – lieàu cheát Töø ngöõ

ª töû chieán, töû ñòa, baát töû, töû tieát, töû traän, töû toäi, tham sinh uùy töû Ñoàng aâm

Xem chöõ 子 trong baøi 3.

69


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 13 TÖØ VÖÏNG

永 久 長 安 直 住 vónh

cöûu

tröôøng an

tröïc

truù

存 留 接 居 toàn

löu

tieáp

TAÄP ÑOÏC

長存 久住 永留 長安 直接 安居 永別 永安 NGÖÕ PHAÙP SÖÏ KEÁT HÔÏP MOÄT ÑOÄNG TÖØ VÔÙI MOÄT TRAÏ NG TÖØ

Caùc hình dung töø khi ñöùng tröôùc ñoäng töø bieán thaønh traïng töø boå nghóa. Caùc tieáng vónh, cöûu,1 tröôøng, an, tröïc laø nhöõng hình dung töø, nhöng giöõ chöùc naêng nhö traïng töø khi phoái hôïp 1

Chöõ cöûu xeùt ra khoâng haún laø moät hình dung töø bieán thaønh traïng töø maø gaàn nhö laø moät traïng töø chính thöùc.

70


BAØI 13

vôùi caùc ñoäng töø truù, toàn, giao, löu, tieáp, cö ñeå coù caùc tieáng sau: tröôøng toàn tröïc tieáp cöûu truù

an cö vónh löu tröïc giao

Nhaän xeùt

Caùc tieáng hình dung töø ôû caùc töø ngöõ keùp treân ñeàu bieán thaønh traïng töø vaø vò trí cuûa chuùng thöôøng ôû tröôùc caùc ñoäng töø ñôn maø chuùng boå nghóa. Moät vaøi tieáng thoâng duïng cuøng loaïi laø: thaïnh trò, nan trò, thaâm giao, thaâm caûm, khoác ai, tinh luyeän, löôïc giaûi, thuïc luyeän... BAØI TAÄP 

Vieát ra chöõ Haùn caùc tieáng sau: cöïc tieåu, voâ taøi, baát löïc, kính aùi, thaønh coâng, lai nieân, vónh bieät.

Giaûi nghóa caùc tieáng sau: 知人, 長久, 長安, 居住,

同行.

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn chöõ côõ 3 cm x 3 cm.

Ñeám neùt caùc chöõ trong baøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

VÓNH ° laâu daøi (laâu khoâng giôùi haïn) – chaùu 5 ñôøi cuûa vua Minh Maïng 71


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª vónh bieät, vónh vieãn, vónh cöûu, vónh quyeát

CÖÛU ° laâu (laâu coù giôùi haïn) – chôø ñôïi Töø ngöõ

ª tröôøng cöûu, vónh cöûu, cöûu haïn Ñoàng aâm

九 soá chín (cöûu chöông, truøng cöûu) 玖 thöù ñaù toát – soá chín (theå vieát keùp) 疚 beänh trong loøng ñau ñôùn

TRÖÔØNG ° daøi – laâu – toát – gioûi – aâm khaùc laø tröôûng: lôùn. Töø ngöõ

ª sôû tröôøng, tröôøng thieân, tröôøng sinh, tröôøng thoï, tröôøng giang Ñoàng aâm

腸 ruoät (tieåu tröôøng, ñaïi tröôøng, ñoaïn tröôøng) 場 choã nhieàu ngöôøi tuï hoïp baõi roäng (vaän ñoäng tröôøng)

AN ° yeân oån – eâm ñeàm – ñaâu – naøo phaûi Töø ngöõ

ª bình an, an bang, an taâm, traán an, trò an, baát an, an haûo, an thaân, an tónh, an uûi 72


BAØI 13

TRÖÏC ° ngay thaúng – thaúng ñeán – duoãi thaúng ra Töø ngöõ

ª tröïc tieáp, tröïc giaùc, tröïc kính, trung tröïc, cöông tröïc, khuùc tröïc nan phaân

TRUÙ ° ôû – döøng laïi Töø ngöõ

ª truù nguï, löu truù, truù quaùn, truù sôû, truù trì1 Ñoàng aâm

駐 döøng xe ngöïa laïi – döøng laïi (truù binh, ñoàn truù) 晝 ban ngaøy (baïch truù, truù taàm)

TOÀN ° coøn laïi – hieän coù – xeùt – doàn caát laïi – gôûi caát – giöõ laïi cho coøn – thaêm hoûi Töø ngöõ

ª toàn taâm döôõng tính, toàn taïi, sinh toàn, tröôøng toàn, chæ toàn toàn coâ, toàn caên

LÖU ° ñeå laïi – giöõ laïi – caàm laïi Töø ngöõ

ª löu taâm, löu yù, löu chieáu, löu danh, löu tröõ, löu duïng, löu toàn 1

Caùc tieáng naøy ta quen ñoïc laø truï sôû, truï trì.

73


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

流 chaûy – nöôùc chaûy – chuyeån ñoäng – doøng nöôùc – phaùi – truyeàn ñi (löu thuûy, löu chuyeån, löu ñoäng, löu haønh)

硫 löu hoaøng 硫磺, ta quen ñoïc laø löu huyønh: chaát dieâm sinh

琉 moät thöù ngoïc 裗 vaït aùo buoâng ruû xuoáng 遛 ñaäu löu: döøng laïi 劉 hoï Löu – gieát cheát

TIEÁP ° noái keát laïi – noái lieàn nhau – hoäi nhau Töø ngöõ

ª tieáp taân, tieáp teá, tieáp khaùch, tieáp kieán, tieáp daãn, lieân tieáp, giao tieáp, tieáp öùng, tieáp xuùc Ñoàng aâm

楫 maùi cheøo thuyeàn 椄 chaép caây, tieáp caây

CÖ ° ôû – chöùa tröõ – ngoài – giöõ laáy – chaéc haún Töø ngöõ

ª cö só, cö tang, an cö laïc nghieäp, cö xöû, cö truù, daân cö, gia cö, ñònh cö, di cö, taûn cö 74


BAØI 14

BAØI 14 TÖØ VÖÏNG

東 西 南 北 瓜 夜 ñoâng

taây

nam

baéc

qua

daï

奔 征 伐 行 boân

chinh

phaït haønh

TAÄP ÑOÏC

東奔 西往 南征 北伐 瓜分 夜行 南行 北往 西來 東去 力行 NGÖÕ PHAÙP SÖÏ KEÁT HÔÏ P MOÄT ÑOÄ NG TÖØ ÑÔN VÔÙI MOÄ T DANH TÖØ ÑÔN

Danh töø ñôn khi ñöùng tröôùc ñoäng töø bieán thaønh moät loaïi traïng töø ñaëc bieät. Caùc tieáng ñoâng, taây, nam, baéc, qua, daï laø nhöõng danh töø ñôn; caùc tieáng boân, vaõng, chinh, phaït, haønh laø nhöõng ñoäng töø ñôn; keát hôïp caùc danh töø ñôn vôùi ñoäng töø ñôn ôû treân moät caùch thích hôïp chuùng ta coù caùc tieáng keùp: ñoâng boân (chaïy veà ñoâng) qua phaân (chia nhieàu phaàn nhö chia döa) 75


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

taây vaõng (qua phía taây) löïc haønh (noã löïc laøm) nam chinh (ñi ñaùnh giaëc ôû phöông nam) baéc phaït (ñi ñaùnh giaëc ôû phöông baéc) daï haønh (ñi ñeâm) nam haønh (ñi veà phía nam) Caùc tieáng ñoâng, taây, nam, baéc laø nhöõng danh töø chæ vò trí trong khoâng gian, bieán thaønh moät loaïi traïng töø chæ nôi choán. Tieáng qua bieán thaønh moät loaïi traïng töø chæ vò trí. Tieáng daï bieán thaønh moät loaïi traïng töø chæ thôøi gian. Moät vaøi tieáng thoâng duïng cuøng loaïi laø: hoå thò, xaø haønh, huaân taäp, theå nhaän, taøm thöïc, uy hieáp, ñieän ñaøm... BAØI TAÄP 

Keát hôïp caùc tieáng sau thaønh nhöõng töø ngöõ keùp coù nghóa: 行, 人, 奔, 動, 征, 西, 出.

Tìm 10 töø ngöõ Haùn Vieät thoâng duïng keát hôïp theo caùch trong baøi.

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

ÑOÂNG ° phöông ñoâng, phía maët trôøi moïc – ngöôøi chuû Töø ngöõ

ª ñoâng saøng, ñoâng phong, ñoâng quaân, ñoâng phöông 76


BAØI 14

Ñoàng aâm

冬 muøa ñoâng (ñoâng chí, ñoâng thieân) 疼 ñau nhöùc – thöông xoùt (ñaàu ñoâng)

西

TAÂY ° phöông taây, höôùng maët trôøi laën – aâm khaùc laø teâ. Töø ngöõ

ª taây cöïc, taây du, taây hoïc, Thaùi taây, taây lòch, chinh taây, bình taây

NAM ° phöông nam Töø ngöõ

ª nam tieán, Nam kha moäng, nam dieän, Nam cöïc Ñoàng aâm

男 con trai – ñaøn oâng – töôùc Nam (nam nhi, nam töû) 喃 noùi laàm raàm khoâng döùt

BAÉC ° phöông baéc – thua chaïy Töø ngöõ

ª Baéc cöïc, baéc ñaåu, chinh nam taûo baéc

QUA ° caây döa – traùi döa Töø ngöõ

ª qua caùt, khoå qua, hoà qua, taây qua 77


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

Xem chöõ 戈 ôû baøi 2.

DAÏ ° ban ñeâm Töø ngöõ

ª daï du, daï lyù höông, daï quang, daï minh sa, daï ñaøi

BOÂN ° chaïy – theo trai Töø ngöõ

ª boân ba, boân xu danh lôïi, boân taåu, boân ñaøo Ñoàng aâm

賁 ngöôøi coù duõng löïc (nguyeân laáy teân Maïnh Boân moät duõng só vaùc ñænh ngaøy xöa)

CHINH ª ñaùnh nhau – ñi xa – ñaùnh thueá Töø ngöõ

° chinh phaït, chinh chieán, chinh phu, chinh thueá, chinh an, vaïn lyù tröôøng chinh Ñoàng aâm

怔 sôï seät 鉦 caùi chieâng 78


BAØI 14

PHAÏT ° ñaùnh giaëc – khoe coâng – coâng lao – ñaùnh – goõ Töø ngöõ

ª chinh phaït, phaït coå Ñoàng aâm

罰 tröøng trò keû phaïm toäi (phaït toäi)

HAØN H ° ñi – laøm – traûi qua – ñieàu khieån – khoâng ñöùng moät choã Töø ngöõ

ª löu haønh, thi haønh, haønh ñoäng, thònh haønh haønh binh, haønh lyù, thöïc haønh, tuaàn haønh, haønh tinh, haønh vi, haønh chính Ñoàng aâm

莖 thaân caây 衡 (cuõng ñoïc hoaønh) caùi caân – caân – caây ngang ôû cöûa

79


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 15 TÖØ VÖÏNG

一 三 四 兩 雙 統 覽 散 顧 nhaát

tam

töù löôõng song thoáng laõm

taùn

coá

TAÄP ÑOÏC

一統 一覽 四散 四顧 三分 兩立 雙行 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH KEÁ T HÔÏP MOÄ T ÑOÄNG TÖØ ÑÔN VÔÙ I MOÄT TRAÏ NG TÖØ DO SOÁ MUÏC TÖØ BIEÁ N RA

Chuùng ta keát hôïp caùc soá muïc töø: nhaát, tam, töù, löôõng, song vôùi caùc ñoäng töø ñôn ñaõ hoïc: thoáng, laõm, coá, taùn, vaø phaân, laäp, haønh ñeå coù ñöôïc caùc tieáng sau ñaây: nhaát laõm tam phaân nhaát thoáng löôõng laäp töù taùn song haønh töù coá Vò trí cuûa caùc soá muïc töø ôû ñaây tröôùc ñoäng töø ñeàu mang tính caùch nhöõng traïng töø chính thöùc. Nhöõng töø ngöõ keát hôïp thöôøng laø nhöõng ñoäng töø keùp. Moät vaøi tieáng thoâng duïng cuøng loaïi laø: nhaát trí, nhaát quaùn, tam lieân, löôõng toaøn... 80


BAØI 15

Ngoaøi ra coøn moät soá töø ngöõ keùp ôû löng chöøng giöõa hai loái keát hôïp ôû baøi 14 vaø 15 naøy nhö: ñôn töû, ñoái laäp, truøng kieán, ñoäc haønh, coâ laäp, ñoàng haønh. BAØI TAÄP 

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn chöõ côõ 3 cm x 3 cm.

Keát hôïp caùc tieáng sau thaønh nhöõng töø ngöõ keùp coù nghóa: 出, 死, 生, 人, 心, 功, 分, 外.

Tìm 10 töø ngöõ Haùn Vieät keát hôïp vôùi caùc tieáng: ñoàng, voâ, khaû.

Ñeám neùt caùc chöõ trong baøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

NHAÁT ° moät – soá moät – hôïp laøm moät – ñoàng moät caùch – chæ coù moät Töø ngöõ

ª nhaát ñònh, nhaát thoáng, nhaát trí, nhaát thôøi, nhaát theå, duy nhaát, thoáng nhaát, nhaát hoâ baù öùng, nhaát laõm: xem qua moät löôït, nhaát thoáng: chính quyeàn caû nöôùc thuoäc veà moät chính phuû.

TAM ° ba – soá ba Töø ngöõ

ª tam baûo, tam ñaïi, tam quaân, tam quy, tam quyeàn, söï baát quaù tam, tam toøng töù ñöùc, tam sao thaát baûn, tam tö, tam ngu thaønh hieàn, tam phaân 81


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

TÖÙ ° soá boán – khaép boán phía Töø ngöõ

ª töù phöông, töù chi, töù haûi, töù truï, töù coá voâ thaân, töù taùn: taûn taùc ra boán phöông, töù coá: nhìn quanh boán phía xem thöû coù ai hay khoâng Ñoàng aâm

思 yù töù (thu töù) – aâm chính laø tö. 肆 töï yù buoâng thaû – choã baøy vaät phaåm ñeå baù n – nhaø haøng röôïu – heát – theå vieát keùp cuûa chöõ 四 töù (soá boán)

賜 cho (ngöôøi treân cho ngöôøi döôùi (aân töù). 恣 phoùng tuùng (töï yù, töù duïc) 伺 rình – doø 駟 xe boán ngöïa 泗 teân soâng Töù

LÖÔÕNG ° hai – ñoâi – moät aâm laø löôïng Töø ngöõ

ª löôõng ñoan, löôõng dieän, löôõng toaøn, löôõng laäp: caû hai beân cuøng ñöùng leân, cuøng nöông caäy nhau maø ñöùng, baát löôõng laäp: khoâng cuøng ñöùng chung nhau

SONG ° ñoâi – caëp – hai caùi 82


BAØI 15

Töø ngöõ

ª song sanh, song haønh, song laäp, song hoâ n, song toaøn, song song, voâ song Ñoàng aâm

窗 cöûa soå (sa song, song the, nam song) 葱 (cuõng ñoïc thoâng) caây haønh – saéc xanh

THOÁNG ° hôïp caû laïi – quaûn lyù heát moïi vieäc – noái nhau khoâng döùt – moái tô Töø ngöõ

ª thoáng nhaát, thoáng trò, truyeàn thoáng, thoáng keâ, heä thoáng, thoáng cheá, thoáng lónh Ñoàng aâm

痛 ñau ñôùn trong mình – beänh taät – thöông tieác – heát söùc – taän nôi (thoáng khoå, thoáng thieát)

LAÕ M ° xem – nhìn ngaém chung quanh Töø ngöõ

ª du laõm, laõm coå Ñoàng aâm

攬 naém caû, chieâu khaùch mua haøng (laõm thuyù) 欖 trong caûm laõm 橄欖 caây traùm

TAÙN ° tan ra – lìa tan – taùn nhoû ra – thuoác boät – khuùc haùt – moät theå vaên 83


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª taùn baïi, taùn ñaûm, taùn loaïn, ly taùn, khuyeách taùn, taùn nhieät, taùn tuï baát thöôøng Ñoàng aâm

贊 giuùp ñôõ – khen ngôïi – moät theå vaên (taùn döông, taùn thaønh, taùn trôï) 讚 khen ngôïi (taùn tuïng)

COÁ ° ñoaùi nhìn laïi – ngoaûnh ñaàu nhìn laïi Töø ngöõ

ª coá vaán, coá haäu Ñoàng aâm

雇 thueâ möôùn ngöôøi laøm – cho möôùn (baàn coá noâng, caàn coá)

固 vöõng beàn heïp hoøi – voán ñaõ ngoan coá (coá cuøng, coá ñònh, coá keát, coá chaáp, coá thuû)

故 vieäc – côù – nguyeân nhaân – cuõ – cheát – coá yù laøm cho neân – vì theá (coá nhaân, voâ coá, coá höông, coá saùt)

錮 (cuõng ñoïc caù) giam caàm – cheïn laáp – ngheït – thôï haøn vaù ñoà ñoàng khi hö hoûng (caàm coá) 痼 (cuõng ñoïc caù) beänh laâu ngaøy (coá taät)

84


BAØI 16

BAØI 16 TÖØ VÖÏNG

自 相 他 互 見 思 由 主 助 töï

töông tha

hoã

kieán

do

chuû

trôï

TAÄP ÑOÏC

自由 自主 相見 相思 他往 他去 互助 互動 互相 交互 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH KEÁ T HÔÏP ÑAÏI DANH TÖØ VÔÙ I CAÙC ÑOÄNG TÖØ ÑÔN

Keát hôïp caùc ñaïi danh töø töï, töông, tha, hoã vôùi caùc ñoäng töø ñôn kieán, tö, do, chuû, trôï, chuùng ta coù caùc tieáng: töï do, töï chuû, töông kieán, töông tö, tha vaõng, tha khöù hoã trôï. Caùc tieáng töï, töông laø nhöõng ñaïi danh töø töï phaûn duøng laøm tuùc töø cho tieáng ñoäng töø ñi sau noù vaø keát hôïp vôùi tieáng naøy ñeå laøm thaønh moät töï ñoäng töø. Chöõ hoã cuõng ñöôïc duøng töông töï vôùi chöõ töông nhöng khoâng phaûi laø moät ñaïi danh töø chính thöùc nhö chöõ töông. Chöõ tha ñöôïc duøng ôû ñaây vôùi tính caùch ñaëc bieät cuûa moät phieám chæ ñaïi danh töø: ñöùng tröôùc ñoäng töø laøm tuùc töø cho tieáng naøy (ñoâi khi laøm tuùc töø tröïc tieáp, phaàn nhieàu 85


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

laøm tuùc töø chæ nôi choán,1 ngoaøi ra noù coù nhieàu caùch duøng khaùc chính thöùc hôn. Khi ñöùng tröôùc ñoäng töø ñeå laøm chuû töø cho tieáng naøy thì noù laø nhaân vaät ñaïi danh töø ngoâi thöù ba, khaùc nhieàu vôùi tröôøng hôïp trong baøi. Khi ñi sau ñoäng töø ñeå laøm tuùc töø cho tieáng naøy thì laøm phieám chæ ñaïi danh töø (vò tha, aù i tha), nhö tröôøng hôïp trong baøi, song coù caùi khaùc laø tieáng tha chæ duøng ñeå chæ veà ngöôøi khaùc, töùc laøm tröïc tieáp tuùc töø chôù khoâng laøm laøm tuùc töø chæ nôi choán nhö ôû treân. Khi ñi tröôùc danh töø ñeå chæ ñònh cho tieáng naøy thì laøm phieám chæ chæ ñònh töï (tha nhaân, tha nhaät). Moät vaøi tieáng thoâng duïng cuøng loaïi laø: töï ñoäng, töï lai, töï tri, töï aùi, töông tri, töông tuøy, töông thaønh, töông aùi, tha aùi, hoã ñoäng. BAØI TAÄP

1

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn, chöõ lôùn côõ 3 cm x 3 cm.

Vieát ra chöõ Haùn caùc tieáng sau: aùi nhaân, toái thöôïng, tuyeät myõ, khaû kính, vónh bieät, taây nhaân, xuaát boân.

Giaûi nghóa caùc tieáng treân

Ñeám neùt caùc chöõ trong baøi.

Tha vaõng: ñi ñeán nôi khaùc. Tha laøm tuùc töø chæ nôi choán.

86


BAØI 16

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TÖÏ ° töï mình – töø ñoù – bôûi vì Töø ngöõ

ª töï do, töï chuû, töï cöôøng, töï hoïc, töï coå dó lai, töï kyû, töï yù... töï laäp: mình laäp neân cho mình maø khoâng phaûi caäy döïa ai, töï aùi: töï yeâu mình – quyù mình – tính hay chaïnh loøng... Ñoàng aâm

字 chöõ – con gaùi ñaõ höùa giaù – nuoâi. 序 vò thöù – moät theå vaên – tröôøng hoïc xöa (tuaàn töï, thöù töï, traät töï)

緒 moái tô – moái manh – trong vieäc gì – thöøa ra – (tình töï). 似 (cuõng ñoïc tôï: gioáng – in nhö – noái (töï hoà, töông töï)

祀 teá – naêm 嗣 noái doõi – noái theo – con chaùu (voâ töï, töï quaân) 飼 nuoâi – cho aên. 叙 thöù baäc – moái cöông yeáu – thuaät baøy ra – baøy tra trao chöùc cho (töï tình, töï söï)

TÖÔNG ° cuøng nhau – ñoái laãn nhau – aâm khaùc laø töôùng Töø ngöõ

ª töông trí, töông thaân, töông aùi, töông trôï, töông phuøng, töông truyeàn. 87


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

將 saép – toan – ñem ñeán – vaû laïi – nuoâi. 漿 chaát nöôùc ñeå uoáng. 醬 töông ñeå aên. 槳 (cuõng ñoïc töôûng) maùi cheøo thuyeàn. 襄 leân toät cao – tröø boû – laøm xong – giuùp ñôõ.

THA ° khaùc – ngöôøi khaùc – noù – ngöôøi aáy. Töø ngöõ

ª Tha höông, tha taâm, tha nhaät, tha nhaân. Ñoàng aâm

磋 maøi giuõa ñoà söøng hoaëc xöông.

HOÃ ° (cuõng ñoïc hoä) laãn nhau Töø ngöõ

ª Hoã trôï: giuùp ñôõ laãn nhau, hoã ñoäng: cuøng thay nhau ñoäng (hoä giaù, hoã ñoäng), giao hoã aûnh höôûng, hoã töông vieän trôï. Ñoàng aâm

詁 giaûi nghóa töøng chöõ, töøng caâu (huaán hoã) 怙 nhôø caäy 扈 (cuõng ñoïc hoä) ñi theo sau goùt – ngang ngöôïc.

KIEÁN ° thaáy – troâng thaáy – nhaän thaáy söï hieåu bieát – bò. 88


BAØI 16

Töø ngöõ

ª kieán thöùc, kieán giaûi, yù kieán, kieán hieäu, kieán vaên, ñoäc kieán, töông kieán (gaëp thaáy nhau). Ñoàng aâm

建 döïng leân – laäp neân (kieán truùc, kieán taïo)

TÖ ° nghó – thöông nhôù – töø ñeäm ôû ñaàu caâu, cuoái caâu Töø ngöõ

ª öu tö, tö löï, tö töôûng, taâm tö, tö löông. Ñoàng aâm

私 rieâng – kín – gian (taâm tö, tö yù) 司 (cuõng ñoïc ty) giöõ – quaûn lyù – dinh sôû quan quyeàn (tö phaùp, tö leänh) 斯 caùi aáy – aáy laø xeû ñoâi (tö vaên, cheá ñoä, vaên hoùa) 茲 nay – aáy – caùi chieáu

滋 caøng theâm – lôùn theâm nhieàu – phoàn thònh – boå – nhuaàn thaám (tö nhuaän)

姿 daùng veû – tính trôøi sinh (phong tö, dung tö) 胥 ñeàu – cuøng nhau – giuùp ñôõ – chôø ñôïi (tö meänh) 資 tieàn cuûa – thieân tính – ñòa vò – nhôø caäy (tö baûn, tö caùch, gia tö) 咨 hoûi han – möu keá – tieáng keâu than (tö vaõn) 諮 hoûi thaêm – möu keá (tö phoûng, tö vaán)

DO ° noi theo bôûi ñoù – theo ñoù – töø ñoù – nguyeân nhaân. 89


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª töï do: töï mình noi theo ñöôøng mình khoâng bò ai baét buoäc (nguyeân do, do lai, lyù do) Ñoàng aâm

猶 (du) gioáng nhö – coøn aáy laø (do döï: nghi khoâng quyeát)

CHUÛ ° laøm chuû – giöõ phaän chính – caàm ñaàu – coù quyeàn trong söï chieám höõu moät vaät, moät haønh ñoäng, moät yù nghóa – caên baûn (coù khi ñoïc chuùa) ñoái nghóa vôùi khaùch, noâ, phuï. Töø ngöõ

ª chuû nhaân, chuû chieán, chuû teå, quaân chuû, daân chuû, chuû löïc, ñieàn chuû, chuû tröông, chuû möu, chuû theå. Ñoàng aâm

麈 con thuù thuoäc loaïi nai, coù ñuoâi daøi, chuû vó 麈尾 caùi phaát traàn.

TRÔÏ ° giuùp ñôõ Töø ngöõ

ª phoø trôï, töông trôï, trôï aùc, trôï caáp, trôï löïc, trôï giaùo, trôï töø. Ñoàng aâm

箸 = 筯 ñuõa duøng aên côm 90


BAØI 17

BAØI 17 TÖØ VÖÏNG

靣 獸 貧 苦 樂 國 dieän

thuù

baàn

khoå

laïc

quoác

運 場 救 軍 vaän

tröôøng cöùu

quaân

TAÄP ÑOÏC

人靣獸 獸心人 貧苦人 安樂國 運動場 救國軍 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH PHOÁ I HÔÏ P MOÄT DANH TÖØ ÑÔN VÔÙI MOÄT TÖØ KEÙ P (SONG AÂM) THAØNH MOÄT DANH TÖØ GOÀM BA TIEÁ NG

Phoái hôïp caùc danh töø ñôn: thuù (con thuù), nhaân (ngöôøi), quoác (nöôùc), tröôøng (saân), quaân (lính) vôùi caùc tieáng keùp: – danh töø keùp: nhaân dieän (maët ngöôøi), thuù taâm (loøng thuù) – hình dung töø keùp: baàn khoå (ngheøo khoù), an laïc (yeân vui) 91


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

– ñoäng töø keùp: vaän ñoäng (vaän ñoäng), cöùu quoác (cöùu nöôùc) Chuùng ta coù ñöôïc caùc danh töø goàm ba aâm (tam aâm ngöõ): nhaân dieän + thuù = nhaân dieän thuù (con thuù maët ngöôøi) thuù taâm + nhaân = thuù taâm nhaân (ngöôøi daï thuù) baàn khoå + nhaân = baàn khoå nhaân (ngöôøi ngheøo khoå) an laïc + quoác = an laïc quoác (nöôùc yeân vui) vaän ñoäng + tröôøng = vaän ñoäng tröôøng (saân vaän ñoäng) cöùu quoác + quaân = cöùu quoác quaân (quaân cöùu nöôùc) Caùc töø ngöõ keùp ôû ñaây ñeàu laø nhöõng tieáng chæ ñònh, chöùc naêng vaø vò trí cuûa chuùng gioáng nhö chöùc naêng vaø vò trí cuûa nhöõng danh töø ñôn nhö ôû Baøi 1, hình dung töø ñôn nhö ôû Baøi 4 vaø ñoäng töø ñôn nhö ôû Baøi 5. Coù theå ñoàng hoùa caùc tieáng keùp vôùi caùc tieáng ñôn cuøng loaïi, vaø löu yù vò trí cuûa caùc tieáng chæ ñònh bao giôø cuõng ñi tröôùc caùc tieáng ñöôïc chæ ñònh. Chuù yù

Trong söï phoái hôïp caùc töø ngöõ keùp goàm ba aâm naøy, caùc danh töø ñôn ñeàu ñi sau, laøm tieáng ñöôïc chæ ñònh. Khi naøo danh töø keùp ñi sau danh töø ñôn vaø laøm tieá ng ñöôïc chæ ñònh thì phaûi duøng ñeán giôùi töø chi, vaø töø ngöõ seõ khoâng coøn laø töø ngöõ nöõa maø bieán thaønh moät hôïp ngöõ hay boä phaän meänh ñeà.

人之才力 nhaân chi taøi löïc = taøi löïc cuûa ngöôøi ta 人之父母 nhaân chi phuï maãu = cha meï cuûa ngöôøi ta Moät vaøi tieáng thoâng duïng laø: taâm lyù hoïc, hieàn trieát nhaân, caùch meänh quaân, xaõ hoäi tính, aùi quoác nhaân, duy taâm thuyeát. 92


BAØI 17

BAØI TAÄP 

Giaûi nghóa caùc danh töø keùp trong baøi treân.

Taäp keát hôïp caùc tieáng sau ñaây thaønh danh töø keùp ba tieáng theo nhö tröôøng hôïp trong baøi:

父愛子心軍國之

Tìm 10 danh töø keùp goàm 3 tieáng caáu hôïp theo caùch thöùc trong baøi.

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn chöõ lôùn côõ 3 cm x 3 cm. TÖØ VÖÏNG

DIEÄN ° maët – beà maët – maët ngoaøi – quay maët veà Töø ngöõ

ª nhaân dieän, thuûy dieän, dieän tích, ngoaïi dieän, dieän giao, dieän muïc.

THUÙ ° loaøi thuù (muoâng thuù: ñoäng vaät coù xöông soáng, 4 chaân, coù vuù) Töø ngöõ

ª caàm thuù, thuù duïc, thuù tinh, thuù y, baïch thuù. Ñoàng aâm

娶 laáy vôï (giaù thuù, hoân thuù) 戍 phaùi binh phoøng thuû bieân giôùi (thuù binh) 狩 ñi saên veà muøa ñoâng – ñi tuaàn trong moät ñòa haït (tuaàn thuù)

93


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

趣 raûo tôùi – ñi mau tôùi choã ñaõ ñònh – (duøng nhö chöõ 趨 xu) – yù vò (höùng thuù, thuù vò) 首 töï nhaän toäi (xuaát thuù) – aâm chính laø thuû

BAÀN ° ngheøo – thieáu thoán. Töø ngöõ

ª baàn cuøng, baàn tieän, thanh baàn, baàn só, baàn haøn, baàn huyeát (thieáu maùu, ñoái vôùi chöùng sung huyeát), gia baàn trí ñoaûn.

KHOÅ ° vò ñaéng – khoâng chòu noåi – hoaïn naïn – raát khoù chòu Töø ngöõ

ª cöïc khoå, lao khoå, gian khoå, cam khoå, khoå hình, khoå haøn, khoå sai, khoå naõo, khoå cöïc cam lai.

LAÏC ° vui möøng Töø ngöõ

ª khoaùi laïc, cöïc laïc, laïc cöïc sinh öu, hæ tai laïc hoïa, chaân laïc. Ñoàng aâm

貉 con laïc: loaøi thuù gioáng con ly (hoàng laïc) 落 ruïng laù – suy baïi hö hoûng – rôi xuoáng – boû ñi –

rôi maát loät ra – choã ngöôøi ta tuï hoäi (thaát laïc, truïy laïc) 94


BAØI 17

絡 cuoán daây chung quanh – buoäc laïi – daây buoäc ngöïa – daây thaàn kinh … (lieân laïc) 駱 laïc ñaø: con laïc ñaø 烙 ñoát löûa cho noùng – quay 洛 teân soâng ôû Trung Hoa

QUOÁC ° ñaát nöôùc (bao goàm ñaát ñai, nhaân daân vaø chuû quyeàn) Töø ngöõ

ª quoác gia, quoác hoàn, quoác tuùy, quoác aâm, aùi quoác, quoác teá, quoác söï, maãu quoác, vò quoác vong thaân.

VAÄN ° xoay vaàn – dôøi chuyeån – khí soá Töø ngöõ

ª chuyeån vaän, vaän ñoäng, vaän toáng, vaän taûi, vaän soá, khí vaän, ñòch vaän, daân vaän, khoâng vaän. Ñoàng aâm

韻 vaàn tieáng noùi – phong nhaõ (phong vaän, aâm vaän)

TRÖÔØNG ° choã ñaát roäng baèng phaúng – choã nhieàu ngöôøi tuï hoïp – nôi ngöôøi ta hoaït ñoäng Töø ngöõ

ª tröôøng sôû, coâng tröôøng, chieán tröôøng, phaùp tröôøng, noâng tröôøng, thöông tröôøng, vaän tröôøng (saân vaän ñoäng), hoäi tröôøng. 95


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

CÖÙU ° giuùp ñôõ – ñem ngöôøi ta ra khoûi tai naïn – chaïy chöõa Töø ngöõ

ª cöùu tinh, cöùu caáp, cöùu khoán phoø nguy, cöùu theá, cöùu nhaân ñoä theá Ñoàng aâm

究 cöùu caùnh – keâ cöùu – tra cöùu. 灸 chaâm cöùu (phöông phaùp chöõ beänh baèng caùch chaâm hoaëc ñoát vaøo caùc huyeät treân thaân theå)

QUAÂN ° ñoäi binh – vieäc binh – ñoùng quaân laïi Töø ngöõ

ª quaân söï, quaân tình, daân quaân, nghóa quaân, tam quaân, quaân löïc, quaân chính, quaân nhaân Ñoàng aâm

君 vua – laøm chuû – goïi ngöôøi ñoàng haïng vôùi mình – vôï goïi choàng (quaân chuû, phu quaân).

均 ñeàu nhau – cuøng nhau (quaân bình) 鈞 ba möôi caân goïi laø quaân

96


BAØI 18

BAØI 18 TÖØ VÖÏNG

斷 腸 聲 英 雄 ñoaïn tröôøng thanh anh

huøng

業 類 文 史 nghieäp

loaïi

vaên

söû

TAÄP ÑOÏC

斷腸新聲 英雄事業 人類文明史 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH KEÁ T HÔÏP NHÖÕNG HÔÏ P NGÖÕ (HOAËC BOÄ PHAÄN MEÄNH ÑEÀ) GOÀM 4 ÑEÁN 5 TIEÁNG

1. Nhaän xeùt caùc hôïp ngöõ: ñoaïn tröôøng taân thanh, anh huøng söï nghieäp. Moãi hôïp ngöõ ñeàu goàm 2 töø ngöõ keùp (song aâm). Caùch phoái hôïp caùc tieáng keùp aáy ñoàng vôù i caùch phoái hôïp giöõa hai danh töø ñôn trong tröôøng hôïp ôû Baøi 1 nhö trong anh huøng söï nghieäp, hoaëc ñoàng vôùi caùch phoái hôïp cuûa moät ñoäng töø ñôn vaø moät danh töø ñôn nhö ôû Baøi 6, trong ñoaïn tröôøng taân thanh. 97


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

2. Tieáp theo, xeùt hôïp ngöõ: nhaân loaïi vaên minh söû. Chia töø ngöõ naøy ra laøm hai phaàn: nhaân loaïi vaø vaên minh söû. Xem töø ngöõ keùp vaên minh söû nhö moät tieáng ñôn ñoùng vai troø chæ ñònh, chuùng ta seõ trôû laïi vôùi tröôøng hôïp 1 ôû treân hoaëc ôû Baøi 17. Moät soá hôïp ngöõ khaùc laø: ñoäc laäp quoác gia, hoø a bình xaõ hoäi, coäng saûn chuû nghóa, duy taâm hoïc phaùi, Phaùp Ñöùc chieán tranh, Maäu Tuaát chính bieán. BAØI TAÄP 

Giaûi nghóa caùc hôïp ngöõ trong baøi treân.

Tìm 5 hôïp ngöõ goàm 4 tieáng theo nhö baøi treân.

Taäp vieát caùc chöõ trong baøi moãi chöõ 10 laàn chöõ côõ 3 cm x 3 cm.

Vieát ra chöõ Haùn caùc tieáng sau: bình an, thuù loaïi, hôïp löïc, voâ söï, cöùu quoác quaân, phuï töû binh, töï do nhaân. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

ÑOAÏN ° chaët ñöùt ra – ñöùt – gaãy – hôû – moät aâm laø ñoaùn Töø ngöõ

ª ñoaïn tuyeät, giaùn ñoaïn, ñoaïn ñaàu ñaøi, ñoaïn maõi, ñoaïn tình, ñoaïn tröôøng. Ñoàng aâm

段 moät ñoaïn – moät boä phaän – phöông phaùp laøm vieäc (giai ñoaïn)

98


BAØI 18

TRÖÔØNG ° ruoät Töø ngöõ

ª ñaïi tröôøng, tieåu tröôøng, manh tröôøng, ñoaïn tröôøng (ñöùt ruoät: noùi vieäc raát ñau ñôùn, khoå sôû)

TAÂN ° môùi – baét ñaàu Töø ngöõ

ª taân nieân, taân hoân, taân tieán, canh taân, taân thanh (tieáng môùi: baøi thô môùi hay khuùc ñaøn môùi), taân sôû (nôi vua Haøm Nghi truù quaân choáng Phaùp) Ñoàng aâm

辛 cay – khoå sôû – buoàn raàu (taân khoå) – taân kim: tieàn coâng 賓 khaùch – leã ñaõi khaùch (tieáp taân, taân khaùch) 津 beán ñoø – trôn nhuaàn – nöôùc mieáng (taân dòch) 薪 cuûi – tieàn boång cuûa quan.

THANH ° tieáng – tieáng noùi – aâm nhaïc – danh tieáng – tuyeân caùo ra Töø ngöõ

ª thanh aâm, thanh danh, uy thanh, thanh theá

ANH ° teân chung caùc loaøi hoa – thöù hoa toát nhaát – ngöôøi taøi naêng xuaát chuùng – caùi tinh tuùy – ñeïp toát 99


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª anh minh, anh taøi, anh tuaán, anh haøo, anh huøng, quaàn anh hoäi Ñoàng aâm

嬰 treû con môùi sinh (anh nhi, anh haøi) 櫻 anh ñaøo: caây anh ñaøo

HUØNG ° chim troáng – gioáng ñöïc trong loaøi thuù – ngöôøi coù söùc maïnh – duõng caûm – coù uy löïc. Töø ngöõ

ª haøo huøng, huøng traùng, thö huøng, huøng taâm, huøng haäu. Ñoàng aâm

熊 con gaáu

NGHIEÄP ° coâng vieäc laøm – ngheà laøm aên – yù kinh sôï – ñaõ roài – nghieäp chöôùng töø tröôùc Töø ngöõ

ª ngheà nghieäp, nghieäp chuû, coâng nghieäp, noâng nghieäp, nghieäp baùo, nghieäp dó, chuyeân nghieäp.

LOAÏI ° loaøi – gioáng noøi – gioáng nhau – ñaïi khaùi. Töø ngöõ

ª ñoàng loaïi, nhaän loaïi, phaân loaïi. 100


BAØI 18

VAÊN ° vaên veû – lôøi vaên – leã pheùp – daùng beà ngoaøi – ñoàng tieàn – toû veû giaû doái. Töø ngöõ

ª vaên chöông, vaên hoùa, vaên minh, vaên hieán, vaên nhaân, vaên phaïm, taû vaên Ñoàng aâm

聞 nghe – ñieàu nghe bieát – truyeàn ñaït ñi – danh döï – kieán vaên.

紋 ñöôøng vaên treân taám luïa – ñöôøng soïc. 蚊 con muoãi

SÖÛ ° saùch cheùp vieäc ñaõ qua – teân quan coi vieäc cheùp söû. Töø ngöõ

ª söû kyù, lòch söû, quoác söû quaùn, söû quan, söû lieäu, vaên hoïc söû Ñoàng aâm

使 sai khieán – giaù phoûng (giaû söû, dòch söû) 駛 ngöïa chaïy mau – chaïy mau

101


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 19 TÖØ VÖÏNG

越 革 命 屬 法 vieät

caùch

meänh thuoäc phaùp

時 期 歷 諸 家 thôøi

kyø

lòch

chö

gia

TAÄP ÑOÏC

越南史 革命家 越南革命史 越南屬法時期革命歷史 越南屬法時期諸革命家歷史 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH KEÁ T HÔÏP NHÖÕNG HÔÏP NGÖÕ GOÀM NHIEÀU TIEÁ NG

Bieát ñöôïc caùch keát hôïp cuûa nhöõng töø ngöõ goàm ba hoaëc boán tieáng ôû baøi tröôùc, chuùng ta coù theå tieán ñeán choã keát hôïp moät hôïp ngöõ goàm bao nhieâu tieáng cuõng ñöôïc. Xeùt ôû phaàn treân, ñi töø caùc tieáng keùp Vieät Nam söû, caùch meänh söû, hay moät hôïp ngöõ goàm tieáng Vieät Nam caùch 102


BAØI 19

meänh söû, chuùng ta tieán ñeán söï thaønh laäp moät hôïp ngöõ goàm nhieàu tieáng nhö: Vieät Nam thuoäc Phaùp thôøi kyø caùch meänh lòch söû (I) hoaëc Vieät Nam thuoäc Phaùp thôøi kyø chö caùch meänh gia lòch söû (II). Muoán hieåu nghóa caùc hôïp ngöõ treân, caàn tuaân theo thöù töï sau ñaây: 

Chia moãi hôïp ngöõ (I) hay (II) ra laøm hai boä phaän chính ngaên caùch nhau baèng giôùi töø chi; boä phaän sau laø boä phaän chuû töø, töùc phaàn chæ ñònh; khi chuyeån sang tieáng Vieät thì ñaët tröôùc.

Ñaët rieâng boä phaän chuû töø vöøa tìm ra, tìm boä phaän chuû töø trong phaàn coøn laïi, baèng caùch ñaët theâm giôùi töø chi (aån duïng) vaøo: boä phaän chuû töø bao giôø cuõ ng ôû sau hoaëc döôùi hình thöùc moät tieáng ñôn hoaëc keùp vaø ñöôïc giaûi nghóa tröôùc.

Cöù nhö treân maø tieáp tuïc phaàn chia boä phaän coøn laïi cho ñeán khi thaät ñôn giaûn laø ñöôïc.

Ví duï

Laàn löôït tìm boä phaän chuû töø trong caâu: Vieät Nam thuoäc Phaùp thôøi kyø chö caùch meänh gia lòch söû. 

Vieät Nam thuoäc phaùp thôøi kyø caùch meänh gia (boä phaän tuùc töø ) chi lòch söû (boä phaän chuû töø) (I)

Vieät Nam thuoäc Phaùp thôøi kyø (boä phaän tuùc töø ) chi caùch meänh gia (boä phaän chuû töø) (II)

Vieät Nam thuoäc Phaùp (boä phaän tuùc töø) chi thôøi kyø (boä phaän chuû töø) hoaëc Vieät Nam (boä phaän tuùc töø) chi thuoäc Phaùp thôøi kyø (boä phaän chuû töø) (III) 103


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Khi chuyeån sang tieáng Vieät thì ñaët boä phaän chuû töø ñaàu tieân (I) laàn löôïc ñeán caùc boä phaän chuû töø ñöôïc phaân tích ôû döôùi (II, III …) roài theâm vaøo boä phaän tuùc töø phaàn sau choùt laø coù ñöôïc nghóa cuûa hôïp ngöõ: lòch söû caùc nhaø caùch meänh trong thôøi kyø Vieät Nam thuoäc Phaùp hoaëc lòch söû caùc nhaø caùch meänh (trong) thôøi kyø thuoäc Phaùp (cuûa nöôùc) Vieät Nam. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

VIEÄT ° vöôït qua – quaù chöøng – phaùt döông leân – lôøi môû moái – rôùt xuoáng – teân nöôùc (vieät khoáng: keâu kieän vöôït baäc) Töø ngöõ

ª vieät vò, vieät tuyeán, Vieät Nam

CAÙCH ° da thuù thuoäc – caùnh chim thay loâng – ñoåi laïi – boû ñi Töø ngöõ

ª caùch meänh, caùch chöùc, bieán caùch, caùch coá ñònh taân (ñoåi cuõ thay môùi) Ñoàng aâm

隔 ngaên caùch ra – lìa xa ra – khoâng hôïp nhau (caùch bieät, phaân caùch)

格 laøm cho chính laïi – caûm ñoäng – choáng cöï – trôû

ngaïi – phöông thöùc – tìm ñeán cuøng (caùch thöùc caùch vaät) 104


BAØI 19

MEÄNH ° (maïng) sai khieán – söï soáng – caùi do trôøi ñònh ngöôøi phaûi chieàu theo khoâng traùi ñöôïc Töø ngöõ

ª tính meänh, di meänh, thieân meänh, ñònh meänh, söù meänh, meänh ñeà, meänh danh

THUOÄ C ° ñoàng loaïi; thuoäc veà; moät aâm laø chuùc (nhaén nhuû) Töø ngöõ

ª thaân thuoäc, phuï thuoäc, thuoäc ñòa, thuoäc haï

PHAÙP ° phaùp luaät – caùch thöùc – leã giaùo – hình phaùp – baét chöôùc – teân nöôùc Phaùp – ñaïo lyù nhaø Phaät Töø ngöõ

ª phaùp luaät, phöông phaùp, leã phaùp, hình phaù p, Phaät phaùp, phaùp lyù, phaùp taéc, phaùp quoác, phaùp danh, coâng phaùp baát vò thaân, hieán phaùp, coâng phaùp.

THÔØI ° (thì) muøa – moät giôø – thôøi giôø – thích hôïp vôùi thôøi nghi – thôøi gian. Töø ngöõ

ª thôøi tieát, thôøi gian, thôøi theá, thôøi ñaïi, thieân thôøi, thôøi söï, thôøi kyø, thôøi cô, öùng thôøi, tuøy thôøi xuaát xöû.

KYØ ° thôøi haïn ñònh tröôùc, troâng mong 105


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª thôøi kyø, kyø haïn, ñònh kyø, nhieäm kyø, kyø voïng, kyø phuøng ñòch thuû Ñoàng aâm

奇 laï luøng (kyø thuù, kyø dò) 旗 côø (quoác kyø ) 棋 con côø ñeå chôi (caàm kyø thi hoïa) 歧 ñöôøng reõ (kyø loä, phaân kyø) 圻 coõi ñaát vuoâng 1000 daëm ñôøi xöa – coõi ñaát (Baéc kyø). 祈 caàu phuùc (kyø ñaûo)

CHÖ ° (gia) caùc, moïi... chæ soá nhieàu cuûa ngöôøi, söï vaät – ôû – nôi – duøng thay cho 之 chi vaø 於 ö – duøng thay cho 之 chi vaø 乎 hoà – hoï ngöôøi, ñoïc laø gia, töùc laø hoï 諸葛 Gia Caùt Töø ngöõ

ª baùch gia chö töû, chö haàu, chö töôùng.

GIA ° nhaø – ngöôøi coù hoïc vaán chuyeân moân – töï xöng keû toân tröôûng trong nhaø mình cuõng duøng chöõ gia. Töø ngöõ

ª gia ñình, gia thaát, gia nhaân, thöông gia, nho gia, gia thaát, xuaát gia, quoác gia, quoác phaù gia vong, thaønh gia. 106


BAØI 19

Ñoàng aâm

加 theâm vaøo – theâm leân (tham gia) 茄 caây caø 嘉 ñeïp – toát – khen – phuùc laønh (gia leã: leã cöôù i) 諸 hoï Gia, aâm chính laø Chö

LÒCH ° traûi qua – roõ raøng. Töø ngöõ

ª lyù lòch, lòch trình, lòch duyeät, lòch laõm, du lòch, lòch thieäp. Ñoàng aâm

曆 pheùp tính giôø ngaøy, thaùng, naêm (döông lòch) 瀝 nöôùc gioït xuoáng. 櫪 chuoàng ngöïa.

107


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 20 TÖØ VÖÏNG

風 夏 冬 春 秋 氣 phong haï

ñoâng

xuaân

thu

khí

短 溫 涼 寒 熱 ñoaøn

oân

löông

haøn

nhieät

TAÄP ÑOÏC

風清 月朗 夏日長 天氣熱 冬日短 天氣寒 春秋之日 不長不短 天氣溫涼 NGÖÕ PHAÙP MEÄNH ÑEÀ

Trong tieáng Haùn, meänh ñeà goàm ba loaïi chính: 

Meänh ñeà vôùi tính töø

Meänh ñeà vôùi ñoäng töø

Meänh ñeà tónh duïng ñoäng töø hoaëc tính töø 108


BAØI 20

Meänh ñeà vôù i tính töø

Tính töø ôû ñaây laø nhöõng hình dung töø chuyeå n bieán thaønh. Caùc tieáng: thanh, laõng, tröôøng, nhieät, ñoaûn, haøn, oân, löông laø nhöõng tính töø. Caùc tieáng: phong, nguyeät, nhaät, khí laø nhöõng danh töø chính. Caùc tieáng: haï nhaät, thieân khí, ñoâng nhaät coù theå goïi laø nhöõng danh töø keùp laøm chuû töø cho tính töø ñi sau. Caùc tieáng: Xuaân thu chi nhaät laø boä phaän cuûa chuû töø, trong ñoù nhaät laø chuû töï chính. Coù theå noùi xuaân nhaät, thu nhaät thay cho xuaân thu chi nhaät. Caùc meänh ñeà tröôùc laø meänh ñeà ñôn. Hai meänh ñeà sau cuøng laø meänh ñeà keùp. So saùnh vò trí töông quan giöõa caùc boä phaän trong meänh ñeà tieáng Haùn vaø tieáng Vieät. Trong meänh ñeà Haùn: phong roài ñeán thanh, haï nhaät roài ñeán tröôøng, nghóa laø chuû töø ñi tröôùc tính töø. Trong meänh ñeà Vieät: Gioù roài ñeán trong maùt, ngaøy haï roài ñeán daøi, nghóa laø chuû töø ñi tröôùc tính töø. Nhö vaäy, vò trí töông quan cuûa caùc boä phaän trong meänh ñeà Haùn vaø meänh ñeà Vieät laø gioáng nhau. Coù theå phaân tích theâm caâu tieáp theo: Xuaân thu chi nhaät baát tröôøng baát ñoaûn, thieân khí oân löông. (Ngaøy muøa xuaân vaø muøa thu khoâng daøi khoâng ngaén, khí trôøi aám maùt.) 109


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

PHONG ° gioù – thoùi tuïc – beänh caûm gioù – thoåi quaït – lôøi ca dao Töø ngöõ

ª phong vuõ bieåu, phong vaän, phong traàn, phong söông, phong nguyeät, phong thanh, phong caûnh, phong lan, phong thaùi, phong ñoä, phong tuïc, phong thoå, phong vaän, phong traøo, phong khí, phong caùch, gia phong, phong hoùa Ñoàng aâm

丰 daùng – saéc ñeïp toát (phong tö) 鋒 muõi nhoïn (tieân phong) 豐 ñaày – thònh – ñöôïc muøa (phong naãm) 烽 ngoïn löûa ñeå ra hieäu cho nhau luùc ñòch taán coâng. 封 phong ñaát vaø töôùc loäc cho baày toâi – giaøu coù – ñoùng kín (phong kieán, nieâm phong, phong toûa).

蜂 con ong

HAÏ ° muøa haï sau muøa xuaân – teân moät trieàu vua cuûa Trung Hoa. Töø ngöõ

ª maïnh haï, thaïnh haï, haï chí, haï tieát. Ñoàng aâm

Xem Baøi 5 110


BAØI 20

ÑOÂNG ° muøa cuoái cuøng trong naêm Töø ngöõ

ª ñoâng thieân, ñoâng chí, ñoâng qua, maïnh ñoâng. Ñoàng aâm Xem Baøi 14

XUAÂN ° muøa xuaân, muøa ñaàu naêm – thôøi kyø trai treû Töø ngöõ

ª xuaân tieát, xuaân sôn, xuaân phong, xuaân tình, xuaân phaân, thanh xuaân.

THU ° muøa thu, sau muøa haï – naêm. Töø ngöõ

ª thu phaân, thu söông, thieân thu, trung thu, thu khí. Ñoàng aâm

收 (thaâu) baét – thu laáy – keát thuùc laïi (thu nhaän, thu hoaïch).

KHÍ ° hôi – hôi thôû – phaàn sung maõn trong thaân theå – chuû veà caùi soáng cuûa theå phaùch – moät thöù naêng löïc voâ hình caûm öùng nhau – thôøi tieát. Töø ngöõ

ª khí phaùch, khí löïc, khí tieát, khí haäu, phong khí, thieân khí. 111


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

棄 boû ñi – neùm ñi (khí vaät) 器 ñoà duøng – taøi naêng – ñoä löôïng (khí cuï)

ÑOAÛN ° ngaén – ñieàu laàm loãi – sô hôû – cheát non – cheâ bai. Töø ngöõ

ª ñoaûn khí, sôû ñoaûn, ñoaûn meänh, ñoaûn tröôøng.

OÂN ° aám – laøm cho aám – nhaéc laïi – xem laïi – khí saéc hoøa nhaõ – tính hieàn laønh – beänh soát. Töø ngöõ

ª oân ñoä, oân coá tri taân, oân hoøa, oân toàn, oân ñôùi. Ñoàng aâm

瘟 beänh dòch (oân dòch)

LÖÔNG ° maùt – moûng – phôi hong tröôùc gioù – laøm cho maùt. Töø ngöõ

ª löông phong, thöøa löông. Ñoàng aâm

良 laønh toát – kheùo – gioûi (löông taâm, löông thieän) 糧 luùa gaïo ñeå aên – thueá ruoäng – boång loäc (löông thöïc) 樑 röôøng nhaø (löông ñoáng) 梁 caàu – röôøng nhaø – teân rieâng (teân nöôùc, hoï ngöôøi) 112


BAØI 20

HAØN ° laïnh – reùt – maát haêng haùi – sôï haõi – ngheøo khoå. Töø ngöõ

ª cô haøn, haøn huyeân, haøn ñôùi, haøn thöïc, baàn haøn, haøn taâm, haøn vi. Ñoàng aâm

翰 loâng chim – bay cao – giuùp ñôõ – caùi buùt – vaên töø (haøn laøm vieän)

NHIEÄT ° noùng loøng – noùng naûy – haêng haùi – soát saéng. Töø ngöõ

ª nhieät ñoä, nhieät lieät, uûng hoä, nhieät tình, nhieät huyeát, nhieät taâm, khöû nhieät

THIEÂN ° trôøi – töï nhieân – ñaáng taïo hoùa – vuõ truï. Töø ngöõ

ª thieân aân, thieân töû, thieân nhieân, thieân haï, thieân taøi, thieân baåm, thieân chöùc, quoác saéc thieân höông. Ñoàng aâm

千 soá ngaøn (thieân coå, thieân thu) 遷 dôøi ñi nôi khaùc – thay ñoåi (thieân di) 偏 moät nöûa – thieân leäch (thieân aùi, thieân kieán) 篇 moät phaàn saùch goàm nhieàu chöông; baøi vaên daøi (tröôøng thieân, ñoaûn thieân tieåu thuyeát). 113


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 21 TÖØ VÖÏNG

花 蝴 蝶 薔 薇 蜂 hoa

hoà

ñieäp

töôøng

vi

phong

開 飛 盛 紛 舞 間 khai

phi

thaïnh

phaân

vuõ

gian

TAÄP ÑOÏC

日出 花開 百花盛開 蝴蝶紛飛 薔薇花開 蝴蝶交來 NGÖÕ PHAÙP MEÄNH ÑEÀ VÔÙ I TÖÏ ÑOÄ NG TÖØ

Caùc ñoäng töø trong baøi: xuaát, khai, phi, lai, vuõ ñeàu laø töï ñoäng töø, nghóa laø loaïi ñoäng töø chæ haønh ñoäng cuûa chuû töø khoâng nhaém ñeán baát cöù tuùc töø tröïc tieáp naøo. Caùc chuû töø trong baøi ñeàu laø danh töø: 

nhaät hoa (trong nhaät xuaát hoa khai) laø danh töø ñôn 114


BAØI 21

töôøng vi hoà ñieäp laø danh töø keùp1

phong ñieäp laø danh töø keùp lieân hôïp

laøm tuùc töø chæ nôi choán cho ñoäng töø keùp phi vuõ

phaân trong phaân phi vaø giao trong giao lai laø traïng töø boå nghóa cho ñoäng töø phi vaø lai Nghóa cuûa ñoaïn vaên treân laø:

Maët trôøi moïc, hoa nôû. Traêm hoa ñua nôû (thaïnh khai: nôû roä) böôm böôùm roän bay. Hoa töôøng vi nôû , ong böôùm taáp naäp laïi (giao lai: ñeán taáp naäp, tranh nhau maø ñeán). GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

HOA ° boä phaän cuûa caây keát thaønh traùi – ñeïp nhö hoa – thôøi nieân thieáu Töø ngöõ

ª hoa quaû, hoa nieân, ñaøo hoa, hoa dieän Ñoàng aâm

華 ñeïp toát – vaên söùc – vaên minh – nöôùc Trung Hoa (hoa myõ)

HOÀ ° chöõ duøng trong tieáng keùp 蝴蝶 hoà ñieäp: con böôm böôùm. Ñoàng aâm

胡 mieáng thòt döôùi caèm – vaäy – rôï Hoà. 1

Loaïi danh töø keùp naøy khoâng do söï keát hôïp caùc danh töø ñôn maø thaønh. Soá danh töø keùp töï nhieân naøy coù nhieàu trong tieáng Haùn.

115


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

湖 ao lôùn (giang hoà, hoà haûi). 糊 hoà laøm baèng boät ñeå daùn (hoà ñoà, mô hoà). 壺 bình ñöïng röôïu. 乎 sao! oâi! (tieáng thaùn töø) 狐 con choàn (hoà nghi)

ÑIEÄ P ° noùi taét cho tieáng hoà ñieäp. Töø ngöõ

ª ñieäp moäng (moäng böôùm, naèm nguû thaáy chieâm bao nhö Trang töû naèm mô hoùa böôùm), hoà ñieäp hoa: hoa böôm böôùm. Ñoàng aâm

牒 vaên thö veà vieäc quan (ñieäp baùo) 疊 choàng chaát leân nhau (truøng truøng ñieäp ñieäp)

TÖÔØNG ° duøng trong tieáng keùp töôøng vi: hoa töôøng vi. Ñoàng aâm

祥 toát laønh – phuùc (töôøng vaân) 牆 töôøng nhaø – vaùch – pheân baèng gaïch. 詳 hieåu roõ (töôøng taát)

VI ° töôøng vi: moät thöù hoa hoàng Ñoàng aâm

微 nhoû – kín – nhoû nhen – heøn – suy (vi teá) 116


BAØI 21

違 traùi – lìa caùch xa (vi hoäi) 圍 bao vaây – vaây boïc chung quanh (chu vi) 韋 da thuoäc 爲 laøm – laø (haønh vi) 幃 maøn – tuùi ñöïng höông

PHONG ° con ong Töø ngöõ

ª phong maät (maät ong), maät phong (con ong laøm maät) Ñoàng aâm

Xem Baøi 20.

KHAI ° môû cöûa – môû ñaàu – môû mang – tröø boû ñi – baøy ra – ñoái nghóa vôùi 閉 beá vaø 闔 haïp. Töø ngöõ

ª khai phoùng, khai hoùa, khai giaûng, baùn khai, coâng khai, khai saùng.

PHI ° bay (chim bay, maây bay) – ñi mau – vöôït cao cuõng goïi laø phi Töø ngöõ

ª phi ñieåu, phi cô, phi thuyeàn, phi kieàn. Ñoàng aâm

非 traùi – khoâng phaûi – ñieàu sai loãi – noùi xaá u – cheâ bai – ngöôøi chaâu Phi. 妃 vôï vua 117


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

披 môû ra – tan ra (phi loä)

THÒNH ° (thaïnh) nhieàu – phaùt trieån toát ñeïp – daøi – lôùn – raát – chöùa ñöïng – ñoái nghóa vôùi suy. Töø ngöõ

ª thònh trò, thònh thôøi, thònh danh, huøng thònh, thònh vöôïng, cöïc thònh

PHAÂN ° nhieàu – loän xoän. Töø ngöõ

ª phaân vaân (nhieàu maø loän xoän, boái roái) phaân phi, phaân nhieãu (roái loaïn)

VUÕ ° (voõ) muùa – bay lieäng Töø ngöõ

ª vuõ nöõ, coå vuõ, vuõ tröôøng, khieâu vuõ, vuõ ñieäu, ca vuõ. Ñoàng aâm

羽 loâng chim – moät trong 5 aâm: cung, thöông, gioác, chuûy, vuõ (vuõ mao, vuõ döïc).

武 (voõ) duøng quaân söï ñeå trò nöôùc goïi laø vuõ, ñoái nghóa vôùi vaên – daáu chaân (vaên vuõ, vuõ ngheä). 雨 (voõ) möa; ñoå möa (phong vuõ). 禹 (voõ) teân moät vò vua cuûa Trung Hoa. 118


BAØI 22

GIAN ° khoaûng giöõa – moät caên nhaø – trong khoaûng. Moät aâm laø giaùn. Töø ngöõ

ª traàn gian, theá gian, tam gian, daân gian. Ñoàng aâm

奸 phaïm toäi – rieâng – doái traù – daâm loaïn (gian taø, gian aùc) 艱 khoù khaên – lo laéng (gian nan, gian lao)

BAØI 22 TÖØ VÖÏNG

兒 字 漢 偉 天 nhi

töï

haùn

thieân

地 經 緯 寫 學 ñòa

kinh

taû

hoïc

TAÄP ÑOÏC

兒寫字 小兒寫漢字 越南學兒寫上古時之漢字 119


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

人作事 才人作大事 越南偉人作經天緯地之事業 NGÖÕ PHAÙP MEÄNH ÑEÀ VÔÙ I THA ÑOÄNG TÖØ

Trong caùc meänh ñeà treân coù 2 tha ñoäng töø: taû vaø taùc. Caùc tieáng töï, Haùn töï, söï, ñaïi söï, söï nghieäp laøm tuùc töø tröïc tieáp cho caùc ñoäng töø taû vaø taùc. Caùc hôïp ngöõ coå thôøi chi Haùn töï vaø kinh thieân vó ñòa chi söï nghieäp laø boä phaän tuùc töø. Taát caû ñeàu ñi sau ñoäng töø. Nhöõng tieáng ñi tröôùc 2 ñoäng töø aáy ñeàu laø chuû töø hoaëc laø boä phaän chuû töø cuûa chuùng (nhi, tieåu nhi, hoïc nhi, nhaân, tri nhaân, vó nhaân laø chuû töø, Vieät Nam hoïc nhi vaø Vieät Nam vó nhaân laø boä phaän chuû töø. Caùc boä phaän chuû töø cuõng nhö boä phaän tuùc töø ñeàu coù theå laø nhöõng hôïp ngöõ raát daøi coù khi bao goàm nhieàu meänh ñeà trong ñoù. So saùnh caùc caâu trong tieáng Haùn vaø tieáng Vieät: ª Nhi taû töï. Em beù vieát chöõ. ª Tieåu nhi taû Haùn töï. Em beù nhoû vieát chöõ Haùn. ª Vieät Nam hoïc nhi taû thöôïng coå thôøi chi Haùn töï. Em beù hoïc sinh Vieät Nam vieát chöõ Haùn thôøi thöôïng coå. 120


BAØI 22

ª Nhaân taùc söï. Ngöôøi laøm vieäc ª Taøi nhaân taùc ñaïi söï. Ngöôøi taøi gioûi laøm vieäc lôùn. ª Vieät Nam vó nhaân taùc kinh thieân vó ñòa chi söï nghieäp. Baäc vó nhaân nöôùc Vieät Nam laøm neân söï nghieäp (lôùn lao) ngang trôøi doïc ñaát. Nhö vaäy, töông quan traät töï giöõa caùc boä phaän trong meänh ñeà tieáng Haùn vaø tieáng Vieät trong tröôøng hôïp naøy laø gioáng nhau vaø coù theå toùm taét nhö döôùi ñaây: chuû töø

+ ñoäng töø

(hoaëc boä phaän chuû töø)

+ tuùc töø

(hoaëc boä phaän tuùc töø)

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

NHI ° treû con – con – tieáng xöng hoâ giöõa cha meï vaø con caùi – caùi Töø ngöõ

ª nhi ñoàng, nhi nöõ, thieáu nhi, anh nhi Ñoàng aâm

而 maø – nhöng maø – vaø

TÖÏ ° chöõ – teân chöõ cuûa ngöôøi – nuoâi. 121


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª thaäp töï chinh, töû töï, töï ñieån, danh töø, Hoàng thaäp töï, nhaát töï vi sö. Ñoàng aâm

Xem Baøi 16.

HAÙN ° teân soâng Haùn beân Trung Hoa – teân moät trieàu ñaïi Trung Hoa. Ngöôøi Trung Hoa cuõng ñöôïc goïi laø ngöôøi Haùn (Haùn toäc) – baäc tröôïng phu (haûo haùn) Töø ngöõ

ª Haùn Vieät – Haø haùn (soâng ngaân haø), Haùn vaên, Haùn hoïc.

VÓ ° lôùn lao – ñoàng nghóa vôùi 大 ñaïi Töø ngöõ

ª vó ñaïi, huøng vó, vó nghieäp. Ñoàng aâm

緯 Xem chöõ vó beân döôùi. 尾 ñuoâi – cuoái cuøng – ñi theo sau – ôû sau (tieáp vó aâm, thuû vó)

葦 caây lau – cuõng ñoïc vi.

ÑÒA ° ñaát (ñoái vôùi trôøi) – nôi vò trí – nguyeân chaát 122


BAØI 22

Töø ngöõ

ª ñòa caàu, ñòa lyù, ñòa baøn, thoå ñòa, ñòa chaát, ñòa chæ, taâm ñòa.

KINH ° ñöôøng sôïi doïc, töùc ñöôøng canh cuûa taám vaûi – ñoä doïc treân ñòa ñoà – thöôøng – saùch – töøng traûi – traûi qua – söûa trò. Töø ngöõ

ª kinh teá, kinh tuyeán, kinh lòch, kinh nghieäm, kinh ñieån, nguõ kinh, kinh lyù, kinh quyeàn. Ñoàng aâm

京 to lôùn – thuû ñoâ (kinh ñoâ) 荊 = 荆 caây gai. 驚 = 惊 sôï haõi – ngöïa sôï haõi – roái loaïn (kinh ñoäng)

VÓ ° ñöôøng sôïi ngang – ñöôøng chæ cuûa taám vaûi1 Töø ngöõ

ª kinh vó (kinh ñoä vaø vó ñoä cuûa ñòa caàu – daây doïc vaø daây ngang – chænh lyù moïi vieäc coù thöù töï), kinh thieân vó ñòa (ngang trôøi doïc ñaát, chæ söï vieäc to lôùn hay taøi löïc phi thöôøng)

1

Tieáng canh vaø chæ duøng ñeå noùi veà sôïi doïc vaø ngang treân taám vaûi cuûa ta voán do 2 tieáng kinh vaø vó ñöôïc ñoàng hoùa ra. Ñieåm thaéc maéc laø tieáng vó ñöôïc ñoàng hoùa vôùi tieáng chæ coù saün cuûa ta hay laø do noùi traïi maø ra thì chöa ñöôïc roõ.

123


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

HOÏC ° baét chöôùc – taäp luyeän theo söï chæ daãn cuûa thaày, nhaø tröôøng – chuû nghóa – hoïc thuyeát Töø ngöõ

ª hoïc sinh, hoïc thuyeát, hoïc vaán, hoïc ñöôøng, coå hoïc, cao hoïc.

TAÛ ° vieát – cheùp – toû baøy ra Töø ngöõ

ª taû tình, mieâu taû, taû thöïc, taû chaân, dieãn taû. Ñoàng aâm

Xem Baøi 5.

BAØI 23 TÖØ VÖÏNG

獅 猛 也 孔 中 華 sö

maõnh

daõ

khoång trung

hoa

聖 陳 興 道 我 thaùnh

traàn höng 124

ñaïo

ngaõ


BAØI 23

TAÄP ÑOÏC

獅子猛獸也 孔子中華古時之聖人也 陳興道我國中古時之名人也 NGÖÕ PHAÙP MEÄNH ÑEÀ TÓNH DUÏNG ÑOÄ NG TÖØ HOAËC TÍNH TÖØ VÔÙI CAÙCH DUØNG CHÖÕ DAÕ (也 )

Xeùt caùc caâu sau ñaây: 

Sö töû: maõnh thuù daõ. (Sö töû laø loaøi thuù döõ.)

Khoång töû: Trung Hoa coå thôøi chi thaùnh nhaân daõ. (Khoång töû laø vò thaùnh nhaân thôøi xöa cuûa Trung Hoa.)

Traàn Höng Ñaïo: ngaõ quoác trung coå thôøi chi danh nhaân daõ. (Traàn Höng Ñaïo laø danh nhaân thôøi trung coå cuûa nöôùc ta.)

Moãi caâu laø moät meänh ñeà. Moãi meänh ñeà chæ goàm coù moät chuû töø ñi tröôùc (ñöôïc phaân bieät baèng daáu hai chaám) vaø moät tuùc töø hay boä phaän cuûa tuùc töø (ñi lieàn sau daáu hai chaám). Cuoái moãi meänh ñeà coù moät chöõ daõ. Meänh ñeà tuyeät nhieân khoâng duøng tôùi moät ñoäng töø hay tính töø naøo caû. Vai troø chöõ daõ ôû ñaây thaät laø quan troïng, vì thieáu noù meänh ñeà khoâng coøn hình thöùc meänh ñeà nöõa. Vaäy chöõ daõ ôû ñaây ngoaøi coâng duïng cuûa moät trôï töø coøn ñoùng ngaàm vai troø cuûa moät ñoäng töø nöõa. Trong tröôøng hôïp naøy, chöõ daõ coù nghóa laø: laø …vaäy. 125


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

SÖ ° con sö töû Töø ngöõ

ª huøng sö (sö töû ñöïc), Haø Ñoâng sö töû (sö töû ñaát Haø Ñoâng: chæ ngöôøi ñaøn baø hung döõ, choàng phaûi khieáp sôï, laáy yù töø caâu thô cuûa Toâ Thöùc chaâm bieám Traàn Thaùo sôï vôï) Ñoàng aâm

師 thaày daïy hoïc – nhieàu – baét chöôùc – ngöôøi thaïo

vieäc – ngöôøi chuyeân moân trong moät ngheà – moät boä phaän trong quaân (sö phaïm, sö ñoaøn).

MAÕNH ° maïnh meõ – hung haõn – döõ tôïn – thình lình. Töø ngöõ

ª maõnh thuù, duõng maõnh, maõnh lieät, maõnh löïc, maõnh töôùng

DAÕ ° trôï ngöõ töø coù nghóa: vaäy (xem phaàn tröôùc cuûa baøi), duøng trong vaên môùi coù nghóa: cuõng. Ñoàng aâm

野 ñoàng noäi – thoân queâ – queâ muøa – chöa khai hoùa (daõ man, daõ thuù)

126


BAØI 23

KHOÅNG ° loã hoång – thoâng suoát – raát – hoï Khoång – thuoäc veà hoïc thuyeát cuûa Khoång Töû. Töø ngöõ

ª Khoång giao, Khoång hoïc, Khoång moân, Khoång Maïnh.

HOA ° vaên söùc – ñeïp toát – vaên minh – nöôùc Trung Hoa. Töø ngöõ

ª hoa leä, hoa myõ, hoa kieàu.

THAÙNH ° ngöôøi coù ñaïo ñöùc vaø hieåu bieát – ngöôøi hieåu bieát moïi leõ – tuyeät gioûi – tieáng toân xöng vua. Töø ngöõ

ª thaùnh hieàn, thaùnh nhaân, thaùnh quaân, thaàn thaùnh hoùa, thaùnh kinh, thaùnh theå.

TRAÀN ° baøy toû ra – phôi baøy ra – cuõ – teân trieàu ñaïi – teân nöôùc – teân hoï ngöôøi. Töø ngöõ

ª traàn thuyeát, traàn thuaät, ñieàu traàn, traàn thieát, traàn tình, traàn huû, traàn bì. Ñoàng aâm

塵 buïi baëm – daáu cuõ – theá gian, (phaøm traàn, traàn gian)

127


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

HÖNG ° noåi leân – phaùt ra – thònh vöôïng – moät aâm höùng. Töø ngöõ

ª höng thònh, höng khôûi, höng vöôïng, höng binh, höng lôïi tröø haïi.

ÑAÏO ° leã pheùp – ñöôøng loái – ñöôøng ñi – noùi ñem ñöôøng – thuoäc veà ñaïo Laõo – toân giaùo. Töø ngöõ

ª ñaïo ñöùc, ñaïo giaùo, ñaïo loä, ñaïo ñaït, ñaïo lyù, ñaïo maïo, thaùnh ñaïo. Ñoàng aâm

導 daãn ñöôøng (höôùng ñaïo, ñaïo daãn) 盜 = 盗 keû aên troäm, aên caép cuûa ngöôøi (ñaïo taëc) 蹈 ñaïp xuoáng ñaát – böôùc

NGAÕ ° ta (tieáng töï xöng) – yù rieâng – thuoäc veà mình Töø ngöõ

ª vò ngaõ, voâ ngaõ, ngaõ chaáp, bæ ngaõ Ñoàng aâm

餓 (ngaï) raát ñoùi – ñoùi cheát ñöôïc.

TRUNG ° giöõa – trong – ngay thaúng – nöûa – moät aâm laø truùng 128


BAØI 24

Töø ngöõ

ª trung ñoaïn, trung bình, trung du, trung laäp, trung gian, trung thu, chieát trung, chaáp trung Ñoàng aâm

忠 heát loøng ñoái vôùi ngöôøi khaùc – taän tuïy vôùi coâ ng vieäc

– khoâng hai loøng, khoâng thay loøng ñoåi daï (trung thaønh, trung nghóa) 衷 trong loøng – ôû giöõa – loøng thaønh

BAØI 24 TÖØ VÖÏNG

林 禽 者 食 肉 laâm

caàm

giaû

thöïc

nhuïc

善 能 羣 以 衛 thieän naêng

quaàn

veä

TAÄP ÑOÏC

林中之禽獸 有飛類者有走類者 獸類之中有小者有大者 129


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

有食肉者有善足者 有能合羣以自衛者 NGÖÕ PHAÙP CAÙCH DUØNG CHÖÕ GIAÛ (者 )

Xeùt chöõ giaû trong baøi treân chuùng ta thaáy coù hai caùch duøng: Trong caùc cuïm töø höõu phi loaïi giaû, höõu taåu loaïi giaû thì chöõ giaû vöøa coù giaù trò cuûa moät loaïi töø duøng ñeå neâu roõ caùc tieáng ôû tröôùc,1 vöøa laø moät ñaïi danh töø thay theá cho caàm thuù ñaõ noùi ôû tröôùc. Trong caùc cuïm töø höõu tieåu giaû, ñaïi giaû, thöïc nhuïc giaû, thieän taåu giaû, naêng hôïp quaàn dó töï veä giaû thì chöõ giaû coù giaù trò cuûa ñaïi danh töø, ñi sau caùc hình dung töø tieåu, ñaïi, caùc ñoäng töø thöïc, nhuïc, thieän, taåu, meänh ñeà hoaëc caâu naêng hôïp quaàn dó töï veä, ñeå bieán caùc cuïm töø hay meänh ñeà ôû tröôùc thaønh danh töø keùp hay boä phaän cuûa meä nh ñeà. Nghóa cuûa ñoaïn vaên treân nhö sau: Loaøi caàm thuù trong röøng, coù loaøi bay, coù loaøi chaïy. Trong loaøi thuù coù gioáng nhoû, coù gioáng lôùn, coù gioáng aên thòt, coù gioáng chaïy nhanh, coù gioáng bieát hôïp quaàn ñeå töï veä.

1

Trong tieáng Haùn xöa khoâng heà coù loaïi töø, ôû nhieàu tröôøng hôïp khaùc chöõ giaû chæ duøng vôùi coâng duïng naøy.

130


BAØI 24

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

GIAÛ ° keû – caùi Töø ngöõ

ª hoïc giaû, khaùn giaû, hieàn giaû, thính giaû Ñoàng aâm

赭 saéc ñoû saãm 賈 hoï – teân ngöôøi – aâm chính laø coå

LAÂ M ° röøng – soá ñoâng ngöôøi Töø ngöõ

ª laâm tuyeàn, sôn laâm, thi laâm, thuûy laâm, y laâm Ñoàng aâm

臨 ôû treân xem xuoáng – ñeán – ñöông vaøo luùc (laâm söï, laâm thôøi)

CAÀM ° chæ chung caùc loaøi chim Töø ngöõ

ª thanh caàm (chim xanh), caàm ñieåu, caàm ñoäc, gia caàm, caàm thuù. Ñoàng aâm

擒 baét – baét giöõ (troùc caàm). 琴 thöù ñaøn ngaøy xöa coù 5 daây, ngaøy nay coù 7 daây, 131


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

ñöôïc duøng ñeå goïi chung caùc thöù ñaøn coù daây – vieäc chôi aâm nhaïc.

THÖÏC ° aên – cho aên – moät aâm laø töï: nuoâi, cho aên côm. Töø ngöõ

ª aåm thöïc, thöïc ñôn, thöïc cheá, thöïc phaåm, tuyeät thöïc, taâm thöïc. Ñoàng aâm

實 (thieät) ñaày ñuû – thaät thaø – traùi caây – söï tích. 植 troàng caây – caây coái – baøy daët ra – döïng leà u (thöïc vaät). 殖 sinh con nôû caùi – naûy nôû ra – sinh lôïi (thöïc daân) 蝕 bò aên xaâm – hao moøn (nhaät thöïc).

NHUÏC ° thòt – xaùc thòt – thòt ñoäng vaät ñeå aên Töø ngöõ

ª nhuïc duïc, coát nhuïc, nhuïc quaû, nhuïc nhaõ Ñoàng aâm

辱 xaáu hoå – chòu khuaát – ñieàu nhô nhuoác (quoác nhuïc)

THIEÄN ° ñieàu laønh – söï hoaøn haûo veà phöông dieän ñöùc haïnh traùi vôùi chöõ aùc. Khen hay, gioûi. Töø ngöõ

ª thieän taâm, löông thieän, hoaøn thieän, taân thieän, thieän xaï, thieän ngheä 132


BAØI 24

Ñoàng aâm

禪 nhöôøng ngoâi vua cho keû khaùc. AÂm khaùc laø thieàn.

NAÊNG ° taøi hay – söùc laøm vieäc – coù theå laøm ñöôïc – gaùnh noåi vieäc Töø ngöõ

ª naêng löïc, khaû naêng, naêng suaát, hieäu naêng, coâng naêng, tieàm naêng, cô naêng

QUAÀN ° baày – cuøng boïn – keát hôïp thaønh ñaùm ñoâng. Töø ngöõ

ª hôïp quaàn, quaàn ñaûo, quaàn tính, quaàn chuùng, ñoàng quaàn Ñoàng aâm

裙 caùi quaàn ñeå che phaàn döôùi thaân theå (hoàng quaàn)

DÓ ° laáy – duøng – ñem – ñeå maø – nhaân vì – cho ñeán Töø ngöõ

ª sôû dó, dó tieàn Ñoàng aâm

已 ñaõ – ñaõ qua – thoâi – xong, (dó vaõng) 苡 yù dó: caây bo bo, haït laø moät vò thuoác baéc. 133


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

VEÄ ° che chôû – baûo hoä – phoøng giöõ – choã truù binh ôû bieân giôùi – teân nöôùc Veä ôû ñôøi Xuaân thu cuûa Trung Hoa Töø ngöõ

ª baûo veä, hoä veä, phoøng, veä quoác, veä tinh, veä sinh

BAØI 25 TÖØ VÖÏNG

所 異 於 何 修 sôû

ö

haø

tu

身 處 世 爲 必 thaân

xöû

theá

vi

taát

TAÄP ÑOÏC

古人之所學有異於今人之所學。古 人所學何事。以修身處世爲人之所 必知。 Dòch aâm

Coå nhaân chi sôû hoïc höõu dò ö kim nhaân chi sôû hoïc. Coå nhaân sôû hoïc haø söï. Dó tu thaân xöû theá vi nhaân chi sôû taát tri. 134


BAØI 25

Dòch nghóa a. Thoâ giaû i

Chuùng ta coù theå ñeå nguyeân caùc töø ngöõ keùp coå nhaân, sôû hoïc… maø dòch nghóa: Sôû hoïc cuûa coå nhaân coù khaùc vôùi sôû hoïc cuûa kim nhaân, sôû hoïc cuûa coå nhaân laø söï gì? Töùc laø laáy söï tu thaân xöû theá laøm ñieàu phaûi bieát cuûa con ngöôøi. b. Toaøn giaû i

Ñi töø loái dòch nghóa sô saøi treân ñaây, chuùng ta coù theå chuyeån qua loái dòch toaøn giaûi ôû döôùi: Ñieàu ngöôøi xöa hoïc coù khaùc vôùi nhöõng ñieàu ngöôøi nay hoïc. Ñieàu ngöôøi xöa hoïc laø nhöõng vieäc gì? Töùc laø laáy söï söûa mình vaø ôû ñôøi laøm nhöõng ñieàu maø con ngöôøi caàn phaûi bieát. NGÖÕ PHAÙP

所 Chöõ sôû coù nhieàu nghóa, vaø do ñoù coù nhieàu caùch duøng. ÔÛ ñaây trình baøy caùch duøng chöõ sôû trong baøi naøy. Caùc caùch duøng khaùc seõ ñöôïc laàn löôït trình baøy trong nhöõng baøi sau. Chöõ sôû trong baøi coù tính caùch moät ñaïi danh töø ñöôïc duøng ñöùng tröôùc moät ñoäng töø ñôn hoaëc moät ñoäng töø heä vaø laøm tuùc töø cho ñoäng töø aáy. Noù coù nghóa laø ñieàu maø, caùi maø, vieäc maø, choã maø ... Ví duï: 135


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Coå nhaân chi sôû hoïc 古人之所學 (ñieàu maø ngöôøi xöa hoïc) Nhaân chi sôû taát tri 人之所必知 (ñieàu maø ngöôøi ta caàn phaûi bieát) Nhaân chi sôû baát khaû baát tri 人之所不可不知 (ñieàu maø ngöôøi ta khoâng theå khoâng bieát) Trong söï caáu hôïp cuûa caùc töø ngöõ Haùn Vieät chöõ sôû cuõng thöôøng thaáy ñöôïc duøng keát hôïp vôùi ñoäng töø hay tính töø ñi sau thaønh moät töø ngöõ keùp coù giaù trò töông ñöông vôùi moät danh töø. Nhö chuùng ta coù theå noùi: sôû hoïc ñieàu maø ai ñoù ñaõ hoïc: voán tri thöùc. sôû tri ñieàu maø ai ñoù ñaõ bieát: söï hieåu bieát. sôû ñoaûn ñieàu maø ai ñoù yeáu keùm: choã yeáu keùm. sôû tröôøng ñieàu maø ai ñoù thaïo, gioûi: choã thaïo, gioûi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

SÔÛ ° choán – xöù – coõi – ñieàu maø – caùi maø (ñaïi danh töø) Töø ngöõ

ª xöù sôû, coâng sôû, truï sôû, sôû caàu, sôû tröôøng, sôû dó, sôû nguyeän, sôû höõu Ñoàng aâm

楚 moät loaïi caây gai – ñau khoå – roõ raøng – teân nöôùc Sôû.

136


BAØI 25

DÒ ° khaùc – laï – rieâng – ñaëc bieät Töø ngöõ

ª dò ñoàng, kyø hình dò töôùng, dò ñoan, dò thöôøng, laäp dò, ly dò, dò chuûng, dò tính, dò nghò Ñoàng aâm

肄 hoïc taäp – thöøa ra – khoù nhoïc (dò nghieäp) 易 deã daøng (giaûn dò) – aâm khaùc laø laø dòch

Ö ° nôi – ôû (giôùi töø) ñoái vôùi

HAØ ° naøo, gì...? Sao theá naøo, laøm sao...? (nghi vaán töï) Töø ngöõ

ª haø coá: côù gì, haø söï: vieäc gì Ñoàng aâm

河 soâng (Hoàng haø, sôn haø). 苛 khaéc baïc – nhoû nhen (haø khaéc, haø laïm) 荷 caây sen – moät aâm laø haï: vaùc treân vai. 瑕 tyø veát nôi hoøn ngoïc (haø tyø) 遐 xa (haø quan, haø chí) 霞 raùng ñoû (yeân haø: khoùi vaø raùng, noùi veà thuù aån daät)

TU ° söûa sang – söûa trò – boù nem – ñoà teá – theo 137


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª tu boå, tu chính, tu döôõng, tu só, tu nghieäp, truøng tu, tu thaân (söûa mình) Ñoàng aâm

須 neân – caàn duøng. Trong tieáng gheùp 須臾 tu du laø thôøi gian raát ngaén, phuùt choác.

羞 xaáu hoå – ñoà aên ngon (tu sæ 羞辱, beá nguyeät tu hoa) 鬚 raâu (tu mi nam töû). 饈 ñoà aên ngon (traân tu).

THAÂN ° thaân hình – caù nhaân mình – mình maåy – hình theå cuûa vaät Töø ngöõ

ª thaân theå, thaân danh, thaân theá, ly thaân, baûn thaân, haäu thaân, tieàn thaân, laäp thaân. Ñoàng aâm

親 cha meï – baø con – gaàn guõi – thöông yeâu (thaân thieát, thaân aùi, song thaân, thaân haønh) 申 moät trong soá 12 ñòa chi (muøi thaân)

紳 giaûi buoäc cuûa ngöôøi coù chöùc töôùc (thaân só, thaân baùo) 伸 duoãi ra – suy roäng ra (thaân tröông) 呻 ngaùp thôû ra (khieám thaân, thaân ngaâm) 138


BAØI 25

XÖÛ ° ñoái ñaõi – aên ôû – ñaët mình vaøo – cö nguï taïi moät nôi – giaûi quyeát – ñoaùn xöû; moät aâm laø xöù: nôi choán – coõi nöôùc Töø ngöõ

ª xöû trí, xöû ñoaùn, xöû theá, xöû söï, xuaát xöû, ñoái xöû

THEÁ ° ñôøi – coõi ñôøi – khoaûng thôøi gian moät theá heä (xöa cho laø 30 naêm) Töø ngöõ

ª theá gian, theá söï, theá thaùi nhaân tình, theá giôùi, theá heä, öùng theá, xöû theá, theá kyû Ñoàng aâm

勢 = 势 quyeàn löïc – khí khaùi – cô hoäi – traïng thaùi (theá löïc, thôøi theá) 替 suy – boû ñi – thay theá.

涕 nöôùc muõi – nöôùc maét – khoùc ra nöôùc maét (theá khaáp) 剃 caét toùc (theá phaùt quy y). 妻 gaû con gaùi – aâm khaùc laø theâ.

VI ° laøm – laø – bò – aâm khaùc laø vò: vì Töø ngöõ

ª haønh vi, vi baèng, höõu vi, voâ vi 139


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

TAÁT ° chaéc phaûi, chaéc haún, aét haún – nhaát ñònh Töø ngöõ

ª taát nhieân, taát yeáu, vò taát, baát taát Ñoàng aâm

畢 = 毕 heát – xong – thaûy ñeàu – thö tín do töï tay vieát ra – teân sao Taát (hoaøn taát, taát nieân) 悉 bieát – roõ – heát – ñeàu (taát soá) 膝 ñaàu goái – quì goái (ngöu taát)

BAØI 26 TÖØ VÖÏNG

勢 哲 造 亦 吾 當 無 theá

trieát

taïo

dieäc

ngoâ

ñöông

voâ

TAÄP ÑOÏC

時勢與英雄 西哲有言:時勢造英雄。英雄亦造 時勢。吾人當爲造時勢之英雄無爲 時勢所造之英雄。 140


BAØI 26

Dòch aâm

Thôøi theá döõ anh huøng. Taây trieát höõu ngoân: “Thôøi theá taïo anh huøng, anh huøng dieäc taïo thôøi theá”. Ngoâ nhaân ñöông vi taïo thôøi theá chi anh huøng voâ vi thôøi theá sôû taïo chi anh huøng. Dòch nghóa

Thôøi theá vaø anh huøng. Baäc hieàn trieát phöông Taây coù noùi: “Thôøi theá taïo neân anh huøng, baäc anh huøng cuõng taïo neân thôøi theá.” Chuùng ta neân laøm keû anh huøng taïo thôøi theá, ñöøng laøm anh huøng do thôøi theá taïo ra.

NGÖÕ PHAÙP

所 CHÖÕ SÔÛ DUØNG TRONG CAÂU BÒ ÑOÄNG

Khi duøng trong caâu bò ñoäng, chöõ sôû ñi giaùn caùch sau chöõ vi: “vi …sôû” Ví duï: anh huøng vi thôøi theá sôû taïo: anh huøng do thôøi theá taïo ra. Trong boä phaän meänh ñeà hoaëc hôïp ngöõ, chöõ sôû coù theå khoâng ñi giaùn caùch vôùi chöõ vi maø vaãn ñöôïc duøng trong bò ñoäng theå. Ví duï: thôøi theá sôû taïo chi anh huøng: anh huøng do thôøi theá taïo ra 141


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

THEÁ ° quyeàn löïc – thôøi cô – hoøn daùi Töø ngöõ

ª quyeàn theá, thôøi theá, yù theá, uy theá, tình theá, coâ theá, theá löïc, thuû theá

TRIEÁ T ° saùng suoát – hieåu bieát – thoâng ñaït söï lyù – ngöôøi hieàn trieát Töø ngöõ

ª hieàn trieát, minh trieát, thaùnh trieát, trieát nhaân, trieát hoïc gia, trieát ngoân

TAÏO ° cheá ra – gaây döïng ra – xaây ñaép – baét ñaàu – baøy; moät aâm laø thaùo. Töø ngöõ

ª taïo hoùa, taïo vaät, taïo laäp, taïo nghieäp, saùng taïo, ñaøo taïo, cheá taïo, caáu taïo Ñoàng aâm

皂 ngöôøi ñaày tôù – ngöôøi heøn haï – saéc ñen (taïo giaùc, taïo toá)

DIEÄC ° cuõng – cuõng theo 142


BAØI 26

NGOÂ ° ta – toâi – chuùng ta – chuùng toâi (nhaân vaät ñaïi danh töø, ngoâi thöù nhaát) Töø ngöõ

ª ngoâ boái, ngoâ huynh, ngoâ saøi Ñoàng aâm

梧 caây ngoâ ñoàng – ñeïp ñeõ to lôùn (khoâi ngoâ) 吳 teân nöôùc – teân hoï ngöôøi 蜈 ngoâ coâng: con reát

ÑÖÔNG ° ngay luùc – ñang luùc – gaùnh laáy vieäc – caàm ñoà – neân – phaûi – vöøa ñuùng – chính giöõa; caùc aâm khaùc laø ñang, ñaùng. Töø ngöõ

ª ñöông cuïc, ñöông nieân, ñöông söï, ñöông taâm, ñöông thôøi, ñöông nhieân ñaûm ñöông, ñöông ñaàu Ñoàng aâm

鐺 ñoà naáu côm baèng ñoàng TIEÁNG HAÙN VIEÄ T VAØ TIEÁNG VIEÄT GOÁC HAÙN Taïi sao goïi laø tieáng Haùn Vieät maø khoâng goïi laø tieáng Haùn? Chöõ Haùn ñöôïc truyeàn qua nöôùc ta töø ñôøi Haùn neân ñöôïc goïi laø chöõ Haùn, oâng baø chuùng ta luùc ñaàu ñoïc vaø duøng noù theo moät aâm gaàn gioáng haún vôùi aâm ñoïc cuûa ngöôøi Haùn, nhöng caøng veà sau caùi aâm aáy bò Vieät hoùa ñi hoaøn toaøn ñeå 143


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

bieán thaønh moät thöù tieáng cuûa ta. Rieâng veà phía ngöôøi Trung Hoa, tieáng noùi cuûa hoï cuõng theo thôøi gian maø thay ñoåi daàn daàn caû veà aâm ñoïc laãn caùch noùi, maëc duø chöõ vieát vaãn nhö xöa. Vì theá ngaøy nay giöõa aâm ñoïc chöõ Haùn cuûa ngöôøi Trung Hoa vaø cuûa ta coù moät söï caùch bieät raát xa. Cuøng moät chöõ, ngöôøi Trung Hoa ñoïc moät caùch, ngöôøi Vieät chuùng ta ñoïc moät caùch. AÂm maø chuùng ta duøng ñoù goïi laø aâm Haùn Vieät vaø nhöõng tieáng Haùn ñoïc theo aâm Haùn Vieät aáy goïi laø tieáng Haùn Vieät hay töø ngöõ Haùn Vieät. Phaân bieät tieáng Haùn Vieät vôù i tieáng Vieät goác Haùn

Tieáng Haùn Vieät haàu heát laø nhöõng töø ngöõ ñöôïc duøng theo cuù phaùp tieáng Haùn. Coøn tieáng Vieät goác Haùn laø nhöõng tieáng Haùn ñöôïc Vieät hoùa baèng caùch duøng theo cuù phaùp tieáng Vieät. Thí duï: thaân tình hoïc ñöôøng laø tieáng Haùn Vieät, nhöng tình thaân laø tieáng Vieät goác Haùn. Tieáng Vieät goác Haùn coù raát nhieàu. Phaàn lôùn caùc tieáng thoâng duïng haèng ngaøy cuûa chuùng ta voán coù xuaát xöù töø tieáng Haùn, nhö: aùo, quaàn, ñaàu, chöõ, nghóa, hoïc haønh, söï, ñöøng, ñoïc, saùch ... Coù ñieàu ñaùng chuù yù laø trong soá caùc tieáng Vieät goác Haùn coù tieáng thay ñoåi caû aâm laãn nghóa, coù tieáng giöõ nguyeân aâm nhöng maát nghóa, coù tieáng giöõ nguyeân nghóa maø thay ñoåi aâm, coù tieáng laïi giöõ nguyeân aâm nguyeân nghóa. Kho taøng tieáng Haùn Vieät moãi ngaøy moät phong phuù hôn. Moät soá raát nhieàu töø môùi cuûa phöông Taây ñöôïc ngöôøi Trung Hoa hoaëc Nhaät Baûn dòch ra vaø chuùng ta möôïn duøng. Cuõng coù nhöõng tieáng maø chuùng ta döïa theo cuù phaùp tieáng Haùn ñeå ñaët ra, nhöng soá naøy töông ñoái ít hôn. 144


BAØI 26

THÖÏC HAØNH TÌM HIEÅU TIEÁNG VIEÄ T GOÁC HAÙN VAØ TÖØ NGÖÕ HAÙN VIEÄT TRONG MOÄ T SOÁ BAØ I VAÊ N Lôõ laøng

Treøo leân caây böôûi haùi hoa, Böôùc xuoáng vöôøn caø haùi nuï taàm xuaân. Nuï taàm xuaân nôû ra xanh bieác, Em coù choàng roài anh tieác laém thay! Ba ñoàng moät môù traàu cay, Sao anh khoâng hoûi nhöõng ngaøy coøn khoâng? Baây giôø em ñaõ coù choàng, Nhö chim vaøo loàng nhö caù caén caâu. Caù caén caâu bieát ñaâu maø gôõ, Chim vaøo loàng bieát thuôû naøo ra? Trong baøi ca dao treân, ñaëc bieät coù töø taàm xuaân laø moät töø ngöõ Haùn Vieät (taàm xuaân: tìm xuaân), nhöng ñöôïc möôïn laøm teân moät loaøi hoa neân cuõng coù theå xem nhö tieáng Vieät goác Haùn. Ngoaøi ra khoâng coù töø ngöõ Haùn Vieät naøo khaùc, nhöng nhöõng tieáng Vieät goác Haùn thì raát nhieàu: Nhöõng tieáng ñoïc traï i aâm

haùi do chöõ thaùi 採, tieác do chöõ tích 惜 caø do chöõ gia 茄, loàng do chöõ lung 籠 xanh do chöõ thanh 青, thay do chöõ tai 哉 bieác do chöõ bích 碧 Nhöõng tieáng coøn nguyeân aâm Haùn Vieät

hoa vieát laø 花, ñoàng vieát laø 銅 nhö vieát laø 如, caâu vieát laø 鈎 taàm xuaân vieát laø 尋春 Chöõ ñoàng laø moät tieáng Vieät goác Haùn ñaõ bieán nghóa. Nguyeân ngöôøi Trung Hoa vaø ta ngaøy xöa ñuùc tieàn baèng 145


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

ñoàng, neân hai chöõ ñoàng tieàn ban ñaàu chæ coù nghóa ñôn giaûn laø tieàn baèng ñoàng. Veà sau tieáng ñoàng duøng qua quaàn chuùng bình daân khoâng coøn ñöôïc hieåu laø chaát ñoàng nöõa, maø thaønh moät tieáng môùi vôùi nghóa duøng ñeå chæ ñoàng tieàn vuoâng hoaëc troøn duøng ñeå ñònh giaù trò ñoà vaät, nhö ñoàng xu, ñoàng baïc... Roài veà sau nöõa, khi giaáy baïc xuaát hieän, moãi tôø giaáy thay cho moãi ñoàng baïc kim loaïi tröôùc kia cuõng ñöôïc goïi laø ñoàng. Theá laø chöõ ñoàng laø chaát ñoàng ñeá n chöõ ñoàng laø ñôn vò tieàn teä ngaøy nay coù caû moät söï caùch bieät khaù xa. Tröôøng hôïp naøy cuõng gioáng nhö tröôøng hôïp chöõ traàn ôû baøi 104. Chöõ ñoàng trong baøi naøy laø moät ñôn vò tieàn teä ngaøy xöa. Nöôùc ta ngaøy xöa ñuùc tieàn baèng ñoàng vaø keõm. Tieàn keõm coù ñoàng keõm ñöôïc tính laøm ñôn vò nhoû nhaát veà tieàn teä maø ngöôøi ta goïi taét baèng ñoàng hay ñoàng trinh, töùc chöõ ñoàng duøng trong caâu “Ba ñoàng moät laù traàu cay” ôû treân. Veà tieàn baèng ñoàng thì coù ñoàng aên ba, ñoàng aên saùu, ñoàng aên möôøi, töùc coù giaù trò töông ñöông vôùi ba, saùu vaø möôøi ñoàng trinh. Tieàn laø moät ñôn vò tieàn teä lôùn hôn. Töï thaùn

Chieác thuyeàn lô löûng treân soâng, Bieát ñem taâm söï ngoû cuøng ai hay. Chaéc chi thieân haï ñôøi nay, Maø ñem non nöôùc laøm raày chieâm bao. Ñaõ buoàn veà traän möa daøo, Laïi ñau veà noãi aøo aøo gioù ñoâng. Maây troâi nöôùc chaûy xuoâi doøng, Chieác thuyeàn hôø höõng treân soâng moät mình. Nguyeãn Traõi 146


BAØI 26

Caùc tieáng Vieät goác Haùn a. Nhöõng tieáng ñaõ ñoïc traïi aâm

chieác do chöõ chích 隻 ñôøi do chöõ ñaïi 代 Chöõ chieác goác ôû chöõ chích ñoïc traïi aâm maø thaønh, roài noù sau thay ñoåi luoân caû nghóa. Chích coù nghóa laø chieác, leû ñoâi, leû loi, ñoái nghóa vôùi chöõ song 雙 laø ñoâi. Trong caùc tieáng ñôn chieác, thuyeàn moät chieác, thì chöõ chieác coøn giöõ nguyeân nghóa cuûa chöõ chích, nhöng duøng trong caùc tieáng chieác thuyeàn, chieác laù thì chieác ñaõ bieán thaønh moät loaïi töø nhö nhöõng chöõ caùi hay con trong tieáng Vieät. b. Nhöõng tieáng coøn nguyeân aâm Haùn Vieät

traän vieát laø 陣

thuyeàn vieát laø 船 ñoâng vieát laø 東 Caùc töø ngöõ Haùn Vieät

自歎 töï thaùn (töï: ñaïi danh töø phaûn duïng, thaùn: ñoäng

töø coù nghóa laø than thôû; töï thaùn: ñoäng töø gheù p do söï keát hôïp moät ñaïi danh töø vôùi moät ñoäng töø. Caùc ñoäng töø coù chöõ töï ñi tröôùc ñeàu laø töï ñoäng töø): töï mình than vaõn thaân phaän mình.

心事 taâm söï (taâm: loøng, tieáng goïi chung veà moïi sinh hoaït yù thöùc vaø tình caûm cuûa con ngöôøi, söï: vieäc, ñieàu, chuyeän; taâm söï: danh töø gheùp do hai danh töø ñôn phoái hôïp thaønh. Nhöõng chuyeän trong loøng, noãi loøng, nhöõng noãi nieàm rieâng, yù tình rieâng.

天下 thieân haï (thieân: trôøi, haï: döôùi; thieân haï: danh töø

gheùp do moät danh töø ñôn vaø moät traïng töø ñôn phoái hôïp thaønh, haï laø traïng töø chæ nôi choán ñöôïc duøng 147


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

nhö moät danh töø caùch.1 Thieân haï laø tieáng noùi taét cuûa hôïp ngöõ thieân haï chi nhaân, roài ngöôøi ta duøng laâu quen ñi, ñöôïc hieåu laø taát caû moïi ngöôøi ôû döôùi gaàm trôøi. Hai chöõ thieân haï ñaõ ñöôïc thoâng duïng töø laâu ñôøi. Trong saùch Ñaïi hoïc vaø Maïnh töû thaáy coù duøng nhieàu, nhöng coù nghóa töông ñoàng vôùi tieáng lieân quoác hay ñaïi quoác ñeå chæ moät nöôùc lôùn döôùi quyeàn vò thieân töû vaø goàm nhieàu nöôùc chö haàu.

BAØI 27

推 己 及 人 子貢問曰︰有一言而可終身行之者 乎?子曰︰其恕乎!己所不欲勿施 於人。 Dòch aâm

Suy kyû caäp nhaân Töû Coáng2 vaán vieát: “Höõu nhaát ngoân nhi khaû chung thaân haønh chi giaû hoà.” Töû3 vieát: “Kyø thöù hoà! Kyû sôû baát duïc vaät thi ö nhaân.

1

Tröôøng hôïp naøy khoâng neâu ra ôû caùc baøi tröôùc, vì muoán lieät caùc traïng töø chæ nôi choán hay chæ thôøi gian vaøo nhöõng danh töø ñôn khaùc cho tieän. Caùc traïng töø naøy coù tính caùch cuûa nhöõng danh töø (taïm goïi laø danh töø caùch), neân keát caáu cuûa danh töø keùp ôû tröôøng hôïp naøy cuõng ñoàng vôùi keát caáu cuûa caùc danh töø keùp phoái hôïp ôû baøi 1. 2 Töû coáng laø moät moân sinh cuûa Khoång töû, teân laø Ñoan Moäc Töù. 3 Töû nghóa laø thaày, ñaây chæ ñöùc Khoång Töû.

148


BAØI 27

Dòch nghóa

Suy mình bieát ngöôøi Thaày Töû Coáng hoûi ñöùc Khoång Töû: “Coù moät lôøi noùi naøo maø coù theå troïn ñôøi thöïc haønh ñöôïc ö?” Khoång Töû noùi: “Coù chöõ thöù ñaáy. Ñieàu gì maø mình khoâng muoán chôù ñem laøm vôùi ngöôøi khaùc.” NGÖÕ PHAÙP ÑAÏI DANH TÖØ

Ñaïi danh töø chi 之 ñöôïc duøng sau moät ñoäng töø vaø laøm tröïc tieáp tuùc töø cho ñoäng töø aáy. Noù cuõng ñöôïc duøng thay cho moät ngöôøi, moät vaät, söï vaät hoaëc caû moät söï vieäc ñaõ ñeà caäp tröôùc ñoù, coù nghóa: ñoù, ñaáy, noù. Ví duï: 有一言而可終身行之者乎? Höõu nhaát ngoân nhi khaû chung thaân haønh chi giaû hoà. (Coù moät lôøi noùi naøo maø coù theå troïn ñôøi thöïc haønh khoâng?) chi ñöôï c duøng thay cho lôøi noùi.

有父母當敬愛之 höõu phuï maãu ñöông kính aùi chi (coù

cha meï neân kính yeâu) chi ñöôïc duøng thay cho cha meï. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

SUY ° suy ra – tìm moái – moät aâm laø thoâi: choïn – laáy tay maø ñaåy Töø ngöõ

ª suy dieãn, suy nguyeân, suy luaän, suy ñoaùn, suy töôûng 149


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

衰 yeáu ñuoái – xuoáng daàn – moät aâm laø thoâi (suy nhöôïc, suy ñoài)

KYÛ ° mình – töï mình – moät vò trong soá 10 thieân can Töø ngöõ

ª vò kyû, khaéc kyû, ích kyû, vong kyû Ñoàng aâm

紀 keùo tô – leã pheùp – naêm – cheùp vieäc (kyû nieäm, theá kyû, kyû luaät, kyû luïc)

幾 maáy, bao nhieâu? – moät aâm laø cô (kyû haø hoïc) 几 caùi baøn nhoû (tröôøng kyû).

COÁNG ° thueá – bieáu daâng – tieán cöû – teân ngöôøi Töø ngöõ

ª trieàu coáng, coáng só, höông coáng, coáng hieán Ñoàng aâm

戇 ngu ñaàn – cöùng thaúng – aâm khaùc laø traùng.

VAÁN ° hoûi – thoâng tin töùc vôùi nhau – doø hoûi – hoûi thaêm Töø ngöõ

ª hoïc vaán, vaán ñeà, vaán naïn, vaán ñaùp, vaán toäi 150


BAØI 27

Ñoàng aâm

汶 teân con soâng beân Trung Hoa

VIEÁT ° raèng – noùi raèng – laø – goïi laø (phaùt ngöõ töø)

NHI ° maø – nhöng maø – maø coøn (lieân töø) Ñoàng aâm

Xem Baøi 22.

CHUNG ° cuoái cuøng – troïn – heát – cheát – toaøn veïn Töø ngöõ

ª chung cuoäc, chung keát, chung nhaät, chung thaåm, chung thuûy, meänh chung, toáng chung Ñoàng aâm

鐘 caùi chuoâng, moät thöù ñoàng hoà tính giôø (thôøi thaàn chung)

鍾 ñoà ñöïng röôïu, ñoà ñong löôøng baèng 6 hoäc 4 ñaáu – tuï

hoïp laïi – ñuùc neân – un ñuùc neân (chung tình, chung aùi)

HOÀ ° sao – chaêng – nôi – ôû nôi Ñoàng aâm

Xem Baøi 21. 151


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

KYØ ° tính töø sôû höõu (töông töï nhö adjectif possessif trong tieáng Phaùp)

THÖÙ ° suy mình theá naøo maø ñoái ñaõi vôùi ngöôøi khaùc nhö theá aáy – loøng khoan dung roäng raõi ñoái vôùi ngöôøi khaùc Töø ngöõ

ª khoan thöù, löôïng thöù, thöù toäi Ñoàng aâm

庶 nhieàu – ñoâng ñuùc – ngoõ haàu – gaàn – khoâng thuoäc

veà doøng chính (thöù nhaát, daân thöù) 次 baäc – baäc döôùi – xöù sôû – nhaø nguû troï – moät laàn quaân ñoùng nghæ laïi (thöù ñeä, thöù vò) 刺 xem xeùt – coi xeùt vieäc chiùnh trò – gieát – löïa laáy – chích kim vaøo – gai – xöông caù vuïn – cheâ traùch (thöù söû) – moät aâm laø thích

DUÏC ° mong muoán, ham muoán – loøng ham muoán Töø ngöõ

ª saéc duïc, tình duïc, daâm duïc Ñoàng aâm

浴 taém (moäc duïc) 慾 loøng ham muoán (duïc voïng) 育 nuoâi naáng, ñeå con (giaùo duïc, theå duïc) 152


BAØI 27

VAÄT ° chôù, ñöøng (yù ngaên caám) – khoâng neân (khuyeân baûo) Ñoàng aâm

物 nhöõng gì coù hình theå trong khoâng gian – vieäc (vaät loaïi, söï vaät)

THI ° ñöa ra – ñaët ra – ñem duøng – moät aâm laø thí Töø ngöõ

ª thi haønh, thi phaùp, thi aân Ñoàng aâm

詩 thô – vaên vaàn – kinh Thi (thi ca) 尸 thaây cheát chöa choân – töôïng thaàn – chuû trì 屍 thaây ngöôøi cheát (töû thi, thi haøi)

153


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 28

輕重 以隋侯之珠彈千仞之雀世必笑之何 也所用重而所要輕也。 Dòch aâm

Khinh troïng Dó Tuøy haàu chi chaâu ñaøn thieân nhaän1 chi töôùc, theá taát tieáu chi. Haø daõ, sôû duïng2 troïng nhi sôû yeáu3 khinh daõ.4 Dòch nghóa

Ñieàu khinh troïng Duøng ngoïc chaâu cuûa Tuøy haàu5 baén chim seû cao ngaøn thöôùc, ñôøi aét cöôøi cheâ vieäc aáy. Vì sao theá? Vì duøng caùi raát quyù ñeå ñaït ñeán caùi raát taàm thöôøng. 1

Nhaän laø moät ñôn vò ño chieàu cao baèng 8 thöôùc nhaø Chaâu. Thieân nhaän yù noùi raát cao. 2 Sôû duïng: duøng ñeå laøm vieäc gì, töùc laø phöông tieän. Ñaây chæ vieäc duøng vieân ngoïc Tuøy haàu ñeå baén con chim seû raát cao. 3 Sôû yeáu: mong caàu ñeán vieäc gì, töùc laø muïc ñích. Ñaây chæ con chim seû laø moät con vaät nhoû nhoi khoâng coù maáy giaù trò. 4 Ñaây laø moät caâu noùi trích trong saùch Laõ thò Xuaân thu. 5 Tuøy laø moät nöôùc chö haàu ñôøi nhaø Chaâu cuûa Trung Hoa (khoaûng töø naêm 1100 – 300 tröôùc Taây lòch). Tuøy haàu laø vua nöôùc Tuøy coù töôùc haàu. Hoøn ngoïc cuûa Tuøy haàu coù tieáng laø raát quyù vaøo thôøi aáy. Tuøy haàu moät hoâm gaëp moät con raén bò thöông naèm giöõa ñöôøng, beøn laáy thuoác ñaép leân cho noù. Sau ñoù ít laâu, con raén aáy töø döôùi soâng ngoi leân ngaäm moät vieân ngoïc lôùn, daâng cho Tuøy haàu ñeå baùo ñeàn ôn cöùu maïng buoåi tröôùc. Vieân ngoïc aáy ñöôïc goïi laø ngoïc Tuøy haàu.

154


BAØI 28

NGÖÕ PHAÙP ÑAÏI DANH TÖØ

之 Xeùt ñaïi danh töø chi 之 trong caâu: Dó tuøy haàu chi chaâu ñaøn thieân nhaän chi töôùc, theá taát tieáu chi. Chöõ chi ôû cuoái caâu thay theá cho caû meänh ñeà “dó tuøy haàu chi chaâu ñaøn thieân nhaän chi töôùc”, ñöôïc hieåu laø “ñem ngoïc chaâu cuûa Tuøy haàu baén chim seû cao ngaøn nhaän, ngöôøi ñôøi aét cöôøi cheâ vieäc aáy”.

也 Xeùt chöõ daõ 也 trong haø daõ vaø sôû yeáu khinh daõ. Chöõ daõ ñöôïc duøng laøm trôï töø cuoái caâu ñeå xaùc ñònh moät yù kieán hay keát thuùc moät lôøi giaûi thích. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

KHINH ° nheï – taàm thöôøng – heøn – khoâng quan troï ng – coi reû – hôøi hôït Töø ngöõ

ª khinh khi, khinh bæ, khinh suaát, khinh thaân, khinh mieät, khinh baïc

TROÏNG ° naëng – coi troïng – lôùn lao – chuoäng – khoù (raát) – moät aâm laø truøng (truøng laëp) 155


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

° troïng löïc, troïng taâm, troïng nghieäm, quan troïng, troïng beänh, troïng yeáu, troïng voïng Ñoàng aâm

仲 ôû giöõa – thöù hai – xen giöõa (troïng thu)

TUØY ° teân rieâng: trieàu nhaø Tuøy – teân moät nöôùc chö haàu ñôøi Xuaân thu Ñoàng aâm

隨 = 随 theo – thuaän theo – maëc loøng – ngoù n chaân (tuøy tuøng, tuøy yù)

HAÀU ° moät trong naêm töôùc phong ngaøy xöa: coâng, haàu, baù, töû, nam. Haàu thöôøng laø vua moät nöôùc nhoû naèm trong nöôùc lôùn döôùi quyeàn moät vò thieân töû. Töø ngöõ

ª chö haàu, haàu töôùc, phong haàu, coâng haàu Ñoàng aâm

猴 con khæ 喉 cuoáng hoïng (yeát haàu, haàu khoa) 餱 côm khoâ

CHAÂU ° (chu) ngoïc laáy töø con trai coù hình troøn – vaät hình troøn nhö ngoïc trai. 156


BAØI 28

Töø ngöõ

ª chaâu ngoïc, traân chaâu, chaâu lieân bích hôïp, chaâu hoaøn hôïp phoá Ñoàng aâm

朱 saéc ñoû – hoï chaâu (cuõng ñoïc laø chu) (Chaâu Traàn, Chaâu Hy) 硃 son 株 (chu) goác caây treân ñaát – soá ñeám veà caây coái 舟 (chu) ghe thuyeàn – ñóa ñöïng cheùn röôïu 州 moät khu vöïc haønh chaùnh ngaøy xöa 洲 coàn – baõi soâng – ñaïi luïc (AÙ chaâu).

周 (chu) voøng troøn – ñeán nôi ñeán choán – Nhaø Chaâu beân Trung Hoa (chu caáp)

週 (chu) voøng quanh – moät tinh kyø 7 ngaøy (chu toaøn, chu kyø)

ÑAØN ° ñaùnh ñaøn – baén – xeùt traùch ñieàu loãi – coù tính ñaøn hoài Töø ngöõ

ª ñaøn caàm, ñaøn haëc, ñaøn aùp, ñaøn tính Ñoàng aâm

殫 heát – doác heát ra (ñaøn löïc, nghieân tinh ñaøn tuù) 壇 caùi ñaøi ñeå laøm leã hoaëc hoäi heø (thöôùng ñaøn) 檀 teân caây (ñaøn höông)

THIEÂN ° ngaøn – soá ngaøn (1000) – soá nhieàu 157


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª thieân coå, thieân bieán vaïn hoùa, thieân lyù maõ, thieân phöông baùch keá, thieân thu Ñoàng aâm

Xem Baøi 23.

NHAÄN ° ñôn vò ño chieàu daøi, moät nhaän baèng 8 thöôùc ñôøi nhaø Chaâu (töông ñöông khoaûng 6,48 meùt) Ñoàng aâm

認 nhaän bieát – nhaän roõ – baèng loøng – coâng nhaän 牣 ñaày, nhö sung nhaän 充牣 軔 ngaên trôû – beàn chaéc – meàm maïi – löôøi bieáng 紉 xaâu chæ vaøo kim – vaù aùo raùch – caûm phuïc

TÖÔÙC ° chim seû Töø ngöõ

ª khoång töôùc: con coâng Ñoàng aâm

爵 cheùn uoáng röôïu – töôùc vò (chöùc töôùc) 嚼 nhai 削 boùc loät – cöôùp boùc (töôùc ñoaït)

TIEÁU ° cöôøi – cöôøi cheâ 158


BAØI 28

Töø ngöõ

ª tieáu ñaøm, tieáu laâm, tieáu maï Ñoàng aâm

肖 gioáng (baát tieáu, tieáu töû, tieáu töôïng) 俏 ñeïp 鞘 bao ñöïng dao 峭 (tieãu) daùng nuùi cao lôûm chôûm – nghieâm gaáp – gaáp böùc

醮 taùi tieáu: ñaøn baø taùi giaù – ñaïo só laäp ñaøn kyø ñaûo

YEÁU ° caàn ñeán – troïng ñaïi – thieát ñaùng – moät aâm laø yeâu: xin – caàu – chaän ñoùn ñöôøng Töø ngöõ

ª troïng yeáu, quan yeáu, thieát yeáu, yeáu ñieåm, yeáu nhaân, yeáu öôùc, yeáu toá – yeâu caàu, yeâu saùch, yeâu minh

159


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 29

自 守 人 非 善 不 交 , 物 非 義 不 取 ,親 贒 如 就 芝 蘭 ,避 惡 如 畏 蛇 蠍 。 Dòch aâm

Töï thuû Nhaân phi thieän baát giao; vaät phi nghóa1 baát thuû; thaân hieàn nhö töïu chi lan,2 tò aùc nhö uùy xaø yeát. Dòch nghóa

Töï giöõ mình Ngöôøi khoâng toát thì khoâng giao keát, vaät khoâng hôïp ñaïo nghóa thì khoâng nhaän laáy; gaàn guõi ngöôø i hieàn nhö ñeán gaàn hoa chi hoa lan, laùnh xa keû xaáu nhö sôï loaøi raén reát.3

1

Nhöõng gì hôïp vôùi leõ phaûi, leõ coâng baèng, ñöôøng ngay chính goïi laø nghóa, ta thöôøng hieåu laø ñaïo nghóa. Chaúng haïn, vieäc cöùu ngöôøi trong côn nguy bieán laø vieäc nghóa, vieäc tham lam haïi ngöôøi laø vieäc phi nghóa, baát nghóa. 2 Chi lan: coû chi vaø coû lan laø 2 thöù coû coù hoa thôm ñöôïc ngöôøi xöa ví vôùi aûnh höôûng toát cuûa ngöôøi hieàn. 3 Chöõ xaø yeát dòch saùt nghóa laø raén vaø boø caïp, nhöng taïm dòch cho thuaän tai laø raén reát, nhöõng loaøi vaät coù noïc ñoäc. Baøi naøy cuûa Thieäu Khang Tieát, danh nho ñôøi Toáng beân Trung Hoa.

160


BAØI 29

NGÖÕ PHAÙP Nhöõng caâu trong baøi coù theå ñöôïc vieát laïi theo moät soá caùch khaùc nhau. Ví duï nhö caâu: 人非善不交, 物非義不 取 Nhaân phi thieän baát giao, vaät phi nghóa baát thuû coù theå vieát laïi theo 2 caùch: 1. 不交非善之人, 不取非義之物 Baát giao phi thieän chi nhaân, baát thuû phi nghóa chi vaät. 2. 非善之人不交, 非義之物不取 Phi thieän chi nhaân baát giao, phi nghóa chi vaät baát thuû. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

THUÛ ° troâng giöõ – ñôïi – moät aâm laø thuù Töø ngöõ

ª thuû thaønh, thuû tín, thuû kyû, phoùng thuû, coá thuû Ñoàng aâm

首 ñaàu – treân heát – tröôùc heát – moät aâm laø thuù (thuû khoa) 手 tay – caàm giöõ – ngöôøi saønh soûi vieäc (thieän thuû) 取 Xem chöõ thuû beân döôùi.

PHI ° khoâng phaûi – traùi leã – ñieàu loãi quaáy – cheâ ngöôøi Töø ngöõ

ª thò phi, phi nghóa, phi loaïi, phi phaùp, phi nghò Ñoàng aâm

Xem Baøi 21. 161


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

VAÄT ° chæ chung vaät theå trong trôøi ñaát, vaïn vaät Töø ngöõ

ª Vaät theå, vaät chaát, ñoäng vaät, söï vaät, vaät lieäu, vaät giaù, vaät lyù, phaåm vaät, leã vaät, vaät saéc, taïo vaät

NGHÓA ° yù nghóa – ñaïo nghóa Töø ngöõ

ª phi nghóa, nghóa cöû, nghóa binh, khôûi nghóa, nghóa hieäp, nghóa khí, chính nghóa, nghóa phuï, ñònh nghóa, yù nghóa, giaûi nghóa

THUÛ ° laáy – nhaän laáy – duøng tay laáy vaät – löïa choïn – duøng Töø ngöõ

ª thuû tieâu, thuû xaû, thuû phaùp (hoïc theo) ñoaït thuû, tranh thuû, taán thuû

THAÂN ° thöông yeâu – gaàn guõi – cha meï – hoï haøng Töø ngöõ

ª song thaân, phuï thaân, maãu thaân, thaân aùi, thaân caän, thaân haønh, thaân maät, thaân thích

HIEÀN ° ngöôøi coù taøi ñöùc – khoâng döõ – toát – lôøi khen ngôïi toát gioûi 162


BAØI 29

Töø ngöõ

ª hieàn taøi, thaùnh hieàn, hieàn só, hieàn haäu, baát hieàn

NHÖ ° cuøng – gioáng nhö – ví nhö – neáu – baèng nhö – ñi qua Töø ngöõ

ª nhö yù, nhö nguyeän, Nhö Lai, töï nhö

TÖÏU ° ñeán – tôùi – neân vieäc – ñi theo – phoûng khieán – cöù theo ñoù Töø ngöõ

ª teà töïu, töïu chöùc, thaønh töïu, töïu nghóa, töïu trung, töïu hoïc

CHI ° hay linh chi, moät thöù coû thôm, ngaøy xöa cho raèng laáy tro coû linh chi ñeå rieâng vaøo trong moät caùi bình, ñeán ngaøy ñoâng chí thì töï nhieân bay leân.

LAN ° moät thöù hoa coù muøi thôm deã chòu Töø ngöõ

ª lan hueä, lan ngoïc, lan xaï, lan tình Ñoàng aâm

闌 muoän – khuya – caùch trôû – caùnh cöûa (lan can) 欄 caây moäc lan – chuoàng nuoâi suùc vaät 163


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

讕 = 譋 noùi doái 瀾 soùng to (ba lan: soùng to)

TÎ ° neù traùnh – traùnh ñi Töø ngöõ

ª tî naïn, tî theá, ñaøo tî, tî hieàm Ñoàng aâm

巳 vò thöù ôû trong 12 ñòa chi 鼻 caùi muõi – baét ñaàu (tî khoa)

AÙC ° hung döõ – xaáu – chaúng laønh Töø ngöõ

ª taøn aùc, aùc chieán, aùc ñoäc, aùc nghieät, aùc taät Ñoàng aâm

握 (oác) caàm, naém laáy

UÙY ° sôï – kính sôï – loøng phuïc theo Töø ngöõ

ª uùy cuï, kính uùy Ñoàng aâm

尉 chöùc só quan (ñoâ uùy) 164


BAØI 29

XAØ ° con raén Töø ngöõ

ª xaø haønh: boø ñi nhö raén, hoïa xaø thieâm tuùc, xaø maâu, xaø thoân töôïng

YEÁT ° con boø caïp Ñoàng aâm

咽 cuoáng hoïng (yeát haàu) 謁 xin ñöôïc gaëp maët – hoûi thaêm – baåm thöa (yeát kieán)

揭 giô tay leân – baøy toû ra – môû baøy ra (nieâm yeát, yeát thò)

歇 heát (ñình yeát)

165


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 30

春 怨 打起黃鶯兒, 莫教枝上啼。 啼時驚妾夢, 不得到遼西。 Dòch aâm

Xuaân oaùn1 Ñaû khôûi hoaøng anh nhi, Maïc giao chi thöôïng ñeà. Ñeà thôøi kinh thieáp moäng, Baát ñaéc ñaùo Lieâu teâ.2

1

Noãi oaùn haän ngaøy xuaân. Nhaân ngaøy xuaân ngöôøi thieáu phuï trong khueâ phoøng nhôù ñeán tình quaân ñang chinh chieán ôû xa, muoán gaëp choàng trong giaác moäng maø khoâng ñöôïc, beøn truùt noãi oaùn haän vaøo chim oanh. 2 Lieâu teâ: chöõ taây trong thi ca thöôøng ñoïc laø teâ, Lieâu laø moät nöôùc ôû veà phía ñoâng baéc vaø taây baéc Trung Hoa ngaøy xöa.

166


BAØI 30

Dòch nghóa

Hôøn xuaân Xua ñaùnh con hoaøng oanh bay ñi, Ñöøng cho noù keâu treân caønh. Vì luùc keâu seõ laøm maát giaác chieâm bao cuû a thieáp, (khieán moäng hoàn) thieáp khoâng ñeán ñöôïc mieà n Lieâu taây (ñeå thaêm choàng).1 NGÖÕ PHAÙP

而 Trong tieáng Haùn coå khoâng coù loaïi töø töông ñöông vôùi caùc loaïi töø cuûa ta nhö caùi, con... Chæ coù nhöõng danh töø toång hôïp (hay goïi khaùc ñi laø danh töø chæ loaïi). Ví duï nhö caùc tieáng ngö (caù), ñieåu (chim), sôn (nuùi), giang (soâng)… ñöôïc duøng trong caùc tieáng keùp: lyù ngö (caù gaùy), ñaø ñieåu (chim ñaø ñieåu), Döông Töû giang (soâng Döông Töû), Thaùi Haønh sôn (nuùi Thaùi Haønh)... Nhöng thænh thoaûng chuùng ta cuõng gaëp moät vaøi tieáng coù tính caùch nhö nhöõng loaïi töø cuûa ta, nhö chöõ nhi trong hoaøng oanh nhi: con hoaøng oanh.

1

Coù thuyeát cho raèng ñaây laø moät baøi thô khoâng ñeà khoâng bieát cuûa ai, nhöng ngöôøi YÙ Chaâu thöôøng haùt neân goïi laø YÙ Chaâu ca (khuùc haùt ngöôøi YÙ Chaâu); coù thuyeát cho raèng baøi naøy cuûa Caùp Gia Vaän. Cuõng coù thuyeát cho raèng baøi thô naøy cuûa Kim Xöông Töï, moät nöõ thi nhaân ñôøi Ñöôøng.

167


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Moät vaø i baûn dòch thô

1. Baûn dòch cuûa Huyønh Gia Ngaân1 Hôøn xuaân Xua tay maø ñuoåi hoaøng oanh, Ñöøng cho noù ñaäu treân caønh noù keâu. Keâu thôøi maát giaác chieâm bao, Chaúng cho hoàn thieáp ñöôïc vaøo Lieâu taây. 2. Baûn dòch cuûa Taûn Ñaø Nguyeãn Khaéc Hieáu YÙ Chaâu ca Ñaäp cho maát caùi vaøng anh, Chaúng cho noù ñaäu treân caønh noù keâu. Noù keâu tænh giaác chieâm bao, Lieâu taây chaúng ñeå em theo ñeán chaøng. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

OAÙN ° giaän hôøn, thuø haèn Töø ngöõ

ª thuø oaùn, oaùn cöøu, oaùn haän, keát oaùn, oaùn thaân, thaâm oaùn

打 1

ÑAÛ ° ñaùnh baèng tay – xua ñaùnh – laáy – moät taù

Moät nöõ só ñaát Quaûng Nam, maát naêm 1892.

168


BAØI 30

Töø ngöõ

ª ñaû ñaûo, ñaû ñoäng, ñaû phaù

HOAØNG ° (huyønh) maøu vaøng – thaát baïi – treû em chöa quaù 3 tuoåi Töø ngöõ

ª hoaøng ñaïo (zodiaque), hoaøng hoân Ñoàng aâm

皇 vua – lôùn – ñeïp toát (thöôïng hoaøng) 凰 con maùi cuûa chim phuïng (phuïng hoaøng) 蝗 saâu keo 煌 saùng roõ (huy hoaøng) 惶 sôï (baøng hoaøng, kinh hoaøng) 隍 caùi raõnh ñaøo chung quanh thaønh khoâng coù nöôùc 遑 nghæ – thong thaû

OANH ° chim oanh = 鸎 Töø ngöõ

ª yeán oanh, oanh ca, hoaøng oanh: chim hoaøng oanh Ñoàng aâm

轟 tieáng xe chaïy keâu raàm raàm – laøm vang ñoäng (oanh lieät)

縈 baän taâm – quay voøng – quaán quanh 169


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

MAÏC ° chaúng – khoâng coù ai – ñöøng – hoï Maïc Ñoàng aâm

摸 (moâ) sôø moù. 漠 (mòch) baõi caùt – trong treûo – yeân laëng khoâng quan heâï vôùi nhau 膜 (moâ) da moûng boïc thôù thòt – gaân

幕 (mòch) caùi maøn.

GIAO ° khieán – khieán cho – aâm khaùc laø giaùo: daïy baûo – meänh leänh – tín giaùo Töø ngöõ

ª toân giaùo, giaùo duïc, giaùo ñieàu, giaùo sö, giaùo khoa, giaùo huaán, giaùo hoùa, leã giaùo

CHI ° caønh caây – caùi coät nhoû – phaàn chi nhaùnh – taùn loaïn Töø ngöõ

ª chi dieäp, kim chi ngoïc dieäp

ÑEÀ ° keâu khoùc – chim keâu hoùt Ñoàng aâm

Xem Baøi 11 170


BAØI 30

KINH ° ngöïa sôï haõi, sôï haõi, roái loaïn, naùo ñoäng tinh thaàn Töø ngöõ

ª kinh ñoäng, kinh haõi, kinh hoaøng, kinh dò, kinh phong, thaàn kinh ñaûm laïc Ñoàng aâm

Xem Baøi 22.

THIEÁP ° ngöôøi phuï nöõ töï xöng – ngöôøi vôï leõ Töø ngöõ

ª tyø thieáp, theâ thieáp, tieän thieáp Ñoàng aâm

帖 chöõ vieát treân luïa ngaøy xöa – thô vaên duøng trong thôøi khoa cöû – taám giaáy in teân hoï – phuïc theo (danh thieáp, thieáp phuïc) 貼 theâm vaøo cho ñuû – daùn vaøo 跕 tieáng giaøy ñi – naûy rôùt xuoáng

MOÄNG ° nhöõng ñieàu mô trong thaáy khi nguû – giaác nguû – mô moäng. Töø ngöõ

ª moäng söï, moäng hoàn, moäng kieán, moäng töôûng, ñieäp moäng, Hoaøng löông moäng 171


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

ÑAÉC ° ñöôïc – coù ñöôïc – thích hôïp – coù theå Töø ngöõ

ª töông ñaéc, taâm ñaéc, ñaéc cöû, ñaéc theá, ñaéc yù, ñaéc saùch, ñaéc toäi, ñaéc chí

ÑAÙO ° ñeán – ñeán nôi ñeán choán Töø ngöõ

ª ñaùo ñeå: ñeán cuøng, ñoäc ñaùo, ñaùo ñaàu, söï theá ñaùo ñaàu: ñeán choã cuøng toät

LIEÂU ° xa, xa xoâi – teân moät nöôùc ôû veà phía ñoâ ng baéc Trung Hoa ngaøy xöa Ñoàng aâm

僚 quan – baïn cuøng chöùc (ñoàng lieâu, quan lieâu) 撩 treâu gheïo – naém laáy tay nhau 鷯 chim saâu, tieân lieâu: chim saâu 聊 caåu thaû – yû laïi – taïm (töù coá voâ lieâu) 寮 cöûa soå nhoû – cuøng laøm quan vôùi nhau 寥 troáng khoâng vaéng veû (寂寥 tòch lieâu)

172


BAØI 31

BAØI 31

反省 曾子曰︰吾日三省吾身︰爲人謀而 不忠乎?與朋友交而不信乎?傳不 習乎? Dòch aâm

Phaûn tænh1 Taêng Töû2 vieát: “Ngoâ nhaät tam tænh ngoâ thaân: Vò nhaân möu nhi baát trung3 hoà? Döõ baèng höõu giao nhi baát tín4 hoà? Truyeàn baát taäp hoà?” Dòch nghóa

Xeùt laïi nôi mình Taêng töû noùi raèng: “Ta moãi ngaøy töï xeùt kyõ thaân mình ba ñieàu: Vì ngöôøi lo toan coâng vieäc, coù choã naøo khoâng heát loøng chaêng? Cuøng baïn beø giao keát, coù choã naøo khoâng tin 1

Baøi naøy laø moät chöông trong saùch Luaän ngöõ. Taêng Töû teân laø Taêng Saâm, laø moät ñeä töû lôùn cuûa Khoång Töû, noåi tieáng hieáu haïnh. 3 Trung tín laø nhöõng ñöùc tính caên baûn cuûa keû só ngaøy xöa. Trung laø heát loøng ñoái vôùi ngöôøi, taän tuïy vôùi chöùc vuï, coù tinh thaàn traùch nhieäm, duøng trong chöõ trung hieáu, ngöôøi xöa thöôøng dòch laø ngay thaûo. 4 Tín coù nghóa laø ñaùng tin thöïc, khoâng doái traù. Trung tín ñi ñoâi tieâu bieåu cho baûn chaát toát ñeïp cuûa con ngöôøi. 2

173


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

thaät chaêng? Lôøi thaày truyeàn daïy laïi, coù choã naøo khoâng laøm theo chaêng?”1 NGÖÕ PHAÙP

爲 與 CAÙCH DUØNG CAÙC CHÖÕ VÒ VAØ DÖÕ

Theo trong baøi, chöõ vò vaø döõ ñöôïc duøng nhö nhöõng giôùi töø ñi giaùn caùch vôùi moät ñoäng töø ñi sau vaø ñi lieàn phía tröôùc danh töø laøm tuùc töø cho ñoäng töø aáy.2 Ví duï: Vò nhaân möu nhi baát trung hoà? (Lo toan cho ngöôøi maø khoâng heát loøng chaêng?) Döõ baèng höõu giao nhi baát tín hoà?. (Giao keát vôùi baïn beø maø khoâng tin thaät chaêng?) GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

PHAÛN ° traùi laïi – trao laïi – trôû laïi – xoay laïi – beà traùi – töï xeùt laïi – moät aâm laø phieân Töø ngöõ

ª phaûn tænh, phaûn phuùc, phaûn chieáu, phaûn ñoäng

1

Baøi naøy cho thaáy yù nghóa söï hoïc ngaøy xöa chuù troïng vieäc trau gioài nhaân caùch haèng ngaøy. 2 Coù theå cho raèng caùc tieáng vò… möu, vaø döõ… giao laø ñoäng töø heä cuõng ñöôïc.

174


BAØI 31

Ñoàng aâm

返 veà – trôû veà (phaûn hoài, phaûn boäi) 阪 doác nuùi – cuõng ñoïc laø baûn

TÆNH ° töï xeùt mình – hoûi thaêm söùc khoûe – söï bình an – giaùc ngoä – giaûm bôùt moät khu vöïc haønh chính trong nöôùc Töø ngöõ

ª tænh saùt, tænh giaûm, haønh tænh, tu tænh Ñoàng aâm

井 caùi gieáng – pheùp tænh ñieàn: Moät pheùp chia ruoäng

ñôøi xöa, mieáng ruoäng lôùn ñöôïc chia ra thaønh 9 mieáng ruoäng nhoû nhö hình chöõ tænh, noâng daân thu hoaïch 8 mieáng ruoäng chung quanh coù traùch nhieäm goùp coâng caøy caáy mieáng ruoäng ôû giöõa ñeå goùp vaøo coâng khoá.

醒 heát say – nguû daäy – hieåu roõ (tænh ngoä, tænh giaùo) 阱 haàm ñeå baãy thuù döõ 惺 (tinh) yeân laëng – hieåu roõ

TAÊNG ° hoï Taêng – aâm khaùc laø taèng: töøng traûi qua – beøn – chaùu 4 ñôøi – oâng coá 4 ñôøi Ñoàng aâm

增 = 増 theâm (taêng gia) 憎 gheùt (taêng ñoá) 僧 thaày taêng (taêng ñoà, taêng sö) 175


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

VÒ ° vì – cuøng – thay cho – nhaân vì – bò – giuùp cho – aâm khaùc laø vi Töø ngöõ

ª vò kyû, vò tha, töï vò Ñoàng aâm

胃 daï daøy (tyø vò) 謂 noùi – baûo – baûo raèng 渭 teân soâng 未 chöa xaûy ra, chöa coù 味 muøi, do löôõi neám maø bieát – höùng thuù 位 ngoâi thöù – ngoâi vua (töôùc vò) 蝟 con nhím

MÖU ° lo tính truø lieäu tröôùc – keá hoaïch – toan tính moät vieäc gì Töø ngöõ

ª chuû möu, möu saùt, möu söï, möu trí, möu sinh, möu keá, voâ möu, laäp möu, aâm möu

TRUNG ° heát loøng vôùi ngöôøi – heát loøng vôùi nöôùc – ngay thaúng moät loøng Töø ngöõ

ª trung caùo, trung ngoân nghòch nhó, trung trinh, trung tín, baát trung, kieán trung 176


BAØI 31

Ñoàng aâm

Xem Baøi 23

BAÈNG ° beø baïn, baèng höõu – ngöôøi cuøng phe, baèng ñaûng Ñoàng aâm

棚 caùi raïp 鵬 moät loaøi chim raát lôùn ngaøy xöa (baèng trình) 憑 nhôø vaøo – döïa vaøo (vi baøng, baèng caáp)

HÖÕU ° baïn beø – giuùp ñôõ Töø ngöõ

ª höõu aùi, höõu nghò, aùi höõu hoäi, giao höõu Ñoàng aâm

Xem Baøi 5

TÍN ° tin thöïc – tin caäy – loøng tin – tin theo – bao thô – tin töùc Töø ngöõ

ª tín chæ, tín ñoà, tín ngöôõng, tín löïc thö tín, tín nhieäm, tín duïng

TRUYEÀN ° truyeàn laïi – daïy baûo laïi – chuyeån ñi – trao cho – moät aâm laø truyeàn 177


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª löu truyeàn, truyeàn thuyeát, truyeàn nhieãm, truyeàn nhieät, truyeàn ñaït, truyeàn thaàn, truyeàn khaåu, truyeàn töû löu toân

TAÄP ° thöïc haønh ñieàu ñaõ hoïc moät caùch thaønh thuïc – thaáy quen – thoùi quen – chim hoïc bay Töø ngöõ

ª hoïc taäp, taäp quaûn, taäp luyeän, taäp nhieãm, taäp tuïc, taäp chí Ñoàng aâm

集 baày chim ñaäu treân caây – tuï hoïp laïi (taäp hoïp) 輯 hoøa muïc – thu nhoùm laïi (bieân taäp) 緝 keùo gai thaønh sôïi – may – tieáp noái – tìm baét (taäp naõ)

襲 xaáp quaàn aùo nhieàu lôùp – di truyeàn xuoáng ñôøi sau – y theo caùch xöa – ñaùnh uùp (taäp kích, taäp aám)

178


BAØI 32

BAØI 32

慎 太公曰︰日月雖不照覆盆之下。刀 劍雖快不斬無罪之人。飛災橫禍不 入慎家之門。 Dòch aâm

Thaän Thaùi coâng1 vieát: “Nhaät nguyeät tuy minh baát chieáu phuùc boàn chi haï, ñao kieám tuy khoaùi baát traûm voâ toäi chi nhaân. Phi tai hoaïnh hoïa2 baát nhaäp thaän gia chi moân. Dòch nghóa

Caån thaän OÂng Thaùi coâng noùi raèng: “Maët trôøi maët traêng duø coù saùng toû cuõng khoâng soi ñeán döôùi loøng chaäu uùp, dao göôm

1

Thaùi coâng, hay Thaùi coâng Voïng. Thaùi coâng laø töôùc, Voïng laø teân, töùc laø oâng Laõ Voïng ñôøi nhaø Chaâu, chính teân laø Khöông Thöôïng, töï Töû Nha, moät baäc hieàn taøi ñaõ giuùp vua Voõ Vöông ñaùnh vua Truï dieät nhaø AÂn. Lôøi trong baøi naøy khoâng chaéc laø do oâng noùi ra, vì xöa thöôøng coù ngöôøi vieát saùch roài thaùc danh laø cuûa caùc baäc danh nhaân ñôøi tröôùc. Söï thaùc danh nhö vaäy chæ nhaèm ñeå cho ngöôøi khaùc deã tin theo thuyeát cuûa mình 2 Phi tai hoaïnh hoïa: tai bay vaï gioù, nhöõng tai hoïa xaûy ñeán moät caùch baát ngôø.

179


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

duø coù saéc beùn cuõng khoâng cheùm haïi ngöôøi voâ toäi. Nhöõng tai hoïa baát ngôø khoâng ñeán vôùi ngöôøi bieát caån thaän.”1 NGÖÕ PHAÙP

家 Chöõ nhaø trong tieáng Vieät voán do chöõ gia naøy noùi traïi ñi maø thaønh. Caùc nghóa khaùc ñeàu ghi ôû phaàn Giaûi thích töø ngöõ, nhöng coù moät nghóa ñaùng ñöôïc chuù yù hôn heát: chæ ngöôøi chuyeân moân, sôû tröôøng veà moät moân hoïc hay moät söï vieäc. Ví duï: thöông gia (nhaø buoân), trieát gia (nhaø trieát hoïc), chính trò gia (nhaø chính trò)... Hoaëc ñeå noùi veà moät ngöôøi coù moät tính neát toát, nhö chöõ thaän gia. Neáu caên cöù vaøo chöõ 門 moân (cöûa) theo sau maø hieåu thaän gia laø gia ñình aên ôû caån thaän cuõng ñöôïc, nhöng khoâng chính xaùc baèng ngöôøi bieát caån thaän. Trong y hoïc, ngöôøi ta cuõng duøng chöõ gia ñeå chæ ngöôøi coù beänh taät coá höõu. Ví duï: phong gia (ngöôøi maéc beänh phong laâu naêm). GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

THAÄN ° caån thaän – thaän troïng – khoâng sô xuaát = 愼 Töø ngöõ

ª thaän troïng, thaän ñoäc, thaän haïnh, caån thaän, thaän chung, thaän vi

1

Baøi naøy trích trong saùch Minh taâm böûu giaùm.

180


BAØI 32

Ñoàng aâm

腎 traùi caät (thaän taïng, boå thaän) 蜃 (thaån) con trai – con soø lôùn

TUY ° tuy laø – duø laø (töø chuyeån tieáp) Töø ngöõ

ª tuy nhieân Ñoàng aâm

綏 caùi daây ñeå nòt maø böôùc leân xe – yeân oån – tuït luøi – laù côø

荽 moät thöù rau thôm (胡荽 hoà tuy)

CHIEÁU ° aùnh saùng maët trôøi – soi saùng – thoâng caùo – y theo Töø ngöõ

ª phaûn chieáu, chieáu aûnh, chieáu xaï, chieáu luaät, chieáu leä, chieáu toäi Ñoàng aâm

詔 daïy baûo – meänh vua (chieáu duï, chieáu chæ)

PHUÙC ° laät laïi – uùp laïi – nghieâng ñoå – traû laïi – xeùt kyõ – moät aâm laø phuù: bao truøm – che ñaäy Töø ngöõ

ª khuynh phuùc, phuùc thö, phuùc haïch, phuùc aâm, phuùc ñaùp, tieàn xa kyù phuùc haäu xa gôùi chi 181


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

褔 vieäc toát – vieäc laønh – may maén – thòt hay röôïu ñaõ teá thaàn roài

腹 buïng – ñeå trong loøng – thaân tín – nieàm rieâ ng (taâm phuùc, phuùc thoáng)

BOÀN ° chaäu baèng saønh – chaäu troàng hoa Töø ngöõ

ª thu boàn, laâm boàn, boàn ngö

KIEÁ M ° göôm, kieám Töø ngöõ

ª kieám cung, kieám hieäp, kieám khaùch, kieám thuaät, long tuyeàn kieám, böûu kieám, ñao kieám

KHOAÙI ° vui thích – mau choùng – saéc beùn Töø ngöõ

ª khoaùi laïc, khoaùi thích, khoaùi chí Ñoàng aâm

膾 thòt laøm chaû – thòt caét töøng mieáng nhoû 澮 raõnh nöôùc chaûy

TRAÛ M ° cheùm – chaët ñöùt ra – chaéc chaén – quaû quyeát 182


BAØI 32

Töø ngöõ

ª traûm thuû, traûm toäi, traûm haäu, tieàn traûm haäu taáu, traûm quyeát

TOÄI ° phaïm phaùp luaät – loãi naëng – laøm vieäc aùc – traùi vôùi löông taâm – vieäc oan chöôùng – traùi nghóa vôùi phuùc Töø ngöõ

ª töû toäi, phaïm toäi, toäi nhaân, toäi tình, toäi traïng, toäi aùc, ñaùi coâng thuïc toäi

TAI ° tai hoïa – ñieàu nguy haïi lôùn Töø ngöõ

ª tai hoïa, thieân tai, hoûa tai, thuûy tai, tai aùch, tai bieán, tai naïn, tai öông, tai haïi Ñoàng aâm

哉 vaäy thay! (taùn thaùn töø) vaäy ru? vaäy sao? (nghi vaán töø) 顋 hai beân maù 偲 nhieàu raâu toùc

HOAØNH ° beà roäng – caùch trôû – ñaët ngang – beân caïnh – moät aâm laø hoaïnh: ngang ngöôïc (yû theá laøm vieäc khoâng hôïp lyù) – baát traéc – khoâng theo leõ thöôøng Töø ngöõ

ª tung hoaønh, hoaønh haønh, hoaïnh taøi, hoaïnh hoïa 183


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

衡 (haønh) caùi caân – caân

HOÏA ° tai hoïa – ñieàu khoâng may Töø ngöõ

ª hoïa phuùc, hoïa haïi, hoïa öông, thoï hoïa, nhöông hoïa, hæ tai laïc hoïa, hoïa voâ ñôn chí Ñoàng aâm

畫 veõ (hoïa só, hoäi hoïa) 和 ñaùp laïi lôøi xöôùng ca – hôïp nhau (hoïa thi, xöôùng hoïa) – moät aâm laø hoøa

MOÂN ° cöûa – ngoõ ra vaøo – nhaø cöûa – gia ñình – ñoà ñaûng – hoïc phaùi – cöûa haøng Töø ngöõ

ª moân hoä, moân ñeä, moân haï, nhaäp moân, moân phaùi, moân sinh, xuaát moân, moân ñöông hoä ñoái Ñoàng aâm

們 boïn – caû boïn 捫 sôø moù – giöõ laáy – boùp cheït laïi

184


BAØI 33

BAØI 33

人 情 明月之珠夜光之璧以暗投人於道路 人無不按劍相眄者何則無因而至前 也。 Dòch aâm

Nhaân tình Minh nguyeät chi chaâu, daï quang chi bích. Dó aùm ñaàu nhaân ö ñaïo loä, nhaân voâ baát aùn kieám töông mieán giaû haø? Taéc voâ nhaân nhi chí tieàn daõ. Dòch nghóa

Loøng ngöôøi1 Chaâu minh nguyeät”, bích daï quang,2 neáu ngaàm ñem vaát cho ngöôøi ta giöõa nôi ñöôøng saù, ngöôøi ta khoâng ai 1

Chöõ nhaân tình hieåu saùt nghóa laø tình ngöôøi, chöõ nhaân taâm môùi coù nghóa laø loøng ngöôøi, nhöng theo thoùi quen chuùng ta thöôøng duøng tình ñôøi (theá tình) hay loøng ngöôøi ñeå noùi söï traùo trôû khoù tin giöõa moïi ngöôøi ñoái vôùi nhau, neân dòch nhaân tình ra loøng ngöôøi laø chuù troïng vaøo söï giaûi yù maø khoâng chuù troïng ôû söï dòch chöõ. 2 Minh nguyeät, daï quang khoâng phaûi laø nhöõng danh töø rieâng, maø laø nhöõng danh töø keùp coù giaù trò nhö nhöõng hình dung töø ñeå chæ ñònh cho caùc tieáng chaâu vaø bích theo sau.

185


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

khoâng naém chuoâi göôm maø göôøm ngoù nhau.1 Vì sao theá? Vì boãng khoâng maø ñeán tröôùc maët hoï vaäy. 2 NGÖÕ PHAÙP

無 不 1.

Vieäc söû duïng hai töø phuû ñònh – phuû ñònh keùp – taïo ra moät yù khaúng ñònh maïnh meõ, döùt khoaùt. Nhaân voâ baát aùn kieám töông mieán giaû. (Ngöôøi ta khoâng ai khoâng naém chuoâi göôm maø göôøm ngoù nhau.) 2.

Xeùt caáu truùc cuûa meänh ñeà keùp: Minh nguyeät chi chaâu, daï quang chi bích, dó aùm ñaàu nhaân ö ñaïo loä... Trong caâu, chuû töø bò aån duïng. Caùc cuïm töø minh nguyeät chi chaâu vaø daï quang chi bích laøm tuùc töø tröïc tieáp cho ñoäng töø dó, cuõng nhö nhaân laøm tuùc töø tröïc tieáp cho ñoäng töø ñaàu. Song ba tieáng dó aùm ñaàu coù theå thaønh moät heä ñoäng töø. Chuùng ta coù theå noùi khaùc ñi: Dó minh nguyeät chi chaâu daï quang chi bích aùm ñaàu nhaân ö ñaïo loä. Nhaän xeùt

Vieäc ñaët tuùc töø tröïc tieáp ra tröôùc ñoäng töø laø moät caùch duøng raát thoâng duïng trong Haùn vaên. Tính caùch giaûn dò, linh ñoäng trong caáu truùc Haùn vaên raát gioáng vôùi Vieät vaên, 1 2

YÙ noùi chöïc ñaùnh nhau ñeå maø giaønh laáy vì tham moùn lôïi baát ngôø. Baøi naøy trích ôû Traâu Döông thö.

186


BAØI 33

chuû töï thöôøng hay aån duïng, vaø trong meänh ñeà keùp tuùc töø tröïc tieáp coù theå ñi tröôùc ñoäng töø. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TÌNH ° tình caûm – thöïc taïi – tình rieâng – thuù vò – loøng yeâu nhau – yù rieâng – loøng rieâng Töø ngöõ

ª tình duyeân, tình caûm, tình hình, noäi tình, tình theá, tình traïng, tình nguyeän, tình thöïc, tình töï, voâ tình, tình yù, aùi tình Ñoàng aâm

睛 con ngöôi trong maét (nhaõn tình) 晴 trôøi quang ñaõng

QUANG ° aùnh saùng – saùng – roõ raøng – trôn boùng – veû vang – heát saïch Töø ngöõ

ª haøo quang, quang aâm, quang minh chính ñaïi, phaùt quang, quang laâm, quang tuyeán, quang huy, vinh quang Ñoàng aâm

胱 baøng quang: boïng ñaùi 洸 quaû quyeát, cöùng coûi

BÍCH ° loaïi ngoïc troøn ñeïp, giöõa coù loã, ngoïc bích 187


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª bích nguyeät: maët traêng troøn ñeïp, toaøn bích, 璧還 bích hoaøn Ñoàng aâm

碧 thöù ñaù coù maøu xanh bieác – maøu xanh bieá c (bích caâu, bích thuûy)

壁 böùc töôøng – böùc thaønh xaây quanh nôi ñoùng quaân (bích luõy)

AÙM ° toát – kín – ngaàm – traùi vôùi chöõ minh Töø ngöõ

ª aùm saùt, aùm taû, aùm muoäi, aùm haïi, töï kyû aùm thò, aùm trôï, haéc aùm, hoân aùm

ÑAÀU ° neùm – ñöa – uûy thaùc vieäc gì – hôïp nhau Töø ngöõ

ª ñaàu cô, ñaàu buùt, ñaàu ñoäc, ñaàu ñôn, ñaàu haøng, ñaàu phieáu, ñaàu tö, ñaàu thai, ñaàu quaân Ñoàng aâm

頭 caùi ñaàu, boä phaän treân heát cuûa thaân – phaàn ôû treân tröôùc – baäc cao nhaát

LOÄ ° ñöôøng ñi – phöông tieän – ñòa vò – lôùn – moät khu vöïc haønh chaùnh lôùn – ñoäi quaân lôùn 188


BAØI 33

Töø ngöõ

ª thöôïng loä, loä ñoà, haønh loä nhaân, loä trình Ñoàng aâm

露 gioït moùc – baøy ra ñeå cho ngöôøi ta thaáy ñöôïc – nöôùc thuoác chöng caát ñöôïc (tieát loä, boäc loä) 輅 xe lôùn 鷺 con coø – con vaïc

AÙN ° voã vaøo – duøng tay ñeø xuoáng – aùt ñi – khaûo xeùt – laàn löôït theo thöù töï Töø ngöõ

ª aùn kieám: ñaët tay vaøo kieám saün saøng ruùt ra, aùn saùt söù: quan aùn saùt coi vieäc hình nguïc, aùn maïch, aùn nghieäm, aùn ngöõ Ñoàng aâm

晏 (yeán) yeân laëng – buoåi chieàu – muoän 案 caùi baøn – xem xeùt tình traïng söï vieäc – veà phaùp luaät hay hoïc thuaät (ñeà aùn, y aùn)

MIEÁN ° lieác troâng – nhìn xem, töông mieán: göôøm göôøm nhìn nhau Ñoàng aâm

麫 = 面 boät mì – buùn laøm baèng boät mì phôi khoâ 緬 xa xoâi – daùng nghó ngôïi 沔 nöôùc chaûy ñaày – teân soâng 189


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

TAÉC ° pheùp taéc – baét chöôùc – thì (lieân töø) Töø ngöõ

ª quy taéc, phaùp taéc Ñoàng aâm

塞 laáp – khoâng thoâng (beá taéc) – moät aâm laø taùi 稷 moät thöù luùa – hoät keâ – neàn teá thaàn noâng (xaõ taéc)

NHAÂN ° bôûi vì – theo ñoù – do ñoù – theo cuõ – lyù do Töø ngöõ

ª nguyeân nhaân, nhaân quaû, nhaân tuaàn

CHÍ ° ñeán – raát – to lôùn Töø ngöõ

ª chí toân, chí ñöùc, chí thieän, thaäm chí Ñoàng aâm

質 cuûa tin – con tin 贄 leã vaät ñeå thaêm nhau 志 caùi yù rieâng (taâm chí) 識 ghi cheùp (taäp chí) – moät aâm laø thöùc

TIEÀN ° phía tröôùc – maët tröôùc – tieán leân 190


BAØI 34

Töø ngöõ

ª tieàn ñoà, tieàn thaân, tieàn ñònh, tieàn nhaân Ñoàng aâm

錢 ñoàng tieàn – tieàn baïc – moät chæ: 1/10 löôïng (tieàn toâ) BAØI 34

愛 惜 光 陰 光陰迅速年與日馳,今日一過不可 復還。吾少年輩何不知愛惜光陰以 勵志求學耶。 Dòch aâm

AÙi tích quang aâm1

Quang aâm taán toác nieân döõ nhaät trì, kim nhaät nhaát quaù baát khaû phuïc hoaøn. Ngoâ thieáu nieân boá i haø baát tri aùi tích quang aâm, dó leä chí caàu hoïc da? Dòch nghóa

Meán tieác thôøi gian

Thôøi gian nhanh choùng naêm thaùng ruoåi mau, ngaøy hoâm nay qua ñi, khoâng theå naøo trôû laïi. Boïn thieáu nieân chuùng ta, sao chaúng bieát meán tieác thôøi gian ñeå gaéng chí caàu hoïc?

1

Quang aâm: aùnh saùng vaø boùng toái, söï thay nhau lieân tieáp giöõa ngaøy vaø ñeâm, ñeå chæ thôøi gian troâi qua.

191


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

NGÖÕ PHAÙP

以 Chöõ dó trong tieáng Haùn ñöôïc duøng theo nhieà u caùch, khi thì laøm ñoäng töø, khi thì laøm giôùi töø, khi thì laøm lieân töø, khi thì keát hôïp vôùi moät ñoäng töø khaùc hoaëc vôùi nhöõng tieáng sôû, haø ñeå taïo thaønh nhöõng töø ngöõ keùp ñaëc bieät. Tuøy choã duøng maø chuùng ta hieåu nghóa cuûa noù theo caùch thích hôïp. Xeùt chöõ dó trong caâu: Haø baát tri aùi tích quang aâm dó leä chí caàu hoïc da. Chöõ dó ôû ñaây coù nghóa ñeå, ñeå maø, laø moät giôùi töø.

何 Xeùt chöõ haø qua nhöõng caâu ñaõ hoïc, ta thaáy coù nhieàu caùch duøng khaùc nhau: Trong cuïm töø haø söï, chöõ haø ñöùng tröôùc danh töø vaø chæ ñònh cho danh töø, duøng nhö moät nghi vaán chæ ñònh töï. Trong caùc töø ngöõ haø dó, haø taéc, chöõ haø ñöôïc duøng moät caùch ñoäc laäp nhö traïng töø nghi vaán. Caùc chöõ daõ vaø taéc chæ coù vai troø phuï thuoäc. Trong cuïm töø haø baát tri, chöõ haø ñöùng tröôùc ñoäng töø, ñöôïc duøng laøm moät traïng töø nghi vaán. 192


BAØI 34

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TÍCH ° tieác – nhôù tieác – thöông tieác – tieác khoâng nôõ boû Töø ngöõ

ª aùi tích: meán tieác Ñoàng aâm

惜 tieác nhôù ngöôøi hay vaät bò maát – yeâu tieác (aùi tích) 迹 daáu chaân – daáu veát cuõ 踖 daáu chaân – daáu veát (söï tích, di tích, taøn tích) 積 chöùa laïi – doàn laïi – laâu ngaøy – soá thaønh baøi nhaân (tích cöïc, tích soá, tích tröõ)

績 keùo gai hoaëc boâng thaønh sôïi – coâng lao (thaønh tích)

脊 xöông soáng 析 beû goã – phaân bieät ra (phaân tích) 锡 thieác – cho

AÂM ° soá aâm – coõi aâm – phía baéc cuûa nuùi – phía nam cuûa soâng – boùng maët trôøi, thöôøng duøng aùm chæ thôøi gian – ñoái laïi vôùi döông, aâm döông laø tieáng duøng ñeå chæ tính caùch ñoái ñaõi cuûa söï vaät Töø ngöõ

ª aâm möu, aâm phuû, aâm cung, aâm moân, aâm vaân, quang aâm 193


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

音 tieáng (ñoàng aâm, thanh aâm)

TAÁN ° mau choùng Töø ngöõ

ª taán toác: mau choùng – taán taät – taán thieäp Ñoàng aâm

縉 luïa saéc ñoû (taán thaân: ngöôøi coù chöùc töôùc) 搢 caém vaøo – lay ñoäng 晉 tieán leân – nöôùc Taán cuûa Trung Hoa ngaøy xöa (duyeân Taàn Taán)

訊 hoûi – tin töùc – tra toäi – caùo cho bieát – möu (vaán taán, tra taán)

進 (tieán) böôùc tôùi – daâng cao cho ngöôøi – daãn leân (tieán boä)

汛 vaåy nöôùc cho öôùt – nöôùc lôùn – nôi ñoùng quaân ñeå phoøng giaëc

TOÁC ° mau choùng – môøi ñeán – daáu chaân con höôu Töø ngöõ

ª toác haønh, vaän toác, toác ñoä, duïc toác baát ñaït, toác kyù

TRÌ ° xe ngöïa chaïy mau – theo ñuoåi – truyeàn ñi – xua ñuoåi – söû duïng 194


BAØI 34

Töø ngöõ

ª trì danh, boân trì Ñoàng aâm

池 ao, hoà 遲 chaäm (trì treä) 墀 choã phaúng treân theàm nhaø – baäc theàm – ñan trì: theàm sôn son, chæ cung vua

持 caàm – naém laáy – giöõ laïi – giuùp ñôõ (trì gia)

QUAÙ ° vöôït leân treân – ñaõ qua – traûi qua – loãi laàm Töø ngöõ

ª thaùi quaù, quaù coá, quaù ñaùng, quaù ñoä, quaù haïn, quaù trình, quaù giang, quaù khaùch, quaù vaõng

PHUÏC ° trôû laïi – trôû veà – ñaùp laïi – laàn khaùc Töø ngöõ

ª phuïc hoài, phuïc sinh, phuïc chöùc, bình phuïc, phuïc thuø Ñoàng aâm

服 quaàn aùo – maëc quaàn aùo – theo – laøm vieäc (phuïc söùc, y phuïc, kính phuïc)

伏 che ñaäy – aån naáp – cuùi xuoáng – chòu toäi (phuïc bình, phuïc toäi, phuû phuïc) 茯 phuïc linh 茯苓 teân moät vò thuoác Baéc 195


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

HOAØN ° trôû veà – traû laïi Töø ngöõ

ª hoaøn nguyeân, hoaøn tuïc, hoaøn löông, giao hoaøn Ñoàng aâm

寰 coõi lôùn lao, truøm khaép caû (hoaøn vuõ) 環 caùi voøng – vaây quanh – khaép caû (hoaøn caàu, hoaøn caûnh)

完 ñaày ñuû – xong heát – toát – giao phoù cho (hoaøn toaøn hoaøn bò)

丸 vieân troøn – hoøn ñaïn (döôïc hoaøn, cao ñôn hoaøn taùn) 莞 caây laùc duøng deät chieáu

THIEÁU ° treû – con nhoû tuoåi – caáp döôùi – ñoái nghóa vôùi 太 thaùi, 大 ñaïi – aâm khaùc laø thieåu: ít Töø ngöõ

ª thieáu nieân, thieáu nöõ, thieáu töôùng, thieáu phuï, thieáu baûo

BOÁI ° boïn – ñaùm ñoâng Töø ngöõ

ª ñoàng boái, boái xuaát, thieáu nieân boái: boïn thieáu nieân Ñoàng aâm

貝 vaät quyù baùu – loaøi oác, soø, ngao (böûu boái) 196


BAØI 34

背 löng – sau löng – maët traùi – aâm khaùc laø boäi (boái caûnh)

LEÄ ° gaéng söùc – khuyeán khích Töø ngöõ

ª khích leä, mieãn leä, coå leä Ñoàng aâm

淚 (luïy) nöôùc maét 戾 ngang traùi – taøn baïo – ñeán – cong queïo (baïo leä, toäi leä, can leä) 麗 ñeïp – löùa ñoâi – phuï vaøo – buoäc laïi (dieãm leä) 儷 löùa ñoâi (駢儷 bieàn leä) 隸 ñaày tôù – phuï thuoäc (noâ leä, leä thuoäc) 例 caùi ñaõ thaønh tuïc – pheùp ñaët ra (tuïc leä, leä phí) 厲 maøi – döõ tôïn – nghieâm khaéc – aùc 礪 ñaù maøi 癘 beänh dòch (dòch leä)

茘 leä chi 茘枝: caây vaûi

CHÍ ° loøng mong muoán – yù ñònh – söï kieân quyeát Töø ngöõ

ª chí höôùng – taâm chí – chí khí – chí nguyeän – chí nguyeän quaân – ñoàng chí

CAÀU ° tìm – xin – mong moûi – tham lam – ñoøi hoûi 197


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª yeâu caàu, caàu toaøn traùch bò, caàu danh, caàu hôn, caàu taøi, caàu khaåu, tröng caàu Ñoàng aâm

球 khoái hình troøn (caàu hình, ñòa caàu) 裘 (cöøu) aùo baèng da (hoà caàu) 毬 quaû boùng troøn (caàu tröôøng) 逑 löùa ñoâi – thu goùp (haûo caàu) BAØI 35

題昔所見處 昔年今日此門中 人靣桃花相映紅 人靣不知何處去 桃花依舊笑東風 Dòch aâm

Ñeà tích sôû kieán xöù Tích nieân kim nhaät thöû moân trung Nhaân dieän ñaøo hoa töông aùnh hoàng Nhaân dieän baát tri haø xöù khöù Ñaøo hoa y cöïu tieáu ñoâng phong 198


BAØI 35

Dòch nghóa

Ñeà thi taïi nôi thaáy nhau ngaøy tröôùc. Ngaøy naøy naêm tröôùc, trong cöûa naøy, Maët ngöôøi vôùi hoa ñaøo cuøng aùnh hoàng cho nhau. Maët ngöôøi chaúng bieát ñi nôi naøo roài, Tuy hoa ñaøo vaãn cöôøi gioù ñoâng y nhö cuõ. Baøi thô naøy cuûa Thoâi Hoä (teân töï laø AÁn coâng), ñöôïc vieát ra trong moät tröôøng hôïp laï luøng nhö sau: Thoâi Hoä thuôû coøn nieân thieáu, nhaân tieát Thanh minh, ñi chôi veà phía Nam thaønh Laïc döông. Thaáy coù vöôøn ñaøo hoa nôû ñoû, lieàn ñeán goõ cöûa xin nöôùc uoáng. Moät thieáu nöõ ñeïp ra môû cöûa vaø môøi vaøo nhaø. Ngaøy Thanh minh naêm sau, Thoâi cuõng ñeán choã cuõ vaø goõ cöûa nhö laàn tröôùc, nhöng ñôïi laâu khoâng thaáy ai môû cöûa, beøn ñeà baøi thô naøy nôi coång roài ra veà. Ba hoâm sau trôû laïi, nghe trong nhaø coù tieáng khoùc. Moät cuï giaø ra hoûi: “Anh coù phaûi laø Thoâi Hoä khoâng, con toâi ñoïc thô anh maø caûm beänh, vöøa môùi cheát.” Thoâi Hoä vaøo nhaø ñeán beân xaùc thieáu nöõ ñöùng traàm ngaâm giaây laâu. Thieáu nöõ boãng môû maét ra nhìn vaø soáng laïi. Veà sau hai ngöôøi cuøng keát duyeân vôùi nhau. Nguyeãn Du ñaõ laáy yù hai caâu cuoái trong baøi naøy ñeå vieát hai caâu sau trong Truyeän Kieàu: Tröôùc sau naøo thaáy boùng ngöôøi, Hoa ñaøo naêm ngoaùi coøn cöôøi gioù ñoâng. Baûn dòch thô cuûa Nam Anh

Ngaøy naøy trong cöûa naêm qua, Maët ngöôøi cuøng aùnh maøu hoa ñaøo hoàng. Maët ngöôøi naøo bieát ñaâu troâng, Hoa ñaøo vaãn ñaáy gioù ñoâng cöôøi tình. 199


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

NGÖÕ PHAÙP

何 Xeùt chöõ haø trong caùc baøi 24, 27, 32, 33 vaø 34, ta thaáy coù nhöõng caùch duøng khaùc nhau nhö sau: 

Trong caùc töø ngöõ haø söï, haø xöù, chöõ haø ñöùng tröôùc danh töø vaø chæ ñònh cho danh töø aáy, ñöôïc duøng nhö moät nghi vaán chæ ñònh töï.

Trong caùc töø ngöõ haø daõ, haø taát, chöõ haø ñöôïc duøng moät caùch ñoäc laäp nhö moät traïng töø nghi vaán, chöõ daõ vaø taéc chæ ñoùng vai troø phuï thuoäc.

Trong cuïm töø haø baát tri, chöõ haø ñöùng tröôùc ñoäng töø ñöôïc duøng nhö moät traïng töø nghi vaán. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

ÑEÀ ° caùi traùn – neâu leân – bình luaän Töø ngöõ

ª vaán ñeà, tieâu ñeà, ñeà muïc, phaåm ñeà, ñeà thi Ñoàng aâm

Xem Baøi 31.

TÍCH ° ngaøy xöa – tröôùc ñaây 200


BAØI 35

Töø ngöõ

ª tích nhaät – tích thôøi – coå tích (ñôøi xöa) Ñoàng aâm

Xem Baøi 34.

THÖÛ ° aáy – naøy – caùi aáy – caùi naøy – nhö theá Töø ngöõ

ª bæ thöû, thöû thöù Ñoàng aâm

暑 naéng – noùng (haøn thöû bieåu) 鼠 con chuoät 黍 luùa neáp

ÑAØO ° caây ñaøo Töø ngöõ

ª Ñaøo nguyeân, ñaøo lyù, ñaøo hoa, ñaøo nhaân 蟠桃 baøn ñaøo: moät thöù ñaøo tieân aên vaøo soáng laâu, ñöôïc noùi ñeán trong thaàn thoaïi. 桃源 ñaøo nguyeân: nguoàn ñaøo. Do tích moät chaøng ngö phuû ñôøi Taán bôi thuyeàn laïc vaøo nguoàn ñaøo gaëp gôõ con chaùu cuûa nhöõng ngöôøi tî naïn töø ñôøi Taàn. Ngöôøi ñôøi theâu deät neân nhieàu chuyeän thaàn tieân, tuy hoang ñöôøng maø raát lyù thuù, laø döïa vaøo chuyeän tích naøy. 桃花流水依然在 ñaøo hoa löu thuûy y nhieân taïi: hoa ñaøo nöôùc chaûy coøn y ñoù 201


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

桃源難再訪 ñaøo nguyeân nan taùi phoûng: ñaøo nguyeân khoù loøng trôû laïi.

桃之夭夭 ñaøo chi yeâu yeâu: ñaøo non môn môû n (Kinh

Thi) noùi ngöôøi con gaùi ñeán tuoåi veà nhaø choàng moät caùch chính ñaùng theo leã giaùo. Ngöôøi sau möôïn caâu naøy noùi veà vieäc hoân nhaân xöùng ñoâi vöøa löùa.

Ñoàng aâm

逃 troán (ñaøo nguõ, ñaøo naëc, ñaøo taåu) 濤 nöôùc daäy soùng (ba ñaøo) 陶 naën ñoà ñaát – laøm ñoà saønh goám – naën ra – taïo ra vui veû (ñaøo chuù, ñaøo taïo)

淘 ñaõi gaïn laáy caùi toát (ñaøo thaûi)

AÙNH ° aùnh saùng phaûn chieáu – soi vôùi nhau Töø ngöõ

ª phaûn aùnh, töông aùnh, quang aùnh

HOÀNG ° maøu hoàng – maøu ñoû aùnh Töø ngöõ

ª hoàng laâu, hoàng quaàn, hoàng quaân, hoàng dieäp, hoàng huyeát caàu, hoàng nhan, hoàng traàn Ñoàng aâm

洪 lôùn (hoàng aân, hoàng phuùc, hoàng thuûy) 鴻 con ngoãng trôøi – lôùn (hoàng nhaïn, Hoàng baøng) 202


BAØI 35

烘 saáy treân löûa cho khoâ

XÖÙ ° coõi – choã – nôi Töø ngöõ

ª xöù sôû, töù xöù, haø xöù, vieãn xöù

Y ° nhö cuõ – döïa vaøo – theo Töø ngöõ

ª y nhieân, y giaù, y öôùc, y chuaån, y kyø, y yû Ñoàng aâm

衣 aùo maëc – ñoà maëc (y phuïc) 伊 aáy – ngöôøi aáy 醫 chöõa beänh – thaày thuoác (nan y, löông y) 噫 tieáng than

CÖÏU ° cuõ – xöa – thuoäc veà lôùp tröôùc coøn laïi = 旧 Töø ngöõ

ª coá cöïu, cöïu cheá, cöïu chieán só, thuû cöïu, cöïu giao, cöïu theá giôùi, cöïu nho, kyø cöïu Ñoàng aâm

匶 xaùc ngöôøi cheát ñaõ nhaäp quan 203


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

TIEÁNG HAÙN VIEÄ T VAØ TIEÁNG VIEÄT GOÁC HAÙN Phaân tích caùc baøi vaên sau: 1. Caûnh vaät

Moät vaøi con böôùm löôïn trong aùnh naéng, choác choác bay saùt laïi giaøn ñaäu. Coù con nheø nheï ñaët mình leân moät boâng hoa. Duy troâng nhö laø moät boâng hoa thöù hai linh ñoäng seõ rung caùnh roài rôøi caønh nheï bay leân khoâng. Duy ngaém kyõ giaøn ñaäu: thaân caây maïnh meõ cöùng caùp, caønh uoán theo coät vuït leân, chia nhaùnh ñaâm choài, chaøng thaáy ôû trong ñoù moät söùc soáng voâ cuøng töø toán vaø kieân nhaãn ñeå ñi tôùi muïc ñích: ñaâm hoa, ra quaû, soáng… Hoaøng Ñaïo CAÙC TIEÁ NG VIEÄT GOÁC HAÙN

a. Nhöõng tieáng ñaõ ñoïc traïi aâm: maïnh do chöõ maõnh 猛, gaàn do chöõ caän 近 cöùng do chöõ cöông 剛, chia do chöõ chi 支 b. Nhöõng tieáng coøn nguyeân aâm Haùn Vieät: aùnh 映

ñaäu 荳

hoa 花

nhö 如

khoâng 空

thaân 身

CAÙC TÖØ NGÖÕ HAÙN VIEÄT

靈動 linh ñoäng – linh: khoâng ngöng treä – beùn nhaïy uyeån chuyeån; ñoäng: hoaït ñoäng – chuyeån ñoäng; linh ñoäng: hình dung töø keùp phoái hôïp bôûi moät traïng töø 204


BAØI 35

vaø moät ñoäng töø theo nhö ñaõ hoïc ôû baøi 13, coù cöû ñoäng deã daøng vaø nhanh choùng.

無窮 voâ cuøng – voâ: khoâng; cuøng: cuøng toät – cuoái heát;

voâ cuøng: hình dung töø do moät traïng töø vaø moät hình dung töø phoái hôïp thaønh, khoâng cuøng, heát söùc, toät böïc, raát. 堅忍 kieân nhaãn – kieân: beàn chaët; nhaãn: nhòn, chòu ñöïng; kieân nhaãn: tính töø gheùp do moät hình dung töø laøm traïng töø vaø moät ñoäng töø keát hôïp thaønh. Kieân nhaãn ñuùng ra laø moät ñoäng töø gheùp nhöng ñöôïc duøng vôùi tính caùch moät tính töø gheùp, chòu ñöïng beàn bæ. 目的 muïc ñích – muïc: con maét, nhìn chuyeân chuù vaøo; ñích: caùi ñích ñeå nhaém vaøo maø baén; muïc ñích: danh töø gheùp do 2 danh töø phoái hôïp thaønh, caùi ñích mình nhaém ñeán ñeå haønh ñoäng. 2. Ñuoåi böôùm

Boãng moät ñaøn böôùm traéng bay tôùi ñaùm hoa mai laãn loän cuøng caùnh hoa laø laø rôi xuoáng, roài khi tôù i maët nöôùc suoái laïi vuït bay leân caønh töïa nhö nhöõng caùnh hoa bò luoàng gioù loác voâ tình thoåi tung loän. Moät con böôùm nhung to, hai caùnh xanh tím bieác, laø laø bay löôïn treân maët ñaát, môn man nhöõng choài hoa phaán thôm hoàng, roài leï laøng ñaäu treân ngoïn coû laû löôùt. Ngoïc eâm aû tôùi, ñoâi maét saùng ngôøi, loä veû vui thích cuûa tuoåi voâ tö löï. Baøn tay traéng nhoû giô leân, töø töø nhích gaàn nôi böôùm ñaäu, nhöng khi chaïm vaøo caùnh böôùm, voäi bay xa chæ löu laïi trong oùc Ngoïc hình aûnh cuûa ñoâi caùnh bieác daäp dìu vaø treân ñaàu ngoùn tay moät ít buïi phaán xaùm ñen. Nguyeãn Maãn 205


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

CAÙC TIEÁ NG VIEÄT GOÁC HAÙN

a. Nhöõng tieáng ñaõ ñoïc traïi aâm: töïa do chöõ tôï 似

xanh do chöõ thanh 青

bieác do chöõ bích 碧

nhích do chöõ dòch 易

gaàn do chöõ caän 近

ñoâi do chöõ ñoái 對

ñaøn do chöõ ñoaøn 團 b. Nhöõng tieáng coøn nguyeân aâm: hoa vieát laø 花

mai vieát laø 梅

nhö vieát laø 如

bò vieát laø 被

nhung vieát laø 絨

phaán vieát laø 粉

hoàng vieát laø 紅

loä vieát laø 露

thích vieát laø 適

chæ vieát laø 只

löu vieát laø 留

ñaàu vieát laø 頭

CAÙC TÖØ NGÖÕ HAÙN VIEÄT

無情 voâ tình – voâ: khoâng; tình: nhöõng ñieàu caûm xuùc trong loøng; voâ tình: traïng töø gheùp do moät phuû ñònh töø vaø moät danh töø ñôn keát hôïp thaønh, khoâng coù chuû yù, ñoái nghóa vôùi: höõu yù.

無思慮 voâ tö löï – voâ: khoâng; tö löï: ñoäng töø gheùp theo

loái lieân hôïp 2 ñoäng töø ñôn, suy nghó; voâ tö löï: hình dung töø gheùp do moät phuû ñònh töø vaø moät ñoäng töø gheùp taïo thaønh, ngaây thô, khoâng nghó ngôïi tính toaùn, haønh ñoäng moät caùch hoàn nhieân.

徐徐 töø töø – töø: chaäm raõi, moät caùch chaäm chaäm; töø

töø: traïng töø gheùp caáu taïo baèng caùch ñieäp aâm, laàn laàn, daàn daø, moät caùch thong thaû chaâïm chaäm. 206


BAØI 36

形影 hình aûnh – hình: hình daùng; aûnh: boùng; hình

aûnh: danh töø gheùp do 2 danh töø ñôn keát hôïp thaønh, hình daùng vaø boùng, boùng daùng.

BAØI 36

求 學 鸚鵡能言不離飛鳥。猩猩能言不離 禽獸。人若飽食煖衣而不知求學則 何以異於鸚鵡猩猩之能言也乎。 Dòch aâm

Caàu hoïc Anh vuõ1 naêng ngoân baát ly phi ñieåu, tinh tinh2 naêng ngoân baát ly caàm thuù.3 Nhaân nhöôïc baõo thöïc noaõn y nhi baát tri caàu hoïc, taéc haø dó dò ö anh voõ tinh tinh chi naêng ngoân daõ hoà? Dòch nghóa

Caàu hoïc Chim veït noùi ñöôïc nhöng khoâng thoaùt khoûi laø loaøi chim bay, ñöôøi öôi noùi ñöôïc cuõng khoâng thoaùt khoûi loaøi

1

Anh vuõ: chim veït, coù theå taäp noùi ñöôïc tieáng ngöôøi. Tinh tinh: gioáng ñöôøi öôi cao lôùn, ñöùng thaúng ñöôïc treân hai chaân sau nhö ngöôøi, cuõng goïi laø giaû nhaân. 3 Caâu naøy trích töø saùch Leã kyù. 2

207


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

caàm thuù. Con ngöôøi neáu aên no maëc aám maø khoâng bieát caàu hoïc thì laáy gì khaùc vôùi chim veït vaø ñöôøi öôi bieá t noùi kia? NGÖÕ PHAÙP

能 Chöõ naêng tuøy choã duøng maø coù caùc nghóa: coù theå, ñöôïc, hay, taøi hay, söùc laøm vieäc. Trong ngoân ngöõ bình daân cuûa ngöôøi Vieät, chöõ naêng cuõng ñaõ ñöôïc Vieät hoùa moät caùch thuaàn thuïc nhö trong caùch noùi nhö naêng ñi ñeâm, naêng ñi chôi quaù... 1. Chöõ naêng laøm trôï ñoäng töø ñi vôùi ñoäng töø chính: naêng ngoân: coù theå noùi ñöôïc, baát naêng laäp thaân: khoâng theå laäp thaân. 2. Chöõ naêng laøm danh töø: taøi naêng: taøi caùn, khaû naêng: taøi söùc coù theå laøm ñöôïc. 3. Chöõ naêng laøm hình dung töø: naêng löïc: söùc maïnh tích tröõ beân trong cuûa ngöôøi hay vaät, naêng suaát: hieäu quaû cuûa coâng vieäc laøm trong moät thôøi gian nhaát ñònh. 4. Chöõ naêng laøm ñoäng töø: Ngaõ naêng chi: toâi coù theå laøm ñöôïc vieäc aáy. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

ANH ° anh vuõ 鸚鵡 chim veït

VUÕ ° (voõ) duøng trong tieáng keùp 鸚鵡 anh vuõ 208


BAØI 36

Ñoàng aâm

Xem Baøi 21.

LY ° lìa nhau – rôøi nhau – lìa nhau ôû gaàn goïi laø ly, ôû xa goïi laø bieät – hai ngöôøi cuøng saùnh vôùi nhau – gaëp phaûi – bò – queû ly trong baùt quaùi – teân chim Töø ngöõ

ª bieät ly, ly caùch, phaân ly, ly khai, ly dò, ly hoân, ly taâm, ly taùn, ly höông, baát ly thaân, ly loaïn, töû bieät sinh ly Ñoàng aâm

嫠 ñaøn baø goùa (嫠婦 ly phuï) 釐 söûa trò – phuùc – soá nhoû 1/10 cuûa phaân 狸 con choàn (hoà ly) 籬 bôø raøo ñan baèng tre (sô ly)

ÑIEÅU ° con chim – chæ chung loaøi chim Töø ngöõ

ª thanh ñieåu: chim xanh, phi ñieåu: loaïi chim bay

TINH ° tinh tinh 猩猩: con ñöôøi öôi – saéc ñoû nhö maùu Ñoàng aâm

幷 bao goàm 晶 trong saùng (keát tinh) 星 sao – thieân theå (haønh tinh) 209


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

腥 thòt soáng – caù öôn – muøi tanh 精 gaïo giaõ traéng – tinh luyeän – thuaàn chaát – phaàn tinh roøng khoâng xen chaát taïp vaøo – tæ mæ – kyõ caøng – kheùo leùo – chuyeân nhaát – thaønh thöïc (tinh thaàn, tinh anh)

旌 côø coù caém loâng ôû ñaàu nguø

NHÖÔÏ C ° nhö – baèng – neáu – thuaän theo – ñoàng nghóa vôùi caùc chöõ 如 nhö, 苟 caåu, 猶 do Ñoàng aâm

弱 yeáu ôùt – keùm thua – khoâng ñuû (nhöôïc ñieåm) 箬 moät loaïi truùc, laù coù theå duøng laøm noùn

NOAÕN ° aám – laøm cho aám leân = 暖 Töø ngöõ

ª hoøa noaõn: ñieàu hoøa aám aùp, nhaân tình laõnh noaõn: tình ngöôøi aám laïnh (thay ñoåi) Ñoàng aâm

卵 caùi tröùng (noaõn sinh)

Y ° aùo – ñoà maëc ngoaøi Töø ngöõ

ª y phuïc, y baùt chaân truyeàn, y quan, y thöïc, thanh y, hoàng y giaùo chuû, oâ y, vuõ y (aùo loâng) 210


BAØI 37

BAØI 37

職業 人 司 而 萬

生 晨 况 者

於 馬 人 乎

世各有職守犬守夜鷄 挽車牛耕田物類且然 類之智能高出物類萬 。

Dòch aâm

Chöùc nghieäp1 Nhaân sinh ö theá caùc höõu chöùc thuû.2 Khuyeån thuû daï, keâ tö thaàn, maõ vaõn xa, ngöu canh ñieàn; vaät loaïi thaû nhieân, nhi huoáng nhaân loaïi chi trí naêng3 cao xuaát vaät loaïi vaïn vaïn giaû hoà. Dòch nghóa

Chöùc nghieäp Ngöôøi ta sinh ôû ñôøi, ai naáy ñeàu coù chöùc vieäc: choù giöõ nhaø ban ñeâm, gaø lo vieäc gaùy saùng, ngöïa keùo xe, traâu boø

1

Chöùc nghieäp: chöùc vieäc vaø ngheà nghieäp. Chöùc laø phaàn vieäc moãi ngöôøi ñöôïc giao, nghieäp laø ngheà maø moät ngöôøi coù khaû naêng laøm ñöôïc vaø choïn laøm ñeå kieám soáng. 2 Chöùc thuû: chöùc phaän rieâng moãi ngöôøi ñöôïc giao cho. 3 Trí naêng: naêng löïc cuûa trí thöùc.

211


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

caøy ruoäng. Loaøi vaät coøn nhö theá, huoáng chi laø loaøi ngöôøi coù taøi trí cao hôn loaøi vaät gaáp muoân ngaøn laàn aáy ö!1 NGÖÕ PHAÙP

各 Chöõ caùc trong cuïm töø caùc höõu chöùc thuû coù nghóa laø: ai naáy, moãi ngöôøi, ñöôïc duøng laøm phieám chæ ñaïi danh töø ñöùng tröôùc moät ñoäng töø. Phaân bieät vôùi caùc (löôïng soá chæ ñònh töï) coù nghóa laø caùc (töùc laø tieáng goác Haùn), duøng tröôùc danh töø. Ví duï: caùc quoác, caùc khoaûn.

然 Chöõ nhieân trong cuïm töø vaät loaïi thaû nhieân coù nghóa laø: nhö theá, keát hôïp vôùi chöõ thaû laøm chöùc naêng cuûa moät ñoäng töø vaø chæ ñònh ñaïi danh töø.

1

Caâu “huoáng nhaân loaïi chi trí naêng cao xuaát vaät loaïi vaïn vaïn giaû hoà” theo ñuùng theo ngöõ phaùp laø: “huoáng laø trí naêng cuûa nhaân loaïi cao vöôït loaøi vaät ñeán vaïn vaïn laàn aáy ö”. ÔÛ ñaây chöõ chi laøm giôùi töø noái lieàn tieáng chæ ñònh nhaân loaïi vôùi tieáng ñöôïc chæ ñònh laø trí naêng. Nhöng chuùng ta coù theå xem chöõ chi laø trôï tröø vaø 4 chöõ trí naêng cao xuaát laø moät cuïm tính töø ñeå cho 2 chöõ nhaân loaïi ñöôïc thöøa tieáp vôùi yù nghóa toaøn caâu ñoái chieáu vôùi chöõ vaät loaïi ôû tröôùc vaø chöõ vaät loaïi ôû sau, coù nhö theá chuùng ta môùi hoaøn chænh ñöôïc lôøi giaûi trong baøi.

212


BAØI 37

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

CHÖÙC ° phaàn vieäc cuûa moãi ngöôøi ñöôïc giao, coù traùch nhieäm – phaàn cuûa moãi ngöôøi – coâng vieäc cuûa ngöôøi coù traùch nhieäm – chuyeân chuû Töø ngöõ

ª coâng chöùc, tö chöùc, chöùc phaän, chöùc traùch, chöùc vuï, chöùc nghieäp, quan chöùc, khoaùn chöùc, xöùng chöùc, chöùc dòch, chöùc vò, chöùc töôùc Ñoàng aâm

織 deät vaûi (chöùc nöõ)

CAÙC ° moïi, moãi... Thaønh ngöõ

ª caùc taän sôû naêng Ñoàng aâm

閣 laàu gaùc – gaùc leân (ñaøi caùc, noäi caùc)

KEÂ ° con gaø = nhö chöõ 雞 Töø ngöõ

ª keâ manh: chöùng quaùng gaø, keâ ñaàu nhuïc: nuùm vuù ñaøn baø, keâ quaùn hoa: hoa moàng gaø, löïc baát phöôïc keâ: söùc troùi gaø khoâng noåi

鶴立鷄羣 haïc laäp keâ quaàn: Chim haïc ñöùng giöõa ñaøn 213


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

gaø. Noùi tröôøng hôïp ngöôøi taøi ba, ñöùc ñoä phaûi soáng giöõa nhöõng keû taàm thöôøng.

鷄栖鳳凰食 keâ theâ phuïng hoaøng thöïc: phuïng hoaøng aên laãn trong chuoàng gaø. YÙ nghóa so saùnh töông töï nhö treân. 牝鷄晨鳴 taãn keâ thaàn minh: Gaø maùi gaùy saùng.1 Noùi ngöôøi ñaøn baø laán löôùt quyeàn haønh laøm hoûng vieäc lôùn. (Laøm thay chuyeän gaø troáng.) Ñoàng aâm

稽 khaûo xeùt – tính toaùn baøn baïc – löu laïi (keâ khaûo, keâ cöùu) 計 keâ khai – lieät keâ – aâm khaùc laø keá 笄 caùi traâm ñeå gaøi toùc (caäp keâ)

TÖ ° (ty) quaûn lyù – sôû quan – coi giöõ, phuï traùch Töø ngöõ

ª tö phaùp, tö thaønh, tö maõ, coâng ty

THAÀN ° buoåi mai Töø ngöõ

ª thanh thaàn: sôùm mai – sôùm, taãn keâ thaàn minh: gaø maùi gaùy sôùm, yù noùi ngöôøi ñaøn baø giöõ vieäc nöôùc laøm khoâng ñöôïc vieäc

1

Gioáng chim maùi goïi laø 雌 thö, gioáng thuù caùi goïi laø 牝 taãn. Gaø thuoäc gioáng chim, gaø maùi ñuùng ra phaûi goïi laø thö keâ, nhöng coá yù duøng chöõ taãn keâ laø muoán nhaân hoùa ñeå aùm chæ ngöôøi ñaøn baø bò ñaû kích.

214


BAØI 37

Ñoàng aâm

辰 goïi chung maët trôøi maët traêng vaø sao (tinh thaàn) 娠 coù mang 脣 = 唇 caùi moâi (ôû mieäng) 神 thaàn linh – tinh thaàn – quæ thaàn – maàu nhieäm (thaàn bí, thaàn löïc)

臣 toâi ñoái vôùi vua (quaân thaàn)

MAÕ ° con ngöïa – hoï ngöôøi Töø ngöõ

ª maõ phu – kî maõ – maõ ñieàn – maõ löïc – maõ quaân – maõ thöôïng

駿馬 tuaán maõ: con ngöïa hay 千里馬 thieân lyù maõ: ngöïa ñi ngaøn daëm, yù noùi chaïy nhanh vaø beàn söùc

騏騏 kyø kyø: ngöïa toát – ngöïa maøu xaùm 驊騮 hoa löu: con ngöïa raát khoûe – ngöôøi coù taøi ñöùc 駑馬 noâ maõ: ngöïa xaáu, yeáu söùc, chaïy chaäm 效犬馬之勞 hieäu khuyeån maõ chi lao: ra söùc khoù nhoïc cuûa loaøi choù ngöïa, yù noùi seõ coá gaéng heát söùc vì ngöôøi treân mình

Ñoàng aâm

碼 daáu ñeå ghi soá (maõ töï) 瑪 maõ naõo 瑪瑙: moät thöù ñaù quyù ñeïp duøng trang söùc

VAÕN ° loâi keùo – ñieáu vieáng ngöôøi cheát 215


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª vaõn hoài, vaõn cöùu, cöùu vaõn Ñoàng aâm

晚 buoåi chieàu – muoän (vaõn nieân, vaõn caûnh) 輓 ñieáu ngöôøi cheát (ai vaõn)

XA ° xe – caùi maùy coù baùnh xe Töø ngöõ

ª khí xa, hoûa xa, xa giaù, xa maõ, coâng xa Ñoàng aâm

賒 mua chòu – troâng mong nhieàu 奢 tieâu phí nhieàu tieàn baïc – quaù ñoä khoâng thieát thöïc (xa xæ, xa phí, xa hoa)

硨 xa cöø 硨磲: teân moät loaøi soø heán voû coù vaân ñeïp duøng ñeå trang söùc

CANH ° caøy ruoäng – sinh hoaït baèng moät ngheà Töø ngöõ

ª canh taùc, canh ñieàn, canh tröng, canh noâng Ñoàng aâm

更 söûa ñoåi – töøng traûi – moät canh (giôø gaùc ñeâm) (canh caûi, canh phoøng)

羹 canh, moùn aên coù nhieàu nöôùc 賡 tieáp noái 庚 vò thöù 7 trong thaäp can – tuoåi taùc – ñöôøng loái 216


BAØI 37

ÑIEÀN ° mieáng ruoäng – ñi saên Töø ngöõ

ª ñieàn gia, ñieàn phu, ñieàn ñòa, coâng ñieàn, ñieàn chuû, ñieàn vieân, ñieàn saûn, tang ñieàn thöông haûi Ñoàng aâm

填 ñieàn vaøo – buø vaøo cho ñuû (ñieàn boå) 佃 ngöôøi laøm ruoäng – ñi saên

THAÛ ° vaû laïi – vaû chaêng – vaø – vöøa Töø ngöõ

ª caåu thaû, thaû chieán thaû taàu, thaû canh, thaû ñoäc

NHIEÂN ° phaûi – ñöôïc – song – nhöng – nhö theá – aáy – ñoát Töø ngöõ

ª töï nhieân, y nhieân, nhieân haäu Ñoàng aâm

燃 ñoát (nhieân lieäu)

HUOÁNG ° huoáng chi – huoáng hoà – tình caûnh (caûnh huoáng)

TRÍ ª thoâng hieåu söï lyù – coù möu keá – khoân gioûi – ñoái nghóa vôùi ngu 愚. 217


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª trí thöùc, trí tueä, möu trí, trí naêng, cao trí, baát trí, trí thuaät, trí duõng Ñoàng aâm

置 ñaët ñeå (vò trí, an trí) 致 suy tìm ñeán choã cuøng cöïc – heát – taát – ñeán noãi – ñem ñeán nôi – thaùi ñoä (nhaát trí)

CAO ° cao – khoâng taàm thöôøng – hôn ngöôøi – lôùn – gioûi – toå 4 ñôøi Töø ngöõ

ª cao thöôïng, cao aån, cao só, cao kyù, cao höùng, cao ñaúng, cao nguyeân, thanh cao, cao toå Ñoàng aâm

篙 saøo ño ñaát – caây saøo choáng thuyeàn 膏 môõ – thuoác cao – beùo toát – ôn hueä 羔 con deâ con 皋 (hao) caùo cho bieát

VAÏN ° soá möôøi ngaøn – soá nhieàu Töø ngöõ

ª vaïn tueá, vaïn naêng, vaïn quoác, vaïn boäi, vaïn vaät, vaïn töû nhaát sinh Ñoàng aâm

卍 chöõ Phaïn, ñoïc laø vaïn, phieân aâm chöõ svastika 218


BAØI 38

BAØI 38

信 暑往寒來天時之有信也。燕去雁 來物類之有信也。爲人者獨可無 信乎。人而無信何以交朋友,何 以自立於社會。 Dòch aâm

Tín Thöõ vaõng haøn lai, thieân thôøi chi höõu tín daõ. Yeán khöù nhaïn lai, vaät loaïi chi höõu tín daõ. Vi nhaân giaû ñoäc khaû voâ tín hoà? Nhaân nhi voâ tín, haø dó giao baèng höõu,1 haø dó töï laäp ö xaõ hoäi? Dòch nghóa

Ñaùng tin caäy2 Noùng ñi laïnh tôùi, thôøi tieát cuûa trôøi ñaát voán coù theå tin caäy ñöôïc. Yeán ñi nhaïn laïi, loaøi vaät voán coù theå tin caäy ñöôïc.3 Laøm con ngöôøi haù coù theå moät mình khoâng theå tin 1

Baèng höõu: baïn ñoàng hoïc, ñoàng nghieäp goïi laø baèng; baïn ñoàng chí ñoàng taâm goïi laø höõu. 2 Tín coù nghóa laø tin. Chöõ tin cuûa ta do chöõ tín ñoïc traïi ra, nhöng nghóa chöõ ñaõ coù söï sai bieät phaàn naøo. Tín laø söï giöõ ñuùng lôøi höùa vôùi ai, hoaëc giöõ ñuùng theo vieäc ñaõ laøm khoâng ñoåi khaùc, khieán ngöôøi khaùc coù theå tin caäy ñöôïc, neân ôû ñaây taïm dòch laø ñaùng tin caäy. 3 Vì luoân giöõ nhö thöôøng leä khoâng thay ñoåi sai khaùc.

219


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

caäy ñöôïc ö? Ngöôøi ta maø khoâng tin caäy ñöôïc thì laáy gì ñeå keát giao baïn beø, laáy gì ñeå töï laäp trong xaõ hoäi? NGÖÕ PHAÙP

不 可 不能 baát khaû: khoâng theå – khoâng neân – khoâng ñöôïc baát naêng: khoâng theå ñöôïc – khoâng laøm ñöôïc Ví duï: ° Höõu baát khaû tri chi lyù. (Coù caùi lyù khoâng theå bieát ñeán ñöôïc.) ° Höõu baát naêng vi chi nhaân. (Coù ngöôøi khoâng theå laøm ñöôïc vieäc.) Nhaän xeùt

a. Chöõ khaû ñi tröôùc moät ñoäng töø coù tính caùch bò ñoäng nhö ñoäng töø tri trong baát khaû tri (lyù bò ñoäng vôùi tri). b. Chöõ naêng ñi tröôùc moät ñoäng töø coù tính caùch chuû ñoäng nhö ñoäng töø vi trong baát naêng vi chi nhaân (nhaân chuû ñoäng cho vi).

之 Chuù yù ñeán chöõ chi trong caâu: Thöû vaõng haøn lai, thieân thôøi chi höõu tín daõ vaø caâu keá tieáp. Chöõ chi ôû ñaây xen giöõa moät chuû töø ñöùng tröôùc vôùi moät ñoäng töø theo sau coù theå giöõ chöùc naêng giôùi töø nhöng haàu nhö khoâng coù nghóa gì caû. Vì khoâng coù nghóa neân ngöôøi ta cho raèng ñaây laø moät trôï töø. 220


BAØI 38

Tuy khoâng theå dòch caâu treân laø “noùng ñi laïnh tôùi laø söï coù tín thöïc cuûa tieát trôøi vaäy”, nhöng cuõng caàn hieåu ngaàm veà caáu truùc nhö theá ñeå naém roõ veà maët ngöõ phaùp. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

THÖÛ ° naéng, noùng – giöõa muøa heø Töø ngöõ

ª haøn thöû, thöû khí, trung thöû, ñaïi thöû

YEÁN ° yeân laëng – uoáng röôïu – aâm khaùc laø yeân (teân nöôùc) – chim eùn, cuøng vôùi chim seû thöôøng ñöôïc duøng laøm hình töôïng ñeå so saùnh vôùi haïng ngöôøi taàm thöôøng. Nhö trong caâu: “Yeán töôùc yeân tri hoàng hoäc chí.” Töø ngöõ

ª yeán saøo, yeán töôùc, yeán oanh, haûi yeán, 燕雀偷安 yeán töôùc du an: (Chim eùn chim seû vui caûnh an oån moät caùch taïm bôï.) YÙ noùi nhöõng keû taàm thöôøng chæ bieát an phaän vôùi caùi vui taïm bôï maø khoâng bieát nhìn xa troâng roäng. Ñoàng aâm

宴 vui veû – an nghæ – tieäc röôïu (yeán aåm, yeá n cö) – aâm khaùc laø aùn

NHAÏN ° chim nhaïn, moät loaøi vòt trôøi, ñeán muøa laïnh thì di cö töøng ñaøn töø xöù laïnh ñeán xöù aám = 鴈 221


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª nhaïn haøng, nhaïn töï, nhaïn traän, hoàng nhaïn, nhaïn tin

魚書雁信徒勞去回 Ngö thö nhaïn tín ñoà lao khöù hoài: (Thö caù tin nhaïn chæ luoáng nhoïc coâng ñi veà.) Xöa kia söù giaû nhaø Haùn bòa chuyeän chim nhaïn ñöa thö ñeå xaùc nhaän vieäc Toâ Voõ coøn soáng vôùi vua Hung noâ. Töø ñoù chim nhaïn ñöôïc xem laø moät loaøi chim ñöa thö, nhöng thöïc ra noù khoâng laøm ñöôïc vieäc aáy nhö boà caâu. Duø vaäy, khi noùi ñeán vieäc trao ñoåi tin töù c thì ngöôøi ta vaãn nhaéc ñeán chim nhaïn.

ÑOÄC ° leû loi – rieâng moät mình – moät gioáng vöôïn lôùn – con ngöôøi giaø khoâng coù con chaùu Töø ngöõ

ª ñoäc thaân, ñoäc laäp, coâ ñoäc, ñoäc chieám thò tröôøng, ñoäc ñoaùn, ñoäc taøi, ñoäc sang Ñoàng aâm

毒 aùc – coù chaát ñoäc – laøm haïi – giaän (ñaàu ñoäc, ñoäc aùc)

讀 ñoïc saùch (ñoäc giaû, ñoäc baûn) 牘 vaên thö – traùt (xích ñoäc) 黷 tham nhieàu khoâng chaùn (cuøng binh ñoäc voõ) 222


BAØI 38

XAÕ ° choã teá thaàn ñaát – ñoaøn theå goàm nhieàu ngöôøi hoïp laïi Töø ngöõ

ª xaõ taéc, xaõ hoäi, hôïp taùc xaõ, xaõ thuyeát

HOÄI ° hoïp nhoùm laïi – cô quan ñoaøn theå do nhieàu ngöôøi hoïp laïi ñeå laøm vieäc – gaëp nhau – yù trí vaø söï lyù hôïp nhau Töø ngöõ

ª xaõ hoäi, hoä i tuï, hoäi tröôøng, hoäi vieân, hoäi nghò, aùi quoác hoäi, lieân hieäp hoäi Ñoàng aâm

繪 veõ (hoäi hoïa) 潰 nöôùc vôõ bôø – da phaù muû – tan raõ

223


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 39

自 棄 生無赫赫之業以光於世,死無籍籍 之名以留於後,而自甘與草木同腐 者,豈非自棄之人乎。 Dòch aâm

Töï khí Sinh voâ haùch haùch chi nghieäp dó quang ö theá, töû voâ tòch tòch chi danh dó löu ö haäu, nhi töï cam döõ thaûo moäc ñoàng huû giaû, khôûi phi töï khí chi nhaân hoà? Dòch nghóa

Töï boû ñi Soáng khoâng coù söï nghieäp laãy löøng laøm raïng rôõ ôû ñôøi, cheát khoâng coù tieáng taêm veû vang löu laïi mai sau, cam loøng cuøng vôùi coû caây muïc naùt, nhö theá haù chaúng phaûi laø ngöôøi töï boû ñi ñaáy sao? NGÖÕ PHAÙP

者 Chöõ giaû duøng trong baøi vöøa laøm chuû töø cho caùc meänh ñeà ôû tröôùc noù roài thoáng hôïp taát caû laïi thaønh moät boä phaän meänh ñeà ñeå laøm chuû töø cho ñoäng töø phi ñi sau. 224


BAØI 39

Caùc tieáng voâ, phi ñeàu laø nhöõng ñoäng töø mang yù phuû ñònh.

光 Chöõ quang goác laø danh töø bieán thaønh ñoäng töø. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

KHÍ ° boû ñi – neùm ñi Töø ngöõ

ª phao khí, pheá khí, khí giaùp, khí vaät Ñoàng aâm

Xem Baøi 20.

HAÙC H ° höøøng nhö löûa – choùi loïi – giaän döõ – thònh lôùn Töø ngöõ

ª haùch dòch, haùch haùch: töø ngöõ ñieä p aâm coù nghóa hieån haùch laãy löøng choùi loïi.

TÒCH ° soå saùch – soå boä ghi cheùp moïi vieäc – soå cheùp daân soá – coù taêm tieáng – daãm – xeùo 225


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª nhaäp tòch, hoä tòch, tòch bieân, quoác tòch, thö tòch, tòch tòch: roõ raøng ai cuõng bieát ñeán, nhaéc nhôû ñeán. Ñoàng aâm

席 chieáu ngoài – döïa vaøo – choã ngoài (chuû tòch) 僻 khoâng thoâng ñaït – baèng phaúng – loái eo heïp 闢 môû cöûa – môû roäng – tröø boû ñi 寂 khoâng coù tieáng ngöôøi – yeân laëng – cheát (tòch mòch) 夕 buoåi chieàu – ban ñeâm (tòch döông) 辟 hình phaùp – tröø boû ñi – môû mang ra – caùc aâm khaùc laø bích, tyû, tî

癖 hoøn baùng ôû trong buïng – meâ nghieän moät thöù gì

HAÄU ° sau – ôû sau Töø ngöõ

ª haäu theá, haäu sinh, haäu hoaïn, haäu boái, haäu ñình, phoøng haäu, chieâm tieàn coá haäu Ñoàng aâm

厚 daøy (haäu ñaõi) – traùi vôùi baïc 薄 moûng 候 chôø ñôïi – chöïc – khí trôøi – tình traïng cuûa söï vaät (khí haäu, taïi ngoaïi haäu tra)

后 vua, vôï vua (hoaøng haäu)

CAM ° vò ngoït – ngon ngoït – ngoït ngaøo – buøi tai – vui veû – ñaønh loøng 226


BAØI 39

Töø ngöõ

ª traân cam, cam chæ, cam khoå, cam loä, cam thaûo, cam taâm, cam cöïc Ñoàng aâm

柑 caây cam 疳 moät thöù beänh veà huyeát (nha cam)

THAÛO ° coû – sô saøi – baûn nhaùp – chöõ vieát nhanh – laâu Töø ngöõ

ª thaûo moäc, phöông thaûo, thaûo am, thaûo daõ, thaûo lö, thaûo khaáu, thaûo mao, thaûo baûn, thaûo öôùc Ñoàng aâm

討 ñaùnh keû coù toäi – trò – tìm xeùt (thaûo phaït, thaûo toäi)

MOÄC ° caây coái – chaát goã – sao Moäc tinh – chaát phaùc – khoâng coù caûm giaùc Töø ngöõ

ª moäc maïc, moäc baûn, thaûo moäc, moäc nhó Ñoàng aâm

沐 goäi ñaàu – nghæ ngôi (moäc duïc, moäc vuõ)

HUÛ ° muïc naùt – hö thoái – cuõ kyõ Töø ngöõ

ª huû baïi, huû laäu, huû hoùa, huû tuïc, coå huû 227


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

朽 muïc naùt – giaø say (huû moäc) 詡 noùi lôùn – hoøa vôùi

KHÔÛI ° khôûi haø: phaûi chaêng

BAØI 40

逢 入 京使 岑參 故園東望路漫漫 雙袖龍鐘淚不乾 馬上相逢無紙筆 憑君傳語報平安 Dòch aâm

Phuøng nhaäp kinh söù Coá vieân1 ñoâng voïng loä man man, Song tuï long chung1 leä baát can. 1

Coá vieân: vöôøn cuõ, nôi mình sinh tröôûng, nghóa coâ ñoïng hôn chöõ coá höông: laøng mình sinh tröôûng; noùi nhôù vöôøn cuõng nhö noùi nhôù nhaø.

228


BAØI 40

Maõ thöôïng töông phuøng voâ chæ buùt, Baèng quaân truyeàn ngöõ baùo bình an. Saàm Tham2 Dòch nghóa

Gaëp söù vaøo kinh ñoâ Troâng veà queâ nhaø ôû phía ñoâng thaáy ñöôøng thaêm thaúm, Ñoâi tay run raåy, nöôùc maét khoâng bao giôø khoâ. Ngoài treân ngöïa gaëp nhau khoâng saün giaáy buùt, Chæ nhôø chuyeån lôøi laïi baùo vôùi gia ñình laø toâi ñöôïc bình an. Baûn dòch thô:

Mòt môø vöôøn cuõ trôøi ñoâng, Tay run raåy gaït maáy doøng leä rôi. Giöõa ñöôøng chæ bieát göûi lôøi, Nhôø veà nhaén laïi raèng toâi an bình. 1

Long Chung: ñaát Long Chung gaàn nuùi La Phuø coù thöù truùc soáng laâu, ngöôøi ta laáy truùc aáy laøm gaäy ñeå neâu yù nghóa soáng laâu. Ngöôøi ñôøi sau duøng hai tieáng Long Chung ñeå chæ caây gaäy ngöôøi giaø. Long chung trong baøi chæ coù nghóa laø run raåy, noùi tay aùo run run vì giaø yeáu khoâng caàm vöõng ñöôïc ñoà vaät. 2 Coù ngöôøi ñoïc laø Saàm Saâm, moät thi nhaân ñôøi Ñöôøng, ñoàng thôøi vôùi Lyù Baïch, Ñoã Phuû. Qua baøi naøy, chuùng ta thaáy Saàm Tham laø moät quan chöùc coù loãi bò ñaøy ñi xa veà phía taây, coù leõ laø ñaát Thuïc. Thi nhaân dieãn taû noãi nhôù nhaø moät caùch thaém thieát. Tình côø gaëp baïn laøm quan ñi söù ñang treân ñöôøng veà kinh ñoâ, baát ngôø khoâng coù giaáy buùt ñeå vieát thö, chæ coù theå nhaén lôøi ngaén goïn vôùi gia ñình thaân quyeán vaø baèng höõu laø mình vaãn bình an.

229


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

NGÖÕ PHAÙP

不 無 Baát laø traïng töø phuû ñònh mang yù phuû ñònh maïnh. Voâ khi ñöùng tröôùc moät ñoäng töø hay tính töø thì laø traïng töø phuû ñònh vôùi yù phuû ñònh thöôøng. Voâ ñöôïc duøng laøm ñoäng töø vôùi yù phuû ñònh (baøi 39). Ví duï: voâ tri: khoâng bieát, baát tri: khoâng heà bieát – chaúng bieát. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TUÏ ° oáng tay aùo – giaáu ñoà trong tay aùo Töø ngöõ

ª laõnh tuï, tuï thuû Ñoàng aâm

聚 nhoùm hoïp laïi – chöùa caát – doàn chöùa – laø ng xoùm (quaàn tuï, ñoaøn tuï)

LONG ° con roàng – vua Töø ngöõ

ª long nhan, long baøo, long caân, long moân Ñoàng aâm

隆 toát thònh – ñaày ñaën (long thònh, höng long) 230


BAØI 40

CHUNG ° caùi chuoâng – duïng cuï ñeå tính giôø ngaøy xöa Töø ngöõ

ª chung coå, thaàn chung, thôøi thaàn chung, chung thanh, moä coå thaàn chung (troáng toái chuoâng mai)

LEÄ ° (luïy) nöôùc maét – khoùc Töø ngöõ

ª huyeát leä thö, huy leä, thuøy leä, theå leä

CAN ° khoâ khan – khoâ raùo – aâm khaùc laø caøn, kieàn Töø ngöõ

ª can taùo, aâm can, can khöông, can chöng

CHÆ ° giaáy Töø ngöõ

ª buùt chæ, baïch chæ, chæ leä Ñoàng aâm

只 chæ coù 枳 caây böôûi ñaéng 止 thoâi – ñöøng – ngaên caám – ñuùng choã (chæ huyeát, caám chæ) 址 caùi neàn – queâ quaùn (ñòa chæ) 趾 ngoùn chaân 231


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

指 ngoùn tay troû – chæ veà – xoay veà – traùch (chæ daãn, chæ huy)

旨 vò ngoït – yù töù – meänh leänh vua (yù chæ, chæ duï, toân chæ)

咫 ñôn vò ño löôøng, taùm taác laø moät chæ

BUÙT ° caây buùt – vieát – bieân cheùp Töø ngöõ

ª buùt ñaøm, buùt maëc, buùt kyù, buùt hieäu, buùt traän, buùt chieán, ñaàu buùt

BAÈNG ° nhôø theo – nöông vaøo – y cöù vaøo Töø ngöõ

ª baèng chöùng, baèng cöù, vi baèng, baèng caáp, baèng ñôn

QUAÂN ° vua – laøm chuû – oâng anh – ngöôøi ñoàng boái goïi nhau laø quaân – vôï goïi choàng Töø ngöõ

ª quaân chuû, quoác quaân, phu quaân Ñoàng aâm

軍 lính – ñoaøn binh lôùn (quaân söï, quaân doanh) 均 ñeàu nhau – cuøng nhau (quaân bình) 鈞 ñôn vò ño löôøng, ba möôi caân laø moät quaân 232


BAØI 40

NGÖÕ ° noùi ra – lôøi noùi – tieáng noùi, ngoân ngöõ – heä thoáng tín hieäu quy öôùc coù theå duøng thay cho ngoân ngöõ Töø ngöõ

ª töø ngöõ, thaønh ngöõ, ngoân ngöõ, töø vöïng, ngöõ phaùp, luaän ngöõ, sinh ngöõ, coå ngöõ, Vieät ngöõ Ñoàng aâm

齬 traéc trôû – choáng choûi – raêng moïc caùi ra caùi vaøo khoâng ñeàu

BAÙO ° ñaùp traû laïi – noùi cho bieát keát quaû – tin töùc Töø ngöõ

ª nhaät baùo, baùo ñaùp, baùo caùo, baùo aân, baùo thuø, phi baùo, baùo chí, baùo quaùn, tuaàn baùo Ñoàng aâm

豹 con baùo, moät gioáng thuù döõ nhoû hôn coïp

PHUØNG ° gaëp – röôùc laáy – to lôùn – ñoaùn tröôùc yù ngöôøi treân maø phuï hoïa, chieàu theo Töø ngöõ

ª tao phuøng (gaëp gôõ), truøng phuøng (gaëp laïi), phuøng nghinh (ñoùn röôùc) Ñoàng aâm

縫 may aùo – vaù aùo 233


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

馮 teân hoï ngöôøi – caùch vieát giaûn löôïc (ít neùt hôn) cuûa chöõ baèng 憑

KINH ° to lôùn – traûi qua – thuû ñoâ, kinh ñoâ Töø ngöõ

ª kinh ñoâ, thaàn kinh, ñoâng kinh

使

SÖÙ ° ngöôøi vaâng meänh treân ñi laøm vieäc gì – quan chöùc ngoaïi giao ra nöôùc ngoaøi Töø ngöõ

ª söù boä, söù ñoaøn, coâng söù, thieân söù, söù quaân

COÁ ° vieäc – coù nguyeân nhaân – cuõ – cheát roài – coá yù laøm – vì vaäy – cho neân Töø ngöõ

ª coá nhaân, coá cöïu, coá höông, coá yù, coá saùt, coá toång thoáng, voâ coá, duyeân coá, söï coá

VIEÂN ° vöôøn hoa Töø ngöõ

ª ñieàn vieân, vieân laêng, hoa vieân 234


BAØI 40

Ñoàng aâm

員 ngöôøi giöõ moät phaàn vieäc (nhaân vieân, hoäi vieân) 圓 troøn – ñaày ñuû – ñoàng tieàn (vieân hoaït, vieân maõn) 猿 loaøi vöôïn 轅 tay xe – nôi coâng sôû, nha moân 援 daét keùo leân – cöùu vôùt ngöôøi baèng tay – vòn – aâm khaùc laø vieän

VOÏNG ° troâng nhìn – troâng mong – töôûng nhôù – cao lôùn – ngaøy raèm Töø ngöõ

ª hy voïng, kyø voïng, nguyeän voïng, voïng toäc, danh voïng, ngöôõng voïng, soùc voïng

MAN ° nöôùc to – daøi – ñaày traøn – aâm khaùc laø maïn Töø ngöõ

ª man man: nhìn khoâng roõ – aâm khaùc laø maïn (maïn thieân: ñaày trôøi) Ñoàng aâm

蔓 boø lan ra (man dieân) 蠻 teân ngöôøi Trung Hoa goïi caùc daân toäc phöông Nam – moïi rôï – coøn laïc haäu (Nam man, daõ man)

瞞 löøa doái – nhìn khoâng roõ – theïn (man traù, man muoäi)

235


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 41

父子相爲 葉公語孔子曰︰吾黨有直躬者其父 攘羊而子證之。孔子曰︰吾黨之直 者異於是父爲子隱子爲父隱直在其 中矣。 Dòch aâm

Phuï töû töông vò Dieäp coâng ngöõ Khoång Töû vieát: “Ngoâ ñaûng1 höõu tröïc cung giaû kyø phuï nhöông döông nhi töû chöùng chi'’. Khoång Töû vieát: “Ngoâ ñaûng chi tröïc giaû dò ö thò. Phuï vò töû aån, töû vò phuï aån, tröïc taïi kyø trung hó.” Dòch nghóa

Cha con cuøng vì nhau Dieäp coâng noùi vôùi Khoång Töû: '’Nhoùm cuûa toâi coù ngöôøi 1

Ñaûng: thuôû xöa ngöôøi ta saép xeáp trong thoân xoùm cöù 5 nhaø laøm thaønh moät laân, 5 laân laøm thaønh moät lyù, 20 lyù laøm moät ñaûng, 25 ñaûng thaønh moät höông. Vaäy ñaûng coù nghóa gaàn nhö moät laøng nhoû cuûa ta. Chöõ ñaûng trong baøi coøn coù nghóa laø cuøng boïn, cuøng nhoùm. Vì ngöôøi cuøng laøng xoùm ngaøy xöa thöôøng coù nhöõng neáp soáng vaät chaát vaø tinh thaàn gioáng nhau.

236


BAØI 41

ngay thaúng1 ñeán noãi cha baét troäm deâ cuûa ngöôøi maø con ñi laøm chöùng cho vieäc aáy.” Khoång Töû noùi: “Ngöôøi ngay thaúng trong nhoùm toâi thì khaùc theá. Cha vì con maø giaáu toäi, con vì cha maø giaáu toäi, voán coù söï ngay thaúng ôû trong söï che giaáu vì nhau aáy roài.”2 NGÖÕ PHAÙP

其 Xeùt chöõ kyø trong kyø phuï (cha noù) vaø chöõ kyø trong kyø trung (trong söï vieäc ñoù). Kyø trong kyø phuï thay theá cho tröïc cung giaû. Chuùng ta coù theå taïm goïi laø sôû höõu ñaïi danh töø, laøm tuùc töø cho danh töø phuï theo sau. Kyø trong kyø trung thay theá cho söï vieäc noùi tröôùc Phuï vò töû aån, töû vò phuï aån (cha giaáu toäi cho con, con giaáu toäi cho cha). 1

Chöõ tröïc laø ñöùc tính ngay thaúng khoâng cong vaïy, ngöôøi ngay thaúng laø ngöôøi khoâng tö vò chæ bieát noùi söï thaät, toân troïng leõ coâng baèng. Theo Dieäp coâng, ngöôøi ngay thaúng trong baát cöù ôû tröôøng hôïp naøo cuõng giöõ söï ngay thaúng, duø cha coù phaïm toäi con cuõng khoâng ñöôïc giaáu dieám. Nhöng theo Khoång töû thì ngöôøi ngay thaúng khoâng phaûi luùc naøo cuõng noùi söï thaät ra, chaúng haïn nhö trong tröôøng hôïp cha hay con phaïm toäi. Theo ngaøi, tình cha con voán coù moät nghóa thieâng lieâng maø boån phaän ngöôøi laøm cha hay laøm con chæ bieát coù vieäc baûo veä cho nhau chöù khoâng theå toá caùo toäi aùc cuûa nhau ñöôïc. Chính trong söï che ñaäy laãn nhau aáy ngöôøi ta coù theå nhaän thaáy ñöôïc choã tröïc tính, choã chaân tình cuûa hoï moät caùch toaøn veïn. 2 Baøi naøy laø moät chöông trong saùch Luaän ngöõ.

237


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

DIEÄ P ° hoï ngöôøi – laù caây – caùnh hoa – tôø giaáy – thôøi ñaïi – ñôøi Töø ngöõ

ª chi dieäp, kim chi ngoïc dieäp, töû dieäp, dieäp luïc toá

ÑAÛNG ° laøng xoùm – hoï haøng thaân thích – phe phaùi rieâng – ñoaøn theå chính trò – ñoaøn theå cuûa nhöõng ngöôøi ñoàng chí vôùi nhau Töø ngöõ

ª ñaûng phaùi, ñaûng boä, ñoàng ñaûng, ñaûng tranh, ñaûng vuõ Ñoàng aâm

讜 lôøi noùi thaúng

CUNG ° thaân theå – töï mình ñaûm ñöông vieäc gì Töø ngöõ

ª cung canh: töï mình caøy laáy ruoäng, cung haønh: töï mình laøm laáy, cuùc cung taän tuïy

NHÖÔNG ° cöôù p – baét troäm – xua ñuoåi – tröø deïp Töø ngöõ

ª nhieãu nhöông, nhöông di 238


BAØI 41

Ñoàng aâm

禳 teá thaàn ñeå tröø tai hoïa

CHÖÙNG ° laøm chöùng – nhaän thöïc – baèng cöù Töø ngöõ

ª baèng chöùng, chöùng cöù, chöùng daãn, chöùng khoaùn, chöùng nhieäm, chöùng minh, chöùng thö, chöùng nhaän, chuùng chöùng ñoàng töø, chöùng thöïc Ñoàng aâm

症 söï phaùt hieän cuûa beänh taät (beänh chöùng) 証 can giaùn – duøng nhö chöõ 證

AÅN ° naáp – khoâng boäc loä ra – ngaàm – kín ñaùo – daáu ñi – traùnh ñi – traùi nghóa vôùi chöõ 現 hieän Töø ngöõ

ª aån daät, aån só, bí aån, truø aån, aån khuaát, aån taøng, aån thaân, aån ngöõ

THÒ ° caùi aáy – nhö theá – phaûi, traùi vôùi chöõ 非 phi: sai quaáy Töø ngöõ

ª thò phi Ñoàng aâm

侍 theo haàu – keû haàu haï (thò veä) 239


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

示 cho ngöôøi ta xem – baûo cho bieát (chæ thò, yeát thò) 恃 yû laïi – caäy döïa (yû thò) 市 chôï – choã ngöôøi ta tuï hoïp ñeå mua baùn – mua haøng (thaønh thò, thò traán) 柿 caây thò – caây hoàng 嗜 theøm – tham – ham thích (thò duïc)

視 nhìn – xem – so saùnh – xem coù veû baét buoäc (kyø thò, thò löïc, thò giaùc)

TAÏI ° ôû taïi – hieän coøn – xeùt nghieäm Töø ngöõ

ª hieän taïi, taïi yù, taïi ñaøo, taïi taâm, taïi vò, töï taïi, sôû taïi

BAØI 42

地 勢 不 足 恃 金城湯池不得其人以守之曾不及培 塿之邱汎濫之水。得其人即枯木朽 株皆可以爲敵難。 Dòch aâm

Ñòa theá baát tuùc thò Kim thaønh thang trì baát ñaéc kyø nhaân dó thuû chi taèng baát caäp boài laâu chi khaâu, phieám laïm chi thuûy. Ñaéc kyø 240


BAØI 42

nhaân,1 töùc khoâ moäc huû chu giai khaû dó vi ñòch naïn. Ñòa theá khoâng ñuû caäy Coù thaønh vaøng ao noùng2 khoâng ñöôïc ngöôøi xöùng ñaùng ñeå giöõ gìn thì thöôøng khi laïi khoâng coù giaù trò baèng goø ñaát thaáp, gioøng nöôùc taàm thöôøng. Coøn nhö ñöôïc ngöôøi xöùng ñaùng ñeå giöõ thì ñeán nhöõng binh khí thoâ sô caây khoâ caønh muïc3 cuõng coù theå gaây khoù khaên cho quaân ñòch.4 NGÖÕ PHAÙP

可 以 Hai tieáng naøy ñöôïc duøng ñi ñoâi vôùi nhau thaønh moät traïng töø keùp chæ yù nghóa laø “coù theå”.

枯木朽株皆可以爲敵難。 Khoâ moâïc huû chu giai khaû

dó vi ñòch naïn. (Caây khoâ caønh muïc cuõng coù theå gaây khoù khaên cho quaân ñòch.)

可以取可以無取。取傷廉。 Khaû dó thuû khaû dó voâ

thuû. Thuû thöông lieâm. (Coù theå laáy, coù theå khoâng laáy. Laáy thì thöông toån ñöùc lieâm khieát.) (Maïnh töû) 1

Ñaéc kyø nhaân: coù hai nghóa lieân quan nhau: a) ñöôïc ngöôøi hieàn ñöùc vaø taøi naêng bieát thu phuïc loøng ngöôøi. b) ñöôïc nhaân daân tin phuïc, naém ñöôïc loøng daân. 2 Kim thaønh thang trì: ngöôøi xöa thöôøng cho thaønh baèng saét baèng ñoàng vaø ao nöôùc noùng laø coâng cuï thuû hieåm chaéc chaén nhaát, khoâng ai xaâm phaïm tôùi noåi. Ñaây chæ laø nhöõng lôøi noùi thaäm xöng chöù khoâng coù trong thöïc teá. 3 Khoâ moäc huû chu: caây khoâ goác muïc, caùch noùi ví ñeå chæ nhöõng binh khí xaáu keùm nhaát. 4 Baøi naøy trích töø Ñoäc söû phöông dö kyù yeáu toång töï cuûa Coá Toå Voõ ngöôøi ñôøi Thanh beân Trung Hoa.

241


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

其 Chöõ kyø trong baát ñaéc kyø nhaân khoâng phaûi laø sôû höõu ñaïi danh töø maø laø phieám chæ ñaïi danh töø. Kyø nhaân coù nghóa laø ngöôøi xöùng ñaùng, töùc ngöôøi taøi ñöùc ñeå giöõ gìn. Ngöôøi xöùng ñaùng noùi ôû ñaây laø ngöôøi bieát thu phuïc loøng ngöôøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TUÙC ° chaân – ñuû – coù theå ñöôïc – hoïc troø Töø ngöõ

ª sung tuùc, tuùc thöïc, tuùc duïng, tuùc soá, thuû tuùc, tuùc haï, tuùc caàu Ñoàng aâm

粟 haït luùa (meã tuùc cuoäc) 肅 cung kính – cuùi ñaàu baùi xuoáng goïi laø tuùc 夙 sôùm – ngaøy xöa – coù saün (tuùc duyeân) 宿 truù laïi – löu laïi – giöõ yeân – ñeâm – voán – coù tröôùc – moät aâm laø tuù (tuùc hoïc)

THÒ ° caäy döïa – yû laïi vaøo Töø ngöõ

ª yû thò, thò theá 242


BAØI 42

KIM ° vaøng – loaøi kim thuoäc – moät trong soá baù t aâm – tieàn baïc Töø ngöõ

ª kim baûng, kim thaïch, kim khí, kim ngoïc, kim maõ ngoïc ñöôøng, kim oâ, kim tieàn

TÖÙC ° laø – töùc laø – lieàn – ngay – töø ñoù – tôùi gaàn – duø Töø ngöõ

ª töùc toác, töùc thôøi, töùc vò, töùc khaéc, laäp töùc Ñoàng aâm

息 thoâi nghæ – hôi thôû – tieàn laõi – con – an uûi – (höu töùc, lôïi töùc, töû töùc)

熄 taét löûa – chaám döùt 媳 con daâu

THAØNH ° nôi ñoâng ngöôøi coù töôøng vaây quanh – böùc thaønh Töø ngöõ

ª thaønh quaùch, ñoâ thaønh, thaønh thò, coâng thaønh haõm traän, thaønh luõy, thaønh trì

THANG ° nöôùc soâi – nöôùc noùng – teân vua Thang – daùng nöôùc lôùn chaûy maïnh – thuoác saéc ñeå trò beänh 243


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª thang ñöôïc, thang hoûa

TRÌ ° ao hoà – raõnh ñaøo chung quanh thaønh Töø ngöõ

ª trì ngö, trì ñöôøng, thaønh trì

TAÈNG ° ñaõ töøng – thöôøng hay – beøn – chaùu boán ñôø i – oâng toå boán ñôøi Töø ngöõ

ª haø taèng, taèng toå, taèng toân Ñoàng aâm

層 lôùp – böïc – töøng – nhieàu lôùp

BOÀI ° vun ñaép leân cho ñaày – boå döôõng Töø ngöõ

ª boài döôõng, boài boå, boài thöïc Ñoàng aâm

陪 theo cho coù baïn – giuùp theâm – laøm toâi – ôû hai beân ngöôøi khaùc (boài thaåm)

焙 saáy löûa cho khoâ 賠 ñaùp laïi baèng tieàn (boài döôõng) 徘 boài hoài 徘徊: duøng daèng nöûa ôû nöûa ñi 244


BAØI 42

LAÂU ° goø ñaát thaáp Ñoàng aâm

慺 nhaø laàu (thanh laâu, hoàng laâu) 髏 ñaàu ngöôøi cheát (ñaàu laâu) 嘍 laâu la 嘍羅: thuoäc haï trong ñaûng cöôùp 摟 daét ñi

KHAÂU ° (khöu) goø ñaát cao – teân Khoång Töû – teân ñaát – hoï ngöôøi Töø ngöõ

ª khaâu laêng, khaâu moä, khaâu thö

PHIEÁ M ° troâi noåi leânh ñeânh – khoâng thieát thöïc – roä ng traøn lan – khoâng chæ ngay vaøo söï vieäc – nhö chöõ 泛 Töø ngöõ

ª phieám luaän, phieám chæ, phieám ñònh, phuø phieám, phieám thaàn giaùo, phieám aùi. phieám laïm: nöôùc daâng leân khoûi bôø

LAÏ M ° nöôùc traøn ra – quaù ñoä Töø ngöõ

ª laïm duïng, laïm phaùt, laïm quyeàn, laïm cöû, laïm thuû, haø laïm 245


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

THUÛY ° nöôùc – teân sao – chaát loûng Töø ngöõ

ª thuûy quaân, thuûy tai, thuûy khí, thuûy ngaân, thuûy ngöu, thuûy thuû, thuûy tinh, thuûy vaän Ñoàng aâm

始 baét ñaàu – môùi – coù nôi ñoïc laø thæ (chung thuûy)

KHOÂ ° khoâ heùo – khoâ raùo Töø ngöõ

ª khoâ coát, khoâ moäc, khoâ saàu

HUÛ ° caây muïc naùt – suy yeáu voâ duïng Töø ngöõ

ª huû hoùa, huû thaûo, laõo huû

CHU ° (chaâu) goác caây ôû treân ñaát – soá caây coái, coäi caây Töø ngöõ

ª chu lieân Ñoàng aâm

Xem Baøi 28, chöõ chaâu. 246


BAØI 42

GIAI ° ñeàu – khaép Ñoàng aâm

階 cuøng nhau (giai laõo) 偕 böïc theàm – ñaúng caáp (giai caáp, giai taèng) 佳 ñeïp – toát (giai nhaân, giai phaåm)

ÑÒCH ° cöøu thuø – choáng cöï nhau – caân baèng nhau – saùnh nhau Töø ngöõ

ª ñòch thuû, ñòch quoác, thuø ñòch, cöøu ñòch Ñoàng aâm

滌 röûa – queùt doïn – laøm saïch – chuoàng nuoâi thuù vaät 笛 oáng saùo 迪 tieán leân – môû ñöôøng 狄 rôï ñòch ôû phía baéc Trung Hoa (di dòch) 荻 moät loaïi lau saäy

NAÏN ° tai naïn – hoûi baét bí Töø ngöõ

ª tai naïn, naïn ñeà, laâm naïn, vaán naïn, khoán naïn, cöùu khoå cöùu naïn 247


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 43

處 窮 窮困之境其人格之試驗場乎?夫窮 不窮者境也。可窮而終不可窮者人 格也。故君子與小人之分於當窮困 之境見之。 Dòch aâm

Xöû cuøng1 Cuøng khoán chi caûnh, kyù nhaân caùch2 chi thí nghieäm tröôøng hoà? Phuø cuøng baát cuøng giaû caûnh daõ. Khaû cuøng nhi chung baát khaû cuøng giaû, nhaân caùch daõ. Coá quaân töû döõ tieåu nhaân chi phaân ö ñöông cuøng khoán chi caûnh kieán chi. Dòch nghóa

Trong caûnh khoán cuøng Caûnh khoán cuøng chaúng phaûi laø nôi thöû thaùch cuûa nhaân caùch ñaáy ö? Naøy, khoán cuøng hay khoâng khoán cuøng chæ laø hoaøn caûnh. Coù theå laøm cho khoán cuøng maø roát cuoäc khoâng khoán cuøng, ñoù laø nhaân caùch. Cho neân söï phaân bieät quaân töû vôùi tieåu nhaân ñöôïc thaáy ngay trong caûnh khoán cuøng. 1 2

Xöû cuøng: cung caùch cö xöû trong caûnh khoán cuøng. Nhaân caùch: tö caùch laøm ngöôøi. Ngöôøi coù nhaân caùch laø ngöôøi khoâng ñeå cho taâm chí bò ñoäng tröôùc hoaøn caûnh.

248


BAØI 43

NGÖÕ PHAÙP

其 Xeùt chöõ kyø trong caâu “Cuøng khoán chi caûnh, kyø nhaân caùch chi thí nghieäm tröôøng hoà.” Caâu naøy laø moät meänh ñeà tænh duïng ñoäng töø hay tính töø. Chöõ kyø khoâng coù chöùc naêng ngöõ phaùp roõ raøng nhö ôû baøi 41 vaø 42. Noù keát hôïp vôùi chöõ hoà ôû cuoái caâu ñeå neâu leân yù nghi vaán, vöøa ñeå thay theá chöùc naêng cuûa moät ñoäng töø. Chuù yù laø trong caâu khoâng coù ñoäng töø chính thöùc naøo caû, ñoäng töø ñöôïc hieåu ngaàm qua 2 tieáng kyø vaø hoà.

夫 Phuø laø tieáng ñeå môû ñaàu moät caâu bieän luaän, taïm dòch laø naøy, kia, oâi.

者... 也 MEÄNH ÑEÀ TÆNH DUÏNG ÑOÄ NG TÖØ

Hai tieáng giaû … daõ ñi giaùn caùch vôùi nhau trong moät caâu noùi thöôøng ñöôïc duøng ñeå giaõi baøy hay xaùc ñònh moät söï kieän vaø cuõng duøng ñeå thay theá cho coâng duïng cuûa moät ñoäng töø, goïi laø meänh ñeà tónh duïng ñoäng töø, xem laïi baøi 23 vaø 24. Phaân tích trong 2 caâu: Phuø cuøng baát cuøng giaû caûnh daõ. vaø Khaû cuøng nhi chung baát khaû cuøng giaû nhaân caùch daõ. Chöõ giaû ñöôïc duøng nhö chöõ giaû ôû baøi 23, vaø chöõ daõ duøng nhö tröôøng hôïp trong baøi 24. 249


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

CUØNG ° cuoái heát – tìm toøi nghieân cöùu ñeán choã tinh vi – khoán khoå – heát söùc – traùi nghóa vôùi 通 thoâng Töø ngöõ

ª cuøng coác, cuøng ñoà, cuøng cöïc, cuøng khoán, cuøng khoå, baàn cuøng, theá cuøng, cuøng taän, cuøng cöïc, laâm cuøng taéc bieán, nieân cuøng nguyeät taän

KHOÁN ° (khoån) quaãn baùch – khoå cöïc Töø ngöõ

ª khoán naïn, khoán ñoán, khoán khoå, khoán quaãn, khoán aùch, khoán cuøng

CAÛNH ° coõi – caûnh mình gaëp Töø ngöõ

ª hoaøn caûnh, caûnh ñòa, caûnh giôùi, caûnh noäi, tình caûnh, thuaän caûnh, nghòch caûnh, caûnh ngoä Ñoàng aâm

景 coù hình saéc ñeïp ñeõ (quang caûnh, aûnh ngoä, phong caûnh)

頸 phía tröôùc coå 警 phoøng giöõ – baùo tin nguy caáp – ñaùnh thöùc daäy – raên chöøng – lanh leï (caûnh saùt, caûnh bò) 耿 saùng 250


BAØI 43

CAÙCH ° laøm cho chính laïi – caûm ñoäng – choáng cöï – trôû ngaïi – phöông thöùc – tìm ñeán cuøng Töø ngöõ

ª caùch trò, caùch taâm, caûm caùch, nhaân caùch, truùng caùch, caùch thöùc, caùch ngoân Ñoàng aâm

隔 ngaên caùch ra – lìa xa ra – khoâng hôïp nhau (caùch trôû, caùch nhaät, caùch bieät)

革 da thuoäc loaøi thuù – caùnh chim thay loâng – ñoåi laïi – boû ñi (caùch meänh, caùch chöùc)

膈 caùch moâ: da moûng ôû giöõa ngaên chia hai phaàn (hoaønh caùch moâ)

THÍ ° thöû neám – saùt haïch qua kyø thi – tìm xeùt – laøm quan Töø ngöõ

ª thí nghieäm, thí sinh, thí döôït öùng thí Ñoàng aâm

施 caáp cho – giuùp cho (boá thí, thí thaân) 弒 gieát ngöôøi treân mình (thí nghòch)

NGHIEÄ M ° vieäc laøm chöùng ñöôïc – coù coâng hieäu – vieäc ñaõ chöùng thöïc roài – xem xeùt 251


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª kinh nghieäm, giaûo nghieäm, thí nghieäm, voâ nghieäm, höõu nghieäm, hieäu nghieäm, lòch nghieäm, thöïc nghieäm, khaùm nghieäm, chöùng nghieäm

PHUØ ° (phu) trôï töø hay thaùn töø duøng ôû ñaàu caâu hoaëc cuoái caâu: oâi, naøy... Töø ngöõ

ª ta phuø 嗟夫: than oâi Ñoàng aâm

浮 noåi treân maët nöôùc – khoâng thieát thöïc – quaù ñoä – hö khoâng (phuø laïm, phuø phieám)

符 caùi theû coù chöõ vieát caét laøm ñoâi moãi ngöôøi moät nöûa ñeå laøm tin – hôïp nhau – caùi buøa pheùp (phuø hieäu, phuø hôïp, phuø chuù)

扶 (phoø) giuùp ñôõ – hai caây moïc chung ñeàu nhau (phuø trôï, phuø nguy)

芙 caây phuø dung – tuïc goïi caây traàu laø phuø, trong cuïm töø phuø lan töûu: traàu cau röôïu

蜉 trong phuø du 蜉蝣: con phuø du, con thieâu thaân

252


BAØI 44

BAØI 44

淮上別故人 揚子江頭楊柳春 揚花愁殺渡江人 數聲風笛離亭晚 君向潚湘我向秦 Dòch aâm

Hoaøi thöôïng bieät coá nhaân Döông töû giang ñaàu döông lieãu xuaân, Döông hoa saàu saùt ñoä giang nhaân. Soå thanh phong ñòch ly ñình vaõn, Quaân höôùng Tieâu töông ngaõ höôùng Taàn. Dòch nghóa

Treân soâng Hoaøi1 töø bieät baïn Ñaàu soâng Döông töû 2 caây döông lieãu xuaân, Hoa döông laøm buoàn cheát loøng ngöôøi qua soâng. Vaøi tieáng saùo vang leân khuùc ly ñình muoän, Chaøng höôùng veà ngaû Tieâu töông toâi ñi veà ngaõ Taàn.3

1

Soâng Hoaøi, moät con soâng beân Trung Hoa. Döông töû laø moät teân khaùc cuûa cuûa soâng Tröôøng giang. 3 Nöôùc Taàn ngaøy xöa ôû Trung Hoa, nay thuoäc ñòa haït tænh Töù Xuyeân. Baøi thô naøy cuûa Trònh Coác, moät thi nhaân ñôøi Ñöôøng. 2

253


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Dòch thô

Treân soâng Hoaøi chia tay baïn Soâng Döông ngaøn lieãu khoe töôi, Hoa döông saàu cheát loøng ngöôøi sang soâng. Chia tay tieáng ñòch naøo cuøng, Anh troâng beán Sôû toâi troâng ñöôøng Taàn. (Trích Nam phong)

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

SAÙT ° gieát cheát – moät aâm laø saùi Töø ngöõ

ª saùt nhaân, saùt phaït, aùm saùt, saùt khí, saùt sinh, saùt thaân thaønh nhaân Ñoàng aâm

察 xeùt – xem xeùt – nhaän xeùt (quan saùt) 擦 chaø – xaùt – xoa (ma saùt) 煞 hung thaàn – thu goùi laïi – raát (maït saùt)

HOAØI ° teân soâng Ñoàng aâm

懷 nhôù – ñeå trong loøng – oâm trong loøng – oâm – mang – yeân laëng – giaáu kín (hoaøi baõo, hoaøi coå) 254


BAØI 44

DÖÔNG ° boác leân – laøm noåi leân – giô leân – khen – laøm cho toû raïng Töø ngöõ

ª döông ba, döông danh, hieån döông, xöng döông, döông oai dieäu voõ, tuyeân döông

GIANG ° soâng lôùn Töø ngöõ

ª giang hoà, giang sôn, giang taân, giang haø Ñoàng aâm

肛 haäu moân, nôi phaân ñöôïc baøi tieát ra (giang moân)

ñaàu ° ñaàu, phaàn treân heát cuûa thaân – phaàn treân heát – böïc cao nhaát – ñöùng tröôùc heát – ñôn vò ñeám suùc vaät Töø ngöõ

ª baïch ñaàu, ñaùo ñaàu, ñaàu thoáng, ñôn ñaàu, giang ñaàu, ngöu ñaàu maõ dieän, xuaát ñaàu loä dieän

DÖÔNG ° caây döông, gioáng caây lieãu Töø ngöõ

ª döông lieãu, thuøy döông

LIEÃU ° caây lieãu, moät thöù caây caønh nhoû daøi ruû xuoáng, laù heïp 255


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

maø daøi, hoa maøu tím saãm, quaû chín coù loâng bay ra nhö tuyeát Töø ngöõ

ª lieãu nhöõ, lieãu my, lieãu ñieàu, lieãu boà Ñoàng aâm

了 hieåu roõ – xong vieäc – roài roát raùo (lieãu söï, keát lieãu) 蓼 lieãu laïc: moät thöù coû soáng ôû bôø nöôùc, laù cay vaø thôm

SAÀU ° buoàn raàu – ñoàng nghóa vôùi muoän 悶, bi 悲, ñoái nghóa vôùi hoan 歡, ngu 娛 Töø ngöõ

ª u saàu, thaûm saàu, saàu muoän, saàu bi, saàu khoå, saàu haän, saàu naõo, saàu oaùn, saàu dung, saàu töû

ÑOÄ ° qua soâng – beán ñoø – cöùu giuùp Töø ngöõ

ª coå ñoä, ñoä ñaàu, quaù ñoä, teá ñoä, ñoä sinh Ñoàng aâm

度 duïng cuï ñeå ño löôøng – ño löôøng – phaùp luaät – cöùu giuùp (ñoä löôïng, ñoä soá, ñoä nhaät, cheá ñoä) – aâm khaùc laø ñaïc

ÑÒCH ° loaïi oáng saùo coù 7 loã 256


BAØI 44

Töø ngöõ

ª ngoïc ñòch, ñòch thanh, phong ñòch

ÑÌNH ° caùi nhaø nhoû – caùi ñình – nhaø traïm cho ngöôøi ñi ñöôøng nghæ chaân – vöøa ñuùng – caân baèng Töø ngöõ

ª tröôøng ñình, ñình tröôûng, traø ñình, töûu ñieám Ñoàng aâm

停 ñöùng laïi – thoåi (ñình chæ, ñình löu) 廷 trieàu ñình 庭 caùi saân nhaø (gia ñình)

VAÕN ° chieàu – muoän – tieáng töï xöng vôùi ngöôøi lôùn tuoåi hôn (vaõn sinh) Töø ngöõ

ª vaõn caûnh, vaõn hoïc, vaõn nieân, vaõn tieát, vaõ n sinh, vaõn thaønh

HÖÔÙNG ° xoay veà – troâng vaøo – ngaøy tröôùc – gaàn ñaây – phöông höôùng, chieàu Töø ngöõ

ª ñònh höôùng, phöông höôùng, xu höôùng, khuynh höôùng, chí höôùng, höôùng döông, höôùng lai, höôùng ngoaïi, höôùng thieän, höôùng nhaät quì 257


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

餉 ñem ñoà aên bieáu ngöôøi – löông quaân lính (löông höôùng) 嚮 xoay veà – daãn daét (höôùng ñaïo, höôùng daãn)

TIEÂU ° teân soâng – tieâu tieâu: gioù taùp möa sa Ñoàng aâm

消 maát ñi – tan taùc – hoùa ra nöôùc maét (tieâu cöïc, tieâu tröø) 宵 ñeâm – nhoû (nguyeân tieâu) 霄 maây xanh – trôøi cao (cöûu tieâu) 逍 trong tieâu dao 逍遥

蕉 caây chuoái – caây gai chöa ngaäm nöôùc (ba tieâu 芭蕉) oáng tieâu – oáng saùo

標 ngoïn caây – caùi neâu – neâu ra cho moïi ngöôøi thaáy (tieâu ñeà) 蕭 loaïi caây – tieâu ñieàu

椒 ôùt – tieâu (hoà tieâu) 銷 naáu kim thuoäc chaûy ra – baùn haøng hoùa – tröø boû ñi (tieâu thuï, tieâu tröø)

TÖÔNG ° teân soâng beân Trung Hoa, ñöôïc daãn trong caâu Kieàu: “Soâng Töông moät giaûi noâng sôø”

TAÀN ° nöôùc Taàn ñôøi Xuaân thu Chieán quoác beân Trung Hoa – moät trieàu vua – tænh Thieåm Taây 258


BAØI 44

Töø ngöõ

ª Taàn Taán, Taàn Vieät, taàn hoûa Ñoàng aâm

頻 nhieàu laàn – bôø nöôùc 蘋 rau taàn sinh ôû nöôùc (taàn taûo) 顰 nhaên maøy TÖØ NGÖÕ HAÙN VIEÄT TRONG VAÊN CHÖÔNG Phaân tích caùc baøi vaên sau: 1. Saùch

Duy nhôù laïi ñaõ nhieàu laàn chaøng ñeán ñaây xem saùch, nhöng chöa laàn naøo chaøng thaáy caûm ñoäng nhö laàn naøy. Duy aâu yeám nhìn töøng quyeån, trong ñoù ñoïng laïi nhöõng tình caûm, nhöõng yù töôûng cuûa ngöôøi soáng veà ñôøi naøo ôû nhöõng xöù laï. Chaøng caàm moät cuoán giôû ra ñoïc vaø boãng chaøng caûm thaáy söï nhaãn naïi voâ cuøng cuûa saùch. Saùch ñeå ñaây töø bao giôø, möôøi naêm, hai möôi naêm roài, nhöng khoâng khi naøo toû yù voäi vaøng töùc böïc. Ai muoán bieát muoán hieåu thì ñem ra maø ñoïc. Saùch seõ dieãn laïi, giaûng laïi moät laàn nöõa nhöõng tö töôûng cuûa taùc giaû. Ngaøy thaùng qua nhöng saùch vaãn coøn ñaây, möôøi naêm sau, coù ngöôøi gôïi ñeán, seõ vang leân gioïng thô cuûa Lyù Baïch, hay cuûa Verlaine, soáng laïi nhöõng maåu tö töôûng cuûa Marc Aureøle hay cuûa Maëc töû. Duy thaáy mình yeâu saùch vì yù nhaãn naïi voâ cuøng aáy. Nhöõng yù töôûng cuûa ngöôøi xöa, baây giôø ñoïc ñeán vaø muoán haáp thuï theâm seõ ñoïc nöõa, neáu khoâng thôøi boû ñaáy, luùc naøo muoán seõ giôû ra, saùch luoân luoân nhaéc laïi khoâng bao giôø naûn. Hoaøng Ñaïo 259


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

CAÙC TIEÁ NG VIEÄT GOÁC HAÙN

a. Nhöõng tieáng ñaõ ñoïc traïi aâm: cuoán do chöõ quyeån 卷

ñoïc do chöõ ñoäc 讀

qua do chöõ quaù 過

ñôøi do chöõ ñaïi 代

thô do chöõ thi 詩

yeâu do chöõ aùi 愛

b. Nhöõng chöõ coøn nguyeân aâm Haùn Vieät: saùch vieát laø 册

yù vieát laø 意

söï vieát laø 事

giaûng vieát laø 講

dieãn vieát laø 演 xöù vieát laø 處 CAÙC TÖØ NGÖÕ HAÙN VIEÄT

感動 caûm ñoäng (caûm: caûm xuùc, loøng bò moät ñieà u gì taùc

ñoäng tôùi) ñoäng töø gheùp do hai ñoäng töø ñôn keát hôïp thaønh: trong loøng bò xuùc ñoäng vì nhöõng caûm nghó rieâng hoaëc do nhöõng aûnh höôûng naøo khaùc. 情感 tình caûm (tình: phaàn phaùt hieän töø trong loøng ra beân ngoaøi nhö möøng, giaän, buoàn, vui…) danh töø gheùp do söï phoái hôïp hai danh töø ñôn: taát caû nhöõng gì thuoäc veà söï caûm xuùc trong loøng.

意想 yù töôûng (yù: ñieàu suy nghó; töôûng: suy nghó, töôûng

nghó ra) danh töø gheùp do söï lieân hôïp moät danh töø ñôn vaø moät ñoäng töø ñôn: ñieàu mình töôûng nghó trong yù. 忍耐 nhaãn naïi (nhaãn: nhòn, chòu ñöïng; naïi: chòu ñöïng) ñoäng töø gheùp do hai ñoäng töø ñôn keát hôïp thaønh: nhòn nhuïc chòu ñöïng. 無窮 voâ cuøng: Xem baøi 35. 260


BAØI 44

思想 tö töôûng (tö: suy nghó; töôûng: suy nghó) danh töø

gheùp do hai ñoäng töø ñôn keát hôïp thaønh: hieän töôïng veà yù thöùc, do kinh nghieäm vaø söï suy tö laøm phaùt sinh ra. 作者 taùc giaû (taùc: laøm; giaû: ngöôøi) danh töø gheùp do moät ñoäng töø vaø moät ñaïi danh töø keát hôïp thaønh: Ngöôøi vieát saùch, laøm vaên hay laøm neân moät cô nghieäp gì.

吸受 haáp thuï (haáp: huùt vaøo, thu huùt; thuï: nhaän chòu):

thu nhaän aûnh höôûng, tieáp nhaän baèng söï hoïc nhöõng gì cuûa ngöôøi. 2. Taïi sao toâ i yeâu xöù sôû cuûa toâ i?

Toâi yeâu xöù sôû cuûa toâi vì meï toâi sinh tröôûng ôû ñaây, vì nguoàn maùu trong maïch cuûa toâi ñeàu laø cuûa ngöôøi, vì trong khu ñaát thaùnh kia ñaõ choân vuøi taát caû nhöõng ngöôøi maø meï toâi thöông, maø cha toâi troïng, vì caùi ñaát maø toâi sinh, thöù tieáng toâi noùi, quyeån saùch toâi hoïc, caùc em toâi, chuùng baïn toâi, vaø moät daân toäc lôùn soáng chung vôùi toâi, caûnh ñeïp cuûa taïo hoùa bao boïc chung quanh toâi, toùm laïi, taát caû nhöõng söï vaät maø toâi troâng thaáy, taát caû nhöõng caùi gì maø toâi yeâu, taát caû nhöõng caùi gì maø toâi quyù, nhaát nhaát ñeàu thuoäc veà xöù sôû cuûa toâi caû. Edmonds de Amicis (Haø Mai Anh dòch) CAÙC TÖØ NGÖÕ HAÙN VIEÄT

處所 xöù sôû (xöù: coõi, nôi; sôû: choã, nôi) danh töø gheùp do hai danh töø ñôn keát hôïp thaønh: coõi, mieàn, ñaát nöôùc, queâ höông.

生長 sinh tröôûng (sinh: sinh ra, soáng; tröôûng: lôùn leân) ñoäng töø gheùp do söï keát hôïp hai ñoäng töø ñôn maø thaønh: sinh ra vaø lôùn leân. 261


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

過故 quaù coá (quaù: qua ñi; coá: ñaõ maát) ñoäng töø gheùp do hai ñoäng töø ñôn keát hôïp thaønh. Trong baøi ñöôïc duøng laøm danh töø: qua ñôøi, maát ñi.

民族 daân toäc (daân: ngöôøi trong nöôùc, daân chuùng,

nhaân daân; toäc: hoï, ôû ñaây laø noøi gioáng, nhöõng ngöôøi coù lieân heä vôùi nhau veà huyeát thoáng, veà ngoân ngöõ) ñoäng töø gheùp do hai danh töø ñôn keát hôïp thaønh: noøi gioáng cuûa quoác daân, taát caû nhöõng ngöôøi cuøng moät noøi gioáng ngoân ngöõ vôùi nhau.

造化 taïo hoùa (taïo: gaây ra, laøm ra; hoùa: laøm sinh ra hay bieán ñoåi ñi) ñoäng töø gheùp do hai ñoäng töø ñôn keát hôïp thaønh, ñöôïc duøng laøm danh töø: trôøi, thieân nhieân, ñaáng maàu nhieäm hoùa sinh muoân vaät, cuõng coøn goïi laø hoùa coâng hay taïo vaät.

事物 söï vaät (söï: vieäc; vaät: tieáng goïi chung vaät theå trong töï nhieân) vieäc vaø vaät: goïi chung taát caû nhöõng gì ñöôïc thaáy bieát hay caûm nghó ra ñöôïc: töùc goàm taát caû moïi caùi coù teân, keå caû nhöõng khaùi nieäm tröøu töôïng nhaát.

一一 nhaát nhaát (nhaát: moät, caû thaûy, duy nhaát) traïng töø gheùp theo loái ñieäp aâm: caû thaûy, töøng caùi töøng caùi.

262


BAØI 45

BAØI 45

守 禮 以 制 欲 欲之冦人甚於兵革。禮之衛人甚於 城郭而人每不能守禮者特以欲之冦 人無形可見故狎而翫之耳。 Dòch aâm

Thuû leã dó cheá duïc Duïc chi khaáu nhaân thaäm ö binh caùch. Leã chi veä nhaân thaäm ö thaønh quaùch; nhi nhaân moãi baát naêng thuû leã giaû, ñaëc dó duïc chi khaáu nhaân voâ hình khaû kieán, coá hieäp nhi ngoaïn chi nhó. Dòch nghóa

Giöõ leã 1 ñeå cheá ngaên duïc voïng Loøng tham duïc laøm haïi ngöôøi coøn maïnh hôn caû chieán tranh. Leã phoøng veä cho ngöôøi coøn an toaøn hôn laø thaønh quaùnh. Theá maø ngöôøi ta thöôøng chaúng hay giöõ leã ñöôïc, chæ vì loøng tham duïc laøm haïi ngöôøi, khoâng coù hình tích gì coù theå thaáy ñöôïc, neân gaàn guõi maø quen lôøn vôùi noù ñaáy thoâi. 1

Thuû leã: leã coù moät nghóa khaù roäng, töø nhöõng hình thöùc baøy toû loøng kính troïng ñoái vôùi ngöôøi khaùc, cho ñeán tinh thaàn toân troïng leõ phaûi, tinh thaàn kyû luaät ñeàu coù theå goàm trong chöõ leã ñöôïc caû. Thuû leã laø tuaân theo caùc quy taéc veà leã giaùo.

263


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Baøi naøy trích trong moät baøi vieát cuûa Laõ Ñoâng Lai (töùc Laõ Toå Khieâm), moät danh nho ñôøi nhaø Toáng ôû Trung Hoa. NGÖÕ PHAÙP

而 Chöõ nhi trong tieáng Haùn gaàn gioáng vôùi chöõ maø trong tieáng Vieät. Xeùt chöõ nhi trong 2 caâu: Nhi nhaân moãi baát naê ng thuû leã vaø Coá aùp nhi ngoaïn chi nhó. Chöõ nhi ôû 2 nôi coù caùch duøng khaùc nhau vaø nghóa cuõng do ñoù coù thay ñoåi khaùc nhau. maø.

Trong caâu treân, nhi coù nghóa töông ñöông vôùi chöõ theá

Trong caâu döôùi, nhi chæ coù nghóa ñôn giaûn laø maø, lieân töø noái hai ñoäng töø tieáp theo nhau.

耳 Chöõ nhó trong caâu Coá hieäp nhi ngoaïn chi nhó laø trôï töø cuoái caâu, ñöôïc duøng trong tröôøng hôïp muoán noùi ñeán moät keát quaû hieån nhieân, coù theå hieåu laø: thoâi, ñaáy thoâi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

LEÃ ° caùch baøy toû loøng cung kính, caùc quy taéc trong xöû theá – ñoà vaät duøng ñeå baøy toû loøng toân kính 264


BAØI 45

Töø ngöõ

ª leã cheá, leã giao, leã vaät, leã nghi, voâ leã, tieân hoïc leã haäu hoïc vaên, leã baøi, leã tieát, hoân leã, leã nghi, leã ñoä, leã phaùp

CHEÁ ° caét aùo may – laøm ra, taïo ra – saùng taùc vaên chöông – khuoân pheùp – boù buoäc – choáng laïi Töø ngöõ

ª cheá taïo, baøo cheá, ngöï cheá, theå cheá (caùch thöùc maãu möïc), phaùp cheá, haïn cheá, cheá ngöï, cheá bieán, ñeå cheá (taåy chay) Ñoàng aâm

製 may aùo – laøm ra (cheá taïo)

KHAÁU ° giaëc – phaù haïi – troäm cöôùp – keû cöøu ñòch Töø ngöõ

ª khaáu thuø, thaûo khaáu, cöôøng khaáu Ñoàng aâm

叩 hoûi – ñaäp – cuùi ñaàu (khaáu vaán, khaáu ñaàu) 扣 goø ngöïa – ruùt bôùt moät phaàn trong toaøn soá – caùi duøng ñeå moùc keát laïi – ñaùnh (khaáu tröø, chieát khaáu)

MOÃI ° thöôøng thöôøng – töøng caùi – tuy raèng Töø ngöõ

ª moãi moãi, moãi söï, moã i nhaät 265


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

QUAÙCH ° lôùp thaønh ngoaøi – phaàn ngoaøi cuûa vaät gì Töø ngöõ

ª thaønh quaùch, quan quaùch Ñoàng aâm

椁 = 槨 caùi boïc ngoaøi quan taøi (quan quaùch)

ÑAËC ° chæ moät mình – rieâng laøm moät vieäc – rieâng – con muoâng saên ñöôïc – noåi hôn heát Töø ngöõ

ª ñaëc bieät, ñaëc nhieäm, ñaëc saéc, ñaëc caùch, ñaëc aân, ñaëc ñieåm, ñaëc taøi, ñaëc thuø, ñaëc phaùi vieân, ñaëc tính

HÌNH ° hình daùng hieän baøy ra ngoaøi – dung maïo – theá ñaát Töø ngöõ

ª hình dung, hình maïo, hình daïng, hình theá, hình thaønh, ñòa hình, voâ hình, höõu hình, hình theå, hình chaát, hình haøi, hình nhi haï, hình hoïc, höõu hình höõu hoaïi, hình thaùi Ñoàng aâm

刑 hình phaït trò keû coù toäi – gieát – xöû toäi (hình luaät töû hình)

型 khuoân maãu – phaùp thöùc (moâ hình, ñieån hình) 266


BAØI 45

HIEÄ P ° lôøn maët – khinh deå – ñuøa côït ai Töø ngöõ

ª ngoaïn hieäp Ñoàng aâm

Xem Baøi 10.

NGOAÏN ° taäp quen – quen lôøn – coi thöôøng – vui ngaém Ñoàng aâm

玩 vui ñuøa – öa ham – ngaém xem moät caùch thích thuù (ngoaïn caûnh, ngoaïn muïc)

NHÓ ° loã tai – nghe – maø thoâi – ñaáy thoâi – aáy laø Töø ngöõ

ª nhó muïc, moäc nhó, thieân lyù nhó Ñoàng aâm

洱 teân soâng Nhó haø (cuõng ñoïc laø nhò trong teân soâng Nhò)

爾 maøy – mi – anh – nhö theá – thoâi 餌 moài nhöû – baùnh laøm baèng boät – ñoà aên

267


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 46

從 師 古之學者必有師。師者所以傳道授業 解惑也。人非生而知之孰能無惑。惑 而不從師其爲惑也終不解矣。 Dòch aâm

Toøng sö Coå chi hoïc giaû taát höõu sö, sö giaû sôû dó truyeàn ñaïo thuï nghieäp giaûi hoaëc daõ. Nhaân phi sinh nhi tri chi, thuïc naêng voâ hoaëc. Hoaëc nhi baát tuøng sö kyø vi hoaëc daõ chung baát giaûi hó. Dòch nghóa

Theo thaày Ngöôøi hoïc1 ngaøy xöa phaûi coù thaày. Thaày coát ñeå truyeàn ñaïo lyù,2 giaûi ñieàu nghi hoaëc. Ngöôøi ta khoâng phaûi sinh ra maø bieát ñöôïc ngay, neân ai maø khoâng coù ñieàu sai laàm, ñaõ 1

Hoïc giaû: ngöôøi theo hoïc moät moân gì. Trong tieáng Vieät coøn coù theâm moät nghóa nöõa laø nhöõng ngöôøi coù hoïc thöùc, khaûo cöùu nhieàu. 2 Truyeàn ñaïo thuï nghieäp: truyeàn vaø thuï ñeàu coù nghóa laø daïy (truyeàn baûo, trao daïy); ñaïo vaø nghieäp ñeàu coù nghóa laø ñaïo lyù, nhöõng hieåu bieát vaø caùch soáng ôû ñôøi.

268


BAØI 46

sai laàm maø khoâng hoïc theo thaày thì söï sai laà m aáy roát laïi khoâng boû ñöôïc.1 NGÖÕ PHAÙP

所 以 Hai tieáng sôû dó laø moät tieáng keùp raát quen duøng trong tieáng Haùn vaø caû trong tieáng Vieät. Chuùng ta coù theå xem laø giôùi töø chæ söï töông quan veà muïc ñích, vôùi nghóa: ñeå maø, coát ñeå. Ñoâi luùc ngöôøi ta duøng hai töø naøy vôùi tính caùch moät danh töø. Trong tröôøng hôïp naøy chuùng mang nghóa laø: lyù do, nguyeân nhaân. Vaø tieáp ñoù, hai töø naøy laïi ñöôïc chuyeån duøng sang nghóa: vì theá, do ñoù maø (giôùi töø chæ söï töông quan veà nguyeân nhaân). GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TUØNG ° (toøng) theo – töø ñoù – ngöôøi theo sau – phuï vôùi – aâm khaùc laø thung Töø ngöõ

ª tuøng chính, tuøng chinh, tuøng phuï, tuøng quaân, tuøy tuøng, thaùp tuøng, tuøng haønh, tuøng phaïm, tuøng söï tam tuøng töù ñöùc, tuøng huynh ñeä (anh em chuù baùc), tuøng nhaát chí chung 1

Baøi naøy trích trong vaên taäp Luïc Cöûu Uyeân, moät danh nho ñôøi Toáng.

269


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

松 (toøng) caây thoâng, moät loaïi caây ôû xöù laïnh raát chòu laïnh, laù thöôøng xanh (baù tuøng)

叢 tuï hoïp – buïi caây (tuøng ñaøm, tuøng laâm)

SÖ ° thaày daïy hoïc – nhieàu – baét chöôùc – ngöôøi coù quyeàn sai söû ñöôïc ngöôøi khaùc – ngöôøi khôûi xöôùng moät vieäc, moät ngheà – ngöôøi thaïo vaø chuyeân moân trong moät vieäc – moät boä phaän trong quaân ñoäi Töø ngöõ

ª sö ñeä, toân sö, sö tröôûng, toå sö, kyõ sö, y sö, vaïn theá sö bieåu, sö phaïm, sö ñoaøn, quaân sö

THUÏ ° (thoï) trao cho – daïy, baøy cho Töø ngöõ

ª truyeàn thuï, thuï giôùi (thaày taêng daïy giôùi luaät cho ñeä töû) thuï nghieäp (daïy hoïc) Ñoàng aâm

受 (thoï) nhaän – chòu – dung naïp (thuï giôùi: hoïc giôùi luaät, thuï nghieäp: hoïc ngheà, thuï giaùo, thoï haïi)

售 baùn haøng (tieâu thuï) 裋 gieû aùo raùch 樹 caây coái – troàng caây – döïng ñöùng – ñaët leân – döïng leân (coå thuï, thuï ñöùc)

270


BAØI 46

綬 caùi daây tua ñeå ñeo ngoïc, ñeo baøi ngaø... 竪 = 豎 ñöùng thaúng – nhoû moïn – treû nhoû

GIAÛI ° thaùo gôõ ra – giaûng cho roõ – chia taùch ra – thoaùt khoûi – côûi môû ñieàu oaùn haän – hieåu roõ – yù thöùc Töø ngöõ

ª giaûi nghóa, giaûng giaûi, giaûi hoøa, giaûi thoaùt, kieán giaûi, giaûi phaùp, lyù giaûi, giaûi saàu, giaûi taùn, giaû i trí, giaûi vi, giaûi phoùng, giaûi phaãu, giaûi ñaùp, nam giaûi, giaûi phieàn, giaûi thöôûng, giaûi nguyeân, ñoaït giaûi Ñoàng aâm

懈 nhaùc nhôùn – löôøi bieáng (giaûi ñaõi) 邂 giaûi caáu 邂逅: tình côø maø gaëp nhau 蟹 con cua

HOAËC ° löøa doái – nghi ngôø – meâ loaïn – laáy laøm khoù hieåu Töø ngöõ

ª meâ hoaëc, nghi hoaëc, hoaëc chuùng, hoaëc chí Ñoàng aâm

或 hoaëc laø – hay laø – coù moät ngöôøi naøo ñoù (hoaëc giaû, hoaëc nhieân)

THUÏC ° (nghi vaán töø) ai, ngöôøi naøo, vaät gì, caùi gì... 271


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

贖 chuoäc veà (thuïc toäi, chaáp thuïc) 蜀 con saâu nhoû hoùa ra böôùm – nöôùc Thuïc 淑 hieàn laønh nhaân ñöùc (thuïc nöõ) 塾 nhaø hoïc – nhaø nhoû beân cöûa (tö thuïc) 熟 naáu chín – chín chaén – thuoäc laàu (thuïc luyeän, tinh thuïc)

BAØI 47

一 字 師 齊己早梅詩有句云︰前村深雪裏昨 夜數之開。鄭谷覽之曰︰數之非早 也未若一之。齊己拜服。自此人以 鄭谷爲一字師云。 Dòch aâm

Nhaát töï sö1

Teà Kyû taûo mai2 thi höõu cuù vaân: “Tieàn thoân thaâm tuyeát 1

Nhaát töï sö: chöõ nhaát töï coù nghóa laø chöõ nhaát maø cuõng coù nghóa laø moät chöõ. Caùch chôi chöõ coù yù nghóa haøng hai naøy thöôøng ñöôïc ngöôøi xöa duøng. Trong baøi, duøng cuïm töø nhaát töï sö ngöôøi ta khoâng coù yù khen hay cheá gieãu Trònh Coác, maø chæ ghi laïi moät nhaän xeùt veà söï duøng chöõ theá naøo cho thích hôïp, moät tieáng goàm hai nghóa naøo cuõng thích hôïp caû. Ngöôøi ñôøi sau löu truyeàn daät thoaïi aáy laø ñeå neâu moät ví duï veà vieäc duøng chöõ thích ñaùng trong vieäc laøm thô vaên. 2 Mai: caây mô, traùi coù vò chua, aên ñöôïc, hoa saéc traéng troå vaøo ñaàu xuaân, moïc nhieàu ôû Trung Hoa vaø mieàn Baéc nöôùc ta. Thöù mai hoa vaøng ta duøng vaøo dòp teát goïi laø laïp mai khoâng phaûi loaïi caây naøy.

272


BAØI 47

lyù, taïc daï soå chi khai”. Trònh Coác laõm chi vieát: “Soå chi, phi taûo daõ, vò nhöôïc nhaát chi.” Teà Kyû baùi phuïc, töï thöû nhaân dó Trònh Coác vi nhaát töï sö vaân.1 Dòch nghóa

Thaày moät chöõ Trong baøi thô mai nôû sôùm cuûa Teà Kyû coù caâu: “Trong tuyeát daøy thoân tröôùc, ñeâm qua vaøi caønh nôû.” Trònh Coác xem qua noùi: “Vaøi caønh chöa phaûi laø sôùm, khoâng baèng noùi moät caønh.” Teà Kyû laáy laøm baùi phuïc. Töø ñoù ngöôøi ta cho Trònh Coác laø thaày moät chöõ. NGÖÕ PHAÙP

以 . . . 爲 Chöõ dó ñi giaùn caùch vôùi chöõ vi taïo thaønh moät heä ñoäng töø coù nghóa laø, ñöôïc ñoái duïng vôùi 2 tuùc töø tröïc tieáp, tuùc töø ñi tröôùc, naèm vaøo giöõa hai tieáng dó… vi vaø moät tuùc töø ñi keá chöõ vi. Coù khi hai tieáng ñi lieàn nhau,

vaân: raèng – nhö theá naøy – nhö vaäy vieát: noùi raèng – raèng – laø Caùch duøng hai chöõ vaân vaø vieát treân ñaây ñoâi khi gioáng nhau, nhöng thaät ra coù choã khaùc nhau. 1

Baøi naøy trích trong Ñöôøng thi kyû söï kyù. Teà Kyû vaø Trònh Coác laø hai thi nhaân ñôøi Ñöôøng.

273


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Xeùt caùch duøng chöõ vaân vaø chöõ vieát trong baøi, hai chöõ khoâng theå duøng thay theá cho nhau ñöôïc. Ví duï, coù theå noùi höõu cuù vaân maø khoâng theå noùi höõu cuù vieát. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TEÀ ° goïn gaøng – cuøng nhau – baèng – trò yeân – teân nöôùc Töø ngöõ

ª teà gia, teà chænh, teà töïu, Teà thieân ñaïi thaùnh

TAÛO ° sôùm – sôùm mai Töø ngöõ

ª taûo hoân, taûo phaùt, taûo thaønh Ñoàng aâm

蚤 con boï cheùt – sôùm 掃 queùt (taûo moä) 藻 taàn taûo 蘋藻: rau taàn, rau taûo, noùi coâng vieäc ngöôøi noäi trôï ñaûm ñang

MAI ° caây mô, coù thöù hoa traéng, thöù hoa hoàng – teâ n beänh – hoï ngöôøi Töø ngöõ

ª truùc mai, mai ñoäc, mai hoa Ñoàng aâm

埋 choân – caát giaáu (mai taùng, mai phuïc, mai moät) 274


BAØI 47

枚 töøng caùi – caùi theû – moät thaân caây 霾 buïi bay muø khi coù gioù to (aâm mai) 玫 mai khoâi 玫瑰 thöù ngoïc toát – mai khoâi hoa: hoa hoàng

THI ° (thô) baøi thô – Kinh Thi Töø ngöõ

ª thi ca, thi só, thi nhaân, thi töù, thi haøo, Ñöôøng thi, coå thi

CUÙ ° caâu vaên – caâu noùi Töø ngöõ

ª cuù ñaäu, baát thaønh cuù, cuù phaùp

VAÂN ° raèng – theá – nhö theá Töø ngöõ

ª vaân vaân Ñoàng aâm

雲 maây (thanh vaân) 芸 caây vaân höông (vaân thaát) 耘 böøa coû 紜 phaân vaân

THOÂN ° thoân xoùm – nhaø queâ 275


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª höông thoân, noâng thoân, thoân nöõ, thoân trang Ñoàng aâm

吞 nuoát vaøo (thoân tính, thoân thanh)

THAÂM ° saâu saéc – saâu – xa – daøi Töø ngöõ

ª thaâm tình, thaâm ñoäc, thaâm dieäu, thaâm thuùy, thaâm aùi, thaâm saàu, cao thaâm, thaâm cung, uyeân thaâm, thaâm giao, thaâm sôn cuøng coác

TUYEÁ T ° tuyeát – röûa tröø – raûy nöôùc – maøu traéng nhö tuyeát Töø ngöõ

ª tuyeát sæ, tuyeát haän, tuyeát oan, baïch tuyeát

LYÙ ° beân trong – ôû trong = 裡 Töø ngöõ

ª bieåu lyù, thöông haøn nhaäp lyù, lyù haûi, lyù y

TAÏC ° hoâm qua Töø ngöõ

ª taïc nhaät: ngaøy hoâm qua 276


BAØI 47

Ñoàng aâm

怍 xaáu hoå 酢 thuø taïc 酬酢: chuû khaùch aân caàn môøi tieáp nhau 炸 phaùo noå – suùng noå (taïc ñaïn) 鑿 ñuïc goã – ñuïc qua vaät gì – môû cho thoâng – khoâng caàn hôïp nghóa lyù (xuyeân taïc, taïc töôïng)

SOÅ ° ñeám – keå – tính – moät soá, vaøi – aâm khaùc laø saùc: thöôøng – nhieàu laàn – aâm khaùc laø soá: con soá – soá maïng – pheùp toaùn Töø ngöõ

ª soå nhaân

TRÒNH ° teân nöôùc Trònh – hoï Trònh Töø ngöõ

ª Trònh thanh, Trònh Veä chi thanh, trònh troïng 鄭重: ra veû aân caàn

COÁC ° doøng nöôùc giöõa nuùi – hang – loã saâu – teân ngöôøi Töø ngöõ

ª u coác Ñoàng aâm

穀 haït luùa – aên löông – laønh toát (nguõ coác) 梏 caùi cuøm – caùi xay (caät coác) 277


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAÙI ° laïy – trao chöùc töôùc cho ngöôøi moät caùch trònh troïng – vaâng chòu Töø ngöõ

ª baùi taï, baùi phuïc, baùi töôùng, baùi yeát, baùi meänh, baùi vaät

VÒ ° chöa – ngoâi thöù 8 trong 12 ñòa chi (quen ñoïc laø muøi) Töø ngöõ

ª vò hoân phu, vò thaønh nieân, vò lai, vò quyeát

PHUÏC ° quaàn aùo – ñoà tang – theo – laøm vieäc – kính phuïc – aên uoáng – aên yù nhau – chòu ñöïng Töø ngöõ

ª y phuïc, phuïc söùc, tang phuïc, phuïc thöùc, phuï c thieän, phuïc toøng, phuïc vuï, phuïc döôïc, baát phuïc thuûy thoå, quaân phuïc, phuïc dòch

278


BAØI 48

BAØI 48

尊重他人之財產 財產者人所賴以生活者也己之財產 己知重視人之財產人亦知重視故人 己之間當界限分明。雖一毫不可妄 取焉。 Dòch aâm

Toân troïng tha nhaân chi taøi saûn Taøi saûn giaû nhaân sôû laïi dó sinh hoaït1 giaû daõ. Kyû chi taøi saûn kyû tri troïng thò, nhaân chi taøi saûn nhaân dieäc tri troïng thò. Coá nhaân kyû chi gian ñöông giôùi haïn phaân minh, tuy nhaát haøo baát khaû voïng thuû yeân. Dòch nghóa

Toân troïng taøi saûn ngöôøi khaùc Taøi saûn laø vaät ngöôøi ta nhôø ñoù ñeå sinh soáng.Taøi saûn cuûa ta, ta bieát xem troïng; taøi saûn cuûa ngöôøi, ngöôøi cuõng bieát xem troïng. Cho neân giöõa cuûa ngöôøi vaø cuûa mình neân coù giôùi haïn roõ raøng minh baïch, duø moät tô haøo cuõng khoâng ñöôïc laáy caøn. 1

Sinh hoaït: trong tieáng Haùn laø sinh soáng nhöng duøng trong töø ngöõ Haùn Vieät laïi theâm nghóa khaùc laø neáp soáng, tính caùch hoaït ñoäng, leà loái sinh nhai.

279


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

NGÖÕ PHAÙP

者 也 Xeùt caâu: Taøi saûn giaû, nhaân sôû laïi dó sinh hoaït giaû daõ. Hai chöõ giaû daõ ñi ñoâi vôùi nhau ôû cuoái caâu thöôøng duøng ñeå giaûi thích moät söï vieäc. Duø laø vò trí cuûa chuùng ôû cuoái caâu nhöng ngaàm coù taùc duïng cuûa ñoäng töø aån duïng trong caâu.

焉 Xeùt chöõ yeân trong caâu: Baát khaû voïng thuû yeân. Chöõ yeân ôû ñaây laøm trôï töø cuoái caâu coù yù khaúng ñònh nheï hôn chöõ daõ 也 vaø ngaàm coù taùc duïng cuûa ñaïi danh töø chi 之. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TOÂN ° cao quyù – quyù troïng – kính troïng – kính xöng baäc tröôûng thöôïng Töø ngöõ

ª toân troïng, toân oâng, toân kính, toân suøng, toân sö, toân quaân, chí toân Ñoàng aâm

宗 (toâng) toå cao nhaát laø toå, toå thöù hai laø toân – doøng

hoï – giaùo phaùi – hoïc phaùi (toå toâng, toân giaùo, toân chæ) 280


BAØI 48

孫 chaùu goïi baèng oâng (töû toân) 樽 cheùn uoáng röôïu

TAØI ° cuûa caûi Töø ngöõ

ª taøi saûn, taøi chuû, gia taøi, taøi chính, taøi nguyeân

SAÛN ° sinh ñeû – cuûa caûi sinh hoùa ra Töø ngöõ

ª saûn vaät, sinh saûn, saûn xuaát, saûn maãu, saûn duïc, saûn nghieäp, saûn phuï, baát ñoäng saûn, voâ saûn, coäng saûn, tö saûn, tieåu tö saûn Ñoàng aâm

剗 caét coû

LAÏI ° nhôø caäy vaøo – lôïi ích – choái caõi, khoâng thöøa nhaän Töø ngöõ

ª yû laïi, voâ laïi Ñoàng aâm

吏 laøm vieäc quan – chöùc thuoäc trong nha moân (quan laïi, laïi boä)

懶 (laõn) löôøi nhaùc – tham aên, bieáng laøm (Haûi thöôïng Laõn oâng, laõn ñoïa) 癩 beänh phong huûi

281


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

THÒ ° nhìn xem – so saùnh – baét buoäc Töø ngöõ

ª thò giaùc, thò naêng, thò thaønh, thò quan, caän thò, vieãn thò, khinh thò

GIÔÙI ° caûnh ñòa – haïn – giaùp tieáp – caùch Töø ngöõ

ª theá giôùi, traàn giôùi, giaùo giôùi, giaùp giôùi, bieân giôùi, giôùi haïn, giôù i thuyeát, giôùi tuyeán, chính giôùi, nhaân giôùi Ñoàng aâm

介 ôû giöõa 2 beân – ngay thaúng khoâng khuaát – voû loaøi truøng – lôùn (giôùi yù, giôùi thieäu, moâi giôùi)

芥 caây caûi (kinh giôùi) 戒 baùo cho bieát – phoøng bò – raên chöøng – caâu thuùc laáy mình (caûnh giôùi, giôùi nghieâm, quy giôùi, giôùi luaät)

械 binh khí – ñoà duøng (khí giôù i, cô giôùi) 屆 ñeán – moät laàn goïi laø nhaát giôùi

HAÏN ° bôø ngaên – ngaên giöõ – chæ roõ – ñònh chöøng Töø ngöõ

ª haïn cheá, haïn ñònh, haïn soá, kyù haïn, vaän haïn, voâ haïn, trieån haïn 282


BAØI 48

Ñoàng aâm

旱 naéng – treân caïn (khoâ haïn)

HAØO ° loâng daøi – nhoïn – caùi buùt – nhoû – ñôn vò caân ño (10 haøo laø moät ly) – moät phaàn möôøi ñoàng baïc Töø ngöõ

ª tö haøo, haøo ly, haøo quang, haøo maït, haøo mao Ñoàng aâm

豪 taøi trí hôn ngöôøi – ñöùng ñaàu – roäng raõi – phoùng khoaùng – maïnh theá hôn ngöôøi (haøo kieät, anh haøo)

壕 haøo chung quanh thaønh (haøo luõy) 號 keâu to – khoùc – moät aâm laø hieäu (hoâ haøo, haø o khaáp) 爻 soá vaïch trong queû Kinh Dòch 餚 = 肴 ñoà aên baèng caù thòt – ñoà aên ngon (haøo soaïn) 淆 taïp nhaïp (hoãn haøo)

VOÏNG ° noùi laùo – baäy baï Töø ngöõ

ª voïng ngoân, voïng ngöõ, voïng töôûng Ñoàng aâm

望 troâng xa – troâng mong (hy voïng, kyù voïng)

YEÂN ° ôû ñoù – haù – ñaâu (trôï töø duøng cuoái caâu) 283


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

煙 = 烟 khoùi – thuoác laù (vaân yeân) 燕 nöôùc Yeân – moät aâm laø yeán 胭 yeân chi 胭脂 son (thoa moâi) – phaán (thoa maët) BAØI 49

遊子吟 孟郊 慈母手中線 遊子身上衣 臨行密密縫 意恐遲遲歸 誰言寸草心 報得三春暉 Dòch aâm

Du töû ngaâm (Maïnh Giao)1 Töø maãu thuû trung tuyeán, Du töû thaân thöôïng y. 1

Maïnh Giao (Ñoâng Daõ) laø moät thi nhaân ñôøi Ñöôøng.

284


BAØI 49

Laâm haønh maät maät phuøng. YÙ khuûng trì trì quy, Thuøy ngoân thoán thaûo taâm,1 Baùo ñaéc tam xuaân huy. 2 Dòch nghóa

Khuùc ngaâm cuûa ngöôøi du töû Sôïi chæ trong tay meï hieàn, Manh aùo treân mình ngöôøi du töû. Vaøo luùc con ra ñi meï may nhaët nhaët muõi kim, Vì yù sôï raèng con seõ chaäm chaäm veà. Ai daùm noùi raèng noãi loøng taác coû, Baùo ñeàn ñöôïc aân ñöùc nhö naéng xuaân. Baûn dòch thô cuûa cuï Hoà Ñaé c Ñònh

AÙo may traêm moái thaâm tình, Tô trong tay meï treân mình con ñaây. Lo con ñi kíp veà chaày, Khaâu saên3 moá i chæ, ñoät daøy muõi kim.1 1

Thoán thaûo taâm: noùi taám loøng cuûa ngöôøi con ví nhö caây coû non chæ bieát mang ôn chöù khoâng laøm sao daùm noùi ñeán söï baùo aân. 2 Tam xuaân huy: Tam xuaân goïi chung ba thaùng trong muøa xuaân, moät ñoâi khi cuõng duøng chæ thaùng ba. Tam xuaân huy laø tia naéng aám cuûa muøa xuaân, ñöôïc taùc giaû ví vôùi aân ñöùc bao la cuûa ngöôøi meï, bao giôø cuõng saün saøng ban ra cho con maø khoâng heà ñoøi hoûi moät söï baùo ñaùp naøo caû. 3 Saên: Tieáng mieàn Trung coù nghóa laø khít khao kyõ löôõng maø lanh leï. Khaâu saên laø may nhaët muõi, may kyõ löôõng. Saên trong tieáng saên doøn coù nghóa laø lanh leï.

285


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ai raèng thoûa ñöôïc hieáu taâm, Tí ti taác coû thaám daàm ba xuaân.

NGÖÕ PHAÙP MEÄNH ÑEÀ AÅN DUÏNG ÑOÄNG TÖØ VAØ TÍNH TÖØ

Xeùt 2 caâu: Töø maãu thuû trung tuyeán, Du töû thaân thöôïng y. Hai veá thô treân ñöôïc thu goïn laïi thaønh hai hôïp ngöõ goàm 5 aâm, moãi hôïp ngöõ coù giaù trò töông ñöông vôùi moät danh töø keùp, lieân keát nhau thaønh moät meänh ñeà aån duïng ñoäng töø (hoaëc tính töø). Ngöôøi ta coù theå ngaàm hieåu moät ñoäng töø naøo ñoù tuøy thích ñeå cho thích hôïp vôùi yù nghóa toaøn caâu. Chuùng ta coù theå hieåu qua tieáng Vieät: Sôïi chæ treân tay meï hieàn, seõ taïo thaønh chieác aùo treân mình ngöôøi con ñi ra. (Chuù yù ñeán vò trí traùi ngöôïc nhau giöõ tieáng Haùn vaø tieáng Vieät cuøng nghóa.) Hoaëc ñaûo ngöôïc laïi: Chieác aùo treân mình ngöôøi du töû, laø keát quaû cuûa sôïi chæ treân tay meï hieàn.

1

May ñan qua ñan laïi nhieàu laàn, ôû ñaây coù nghóa laø may raát kyõ cho beàn chaéc.

286


BAØI 49

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

DU ° ñi chôi – ñi xa Töø ngöõ

ª du töû, du nhaân, du khaùch, vieãn du, du muïc, du laõm, du lòch, coâng du, vaân du, du hoïc Ñoàng aâm

游 bôi treân maët nöôùc – bôi vôi khoâng ñònh – ñi chôi ra ngoaøi (du ñoïa)

輸 (thaâu) chuyeân chôû – ñem ñeán cho ngöôøi (du nhaäp) 偷 (thaâu) troäm – laáy troäm – caåu thaû (du ñaïo, du nhaøn)

踰 vöôït qua – suoát – nhö chöõ 逾 攸 xa xoâi (攸攸 du du) 悠 lo nghó – xa xoâi (悠悠 du du) 臾 trong tu du 須臾 choác laùt 諛 nònh hoùt – a dua (sieåm du)

NGAÂM ° ñoïc ngaâm nga – coù hôi daøi – moät theå thô Töø ngöõ

ª ngaâm nga, ngaâm phong loäng nguyeät, ngaâm thi, ca ngaâm, ngaâm khuùc, ngaâm vònh, thaân ngaâm, cao ngaâm 287


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

TÖØ ° loøng thöông – ngöôøi treân thöông ngöôøi döôùi – tieáng toân xöng ngöôøi meï Töø ngöõ

ª töø maãu, maãu töø, töø bi, hieàn töø Ñoàng aâm

詞 lôøi vaên – lôøi noùi – loái vaên (töø ngöõ, tu tuø phaùp) 辭 = 辞 lôøi vaên – lôøi noùi – noùi – nhöôøng – boû ñi – caùo

lui (töø taï, töø bieät, töø chöông) 徐 thuûng thaúng (töø töø) 祠 mieáu thôø thaàn – nhaø thôø toå tieân (töø ñöôøng) 磁 töø thaïch 磁石: ñaù nam chaâm, töø khí 磁器: ñoà söù (ñieän töø khí, töø tröôøng)

THUÛ ° tay – ngöôøi gioûi veà moät ngheà gì Töø ngöõ

ª thuû tuïc, thuû buùt, thuû kyù, thuû ñoaïn, thuû haï, thuû thuaät, tuyeån thuû, danh thuû, ñoäc thuû

TUYEÁN ° sôïi chæ – caùi daây – ñöôøng thaúng trong hình hoïc Töø ngöõ

ª chieán tuyeán, traän tuyeán, caùt tuyeán, kinh tuyeán, vó tuyeán Ñoàng aâm

腺 tuyeán, haïch tieát ra nöôùc trong cô theå ngöôøi, nhö 唾液腺 thoùa dòch tuyeán (tuyeán nöôùc boït); 乳腺 nhuõ 288


BAØI 49

tuyeán (tuyeán söõa); 汗腺 haõn tuyeán (tuyeán moà hoâi); 甲狀腺 giaùp traïng tuyeán (tuyeán giaùp traïng)

LAÂ M ° töø treân nhìn xuoáng – ñöông luùc – vaøo luùc – ñeán Töø ngöõ

ª laâm haønh, giaùng laâm, quang laâm, laâm beänh, laâm bieät, laâm naïn, laâm söï, laâm thôøi, laâm traän, laâm chung

MAÄT ° daøy – nhaët – gaàn – khít – kín ñaùo Töø ngöõ

ª maät ñoä, bí maät, maät keá, maät thaùm, maät sö, maät öôùc, thaân maät, maät thieát Ñoàng aâm

蜜 maät ong – vò ngoït (蜜月 maät nguyeät: traêng maät) 謐 (baät) yeân laëng – caån thaän

YÙ ° ñieàu suy nghó – yù nghó – tö töôûng Töø ngöõ

ª yù chæ, yù töù, yù nghóa, yù nieäm, yù vò, yù töôûng yù chí, yù thöùc, duïng yù, thaønh yù, nhö yù, baát nhö yù, voâ yù thöùc Ñoàng aâm

薏 yù dó 薏苡: caây bo bo 衣 maëc aùo – aâm khaùc laø y 懿 toát – meàm moûng, hieàn laønh (yù ñöùc) 289


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

PHUØNG ° may – vaù Töø ngöõ

ª phuøng coâng, phuøng xuyeát

KHUÛNG ° sôï seät, sôï haõi – e raèng – doïa naït Töø ngöõ

ª khuûng boá, kinh khuûng, khuûng hoaûng, khuûng khieáp

QUY ° veà – giao laïi – bò choàng boû – doàn veà Töø ngöõ

ª quy ninh, quy chính, quy coâng, quy hoaøn, quy haøng, quy naïp, quy phuïc, quy taâm, quy thuaän, quy tuï , quy y Ñoàng aâm

規 ñoà veõ hình troøn – pheùp taéc – möu keá – cuû chính – (quy öôùc, quy taéc, quy chính). 龜 con ruøa (quy baûn)

TRÌ ° chaäm chaïp Töø ngöõ

ª trì treä, trì ñoän, 遲緩 trì hoaõn, dieân trì, trì nghi, 遲早 trì taûo 290


BAØI 49

THUØY ° ai, naøo ai (nghi vaán töï) Ñoàng aâm

垂 = 埀 ôû treân cuùi xuoáng – buoâng xuoáng – ruû xuoáng – gaàn ñeán – ñoaùi xuoáng (thuøy döông)

陲 bieân thuøy 邊陲: bieân giôùi

THOÁN ° taác (1/10 thöôùc) Töø ngöõ

ª thoán taâm, thoán aâm, xích thoán

HUY ° aùnh naéng – aùnh saùng – maët trôøi Töø ngöõ

ª huy aùnh: aùnh choùi loïi, xuaân huy: aùnh saùng muøa xuaân Ñoàng aâm

輝 saùng – aùnh saùng (huy hoaøng, quang huy) 揮 lay ñoäng – vaãy tay – ñieàu khieån – tan taùc ra (chæ huy)

煇 aùnh saùng – ñoát = 輝 徽 ñeïp – nhòp ñaøn – boäi tinh (huy hieäu) 291


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 50

錢 幣 之 起 原 古之爲市以有易無而已。然彼此之 所欲易者未能各如其意也。物與物 之價值又未必適相當也。交易之道 窮而於是乎錢幣之制。 Dòch aâm

Tieàn teä chi khôûi nguyeân Coå chi vi thò dó höõu dòch voâ nhi dó. Nhieân bæ thöû chi sôû duïc dòch giaû, vò naêng caùc nhö kyø yù daõ. Vaät döõ vaät chi giaù trò höïu vò taát thích töông ñöông daõ. Giao dòch chi ñaïo cuøng nhö ö thò hoà tieàn teä chi cheá khôûi. Dòch nghóa

Khôûi nguyeân cuûa tieàn teä Ñôøi xöa laäp chôï chæ ñem caùi coù ñoåi caùi khoâng coù maø thoâi. Song nhöõng caùi maø ngöôøi naøy ngöôøi khaùc muoán ñem ñoåi khoâng phaûi ñeàu ñöôïc nhö yù cuûa moãi ngöôøi, giaù trò cuûa vaät vôùi vaät cuõng laïi chöa haún töông ñöông nhau. Pheùp trao ñoåi bò beá taéc maø töø ñoù pheùp duøng tieàn teä ñöôïc khôûi leân. Baøi naøy duøng nhieàu töø ngöõ quen thuoäc: tieàn teä, khôûi nguyeân, giaù trò, vò taát, töông ñöông, giao dòch. 292


BAØI 50

NGÖÕ PHAÙP

彼此 Hai chöõ bæ thöû1 trong caâu bæ thöû chi sôû duïc laø nhöõng chæ thò ñaïi danh töø, coù nghóa: ngöôøi kia, ngöôøi naøy; hay caùi kia, caùi naøy; hay vaät kia, vaät naøy...

各 Xeùt chöõ caùc trong caâu: Vò naêng caùc nhö kyø yù. Chöõ caùc ôû ñaây laø tieáng phieám chæ ñaïi danh töø, coù nghóa: ai naáy, moãi ngöôøi, moïi ngöôøi, moïi caùi, moãi caùi, moïi thöù, moãi thöù...

於是乎 Hai chöõ ö thò tuøy choã duøng coù caùc nghóa: nhaân ñoù maø, töø ñoù ñeán ñaây, ñeán baây giôø.. Chöõ hoà theo sau laøm coâng vieäc cuûa moät trôï töø.

然 Chöõ nhieân khi ñöùng ñaàu caâu ñeå thöøa tieáp yù caâu tröôùc thì coù nghóa: nhöng maø, song...

1

Trong truyeän Kieàu coù caâu Bæ saéc tö phong, bæ vaø tö ñoàng nghóa vôùi bæ thöû ôû ñaây. Chöõ tö laø tieáng ñoàng nghóa cuûa thöû, coù leõ 2 chöõ aáy cuøng moät goác maø ra, vì do noùi traïi maø vieát khaùc nhau.

293


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TIEÀN ° ñoàng tieàn – tieàn teä – chæ, moät phaàn möôøi cuûa löôïng Töø ngöõ

ª tieàn taøi, tieàn thaàn, tieàn teä

TEÄ ° tieàn baïc thoâng duïng goïi laø teä – thuôû xöa vaûi luïa duøng ñeå taëng bieáu nhau goïi laø teä Töø ngöõ

ª chæ teä, tieàn teä Ñoàng aâm

敝 hö – raùch – moûi meät – tieáng khieâm xöng (teä xaù, ñoài teä, bì teä)

弊 hö – ñieàu xaáu (teä ñoan, teä tuïc)

NGUYEÂN ª voán y – ñaàu – baét ñaàu (nhö 元) – ñoàng baèng – tha toäi Töø ngöõ

ª nguyeân baûn, nguyeân caùo, nguyeân chaát, nguyeân lai, nguyeân lyù, nguyeân lieäu, nguyeân ngaân, nguyeân nhaân, nguyeân toäi, nguyeân töû, nguyeân vaên, truy nguyeân, khôûi nguyeân, bình nguyeân, cao nguyeân 294


BAØI 50

Ñoàng aâm

元 ñaàu – baét ñaàu – lôùn – ñoàng baïc (nguyeân huaán, nguyeân ñaùn, kyû nguyeân) 源 nguoàn goác – nguoàn nöôùc (nguyeân löu, caên nguyeân)

THÒ ° chôï – nôi mua baùn ñoâng ngöôøi – nôi ñoâ hoäi, thaønh thò – mua haøng Töø ngöõ

ª thaønh thò, thò töù, thò tröôûng, thò saûnh, thò xaõ, thò tröôøng, thò traán, ñoâ thò

DÒCH ° trao ñoåi – Kinh Dòch, noùi veà söï bieán ñoåi cuûa söï vaät Töø ngöõ

ª dò dòch, bieán dòch, xeâ dòch, dòch ñoäng, giao dòch, dòch trung, maäu dòch Ñoàng aâm

役 vieäc – vieäc quaân – sai khieán laøm vieäc (quaâ n dòch, dòch söû) 疫 beänh dòch (dòch taû, dòch haïch, oân dòch)

譯 phieân dòch ngoân ngöõ naøy sang ngoân ngöõ khaùc (thoâng dòch) 驛 duøng ngöïa traïm ñeå mang coâng vaên ñi (dòch loä)

繹 keùo tô – saép ñaët – noái nhau khoâng döùt – suy cöùu söï lyù (dieãn dòch) 液 chaát nöôùc – chaát loûng (dung dòch, dòch traáp) 奕 = 弈 ñaùnh côø – côø töôùng – dòch dòch: lôùn ñeïp, dòch kyø: ñaùnh côø 295


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

DÓ ° ñaõ – roài – xong – thoâi Töø ngöõ

ª dó vaõng, dó nhieân

BÆ ° kia – ngöôøi kia – caùi kia – beân kia Töø ngöõ

ª bæ thöû, ñaùo bæ ngaïn Ñoàng aâm

鄙 mieàn ñaát gaàn bieân caûnh – laøng nhoû – queâ muøa – thoâ tuïc – keo cuù – khinh khi (bæ laäu, thoâ bæ)

GIAÙ ° giaù trò cuûa vaät Töø ngöõ

ª giaù trò, giaù muïc, giaù bieåu, ñònh giaù, giaûm giaù, cao giaù, voâ giaù Ñoàng aâm

這 aáy – caùi aáy (giaù khoaûn) 蔗 caây mía 嫁 con gaùi laáy choàng – gaû con – truùt oaùn cho ngöôøi (giaù thuù, giaù hoïa) 稼 troàng luùa (giaù saéc)

TRÒ ° giaù trò – trò giaù tieàn – gaëp gôõ – nhaân dòp – vöøa caàm laáy = 値 296


BAØI 50

Töø ngöõ

ª trò giaù Ñoàng aâm

治 cai trò – quaûn lyù – tröøng trò – chöõa trò – dieät tröø – nghieân cöùu – so saùnh

HÖÏU ° laïi – laàn nöõa Ñoàng aâm

宥 roäng raõi khoan thöù 侑 giuùp – giuùp nhau

THÍCH ° ñi ñeán – theo – tieän – vöøa hôïp vôùi nhau – ngay thaúng – thình lình Töø ngöõ

ª thích duïng, thuaän thích, thích khaåu, thích ñaùng, thích nghi, thích chí, thoûa thích, thích thôøi, thích öùng Ñoàng aâm

刺 chaäm ñaâm muõi nhoïn vaøo – muõi nhoïn – noùi chaâm bieám – traùch bò – aâm khaùc laø thöù (thích kích) 朿 caùi gai 釋 tröø boû ñi – thaû ra – giaûng giaûi – boû ñi – tieäc tan raõ (giaûi thích, phoøng thích) 戚 buoàn thöông – lo laéng – baø con phía ngoaïi (thaân thích) 倜 thích thaûng 倜儻: nheï nhaøng – thong thaû khoâng bò raøng buoäc 297


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 51

三 恕 孔子曰︰君子有三恕。有君不能事 有臣而求其使非恕也。有親不能孝 有子而求其報非恕也。有兄不能敬 有弟而求其順非恕也。 Dòch aâm

Tam thöù1 Khoång töû vieát: “Quaân töû höõu tam thöù. Höõu quaân baát naêng söï, höõu thaàn nhi caàu kyø söû phi thöù daõ. Höõu thaân baát naêng hieáu, höõu töû nhi caàu kyø baùo phi thöù daõ. Höõu huynh baát naêng kính, höõu ñeä nhi caàu kyø thuaän phi thöù daõ.” Dòch nghóa

Ba ñieàu suy mình hieåu ngöôøi Khoång töû noùi: “Ngöôøi quaân töû coù ba ñieàu suy mình 1

Chöõ thöù ñaõ coù ñeà caäp ñeán baøi 27, laø moät chöõ coù yù nghóa quan troïng trong Khoång hoïc. Nghóa roäng cuûa noù laø bieát môû roäng loøng vôùi ngöôøi khaùc, bieát töï xeùt nhöõng suy nghó tình caûm cuûa mình ñeå coù theå caûm thoâng vaø tha thöù cho ngöôøi khaùc, theo vaên caûnh taïm dòch laø suy mình hieåu ngöôøi, vaø hieåu ôû ñaây mang nghóa laø bieát roõ ñeå caûm thoâng vaø tha thöù.

298


BAØI 51

hieåu ngöôøi. Töï mình coù vua khoâng thöôøng phuïng söï, coù baày toâi laïi muoán sai khieán hoï, nhö theá khoâng phaûi laø bieát suy mình hieåu ngöôøi vaäy. Töï mình coù cha meï khoâng thöôøng hieáu thuaän, coù con laïi muoán chuùng baùo ñaùp cho mình, khoâng phaûi laø bieát suy mình hieåu ngöôøi vaäy. Töï mình coù anh khoâng thöôøng kính troïng, coù em laïi muoán noù thuaän theo mình, nhö vaäy khoâng phaûi laø bieát suy mình hieåu ngöôøi vaäy.”1 NGÖÕ PHAÙP MEÄNH ÑEÀ KEÙ P

Xeùt caâu: Höõu quaân baát naêng söï, höõu thaàn nhi caàu kyø söû, phi thöù daõ. Höõu quaân baát naêng söï coù keát caáu goàm 2 meänh ñeà ñôn laø höõu quaân vaø baát naêng söï, nhöng caû hai meänh ñeà naøy töï chuùng ñeàu khoâng phaûi laø meänh ñeà hoaøn chænh vaø laïi coù söï töông quan maät thieát vôùi nhau. Ñieàu ñoù lieân keát chuùng thaønh moät meänh ñeà goïi laø meänh ñeà keùp.

其使 Vì tính caùch quaù giaûn löôïc cuûa lôøi vaên xöa maø ñoâi khi khoâng traùnh ñöôïc vaøi ñieåm khuùc maéc veà phöông dieän ngöõ phaùp. Chöõ 其使 kyø söû trong baøi laø moät ví duï. Trong caâu: höõu quaân baát naêng söï, höõu thaàn nhi caàu kyø söû, chöõ kyø thay theá cho chöõ thaàn. Chöõ söû coù nghóa laø söï sai khieán, 1

Baøi naøy trích trong Khoång Töû gia ngöõ, moät boä saùch do con chaùu vaø ngöôøi nhaø Khoång töû ghi cheùp laïi.

299


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

maø vieäc sai khieán laø vieäc cuûa vua thöïc hieän ñoái vôùi baày toâi. Nhö vaäy, kyø söû hieåu ñuùng nghóa laø söï sai khieán cuûa baày toâi. Nhö vaäy thì khoâng ñuùng vôùi nghóa caâu muoán noùi. Vaäy neân hieåu chöõ söû ôû ñaây nhö chöõ söï ôû treân môùi hôïp nghóa. Ñoái chieáu theâm vôùi caùc tröôøng hôïp kyø thuaän, kyø baùo trong baøi seõ roõ hôn. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

THAÀN ° baày toâi, ngöôøi laøm quan döôùi quyeàn vua – tieáng baày toâi xöng vôùi vua – toâi, ñaïi töø nhaân xöng ngoâi thöù nhaát trong vaên xöa Töø ngöõ

ª quaân thaàn, thaàn lieâu, thaàn haï, thaàn daân, quaàn thaàn, trung thaàn, thaàn töû, thaàn phuïc

使

SÖÛ ° sai khieán – ñoàng nghóa vôùi 遣 khieån, 俾 tyû, 令 lònh, 命 meänh – phoøng khieán – aâm khaùc laø söù. Töø ngöõ

ª söû duïng, söû daân, dòch söû, khu söû, giaû söû Ñoàng aâm

史 saùch cheùp vieäc ñaõ qua cuûa moät quoác gia (söû kyù, lòch söû, söû quan) 駛 ngöïa chaïy mau – chaïy mau – ñieàu khieån

HIEÁU ° heát loøng ñoái vôùi cha meï – coù tang cha meï 300


BAØI 52

Töø ngöõ

ª hieáu thuaän, hieáu kính, chí hieáu, hieáu ñeã, hieáu nghóa, hieáu taâm, hieáu söï (vieäc tang), hieáu töû, phuï töø töû hieáu, trung hieáu, hieáu haïnh, baát hieáu Ñoàng aâm

好 öa thích – ham thích (hieáu hoïc, hieáu söï, sinh söï) – aâm khaùc laø haûo

THUAÄN ° theo – tuøng phuïc theo – noi theo – thuaän lôï i – xuoâi – eâm khoâng traùi Töø ngöõ

ª thuaän tieän, thuaän thích, thuaän nghòch, thuaän lôïi, hoøa thuaän, kính thuaän, baát thuaän, thuaän öùng, thuaän thieân, thuaän löu, quy thuaän, chaáp thuaän

BAØI 52

三 思 孔子曰︰君子有三思不可不察也。 少而不學長無能也。老而不教死莫 之思也。有而不施窮莫之救也。故 君子少思其長則務學老思其死則務 教有思其窮則務施。 301


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Dòch aâm

Tam tö Khoång töû vieát: “Quaân töû höõu tam tö baát khaû baát saùt daõ. Thieáu nhi baát hoïc, tröôûng voâ naêng daõ. Laõo nhi baát giaùo, töû maïc chi tö daõ. Höõu nhi baát thí, cuøng maïc chi cöùu daõ. Coá quaân töû thieáu tö kyø tröôûng taéc vuï hoïc, laõo tö kyø töû taéc vuï giaùo, höõu tö kyø cuøng taéc vuï thí.” Dòch nghóa

Ba ñieàu suy nghó Khoång Töû noùi raèng: “Ngöôøi quaân töû coù ba ñieàu suy nghó khoâng theå khoâng xeùt kyõ. Treû maø khoâng hoïc thì lôùn leân khoâng coù taøi naêng. Giaø maø khoâng daïy doã thì khi cheát roài khoâng ai töôûng nhôù ñeán. Giaøu coù maø khoâng boá thí thì luùc cuøng tuùng khoâng ai giuùp mình. Cho neân ngöôøi quaân töû luùc treû nghó ñeán tuoåi giaø maø lo vieäc hoïc, luùc giaø nghó ñeán luùc cheát maø lo vieäc daïy doã. Khi giaøu coù nghó ñeán luùc baàn cuøng maø lo vieäc boá thí.”1 NGÖÕ PHAÙP

莫 Chöõ maïc laø traïng töø phuû ñònh, mang yù phuû ñònh maïnh meõ. Trong nhöõng caùch duøng nhö maïc chi tö, maïc chi cöùu, ngoaøi chöùc naêng traïng töø chöõ maïc coøn coù chöùc naêng laø 1

Baøi naøy vôùi baøi Tam thöù cuøng chung moät tieát trong saùch Khoång töû gia ngöõ.

302


BAØI 52

phieám chæ ñaïi danh töø, ñöôïc hieåu nhö nhaân maïc hay nhaân baát (maïc chi tö = nhaân maïc chi tö = nhaân baát chi ö).

之 Xeùt chöõ chi trong caùc caùch duøng töû maïc chi tö hay cuøng maïc chi cöùu. Chöõ chi laø ñaïi danh töø laøm tuùc töø cho ñoäng töø tö vaø ñoäng töø cöùu. Bình thöôøng vò trí cuûa noù ñi sau ñoäng töø, ôû ñaây ñöôïc ñaët tröôùc ñoäng töø ñeå nhaán maïnh yù caâu.

不可不 Ba chöõ baát khaû baát taïo thaønh moät caáu truùc phuû ñònh keùp mang yù khaúng ñònh maïnh meõ. (Xem laïi chöõ voâ baát ôû baøi 33.) GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

SAÙT ° xem xeùt – thaáy roõ – nhaän xeùt Töø ngöõ

ª quan saùt, thaùm saùt, trinh saùt, khaûo saùt, saùt nghieäm, saùt haïch, quan hình saùt saéc, ñoâ saùt vieän, aùn saùt vieän, caûnh saùt

TRÖÔÛNG ° lôùn tuoåi – ngöôøi lôùn – lôùn leân – ñöùng ñaàu – aâm khaùc laø tröôøng 303


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª tröôûng giaû, tröôûng thaønh, tröôûng töû, tröôûng nam, gia tröôûng, tænh tröôûng, quoác tröôûng, tröôûng phoøng, huynh tröôûng, tröôûng huynh, tröôûng aùc

THÍ ° caáp cho – laøm ôn cho Töø ngöõ

ª thi aân, thí thaân, thí xaû boá thí, thí chö

VUÏ ° coâng vieäc – chuyeân lo – chuyeân taâm chuyeân söùc vaøo moät vieäc caàn thieát – chuyeân caàn Töø ngöõ

ª nhieäm vuï, chöùc vuï, quaân vuï, quoác vuï khanh, ñaëc vuï, coâng vuï, söï vuï leänh, vuï danh, vuï ngoaïi, vuï baûn, noâng vuï taán thôøi Ñoàng aâm

霧 muø, söông muø (vaân vuï) 侮 (vuõ) khinh lôøn, laøm nhuïc (khi vuï ) 鶩 loaøi chim ôû nöôùc – le le, vòt nöôùc 騖 ñi raát nhanh – giong ruoåi (trì vuï )

LAÕO ° giaø – tuoåi giaø – laâu naêm – beàn cöùng – nhieàu kinh nghieäm – saønh soûi Töø ngöõ

ª laõo baø, laõo neänh, laõo boäc, döôõng laõo, Laõo töû, laõo thoï, 304


BAØI 53

laõo nhöôïc, laõo luyeän, laõo thuû, laõo thaønh, quoác laõo Ñoàng aâm

潦 (laïo) nöôùc luït – lao ñao vaát vaû – gaëp caûnh ngoä gian nan

BAØI 53

愛民 孟子曰︰樂民之樂者民亦樂其樂。 憂民之憂者民亦憂其憂。爲政者當 體天地生萬物之心與父母保赤子之 心則民歸心焉。 Dòch aâm

AÙi daân Maïnh töû vieát: “Laïc daân chi laïc giaû, daân dieäc laïc kyø laïc, öu daân chi öu giaû, daân dieäc öu kyø öu. Vi chính giaû ñöông theå thieân ñòa sinh vaïn vaät chi taâm, döõ phuï maãu baûo xích töû chi taâm, taéc daân quy taâm yeân.” Dòch nghóa

Thöông daân Maïnh töû noùi: “Ngöôøi naøo bieát vui caùi vui cuûa daân, daân cuõng vui vôùi caùi vui cuûa ngöôøi aáy; ngöôøi naøo bieát lo caùi lo cuûa daân, daân cuõng lo caùi lo cuûa ngöôøi aáy. Ngöôøi laøm chính trò neân theå theo loøng trôøi ñaát sinh muoân vaät vaø loøng cha 305


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

meï chaêm soùc cho con ñoû1 thì daân seõ höôùng veà.”2 NGÖÕ PHAÙP TÍNH CAÙC H BIEÁN DUÏNG CUÛA TIEÁ NG HAÙN

Trong tieáng Haùn coù nhieàu chöõ khi ñöùng rieâng khoâng phaân bieät ñöôïc töï loaïi, chæ coù theå tuøy theo vò trí trong caâu môùi xaùc ñònh ñöôïc. Nhö caùc chöõ öu, laïc trong laïc daân chi laïc, öu daân chi öu, nhöõng chöõ ñi tröôùc laø ñoäng töø maø theo sau chöõ chi laø danh töø. Nhö chöõ 體 theå voán thöôøng laø danh töø, nhöng trong caâu 體天地生萬物之心 laïi laø ñoäng töø coù nghóa laø theå theo, töï mình laøm theo gioáng nhö. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

DAÂN ° ngöôøi daân trong moät nöôùc – trong moät vuøng Töø ngöõ

ª daân sinh, daân quyeàn, daân chuùng, daân chuû, daân cö, daân bieåu, daân ñöùc, daân nguyeän, daân soá, daân toäc, daân tình, daân öôùc, cö daân, nhaân daân, quoác daân, coâng daân, bình daân

1

Xích töû: con ñoû, ñöùa con môùi sinh coøn ñoû hoûn, nghóa laø raát caàn söï chaêm soùc baûo veä. 2 Baøi naøy trích trong saùch Maïnh töû, moät trong Töù thö (goàm Ñaïi hoïc, Trung dung, Luaän ngöõ, Maïnh töû) cuûa Nho gia. Maïnh töû teân laø Maïnh Kha, soáng vaøo thôøi Chieán quoác beân Trung Hoa.

306


BAØI 53

Ñoàng aâm

泯 (daãn) heát caû (daân dieät, daân moät)

MAÏNH ° baét ñaàu – gaéng söùc – hoï Maïnh Töø ngöõ

ª maïnh ñoäng, maïnh haï, maïnh xuaân, maïnh thu

ÖU ° buoàn raàu – lo laéng – taät beänh Töø ngöõ

ª öu tö, öu saàu, öu thôøi maãn theá, öu löï, phaân öu, ñoàng öu coäng laïc Ñoàng aâm

優 coát – ñaày ñuû – gioûi – hôn – ngöôøi haùt boäi (öu haïng, öu theá, öu ñieåm)

CHÍNH ° (chaùnh) vieäc trò nöôùc – quy taéc ñeå laøm vieäc – chuû trì Töø ngöõ

ª chính söï, chính trò, chính cöông, chính tình, chính cuoäc, chính ñaûng, chính quyeàn, chính saùch, chính khaùch, chính theå, chính kieán Ñoàng aâm

正 (chaùnh) ngay thaúng – phaûi (ñoái nghóa vôùi chöõ 反

phaûn laø traùi) – thích ñaùng – söûa cho ñuùng – ñaàu naêm – chuû trì vieäc gì (chính dieän, coâng chính, chính ñaùng) 307


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

THEÅ ° hình voùc – mình ngöôøi – caùch thöùc, loái – theå nghieäm, ñaët mình vaøo moät tröôøng hôïp ñeå laøm theo, theå theo – baûn chaát, baûn theå, traùi vôùi 用 duïng laø phaàn coâng naêng bieåu loä ra beân ngoaøi Töø ngöõ

ª thaân theå, hình theå, theå caùch, theå duïc, theå cheá, chính theå, theå phaùch, theå tích, theå taøi, nhaát theå, toaøn theå, laäp theå, theå dieän, theå löôïng, theå taát, theå thao, theå thöùc, tinh theå Ñoàng aâm

彩 naêm saéc xen loän nhau – tia naéng röïc rôõ – (theå saéc, theå nöõ)

BAÛO ° giöõ gìn – che chôû – chaêm soùc – gaùnh traùch nhieäm Töø ngöõ

ª baûo veä, baûo toaøn, baûo quoác, baûo an, baûo hoä, baõo laõnh, baûo hieåm, baûo ñaûm, baûo thuû Ñoàng aâm

堡 thaønh ñaép baèng ñaù

XÍCH ° maøu ñoû, maøu son – heát saïch, traéng tay – traàn truoàng, côûi truoàng – thaønh thaät, chaân thaät – trung thaønh – caét ñöùt 308


BAØI 54

Töø ngöõ

ª xích ñaïo, xích haùo, xích thuû, xích töû, xích baàn, xích ñòa Ñoàng aâm

尺 thöôùc ño (xích thoán, xích ñòa) 斥 ñuoåi ra – nhìn leân – môû mang ra (baøi xích) BAØI 54

月夜憶舍弟 杜甫 戍鼓斷人行 邊秋一雁聲 露從今夜白 月是故鄉明 有弟皆分散 無家問死生 寄書長不達 況乃未休兵 309


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Dòch aâm

Nguyeät daï öùc xaù ñeä1 Ñoã Phuû2 Thuù coå3 ñoaïn nhaân haønh, Bieän thu nhaát nhaïn thanh. Loä tuøng kim daï baïch, Nguyeät thò coá höông minh, Höõu ñeä giai phaân taùn, Voâ gia vaán töû sinh. Kyù thö tröôøng baát ñaït, Huoáng naõi vò höu binh.4 Dòch nghóa

Ñeâm traêng nhôù em Troáng bieân phoøng caám döùt söï ñi laïi cuûa moïi ngöôøi. Moät tieáng nhaïn goïi thu nôi bieân aûi. Söông baét ñaàu töø ñeâm nay traéng. Traêng vaãn laø traêng saùng nôi coá höông. Caùc em ñeàu phaân taùn caû Khoâng coù nhaø ñeå hoûi thaêm söï soáng cheát cuûa nhau.

1

Xaù ñeä: xaù laø tieáng khieâm xöng veà mình, xaù ñeä laø em ruoät trong nhaø. Ñoã Phuû laø moät nhaø thô danh tieáng ñôøi Ñöôøng, baøi naøy vieát theo theå thô Ñöôøng luaät, nguõ ngoân baùt cuù (goàm 8 caâu moãi caâu 5 chöõ). 3 Thuù coå: troáng canh cuûa lính thuù baùo hieäu giôø ñoùng cöûa aûi. 4 Höu: nghæ, thoâi; binh, binh ñao; höu binh laø döùt vieäc binh ñao, döùt chieán tranh. 2

310


BAØI 54

Göûi thö maø laâu ngaøy chaúng ñeán. Huoáng nöõa laïi ñang luùc chöa döùt chieán tranh naøy. Hai baû n dòch thô cuûa cuï Hoà Ñaéc Ñònh I

Troáng quaân luaät caám tuyeät ngöôøi lai vaõng, Thuù bieân phoøng, tieáng coâ nhaïn keâu saàu. Chung queâ höông khaùch ñòa moät traêng thaâu, Söông ñeâm traéng khaép nôi maøu aûm ñaïm. Em löu laïc, caûnh gia ñình theâ thaûm, Hoûi thaêm ai, coøn maát daùm tin ai. Göûi thô maø haèng troâng ñôïi raøy mai, OÂi! Chinh chieán keùo daøi chöa chaám döùt. II

Troáng quaân ñieåm vaéng ngöôøi ñi, Laïc ñaøn, tieáng nhaïn phaân ly meù trôøi. Queâ nhaø ñaát khaùch hai nôi, Cuøng trong moät aùnh traêng ngôøi ñeâm thu. Bieân cöông toûa khaép söông muø, Loøng ngöôøi caûnh saéc ñeo saàu nhö nhau. Bieát em xieâu laïc veà ñaâu, Töû sanh ai roõ ñuoâi ñaàu maø hay. Döùt ñöôøng thö tín laâu nay, Coøn ngaøy naøo cuõng laø ngaøy chieán tranh. 311


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

NGÖÕ PHAÙP MEÄNH ÑEÀ TÆNH DUÏNG ÑOÄ NG TÖØ HAY TÍNH TÖØ

Caâu bieân thu nhaát nhaïn thanh laø meänh ñeà khoâng coù moät ñoäng töø hay tính töø naøo caû, maø cuõng khoâng duøng ñeán chöõ daõ. Ñaây laø moät tröôøng hôïp raát thöôøng gaëp trong thi ca Ñöôøng Toáng. Sau chöõ bieân thu neân ngaàm hieåu coù hai chaám ñeå deã hieåu veà maët ngöõ phaùp. Bieân thu: nhaát nhaïn thanh. Muøa thu nôi bieân aûi: moät tieáng nhaïn. Daáu hai chaám naøy ñöôïc ngaàm hieåu nhö ñöôïc cho bieát baèng hay ñöôïc goïi veà baèng ... Neâu ra tröôøng hôïp naøy laø chuû yù muoán cho thaáy tính caùch haøm suùc cuûa caâu vaên chöõ Haùn. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

ÖÙC ° nhôù – töôûng – ghi nhôù – lieäu löôøng Töø ngöõ

ª kyù öùc, öùc ñaïc, öùc nieäm, truy öùc Ñoàng aâm

抑 ñeø xuoáng – oan öùc – hay laø, hoaëc laø (oan öùc, öùc cheá) 億 soá möôøi vaïn – soá 1 vaïn vaïn – öôùc chöøng 312


BAØI 54

臆 tröôùc ngöïc – öôùc chöøng (öùc ñoaùn, öùc thuyeát)

XAÙ ° nhaø quaùn – nhaø ôû – tieáng goïi ñeå chæ ngöôøi thaân thuoäc haøng döôùi cuûa mình – aâm khaùc laø xaû Töø ngöõ

ª xaù ñeä (tieáng khieâm xöng em mình), xaù muoäi (em gaùi), cö xaù, khaùch xaù, kyù tuùc xaù Ñoàng aâm

赦 buoâng thaû ra – tha toäi (aân xaù, xaù toäi)

THUÙ ° phaùi binh ñi phoøng giöõ bieân giôùi Töø ngöõ

ª thuù toát, thuù binh, bieân thuù, thuù veä

COÅ ° caùi troáng – ñaùnh troáng – gaûy ñôøn – khuyeán khích – coå ñoäng, coå vuõ – laøm naùo ñoäng = 皷 Töø ngöõ

ª chung coå, coå ñoäng, coå leä, coã vuõ

BIEÂN ° nôi giaùp giôùi bôø coõi giöõa 2 nöôùc – beân caïnh – bôø soâng Töø ngöõ

ª bieân caûnh, bieân phoøng, bieân giôùi, bieân thaønh, bieân taùi, bieân thuøy, bieân ñòa, giang bieân, voâ bieân 313


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

編 saùch vôû – bieân cheùp – theo thöù töï – ñan beän (bieân soaïn, bieân taäp)

LOÄ ° söông moùc (hôi nöôùc trong khoâng khí gaëp laïnh ñoïng laïi thaønh gioït raát nhoû) – baøy ra ngoaøi – nöôùc thôm do söï chöng caát caây thuoác maø coù Töø ngöõ

ª boäc loä, baïch loä, haøn loä, bieåu loä, xuaát ñaàu loä dieän, loä tuùc, loä thieân, vuõ loä, cam loä

HÖÔNG ° laøng – nhaø queâ – nôi sinh tröôûng Töø ngöõ

ª tha höông, höông laân, höông lyù, höông hieäu, höông söï, höông thí, coá höông, höông thoân, ly höông Ñoàng aâm

香 thôm – muøi thôm – nhang ñeå thaép (höông hoûa, höông lieäu, höông khí)

KYÙ ° göûi gaém – gôûi nhôø – phoù thaùc cho – kyù thaùc – kyù thöïc Ñoàng aâm

記 ghi nhôù – ghi cheùp – saùch – moät theå vaên (kyù söï, kyù chuù, kyù giaû, kyù luïc, kyù öùc) 旣 ñaõ qua – xong vieäc (kyù vaõng) 314


BAØI 54

驥 ngöïa hay (kyø kyù) 冀 hy voïng – mong

THÖ ° (thô) saùch – thö töø – thö tín – bieân cheùp – vieát chöõ Töø ngöõ

ª thö phoøng, thö tòch, thö vieän, thö ñieám, thö laâm, thö kyù, thö quaùn, thö sinh, thö tín, toång thö vieän, quoác thö, toái haäu thö, chieán thö, vaên thö, thuû thö Ñoàng aâm

紓 duoãi ra – chaäm raõi thong thaû (thö thaùi) 姐 tieáng goïi ngöôøi con gaùi sang troïng (tieåu thö) 狙 khæ – rình leùn (thö coâng) 雌 chim maùi – gioáng caùi (thö huøng) 雎 (sö) thö cöu 雎鳩: moät loaïi chim ôû nöôùc soáng thaønh ñoâi troáng maùi, thöôøng khoâng rôøi nhau

疽 nhoït ngaàm trong thòt (ung thö) 苴 caây meø (vöøng)

ÑAÏT ° suoát qua – thoâng thaáu tôùi nôi – thaønh töïu – thuaän caûnh – khoâng bò ngöng treä – thoâng hieåu moïi leõ, thaáu hieåu – ñeán nôi – ñaït ñeán – tieán cöû ngöôøi Töø ngöõ

ª ñaït nhaân, thoâng ñaït, ñeå ñaït, ñaïo ñaït, ñaït lyù, ñaït yù, ñaït quan, hieån ñaït, phaùt ñaït 315


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

NAÕI ° laø – bôûi vaäy neân, roài thì (noùi nguyeân nhaân) – môùi, thì môùi (noùi keát quaû) – nay môùi, ñeán giôø moí− (noùi söï chôø ñôïi, traûi qua) – chæ coù – vöøa môùi – thì ra, hoùa ra (noùi keát quaû baát ngôø) – haù laïi, sao laïi (yù suy luaän) – maø laïi (yù ngöôïc laïi) – hay laø, hoaëc laø – ñaïi töø nhaân xöng ngoâi thöù ba: maøy, mi Ñoàng aâm

奶 tieáng goïi ngöôøi ñaøn baø – caùi vuù – söõa – cho con buù

HÖU ° thoâi – nghæ – boû ñi – vui – toát Töø ngöõ

ª höu binh, höu döôõng, hoài höu, höu thích, höu boång, höu trí, höu töùc, höu chieán, hoøa höu baõi naïi Ñoàng aâm

貅 gioáng thuù hình nhö gaáu hung döõ (tyø höu) 庥 che chôû – ñieàu toát 髹 duøng sôn maø sôn leân TÖØ NGÖÕ HAÙN VIEÄT Phaân tích baøi thô sau: Thaêng Long thaønh hoaøi coå Taïo hoùa gaây chi cuoäc hyù tröôøng, Ñeán nay thaém thoaùt maáy tinh söông. Loái xöa xe ngöïa hoàn thu thaûo, Neàn cuõ laâu ñaøi boùng tòch döông. 316


BAØI 54

Ñaù vaãn trô gan cuøng tueá nguyeät, Nöôùc coøn cau maët vôùi tang thöông. Ngaøn naêm göông cuõ soi kim coå, Caûnh ñaáy ngöôøi ñaây luoáng ñoaïn tröôøng. Baø Huyeän Thanh Quan

昇龍城 Thaêng Long thaønh (Thaêng Long: con roàng bay leân, theo trong baøi laø danh töø rieâng; thaønh: thaønh phoá, caùi thaønh): thaønh Thaêng Long, thuû ñoâ Vieät Nam töø ñôøi nhaø Lyù, töùc Haø Noäi ngaøy nay.

懷古 hoaøi coå (hoaøi: nhôù laïi, thöông tieác, nhôù mong; coå: söï vieäc xöa, hình boùng xöa) söï hoaøi voïng, töôûng nhôù nhöõng hình boùng xöa.

造化 taïo hoùa (taïo: taïo ra, laøm ra; hoùa: laøm phaùt sinh ra): taïo laäp hoùa sinh. Nghóa bieán chuyeån chæ trôøi, thieân nhieân, ñaáng taïo ra trôøi ñaát, muoân vaät.

戲場 hyù tröôøng (hyù: chôi, giaûi trí; tröôøng: nôi coù nhieàu ngöôøi tuï taäp ñeå hoaït ñoäng): nôi baøy nhöõng cuoäc vui chôi, nôi dieãn baøy nhöõng maøn kòch, tuoàng haùt ñeå giuùp ngöôøi mua vui. Theo trong baøi, hai chöõ hyù tröôøng coù nghóa laø cuoäc ñôøi, nôi dieãn baøy maøn kòch ñôøi, nhöõng söï thay ñoåi khoâng ngöøng nhö nhöõng vai tuoàng treân saân khaáu. Cuoäc hyù tröôø ng coù nghóa laø cuoäc ñoåi thay.

星霜 tinh söông (tinh: sao, tinh tuù; söông: söông, hôi

nöôùc ñoâng laïi thaønh haït nhoû): thôøi gian moät naêm, laáy yù moät laàn caùc vì sao treân trôøi xoay chuyeån trôû veà vò trí cuõ hay moät laàn muøa söông rôi laïi ñeán. 秋草 thu thaûo (thu: muøa thu; thaûo: coû) coû muøa thu – ôû xöù laïnh moãi ñoä thu veà coû heùo vaøng vì laïnh, muøa 317


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

thu muøa ñoâng laø muøa cheát coû. Noùi hoàn thu thaûo laø chæ söï suy taøn cuûa nhöõng vöông trieàu xöa gioáng nhö söï taøn taï cuûa coû muøa thu.

樓臺 laâu ñaøi (laâu: nhaø gaùc; ñaøi: nhaø coù nhieàu taàng gaùc laøm thaät cao ñeå nhìn xa ñöôïc): nhaø cöûa cao sang cuûa caùc baäc vöông haàu, tröôûng giaû.

夕陽 tòch döông (tòch: buoåi chieàu; döông: maët trôøi) aùnh saùng chieàu, maët trôøi chieàu.

歲月 tueá nguyeät (tueá: naêm; nguyeät: thaùng) naêm thaùng, thôøi gian.

桑滄 tang thöông (tang: caây daâu; thöông: xanh) tang laø noùi taét cuûa tang ñieàn (ruoäng daâu); thöông noùi taét cuûa thöông haûi (bieån xanh). Cuïm töø tang ñieàn thöông haûi ruùt ôû ñieån tích: Baø Ma Coâ tieân nöõ noùi ñaõ töøng chöùng kieán ba laàn caûnh ruoäng daâu bieán thaønh beå xanh. Tang thöông laø moät danh töø gheùp thuoäc veà ñieån ngöõ, do thaønh ngöõ tang ñieàn thöông haûi giaûn löôïc thaønh, chæ cuoäc ñoåi thay ôû ñôøi.

今古 kim coå (kim: hieän nay, söï vieäc trong hieän taïi; coå: ngaøy xöa, söï vieäc thuoäc veà quaù khöù xa xöa): lòch söû, nhöõng söï vieäc ñaõ traûi qua töø xöa ñeán nay.

斷腸 ñoaïn tröôøng (ñoaïn: ñöùt; tröôøng: ruoät) ñau loøng ñeán muoán ñöùt caû ruoät, yù noùi raát ñau loøng.

318


BAØI 55

BAØI 55

麋與虎 虎逐麋麋奔而闞于崖躍焉。虎亦躍 而從之俱墜以死。郁離子曰︰麋之 躍於崖也不得已也蓋求一生於萬死 之中也。若虎也則真可謂貪且愚也 焉。 Dòch aâm

My döõ hoå Hoå truïc my, my boân nhi haùm vu nhai, döôïc yeân. Hoå dieäc döôïc nhi tuøng chi, caâu truïy dó töû.1 UÙc Ly töû vieát: My chi döôïc ö nhai daõ, baát ñaéc dó daõ. Caùi caàu nhaát sinh ö vaïn töû chi trung daõ. Nhöôïc hoå daõ taéc chaân khaû vò tham thaû ngu2 daõ yeân.3 Dòch nghóa

Con nai vaø con coï p Con coïp ñuoåi theo con nai. Nai tung chaïy ñeán gheành nuùi maø nhìn roài nhaûy xuoáng. Coïp cuõng nhaûy theo, caû hai 1

Caâu truïy dó töû: caâu: ñeàu, cuøng nhau; chöõ dó 以 vaên xöa duøng nhö chöõ 已, dó töû: cheát roài, ñaõ cheát haún. YÙ noùi caû 2 con vaät ñeàu rôi nhaøo xuoáng maø cheát. 2 Tham thaû ngu: chöõ thaû coù yù nhaán maïnh, ñaõ tham maø laïi ngu nöõa. 3 Baøi naøy trích ôû saùch UÙc Ly töû cuûa Löu Cô, moät danh nhaân ñôøi Toáng, phaàn sau coù thay ñoåi lôøi. UÙc Ly töû teân nhaân vaät chính trong saùch.

319


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

cuøng rôi xuoáng maø cheát. UÙc Ly töû noùi: “Con nai maø nhaûy gheành nuùi laø söï baát ñaéc dó, vì laø caàu moät phaàn soáng trong muoân phaàn cheát vaäy. Coøn nhö con coïp thì thaät ñaùng goïi laø tham lam maø ngu ngoác vaäy.” NGÖÕ PHAÙP

于/於 Hai chöõ naøy ñeàu coù nghóa laø ôû, nôi... Khoâng bieát chöõ 于 vu vaø chöõ 於 ö coù phaûi cuøng moät nguoàn goác roài sau vì noùi traïi maø thaønh hai chöõ khaùc nhau hay khoâng? Veà caùch duøng thì hai chöõ gioáng nhau, nhöng chöõ vu thöôøng thaáy duøng trong caùc loái vaên xöa. Chöõ ö thoâng duïng hôn, ñöôïc thaáy duøng trong caùc loái vaên caû xöa laãn nay.1 Töø chöõ ö trong tieáng Haùn ñeán chöõ ôû cuûa tieáng Vieät döôøng nhö cuõng coù söï lieân quan veà aâm vaän, raát coù theå tieáng naøy laø do caùch noùi traïi cuûa tieáng kia maø thaønh.

不 得 已 Cuïm töø baát ñaéc dó coù nghóa gaàn nhö gioáng nhau trong caû tieáng Haùn laãn tieáng Vieät: chaúng döøng ñöôïc, chaúng thoâi ñöôïc, chaúng ñaëng ñöøng... Cuïm töø naøy ñöôïc ngöôøi Vieät duøng töï nhieân, thoâng duïng, mang nghóa khoâng khaùc gì cuïm töø thuaàn Vieät cöïc chaúng ñaõ. 1

Rieâng chöõ vu duøng trong caùc tieáng nghóa khaùc, khoâng gioáng vôùi chöõ ö.

于歸 vu quy, 于飛 vu phi mang

320


BAØI 55

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

MY ° (meâ) con nai, to hôn con höôu, moãi naêm thay söøng vaøo muøa ñoâng, coøn höôu laïi thay söøng vaøo muøa haï Töø ngöõ

ª meâ loäc, meâ nhung Ñoàng aâm

迷 mô hoà khoâng roõ – laàm – khoâng tænh (meâ hoaëc) 謎 (meâ) lôøi ñoái – caâu ñoá baèng caùch giaáu kín moät chöõ ñeå cho ngöôøi ta ñoaùn (thi meâ)

HOÅ ° con coïp Töø ngöõ

ª hoå baûng, hoå phuø, hoå thò, hoå tröôùng, hoå uy, hoå töôùng, hoå cöù, hoå huyeät, hoå lang, baïo hoå baèng haø, long baøn hoå cöù, long tranh hoå ñaáu 虎將 hoå töôùng: vò töôùng coù duõng löôïc, coù söùc maïnh

虎威 hoå uy: oai coïp, oai quyeàn lôùn khieán ngöôøi ta kieâng sôï

騎虎之勢 kî hoå chi theá: theá cöôõi coïp, chæ tröôøng hôïp

laâm vaøo tình theá nguy hieåm nhöng khoâng theå thoaùt ra hay traùnh neù maø buoäc phaûi ñöông ñaàu

一虎難敵羣狐 nhaát hoå nan ñòch quaàn hoà: moät con

coïp khoù ñòch laïi baày caùo, chæ tình huoáng khi ngöôøi coù taøi naêng duõng löôïc hôn ngöôøi nhöng phaûi bò aùp ñaûo bôûi soá ñoâng nhöõng ngöôøi thua keùm mình 321


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

琥 hoøn ngoïc hình nhö con coïp (hoå phaùch)

HAÙM ° nhìn – doøm ngoù – aâm khaùc laø giaûm: tieáng coïp gaàm

VU ° nôi – ôû – ñi qua – lôøi so ño Töø ngöõ

ª vu quy, vu phi Ñoàng aâm

紆 (hu) quanh co uoán khuùc – trong loøng uaát öùc 迂 (hu) xa – quanh co – vieån voâng (vu khoaùt, vu vieãn) 蕪 coû raäm – rau caûi cuû (hoang vu) 誣 noùi theâm – chuyeän khoâng noùi coù – bòa ñaët noùi cho ngöôøi ta mang toäi (vu caùo) 巫 ñoàng boùng (vu sôn)

NHAI ° gheành – söôøn nuùi – choã cao – ôû cao Töø ngöõ

ª cao nhai, sôn nhai, nhai coác Ñoàng aâm

厓 beân bôø 涯 bôø nöôùc – chaân trôøi, choã cuoái cuøng (海角天涯 haûi giaùc thieân nhai: goùc beå chaân trôøi) 街 ñöôøng thoâng nhieàu ngaõ (nhai töø, nhai loä) 322


BAØI 55

DÖÔÏC ° nhaûy voït – haêm hôû, naùo nöùc Töø ngöõ

ª duõng döôïc, döôïc maõ Ñoàng aâm

藥 thuoác trò bònh – cho thuoác trò bònh (döôïc phaåm)

CAÂU ° ñeàu, cuøng nhau (ñoàng nghóa vôùi 皆 giai, 同 ñoàng) – ñi cuøng nhau – gioáng heät nhau Ñoàng aâm

拘 baét laïi – boù buoäc – haïn cheá – coá chaáp (caâu chaáp, caâu löu) 勾 cong – tröø boû ñi – moùc laáy

鈎 caùi moùc – caùi keùo – dao quaém – khaâu dao – löôõi caâu (caâu lieâm) 溝 raõnh nöôùc – caùi haøo 駒 ngöïa hai tuoåi ñang sung söùc (baïch caâu quaù khích)

TRUÏY ° rôi, ngaõ töø treân rôi xuoáng – chìm xuoáng (nöôùc) – (treo) luûng laúng Töø ngöõ

ª truïy laïc, ñoài truïy, truïy maõ

UÙC ° coù vaên veû – aám aùp – aâm khaùc laø uaát 323


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª uùc uùc, phöùc uùc (ngaøo ngaït, thôm ngaùt), uùc lyù (caây uùc lyù) Ñoàng aâm

澳 choã bôø nöôùc aên saâu vaøo ñaát lieàn, beán nöôùc – chaâu UÙc – nöôùc UÙc

CAÙI ° caùi naép – daäy naép – che ñaäy – hôn heát – bao truøm – caùi loïng – caùi duø – ñaùng laø – bôûi vì Töø ngöõ

ª anh huøng caùi theá, caùi nhieân (khoâng nhaát ñònh laém), caùi quan luaän ñònh Ñoàng aâm

丐 xin – xin aên – caáp cho (khaát caùi) 鈣 chaát can-xi (calcium)

CHAÂN ° (chôn) thaät, coù thaät, khoâng hö aûo, traùi nghóa vôùi 虛 hö – khoâng giaû doái, traùi nghóa vôùi giaû 假, nguïy 僞 – baûn chaát thaät söï Töø ngöõ

ª chaân chính, chaân thaønh, chaân dung, chaân giaù trò, chaân laïc, chaân khoâng, chaân tình, chaân tu, chaân töôùng, chaân nhaân, chaân lyù, chaân thöïc, chaân giaû, chaân nguïy 324


BAØI 56

VÒ ° noùi – baûo cho bieát – baûo raèng

THAM ° tham lam – ham – muoán quaù Töø ngöõ

ª tham duïc, tham voïng, tham danh, tham sinh uùy töû, tham quan oâ laïi, tham taøi, tham daâm Ñoàng aâm

參 chen döï vaøo – ñaøn haëc – baåm caùo vôùi ngöôøi treân (tham khaûo, tham chöôùc, tham döï)

NGU ° khoâng khoân ngoan – ñoái nghóa vôùi 智 trí – löøa doái – tieáng töï khieâm xöng Töø ngöõ

ª ngu muoäi, ngu ñoän, ngu ngoác, ngu phu, ngu phuï, ngu daân, ngu trung, ngu huynh Ñoàng aâm

娛 vui söôùng (hoan ngu, ngu laïc) 虞 lieäu tính – lo laéng – an vui – teân nöôùc (Ngu Thuaán)

325


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 56

晏安酖毒 地之於車莫仁於羊腸而莫不仁於康 衢。水之於舟莫仁於瞿塘而莫不仁 於溪澗。蓋戒險則全翫平則覆也。 生於憂勤死於晏安厥理明甚。 Dòch aâm

Yeán an traám ñoäc1 Ñòa chi ö xa maïc nhaân ö döông tröôøng2 nhi maïc baát nhaân ö khang cuø,3 thuûy chi ö chaâu maïc nhaân ö Cuø ñöôøng 4 nhi maïc baát nhaân ö kheâ giaûn. Caùi giôùi hieåm taéc toaøn ngoaïn bình taéc phuùc daõ. Sinh ö öu caàu, töû ö yeán an, quyeát ly minh tham.5 Dòch nghóa

Söï yeân vui laø thuoác ñoäc Ñöôøng boä ñoái vôùi xe coä, khoâng ñaâu hieàn baèng ñöôøng 1

Yeán an traám ñoäc laø lôøi Quaûn Troïng noùi vôùi Teà Hoaøn coâng, moät vò vua chö haàu ñôøi Xuaân thu beân Trung Hoa. 2 Döông tröôøng: ruoät deâ, yù noùi ñöôøng ñeøo hieåm trôû chaïy quanh co nhö ruoät deâ. 3 Khang cuø: ñöôøng baèng phaúng roäng raõi khoâng coù gì hieåm trôû. 4 Cuø ñöôøng: teân moät caùi thaùc lôùn ôû ñaát Töù Xuyeân, Trung Hoa, noåi tieáng laø hieåm trôû, taát caû ñöôøng thuûy xöù Thuïc ñeàu phaûi ñi qua ñoù. 5 Baøi naøy trích trong taäp Ñoâng lai baùc nghò cuûa Laõ Toå Khieâm.

326


BAØI 56

ngoaèn ngoeøo maø khoâng ñaâu döõ baèng ñöôøng lôùn roäng baèng phaúng. Ñöôøng nöôùc ñoái vôùi ghe thuyeàn, khoâng ñaâu hieàn baèng thaùc Cuø ñöôøng, maø khoâng ñaâu döõ baèng nôi khe laïch. Vì raèng coù phoøng bò hieåm nguy thì ñöôïc an toaøn, maø khinh thöôøng choã baèng phaúng thì bò uùp ñoå. Neân chi ngöôøi ta thöôøng soáng vì caûnh aâu lo caàn khoå, maø cheát vì caûnh an nhaøn voâ söï. Leõ aáy thaät ñaõ roõ raøng laém vaäy.

NGÖÕ PHAÙP

厥其 Chöõ 厥 quyeát laø moät chöõ raát xöa cuûa tieáng Haùn, ñöôïc duøng nhö chöõ 其 kyø (cuûa noù, cuûa haén, cuûa caùi aáy). Thænh thoaûng cuõng thaáy duøng trong caùc aùng vaên caän kim.

於 a. Xeùt chöõ ö trong caùc caùch duøng nhö: Ñòa chi ö xa, thuûy chi ö chaâu. Chöõ ö ôû ñaây coù nghóa laø ñoái vôùi, khoâng ñi sau moät ñoäng töø hay tính töø naøo. b. So saùnh vôùi chöõ ö trong caâu: Maïc nhaân ö döông tröôøng. Chöõ ö trong caâu naøy ñöôïc duøng vôùi yù so saùnh, boå nghóa cho tính töø ñi tröôùc (coù nghóa hôn, baèng) c. Laïi so saùnh vôùi chöõ ö trong caâu: Sanh ö öu hoaïn. Chöõ ö trong caâu naøy laø moät giôùi töø ñöôïc giöõa ñoäng töø vaø tuùc töø giaùn tieáp theo sau (coù nghóa ôû, nôi, trong). 327


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

YEÁN ° (aùn) trôøi trong khoâng maây – trong nöôùc bình yeân voâ söï goïi laø thanh yeán – muoän – yeân – röïc rôõ – töôi toát Töø ngöõ

ª yeán an: nhaøn roãi, voâ söï, soáng trong söï yeân oån; haø thanh haûi yeán: soùng trong bieån laëng (noùi caûnh thanh bình)

TRAÁ M ° (chaäm) röôïu pha thuoác ñoäc – chaát ñoäc ôû loaøi chim – aâm khaùc laø ñam: meâ röôïu (ñam meâ) Ñoàng aâm

揕 ñaâm baèng dao hoaëc kieám 譖 noùi lôøi gieøm pha – vu vaï 鴆 moät loaïi chim coù loâng raát ñoäc, ngöôøi xöa noùi raèng laáy loâng caùnh noù ngaâm vaøo röôïu uoáng thì cheát ngay

ÑOÄC ° ñoäc – haïi – laøm haïi – aùc giaän Töø ngöõ

ª aùc ñoäc, ñoäc haïi, ñoäc hieåm, ñoäc tính, ñoäc döôïc, ñoäc keá, ñaàu ñoäc, ñoäc thuû, ñoäc chaát, ñoäc khí, dó ñoäc trò ñoäc 328


BAØI 56

NHAÂN ° loøng thöông ngöôøi – thaân yeâu – haït gioáng – hieàn haäu Töø ngöõ

ª nhaân ñöùc, nhaân aùi, nhaân nghóa, nhaân nhaøn, nhaân haäu, nhaân töø, baát nhaân, saùt nhaân, thaønh nhaân, ñaøo nhaân, nhaân daân aùi vaät

KHANG ° an vui – ñöôøng thoâng nhieàu ngaû Töø ngöõ

ª an khang, khang thaùi, khang ninh, khang kieän Ñoàng aâm

穅 caùm, lôùp voû moûng ôû ngoaøi haït gaïo (tao khang) 薑 caây göøng

CUØ ° ñöôøng ñi thoâng boán maët Töø ngöõ

ª thoâng cuø, khang cuø Ñoàng aâm

劬 nhoïc nhaèn sieâng naêng (cuø lao) 樛 caây caønh cong xuoáng (cuø moäc: ngöôøi vôï caû)

CHAÂU ° ghe thuyeàn – ñóa ñöïng cheùn röôïu – mang ñeo laáy 329


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª chaâu xa, chaâu tieáp

CUØ ° thaáy maø nao loøng – nhìn thaáy giaät mình – nhìn soi moùi nhö cuù voï – moät thöù khí giôùi

ÑÖÔØNG ° bôø ñeâ – caùi ao hình vuoâng Ñoàng aâm

堂 nhaø chính trong cung thaát – veû trang nghieâm ñöôøng hoaøng – baø con cuøng moät oâng toå (cao ñöôøng, ñöôøng ñöôøng chính chính)

唐 lôùn – noùi chuyeän khoaùc laùc, khoâng coù caên cöù (hoang ñöôøng) – hoï ngöôøi – teân trieàu ñaïi (trieàu Ñöôøng: 618 - 906) 糖 chaát ñöôøng (ñöôøng traáp, ñöôøng nieáu) 塘 caùi ao 棠 caây haûi ñöôøng

KHEÂ ° khe nöôùc ôû chaân nuùi Töø ngöõ

ª Taøo kheâ, kheâ giaûn Ñoàng aâm

蹊 choã chaân ngöôøi ñi – ñi daãm leân

GIAÛN ° khe nöôùc ôû giöõa nuùi

330


BAØI 56

Ñoàng aâm

簡 caùi theû tre duøng ñeå vieát chöõ vaøo thôøi chöa coù giaáy – choïn loïc – sô löôïc – trao chöùc quan (ñôn giaûn, giaûn luyeän, giaûn löôïc, giaûn tieän) 柬 giaáy tôø – thö tín (giaûn ñoäc)

GIÔÙI ° baùo cho bieát – phoøng bò – raên chöøng – töï cheá, töï caâu thuùc Töø ngöõ

ª caûnh giôùi, quy giôùi, giôùi luaät, giôùi töûu, giôùi ñaøn, thuï giôùi

HIEÅ M ° theá ñaát khoù ñi – söï tình khoâng toát – tính tình tham aùc Töø ngöõ

ª hieåm ñoäc, hieåm aùc, hieåm trôû, hieåm töôïng, nguy hieåm, gian hieåm, thaâm hieåm, hieåm yeáu, hieåm aûi.

TOAØN ° troïn veïn – giöõ cho veïn – bao quaùt, toùm ñöôïc heát Töø ngöõ

ª an toaøn, chu toaøn, hoaøn toaøn, vaïn toaøn, toaøn bò, toaøn theå, toaøn chaân, toaøn naêng, toaøn ñöùc, toaøn thaân, toaøn quyeàn haønh ñoäng Ñoàng aâm

攢 laët nhoùm laïi 331


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

鑽 xoi ñuïc – ngöôøi kheùo böôi moùc – cöùu xeùt nghóa lyù (toaøn baûo, toaøn toaïi)

CAÀN ° sieâng naêng – khoù nhoïc – nhoïc loøng – chaêm chæ sieâng naêng – khaån thieát Töø ngöõ

ª caàn lao, caàn khoå, caàn maãn, caàn cuø, caàn vöông, caàn vuï, caàn kieäm lieâm chính, öu caàn Ñoàng aâm

懃 khaén khít – khaån thieát (aân caàn – caàn thieát) 芹 rau caàn (caàn hieán)

QUYEÁ T ° duøng nhö chöõ 其 kyø – guïc ñaàu xuoáng ñaát – hôi ngoät sinh ra choaùng vaùng – chaân tay laïnh ngaét Töø ngöõ

ª quyeát laõnh Ñoàng aâm

决 môû thoâng gioøng soâng – phaùn xeùt – bôø ñeâ vôõ – gieát tuø – xeùt ñònh (quyeát ñònh, traûm quyeát)

訣 ly bieät (vónh quyeát), pheùp bí truyeàn (bí quyeát)

332


BAØI 57

BAØI 57

隨時出處 大丈夫所守者道所待者時。時之來 也爲雲龍爲風鵬勃然突然陳力以出 。時之不來也爲霧豹爲冥鴻寂兮寥 兮奉身而退。其進退出處何往而不 自得哉。 Dòch aâm

Tuøy thôøi xuaát xöû 1 Ñaïi tröôïng phu2 sôû thuû giaû ñaïo, sôû ñaõi giaû thôøi,3 thôøi

1

Tuøy thôøi xuaát xöû: tuøy theo hoaøn caûnh maø kheùo leùo xöû söï cho thích öùng. Xuaát xöû: ra vaø ôû; xuaát coù nghóa laø ra laøm vieäc giuùp ñôøi, hoaëc laøm quan theo nghóa xöa; xöû coù nghóa laø khoâng ra laøm vieäc nöôùc, khoâng ra giuùp ñôøi maø chæ aån naùu ñeå töï giöõ troïn danh tieát, nhö tröôøng hôïp caùc nhaø Nho khí tieát khoâng ra hôïp taùc vôùi Phaùp maø veà ôû aån. 2 Ñaïi tröôïng phu: danh töø duøng nhieàu ôû thôøi Chieán quoác, nhaát laø trong saùch Maïnh töû, chæ haïng ngöôøi taøi naêng loãi laïc, coù chí lôùn, coù haønh ñoäng ñöôøng ñöôøng chính chính, hieåu noâm na laø ngöôøi coù khí phaùch, baûn lónh. Hai chöõ tröôïng phu voán coù nghóa thoâng thöôøng laø ngöôøi ñaøn oâng. 3 Sôû thuû giaû ñaïo, sôû ñaõi giaû thôøi: ñieàu maø hoï giöõ gìn laø ñaïo lyù, ñieàu maø hoï chôø ñôïi laø thôøi cô.

333


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

chi lai daõ, vi vaân long,1 vi phong baèng,2 boät nhieân, ñoät nhieân, traàn löïc dó xuaát. Thôøi chi baát lai daõ, vi vuï baùo3 vi minh hoàng;4 tòch heà lieâu heà, phuïng thaân5 nhi thoaùi. Kyø tieán thoaùi xuaát xöû haø vaõng nhi baát töï ñaéc tai.

Dòch nghóa

Tuøy theo thôøi maø ra hay ôû Keû ñaïi tröôïng phu, giöõ laáy ñaïo lyù maø ñôïi thôøi cô. Thôøi cô ñeán thì hoï laø con roàng gaëp maây, chim baèng gaëp gioù; ñoät nhieân phaán phaùt, ñem doác caû taøi löïc ra maø laøm vieäc ñôøi. Thôøi cô khoâng ñeán thì hoï laøm con baùo aån trong söông muø, chim hoàng nôi xa thaúm, vaéng laëng aâm thaàm, ñem thaân lui aån. Söï tieán lui, ra ôû cuûa hoï, ñeán choã naøo maø chaúng ñöôïc thoûa thích ñaáy ö.

1

Vaân long: roàng maây. Ñieån ngöõ ruùt ôû Kinh Dòch: Vaân tuøng long, phong tuøng hoå: maây theo roàng, gioù theo coïp, yù noùi roàng nöông söùc maây maø bay löôïn tung hoaønh, coïp nöông söùc gioù maø chaïy nhaûy hung haêng. Noùi roàng gaëp maây laø noùi ngöôøi anh huøng gaëp cô hoäi toát ñeå haønh ñoäng. 2 Phong baèng: Ñieån ngöõ ruùt ôû saùch Trang töû: Chim baèng nöông söùc gioù maø bay boång chín töøng maây. Baèng laø loaøi chim raát lôùn theo thaàn thoaïi xöa. Truyeän Kieàu coù caâu: Caùnh baèng tieän gioù caát lìa daëm khôi. 3 Vuï baùo: con baùo aån mình trong söông muø ñeå traùnh caëp maét cuûa ngöôøi ñi saên, vì noù coù boä loâng ñeïp maø hoï öa thích. 4 Minh hoàng: (minh: choã aâm u môø mòt. hoàng: loaøi ngoãng trôøi) Saùch xöa coù caâu: Hoàng phi minh minh, noùi chim hoàng bay ôû choán xa thaúm mòt môø khoâng ai thaáy bieát ñöôïc nöõa. Ngöôøi xöa thöôøng ví ngöôøi coù chí lôùn nhö chim hoàng chim hoäc (Yeán töôùc yeân tri hoàng hoäc chí.) 5 Phuïng thaân: ñem thaân lui veà moät caùch traân troïng.

334


BAØI 57

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TUØY ° theo – thuaän theo – maëc loøng – ngoùn chaân Töø ngöõ

ª tuøy haønh, tuøy tuøng, truy tuøy, tuøy buùt, tuøy thaân, tuøy theå, tuøy thôøi, tuøy tieän, tuøy yù, tuøy cô öùng bieán, tuøy nghi ñònh ñoaït, nhaäp gia tuøy tuïc

TRÖÔÏNG ° möôøi thöôùc laø moät tröôïng – oâng giaø Töø ngöõ

ª tröôïng nhaân, tröôïng phu, laõo tröôïng Ñoàng aâm

杖 caùi gaäy cuûa ngöôøi giaø – yû laïi (tröôïng hình) 仗 ñoà binh khí goïi chung laø tröôïng – hai quaâ n ñaùnh nhau – döïa vaøo keû khaùc (tröôïng kieám)

ÑAÕI ° ñôïi – ñoái xöû vôùi ngöôøi Töø ngöõ

ª tieáp ñaõi, ñoái ñaõi, baïc ñaõi, haäu ñaõi, khoaûn ñaõi, ñaõi khaùch, ñaõi thôøi, ñaõi ngoä Ñoàng aâm

迨 kòp ñeán – duøng nhö chöõ 逮 怠 sô xuaát – khoâng caån thaän – löôøi – beâ treã (giaûi ñaõi, ñaõi ñoïa)

335


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

殆 nguy ngaäp – meät moûi – sôï seät (nguy ñaõi)

VAÂN ° maây – coù ñöôøng vaân nhö maây – cao Töø ngöõ

ª vaân vuõ, vaân du, thanh vaân ñaéc loä, vaân tieâu, vaân ñaøi

BAÈNG ° gioáng chim lôùn theo töông truyeàn Töø ngöõ

ª baèng ñoaøn, baèng trình, baèng cöû, baèng ñoà

BOÄ T ° hoát nhieân – thình lình Töø ngöõ

ª boàng boät, boät huøng, boät nhieân, boät phaùt Ñoàng aâm

孛 sao choãi (boät tinh)

ÑOÄT ° hoát nhieân – ñuïng chaïm – choïc thuûng, xoi thuûng – oáng khoùi beáp Töø ngöõ

° ñoät nhieân, xung ñoät, ñoät khôûi, ñoät ngoät, ñoät nhaäp, ñoät bieán 336


BAØI 57

Ñoàng aâm

凸 noåi cao leân (ñoät khôûi)

VUÏ ° muø – söông muø Töø ngöõ

ª vaân vuï, vuï loä

BAÙO ° con baùo, moät gioáng thuù döõ raát lanh leï Töø ngöõ

ª hoå baùo, baùo bieán

MINH ° choã aâm u muø mòt Töø ngöõ

ª minh minh, minh moâng, minh muoäi, minh hoàng

HOÀNG ° chim hoàng, moät loaøi ngoãng trôøi lôùn hôn con nhaïn, coù theå bay raát cao vaø xa, di truù theo thôøi tieát – to lôùn – hoï ngöôøi Töø ngöõ

ª hoàng mao, hoàng ñoà, hoàng laïc, Hoàng baøng, hoàng nhaïn

燕雀焉知鴻鵠志 yeán töôùc yeân tri hoàng hoäc chí chim

eùn chim seû laøm sao bieát ñöôïc caùi chí cuûa chim hoàng chim hoäc. YÙ noùi nhöõng keû taàm thöôøng khoâng theå 337


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

hieåu ñöôïc chí khí cuûa baäc haøo kieät anh huøng.

鴻飛冥冥 hoàng phi minh minh chim hoàng bay nôi xa môø. YÙ noùi haønh tung cuûa nhöõng ngöôøi coù chí khí lôùn khoâng deã gì roõ bieát ñöôïc.

鴻爪雪泥 hoàng traûo tuyeát neâ: moùng chim hoàng in daáu treân neàn tuyeát

輕於鴻毛 khinh ö hoàng mao: nheï hôn loâng hoàng, yù

noùi xem thöôøng vieäc gì, nhaát laø vieäc thöôøng khieán ngöôøi ta sôï haõi lo laéng, chaúng haïn nhö caùi cheát

TÒCH ° khoâng coù tieáng ngöôøi – yeân laëng – cheát Töø ngöõ

ª tòch mòch, tòch lieâu, u tòch, coâ tòch, tòch dieät, vieân tòch, tòch nhieân (khoâng tieáng, khoâng hôi, khoâng ñoäng)

HEÀ ° trôï töø duøng trong caùc theå thô, ca töø (nhaát laø Sôû töø) Ñoàng aâm

奚 ñaày tôù gaùi goïi laø heà noâ – duøng nhö chöõ 何 haø: sao

LIEÂU ° vaéng veû – troáng khoâng Töø ngöõ

ª tòch lieâu, lieâu khoaùt Ñoàng aâm

Xem Baøi 29. 338


BAØI 57

PHUÏNG ° vaâng chòu – hieán daâng – haàu haï – suy toân leâ n Töø ngöõ

ª phuïng chöùc, phuïng döôõng, phuïng söù, phuïng söï, phuïng thöøa, phuïng hieán, phuïng meänh, cung phuïng, thuø phuïng Ñoàng aâm

鳳 (phöôïng) chim phuïng (phöôïng hoaøng)

退

THOAÙI ° (thoái) lui böôùc – töø khöôùc – khieâm nhöôøng Töø ngöõ

ª thoaùi vò, thoaùi thaùc, thoaùi hoùa, thoaùi boä, tieán thoaùi löôõng nan, thoaùi nhieät

TAÁN ° (tieán) böôùc tôùi – böôùc tröôùc – daãn leân Töø ngöõ

ª taán boä, taán coâng, taán hoùa, taán hoïc, taán ích, tieán só, tieán thoaùi, tieán daãn Ñoàng aâm

薦 (tieán) chieáu baèng coû – hieán daâng (tieán duïng, tieán cöû)

TAI ° trôï töø nghi vaán: ö, nhæ, ñaâu... – thaùn töø: oâ, oâi, a... Töø ngöõ

ª ai tai 339


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 58

斷機教子 孟子古之賢人也。少好嬉戲。其母 三遷居宅以教之。一日輟學而歸其 母方織乃以刀斷其機曰︰汝之廢學 猶吾斷斯織也。孟子自是警惕旦夕 勤學卒成名儒。 Dòch aâm

Ñoaïn cô giaùo töû Maïnh töû, coå chi hieàn nhaân daõ. Thieáu hieáu hy hyù. Kyø maãu tam thieân cö traïch dó giaùo chi.1 Nhaát nhaät chuyeát hoïc nhi quy, kyø maãu phöông chöùc, naõi dó ñao ñoaïn kyø cô2 1

Tam thieân cö traïch dó giaùo chi: Baø meï Maïnh töû, thöôøng goïi laø Maïnh maãu, tröôùc nhaø ôû gaàn chôï, beân caïnh moät loø moå heo. Maïnh töû môùi leân ba, thaáy ngöôøi ta gieát heo laøm thòt, cuõng baét chöôùc baøy troø giaû laøm thòt heo, baø beøn dôøi nhaø ñeán moät xoùm gaàn nghóa ñòa. Maïnh töû chöùng kieán vieäc ma chay haøng ngaøy laïi giaû troø choân caát ñeå chôi. Ngöôøi meï laïi phaûi dôøi nhaø laàn nöõa, ñeán beân moät tröôøng hoïc. Maïnh töû beøn chôi vieäc taäp leã nghi nhö hoïc troø ôû tröôøng, baø môùi yeân taâm ôû laïi ñaáy. Ñôøi sau ngöôøi ta thöôøng nhaéc ñeán vieäc ba laàn dôøi choã ôû ñeå neâu moät taám göông saùng veà söï nuoâi daïy con chu ñaùo. 2 Cô töùc laø tieáng noùi taét cho chöùc boá cô (maùy deät vaûi), ta goïi laø caùi khung cöûi.

340


BAØI 58

vieát: “Nhöõ chi pheá hoïc do ngoâ ñoaïn tö chöùc daõ.” Maïnh töû töï thò caûnh dòch, ñaùn tòch caàn hoïc toát thaønh danh nho. Dòch nghóa

Chaët khung cöûi daïy con Maïnh töû laø moät hieàn nhaân ñôøi xöa. Luùc nhoû ham chôi bôøi. Ngöôøi meï dôøi nhaø ba laàn ñeå daïy doã. Moät ngaøy kia troán hoïc maø veà, ngöôøi meï ñang deät vaûi beøn laáy dao chaët ñöùt khung cöûi maø noùi raèng: “Con troán hoïc cuõng gioáng nhö meï caét ñöùt böùc deät naøy.” Maïnh töû töø ñoù kinh sôï, ñeâm ngaøy lo hoïc, cuoái cuøng trôû neân baäc danh nho.1 GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

DO ° (du) cuõng nhö, gioáng nhö – coøn – aáy laø Töø ngöõ

ª do döï Ñoàng nghóa

如 nhö: nhö, baèng, nhö yù: ñuùng nhö yù muoán 若 nhöôïc: nhö, baèng, töông nhöôïc: gioáng nhö nhau 似 töï (tôï): gioáng, töông tôï: gioáng nhau

TOÁT ° cuoái cuøng, roát cuoäc – ñaày tôù – binh lính – cheát – aâm khaùc laø thoát

1

Baøi naøy trích ôû saùch Taân quoác vaên giaùo thoï phaùp cuûa Trung Hoa.

341


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª binh toát, thuï toát, só toát, toát nghieäp, tieåu toát Ñoàng nghóa

終 chung: troïn – keát cuoäc – cuoái cuøng – chung nhaät: suoát ngaøy, chung thaân: troïn ñôøi

竟 caùnh: troïn, cuoái cuøng, caùnh nhaät: troïn ngaøy, höõu chí caùnh thaønh: coù chí thì cuoái cuøng seõ thaønh töïu

CÔ ° maùy moùc – nhòp – luùc – troïng yeáu – kheùo leù o Töø ngöõ

ª cô quan, cô giôùi, cô duyeân, cô quyeàn, cô hoäi, cô khí, cô naêng, cô möu, thôøi cô, ñoäng cô, khí cô Ñoàng aâm

基 neàn moùng – goác – nguyeân lai (cô sôû, cô baûn) 譏 cheâ bai – xeùt – caät vaán nhau (cô maï, cô saøm) 肌 da (cô nhuïc) 飢 ñoùi – maát muøa (cô caån) 期 (kyø) soá leû – moät naêm 幾 gaàn – haàu (thöù cô) – aâm khaùc laø kyû

HIEÁU ° (haùo) öa – ham thích – aâm khaùc laø haûo Töø ngöõ

ª hieáu hoïc, hieáu danh, hieáu söï, hieáu ñoäng, hieáu saéc, hieáu thaéng hieáu kyø, hieáu duõng, thò hieáu 342


BAØI 58

HY ° noâ ñuøa, vui chôi Töø ngöõ

ª hy hyù (vui chôi), hy tieáu Ñoàng aâm

希 ít coù – mong moûi (hy voïng, hy höõu) 稀 sô saøi – moûng manh – ít oi 犧 suùc vaät ñeå teá thaàn (hy sinh) 熙 saùng suûa – khí hoøa aám (hy di) 嘻 tieáng than – tieáng sôï

HYÙ ° chôi ñuøa – troø giaûi trí – troø chôi – vôû kòch, vôû haùt Töø ngöõ

ª hyù kòch – hyù tröôøng – hyù ñaøi – hyù ngoân – du hyù – hyù loäng

THIEÂN ° dôøi choã – thaúng giaùng chöùc quan – thay ñoåi Töø ngöõ

ª thieân di – thieân ñoâ – thieân caûi – bieán thieân

TRAÏC H ° nhaø ôû – moà maû – ôû Töø ngöõ

ª ñieàu traïch, gia traïch, vieân traïch 343


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

擇 choïn löïa (tuyeån traïch, traïch giao) 澤 ñaàm nöôùc – ñem nöôùc vaøo ruoäng – ôn hueä – trôn laùng (aân traïch)

CHUYEÁT ° (xuyeát) ñình laïi – thoâi – nghæ Töø ngöõ

ª trung chuyeát, chuyeát laïc Ñoàng aâm

拙 vuïng veà – khôø khaïo (chuyeát yù) 絀 thieáu – khoâng ñuû

PHÖÔNG ° höôùng – vuoâng – pheùp caùch – nôi choán – ngheà – phöông thuoác – traùi ngöôïc – môùi vöøa – ñang (chæ hieän taïi) Töø ngöõ

ª Ñoâng phöông – Taây phöông – laäp phöông – phöông phaùp – phöông thang – phöông dieän – phöông saùch – phöông trình – tha phöông – vaïn phöông – ñòa phöông Ñoàng aâm

芳 höông thôm – ñöùc haïnh (phöông danh)

CHÖÙC ° deät vaûi – theâu deät, baøy ñaët theâm ra 344


BAØI 58

Töø ngöõ

ª chöùc khoáng – chöùc nöõ – chöùc phuï

NHÖÕ ° maøy (ñaïi danh töø) – teân soâng Nhöõ

PHEÁ ° boû – ñình laïi – vaát boû ñi – voâ duïng – khoâng duøng Töø ngöõ

ª pheá vaät – thöông pheá binh – truaát pheá – pheá tröø – pheá khí – pheá taät – pheá chæ – pheá chöùc – pheá höng Ñoàng aâm

肺 buoàng phoåi (pheá taïng)

TÖ ° caùi aáy – aáy laø – nay Töø ngöõ

ª bæ saéc tö phong

CAÛNH ° phoøng giöõ – baùo tin nguy caáp – ñaùnh thöùc – ngaém cho bieát Töø ngöõ

ª caûnh bò – caûnh saùt – caûnh giôùi – tuaàn caûnh – caûnh caùo – caûnh tænh – caûnh chung

DÒCH ° sôï – kinh sôï 345


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª caûnh dòch: raên sôï, laáy laøm raên sôï

ÑAÙN ° buoåi saùng – keùp nam giaû ñoùng vai ñaøo goïi laø ñaùn Töø ngöõ

ª Nguyeân ñaùn – bình ñaùn – ñaõi ñaùn – thanh ñaùn – ñaùn tòch

TÒCH ° buoåi chieàu – ban ñeâm Töø ngöõ

ª tòch döông

NHO ° (nhu) ngöôøi hoïc roäng bieát nhieàu – ngöôøi hoïc theo Khoång hoïc – meàm yeáu – thanh lòch, nho nhaõ – ñaïo Nho, töùc laø ñaïo Khoång Töø ngöõ

ª Nho toâng, nho moân, nho giaùo, cöï nho, ñaïi nho, danh nho, nho só, nho phong só khí Ñoàng aâm

需 (nhu) caàn duøng – caàn thieát (nhu caàu, nhu duïng) 柔 meàm, yeáu – thuaän theo (nhu thuaän, nhu nhuyeán) 襦 aùo ngaén 346


BAØI 59

BAØI 59

關山月 李白 明月出天山 蒼茫雲海間 長風幾萬里 吹度玉門關 漢下白登道 胡窺青海灣 由來征戰地 不見有人還 戍客望邊色 思歸多苦顏 高樓當此夜 歎息未應閒 347


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Dòch aâm

Quan san1 nguyeät Lyù Baïch2 Minh nguyeät xuaát Thieân san,3 Tröôøng phong kyû vaïn lyù Haùn haï Baïch ñaêng4 ñaïo Do lai chinh chieán ñòa Thuù khaùch voïng bieân saéc Cao laâu ñöông thöû daï Thöông mang vaân haûi gian Xuy ñoä Ngoïc moân quan5 Hoà khuy Thanh haûi6 loan Baát kieán höõu nhaân hoaøn Tö quy ño khoå nhaân Thaùn töùc vò öng nhaøn

1

Quan san (quan: cöûa aûi: san: nuùi) non vaø aûi: noùi vuøng xa xaêm cuøng toät nôi bieân thuøy, coù haøm nghóa xa nhaø. 2 Lyù Baïch laø moät nhaø thô danh tieáng ñôøi Ñöôøng beân Trung Hoa. 3 Thieân san: moät daûi nuùi cao thuoäc tænh Phuïng Thieân mieàn ñoâng baéc Trung Hoa. 4 Baïch ñaêng: töùc laø Baïch thaønh hay Baïch ñaêng thaønh ôû mieàn baéc Trung Hoa, nôi vua Cao toå nhaø Haùn bò quaân Hoà vaây khoán. 5 Ngoïc moân quan: cuõng goïi laø Ngoïc quan, laø moät cöûa aûi ôû phía taây huyeän Ñoân Hoaøng, tænh Cam Tuùc, Trung Hoa. 6 Thanh Haûi: laø moät hoà lôùn trong nöôùc Thoå coác hoàn ñôøi Haùn Ñöôøng, nöôùc naøy goàm nhieàu boä laïc chieám cöù vuøng Taây Baéc Trung Hoa thôøi aáy.

348


BAØI 59

Dòch nghóa

Traêng nôi non aûi Vaàng traêng toû moïc cao khoûi nuùi Thieân san, ôû giöõa khoaûng bao la cuûa maây vaø bieån. Gioù töø xa maáy vaïn daëm thoåi vaøo cöûa aûi Ngoïc moân. Quaân Haùn ñoå xuoáng neûo Baïch ñaêng, quaân Hoà doøm sang vònh Thanh haûi. ÔÛ nôi chieán ñòa töø xöa laïi nay khoâng thaáy coù ai veà. Ngöôøi lính ñi thuù nhìn cöûa saéc nôi bieân cöông töôûng ñeán söï veà maø phaàn nhieàu veû maët ñau khoå. Nôi laàu cao trong ñeâm nay, chaéc coù keû than thôû chöa ñaønh nguoâi. Baûn dòch thô cuûa Taûn Ñaø

Vaàng traêng ra nuùi Thieân san, Meânh moâng nöôùc beå maây ngaøn saùng soi. Gioù ñaâu muoân daëm chaïy daøi, Thoåi ñöa traêng saùng ra ngoaøi ngoïc moân. Baïch ñaêng quaân Haùn ñoùng ñoàn, Vuïng kia Thanh haûi doøm luoân maét Hoà. Töø xöa bao keû chinh phu, Ñaõ ra ñaát chieán veà ru maáy ngöôøi. Buoàn troâng caûnh saéc beân trôøi, Giuïc loøng khaùch thuù nhôù nôi queâ nhaø. Laàu cao ñeâm vaéng ai maø, Ñeâm nay than thôû aét laø chöa nguoâi. 349


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

QUAN ° cöûa aûi – ñoùng cöûa – laáy then ngang caøi cöûa – maùy moùc – coù lieân laïc aûnh höôûng laãn nhau – caùc boä phaän troïng yeáu trong ngöôøi – phaàn then choát Töø ngöõ

ª haûi vaân quan – quan aûi – quan taùi – quan heä – töông quan – quan lieân – quan troïng – cô quan Ñoàng aâm

官 quan chöùc – vieäc nhaø nöôùc – cô theå (giaù c quan, quan lieâu, khí quan)

棺 aùo quan ngöôøi cheát (quan taøi) 觀 xem – chuù yù – nhìn – nhaän thaáy – nhaän thöùc (quan ñieåm, chuû quan, quan saùt)

鰥 caù lôùn – ngöôøi goùa vôï (quan quaû coâ ñôn) 冠 caùi maõo ñoäi treân ñaàu (gia quan) – aâm khaùc laø quaùn

SÔN ° (san) nuùi – phaàn moä Töø ngöõ

ª sôn cöôùc – sôn daân – sôn thuûy – cao sôn – sôn cö – sôn laâm – danh sôn – sôn minh haûi theä – sôn quaân

THÖÔNG ° laïnh leõo – beå khôi meânh moâng 350


BAØI 59

Töø ngöõ

ª thöông lang, thöông haûi (bieån meânh moâng, bieån saéc xanh), thöông mang (meânh moâng baùt ngaùt) Ñoàng aâm

蒼 saéc coû xanh – saéc xanh – loám ñoám traéng ñen (thöông daân) 倉 kho chöùa luùa (thöông khoá)

商 buoân baùn – baøn luaän – teân sao – trieàu nhaø Thöông (thöông maõi, thöông nghieäp, saâm thöông)

傷 toån haïi – lo nghó – ñau khoå (thöông haïi, bi thöông) 槍 ñoà binh khí (ñao thöông)

MANG ° nöôùc lai laùng Töø ngöõ

ª mang mang, mang nhieân, mang döông Ñoàng aâm

芒 thöù caây coù gai – caùi ñoït nhoïn cuûa caây coû – ñoøng ñoøng caây luùa – lôùn 鋩 muõi nhoïn 恾 baän roän trong loøng – nhieàu vieäc (hoang mang)

KYÛ ° bao nhieâu – maáy – aâm khaùc laø cô Töø ngöõ

ª kyû ñoä, kyû haø 351


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

HAÛI ° bieån – nhieàu caùi tuï hoïp laïi Töø ngöõ

ª haûi caûng, haûi ngaïn, haûi quaân, haûi chieán, haûi noäi, haûi phaän, haûi vaân, haûi caåu, thöông haûi tang ñieàn, theä haûi minh sôn

LYÙ ° xoùm, laøng – choã ôû – daëm ñöôøng Töø ngöõ

ª laân lyù, lyù tröôûng, haûi lyù, vaïn lyù, lyù haøo

XUY ° thoåi – gioù thoåi – aâm khaùc laø xuùy Töø ngöõ

ª xuy tieâu, phong xuy, 鼓吹 coå xuùy Ñoàng aâm

炊 naáu côm, thoåi côm 笞 roi voït duøng ñaùnh ngöôøi (xuy tröôïng)

ÑOÄ ° duïng cuï ñeå ño – ño löôøng – chöøng möïc – cheá ñoä – cöùu giuùp – aâm khaùc laø ñaïc Töø ngöõ

ª ñoä löôïng, voâ ñoä, ñoä soá, ñoä nhaät, ñoä khaåu, phaùp ñoä, cheá ñoä 352


BAØI 59

NGOÏC ° ngoïc, ñaù quyù – quyù giaù Töø ngöõ

ª ngoïc chæ, ngoïc dieân, ngoïc theå, kim ngoïc, ngoïc coát, ngoïc nöõ, ngoïc haønh, ngoïc hoaøng

ÑAÊNG ° leân cao – ghi vaøo soå saùch – ñöôïc muøa – leân ñöôøng Töø ngöõ

ª ñaêng ñaøn, ñaêng sôn, ñaêng hoa, ñaêng trình, ñaêng vò, ñaêng ñaøi Ñoàng aâm

燈 caùi ñeøn – boù ñuoác (haûi ñaêng)

HOÀ ° mieáng thòt ôû döôùi caèm – sao – vaäy – caùc goáng daân ôû phía baéc Trung Hoa ngaøy xöa, rôï Hoà – hoï Hoà – baäy baï – loän xoän Töø ngöõ

ª hoà qua, hoà ma, hoà ly, hoà tö loaïn töôûng

KHUY ° doøm nom – rình troäm Töø ngöõ

ª khuy thieân kính, khuy taâm, khuy duï, khuy trí Ñoàng aâm

虧 thieáu – toán keùm (khuy toån) 353


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

THANH ° maøu xanh – saéc xanh cuûa caây coû – tuoåi treû – (traùi caây) coøn soáng, chöa chín – loøng traéng tröùng – thuoäc veà phöông ñoâng Töø ngöõ

ª thanh nhaõn, thanh y, thanh nieân, thanh nöõ, thanh aâm, thanh thieân baïch nhaät

LOAN ° caùi vònh, nôi bôø nöôùc naèm saâu vaøo ñaát lieàn – nöôùc chaûy voøng Töø ngöõ

ª loan hoài Ñoàng aâm

鸞 chim loan, moät gioáng vôùi phöôïng hoaøng (loan giaù, loan phuïng)

彎 caàm noû – giöông cung – cong queo (loan cung) 鑾 = 銮 roån raûng – chuoâng ñeo ôû coå ngöïa

KHAÙCH ° ñoái vôùi chuû – ngöôøi ôû nôi khaùc ñeán – tieáng goïi chung nhöõng ngöôøi coù cuøng chuû tröông hay moät muïc tieâu ñang theo ñuoåi Töø ngöõ

ª haønh khaùch, du khaùch, chính khaùch, hieäp khaùch, khaùch quan, khaùch saùo 354


BAØI 59

SAÉC ° maøu saéc – dung nhan – saéc con gaùi ñeïp – phong caûnh – hieän töôïng giôùi. Töø ngöõ

ª nhan saéc, saéc thaùi, saéc töôùng, saéc duïc, caûnh saéc, vaät saéc, hieáu saéc, nöõ saéc, khoâng khoâng saéc saéc Ñoàng aâm

勅 = 敕 chieáu chæ cuûa vua, cuûa vò quoác tröôûng ban ra (saéc leänh) 嗇 keùm, keo laän (bæ saéc tö phong) 穡 gaët luùa (giaù saéc)

ÑA ° nhieàu – khen – hôn Töø ngöõ

ª ña caûm, ña ñoan, ña giaùc, ña tình, ña söï, ña nghi, ña soá, ña taï, ña ña ích thieän

NHAN ° maët maøy – goùc traùn – hieäu saùch – hieäu buoân – chöõ vieát treân taám bieån, hoaønh phi Töø ngöõ

ª nhan dieän, nhan saéc, nhan ñeà, haäu nhan, dung nhan, long nhan

LAÂU ° (laàu) laàu, gaùc – nhaø coù laàu, coù gaùc 355


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª thanh laâu, hoàng laâu, cao laâu, laâu ñaøi, laâu thuyeàn, voïng laâu

THAÙN ° khen ngôïi – thôû than – ngaân daøi gioïng ra Töø ngöõ

ª thaùn töø, caûm thaùn, thaùn töùc (thôû than, khen ngôïi) ta thaùn Ñoàng aâm

嘆 thôû ra – than thôû (ñoàng nghóa vôùi chöõ 歎) 炭 than, goã ñoát chaùy coøn laïi chaát ñen (thaùn chaát, thaùn khí)

TÖÙC ° nghæ ngôi – hôi thôû – con caùi – tieàn laõi – thoâi – an uûi Töø ngöõ

ª höu töùc, an töùc, lôïi töùc, töû töùc

ÖNG ° neân nhö theá – neân – haõy – aâm khaùc laø öùng Töø ngöõ

ª öng chuaån (baèng loøng cho), öng yù, öng thuaän Ñoàng aâm

鷹 chim öng moät loaøi chim döõ ngöôøi ta nuoâi ñeå ñi saên

(khuyeån öng: choù vaø chim öng, chæ haïng ñaày tôù giuùp chuû laøm ñieàu aùc) 356


BAØI 60

膺 ngöïc – vaâng chòu – ñaùnh

NHAØN ° thong thaû – raûnh rang – ñoàng nghóa vôùi 暇 haï, 逸 daät Töø ngöõ

ª an nhaøn, thanh nhaøn, hoang nhaøn, nhaøn haï, nhaøn ñaøm, nhaøn nhaõ, nhaøn du, nhaøn ñieàn, nhaøn cö vi baát thieän Ñoàng aâm

閑 caùnh cöûa – ñeà phoøng (phoøng nhaøn) BAØI 60

汝無禮 昔者孟子入私室其婦袒而在內。孟子 不悅以告其母曰︰婦無禮。母曰︰乃 汝無禮也。禮不云乎將入門問孰存將 上堂聲必揚將入户視必下不掩人不備 也。 Dòch aâm

Nhöõ voâ leã Tích giaû Maïnh töû nhaäp tö thaát, kyø phuï ñaûn nhi taïi noäi. Maïnh töû baát duyeät, dó caùo kyø maãu vieát: “Phuï voâ leã”. Maãu vieát: “Naõi nhöõ voâ leã daõ. Leã baát vaân hoà? Töông nhaäp 357


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

moân vaán thuïc toàn, töông thöôïng ñöôøng thanh taát döông, töông nhaäp hoä thò taát haï,1 baát yeåm nhaân baát bò daõ.”2 Dòch nghóa

Con voâ leã Thuôû xöa, Maïnh töû khi vaøo tö thaát, vôï oâng côûi traàn, ôû trong ñoù. Maïnh töû khoâng baèng loøng, noùi vôùi meï raèng: “Vôï voâ leã vôùi con” Meï oâng quôû: “Ñoù chính laø con voâ leã ñoái vôùi noù. Saùch leã chaúng coù daïy nhö theá naøy sao? Khi saép vaøo cöûa ngoû nhaø ngöôøi thì hoûi thaêm ai coøn ai khoâ ng,3 khi saép leân theàm nhaø ngöôøi thì leân tieáng;4 khi saép vaøo cöûa ngöôøi thì phaûi nhìn xuoáng,5 laøm nhö theá coát ñeå traùnh söï ñöôøng ñoät vaøo luùc ngöôøi ta khoâng phoøng bò kòp vaäy. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TÖ ° rieâng tö – kín ñaùo – giaøu to

1

Lôøi trong Kinh Leã, moät trong Nguõ kinh cuûa Nho gia. Baøi naøy trích ôû Lieät nöõ truyeän trong Töù boä bí yeáu (moät phaàn trong Töù khoá toaøn thö, 3 Tôùi cöûa ngoû coù ngöôøi ra môû ngoû thì hoûi thaêm trong gia ñình chuû nhaân theá naøo, coù vieäc gì khoâng ñeå ñònh tröôùc lôøi noùi cho thuaän hôïp vôùi gia tình ngöôøi, chaúng haïn khoâng noùi chuyeän vui khi ngöôøi ta ñang coù vieäc buoàn. 4 Coát ñeå cho chuû nhaân nghe maø xeáp ñaët chuaån bò trong vieäc tieáp taân. 5 Coát ñeå traùnh söï ñöôøng ñoät nhìn thaáy nhöõng ñieàu baát ngôø trong nhaø ngöôøi, hoaëc khi vaøo phoøng rieâng ngöôøi cuøng nhaø cuõng phaûi giöõ gìn yù töù ñeå cho ngöôøi trong phoøng coù thì giôø kòp traùnh neù tröôùc söï coù maët ñoät ngoät cuûa mình. 2

358


BAØI 60

Töø ngöõ

ª tö tình, tö yù, tö taâm, voâ tö, tö ñieàn, tö thaát, tö vò, tö lôïi, chí coâng voâ tö, tö kyû, tö duïc

THAÁT ° nhaø ôû – phoøng ôû Töø ngöõ

ª thaát gia, thö thaát, thaát nöõ, thaønh gia, thaønh thaát Ñoàng aâm

七 soá baûy (thaát tinh, song thaát) 匹 (saát) tieáng duøng khi ñeám taám vaûi hay luï a, ñeám

ngöïa – ñôn chieác (thaát phu) 疋 tieáng duøng ñeå ñeám taám vaûi hay luïa 失 maát – thua – sai laàm (quaù thaát, thaát yù, thaát cô) 柒 soá baûy (vieát keùp, duøng trong vaên töï ñeå khoâng bò söûa ñoåi)

PHUÏ ° ngöôøi ñaøn baø – ngöôøi vôï Töø ngöõ

ª thieáu phuï, phuï nöõ, phuï khoa, saûn phuï, phuï nhaân, phu phuï, quaû phuï, maïng phuï

ÑAÛN ° oáng tay aùo – keùo oáng tay aùo ra ñeå traàn – che chôû cho ngöôøi Töø ngöõ

ª taû ñaûn vò löu, ñaûn thaân 359


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

誕 noùi to – löøa doái – sinh ra – to lôùn (thaùnh ñaûn, ñaûn ngoân) 但 moät mình – chæ caàu – baát quaù laø – chaúng nhöõng 蛋 tröùng chim (ñaûn baïch chaát) 亶 thöïc coù – chæ (nhaán maïnh) – voâ ích

DUYEÄ T ° baèng loøng, ñeïp loøng Töø ngöõ

ª duyeät khaåu, taâm duyeät Ñoàng aâm

閱 xem xeùt – traûi qua (lòch duyeät, duyeät binh, duyeät laõm)

CAÙO ° baùo cho bieát – xin pheùp Töø ngöõ

ª baùo caùo, caùo tri, caùo bieät, caùo baïch, quaûng caùo töø, caùo phoù, caùo hoài, nguyeân caùo, bò caùo, caùo toá, caùo traïng, caùo thò, trung caùo Ñoàng aâm

誥 treân baûo xuoáng – baøi vaên ñeå daïy baûo, thoâ ng baùo (Bình ngoâ ñaïi caùo)

TÖÔNG ° saép, toan – vaû laïi – nuoâi – ñem ñeán – aâm khaùc laø töôùng Töø ngöõ

ª töông lai 360


BAØI 61

ÑÖÔØNG ° nhaø chính trong cung thaát – nhaø treân – ñöôøng hoaøng – baø con cuøng moät oâng toå Töø ngöõ

ª töø ñöôøng, thaùnh ñöôøng, Phaät ñöôøng, phuû ñöôøng, tænh ñöôøng, ñöôøng ñöôøng chính chính, ñöôøng quan, ñöôøng beä, ñöôøng hoaøng

HOÄ ° cöûa nhaø, cöûa moät caùnh goïi laø 户 hoä, cöûa hai caùnh goïi laø 門 moân – duøng chæ soá daân, moãi gia ñình laø moät hoä Töø ngöõ

ª vaïn hoä haàu, hoä chuû, hoä khaåu, hoä tòch, hoä boä, moân ñöông hoä ñoái Ñoàng aâm

護 giuùp ñôõ – che chôû (baûo hoä, hoä veä)

YEÅ M ° che ñaäy – ñoùng laïi – nhaân ngöôøi ta khoâng phoøng bò maø ñaùnh Töø ngöõ

ª yeåm nhó (che tai), yeåm nhaõn (che maét), yeåm taäp (ñaùnh uùp baát thình lình), yeåm hoä, yeåm trôï, yeåm taâm Ñoàng aâm

魘 naèm mô thaáy nhöõng ñieàu sôï haõi 361


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 61

戒貪多 人恆苦於不知足惟其不知足故時時 求其多而終不見其多於是愈多而愈 無厭不至殺身不止。嗚呼多食則傷 胃多財則傷身。人奈何不以貪多爲 戒哉。 Dòch aâm

Giôùi tham ña Nhaân haèng khoå ö baát tri tuùc,1 duy kyø2 baát tri tuùc, coá thôøi thôøi caàu kyø ña nhi chung baát kieán kyø ña. Ö thò duõ ña nhi duõ voâ yeám, baát chí saùt thaân baát chæ. OÂ hoâ! Ña thöïc taéc thöông vò, ña taøi taéc thöông thaân, nhaân naïi haø3 baát dó tham ña vi giôùi tai!

1

Tri tuùc: bieát ñuû, nghóa laø bieát giôùi haïn loøng tham muoán cuûa mình ôû möùc hôïp lyù. 2 Duy kyø: chöõ duy voán ñoàng nghóa vôùi chöõ 只 chæ, thöôøng ñöôïc hieåu nghóa laø chæ, nhöng cuõng coù nhöõng tröôøng hôïp mang nghóa khaùc tuøy theo vaên caûnh. 3 Naïi haø: duøng nhö caùc tieáng 如之何 nhö chi haø hoaëc 如何 nhö haø, coù nghóa nhö theá naøo, laøm theá naøo, laøm sao... Hai chöõ naïi vaø haø tuøy choã duøng, coù khi ñi lieàn nhau, coù khi ñi giaùn caùch nhau. Ví duï: 無可奈何 voâ khaû naïi haø: khoâng laøm theá naøo ñöôïc heát. Coù khi ngöôøi ta duøng rieâng chöõ naïi thay cho naïi haø: 無奈匡襄路未通 Voâ naïi khuoâng töông loä vò thoâng: laøm sao ñöôïc vôùi vieäc khuoâng phoø chuùa khi böôùc ñöôøng chöa thoâng.

362


BAØI 61

Dòch nghóa

Raên phoøng vieäc tham nhieàu Ngöôøi ta thöôøng khoå vì khoâng bieát ñuû; chæ vì khoâng bieát ñuû neân thöôøng caàu cho ñöôïc nhieàu maø roát laïi chaúng bao giôø thaáy nhieàu caû. Caøng nhieàu theâm laïi caøng khoâng thaáy ñuû, chöa ñeán luùc cheát thì chöa chòu döøng. Than oâi! Nhieàu thöùc aên thì haïi daï daøy, nhieàu tieàn cuûa thì haïi ñeán thaân, ngöôøi ta sao chaúng laáy söï tham nhieàu ñeå raên phoøng ñaáy ö? GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

HAÈNG ° thöôøng, bình thöôøng – laâu beàn, thöôøng xuyeân, kieân trì – teân soâng Haèng (phieân aâm töø tieáng Phaïn laø Gaṅgā) Töø ngöõ

ª höõu haèng, haèng saûn, haèng taâm, haèng haø, haèng tinh, haèng haø sa soá

DUY ° töôûng nhôù – chæ moät mình – chæ – nhöng maø – nhö chöõ 唯 – aâm khaùc laø duïy: tieáng daï, vaâng Töø ngöõ

ª duy vaät, duy taâm, duy nhaát, duy thöùc, duy linh, phi duy, baát duy Ñoàng aâm

維 daây giaêng ôû boán goùc löôùi – vaät gì daøi maø nhoû goïi laø duy – lieân keát nhau (duy trì) 363


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

帷 maøn vaây quanh

DUÕ ° hôn – caøng theâm – laønh beänh Ñoàng aâm

牖 cöûa soå – môû mang (duõ hoä) 窳 nhaùc nhôùn – ñoà vaät thoâ xaáu

YEÁ M ° nhaøm, chaùn – gheùt Töø ngöõ

ª yeám theá, yeám oá, yeám nhaân, yeám cöïu hæ taân Ñoàng aâm

饜 no neâ – ñaày ñuû, thoûa maõn

CHÆ ° thoâi, döøng laïi – ñi ñeán – vöøa ñuùng choã – ngaên caám Töø ngöõ

ª chæ khaùt, chæ khaùi, chæ aåu, ñình chæ, caám chæ, chæ thoáng, chæ toàn soá, trung chæ

OÂ ° duøng trong tieáng keùp 嗚呼 oâ hoâ: than oâi (thaùn töø) Ñoàng aâm

烏 chim quaï – saéc ñen – chim saùo (töø oâ, kim oâ, oâ hôïp) 汙 nöôùc ñuïc – dô nhôùp – laây baån (oâ danh, tham oâ) – 364


BAØI 61

aâm khaùc laø oá

杇 caùi bay cuûa thôï neà

HOÂ ° thôû hôi ra – goïi to tieáng Töø ngöõ

ª hoâ haáp, hoâ hoaùn, hoâ phong hoaùn vuõ, hoâ öùng, hoâ haøo, hoâ danh

THÖÔNG ° toån haïi – veát ñau – thöông ñau Töø ngöõ

ª thöông tích, thöông toån, truùng thöông, thoï thöông, bò thöông, thöông caûm, thöông haïi, thöông haøn, ngoaïi thöông, noäi thöông, thöông sinh, töû thöông, thöông binh

VÒ ° daï daøy (bao töû) – teân sao Vò Töø ngöõ

ª vò dòch, vò toan, tyø vò, vò taïng, ñieàu vò, kieän vò

365


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 62

自由權 盧梭 自由者衆權利之本也衆責任之原 也。責任固不可棄權利亦不可捐 而况其本原之自由權哉。且自由 權又道德之本也。人若無此權則 善惡皆非己出是人而非人也。 Dòch aâm

Töï do quyeàn Lö Thoa1 Töï do giaû chuùng quyeàn lôïi chi baûn daõ; chuùng traùch nhieäm chi nguyeân daõ. Traùch nhieäm coá baát khaû khí, quyeàn lôïi dieäc baát khaû quyeân, nhi huoáng kyø baûn nguyeân chi töï do quyeàn tai. Thaû töï do quyeàn höïu ñaïo ñöùc chi baûn daõ.

1

Lö Thoa, phieân aâm chöõ Haùn teân cuûa Jean Jacques Rousseu, moät danh nhaân cuûa nöôùc Phaùp vaøo theá kyû thöù XVIII, ñaõ coå xuùy cho tinh thaàn caùch maïng daân chuû ôû nöôùc Phaùp vaøo cuoái theá kyû thöù 18. Ñaây laø moät phaùt bieåu cuûa Rousseu ñöôïc dòch sang chöõ Haùn.

366


BAØI 62

Nhaân nhöôïc voâ thöû quyeàn, taéc thieän aùc giai phi kyû xuaát,1 thò nhaân nhi phi nhaân daõ.2 Dòch nghóa

Quyeàn töï do Töï do laø nguoàn goác moïi quyeàn lôïi, moïi traùch nhieäm. Traùch nhieäm voán khoâng theå boû, quyeàn lôïi cuõng khoâng theå maát ñi ñöôïc. Huoáng chi laø quyeàn töï do, nguoàn goác cuûa quyeàn lôïi traùch nhieäm ñaáy ö. Vaû laïi, quyeàn töï do laïi laø goác cuûa ñaïo ñöùc, ngöôøi ta neáu khoâng coù quyeàn aáy thì vieäc thieän aùc ñeàu chaúng phaûi töï nôi mình laøm ra, nhö theá laø ngöôøi maø khoâng phaûi ngöôøi vaäy. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

QUYEÀN ° quyeàn, quyeàn haïn, ñieàu trong phaïm vi ñöôïc laøm, ñöôïc quyeát ñònh – quaû caân – ñieàu neân laøm nhöng khoâng hôïp vôùi leõ thöôøng, quyeàn bieán – caân nhaéc – taïm thay vieäc trong moät thôøi gian ngaén – ñieà u lôïi caàn phaûi coù – xöông goø maù Töø ngöõ

ª quyeàn uy, uy quyeàn, quyeàn lôï i, quyeàn theá, quyeàn bieán, quyeàn bính, kinh quyeàn, quyeàn haønh, quyeàn löïc, quyeàn thaàn, tranh quyeàn, quyeàn chuû tòch, 1

Giai phi kyû xuaát: ñeàu chaúng phaûi töï mình laøm ra, vì neáu khoâng coù töï do thì moïi vieäc laøm voán dó ñeàu do söï sai khieán cuûa ngöôøi khaùc, duø laø thieän hay aùc cuõng chaúng phaûi do töï taâm muoán laøm. 2 YÙ noùi tuy gioáng ngöôøi veà hình theå maø khoâng phaûi laø ngöôøi veà baûn chaát, vì khoâng theå töï mình laøm ra baát cöù ñieàu gì neân cuõng xem nhö khoâng ñöôïc laøm ngöôøi.

367


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

quyeàn haïn, toaøn quyeàn, thaàn quyeàn, daân quyeàn, ngoä bieán tuøng quyeàn Ñoàng aâm

顴 goø maù (löôõng quyeàn) 拳 naém tay – ñaùnh voõ baèng tay – coù kích thöôùc baèng naém tay (quyeàn thuaät)

惓 quyeàn quyeàn: lo laéng – thaønh khaån laém – lo ñau ñaùu

CHUÙNG ° nhieàu ngöôøi – ñoâng Töø ngöõ

ª quaàn chuùng, ñaïi chuùng, daân chuùng, chuùng daân, chuùng sinh, chuùng luaän, chuùng chöùng ñoàng töû, quaû baát ñòch chuùng

BAÛN ° (boån) goác caây – goác cuûa söï vieäc – tieàn voán – baûn saéc – tieáng töï xöng nhöõng gì thuoäc veà mình (baûn xöù, baûn quoác) Töø ngöõ

ª baûn chaát, baûn nguyeân, baûn saéc, baûn vò, baûn laõnh, baûn yù, baûn tính, baûn phaän, baûn taâm, baûn thaûo, tö baûn, vong baûn, baûn chöùc, ñaïi baûn doanh, baûn ngaõ Ñoàng aâm

板 taám vaùn – taám moûng cuûa moät vaät gì – baûn in saùch 版 baûn in saùch (xuaát baûn, baûn quyeàn, baûn ñoà) 368


BAØI 62

TRAÙC H ° caàu xin – hoûi loãi – cheâ traùch – phaàn vieäc mình phaûi laøm – vieäc cuûa boån phaän Töø ngöõ

ª traùch nhieäm, traùch vuï, troïng traùch, taéc traùch, ñaëc traùch, xöùng traùch, traùch cöù, traùch thaønh, traùch bò, voâ traùch nhieäm, ñaûm traùch, phuï traùch, ngoân traùch, traùch phaït, töï traùch, chöùc traùch Ñoàng aâm

窄 (trích) chaät heïp 簀 ñeäm laøm baèng tre 蚱 con chaâu chaáu 柞 chaët ñoán caây – chaät heïp – aâm khaùc laø taïc 嘖 caõi loän – tieáng chim keâu

NHIEÄ M ° (nhaäm) gaùnh vaùc – thaønh thöïc – chöùc vuï – duøng ngöôøi – maëc keä, tuøy yù Töø ngöõ

ª nhieäm vuï, traùch nhieäm, chuû nhieäm, ñaëc nhieäm, nhieäm kyø, ñaûm nhieäm, nhieäm yù, phoùng nhieäm, troïng nhieäm, töï nhieäm

QUYEÂN ° boû vaát ñi – tröø boû – quyeân tieàn, giuùp tieàn cho ngöôøi – tieàn thueá Töø ngöõ

ª quyeân sinh, quyeân meänh, laïc quyeân, quyeân ngaân, quyeân khí (cheát) 369


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

涓 doøng nöôùc nhoû – choïn löïa – trong saïch (quyeân ai) 鵑 ñoã quyeân 杜鵑: con quoác, cuõng goïi laø 子規 töû quy 娟 ñeïp, toát – gaùi ñeïp (thuyeàn quyeân)

ÑÖÙC ° phaåm chaát toát – tính toát – ñieàu thieän – keát quaû cuûa coâng phu tu döôõng – ñaïo lyù taâm ñaéc ñöôïc – coù yù khoe coâng Töø ngöõ

ª ñaïo ñöùc, ñaït ñöùc, thaùnh ñöùc, laäp ñöùc, hieàn ñöùc, nhaân ñöùc, ñöùc tính, ñöùc duïc, ñöùc aâm, baïc ñöùc, ñöùc hoùa, aân ñöùc

LÔÏI ° lôïi ích – thuaän tieän – saéc beùn – tieàn lôøi – lanh leï Töø ngöõ

ª lôïi ích, baát lôïi, quyeàn lôïi, tieän lôïi, lôïi töùc, lôïi haïi, lôïi khaåu, lôïi khí, lôïi danh, lôï i tha, duy lôïi, vuï lôïi, coâng lôïi, töï lôïi lôïi duïng NGÖÕ PHAÙP YÙ NGHÓA THÔØI GIAN

Coù moät soá tieáng ñöôïc duøng ñeå chæ ñònh thôøi gian (hoaëc traïng töø, hoaëc trôï töø, hoaëc ñoäng töø) ñi keøm vôùi ñoäng töï hoaëc tính töø, hoaëc môû ñaàu cho meänh ñeà hay caâu noùi. 370


BAØI 62

YÙ NGHÓA HIEÄN TAÏI 1. Khoâng duøng traï ng töø chæ thôø i gian.

Ví duï:

雁來燕去 nhaïn lai yeán khöù: nhaïn ñeán eùn ñi. 2. Duøng caù c tieáng: thuûy

phöông,

chaùnh,

sô,

Ví duï:

吾方知之矣 Ngoâ phöông tri chi hyõ. (Toâi môùi bieát vieäc aáy.)

日正午 nhaät chaùnh ngoï (maët trôøi ñuùng giöõa tröa) 女初來 nöõ sô lai (ngöôøi con gaùi môùi ñeán) 雲散月始現 vaân taùn nguyeät thuûy hieän: maây tan, maët traêng môùi hieän ra

3. Duøng caù c traïng ngöõ chæ thôøi gian ñöùng tröôùc nhö: 今日 kim nhaä t, 今年 kim nieân, 現今 hieän kim, 當今 ñöông kim, 此時 thöû thôø i...

Ví duï:

今日我來 kim nhaät ngaõ lai (hoâm nay toâi laïi ñaây) 今年薊北雪如梅 kim nieân Keá Baéc tuyeát nhö mai (naêm nay ñaát Keá Baéc tuyeát rôi traéng nhö hoa mai)

當今國內情形 ñöông kim quoác noäi tình hình (tình hình trong nöôùc hieän nay)

4. Duøng caùc tieáng:

尚 thöôïng, 猶

do,

Ví duï:

吾尚病 ngoâ thöôïng beänh: toâi coøn beänh 371

現 hieän


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

父母猶存 phuï maãu do toàn: cha meï vaãn coøn 現有一人 hieän höõu nhaát nhaân: hieän coù moät ngöôøi YÙ NGHÓA QUAÙ KHÖÙ 1. Vieäc vöø a môù i xaû y ra, duøng caùc tieáng: taøi, 適 thích, 會 hoäi ...

phuû,

Ví duï:

天下甫定 thieân haï phuû ñònh: thieân haï vöøa môùi ñònh yeân 病纔痊 beänh taøi thuyeân: beänh vöøa bôùt 風適吹起 phong thích xuy khôûi: gioù vöøa thoåi leân 會有客來 hoäi höõu khaùch lai: vöøa coù khaùch ñeán 2. Vieäc ñaõ xaûy ra laâu hoaë c ñaõ qua haún, duø ng caùc tieáng 已 dó, 旣 kyù, 曾 taèng, 經 kinh, 了 lieãu, 業已 nghieäp dó ...

Ví duï:

天心已去應亡 thieân taâm dó khöù öng vong Sôû: loøng trôøi ñaõ maát roài thì haún ñaønh maát Sôû

機會旣失不能復有 cô hoäi kyù thaát baát naêng phuïc höõu: cô hoäi moät khi maát ñi khoâng theå coù laïi

曾與吾兄說 taèng döõ ngoâ huynh thuyeát: ñaõ töøng noùi chuyeän cuøng oâng anh.

吾不經實行此事 ngoâ baát kinh thöïc haønh thöû söï: toâi chaúng töøng thöïc haønh vieäc aáy

白雲飛過了 baïch vaân phi quaù lieãu: maây traéng bay qua haún roài

372


BAØI 62

業已準備就緒 nghieäp dó chuaån bò töïu töï: ñaõ chuaån bò xong heát roài 3. Coù theå hieåu ngaàm yù nghóa quaù khöù qua caù c tieáng: 久 cöûu, 先 tieân, 矣 hó, 過 quaù, 再 taùi, 復 haä u...

Ví duï:

日久沒 nhaät cöûu moät: maët trôøi laën ñaõ laâu 事先料 söï tieân lieäu: vieäc ñaõ lieäu töø tröôùc. 事不濟矣 söï baát teá hó: vieäc khoâng xong roài 不再得 baát taùi ñaéc: khoâng coù laïi laàn khaùc Trong tröôøng hôïp ñaàu caâu hoaëc giöõa caâu ñaõ coù nhöõng traïng ngöõ chæ thôøi gian nhö 昔年 tích nieân, 去年 khöù nieân, 往年 vaõng nieân, 古時 coå thôøi, 去日 khöù nhaät, 昨夜 taïc daï... ngöôøi ta coù theå löôïc boû caùc traïng töø chæ thôøi gian noùi treân. Ví duï:

昔日病今日愈 tích nhaät beänh kim nhaät duõ: ngaøy tröôùc beänh, ngaøy nay khoûi

去歲荆南梅似雪 khöù tueá kinh nam mai töï tuyeát: naêm ngoaùi ôû Kinh nam, hoa mai traéng nhö tuyeát

當年花草弄春風 ñöông nieân hoa thaûo loäng xuaân phong: ñöông naêm aáy, hoa coû ñuøa gioù xuaân.

昨夜風開露井桃 taïc daï phong khai loä tænh ñaøo: ñeâm qua gioù laøm nôû hoa ñaøo Loä Tænh.

往日不知君之來 vaõng nhaät baát tri quaân chi lai: ngaøy tröôùc khoâng bieát vieäc oâng ñeán. 373


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

YÙ NGHÓA TÖÔNG LAI 1. Vieäc saép xaûy ra trong töông lai gaàn, duø ng caùc tieáng: 將 töông, 欲 duïc, 即 töùc...

Ví duï:

君將何之 quaân töông haø chi? OÂng toan ñi ñaâu theá? 天欲雨 thieân duïc vuõ: trôøi saép möa 船即開 thuyeàn töùc khai: thuyeàn saép ñi ngay 2. Vieä c seõ xaûy ra trong töông lai xa hôn hoaë c khoâng chaéc chaén, duøng caùc tieáng: 後 haä u,未 vò...

Ví duï:

後自知之 haäu töï tri chi: sau naøy seõ töï bieát vieä c aáy 雲未散 vaân vò taùn: maây chöa tan BOÅ TUÙC TÖØ VÖÏNG: TEÂN CAÙC LOAØI THUÙ

獅子

SÖ TÖÛ ° con sö töû – ngöôøi ñaøn baø hung haõn laán löôùt choàng ñöôïc ví vôùi con sö töû caùi: 忽聞河東獅子吼, 柱丈落手心忙然。Hoát vaên Haø Ñoâng sö töû hoáng, truï tröôïng laïc thuû taâm mang nhieân. (Boãng nghe sö töû Haø Ñoâng gaàm, caàm gaäy rôùt khoûi tay, tinh thaàn ruïng rôøi. – thô Toâ Thöùc cheá gieãu Traàn Thaùo sôï vôï.)

HUØNG ° con gaáu – maïnh meõ – hoï ngöôøi Töø ngöõ

ª huøng hoå (gaáu vaø coïp: maïnh meõ, hung döõ), huøng bi (gaáu vaø sö töû: maïnh meõ, hung döõ), ñaïi huøng tinh, 374


BAØI 62

tieåu huøng tinh (ta thöôøng goïi sao gaáu lôùn, sao gaáu nhoû laø dòch nghóa theo caùc teân goïi naøy)

夢熊有兆 moäng huøng höõu trieäu: moäng thaáy con gaáu, ñöôïc tin laø ñieàm moäng baùo saép sinh con trai. Do tích xöa coù ngöôøi moäng thaáy gaáu, sau sinh ñöôïc con trai, neân noùi vieäc muoán sinh con trai laø muoán ñöôïc naèm moäng thaáy gaáu.

LANG ° con choù soùi Töø ngöõ

狼心 lang taâm: loøng daï nham hieåm, taøn ñoäc 豺狼當道 saøi lang ñöông ñaïo: nhöõng keû tham aùc, taøn ñoäc ñang caàm quyeàn

HOÀ ° con caùo Töø ngöõ

ª hoà nghi 狐疑: ña nghi, hay ngôø vöïc, hoà ly, hoà mî (duøng thuû ñoaïn nhaõ nhaën ñeå löøa ngöôøi), thoá töû hoà bi 兔死狐悲: Thoû cheát caùo thöông

LY ° con choàn Töø ngöõ

ª hoà ly 狐狸: chæ chung loaøi choàn caùo

TÖÔÏNG ° con voi – hình traïng – pheùp taéc – göông maãu 375


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª hình töôïng, töôïng tröng, töôïng hình, thaàn töôïng, ñoái töôïng, tröøu töôïng, töôûng töôïng, bieåu töôïng Ñoàng aâm

像 gioáng nhö – töôïng goã, töôïng ñaát 匠 ngöôøi thôï – kheùo leùo Töø ngöõ

象棋 töôïng kyø: côø töôùng

TRÖ ° con lôïn (con heo)

THÆ ° con lôïn con

ÑOÀN ° con lôïn con

TEÂ ° con teâ giaùc

鹿

LOÄC ° con höôu

海狗

HAÛI CAÅU ° con haûi caåu

河馬

HAØ MAÕ ° con haø maõ 376


BAØI 63

山羊

SÔN DÖÔNG ° con sôn döông, deâ nuùi

駱駝

LAÏC ÑAØ ° con laïc ñaø

BAØI 63

責 任 人類之高出他動物者安在乎?供 求無缺受社會之恩欺侮不乘託國 家之庇身蒙其利當思所報。蓋人 生自少而壯而老固自有與生俱來 之責任在。 Dòch aâm

Traùch nhieäm Nhaân loaïi chi cao xuaát tha ñoäng vaät giaû an taïi hoà? Cung caàu voâ khuyeát1 thuï xaõ hoäi chi aân, khi vuõ baát thöøa thaùc quoác gia chi tyù; thaân moâng kyø lôïi ñöông tö sôû baùo. 1

Cung caàu: söï cung öùng vaø nhu caàu, moãi ngöôøi ñeàu coù hai ñieàu naøy. Caùi mình laøm ra coù theå tieâu thuï ñöôïc, caùi mình caàn ñeán coù theå coù ñöôïc, neân goïi laø cung caàu voâ khuyeát. Ñoù laø nhôø nôi söï ñieàu phoái toát trong xaõ hoäi.

377


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Caùi nhaân sinh töï thieáu nhi traùng nhi laõo, coá töï höõu döõ sinh caâu lai chi traùch nhieäm taïi.1 Dòch nghóa

Traùch nhieäm Loaøi ngöôøi sôû dó cao vöôït hôn caû caùc loaøi ñoäng vaät khaùc laø do ñaâu? Söï cung caàu khoâng thieáu laø mang ôn cuûa xaõ hoäi, söï löøa doái khinh khi nhau khoâng xaûy ra laø nhôø nôi söï che chôû cuûa quoác gia. Thaân mình höôûng ñöôïc caùi lôïi aáy neân nghó ñeán söï baùo ñaùp laïi. Bôûi vì ñôøi ngöôøi töø nhoû lôùn leân cho ñeán luùc giaø voán sinh ra ñaõ saün coù phaàn traùch nhieäm ñi cuøng. NGÖÕ PHAÙP

安 焉 烏 惡 Chöõ 安 an trong baøi coù nghóa ñaâu, naøo, choã naøo, naøo coù... khoâng phaûi laø moät nghi vaán töø thöïc söï maø chæ ñöôïc duøng trong caâu hoûi tu töø, hoûi vaø töï traû lôøi nhaèm laøm roõ vaán ñeà. Thoâng thöôøng, chöõ an ñöôïc duøng môû ñaàu cho moät caâu noùi. Ñoàng nghóa vôùi 安 an vaø 焉 yeân coù hai chöõ oâ coù caùch vieát khaùc nhau: 烏 vaø 惡.

蓋 凡 而 Chöõ 蓋 caùi laø hö töø, coù nghóa: bôûi vì, gaàn nhö töông ñoàng vôùi caùch duøng chöõ 大概 ñaïi khaùi. 1

Döõ sinh caâu lai: cuøng ñeán moät luùc vôùi söï soáng naøy, nghóa laø khi môùi sinh ra ñaõ coù. Caâu naøy yù noùi laø vöøa söï soáng ñaõ phaûi coù phaàn traùch nhieäm keøm theo.

378


BAØI 63

Chöõ 凡 phaøm thöôøng ñöôïc duøng môû ñaàu caâu. Chöõ 而 nhi nhö trong caâu Töï thieáu nhi traùng nhi laõo coù nghóa laø roài ñeán, cho ñeán... Vì ñöôïc duøng ñi giaùn caùch sau chöõ 自 töï neân coù nghóa töông ñöông vôùi chöõ 至 chí. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

CUNG ° baøy toû – vaâng chòu – töï nhaän – caáp cho Töø ngöõ

ª cung caáp, cung döôõng (cuùng döôøng), cung thuaät, cung öùng, cung xöng, cung caàu

KHUYEÁT ° soùt, thieáu – laàm loãi Töø ngöõ

ª khuyeát haùm, khuyeát ñieåm, öu khuyeát, khuyeát nghi, khuyeát tòch Ñoàng aâm

闕 (quyeát) cöûa cung vua (ñeá khuyeát, kinh khuyeát)

THUÏ ° (thoï) nhaän laáy – vaâng chòu – dung naïp Töø ngöõ

ª thuï aân, thuï beänh, thuï caûm, thuï giaùo, thuï gôùi, thuï haïi, thuï phong, thuï thai, thuï phaït

AÂN ° ôn, ñieàu ngöôøi khaùc laøm giuùp mình – yeâu thöông nhau 379


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª aân aùi, aân ñöùc, aân tình aân traïch, aân nhaân, voâ aân, ñaëc aân, thi aân, boäi aân, aân oaùn, aân hueä, aân xaù, caûm aân ñaùi ñöùc Ñoàng aâm

慇 loøng lo laéng – caûm tình ñaäm ñaø (aân caàn) 殷 thònh lôùn – caûm tình ñaäm ñaø – teân moät trieàu vua

KHI ° löøa doái – khinh deå Töø ngöõ

ª khinh khi, khi maïn, khi traù, khi quaân, khi nhaân

VUÏ ° (vuõ) khinh lôøn – laøm nhuïc Töø ngöõ

ª khi vuï, vuï loäng

THÖØA ° huøa theo, nhaân theo – laøm toaùn nhaân – cöôõi xe – aâm khaùc laø thaëng: coã xe binh boán ngöïa Töø ngöõ

ª thöøa theá, thöøa thaéng, thöøa tröø, thöøa soá, thöøa löông Ñoàng aâm

承 giuùp ñôõ (thöøa töôùng, töï thöøa) 380


BAØI 63

丞 vaâng – chòu – tieáp noái (thöøa tieáp, thöøa haønh)

THAÙC ° göûi – nhôø ngöôøi thay Töø ngöõ

ª kyù thaùc, thaùc danh, thaùc taâm, thaùc beänh, uûy thaùc, phoù thaùc Ñoàng aâm

橐 caùi tuùi khoâng ñaùy – caùi bao ruoät töôïng – caùi beã thôï reøn (nang thaùc)

柝 caùi moû, mieáng goã ñeå ñaùnh khi ñi canh gaùc ban ñeâm 托 laáy tay naâng vaät leân – caùi maâm ñôõ ñoà vaät

錯 ñaù maøi dao – sai laàm – löøa doái laãn nhau – aâm khaùc laø thoá (thaùc laïc, thaùc aùi)

拓 môû mang ra – laáy tay naâng vaät, ñaåy vaät – ñeå yeân (khai thaùc)

TYÙ ° che ñôõ – döïa caäy Töø ngöõ

ª tyù thaân – tyù hoä Ñoàng aâm

子 vò thöù nhaát trong 12 ñòa chi – aâm khaùc laø töû 臂 caùnh tay, töø vai ñeán coå tay 畀 caáp cho 芘 che ñôõ 381


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

MOÂNG ° toái taêm – treû thô – mang ôn – mang laáy – lieàu lónh khoâng sôï – teân ñaát Töø ngöõ

ª ñoàng moâng, moâng moâng, moâng muoäi, moâng aân Ñoàng aâm

曚 moâng lung 曚曨: luùc maët trôøi chöa moïc, coøn môø môø toái

朦 moâng lung 朦朧: luùc maët traêng saép laën, môø môø toái

TRAÙNG ° lôùn – maïnh – ñoä tuoåi töø 30 ñeán 40 Töø ngöõ

ª traùng chí, traùng duø, traùng ñinh, traùng khí, traùng nieân, traùng leä, traùng quan traùng só, traùng sinh, huøng traùng, cöôøng traùng Ñoàng aâm

奘 maïnh meõ – thònh vöôïng

COÁ ° vöõng beàn – bæ laäu – nhieàu laàn – voán laø, coù saün Töø ngöõ

ª kieân coá, coá chaáp, coá keát, coá thuû, coá laäu, coá theå, coá töø, ngoan coá 382


BAØI 64

BAØI 64

述 懷 鄧容 世事悠悠奈老何 無窮天地入酣歌 時來屠釣成功易 運去英雄飲恨多 致主有懷扶地軸 洗兵無路挽天河 國讎未報頭先白 幾度龍泉帶月磨 Dòch aâm

Thuaät hoaøi Ñaëng Dung1 Theá söï du du naïi laõo haø, Voâ cuøng thieân ñòa nhaäp haøm ca.

1

Ñaëng Dung laø moät danh nhaân thôøi Haäu Traàn, töøng giuùp Traàn Quyù Khoaùch choáng quaân Minh laäp nhieàu chieán coâng. Trong khi binh baïi theá cuøng, oâng ñaõ caûm khaùi laøm baøi thô naøy.

383


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Thôøi lai ñoà ñieáu1 thaønh coâng dò, Vaän khöù anh huøng aåm haän ña. Trí chuû2 höõu hoaøi phuø ñòa truïc,3 Taåy binh voâ loä vaên thieân haø,4 Quoác thuø vò baùo ñaàu tieân baïch, Kỷ ñoä long tuyeàn5 ñaùi nguyeät ma. Dòch nghóa

Thuaät baøy noãi loøng Vieäc ñôøi coøn hoang mang nhieàu noãi, maø ngaïi vì tuoåi giaø khoâng bieát laøm sao ñöôïc. Coõi trôøi ñaát voâ cuø ng ñeàu doàn vaøo moät khuùc haùt say söa. Gaëp thôøi thì keû baùn thòt, ngöôøi caâu caù cuõng deã neân coâng nghieäp, khoâng gaëp thôøi thì duø keû anh huøng cuõng ñaønh nuoát haän. Hoaøi baõo baáy nay nhöõng toan phoø truïc ñaát giuùp chuùa, vieäc röûa giaùp laïi khoâng ñöôøng ñeå keùo soâng trôøi ñoå nöôùc xuoáng. Thuø nöôùc chöa baùo ñöôïc maø ñaàu ñaõ baïc, göôm Long tuyeàn bao laàn maøi döôùi aùnh traêng.

1

Ñoà ñieáu (ñoà: laøm thòt suùc vaät ñeå baùn; ñieáu: caâu caù) chæ haïng ngöôøi ñöôïc xem laø thaáp heøn trong xaõ hoäi thôøi xöa. 2 Trí chuû (trí: heát loøng giuùp ai laøm vieäc gì; chuùa: ngöôøi laøm chuû moät nöôùc): ñem heát söùc mình ñeå giuùp vua. 3 Ñòa truïc: truïc ñaát, chæ phaàn truï coät, quan troïng trong söï nghieäp. 4 Caâu naøy laáy yù töø hai caâu thô cuûa Ñoã Phuû: 安得壯士挽天河, 淨洗甲兵長不用. An ñaéc traùng só vaõn thieân haø, tònh taåy giaùp binh tröôøng baát duïng. (Laøm sao ñöôïc ngöôøi traùng só keùo soâng trôøi xuoáng, röûa saïch ñoà binh giaùp ñeå mong laâu ngaøy khoâng duøng ñeán.) 5 Long tuyeàn: teân moät thanh göôm quyù. Theo saùch Taán thö thì Loâi Hoaùn theo haøo quang tím phaùt ra töø nhaø nguïc Phong thaønh maø ñaøo leân ñöôïc hai thanh göôm quyù laø Long tuyeàn vaø Thaùi an. Long tuyeàn duøng trong vaên chöông thöôøng coù nghóa ñôn giaûn laø thanh göôm.

384


BAØI 64

Baûn dòch cuûa PHAN KEÁ BÍNH

Vieäc ñôøi boái roái tuoåi giaø vay! Trôøi ñaát voâ cuøng moät cuoäc say, Baàn tieän gaëp thôøi leân cuõng deã, Anh huøng lôõ böôùc ngaãm caøng cay. Vai khieâng traùi ñaát mong phoø chuùa, Giaùp goät soâng trôøi khoù vaïch maây. Thuø traû chöa xong ñaàu ñaõ baïc, Göôm maøi boùng nguyeät bieát bao raøy. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

THUAÄT ° trình baøy, toû baøy ra – theo nhö cuõ maø cheùp laïi Töø ngöõ

ª san thuaät, kyù thuaät, töï thuaät, traàn thuaät Ñoàng aâm

術 phöông phaùp – caùch laøm aên – kyõ ngheä (phöông thuaät, kyõ thuaät)

HOAØI ° nhôù trong loøng – giaáu kín – oâm laáy – mang – yeân laëng Töø ngöõ

ª hoaøi caûm, hoaøi coå, hoaøi baõo, hoaøi nghi, hoaøi nieäm, hoaøi thai, hoaøi voïng, hoaøi thoå, hoaøi xuaân, u hoaøi, tình hoaøi 385


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

DU ° lo nghó – xa xoâi Töø ngöõ

ª du du: (xa xoâi, man maùc – thong thaû, löûng lô – loøng troâng nhôù voøi voïi)

HAØM ° (cam) uoáng röôïu vui say – say meâ, mieät maøi Töø ngöõ

ª haøm chieán, haøm thuïy, haøm ca Ñoàng aâm

含 ngaäm – khoan dung, nhaãn naïi (haøm hoà, haøm tieáu) 銜 ngaäm trong mieäng – khôùp ngöïa – böïc quan – tình khoâng theå queân ñöôïc (haøm oan, haøm thaïch) 咸 ñeàu – heát thaûy 函 phong thö – caùi hoäp – voû boïc ngoaøi – bao haøm, goàm chöùa (haøm soá) 頷 caùi caèm – aâm khaùc laø haïm (gaät ñaàu)

CA ° ca haùt – baøi haùt – theå thô ñeå haùt Töø ngöõ

ª ca dao, ca só, ca ngaâm, ca vuõ nhaïc, ca töø, ca khuùc, tröôøng haän ca, tình ca, daân ca, ca laâu, ca tuïng

ÑOÀ ° laøm thòt suùc vaät – gieát cheát 386


BAØI 64

Töø ngöõ

ª ñoà teå, ñoà luïc Ñoàng aâm

徒 ñi boä – hoïc troø – tay khoâng – bò ñi ñaøy – boïn, luõ – luoáng, suoâng (coân ñoà, moân ñoà)

塗 buøn laày – nhô nhôùp – boâi saéc maøu leân – xoùa chöõ cuõ vieát chöõ môùi – laáp loã hôû (ñoà thaùn) 途 ñöôøng saù (tieàn ñoà)

荼 moät thöù rau ñaéng – ñoäc haïi (ñoà ñoäc) 圖 veõ töôïng – toan lo, möu tính – böùc veõ ñòa lyù (möu ñoà, ñoà baûn)

ÑIEÁU ° caâu caù – moài nhöõ caâu – chaïy theo Töø ngöõ

ª ñieáu ngö, ñieáu danh Ñoàng aâm

弔 = 吊 thaêm vieáng nhaø coù tang – thöông xoùt – caàm laáy (ñieáu tang)

AÅM ° uoáng (nöôùc, röôïu, traø...) – thöùc uoáng – nuoát (haän), ngaäm (hôøn, oaùn...) Töø ngöõ

ª aåm lieäu, aåm thöïc, aåm haän, aåm thaáp, ñoäc aåm, ñoái aåm 387


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

HAÄN ° haän, oaùn hôøn, oaùn giaän Töø ngöõ

ª haän haûi, saàu haän, oaùn haän, tröôøng haän ca, haøm haän, thuø haän

TRÍ ° suy tìm ñeán choã cuøng cöïc – heát, raát – ñem ñeán nôi – ñem vaät bieáu cho ngöôøi – thaùi ñoä – ñeán noãi – doác söùc, heát loøng giuùp ai laøm vieäc gì Töø ngöõ

ª trí löïc, trí duïng, nhaát trí, quy trí, trí vieãn, caùch vaät trí tri

TRUÏC ° caây truïc xe – giaáy, saùch vôû, ñoà hoïa cuoän troøn laïi – ñòa vò troïng yeáu Töø ngöõ

ª xa truïc, ñòa truïc

TAÅY ° röûa saïch dô baån – thanh tröøng, laøm saïch – gieát saïch – taåy tröø – caùi chaäu röûa maët – aâm khaùc laø tieån: röûa chaân Töø ngöõ

ª taåy oan, taåy traàn, taåy ueá, taåy ñòch

HAØ ° con soâng – daûi ngaân haø – teân soâng Hoaøng Haø 388


BAØI 64

Töø ngöõ

ª giang haø, sôn haø, haø baù, haø löu, ngaân haø, haø maõ

THUØ ° cöøu dòch – baùo laïi ñieàu döõ = 讐 Töø ngöõ

ª cöøu thuø, baùo thuø, thaâm thuø, thuø ñòch, oaùn thuø, quoác thuø, phuïc thuø, töû thuø, thuø haän Ñoàng aâm

蛛 tri thuø 蜘 蛛 con nheän 酬 chuû roùt röôïu môøi khaùch – baùo ñaùp laïi (thuø taïc) 殊 raát – ñaëc bieät – quaù möùc – quyeát ñoaùn – döùt ñoaïn ñi – khaùc bieät (ñaëc thuø) 茱 thuø du: moät thöù caây gioáng caây tieâu 銖 ñôn vò caân löôøng xöa, baèng nöûa löôïng

TIEÂN ° tröôùc – ngaøy qua roài – môùi – tieáng goïi ngöôøi ñaõ cheát Töø ngöõ

ª tieân giaùc, tieân tri, tieân sinh, tieân hieàn, tieân nhaân, tieân thieân, öu tieân, gia tieân, tieân ñeá, tieân vöông Ñoàng aâm

仙 = 僊 tieân, ngöôøi ñaéc ñaïo tröôøng sinh baát laõo –

nhaân vaät ôû caûnh tieân theo truyeàn thuyeát (tieân caûnh, thaàn tieân) 鮮 caù soáng – thòt töôi – saïch seõ – môùi meû – toát – vò ngon – aâm khaùc laø tieån: ít oi 389


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

煎 raùn ñoà aên – aâm khaùc laø tieån 牋 giaáy coù veõ hoa ñeå vieát thö (hoa tieân) 戔 caïn heïp – nhoû moïn

TUYEÀN ° suoái nöôùc – maïnh nöôùc Töø ngöõ

ª tuyeàn ñaøi, cöûu tuyeàn, hoaøng tuyeàn, laâm tuyeàn

ÑAÙI ° (ñôùi) caùi ñai aùo – ñeo laáy Töø ngöõ

ª baïch ñaùi, xích ñaùi Ñoàng aâm

戴 ñoäi treân ñaàu – toân phuïng (caûm aân ñaùi ñöùc)

MA ° maøi – ñaù maøi – thöôøng gaëp vieäc khoù khaên Töø ngöõ

ª ma leä, baùch chieát thieân ma Ñoàng aâm

麻 caây gai 痲 da teâ cheát (ma moäc) 摩 xoa xaùt – maøi coï nhau (ma saùt) 魔 ma quæ – meâ maån (ma thuaät) 390


BAØI 65

BAØI 65

儉 與 侈 御孫曰︰儉德之共也,侈惡之大也。 夫儉則寡欲,人能寡欲則不役於物可 以直道而行。侈則多欲,人而多欲則 貪慕富貴,枉道速禍敗家喪身。是以 居官必賄居鄉必盜。 Dòch aâm

Kieäm döõ xæ1 Ngöï Toân2 vieát: “Kieäm: ñöùc chi coäng daõ;3 xæ: aùc chi ñaïi daõ.”4 Phuø, kieäm taéc quaû duïc, nhaân naêng quaû duïc taéc baát dòch ö vaät,5 khaû dó tröïc ñaïo nhi haønh.6 Xæ taéc ña duïc, nhaân nhi ña duïc taéc tham moä phuù quyù, uoång ñaïo7 toác hoïa, baïi gia taùng thaân. Thò dó cö quan taát hoái, cö höông taát ñaïo. 1

Baøi naøy trích trong Huaán kieäm thò khang 訓儉示康 cuûa Tö Maõ Quang, moät danh nho ñôøi Toáng beân Trung Hoa. 2 Ngöï Toân laø quan ñaïi phu nöôùc Loã ñôøi Xuaân thu beân Trung Hoa. 3 Ñöùc chi coäng: söï toång hôïp cuûa caùc ñöùc toát, yù noùi moïi ñöùc toát ñeàu baét nguoàn töø tinh thaàn kieäm öôùc. 4 AÙc chi ñaïi: ñieàu aùc lôùn trong moïi ñieàu aùc, yù noùi moïi ñieàu aùc ñeàu phaùt sinh töø söï xa xæ. 5 Dòch ö vaät: bò vaät duïc sai söû, khoâng laøm chuû ñöôïc loøng mình. 6 Tröïc ñaïo nhi haønh: cöù theo leõ ngay thaúng maø laøm, khoâng laøm ñieàu gì aùm muoäi taø khuùc caû. 7 Uoång ñaïo: khoâng theo leõ ngay thaúng maø laøm, laøm nhöõng ñieàu gian doái (ñoái nghóa vôùi chöõ tröïc ñaïo).

391


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Dòch nghóa

Kieäm öôùc vaø xa xæ Ngöï Toân noùi raèng: ‘Söï kieäm öôùc laø söï chung cuøng moïi ñöùc toát; söï xa xæ laø moät ñieàu tai aùc lôùn lao.” Ñaáy, heã kieäm öôùc thì ít loøng tham muoán, ngöôøi maø hay giöõ ñöôïc ít loøng tham muoán thì khoâng bò vaät duïc sai khieán neân coù theå cöù ñöôøng thaúng maø ñi. Coøn xa xæ thì nhieàu tham muoán, ngöôøi maø coù nhieàu tham muoán thì tham moä söï giaøu sang, theo ñöôøng cong vaïy maø choùng röôùc hoïa haïi tan nhaø, haïi mình, bôûi ñoù maø khi ôû chöùc quan thì aên hoái loä, khi soáng ñôøi daân daõ ôû laøng thì seõ sinh troäm caép. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

KIEÄ M ° deø daët – khoâng hoang phí – thieáu – caûnh eo heïp Töø ngöõ

ª kieäm öôùc, caàn kieäm, kieäm baïc

XÆ ° tieâu pha quaù möùc, khoâng coù chöøng möïc, laõng phí – khoaùc laùc, noùi quaù söï thaät Töø ngöõ

ª xa xæ Ñoàng aâm

齒 raêng – tuoåi taùc (nieân xæ) 392


BAØI 65

NGÖÏ ° ñaùnh xe, cöôõi ngöïa – thoáng trò – tieáng ñeå toân xöng vieäc laøm cuûa vua chuùa – ngaên ngöøa – choáng laïi Töø ngöõ

ª ngöï trò, ngöï giaù, ngöï cheá, ngöï laâm quaân Ñoàng aâm

禦 choáng laïi – ngaên ñôõ – ñòch laïi (ngöï ñòch, ngöï haønh) 馭 kieàm cheá keû döôùi – ñaùnh ngöïa (giaù ngöï)

TOÂN ° chaùu goïi baèng oâng – gioáng caây caét ñi roài ñaâm choài taùi sinh laïi, nhö luùa, maêng tre... – aâm khaùc laø toán: nhuùn nhöôøng Töø ngöõ

ª taèng toân, huyeàn toân, töû toân

COÄNG ° chung cuøng nhau – hôïp chung laïi Töø ngöõ

ª coäng hoøa, coäng ñoàng, coäng söï, coäng taùc, coäng toàn, coâng coäng, toång coäng

QUAÛ ° ít, khoâng nhieàu – voâ vò, nhaït nheõo – lôøi khieâm xöng cuûa vua chuùa, töï cho laø laø ít ñöùc – ñaøn baø goùa choàng – coâ quaû, coâ ñôn (phuï nöõ lôùn tuoåi maø chöa coù choàng) 393


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª quaû phuï, coâ quaû, quaû nhaân, quaû ngoân, quan quaû Ñoàng aâm

果 traùi caây – keát quaû cuûa söï vieäc – quyeát ñoaùn – aên no – thöïc taïi (nhaân quaû, quaû quyeát, haäu quaû, hoa quaû) 菓 traùi caây (quaû phaåm)

DÒCH ° vieäc trong quaân löõ – sai khieán laøm vieäc – coâng vieäc Töø ngöõ

ª quaân dòch, dòch söû, dòch vaät, haønh dòch, moä dòch, chieán dòch, phuïc dòch

MOÄ ° nhôù nghó – meán chuoäng Töø ngöõ

ª aùi moä, haâm moä, moä danh, moä ñöùc Ñoàng aâm

暮 buoåi chieàu – gaàn heát (moä xuaân, moä nieân) 墓 moà maõ (taûo moä) 募 caàu tìm khaép nôi – vôøi tôùi – keâu goïi ngöôøi ra laøm vieäc (moä binh)

PHUØ ° giaøu coù – nhieàu – doài daøo 394


BAØI 65

Töø ngöõ

ª phuù gia, phuù quyù, phuù baàn, haøo phuù, truø phuø, phuù tuùc, phuù cöôøng, phuù hoä, phuù quoác cöôøng binh Ñoàng aâm

覆 che ôû treân – aâm khaùc laø phuùc 賦 tieàn thueá – caáp cho – phoâ baøy ra – moät theå vaên (thi phuù)

QUYÙ ° sang troïng – coù chöùc vò cao – coù giaù trò cao – toân troïng Töø ngöõ

ª quyù giaù, quyù khaùch, quyù nhaân, quyù hoùa, cao quyù, quyù troïng, böûu quyù Ñoàng aâm

癸 vò choùt trong soá 10 thieân can 季 nhoû – böïc thöù – cuoái – muøa – (quyù thu, quyù nam) 愧 hoå theïn (quyù taâm)

UOÅNG ° cong vaïy – bò khuaát – nhoïc maø khoâng ích Töø ngöõ

ª uoång phí, uoång töû, uoång kyû chính nhaân

BAÏI ° hö hoûng – thua – laù taøn ruïng – ñoà vaät bò beå – aâm khaùc laø baùc 395


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª thaát baïi, baïi traän, baïi hoaïi, huû baïi, baïi höùng, baïi loä, taùng gia baïi saûn, baïi vong, baïi binh

TAÙNG ª maát – moät aâm laø tang: leã tang Töø ngöõ

ª taùng gia, taùng taän löông taâm, taùng ñôûm, taùng chí taùng khí, taùng vong Ñoàng aâm

葬 vuøi laáp – choân ngöôøi cheát (mai taùng)

QUAN ° ngöôøi laøm quan, laøm vieäc nhaø nöôùc – thuoäc veà vieäc coâng – boä phaän giöõ chöùc naêng rieâng bieät trong cô theå ngöôøi vaø ñoäng vaät Töø ngöõ

ª quan chöùc, quan tröôøng, quan lieäu, quan quyeàn, hoaïn quan, quan naêng, giaùc quan, caûm quan

HOÁI ° tieàn cuûa – laáy tieàn ñuùt loùt cho ngöôøi Töø ngöõ

ª hoái loä Ñoàng aâm

誨 raên daïy (giaùo hoái) 悔 tieác ñieàu loãi – aên naên loãi laàm (hoái tích, hoái haän) 396


BAØI 66

晦 toái taêm – cuoái thaùng aâm lòch 匯 nöôùc chaûy xoay voøng – göûi tieàn baïc cho nhau (hoái ñoaùi )

ÑAÏO ° laáy troäm, laáy caép – laáy vaät gì cuûa ngöôøi laøm cuûa mình – keû troäm, keû caép Töø ngöõ

ª ñaïo taëc, ñaïo vaên, ñaïo kieáp, thieáp ñaïo

BAØI 66

尊重他人之名譽 名譽者無形之財產也。名譽者亦第 二生命也。然名譽之寶貴有時比生 命財產爲更甚。侵害人之生命財產 已爲社會所不容之罪惡,况毀傷人 之更寶貴於生命財產者乎。 Dòch aâm

Toân troïng tha nhaân chi danh döï Danh döï giaû, voâ hình chi taøi saûn daõ. Danh döï giaû, dieäc ñeä nhò sinh meänh daõ. Nhieân danh döï chi baûo quyù höõu thôøi tyû sinh meänh taøi saûn vi caùnh thaäm. Xaâm haïi nhaân chi sinh meänh taøi saûn dó vi xaõ hoäi sôû baát dung chi 397


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

toäi aùc, huoáng huûy thöông nhaân chi caùnh baûo quyù ö sinh meänh taøi saûn giaû hoà. Dòch nghóa

Toân troïng danh döï cuûa ngöôøi khaùc Danh döï laø moät thöù taøi saûn voâ hình; danh döï cuõng laø sinh meänh thöù hai cuûa con ngöôøi. Song giaù trò cuûa danh döï coù khi coøn quyù giaù hôn sinh meänh taøi saûn nöõa. Xaâm haïi sinh meänh taøi saûn cuûa ngöôøi ñaõ laø moät toäi aùc maø xaõ hoäi khoâng dung thöù, huoáng chi laø huûy haïi ñeán ñeán caùi giaù trò hôn caû sinh meänh taøi saûn aáy ö? NGÖÕ PHAÙP

第次 Chöõ ñeä töông ñöông nhö chöõ thöù trong tieáng Vieät, nhö noùi ñeä nhaát, ñeä nhò töùc laø noùi thöù nhaát, thöù nhì. Nhöng chöõ thöù trong tieáng Vieät laïi laø moät tieáng goác Haùn, do chöõ 次 thöù bieán ñoåi yù nghóa ñi maø thaønh. Chöõ thöù coù caùc nghóa laàn, thöù böïc, ôû vaøo haïng tieáp theo sau haïng tröôùc. Töø maáy nghóa aáy maø chuyeån daàn sang yù nghóa thuaàn Vieät nhö trong caùch duøng thöù nhaát, thöù nhì noùi treân. Ñaây cuõng laø moät trong nhieàu ví duï cho thaáy tính caùch bieán hoùa khoâng cuøng trong ngoân ngöõ cuûa daân toäc ta. Trong cuïm töø thöù ñeä (theo thöù töï), hai tieáng gaàn nhö ñoàng nghóa vôùi nhau. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

CAÙNH ° caøng laém – laïi laàn nöõa – laïi theâm vaøo – laàn löôït – aâm khaùc laø canh 398


BAØI 66

Töø ngöõ

ª 更益 caùnh ích: caøng laém, caùnh sinh, caùnh thaäm, töï löïc caùnh sinh Ñoàng aâm

梗 (ngaïnh) caùt caùnh 桔梗: teân moät vò thuoác baéc Ñoàng nghóa

愈 duõ: caøng hôn 其國愈亂 kyø quoác duõ loaïn: nöôùc aáy cuøng loaïn laïc hôn leân

益 ích: caøng theâm 多多益善 ña ña ích thieän: caøng nhieàu caøng hay

尤 vöu: caøng 自修云者,不僅修我之學尤,當修我 之身。 Töï tu vaân giaû, baát caån tu ngaõ chi hoïc, vöu ñöông tu ngaõ chi thaân: Noùi laø töï tu ñoù, chaúng nhöõng tu döôõng söï hoïc chuùng ta, maø caøng neâ n söûa ñoåi con ngöôøi chuùng ta.

滋 tö: theâm, caøng (= 茲) 若是則弟子之惑滋甚。 Nhöôïc thò taéc ñeä töû chi hoaëc tö thaäm: Nhö theá thì moái nghi ngôø cuûa ñeä töû caøng theâm nhieàu.

DÖÏ ° khen ngôïi – tieáng toát Töø ngöõ

ª danh döï, thanh döï Ñoàng aâm

豫 = 預 an vui – can thieäp vaøo – ñeà phoøng tröôùc khi vieäc chöa xaûy ra (döï bò, can döï) 與 can döï vaøo, xen döï vaøo – aâm khaùc laø döõ, dö 399


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

ÑEÄ ° thöù töï – nhaø ôû – khoa giaùp – chæ, chæ caàn Töø ngöõ

ª ñeä nhaát, ñeä nhò nieân, ñeä traïch, caäp ñeä, moân ñeä

NHÒ ª soá hai Töø ngöõ

ª voâ nhò, nhò nguyeân, nhò dieän, nhò phaåm, ñoäc nhaát voâ nhò, tieâu nhò, nhò taâm Ñoàng aâm

貳 khoâng chuyeân nhaát – khoâng giöõ moät loøng – khaùc bieät – nghi ngôø – laøm boài phoù – theå vieát keùp cuûa chöõ 二 (nhò taâm)

BAÛO ° (böûu) quyù baùu – tieàn teä – aán vua Töø ngöõ

ª baûo giaùm, baûo kieám, quoác baûo, thoâng baûo, traân baûo, baûo boái

TYÛ ° (bæ) so saùnh – cuøng ngang nhau – saùnh vôùi – caùc aâm khaùc laø tyø, tî Töø ngöõ

ª tyû giaûo, tæ leä, tæ thí, voâ tæ, tæ soá 400


BAØI 66

Ñoàng aâm

俾 khieán, theo 姊 chò trong quan heä vôùi em gaùi (tyû muoäi) 妣 ngöôøi meï ñaõ cheát goïi laø tyû (noäi toå tyû: baø noäi ñaõ qua ñôøi) 璽 caùi aán cuûa vua (ngoïc tyû)

XAÂ M ° tieán leân – tieán binh laán chieám – naêm maát muøa Töø ngöõ

ª xaâm laêng, xaâm phaïm, xaâm löôïc, xaâm ñoaït, xaâm haïi, xaâm nhaäp, xaâm chieám

HAÏI ° traùi vôùi lôïi – laøm toån thöông ñeán – hao toån Töø ngöõ

ª lôïi haïi, thöông haïi, toån haïi, xaâm haïi, ñoäc haïi, haïi söï, tai haïi, höõu haïi, voâ haïi, hoïa haïi, haïi nhaân

DUNG ° tieáp nhaän – bao boïc – daùng maïo – chöùa ñöïng Töø ngöõ

ª dung maïo, hình dung, dung nhan, dung nghi, dung naïp, dung hoøa, dung tích, khoan dung, dung thöù Ñoàng aâm

鎔 naáu chaát kim thuoäc cho chaûy ra – khuoân ñuùc ñoà (dung ñieåm) 溶 vaät chaát tan trong nöôùc (dung dòch) 401


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

蓉 phuø dung 芙蓉: caây hoa phuø dung 融 khí löûa boác leân – saùng suûa – chaûy ra thaønh nöôùc – löu thoâng

庸 caàn ñeán – coâng lao – taàm thöôøng – trung dung – vuïng veà (dung tuïc) 傭 laøm thueâ (dung coâng)

HUÛ Y ° phí ñi – hö hoûng – noùi xaáu Töø ngöõ

ª huûy hoaïi, phaù huûy, tieâu huûy, huûy dieät, huûy thöông Ñoàng aâm

燬 ñoát cho maát ñi (thieâu huûy) 卉 goïi chung caùc loaøi coû (hoa huûy) – ñoâng, nhieàu BAØI 67

觀 人 李克曰︰居視其所親,富視其所與, 達視其所舉,窮視其所不違,貧視其 所不取。 劉公非有言云︰遭事不惑則知其智, 犯難不避則知其節,臨財不私則知其 廉,應對不疑則知其辦。 402


BAØI 67

Dòch aâm

Quan nhaân Lyù Khaéc vieát: “Cö thò kyø sôû thaân, phuù thò kyø sôû döõ, ñaït thò kyø sôû cöû, cuøng thò kyø sôû baát vi, baàn thò kyø sôû baát thuû.” Löu coâng Phi höõu ngoân vaân: “Tao söï baát hoaëc taéc tri kyø trí. Phaïm naïn baát tî taéc tri kyø tieát. Laâm taøi baát tö taéc tri kyø lieâm. ÖÙng ñoái baát nghi taéc tri kyø bieän.”1 Dòch nghóa

Xem xeùt ngöôøi Lyù Khaéc noùi: “(Xeùt ngöôøi thì) trong vieäc cö xöû xem hoï chôi thaân vôùi nhöõng ai; trong luùc giaøu coù xem hoï giuùp ñôõ nhöõng ai; khi thaønh ñaït xem hoï caát nhaéc ngöôøi naøo, luùc cuøng khoán xem hoï khoâng laøm nhöõng vieäc gì, luùc ngheøo khoù xem hoï khoâng chòu nhaän nhöõng thöù gì.” Löu coâng Phi coù noùi raèng: “(Xeùt ngöôøi) trong luùc gaëp vieäc maø khoâng laàm laãn thì bieát laø coù trí, trong luùc gaëp naïn maø khoâng traùnh neù thì bieát laø coù khí tieá t, trong luùc gaëp ñöôïc tieàn cuûa maø khoâng tính toaùn ñieàu lôïi rieâng tö thì bieát laø lieâm khieát; trong luùc öùng ñoái maø khoâng nghi hoaëc thì bieát laø coù taøi bieän baùc.” NGÖÕ PHAÙP

臨 Chöõ 臨 laâm trong caùc töø ngöõ: laâm taøi, laâm naïn, laâm haønh, laâm bieän... coù nghóa laø gaëp phaûi, ñang luùc, vaøo 1

Trích töø saùch Trung ngoaïi caùch ngoân tinh hoa. Lyù Khaéc laø ngöôøi soáng vaøo ñôøi Xuaân thu, Löu Coâng Phi chöa roõ laø ai.

403


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

luùc... Tuy laø tuøy theo ngöõ caûnh maø dieãn yù khaùc nhau trong tieáng Vieät, nhöng yù nghóa cuûa noù vaãn coù tính caùch ñoàng nhaát qua caùc caùch duøng trong chöõ Haùn, khi ñöùng tröôùc danh töø cuõng nhö khi ñöùng tröôùc ñoäng töø . Ñoái vôùi töø laâm naïn, cuõng coù theå duøng nguyeân nhö goác chöõ Haùn thay vì dòch ra laø gaëp tai naïn hay ñang luùc coù naïn. Ñoái vôùi töø laâm taøi neân hieåu laø “gaëp ñöôïc tieàn cuûa”, nghóa laø trong nhöõng hoaøn caûnh coù theå tieáp xuùc vôùi tieàn cuûa khoâng thuoäc sôû höõu cuûa mình. Moät soá töø ngöõ khaùc ñeå hieåu theâm veà caùch duøng chöõ naøy: 臨終 laâm chung: luùc haáp hoái, 臨民 laâm daân: trò daân, 臨陣 laâm traän: vaøo luùc ñaùnh traän, 臨盆 laâm boàn: vaøo luùc sinh nôû... GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

QUAN ° xem, ngaém – chuù yù xem xeùt – caûnh töôïng – xem thaáy – quan ñieåm, caùch nhìn nhaän veà moät vaán ñeà – aâm khaùc laø quaùn Töø ngöõ

ª quan chieâm, quan ñieåm, quan saùt, traùng quan, quan voïng, quan nieäm, vuõ truï quan, nhaân sinh quan, ñaïi quan kyø quan, bi quan, laïc quan

LYÙ ° hoï Lyù – caây maän – haønh lyù ñi ñöôøng xa 404


BAØI 67

Töø ngöõ

ª ñaøo lyù, haønh lyù

投桃報李 ñaàu ñaøo baùo lyù: neùm cho traùi ñaøo thì traû

laïi baèng traùi maän, ñoàng nghóa nhö caâu: “Baù nh ít trao ñi, baùnh quy trao laïi” trong tieáng Vieät. 桃李在公門 ñaøo lyù taïi coâng moân: yù noùi nhöõng keû taøi naêng ñeàu quy tuï laïi, ñôøi Ñöôøng ngöôøi ta duøng caâu naøy ñeå chæ Ñòch Nhaân Kieät quy tuï ñöôïc nhieàu hieàn taøi.

瓜中不納履,李下不整冠。 Qua trung baát naïp lyù, lyù haï baát chænh quan: trong ruoäng döa khoâng neân xoû giaøy, döôùi caây maän khoâng neân söûa khaên, yù noùi söï thaän troïng ñeå traùnh bò hieàm nghi vì rôi vaøo caûnh tình ngay lyù gian.

KHAÉC ° coù theå – thaéng, hôn – laøm ñöôïc – khaéc phuïc, cheá ngöï – ñònh kyø, aán ñònh thôøi gian Töø ngöõ

ª khaéc kyû, khaéc phuïc, khaéc kyø Ñoàng aâm

刻 chaïm khaéc – thôøi giôø – in saâu vaøo – nghieâm döõ (khaéc baïc, thôøi khaéc)

剋 choáng nhau – nghieâm döõ (töông ñaéc)

CÖÛ ° caát leân – noåi daäy – ñaåy leân – ñöa leân – tieá n daãn – bieân cheùp – khen ngôïi – bay cao – thi ñoã – sinh ñeû – taát caû 405


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª cöû ñoäng, cöû chæ, cöû haønh, cöû nghóa, nghóa cöû, cöû toïa, cöû nhaân, cöû nhaïc, cöû nghieäp, traùng cöû, cöû söï, cöû töû, tieám cöû, ñeà cöû, öùng cöû, cöû quoác höng sö Ñoàng aâm

筥 caùi thuùng troøn ñeå ñöïng vaät – caùi soït ñöïng luùa – caùi caøo

莒 rau dieáp

LÖU ° gieát – hoï löu

TAO ° gaëp nhau trong söï tình côø – ñi tuaàn Töø ngöõ

ª tao phuøng, tao ngoä, tao naïn Ñoàng aâm

騷 quaáy roái – buoàn raàu – moät theå vaên xöa (ly tao, tao ñaøn, tao nhaân maëc khaùch) 搔 gaõi, caøo

PHAÏ M ° ñoäng chaïm ñeán – laán tôùi – ngöôøi coù toäi – maéc phaûi Töø ngöõ

ª phaïm toäi, xaâm phaïm, phaïm phaùp, phaïm nhaân, tuø phaïm, toäi phaïm, phaïm caám, phaïm huùy, xuùc phaïm, taùi phaïm, chính phaïm, toøng phaïm, thu haøo voâ phaïm 406


BAØI 67

Ñoàng aâm

范 hoï Phaïm – con ong 範 khuoân pheùp – khuoân – pheùp taéc (phaïm vi, quy phaïm)

梵 (phaïn) thanh tònh, tinh khieát (töø ngöõ Phaät giaùo) 笵 khuoân baèng tre

TIEÁT ° ñoát tre – maét caây – khôùp xöông – caùi khí phaùch cao quyù cuûa con ngöôøi – kieàm cheá – giaûm bôùt – thôøi tieát – leà tieát – tieát muïc – ñoà ñaùnh nhòp – ñieäu nhaïc – cao lôùn Töø ngöõ

ª tieát thaùo, truùc tieát, tieát cheá, tieát ñoä ñieàu tieát, khí tieát, tình tieát, tieát kieäm, tieát haïnh, tieát nghóa, danh tieát, tuaãn tieát

LIEÂ M ° khoâng tham – trong saïch – giaù reû – beân caïnh Töø ngöõ

ª lieâm só, lieâm quan, lieâm tröïc, thanh lieâm, lieâm khieát, lieâm giaù, caàn kieäm lieâm chính Ñoàng aâm

簾 böùc maønh tre, böùc saùo 鐮 caùi lieàm – caùi dao quaém (caâu lieâm) – 蜚鐮 phi lieâm: con giaùn 帘 maøn treo tröôùc cöûa

407


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

ÖÙNG ° ñaùp laïi – öùng phoù vôùi söï vieäc – thích öùng vôùi hoaøn caûnh – töông öùng, tuøy theo – hoïa theo – höôûng öùng (phong traøo, lôøi keâu goïi) – ñuùng vôùi ñieàu ñaõ noùi, öùng nghieäm Töø ngöõ

ª öùng bieán, öùng phoù, öùng ñoái, öùng ñaùp, öùng cöû, öùng duïng, öùng nghóa, öùng khaåu, öùng theá, öùng thí, öùng moä, höôûng öùng, ñoàng thanh töông öùng

ÑOÁI ° ñaùp laïi – öùng laïi – traû lôøi – thaønh ñoâi – baèng ngang nhau – hôïp vôùi – höôùng vaøo nhau – ñoái vôùi Töø ngöõ

ª ñoái ñòch, ñoái ngaãu, ñoái chöùng, ñoái dieän, ñoái ñaõi, ñoái ñaùp, ñoái khaùng, ñoái luõy, ñoái noäi, ñoái xöùng, caân ñoái, töông ñoái, tuyeät ñoái

NGHI ° ngôø vöïc – gioáng nhau – laï – sôï Töø ngöõ

ª hoaøi nghi, nghi hoaëc, nghi nan, quyeát nghi, khaû nghi, nghi binh, nghi aùn, nghi vaán, nghi kî, tình nghi Ñoàng aâm

宜 thích ñaùng – neân (thích nghi) 儀 maët ngoaøi – hình thöùc – khuoân maãu – vaät taëng bieáu (leã nghi, nghi thöùc) 408


BAØI 68

BAØI 68

孝子 子路見於孔子曰︰昔者由也事二親 之時常食藜藿爲親負米百里之外。 親歿之後南遊於楚,從車百乘積粟 萬鍾累茵而坐列鼎而食,願欲食藜 藿,爲親負米,不可復得也。 Dòch aâm

Hieáu töû Töû Loä1 kieán ö Khoång Töû vieát: “Tích giaû Do daõ söï nhò thaân chi thôøi, thöôøng thöïc leâ hoaéc, vò thaân phuï meã baùch lyù chi ngoaïi. Thaân moät chi haäu, nam du u Sôû,2 tuøng xa baùch thaëng,3 tích tuùc vaïn chung,4 luïy nhôn nhi toïa, lieät 1

Töû Loä: hoïc troø Khoång Töû, teân laø Troïng Do, cuõng goïi laø Quyù Loä, laø ngöôøi hieáu ñeå, tính tình hieáu duõng. 2 Sôû: teân moät nöôùc chö haàu vaøo ñôøi Xuaân thu beân Trung Hoa. 3 Thaëng laø moät thöù binh xa ñôøi xöa, coù boán ngöïa keùo. Theo quy cheá nhaø Chaâu thì coõi ñaát cuûa thieân töû roäng ngaøn daëm vaø coù binh xa muoân coã, caùc nöôùc chö haàu lôùn höôûng khoâng quaù moät phaàn möôøi cuûa thieân töû, töùc laø moät traêm daëm vôùi soá binh xa moät ngaøn coã, caùc quan ñaïi phu nöôùc chö haàu höôûng toái ña ñaát phong möôøi daëm vôùi traêm coã binh xa. 4 Vaïn chung: muoân chung – chung laø moät ñôn vò ñong löôøng xöa, baèng 6 hoäc 4 ñaáu. Chöùc quan töôùng quoác xöa moãi naêm höôûng soá löông laø muoân chung thoùc, neân noùi muoân chung laø noùi quyeàn vò cao sang. Coù caâu Kieàu: Muoân chung nghìn töù cuõng laø coù nhau laø laáy yù naøy.

409


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

ñænh nhi thöïc, nguyeän duïc thöïc leâ hoaéc, vò thaân phuï meã, baát khaû phuïc ñaéc daõ.”1 Dòch nghóa

Ngöôøi con hieáu Töû Loä gaëp Khoång Töû noùi raèng: “Ngaøy xöa trong thôøi kyø Do coøn phuïng döôõng cha meï, thöôøng aên rau leâ rau hoaéc, ñoäi gaïo cho cha meï töø xa ngoaøi traêm daëm. Sau khi cha meï maát thì ñi veà Nam ñeán nöôùc Sôû, xe tuøy tuøng haøng traêm coã, thoùc chöùa ñeán muoân chung, xaáp ñeäm daøy maø ngoài, baøy vaïc töøng haøng maø aên, laïi öôùc mong ñöôïc aêu rau leâ rau hoaéc, ñoäi gaïo nuoâi cha meï nhö xöa maø khoâng theå naøo coù laïi ñöôïc.” GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

THÖÔØNG ° daøi laâu – luoân luoân khoâng thay ñoåi – bình thöôøng – khoâng khaùc laï Töø ngöõ

ª thöôøng xuyeân, thöôøng söï, thöôøng vuï, thöôøng tröïc, voâ thöôøng, thöôøng soá, thöôøng nhaät, taàm thöôøng, thoâng thöôøng, thöôøng leä, baát thöôøng, phi thöôøng Ñoàng aâm

嘗 neám ñoà aên – thöû xem – töøng traûi qua (ngoïa taân thöôøng ñaûm)

1

Baøi naøy trích ôû saùch Khoång töû gia ngöõ, moät boä saùch do con chaùu Khoång Töû söu taäp caùc söï vieäc cuøng lôøi leõ cuûa ngaøi ñaõ ñoái ñaùp vôùi moân sinh vaø nhöõng ngöôøi ñöông thôøi soaïn thaønh.

410


BAØI 68

償 ñeàn boài laïi (boài thöôøng) 裳 caùi xieâm, caùi quaàn (y thöôøng)

LEÂ ° moät loaïi rau aên ñöôïc, laù hình tröùng, saéc ñoû Töø ngöõ

ª leâ khaéc: rau leâ, rau hoaéc, nhaø ngheøo duøng aên qua böõa Ñoàng aâm

梨 caây leâ 犂 caùi caøy – ñi caøy – saéc ñen 黎 saéc ñen – daân chuùng – hoï Leâ (leâ daân, leâ nguyeân)

HOAÉC ° moät thöù rau taïp – laù caây ñaäu (hoaéc höông) Ñoàng aâm

藿 lan ra raát mau (hoaéc loaïn)

PHUÏ ° vaùc, coõng treân löng – caäy vaøo – thaát baïi, thua – theïn thuøng – thieáu nôï – laøm traùi ngöôïc, phaûn boäi Töø ngöõ

ª phuï aân, phuï baïc, phuï ñöùc, phuï tình, phuï traù ch, phuï löïc, töï phuï, ñaûm phuï, baûo phuï

MEÃ ° gaïo, luùa 411


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª tuùc meã cuoäc, meã chaâu taân queá

BAÙCH ° (baù) moät traêm – soá nhieàu Töø ngöõ

ª baùch nieân giai laõo, baùch tính, baùch chieán baùch thaéng, baùch ngheä, baùch phaân Ñoàng aâm

柏 (baù) caây baùch hay caây baù (tuøng baù) 迫 eùp böùc – ngaët laém (böùc baùch)

歿

MOÄ T ° cheát, qua ñôøi Ñoàng aâm

沒 chìm maát – maát – heát – cheát – khoâng coù (tieâu moät, mai moät)

SÔÛ ° moät thöù caây gai – ñau khoå – roõ raøng – teân nöôùc Sôû Töø ngöõ

ª khoå sôû, sôû sôû, thanh sôû, haï sôû

THAËNG ° binh xa ngaøy xöa coù boán ngöïa keùo – saùch cheùp vieäc cuõ – aâm khaùc laø thöøa 412


BAØI 68

Töø ngöõ

ª thöôïng thaëng, daõ thaëng, vaïn thaëng Ñoàng aâm

剩 dö ra (thaëng dö giaù trò)

TÍCH ª chöùa, doàn laïi – laâu ngaøy – soá thaønh cuûa baøi toaùn nhaân Töø ngöõ

ª tích cöïc, tích tröõ, tích luõy, tích thieän, tích soá, dung tích, theå tích, dieän tích

TUÙC ° luùa – thoùc Töø ngöõ

ª tuùc meã cuoäc

LUÕY ° (luïy) xeáp, gaáp laïi nhieàu laàn – theâm leân, gaáp leân nhieàu laàn Töø ngöõ

ª luõy tieán, luõy thöøa, luõy tích (tích luõy) Ñoàng aâm

壘 thaønh ñaát cao (thaønh luõy)

NHAÂN ° (nhôn) neäm, chieáu keùp, ñeäm xe 413


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª nhaân traàn 茵陳 moät loaïi döôïc thaûo

TOÏA ° ngoài – nghæ ngôi – nhaân vì – xöû toäi, buoäc toäi – ñoái tuïng – quay löng veà – quì xuoáng – khoâng döng, ngoài khoâng maø ñöôïc höôûng Töø ngöõ

ª toïa thöïc, toïa höôûng kyø thaønh, toïa toäi, an toïa, toïa quan thaønh baïi, toïa thöïc sôn baêng, toïa laïc, toïa thaâu Ñoàng aâm

座 choã ngoài – ngöôøi tham döï trong moät hoäi nghò – caùi giaù ñeå gaùc ñoà – aâm khaùc laø toøa (chuû toïa, cöû toïa, thöôïng toïa)

LIEÄT ° saép baøy – giaêng baøy ra – nhöõng caùi, nhöõng ngöôøi Töø ngöõ

ª la lieät, baøi lieät, lieät keâ, lieät danh, lieät quoác, lieät truyeän, lieät vò Ñoàng aâm

裂 raùch ra – cheû ra – xeû ra (phaân bieät) 洌 nöôùc trong 冽 khí laïnh buoát (laãm lieät) 414


BAØI 68

烈 löûa noùng – baïo tôïn – ngay thaúng – coâng nghieäp (lieät nöõ, lieät só, khoác lieät)

劣 xaáu, keùm – yeáu (lieät haïng, öu thaéng lieät baïi)

ÑÆNH ° (ñaûnh) caùi vaïc ba chaân duøng ñeå naáu – tình huoáng coù ba phía ñoái nhau cuøng giöõ cho nhau, theá chaân vaïc – vuoâng vaén – thònh vöôïng – nghieäp vua Töø ngöõ

ª ñænh thònh, ñænh chung (sang troïng quyeàn quyù) ñænh tuùc tam phaân (chia ba theo theá chaân vaïc) Ñoàng aâm

濎 nöôùc meânh moâng, lai laùng 頂 ñænh nhoïn – ñænh ñaàu – nôi cao nhaát

NGUYEÄN ° yù muoán – ñieàu mong öôùc Töø ngöõ

ª yù nguyeän, chí nguyeän quaân, caàu nguyeän, öôùc nguyeän, thoûa nguyeän, tình nguyeän, nguyeän voïng Ñoàng aâm

愿 ngöôøi thöïc thaø trung haäu (höông nguyeän)

415


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 69

違期 鄧陳琨 憶昔與君相別時 柳條猶未囀黃鸝 問君何日歸 君約杜鵑啼 杜鵑已逐黃鸝老 靑柳樓前語鷾鴯 憶昔與君離別中 雪梅猶未識東風 問君何日歸 君指桃花紅 桃花已逐東風去 老梅江上又芙蓉 416


BAØI 69

Dòch aâm

Vi kyø Ñaëng Traàn Coân ÖÙc tích döõ quaân töông bieät thì, Lieãu ñieàu do vò chuyeån hoaøng ly. Vaán quaân haø nhaát quy, Quaân öôùc ñoã quyeân1 ñeà. Ñoã quyeân dó truïc hoaøng ly laõo, Thanh lieãu laâu tieàn ngöõ yù nhi. ÖÙc tích döõ quaân ly bieät trung, Tuyeát mai2 do vò thöùc ñoâng phong. Vaán quaân haø nhaät quy, Quaân chæ ñaøo hoa hoàng. Ñaøo hoa dó truïc ñoâng phong khöù, Laõo mai giang thöôïng höïu phuø dung.3 Dòch nghóa

Sai heïn Nhôù ngaøy xöa cuøng töø bieät nhau, treân caønh lieãu chöa coù tieáng oanh vaøng (muøa ñoâng). thieáp hoûi chaøng ngaøy naøo veà, chaøng heïn thôøi kyø chim ñoã quyeân keâu (muøa heø). 1

Ñoã quyeân: chim quoác, coøn coù teân laø töû quy, hoaëc ñoã vuõ. Tuyeát mai: hoa mai troå trong muøa tuyeát rôi vaø laïi coù maøu tuyeát. 3 Baøi naøy laø moät ñoaïn trích trong Chinh phuï ngaâm khuùc cuûa Ñaëng Traàn Coân, baø Ñoaøn Thò Ñieåm ñaõ dòch ra thaønh moät aùng vaên noâm kieät taùc trong vaên chöông Vieät Nam. 2

417


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Nay chim quyeân cuõng ñaõ giaø theo chim oanh vaøng maät, maø treân caønh lieãu xanh tröôùc laàu chim yù nhi ñaõ líu lo roài. Nhôù khi xöa cuøng chaøng chia tay nhau, luùc aáy hoa mai traéng chöa bieát gioù ñoâng laø gì thieáp hoûi chaøng ngaøy naøo veà, chaøng chæ hoa ñaøo ñoû maø heïn (muøa xuaân), nay hoa ñaøo ñaõ ñuoåi theo gioù ñoâng maø cuøng ñi caû, treân soâng heát mai giaø coãi laïi ñeán phuø dung taøn taï. Baûn dòch thô cuûa Ñoaøn Thò Ñieåm

Thuûa laâm haønh oanh chöa beùn lieãu, Hoûi ngaøy veà öôùc neûo quyeân ca. Nay quyeân ñaõ giuïc oanh giaø, YÙ nhi laïi gaùy tröôùc nhaø líu lo. Thuûa ñaêng ñoà mai chöa daïn gioù, Hoûi ngaøy veà chæ ñoä ñaøo boâng. Nay ñaøo ñaõ quyeán gioù ñoâng, Phuø dung laïi nôû beân soâng bô sôø. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

VI ° lìa ra – traùi ngöôïc – khoâng ñuùng theo – xa laùnh – laàm loãi Töø ngöõ

ª vi caûnh, vi nghòch, vi boäi, vi phaûn, vi phaïm 418


BAØI 69

ÑIEÀU ° caønh nhoû – moät caùi (tieáng ñeám nhöõng vaät nhoû vaø daøi) – khoaûn, haïng – ñöôøng loái Töø ngöõ

ª ñieàu kieän, ñieàu lyù, quy ñieàu, ñieàu muïc, ñieàu traàn, ñieàu öôùc, tín ñieàu, giaùo ñieàu Ñoàng aâm

調 ñieàu hoøa vôùi nhau – ñuøa bôõn, cöôøi côït – dôøi choã naøy ñi choã khaùc – ñöa daãn – cöôøi nhaïo – tra xeùt (ñieàu binh, ñieàu hoøa, ñieàu tra)

CHUYEÅN ° tieáng chim keâu deã nghe – chim hoùt líu lo Ñoàng aâm

轉 xe chuyeån ñoäng – laên – vaän taûi – dôøi ñi choã khaùc (chuyeån ñoäng, vaän chuyeån)

LY ° hoaøng ly 黃鸝: chim vaøng anh, cuõng vieát 黃鶯 hoaøng oanh

ÖÔÙC ° boù buoäc – toùm taét – heïn nhau – ñieàu troïng yeáu – tieát kieäm – öôùc ñoä, phoûng chöøng Töø ngöõ

ª ñieàu öôùc, nguyeän öôùc, öôùc thuùc, kieäm öôùc, yeáu öôùc, öôùc leä, öôùc phaùp, öôùc soá, theä öôùc, kheá öôùc, öôùc ñònh, öôùc löôïc, kyø öôùc 419


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

ÑOÃ ° caây cam ñöôøng, cuõng goïi laø ñöôøng leâ – thuoäc veà ñòa phöông, baûn xöù, noäi ñòa – hoï Ñoã – moät thöù coû thôm – ngaên chaën – bòa ñaët, baøy veõ Töø ngöõ

ª ñoã quyeân, ñoã soaïn (baøy veõ ra moät caùch khoâng caàn thieát)

QUYEÂN ° chim quoác, noùi taét tieáng ñoã quyeân

YÙ ° yù nhi 鷾鴯: chim eùn

NHI ° yù nhi 鷾鴯: chim eùn Töø ngöõ

ª nhi mieâu 鴯鶓: ñaø ñieåu sa maïc

THÖÙC ° bieát – quen bieát – hieåu bieát – aâm khaùc laø chí Töø ngöõ

ª tri thöùc, trí thöùc, thöùc giaû, kieán thöùc, nhaän thöùc, yù thöùc, duy thöùc, thöùc thôøi Ñoàng aâm

式 pheùp thöùc, coâng thöùc – kieåu maãu – ngaøy leã (caùch thöùc, phöông thöùc) 拭 lau chuøi cho khoûi buïi 420


BAØI 70

軾 caùi ñoøn ngang ôû tröôùc xe duøng ñeå döïa

CHÆ ° ngoùn tay – yù höôùng – laáy ngoùn tay maø troû – xoay veà – traùch Töø ngöõ

ª thuû chæ, chæ huy, chæ ñaïo chæ daãn, chæ trích, chæ giaùo, chæ ñònh, chæ nam chaâm, chæ nghò

PHUØ ° caây daâm buït – caây traàu – phuø dung 芙蓉: hoa phuø dung, sôùm nôû toái taøn – phuø cöø 芙蕖: hoa sen

DUNG ° phuø dung: xem chöõ phuø

BAØI 70

違期 (續)

與我約何所 乃約隴西岑 日中兮不來 墜葉兜我簪 421


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

佇立空涕泣 荒村喧午禽 與君約何所 乃約漢陽橋 日晚兮不來 谷風吹我袍 佇立空涕泣 寒江起暮潮 Dòch aâm

Vi kyø (tuïc) Döõ ngaõ öôùc haø sôû, Naõi öôùc Luõng Taây1 saàm. Nhaät trung heà baát lai, Truïy dieäp ñaâu ngaõ traâm. Tröõ laäp khoâng theá khaáp,2 Hoang thoân huyeân ngoï caàm. 1 2

Luõng Taây: teân ñaát thuoäc tænh Thieåm Taây, Trung Hoa. Khoâng theá khaáp (khoâng: suoâng, khoâng ñoái duïng vaøo ñaâu caû; theá: khoùc chaûy nöôùc maét nöôùc muõi; khaáp: khoùc ngheïn ngaøo, coù nöôùc maét maø khoâng thaønh tieáng, khaùc vôùi 哭 khoác laø khoùc coù tieáng, vaø 號 haøo laø keâu gaøo, khoùc to): buoàn tuûi maø khoùc thaàm, tuûi vôùi rieâng mình, khoâng bieát san seû ñau khoå cuøng ai.

422


BAØI 70

Döõ quaân öôùc haø sôû, Naõi öôùc Haùn Döông1 kieàu. Nhaät vaõn heà2 baát lai, Coác phong xuy ngaõ baøo. Tröõ laäp khoâng theá khaáp, Haøn giang khôûi moä traøo. Dòch nghóa

Sai heïn (tieáp theo) Chaøng heïn cuøng thieáp nôi naøo, chaøng heïn nôi goø nuùi Luõng Taây. Giöõa tröa roài maø chaúng thaáy chaøng ñeán, laù ruïng phuû caønh traâm. Ñöùng ñôïi chaøng maø nöôùc maét daàm deà, chim tröa ñaõ keâu roän nôi xoùm vaéng. Cuøng nhau heïn nôi naøo, chaøng heïn nôi caàu Haùn Döông. Ngaøy taøn roài khoâng thaáy chaøng ñeán, gioù nuùi thoåi tung vaït aùo thieáp. Ñöùng ñôïi chaøng maø nöôùc maét daàm deà, nöôùc trieàu ñeâm ñaõ daâng treân soâng laïnh. 1

Haùn döông: phía baéc soâng Haùn, nay thuoäc ñòa phaän tænh Cam Tuùc. Tænh Hoà Baéc cuõng coù huyeän teân Haùn Döông. 2 Chöõ heà ñöôïc duøng trong caùc theå thô, ca ngaâm xöa, nhaát laø trong Sôû töø, laø loaïi tieáng ñeäm coù chöùc naêng laøm hoaøn chænh aâm ñieäu hôn laø mang nghóa töø vöïng.

423


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Baûn dòch thô cuûa Ñoaøn Thò Ñieåm

Heïn cuøng ta Luõng Taây nham aáy, Sôùm ñaõ troâng naøo thaáy hôi taêm. Ngaäp ngöøng laù ruïng caønh traâm, Ñöùng troâng nghe daäy tieáng caàm xoân xao. Heïn nôi nao Haùn Döông caàu noï, Chieàu laïi tìm naøo coù tieâu hao. Ngaäp ngöøng gioù thoåi chieán baøo, Baõi hoâm tuoân daãy nöôùc traøo meânh moâng.

GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

LUÕNG ° teân ñaát – naám ñaát cao = 壟 Ñoàng aâm

壟 naám ñaát cao ôû giöõa ruoäng – caùi maû (luõng ñoaïn)

SAÀM ° nuùi nhoû maø cao Töø ngöõ

ª saàm laâu, saàm tòch, saàm uaát, Saàm sôn

ÑAÂU ° muõ cuûa binh só – töø ñöôøng sau vaây boïc tôùi maët tröôùc, vaây baét 424


BAØI 70

Töø ngöõ

ª ñaâu maâu (muõ cuûa vò töôùng ñoäi khi xuaát traän), ñaâu maõ

TRAÂ M ° ñoà duøng caøi toùc cuûa phuï nöõ – caém vaøo – mau choùng – nhoùm hoïp Töø ngöõ

ª traâm anh, traâm hoát

TRÖÕ ° ñöùng chôø laâu – ñôïi Töø ngöõ

ª tröõ laäp (ñöùng ñôïi) Ñoàng aâm

貯 chöùa caát (tích tröõ) 杼 caùi thoi deät vaûi 紵 vaûi gai 苧 moät thöù caây gai duøng ñeå deät vaûi ôû Trung Hoa

KHOÂNG ° troáng khoâng – luoáng trôn, khoâng coù gì heát – thong thaû – ngheøo ñoùi Töø ngöõ

ª khoâng khí, hö khoâng, chaân khoâng, saéc saéc khoâng khoâng, khoâng gian, khoâng ngoân, khoâng trung, khoâng töôûng, khoâng tieàn khoaùng haäu 425


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

倥 oâng trôøi – 倥偬 khoâng toång: caáp baùch, voäi vaøng – ngheøo tuùng, quaãn baùch – 倥侗 khoâng ñoàng: raát voäi vaøng

THEÁ ° khoùc ra nöôùc maét – nöôùc maét, nöôùc muõi Töø ngöõ

ª theá khaáp (khoùc suït suøi), theá töù, theá leä giao löu

KHAÁP ° khoùc chaûy nöôùc maét maø khoâng thaønh tieáng Töø ngöõ

ª khaáp huyeát, khaáp bieät, khaáp baùi

HOANG ° maát muøa ñoùi keùm – hoang vaéng – boû dôû – ruoäng khoâng khai phaù – luùa khoâng chín ñöôïc – boû khoâng – phoùng tuùng voâ ñoä Töø ngöõ

ª hoang daõ, hoang nhaøn, hoang löông, hoang phí, hoang pheá, hoang thoân, hoang vu, hoang daâm, hoang ñöôøng Ñoàng aâm

謊 lôøi noùi trong moäng – noùi nhaûm, noùi baäy 肓 phía döôùi quaû tim – 病入皋肓 beänh nhaäp cao hoang: beänh raát nguy kòch, khoâng cöùu noåi 426


BAØI 70

HUYEÂN ª noùi oàn aøo – raàm ró, om soøm Töø ngöõ

ª huyeân naùo, huyeân hoa Ñoàng aâm

萱 thöù caây laù nhoû daøi, hoa vaøng, hoa vaø caønh ñeàu aên

ñöôïc – huyeân ñöôøng: nhaø ñaøn baø ôû, neân goïi ngöôøi meï laø huyeân ñöôøng

諠 queân maát 煊 = 暄 aám aùp – naéng aám (haøn huyeân) 楥 khuoân goã ñeå ñoùng giaøy 諼 doái traù – queân maát

KIEÀU ° caây caàu – teân moät loaïi caây – caây xaø ngang – caây cao Töø ngöõ

ª kieàu moân, phuø kieàu, ngaân kieàu, thöôùc kieàu Ñoàng aâm

翹 loâng daøi ôû ñuoâi chim – caát leân, ngaång ñaàu leân – veû

töôi toát – toát ñeïp, vöôït troäi hôn heát 喬 caây cao caønh cong – cao – caùi maáu ôû muõi xaø maâu – giaû, khoâng thöïc (kieàu moäc: caây cao) 僑 taïm nguï, ôû nhôø nôi naøo (kieàu cö, ngoaïi kieàu, kieàu daân) 嬌 meàm moûng deã thöông – con gaùi ñeïp (kieàu nhi, yeâu kieàu) 427


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØO ° aùo daøi – vaït aùo tröôùc Töø ngöõ

ª chieán baøo Ñoàng aâm

泡 boït nöôùc (baøo aûnh) 庖 nhaø beáp (baøo truø) 匏 (bieàu) caây baàu 炮 ñoát nöôùng 咆 baøo hao: tieáng hoå gaàm – giaän döõ la heùt 胞 caùi nhau thai (ñoàng baøo, baøo thai)

TRIEÀU ° (traøo) nöôùc trieàu (soâng, bieån) leân xuoáng – aåm thaáp Töø ngöõ

ª phong traøo, traøo löu, tö traøo, traøo tín Ñoàng aâm

朝 (trieàu) nôi vua vaø quan laøm vieäc nöôùc – baày toâi chaàu vua – ñôøi, trieàu ñaïi (trieàu ñình, trieàu chính) NGÖÕ PHAÙP CAÂU CHUÛ ÑOÄNG

Caáu truùc caâu chuû ñoäng trong tieáng Haùn töông töï nhö tieáng Vieät, khôûi ñaàu baèng chuû töø (thöïc hieän haønh ñoäng), roài ñeán ñoäng töø, vaø tieáp sau laø tuùc töø (nhaän laõnh haønh ñoäng). 428


BAØI 70

Ví duï:

犬逐兔 Khuyeån truïc thoá.: Choù ñuoåi thoû. 虎食牛 Hoå thöïc ngöu.: Coïp aên boø. 父教子 Phuï giaùo töû.: Cha daïy con. CAÂU BÒ ÑOÄNG

Khi chuyeån ñoåi nhöõng caâu treân ra caâu bò ñoäng, hay thuï ñoäng, ngöôøi ta phaûi vieát nhö sau: 1. 兔爲犬所逐 Thoá vi khuyeån sôû truïc.: Thoû bò choù ñuoåi. 牛爲虎所食 Ngöu vi hoå sôû thöïc.: Boø bò coïp aên. 2. 兔見逐於犬 Thoá kieán truïc ö khuyeån.1 牛見食於虎 Ngöu kieán thöïc ö hoå. 3. 兔被逐於犬 Thoá bò truïc ö khuyeån.2

牛被食於虎 Ngöu bò thöïc ö hoå. Chuùng ta thaáy caâu bò ñoäng ñaõ duøng ñeán caùc caáu truùc

nhö: 爲... 所,見... 於,被... 於

Trong caùch vieát thöù nhaát, chuùng ta thaáy caáu truùc caâu töông töï nhö tieáng Vieät, laø chuû töø bò ñoäng ñi tröôùc, roài ñeán trôï ñoäng töø roài ñeán tuùc töø chuû ñoäng, sau cuø ng môùi ñeán ñoäng töø chính thöùc. 1

Ñoäng töø taù duïng 見 kieán thöôøng ñöôïc duøng nhieàu hôn trong nhöõng tröôøng hôïp khuyeát duïng tuùc töø. Ví duï: 吾輩何以見疑 Ngoâ boái haø dó kieán nghi.: Chuùng ta bò nghi ngôø vì leõ gì. (Khoâng noùi laø ai nghi ngôø.) 2 Caáu truùc 被... 於 bò … ö ñöôïc duøng nhieàu trong vaên Baïch thoaïi, ít thaáy duøng trong coå vaên. Cuõng nhö chöõ kieán, chöõ bò ñöôïc thaáy duøng nhieàu trong nhöõng caâu khuyeát duïng tuùc töø. Ví duï: 當他被召回首 都時。Ñöông tha bò trieäu hoài thuû ñoâ thôøi.: Ñang luùc haén bò goïi veà thuû ñoâ. (Khoâng noùi ai goïi veà.)

429


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Nhöng trong caùch vieát thöù 2 vaø thöù 3 thì caáu truùc coù khaùc ñi, laø chuû töø roài ñeán ñoäng töø taùc duïng vaø ñoäng töø chính, roài môùi ñeán tuùc töø ñi caùch sau moät giôùi töø. Trong tröôøng hôïp tuùc töø cuûa caâu chuû ñoäng nhaän laõnh moät haønh ñoäng theo höôùng coù lôïi hay voâ haïi thì ngöôøi ta chuyeån caâu noùi sang moät caùch vieát khaùc hôn. Ví duï:

父教子 Phuï giaùo töû.: Cha daïy doã con.  子受教於父 Töû thoï giaùo ö phuï.: Con nhaän söï daïy doã nôi cha. / Con ñöôïc cha daïy.  子受父之教 Töû thoï phuï chi giaùo.: Con nhaän söï daïy doã cuûa cha.

父母愛養子女 Phuï maãu aùi döôõng töû nöõ.: Cha meï thöông yeâu nuoâi naáng con caùi.  子女得愛養於父母 Töû nöõ ñaëc aùi döôõng ö phuï maãu.: Con caùi ñöôïc cha meï thöông yeâu nuoâi naáng.  子女得父母之愛養 Töû nöõ ñaéc phuï maãu chi aùi döôõng.: Con caùi ñöôïc söï thöông yeâu nuoâi naáng cuûa cha meï. Nhöõng chöõ 受 thoï vaø 得 ñaéc ñöôïc duøng thay cho 爲 vi, 所 sôû, 被 bò, 見 kieán...1 Trong nhieàu tröôøng hôïp, rieâng giôùi töø 於 ö cuõng coù theå ñuû chöùc naêng taïo thaønh moät caáu truùc thuï ñoäng: 1

Ngoaøi nhöõng chöõ thoï vaø vaø ñaéc, coøn coù moät soá tieáng khaùc cuõng ñöôïc duøng trong caâu thuï ñoäng nhö 遇 ngoä trong ngoä naïn, ngoä haïi hay 遭 tao trong mieãn tao sôû phaït.

430


BAØI 70

勞心者治人,勞力者治於人。 Lao taâm giaû trò nhaân, lao löïc giaû trò ö nhaân. (Maïnh töû) (Ngöôøi lao taâm cai trò ngöôøi khaùc, ngöôøi lao löïc bò ngöôøi khaùc cai trò.)

人能寡欲則不役於物。 Nhaân naêng quaû duïc taéc baát dòch ö vaät. (Xem baøi 65) Caáu truùc thuï ñoäng cuõng coù theå ñöôïc nhaän thaáy qua caùch duøng cuûa chöõ 所 sôû.

時勢所造之英雄 Thôøi theá sôû taïo chi anh huøng.:

(Anh huøng do thôøi theá taïo ra.)

BOÅ TUÙC TÖØ VÖÏNG: TEÂN MOÄT SOÁ LOAÏI CHIM

AÙP ° con vòt

鷓鴣

GIAÙ COÂ

° chim ña ña, trong thô ca thöôøng ñöôïc duøng laøm hình töôïng gôïi neân söï hoaøi voïng ñeán queâ nhaø Töø ngöõ

只今惟有鷓鴣飛 chæ kim duy höõu giaù coâ phi: ñeán nay chæ coù chim ña ña bay maø thoâi.

坐 上 若 有 江 南 客 , 莫 向 東 風 唱 鷓 鴣 Toïa thöôïng

nhöôïc höõu Giang Nam khaùch, maïc höôùng ñoâng phong xöôùng giaù coâ. (Treân choã ngoài neáu coù khaùch Giang Nam, thì ñöøng höôùng vaøo gioù ñoâng maø haùt khuùc giaù coâ.) YÙ noùi phaûi giöõ yù töù ñöøng ñeå khôi daäy loøng nhôù queâ cuûa ngöôøi. 431


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

杜鵑

ÑOÃ QUYEÂN ° chim ñoã quyeân, chim quoác, trong thô ca thöôøng ñöôïc duøng laøm hình töôïng ñeå noùi leân noãi nieàm cuûa ngöôøi ly höông nhôù veà ñaát nöôùc cuûa mình. Töø ngöõ

從今別却 江南路,化作 啼鵑帶血歸。 Tuøng kim

bieät khöôùc giang nam loä, hoùa taùc ñeà quyeân ñaùi huyeát quy. (Töø nay bieät haún ñöôøng Giang nam, hoùa laøm chim quoác keâu mang huyeát trôû veà. – Thô cuûa Vaên Thieân Töôøng ñôøi Toáng)

精衞

TINH VEÄ ° chim tinh veä, moät loaïi chim nhoû ôû bôø bieån Töø ngöõ

精衞銜石 tinh veä haøm thaïch: chim tinh veä ngaäm ñaù

Thaønh ngöõ naøy ñöôïc duøng ñeå noùi leân yù chí baùo thuø röûa haän duø khoù khaên gian khoå. Töông truyeàn xöa kia con gaùi Vieâm ñeá ñi bieån bò cheát chìm, hoùa laøm chim tinh veä haèng ngaøy ngaäm ñaù nuùi Taây ñem laáp bieån ñeå baùo thuø söï cheát chìm cuûa mình.

鶺鴒

TÍCH LINH

° chim chìa voâi Töø ngöõ

鶺鴒在原兄弟急難 Tích linh taïi nguyeân, huynh ñeä caáp naïn. (Chim chìa voâi ôû ñoàng, anh em bò hoaïn naïn cöùu caáp laãn nhau.) Do caâu naøy trong Kinh Thi, neân veà sau ngöôøi ta duøng hình töôïng chim tích linh ñeå noùi veà tình coát nhuïc anh em vôùi nhau. 432


BAØI 70

OÂ ° chim quaï Töø ngöõ

慈烏反哺 töø oâ phaûn boä: quaï hieàn môùm traû cho meï. Thaønh ngöõ naøy ñöôïc duøng ñeå noùi leân loøng hieáu thaûo cuûa con caùi ñoái vôùi cha meï.

NHA ° con quaï khoang

THÖÔÙC ° chim khaùch Töø ngöõ

鵲報喜 thöôùc baùo hæ: chim khaùch baùo tin vui. Vì

ngöôøi xöa tin raèng nghe chim khaùch keâu laø coù tin vui, ñieàu laønh saép ñeán.

鷦鷯

TIEÂU LIEÂU ° chim gi, chim saâu Töø ngöõ

鷦鷯巢林不過一之 Tieâu lieâu saøo laâm baát quaù nhaát

chi. (Chim saâu laøm oå trong röøng, chæ moät caønh caây laø ñuû.) YÙ muoán noùi ñeán caùch soáng ñaïm baïc, tri tuùc.

HAÏC ° chim haïc, cuøng loaïi vôùi coø, vaïc, coù thaân hình lôùn vaø xinh ñeïp, ñöôïc ví vôùi ngöôøi soáng laâu, nhö noùi tuoåi haïc laø noùi tuoåi thoï, thöôøng ñöôïc xem laø loaøi chim cao quyù vaø coù nhieàu lieân heä vôùi caùc truyeàn thuyeát veà caûnh tieân 433


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª caàn haïc, haïc taát, haïc toaùn (quy linh haïc toaùn) haïc laäp keâ quaàn

白鶴三年不飛,一飛冲天 Baïch haïc tam nieân baát phi nhaát phi xung thieân. (Chim haïc traéng ba naêm khoâng bay, moät laàn bay tung trôøi. – Toáng Ngoïc) YÙ noùi ñeán caùi chí khí cuûa baäc haøo kieät, luùc chöa gaëp thôøi thì aån mình nhaãn nhuïc nhöng moät khi ñaõ haønh ñoäng thì taát laøm neân chuyeän lôùn.

LOÄ ° con coø

VUÏ ° moät gioáng vòt trôøi

CÖU ° chim tu huù

PHUØ ° chim le le

海鷗

HAÛI AÂU ° loaïi coø bieån

ÖNG ° chim boà caét, chim où

CHIEÂN ° moät loaïi chim où 434


BAØI 71

DIEÂN ° con dieàu

孔雀

KHOÅNG TÖÔÙC ° con coâng

鴛鴦

UYEÂN ÖÔNG ° moät loaïi chim soáng theo töøng caëp troáng maùi, con troáng laø uyeân, con maùi goïi laø öông, raát khaén khít vôùi nhau

BAØI 71

文 與 質 說宛 孔子見子桑伯子。子桑伯子不衣 冠而處。弟子曰︰夫子何爲見此 人乎?其質美而無文,吾欲說而 文之。孔子去,子桑伯子門人不 悅曰夫子何爲見孔子乎?曰︰其 質美而文繁,吾欲說而去其文。 435


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Dòch aâm

Vaên döõ chaát1 (Thuyeát uyeån)2 Khoång Töû kieán Töû Tang Baù Töû. Töû Tang Baù Töû baát y quan nhi xöû. Ñeä töû vieát: “Phu töû3 haø vi kieán thöû nhaân hoà?” Vieát: “Kyø chaát myõ nhi voâ vaên, ngoâ duïc thuyeát nhi vaên chi.” Khoång töû khöù, Töû Tang Baù Töû moân nhaân baát duyeät, vieát: “Phu töû haø vi kieán Khoång Töû hoà?” Vieát: “Kyø chaát myõ nhi vaên phoàn, ngoâ duïc thuyeát nhi khöû kyø vaên.” Dòch nghóa

Vaên vaø chaát Khoång Töû ñeán gaëp Töû Tang Baù Töû.4 Töû Tang Baù Töû khoâng aùo maõo trong khi tieáp Khoång Töû. Caùc ñeä töû hoûi: “Thaày gaëp ngöôøi aáy laøm chi theá?” Ngaøi noùi: “Baåm chaát ngöôøi aáy toát maø khoâng coù vaên veû, neân ta muoán laøm cho oâng ta vaên veû hôn.” Khoång Töû ñi roài, moân nhaân cuûa Töû Tang Baù Töû khoâng vui, hoûi: “Thaày tieáp Khoång Töû laøm chi theá?” OÂng noùi: “Ngöôøi aáy baåm chaát toát maø vaên veû nhieàu quaù. Ta muoán laøm cho bôùt phaàn vaên veû cuûa oâng ta ñi.”

1

Vaên chaát: phaàn hình thöùc vaên hoa beân ngoaøi laø vaên, phaàn noäi dung thöïc chaát beân trong goïi laø chaát. Coå nhaân cho raèng hai phaàn vaên vaø chaát caàn phaûi hoøa hôïp caân xöùng nhau môùi laø hoaøn haûo. 2 Baøi naøy laø moät daät thoaïi trích ôû saùch Thuyeát uyeån, moät boä saùch xöa cuûa Trung Hoa. 3 Phu töû: tieáng toân xöng cuûa caùc ñeä töû goïi ngöôøi thaày, khi toân xöng baäc hieàn giaû hoaëc ngöôøi coù ñòa vò cuõng goïi baèng phu töû. 4 Töû Tang Baù Töû: moät baäc hieàn nhaân aån danh soáng ñoàng thôøi vôùi Khoång Töû. Trong saùch Luaän ngöõ ôû chöông I, thieân Hieán vaán coù nhaéc ñeán teân oâng naøy. Coù ngöôøi cho Töû Tang Baù Töû vaø Töû Tang Hoä noùi trong saùch Trang töû laø moät ngöôøi.

436


BAØI 71

NGÖÕ PHAÙP

弟子 = 門人 = 門生 = 門徒 = 門下 Caùc töø ngöõ Haùn Vieät: ñeä töû, moân nhaân, moân sinh, moân ñoà, moân haï, ñoà ñeä, moân ñeä coù theå xem laø nhöõng tieáng ñoàng nghóa vôùi nhau veà ñaïi theå. Rieâng veà caáu truùc cuûa hai chöõ ñeä töû coù ñieàu ñaùng chuù yù. Ñaây laø danh töø gheùp theo loái lieân hôïp nhöng ñaõ ñöôïc ñònh theå töø laâu, neân neáu ñaûo ngöôïc vò trí thaønh töû ñeä thì chuùng ta coù moät tieáng khaùc nghóa vôùi ñeä töû. Ñeä töû khoâng coøn mang nghóa goác laø em vaø con, maø chæ nhöõng ngöôøi theo hoïc, tuaân theo söï chæ daïy cuûa vò thaày ñöôïc goïi laø sö phuï. Coøn töû ñeä töông ñoàng vôùi tieáng con em cuûa ta, chæ nhöõng ngöôøi nhoû tuoåi trong gia ñình, hay gia toäc, ñoái nghóa vôùi tieáng phuï huynh (cha anh) ñeå chæ nhöõng ngöôøi coù vai veá lôùn hôn. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

CHAÁ T ° vaät theå – tính chaát – gaïn hoûi – thaät thaø phuùc haäu – traùi vôùi vaên – choã coát yeáu – aâm khaùc laø chí Töø ngöõ

ª baûn chaát, tö chaát, phaåm chaát, tính chaát, nguyeân chaát, ñôn chaát, thöïc chaát, chaát vaán, chaát nghi, chaát chính, vaät chaát Ñoàng aâm

鑕 caùi löôõi buùa 蛭 con ñæa

437


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

隲 ngöïa caùi – cöôõi ngöïa treøo nuùi – ñònh saün, aán ñònh =騭

TANG ° caây daâu, ñöôïc troàng laáy laù nuoâi taèm Töø ngöõ

° tang du 桑楡 noùi hoaøn caûnh ngöôøi giaø saép cheát, vì ngöôøi xöa tin raèng maët trôøi buoåi chieàu laën nôi caây tang du ôû goùc beå phía taây, tang boàng (hoà thæ)

滄海桑田 thöông haûi tang ñieàn: beå thaúm ruoäng daâu.

Do truyeàn thuyeát baø Ma coâ naêm laàn chöùng kieán vieäc bieån xanh hoùa thaønh ruoäng daâu vaø ruoäng daâu trôû thaønh bieån xanh maø coù thaønh ngöõ naøy, noùi söï thay ñoåi lôùn lao qua thôøi gian. Thaønh ngöõ naøy thöôøng ñöôïc noùi goïn thaønh tang thöông.

桑間濮上 tang gian boäc thöôïng: trong daâu treân boäc, chæ vieäc trai gaùi heïn hoø nhau moät caùch leùn luùt, baát chính

唯桑與梓必恭敬之 duy tang döõ töû taát cung kính chi:

ñoái vôùi caây daâu vaø caây thò (do cha meï troàng) thì phaûi neân kính troïng. (Kinh Thi) Do caâu naø y maø hai tieáng tang töû 桑梓 ñöôïc duøng ñeå noùi veà queâ höông xöù sôû. Nhö noùi noãi nieàm tang töû töùc laø noãi loøng nhôù queâ.

Ñoàng aâm

喪 leã tang – aâm khaùc laø taùng (tang gia, tang chuû) 臧 toát, laønh – ñaày tôù – tang vaät 嗓 coå hoïng 贓 cuûa hoái loä – cuûa aên troäm (quaû tang, tang vaät) 438


BAØI 71

BAÙ ° baùc (anh cuûa cha) – ngöôøi lôùn tuoåi – töôùc baù (sau töôùc haàu) – ngöôøi ñöùng ñaàu, lôùn nhaát Töø ngöõ

ª baù chuû, baù phuï, baù troïng, baù töôùc, baù chuû Ñoàng aâm

霸 caàm ñaàu caùc nöôùc chö haàu – caäy quyeàn hieáp ñaùp ngöôøi yeáu theá – chieám ñoaït, chieám cöù (baù chuû, tranh baù ñoà vöông)

百 (baùch) moät traêm (baù tính) 柏 caây baù, cuøng loaïi vôùi caây thoâng (tuøng baù) 播 gieo gioáng – raéc ra – truyeàn roäng ra (baù caùo, truyeàn baù)

QUAN ° caùi muõ – aâm khaùc laø quaùn Töø ngöõ

ª gia quan, quan thöôûng, y quan, quan ñaøi, quan leã

THUYEÁ T ° noùi roõ ra – trình baøy – ngoân luaän – aâm khaùc laø thueá Töø ngöõ

ª lyù thuyeát, traàn thuyeát, luaän thuyeát, thuyeát trình, tieåu thuyeát, thuyeát lyù, bieän thuyeát, du thuyeát, thuyeát phaùp, thuyeát minh, giaûi thuyeát, thuyeát khaùch, xaõ thuyeát 439


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

PHIEÀN ° (phoàn) raát nhieàu, phöùc taïp, raéc roái – sinh soâi naûy nôû ra raát nhieàu Töø ngöõ

ª phoàn thònh, phoàn hoa, phoàn taïp, phoàn sinh, phoàn dieãn, phieàn phöùc, phoàn xöông Ñoàng aâm

煩 taïp nhaïp, loâi thoâi – vieäc nhieàu khoâng chòu noåi –

nhoïc meät – buoàn phieàn (phieàn muoän, phieàn naõo, öu phieàn)

墦 moà maõ

KHÖÛ ° boû, tröø ñi – giaáu caát ñi – aâm khaùc laø khöù Töø ngöõ

ª tröø khöû, khöû ñoäc, khöû troïc löu thanh

440


BAØI 72

BAØI 72

達變 揚名時 寒花耐久,春夏之花則不然。故生 於憂苦亂離之人多堅實。風霜之威 天之殺物正以成物。禍亂之降天之 困人正以成人。草木不經霜雪則生 意不固,人不經憂患則德慧不成。 Dòch aâm

Ñaït bieán1 Döông Danh Thì2 Haøn hoa naïi cöûu, xuaân haï chi hoa taéc baát nhieân, coá sinh ö öu khoå loaïn ly chi nhaân ña kieân thöïc. Phong 1

Ñaït bieán: Theo tinh thaàn Nho hoïc, ngöôøi ta soáng trong ñôøi khi ôû caûnh thöôøng thì xöû söï theo ñaïo thöôøng (goïi laø chaáp kinh) nhöng khi gaëp caûnh bieán thì laïi phaûi xöû söï linh ñoäng theo caûnh bieán (goïi laø toøng quyeàn). Bieát kheùo xöû söï trong caûnh bieán goïi laø ñaït bieán, nghóa laø thoâng suoát ñöôïc leõ. Ñaït bieán coøn coù nghóa laø bieát nhaân theo caûnh ngoä khoâng may maø reøn luyeän cho mình thaønh ngöôøi taøi ñöùc, bieát laáy caûnh hoaïn naïn öu khoå maø reøn luyeän chí khí, laøm tröôøng hoïc thöïc tieãn. 2 Döông Danh Thì laø moät danh nho ñôøi Toáng.

441


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

söông1 chi uy, thieân chi saùt vaät, chính dó thaønh vaät. Hoïa loaïn chi giaùng, thieân chi khoán nhaân, chính dó thaønh nhaân. Thaûo moäc baát kinh söông tuyeát taéc sinh yù baát coá; nhaân baát kinh öu hoaïn taéc ñöùc tueä baát thaønh. Dòch nghóa

Ñaït leõ bieán thoâng Hoa muøa laïnh chòu ñöïng laâu beàn, hoa muøa xuaân, muøa haï thì khoâng theá. Cho neân nhöõng ngöôøi soáng trong caûnh lo khoå loaïn ly phaàn nhieàu chòu ñöïng beàn bó. Vôùi söùc maïnh cuûa gioù söông töôûng nhö trôøi gieát haïi loaøi vaä t maø chính ñeå giuùp neân cho loaøi vaät. Giaùng ñieàu hoïa loaïn, töôûng trôøi coá yù laøm khoán ñoán ngöôøi maø chính ra laø ñeå laøm neân cho ngöôøi. Caây coû khoâng traûi qua söï daøy voø cuûa söông tuyeát thì sinh löïc khoâng beàn chaéc, con ngöôøi khoâng traûi qua caûnh lo aâu khoán cöïc thì taøi ñöùc khoâng thaønh. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

1

NAÏI ° chòu ñöïng, nhaãn nhòn

Söông 霜: chöõ söông trong tieáng Vieät voán goác töø chöõ söông naøy ra, nhöõng ñaõ bieán ñoåi nghóa. Trong tieáng Vieät, söông duøng ñeå chæ gioït moùc maø theo tieáng Haùn goïi laø loä 露, coøn söông muø hay sa muø trong tieáng Vieät thì tieáng Haùn goïi laø vuï 霧. Chöõ söông 霜 trong tieáng Haùn duøng ñeå goïi moät daïng hôi nöôùc ñoïng thaønh theå ñaëc maø ôû nöôùc ta gaàn nhö khoâng bao giôø coù. Caùc töø tin söông, toùc söông trong tieáng Vieät laø do caùc töø söông tín, söông maán ñöôïc dòch ra. Söông tín laø teân goïi chim nhaïn, neân noùi nhaïn tín (tin nhaïn) cuõng nhö noùi söông tín (tin söông). Coøn söông maán coù nghóa laø maùi toùc ngaõ maøu hoa raâm nhö ñieåm söông. Chöõ söông ôû ñaây duøng taû veà maøu saéc: maøu loám ñoám traéng nhö nhöõng haït söông.

442


BAØI 72

Töø ngöõ

ª nhaãn naïi, naïi haøn, naïi lao, naïi khoå Ñoàng aâm

奈 naïi haø 奈何: laøm sao ñöôïc 捺 laáy tay aán maïnh xuoáng 鼐 caùi vaïc raát to (ñænh naïi)

LOAÏN ° loän xoän – khoâng coù traät töï – giaëc giaû – roái raém Töø ngöõ

ª loaïn ly, loaïn ñaû, loaïn luaân, loaïn quaân, loaïn xaï, tao loaïn, loaïn theá, loaïn taëc, naùo loaïn, loaïn laïc, taùc loaïn

KIEÂN ° vöõng beàn Töø ngöõ

ª kieân trinh, kieân coá, kieân chí, kieân taâm, kieân nhaãn, kieân quyeát, kieân ñònh, kieân trì Ñoàng aâm

慳 keo laän – bon chen (kieân laän)

THÖÏC ° ñaày ñuû – thaät thaø – thöïc söï – traùi caøy – söï tình (aâm khaùc laø thaäät) Töø ngöõ

ª thöïc teá, thöïc taïi, hö thöïc, thöïc chaát, thöïc hieän, thöïc tieãn, hieän thöïc, thöïc nghieäm, thöïc duïng, thöïc taâm, 443


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

thöïc taäp, thöïc theå, thöïc quyeàn, thöïc höõu, thöïc tình

SÖÔNG ° hôi nöôùc gaëp laïnh keát thaønh haït nhoû – moät muøa söông, töùc laø moät naêm – thuoác boät traéng Töø ngöõ

ª söông giaùng, söông uy, phong söông, thu söông, söông tín, söông khí, tinh söông, tuyeát söông, söông maán Ñoàng aâm

孀 ñaøn baø goùa (söông phuï) 箱 thuøng xe – caùi röông ñöïng ñoà

UY ° (oai) khieán ngöôøi ta kính sôï – toû ra coù quyeàn löïc – hình phaùp Töø ngöõ

ª uy danh, uy löïc, uy nghieâm, uy theá, uy quyeàn, uy vuõ, uy nghi, uy phong, laäp uy, taùc uy, taùc phuùc

CHÍNH ° (chaùnh) ñuùng, phaûi (traùi nghóa vôùi nguïy 僞 vaø phaûn 反) – thích ñaùng ngay thaúng – söûa laïi cho ñuùng – saép ñaët laïi – chuû trì vieäc gì 444


BAØI 72

Töø ngöõ

ª chính nghóa, chính ñaùng, chính tröïc, chính dieän, chính ngoân, chính thöùc, chính khí, chính phaùp, chính phoù, chính taø, chính taâm, chính nguyeät, quy chính, trung chính, ñính chính, chính xaùc

GIAÙNG ° töø treân xuoáng – xuoáng daàn daàn – aâm khaùc laø haøng Töø ngöõ

ª giaùng laâm, giaùng sinh, giaùng theá, giaùng phaøm, giaùng hoïa, giaùng caáp, giaùng phuùc, thaêng giaùng Ñoàng aâm

絳 saéc ñoû – hoa saéc ñoû (giaùng höông)

TUEÄ ª saùng suoát, khoân ngoan Töø ngöõ

ª trí tueä, maãn tueä, tueä nhaõn, tueä taâm, tueä giaùc, thoâng tueä, phaùt tueä Ñoàng aâm

彗 caùi choåi – sao choåi 穗 boâng luùa – boâng caùc loaïi caây khaùc (kinh giôùi tueä)

445


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 73

歷史 記前人之事以告後人,是爲歷史。 治亂之原,開化之跡於此覘焉。所 以鑒旣往戒將來也。今日國民之品 性事業均有歷史遺傳之特質,故爲 國民者不可不知本國歷史之大概。 Dòch aâm

Lòch söû Kyù tieàn nhaân chi söï dó caùo haäu nhaân, thò vi lòch söû. Trò loaïn chi nguyeân khai hoùa chi tích ö töû chieâm yeân.1 Sôû dó giaùm kyù vaõng giôùi töông lai daõ. Kim nhaät quoác daân chi phaåm tính, söï nghieäp quaân höõu lòch söû di truyeàn chi ñaëc chaát, coá vi quoác daân giaû baát khaû baát tri baûn quoác lòch söû chi ñaïi khaùi. Dòch nghóa

Lòch söû Ghi cheùp vieäc ngöôøi tröôùc ñeå noùi laïi cho ngöôøi sau, aáy laø lòch söû. Nguyeân lai cuûa söï trò loaïn, veát tích cuûa söï khai hoùa, ñeàu trong ôû ñaáy, coát laø ñeå soi göông vieäc ñaõ qua maø 1

Ö thöû chieâm yeân: theo ñoù maø xeùt. Chöõ thöû laø ñaïi danh töø thay cho cuïm töø lòch söû ñeå laøm tuùc töø chæ nôi choán cho ñoäng töø chieâm.

446


BAØI 73

raên giôùi vieäc saép ñeán. Quoác daân ngaøy nay ñeàu coù ñaëc tính di truyeàn phaåm caùch söï nghieäp cuûa lòch söû, cho neân boån phaän laøm ngöôøi daân trong nöôùc khoâng theå khoâng bieát ñaïi khaùi veà lòch söû nöôùc mình ñöôïc. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

QUAÂN ° ñeàu, chia ñeàu – cuøng nhau – ñoàng ñeàu vôùi nhau Töø ngöõ

ª quaân bình, quaân caáp, quaân haønh, quaân theá, quaân phaân, quaân saûn Ñoàng aâm

皆 giai: ñeàu 人皆畏死 Nhaân giai uùy töû: ngöôøi ta ñeàu

sôï cheát 同 ñoàng: cuøng, ñoàng ñeàu 三人同行 tam nhaân ñoàng haønh: ba ngöôøi cuøng ñi 俱 caâu: ñeàu, ñuû caû 教子名俱揚 Giaùo töû danh caâu döông: Daïy con thaûy ñeàu coù danh caû. 並 tònh: cuøng, vôùi nhau 並立 tònh laäp: cuøng ñöùng vôùi nhau 咸 haøm: ñeàu 世界咸注意於我國情形 Theá giôùi haøm chuù yù ö ngaõ quoác tình hình: Theá giôùi ñeàu chuù yù ñeán tình hình nöôùc ta. 都 ñoâ: ñeàu 事都壞 söï ñoâ hoaïi: vieäc ñeàu hoûng caû 畢 taát: thaûy ñeàu 衆人畢集 Chuùng nhaân taát taäp: moïi ngöôøi thaûy ñeàu hoïp laïi 共 coäng: chung ñeàu, cuøng chung 共有財產 Coäng höõu taøi saûn: cuûa caûi cuøng coù chung 447


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

齊 teà: cuøng nhau, ñeàu 落霞與孤霧齊飛 Laïc haø döõ coâ

vuï teà phi: raùng chieàu rôi xuoáng vôùi chim coâ cuøng bay ñi.

KYÙ ° ghi nhôù – ghi cheùp – saùch – saùch ghi cheùp söï vieäc – theå vaên kyù söï Töø ngöõ

ª kyù baï, kyù chuù, kyù giaû, kyù hieäu, kyù luïc, kyù söï - kyù öùc, kyù nieäm, du kyù, nhaät kyù, söû kyù, truyeän kyù, kyù aâm phaùp, toác kyù, bi kyù

TRÒ ° cai trò – quaûn lyù – tröøng trò – chöõa trò – dieät tröø – nghieân cöùu – so saùnh Töø ngöõ

ª trò quoác, chính trò, trò söï, trò sinh, trò thuaät, daân trò, nhaân trò, phaùp trò, ñöùc trò, trò loaïn, binh trò, thònh trò, trò an

HOÙA ° thay ñoåi moät caùch töï nhieân – trôøi ñaát sinh thaønh vaïn vaät – daïy doã cho bieán ñoåi tính tình – vaät theå thay ñoåi tính chaát – cheát Töø ngöõ

ª taïo hoùa, hoùa coâng, giaùo hoùa, caûm hoùa, ñöùc hoùa, theå thieân haønh hoùa, hoùa sinh, hoùa duïc, hoùa nhi, caûi hoùa, bieán hoùa, sinh hoùa, phaân hoùa, hoùa nghieâm, hoùa hoïc, hoùa hôïp, phong hoùa, tieâu hoùa, öùng hoùa 448


BAØI 73

Ñoàng aâm

貨 cuûa caûi – haøng buoân baùn – baùn (taøi hoùa, hoùa vaät)

TÍCH ° daáu chaân – daáu veát = 蹟 = 迹 Töø ngöõ

ª tuùc tích, di tích, coå tích, tung tích 蹤跡, hình tích

CHIEÂ M ° (sieâm) kín ñaùo doø xeùt – nhìn troäm Ñoàng aâm

占 boùi xem – aâm khaùc laø chieám 詹 xem xeùt coâng vieäc 瞻 ngaång maët maø troâng (chieâm ngöôõng, quan chieâm)

GIAÙM ° caùi göông – chieáu soi – xem laøm göông maãu – xem xeùt kyõ caøng = 鑒 Töø ngöõ

ª böûu giaùm Ñoàng aâm

監 xem xeùt – hoaïn quan (giaùm ñoác, giaùm khaûo, thaùi giaùm)

PHAÅ M ° nhieàu caùi, thöù naøy thöù khaùc – phaàn chaát ñoái vôùi löôïng – baäc quan – caân nhaéc khen cheâ – tö caùch 449


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª phaåm traät, phaåm caáp, thöôïng phaåm, phaåm haïnh, phaåm caùch, phaåm vaät, phaåm haøm, phaåm bình (bình phaåm), phaåm löôïng, phaåm vò, phaåm chaát, cöûu phaåm, phaåm tính (tính neát)

TÍNH ° (taùnh) nguyeân lyù caên baûn sinh ra ngöôøi – baûn nguyeân tinh thaàn con ngöôøi – baûn chaát cuûa ngöôøi hoaëc vaät – maïng soáng Töø ngöõ

ª tính tình, tính haïnh, taâm tính, tính meänh, tính khí, linh tính, tính caùch, tính chaát, caên tính, baûn tính, töï tính, caù tính, thieân tính, vaät tính, tính duïc, tính giao, nam tính, nöõ tính Ñoàng aâm

倂 = 併 cuøng saùnh nhau – tranh chaáp, choáng cöï nhau (thoân tính)

姓 (taùnh) hoï ngöôøi (baù tính, tính danh)

DI ° (dò) soùt maát – thöøa ra – ñeå laïi cho ngöôøi sau – taëng, bieáu Töø ngöõ

ª di caûo, di chieáu, di meänh, di chuùc, di haùm, di hoïa, di phong, di söï, di theå, di truyeàn, di tích, di vaên, di töôïng 450


BAØI 74

Ñoàng aâm

移 dôøi ñi – thay ñoåi, bieán ñoåi – di chuyeån (di dòch, di cö)

夷 ngöôøi Trung Hoa ngaøy xöa goïi caùc daân toäc phöông Ñoâng laø di – vui veû – gieát cho saïch (di ñòch, tru di)

姨 dì (em hay chò cuûa meï) 飴 thöù keïo ñeå ngaäm – cho ñoà aên 怡 vui veû 貽 taëng bieáu – ñeå laïi cho ñôøi sau 彌 caøng – ñaày – theâm leân – xa – heát – xong 彞 ñaïo thöôøng – cheùn röôïu (di luaân 彞倫) – nhöõng caùch vieát khaùc laø 彝, 彜, 彛. 頤 hai beân maù – nuoâi

KHAÙI ° oáng ñeå gaït luùa gaïo khi ñong löôøng – lôøi noùi bao quaùt – ñaïi löôïc – khí phaùch Töø ngöõ

ª khaùi nieäm, ñaïi khaùi, khaùi löôïc, khaùi quaùt, khaùi yeáu, khaùi luaän, khaùi quan, khí khaùi Ñoàng aâm

咳 ho – aâm khaùc laø haøi 愾 giaän 慨 giaän – thöông xoùt (khaûng khaùi, caûm khaùi) 溉 töôùi nöôùc – röûa raùy 451


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 74

愛國 梁啓超 天 國 舉 無 懥 懽 所 無

下 者 無 嗜 無 欣 謂 所

之 乎 足 好 爭 。 艱 謂

盛 。 以 無 競 真 險 成

德 真 介 希 。 愛 , 敗

大 愛 其 朢 舍 國 無 。

業 國 心 。 國 者 所

孰 者 。 舍 事 其 謂

有 國 故 國 無 視 不

過 事 舍 事 憂 國 可

於 以 國 無 慮 事 爲

愛 外 事 忿 無 無 ,

Dòch aâm

AÙi quoác Löông Khaûi Sieâu1 Thieân haï chi thaïnh ñöùc ñaïi nghieäp, thuïc2 höõu quaù ö aùi quoác giaû hoà. Chaân aùi quoác giaû, quoác söï dó ngoaïi3 cöû voâ tuùc dó giôùi kyø taâm. Coá xaû quoác söï voâ thò hieáu, voâ hy voïng. 1

Baøi naøy trích trong taäp YÙ Ñaïi Lôïi tam kieät cuûa Löông Khaûi Sieâu. Chöõ thuïc vöøa laø nghi vaán ñaïi danh töø vöøa laø lieân quan ñaïi danh töø, khi duøng chæ ngöôøi coù nghóa ai, ngöôøi naøo. Khi duøng chæ söï vaät coù nghóa vaät naøo, söï vieäc gì, ñieàu gì. Phaân bieät vôùi chöõ 誰 thuøy chæ coù nghóa laø ai. 3 Quoác söï dó ngoaïi (dó: ñeå, trôû): tröø vieäc quoác gia ra, ñeå ngoaøi vieäc nöôùc ra. 2

452


BAØI 74

Xaû quoác söï voâ phaãn chí voâ tranh caïnh. Xaû quoác söï voâ öu löï voâ hoan haân. Chaân aùi quoác giaû, kyø thò quoác söï voâ sôû vò gian hieåm, voâ sôû vò baát khaû vi, voâ sôû vò thaønh baïi. Dòch nghóa

Yeâu nöôùc Ñöùc to nghieäp lôùn trong thieân haï coøn gì hôn vieäc yeâu nöôùc nöõa ö? Ngöôøi chaân chính yeâu nöôùc, ngoaøi vieäc nöôùc ra khoâng gì coù theå khieán hoï ñeå taâm ñeán. Cho neân, boû vieäc nöôùc ñi thì khoâng coøn ham muoán, khoâng coøn hy voïng. Ngoaøi vieäc nöôùc ra khoâng coù giaän hôøn, khoâng coù tranh chaáp. Ngoaøi vieäc nöôùc ra khoâng coù aâu lo, khoâng coù vui möøng. Ngöôøi chaân chính yeâu nöôùc xem vieäc nöôùc khoâng coù gì laø gian hieåm, khoâng coù gì laø khoâng theå laøm ñöôïc, khoâng coù gì laø thaønh baïi caû. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

GIÔÙI ° ôû giöõa hai beân – ngay thaúng khoâng khuaát – voû loaøi truøng – lôùn Töø ngöõ

ª giôùi thieäu, giôùi yù (trong loøng coù ñieàu khoâng an) giôùi loaïi (loaøi soø heán: mình meàm coù voû)

XAÛ ° boû ñi – aâm khaùc laø xaù Töø ngöõ

ª xaû thaân, thuû xaû, hæ xaû, xaû ñoaûn, xaû tröôøng 453


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

捨 buoâng thaû ra – boá thí (xaû thaân, hæ xaû) 扯 xeù ñoâi – giaét keùo

THÒ ° ham thích – theøm muoán – tham Töø ngöõ

ª thò hieáu, thò duïc, thò töûu

HY ° hieám coù, ít – mong muoán, mong caàu – chôø xem Töø ngöõ

ª hy voïng, hy höõu, hy thaùnh, hy haõn

忿

PHAÃN ° raát töùc giaän Töø ngöõ

ª phaãn phaùt, phaãn noä, phaãn theá

CHÍ ° giaän Töø ngöõ

ª phaãn chí: giaän döõ, töùc giaän

TRANH ° giaønh nhau – theá naøo (trôï töø) – aâm khaùc laø traùnh 454


BAØI 74

Töø ngöõ

ª chieán tranh, ñaáu tranh, giao tranh, caïnh tranh, tranh ñoaït, tranh chaáp, tranh hoaønh, tranh huøng, tranh luaän, tranh quyeàn, tranh coâng, tranh phong, caïnh tranh sinh toàn Ñoàng aâm

箏 ñaøn tranh – phong tranh 風箏: dieàu giaáy 崢 tranh vanh 崢嶸: cao ngaát, cheânh veânh – taøi hoa vöôït troäi

錚 tieáng saét keâu – caùi chieâng – ngöôøi vöôït troäi hôn trong moät nhoùm

HOAN ° vui veû, möøng rôõ = 歡 Töø ngöõ

ª haân hoan, hoan laïc, hoan ngheânh, hoan hæ, truy hoan, giao hoan Ñoàng aâm

讙 noùi chuyeän vui veû – ban boá meänh leänh ra khieán loøng ngöôøi vui möøng – noùi to leân 驩 teân tænh Ngheä An ngaøy xöa (Hoan Chaâu) 貛 heo röøng (lôïn loøi)

HAÂN ° haân hoan, vui möøng hôùn hôû = 忻 Töø ngöõ ª haân haïnh, haân hæ, haân haân, haân thöôûng, haân hoan 455


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

BAØI 75

轍中魚 轍中一鮒魚 失水在泥塗 殷勤望援助 莊子適驅車 惻然動慈念 願汲西江渠 魚云我困甚 祇藉水區區 倘待西江返 微命已嗚呼 從知救人者 不可緩須臾 456


BAØI 75

Dòch aâm

Trieät trung ngö Trieät trung nhaát phuï ngö, Thaát thuûy taïi neâ ñoà, AÂn caàn voïng vieän trôï. Trang töû1 thích khu xa, Traéc nhieân ñoäng töø nieäm, Nguyeän caáp Taây giang cöø. Ngö vaân: Ngaõ khoán thaäm, Chæ taï thuûy khu khu.2 Thaûng ñaõi taây giang phaûn, Vi meänh dó oâ hoâ. Tuøng tri cöùu nhaân giaû, Baát khaû hoaõn tu du.3 Dòch nghóa

Caù trong veát baùnh xe Moät con caù gieác trong vuõng baùnh xe, thieáu nöôùc trong choã buøn laày, thieát tha mong ñöôïc cöùu trôï. Trang töû ñaùnh 1

Trang töû teân laø Trang Chaâu, laø moät vò hieàn nhaân ñôøi Chieán quoác, cuøng tö töôûng vôùi Laõo Töû, töùc laø moät trong nhöõng ngöôøi saùng khôûi ra hoïc phaùi Ñaïo giaùo Trung Hoa 2 Khu khu: hình dung töø keát hôïp theo loái ñieäp aâm thöôøng duøng giaùn caùch tröôùc moät danh töø baèng giôùi töø chi. Ví duï: khu khu chi taøi: caùi taøi coûn con, taøi nhoû nhoi. 3 Tu du: choác laùt, trong phuùt choác (noùi khoaûng thôøi gian raát ngaén). Ñoâi khi, ñeå chæ moät khoaûng thôøi gian raát ngaén ngöôøi ta cuõng duøng töø saùt na 刹那 voán laø goác ôû tieáng Phaïn.

457


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

xe qua ñaáy, ñoäng loøng töø aùi xoùt thöông, mong daãn nöôùc Taây giang veà cöùu. Caù baûo raèng: “Toâi khoán ñoán heát söùc, chæ mong chôø gioït nöôùc coûn con ñuû ñeå soáng, phoûng nhö ñôï i nöôùc Taây giang veà thì maïng soáng nhoû nhoi naøy coù coøn gì nöõa!” Nhaân ñoù bieát raèng vieäc cöùu ngöôøi khoâng theå chaäm treã duø laø trong giaây phuùt.1 GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TRIEÄ T ° daáu baùnh xe Töø ngöõ

ª phuùc trieät 覆轍: daáu xe uùp, noùi söï laàm lôõ cuûa ngöôøi ñi tröôùc Ñoàng aâm

撤 tröø boû ñi (trieät haï, trieät hoài, trieät thoái) 徹 suoát, thoâng suoát – boû (= 撤) – thueá ruoäng ñôøi nhaø Chu (quaùn trieät, thaáu trieät) 澈 nöôùc laéng trong – hieåu roõ (ñoãng trieät) 1

Baøi naøy döïa theo moät chuyeän nguï ngoân trong saùch Trang töû maø dieãn ra vaên vaàn. Chuyeän keå vieäc Trang töû vì thieáu luùa aên ñeán nhôø moät vò quan kia giuùp. Vò quan baûo oâng chôø ngaøy phaùt kho thoùc lôùn roài seõ cho möôïn nhieàu. Trang töû beøn döïng leân caâu chuyeän nguï ngoân treân ñaây ñeå ñaùp: oâng coù gaëp con caù gieác trong daáu baùnh xe, caù töï xöng laø ba thaàn (thaàn soùng) bò maéc caïn keâu nhôø oâng cho moät gaùo nöôùc ñeå keùo daøi phuùt soáng, oâng höùa seõ troå nöôùc soâng Taây giang veà ñoùn. Caù phaùt giaän traû lôøi: “Maïng soáng cuûa toâi caàn ñöôïc cöùu giuùp gaáp trong choác laùt baèng moät gaùo nöôùc, neáu ñôïi nöôùc Taây giang thì seõ thaønh con caù khoâ trong nhaø baùn caù maém maát.”

458


BAØI 75

NGÖ ° con caù Töø ngöõ

ª ngö loâi, ngö thö nhaïn tín, traàm ngö laïc nhaïn Ñoàng aâm

漁 ñaùnh caù (ngö oâng, ngö phuû, ngö lôïi, ngö nghieäp)

PHUÏ ° con caù gieác

THAÁT ° maát – sai laàm – hö hoûng – thua Töø ngöõ

ª thaát baïi, thaát theá, thaát thaân, thaát yù, thaát voïng, thaát leã, thaát loäc, thaát cô, thaát saéc, thaát thuû, thaát tín, thaát tình, thaát truyeàn, quaù thaát (loãi laàm), thaát hoøa, thaát traän

NEÂ ° ñaát buøn – vaät ñaõ naùt baáy ra – boâi leân vaät gì – aâm khaùc laø neä Töø ngöõ

ª neâ ñoà Ñoàng aâm

尼 (ni) teân töï ñöùc Khoång Töû (Troïng Ni) – aâm khaùc laø neä

459


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

ÑOÀ ° buøn – nhôùp – boâi saéc maøu leân vaät khaùc – xoùa chöõ cuõ thay chöõ môùi – laáp loã hôû Töø ngöõ

ª ñoà thaùn, ñoà ñòa

AÂN ° thònh lôùn – caûm tình ñaäm ñaø – trieàu nhaø AÂn Thöông Töø ngöõ

ª aân caàn, aân phuù

VIEÄN ° cöùu giuùp – aâm khaùc laø vieân Töø ngöõ

ª vieän trôï, vieän binh, cöùu vieän, thanh vieän, caàu vieän, vieän lyù Ñoàng aâm

院 tröôøng sôû – quan saûnh – töôøng xaây chung quanh (ñaïi hoïc vieän)

TRANG ° dung maïo nghieâm chænh – daân laøng ôû nuùi – ñieåm baùn haøng – traïi – bieät thöï – ñöông lôùn Töø ngöõ

ª trang nghieâm, ñoan trang, trang troïng, trang nhaõ, noâng trang, gia trang 460


BAØI 75

Ñoàng aâm

妝 = 粧 toâ ñieåm – trau gioài (trang hoaøng, trang ñieåm) 裝 quaàn aùo – söûa soaïn trau gioài – giaáu caát (quaân trang, trang phuïc)

KHU ° ñuoåi – ñaùnh ngöïa – böùc baùch Töø ngöõ

ª khu truïc cô, trì khu, khu tröø, khu söû, khu taø Ñoàng aâm

軀 (xu) thaân theå – xaùc thòt (khu xaùc) 摳 caàm nhaéc leân – vôùi laáy 區 chia töøng loaøi (khu bieät) – coõi (nhaát khu)

TRAÉC ° thöông xoùt – loøng baát nhaãn Töø ngöõ

ª traéc aån (loøng thöông xoùt) traéc nhieân (ñoäng loøng traéc aån) Ñoàng aâm

仄 ñoå nghieâng – heïp – vaàn traéc, traùi vôùi vaàn baèng 昃 maët trôøi quaù tröa 側 nghieâng – thaáp heïp 測 ño saâu caïn – lieäu löôøng (traéc löôïng, traéc ñoä) 陟 böôùc leân – leân nuùi – thaêng quan (traéc giang) 461


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

NIEÄ M ° nhôù nghó – ñoïc laàm thaàm trong mieäng Töø ngöõ

ª yù nieäm, caûm nieäm, hoaøi nieäm, quan nieäm, tuïng nieäm

CAÁP ° muùc nöôùc Ñoàng aâm

急 mau gaáp – khaån thieát – khoán khoù (khaån caáp, nguy

caáp) 給 cho – thieáu thoán – theâm cho ñaày ñuû (trôï caáp, caáp löông, cung caáp) 級 böïc lôùp (giai caáp)

CÖØ ° möông, keânh, raïch nöôùc – lôùn – tieáng goïi ngöôøi khaùc (hoï, haén, oâng aáy...) – töø nghi vaán: ai, caùi gì... Töø ngöõ

ª cöø khoâi Ñoàng aâm

蕖 phuø cöø 芙蕖: hoa sen 籧 chieáu tre thoâ 璩 nhaãn – voøng ñeo ôû tay 蘧 moät thöù coû – heát söùc ngaïc nhieân – kinh ngaïc

CHÆ ° chæ, duøng nhö chöõ 只 462


BAØI 75

TAÏ ° chieáu baèng coû – loùt phía döôùi – döïa vaøo – troâng caïây vaøo – möôïn – khoan dung – khuyeân lôn – an uûi Töø ngöõ

ª taï söï, taï khaåu, taï töø Ñoàng aâm

謝 töø ñi – caûm taï – hoa laù heùo ruïng (taøn taï) 榭 laøm nhaø treân ñaøi (thuûy taï)

KHU ° chia rieâng ra – moät ñòa phöông – nhoû Töø ngöõ

ª khu vöïc, bieân khu, chieán khu, tieàn khu Ñoàng aâm

Xem chöõ khu 驅

THAÛNG ° ví daàu – giaû söû Töø ngöõ

ª thaûng söû, thaûng nhieân Ñoàng aâm

儻 laï luøng – giaù phoûng (thích thaûng 倜儻) 搶 cöôùp laáy 463


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

PHAÛN ° quay veà, trôû veà (phaûn hoài) – trôû ngöôïc laïi Töø ngöõ

ª phaûn hoài, phaûn boä, phaûn hoaøn, phaûn tænh, quy phaûn, phaûn chieáu

VI ° nhoû nhen – tinh dieäu – suy kín – traùi ngöôïc Töø ngöõ

ª vi nhieäm, vi teá, vi truøng, vi haønh, tinh vi, haøn vi, vi sinh vaät

HOAÕN ° roäng cho – chaàm chaäm khoâng gaáp Töø ngöõ

ª trì hoaõn, hoaõn binh, hoaõn xung, hoaõn caáp, hoøa hoaõn, ñình hoaõn

TU ° neân – caàn duøng Töø ngöõ

ª tu du, maïc tu höõu (khoâng caàn coù: teân quyeàn thaàn Taàn Coái ñôøi Toáng xöû toäi Nhaïc Phi baèng caùi aùn “khoâng caàn coù aùn”)

DU ° tu du 須臾: thôøi gian raát ngaén, choác laùt 464


BAØI 76

BAØI 76

苛政猛於虎 孔 者 路 有 舅 吾 不 曰 也

子 而 問 憂 死 子 去 ︰ 。

過 哀 之 者 於 又 也 小

太 。 曰 。 虎 死 ? 子

山 夫 ︰ 婦 , 焉 曰 識

側 子 子 曰 吾 。 ︰ 之

有 式 之 ︰ 夫 夫 無 ,

婦 而 哭 然 又 子 苛 苛

人 聽 也 , 死 曰 政 政

哭 之 壹 昔 焉 ︰ 。 猛

於 使 似 者 , 何 夫 於

墓 子 重 吾 今 爲 子 虎

Dòch aâm

Haø chính maõnh ö hoå1 Khoång töû quaù Thaùi sôn traéc, höõu phuï nhaân khoác ö moä giaû nhi ai. Phu töû thöùc2 nhi thính chi, söû Töû loä vaán 1 2

Baøi naøy trích ôû thieân Ñaøn cung haï, saùch Leã kyù. Thöùc: chöõ 式 ñöôïc duøng thay cho chöõ 軾 laø caùi ñoøn ngang tröôùc xe, ngöôøi xöa thöôøng töïa ñaàu vaøo ñaáy ñeå toû loøng toân kính ñoái vôùi moät ngöôøi naøo hay moät vieäc gì. Chöõ thöùc trong baøi laø ñoäng töø coù nghóa laø töïa ñaàu vaøo ñoøn ngang xe ñeå toû loøng kính troïng ñoái vôùi söï ñau khoå cuûa ngöôøi ñaøn baø coù tang.

465


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

chi vieát: “Töû chi khoác daõ, nhaát1 töï truøng2 höõu ö giaû.” Phuï vieát: “Nhieân, tích giaû ngoâ cöõu töû ö hoå, ngoâ phuï höïu töû yeân,3 kim ngoâ töû höïu töû yeân”. Phu töû vieát: “Haø vi baát khöù daõ?” Vieát: “Voâ haø chính.” Phu töû vieát: “Tieåu töû chí chi: haø chính maõnh ö hoå daõ.” Dòch nghóa

Chính trò haø khaéc taøn baïo hôn coïp Khoång töû ñi ngang qua beân caïnh nuùi Thaùi sôn, coù ngöôøi ñaøn baø khoùc beân moä moät caùch thaûm thieát. Phu töû keâ ñaàu leân ngang tröôùc maø nghe, roài sai Töû Loä ñeán hoûi raèng: “Tieáng baø khoùc thanh döôøng nhö coù ñieàu gì lo buoàn heát söùc?” Ngöôøi ñaøn baø noùi: “Vaâng, ngaøy xöa oâng gia toâi cheát vì naïn coïp, roài choàng toâi laïi cheát vì naïn coïp, nay con toâi cuõng laïi cheát vì naïn coïp nöõa.” Phu töû noùi: “Taïi sao chaúng ñi nôi khaùc?” Ngöôøi aáy noùi: “Vì ôû ñaâ y khoâng coù chính trò haø khaéc.” Phu töû baûo caùc moân sinh raèng: “Caùc con ghi nhôù: chính trò haø khaéc coøn taøn baïo hôn coïp.” GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

HAØ ° aùc nghieät – khaéc baïc – ghen gheùt – phieàn toaùi traùch phaït – quaáy nhieãu

1

Nhaát: theå keùp cuûa chöõ 一, laøm traïng töø coù nghóa: thöïc laø, raát laø. Truøng: gaáp nhieàu laàn, laäp laïi nhieàu laàn goïi laø truøng, laøm traïng töø coù khi ñoïc laø troïng ñeå phaân bieät vôùi hình dung töø (truøng döông) hoaëc danh töø (thieân truøng ñòa nguïc). 3 Yeân trong caâu ngoâ töû höïu töû yeân vöøa laø moät trôï töø vöøa giöõ chöùc naêng ñaïi danh töø, laøm tuùc töø ñeå thay cho ö hoå – töû yeân töùc laø töû ö hoå. 2

466


BAØI 76

Töø ngöõ

ª haø khaéc, haø laïm, haø hieáp

TRAÉC ° beân – ôû moät beân – nghieâng – heøn keùm Töø ngöõ

ª traéc dieän: maët beân, traéc thaát (vôï leõ), traéc nhó, traéc baù dieäp Ñoàng aâm

仄 nghieâng – vaàn traéc, ñoái vôùi vaàn baèng (bình traéc, phaûn traéc) 測 ño beà saâu – suy löôøng (traéc nghieäm, suy traéc) 惻 thöông xoùt (traéc aån) 陟 böôùc leân – leân nuùi – leân chöùc 昃 maët trôøi xeá qua

KHOÁC ° khoùc lôùn thaønh tieáng Töø ngöõ

ª thoáng khoác Ñoàng aâm

酷 taøn aùc – baïo ngöôïc – raát, quaù laém – röôï u noùng (taøn khoác, khoác lieät, khoác aùi)

MOÄ ° moà maõ 467


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª phaàn moä, taûo moä

THÖÙC ° caùi ñoøn ngang tröôùc xe – theo tuïc leä ñôøi xöa, khi xe ñi gaëp ai ñaùng kính thì töïa vaøo ñoøn maø cuùi mình xuoáng Ñoàng aâm

識 nhaän bieát – quen nhau (kieán thöùc trí thöùc) 式 pheùp taéc – kieåu maãu – nghi leã (hình thöùc, phöông thöùc) 拭 lau saïch (phaát thöùc: lau queùt)

TRUØNG ° nhieàu lôùp choàng leân nhau – laäp laïi nhieàu laà n – xeáp nhieàu laàn – töøng lôùp – aâm khaùc laø troïng Töø ngöõ

ª truøng cöõu, truøng lai, truøng phuøng, truøng vy, cöûu truøng, truøng döông, truøng truøng ñieäp ñieäp Ñoàng aâm

虫 = 蟲 loaøi saâu boï – teân goïi chung loaøi ñoäng vaät (coân truøng, vi truøng)

CÖÕU ° caäu, anh em cuûa meï – cha choàng Töø ngöõ

ª cöõu coâ, cöõu phuï

CHÍ ° ghi laáy – ghi nhôù = 誌 – Chöõ ñuùc noåi ôû beà maët 468


BAØI 77

chuoâng ñænh goïi laø 款 khoaûn, chöõ ñuùc loõm vaøo goïi laø chí – aâm khaùc laø thöùc Töø ngöõ

ª taïp chí, bi chí, moä chí

BAØI 77

善 對 陳恆弒君使勇士六人劫子淵棲。子 淵棲曰︰子之欲與我以我爲智乎? 以我爲仁乎?以我爲勇乎?臣弒君 非智也。見利而背君非仁也。劫我 以兵,懼而與子非勇也。使吾無此 三者與何補於子。若有此三者終不 從子矣。乃舍之。 Dòch aâm

Thieän ñoái1 Traàn Haèng2 thí quaân,3 söû duõng só luïc nhaân kieáp Töû 1

Baøi naøy ruùt ôû saùch Xuaân thu chieán quoác, trong boä Töù khoá toaøn thö. Traàn Haèng laø moät quan ñaïi phu ôû nöôùc Teà vaøo thôøi Xuaân thu Chieán quoác. Traàn Haèng soaùn ngoâi leân laøm vua nöôùc Teà vaø con chaùu sau ñoåi ra hoï Ñieàn. 3 Thí quaân: beà toâi gieát vua. Phaïm toäi gieát vua hay cha thì goïi laø thí nghòch. Trong tröôøng hôïp vua voâ ñaïo taøn haïi daân chuùng roài daân chuùng noåi leân laät ñoå thì goïi laø tru 誅, nghóa laø tröø keû coù toäi. 2

469


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Uyeân Theâ.1 Töû Uyeân Theâ vieát. “Töû chi duïc döõ ngaõ: dó ngaõ vi trí hoà, dó ngaõ vi nhaân hoà, dó ngaõ vi duõng hoà? Thaàn thí quaân phi trí daõ. Kieán lôïi nhi boäi quaân, phi nhaân daõ. Kieáp ngaõ dó binh, cuï nhi döõ töû, phi duõng daõ.2 Söû ngoâ voâ thöû tam giaû döõ, haø boå ö töû. Nhöôïc höõu thöû tam giaû, chung baát tuøng töû hó. Naõi xaû chi. Dòch nghóa

Kheùo ñoái ñaùp Traàn Haèng gieát vua, sai saùu ngöôøi duõng só baét eùp Töû Uyeân Theâ. Töû Uyeân Theâ noùi: “OÂng sôû dó muoán toâi cuøng veà phe vôùi oâng, yù haún oâng cho toâi laø coù trí ö, cho toâi laø coù nhaân ö, cho toâi laø coù duõng ö? Laøm baày toâi cuøng phaïm vaøo toäi gieát vua khoâng phaûi laø trí; thaáy lôïi maø boäi phaûn vua chaúng phaûi laø nhaân; laáy binh löïc maø baét eùp toâi, neáu sôï maø veà phe vôùi oâng thì khoâng phaûi laø duõng. Ví nhö toâi khoâng coù ba ñieàu aáy thì duø toâi coù theo veà phe vôùi oâng, naøo coù ích gì cho oâng ñaâu. Coøn nhö toâi coù ba ñieàu aáy thì chaúng bao giôø chòu theo phe oâng.” Traàn Haèng beøn thaû oâng ta ra.

1

Töû Uyeân Theâ laø moät hieàn só nöôùc Teà, ñöôïc daân chuùng ñöông thôøi meán phuïc. 2 Nhaân, trí, duõng: ba ñöùc tính tieâu bieåu cuûa con ngöôøi. Nhaân laø loøng nhaân aùi, thöông ngöôøi, luoân giöõ theo ñieàu thieän; trí laø söï hieåu bieát, thoâng roõ leõ phaûi traùi ôû ñôøi, khoâng laàm laãn, sai laïc; duõng laø loøng quaû caûm, can ñaûm, khí tieát. Chöõ 知 thöôøng ñoïc laø tri, nhöng trong baøi ñoïc laø trí, duøng nhö chöõ 智.

470


BAØI 77

NGÖÕ PHAÙP

使 Chöõ söû trong caâu Söû ngoâ voâ thöû tam giaû laø moät lieân töø phuï thuoäc bieåu thò yù giaû thieát, coù nghóa laø ví phoûng, neáu nhö, giaù nhö... Chöõ söû thöôøng duøng trong caùc töø ngöõ nhö: giaû söû 假使, thaûng söû 倘使, nhöôïc söû 若使, nhö söû 如使, tuùng söû 縱使, thieát söû 設使, höôùng söû 向使... vôùi nghóa gaàn nhö nhau. Trong taát caû caùc töø ngöõ treân, chæ coù töø giaû söû laø thoâng duïng trong tieáng Vieät. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

THÍ ° gieát ngöôøi treân mình, nhö beà toâi gieát vua, con gieát cha... Töø ngöõ

ª thí quaân (gieát vua), thí phuï (gieát cha)

DUÕNG ° söùc maïnh – tinh thaàn haêng haùi – quaû caûm – gan daï Töø ngöõ

ª duõng caûm, nghóa duõng, duõng nghò, duõng khí, duõng só Ñoàng aâm

湧 nöôùc daâng traøn leân – vaät giaù cao voït leân 踴 nhaûy voït leân (duõng döôïc 踴躍) 蛹 con nhoäng 471


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

SÓ ° ngöôøi hoïc troø – ngöôøi nghieân cöùu hoïc vaán – ngöôøi trong moät ngaønh ngheà naøo ñoù – chöùc quan xöa – binh lính Töø ngöõ

ª só töû, nhi só, y só, ngheä só, só quan, só toát, thieän só, só khí, só phu Ñoàng aâm

仕 laøm quan – coâng vieäc laøm (só hoaïn) 俟 chôø ñôïi

KIEÁ P ° cöôù p laáy – hieáp cheá – tai naïn – thôøi vaän Töø ngöõ

ª kieáp löôïc, ñaïo kieáp, kieáp ñoaït

UYEÂN ° vöïc saâu – saâu roäng Töø ngöõ

ª uyeân thaâm, uyeân baùc, uyeân nguyeân, uyeân aùo (saâu xa kín nhieäm)

THEÂ ° giöôøng naèm – ñaäu – ñoã laïi Töø ngöõ

ª theâ thaân (ôû, naùu mình) 472


BAØI 77

BOÄI ° xaây löng laïi vôùi nhau – boäi phaûn – laøm traùi laïi – aâm khaùc laø boái Töø ngöõ

ª phaûn boäi, boäi nghòch, boäi öôùc, vi boäi, vong aân boäi nghóa Ñoàng aâm

悖 traùi vôùi ñaïo lyù 佩 mang ñeo – khoâng queân (boäi phuïc) 倍 gaáp ñoâi – gaáp leân nhieàu laàn 珮 ñai ngoïc (ngoïc boä i)

CUÏ ° sôï seät – kinh haõi – doïa daãm ngöôøi Töø ngöõ

ª uùy cuï, kinh cuï Ñoàng aâm

具 ñaày ñuû, hoaøn toaøn – ñoà duøng – taøi naêng (khí cuï, cuï theå)

颶 gioù xoaùy töø boán phía – baõo lôùn ôû bieån (cuï phong)

BOÅ ° vaù laïi choã raùch – buø vaøo choã khuyeát – coù phaàn ích lôïi – ñieàn vaøo chöùc quan – laøm taêng söùc khoûe Töø ngöõ

ª boå khuyeát, boå duïng, boå sung, tu boå, boå ích, boå döôõng, boå nhieäm, voâ boå, boài boå 473


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

捕 (boä) baét ngöôøi, thaúng tôùi nhaø maø baét goïi laø ñaõi 逮, truy luøng theo keû boû troán ñeå baét laø boä 捕 – ñi tuaàn BAØI 78

不食嗟來食 齊大饑。黔敖爲食於路以待餓者而 食之。有餓者蒙袂輯屨貿貿然來。 黔敖左奉食右執飲曰︰嗟,來食。 乃揚其目而視之曰︰予唯不食嗟來 之食以至於斯也。從而謝焉。終不 食而死。 Dòch aâm

Baát thöïc ta lai thöïc1 Teà ñaïi cô.2 Kieàm Ngao3 vi thöïc ö loä dó ñaõi ngaï giaû 1

Ta lai thöïc: thöùc aên ñöôïc ngöôøi goïi ñeán cho aên maø khoâng coù chuùt gì toân troïng, kính neå, vì theá taïm dòch laø “thöùc aên bò ngöôøi khinh deã”. Caùch duøng töông töï laø 嗟來之食 ta lai chi thöïc: thöùc aên nhaän boá thí cuûa ngöôøi khaùc moät caùch nhuïc nhaõ. Baøi naøy trích ôû saùch Leã kyù. 2 Teà laø nöôùc chö haàu vaøo ñôøi nhaø Chaâu (1134 - 256 tröôùc Coâng nguyeân) ôû vaøo vò trí caùc tænh Sôn Ñoâng, Haø Baéc ngaøy nay. Vua nhaø Chaâu phong ñaát naøy cho oâng Thaùi coâng Khöông Töû Nha. 3 Kieàm Ngao laø moät vò quan nöôùc Teà vaøo ñôøi Xuaân thu.

474


BAØI 78

nhi töï chi. Höõu ngaï giaû moâng dueä taäp luõ1 maäu maäu nhieân lai.2 Kieàm Ngao taû boång töï, höõu chaáp aåm, vieát: “Ta, lai thöïc”. Naõi döông kyø muïc nhi thò chi vieát: “Dö duy baát thöïc ta lai chi thöïc dó chí ö tö daõ.” Tuøng nhi taï yeân. Chung baát thöïc nhi töû. Dòch nghóa

Khoâng aên thöùc aên bò ngöôøi khinh deã Nöôùc Teà bò naïn ñoùi lôùn. Kieàm Ngao baøy thöùc aên ngoaøi ñöôøng ñeå ñôïi ngöôøi ñoùi ñeán maø cho aên. Coù moät ngöôøi ñoùi ñoäi tay aùo che maët, chaân ñi deùp loaïng choaïng, sôø soaïng böôùc tôùi. Kieàm Ngao, tay traùi böng ñoà aên, tay maët caàm ñoà uoáng baûo ngöôøi aáy raèng: “Naøy! Laïi ñaây maø aên.” Ngöôøi aáy troá maét ngoù Kieàm Ngao, baûo: “Toâi chæ vì khoâng chòu aên thöù ñoà aên bò ngöôøi khinh deã môùi ñeán noâng noãi naøy.” Kieàm Ngao lieàn ñoù taï loãi. Ngöôøi aáy vaãn tröôùc sau khoâng chòu aên maø cheát. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TA ° thaùn töø: 嗟乎 ta hoà, 吁嗟 hu ta: than oâi Töø ngöõ

ª ta thaùn 嗟嘆, tö ta 咨嗟: than thôû

1

Taäp luõ: ñi moät caùch khoù nhoïc, hai chaân chaïm vaøo nhau trong tö theá loaïng choaïng, cheánh choaùng. 2 Maäu maäu nhieân: con maét maát caû thaàn saéc, lôø ñôø khoâng troâng thaáy roõ raøng vì quaù ñoùi.

475


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Ñoàng aâm

些 ít – moät chuùt (ta tieåu)

CÔ ° ñoùi – maát muøa = 飢 Töø ngöõ

ª cô caän (ñoùi keùm), cô haøn (ñoùi reùt), cô khoå

KIEÀ M ° maøu ñen – teân tænh Quyù Chaâu beân Trung Hoa Töø ngöõ

ª kieàm thuû 黔首 (daân ñen)

拑 = 鉗 keïp – caùi kìm baèng saét 鈐 khoùa 鹼 chaát kieàm

NGAO ° rong chôi (ngao du) – aâm khaùc laø ngaïo (ngaïo maïn) Ñoàng aâm

遨 rong chôi, ñoàng nghóa vôùi chöõ treân (ngao du) 熬 rang khoâ – coù yù nhö taøn nhaãn 螯 moät loaïi cua – caøng cua 鰲 = 鼇 con traïnh, moät loaøi ruøa lôùn

NGAÏ ° ñoùi laû, ñoùi cheát ñöôïc 476


BAØI 78

Töø ngöõ

ª ngaï töû, ngaï bieäu, ngaï quyû

TÖÏ ° (thöïc) ñoïc thöïc laø aên, ñoïc töï laø cho aên – duøng nhö chöõ 飼

DUEÄ ° tay aùo Töø ngöõ

ª phaân dueä 分袂: chia tay nhau Ñoàng aâm

裔 con chaùu xa ñôøi – ñaát ôû phöông xa (haäu dueä, mieâu dueä)

曳 daãn, ñem ñeán – keùo ñeán 睿 saùng suoát – saâu saéc – thoâng suoát – tieáng duøng ñeå taùn döông vua chuùa (dueä trieát)

TAÄP ° taäp hôïp, thu goùp laïi – thaân maät, thaân thieän – taäp saùch Töø ngöõ

ª taäp chuû, bieân taäp

LUÕ ° chieác deùp Ñoàng aâm

屢 = 屡 nhieàu laàn (luõ thöù) 477


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

僂 co – löng cong (khuù luõ) 縷 caùi daây – sôïi daây lôùn – aùo cuõ 褸 aùo raùch (lam luõ)

貿

MAÄU ° mua – laãn loän – böøa baõi, caåu thaû Töø ngöõ

ª maäu dòch (mua baùn)

BOÅNG ° böng, ñöa caùi gì cho ai, duøng nhö chöõ 捧 – aâm khaùc laø phuïng Ñoàng aâm

棒 caây gaäy 俸 tieàn löông (boång loäc)

CHAÁ P ° caàm giöõ – baét – chaáp giöõ, coá chaáp (quan ñieåm, yù kieán...) – keùn choïn – giaáy bieân nhaän, bieân lai Töø ngöõ

ª chaáp höõu 執友 (baïn ñoàng chí), chaáp haønh, chaáp nhaän, chaáp thuaän, coá chaáp, chaáp neâ, chaáp nhaát, chaáp trung, baát chaáp, töû chaáp, phuï chaáp, chaáp söï, chaáp chính, chaáp ñôn

MUÏC ° con maét – nhìn chaêm chuù – goïi, goïi teân – ñieàu khoaûn – choã coát yeáu 478


BAØI 78

Töø ngöõ

ª muïc ñích, muïc tieàn, muïc tieâu, muïc haï voâ nhaân, ngö muïc hoãn chaâu, ñeà muïc, muïc kích, tieát muïc Ñoàng aâm

牧 chaên nuoâi suùc vaät – ngoaøi ñoàng – chöùc quan xöa (muïc töû, muïc ñoàng)

睦 hoøa thuaän – tin caäy – thaân thieát 穆 hoøa hôïp – laøm ñeïp loøng – vui (hoøa muïc)

DÖ ° toâi, ta – tieáng töï xöng – aâm khaùc laø döï: caáp cho – cho Ñoàng aâm

輿 caùi xe – thuøng xe – caùi kieäu – chôû ñi – ñaát – coâng chuùng (dö luaän)

與 nghi vaán töø: ru, ö, chaêng... 餘 thöøa ra – thong thaû (dö aâm, dö sinh, höõu dö, thaëng dö)

TAÏ ° töø ñi – baùi nhaän caùi ngöôøi ta cho – hoa laù heùo ruïng – caùm ôn Töø ngöõ

ª taï töø (töø taï), baùi taï, taï aân, caûm taï, ña taï, taøn taï, taï khaùch, taï theá, taï toäi 479


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

NGÖÕ PHAÙP CAÂU KHAÚNG ÑÒNH

Ñeå vieát caâu khaúng ñònh, ngöôøi ta duøng moät trong caùc caáu truùc sau: 1. Khoâ ng duøng caù c phuû ñònh töø, cuõ ng khoâng duøng baát cöù trôï töø naøo khaù c

Ví duï:

日出而作 nhaät xuaát nhi taùc: maët trôøi moïc thì laøm 風吹葉落 phong xuy dieäp laïc: gioù thoåi laù ruïng 2. Duøng nhöõng tieáng sau ñeå xaùc ñònh hay taêng cöôøng yù khaú ng ñònh: 是, 爲, 能, 可, 必, 則, 也, 然, 果, 矣, 了, 即...

Ví duï:

是我之莫逆友也 thò ngaõ chi maïc nghòch höõu daõ: aáy laø ngöôøi baïn khoâng traùi yù cuûa toâi.

善爲無價寶 thieän vi voâ giaù böûu: ñieàu thieän laø vaät baùu voâ giaù.

水能制火 thuûy naêng cheá hoûa: nöôùc coù theå trò ñöôïc löûa. 可與之同行 khaû döõ chi ñoàng haønh: coù theå cuøng ñi vôùi noù. 人必知之 nhaân taát tri chi: ngöôøi ta haún phaûi bieát vieäc aáy. 不平則鳴 baát bình taéc minh: baát bình thì keâu leân. 虎猛獸也 hoå maõnh thuù daõ: coïp laø thuù döõ. 國人皆稱願然 quoác nhaân giai xöùng nguyeän nhieân: ngöôøi trong nöôùc ñeàu thoûa nguyeän.

果有逼人之事 quaû höõu böùc nhaân chi söï: quaû coù vieäc aùp

böùc ngöôøi ta.

480


BAØI 78

大兵已發矣 ñaïi binh dó phaùt hó: ñaïi quaân ñaõ leân ñöôøng

roài

貨物已增多了 hoùa vaät dó taêng ña lieãu: haøng hoùa ñaõ taêng nhieàu roài.

吾之叔即君妾之從兄也 ngoâ chi thuùc töùc quaân thieáp chi tuøng huynh daõ: chuù toâi laø anh hoï cuûa ngöôøi vôï leõ cuûa oâng.

3. Duøng caáu truù c phuû ñònh keùp goàm caùc töø sau ñaây ñeå dieãn yù khaúng ñònh maïnh meõ: 無不 莫不 莫非

未有不無 非不可不無... 無 人無不愛其子 nhaân voâ baát aùi kyø töû: ngöôøi ta khoâng ai chaúng yeâu con mình.

君仁莫不仁 quaân nhaân maïc baát nhaân: vua laøm ñieàu toát

ñeïp thì chaúng ai chaúng laøm ñieàu toát ñeïp theo.

莫有不知其文之美者 maïc höõu baát tri kyø vaên chi myõ giaû: chaúng coù ai chaúng bieát vaên chöông mình laø hay.

自古之仁君未有不知愛其民者 töï coå chi nhaân quaân vò

höõu baát tri aùi kyø daân giaû: baäc vua hieàn ñöùc ñôøi xöa chöa coù ai chaúng bieát yeâu thöông daân mình.

無非其時 voâ phi kyø thôøi: ñuùng luùc roài. 普天之下莫非王土 phoå thieân chi haï maïc phi vöông thoå: khaép döôùi baàu trôøi khoâng ñaâu khoâng laø ñaát nhaø vua.

此事不可不知 thöû söï baát khaû baát tri: vieäc aáy khoâng theå khoâng bieát.

無處無之 voâ xöù voâ chi: khoâng nôi naøo laø khoâng coù vieäc aáy.

4. YÙ khaúng ñònh cuõ ng coù theå ñöôï c baøy toû trong nhöõng caâu noù i khôû i ñaà u baèng nhöõng quaùn ngöõ traïng töø sau: 不但 baát ñaûn 不第 baát ñeä 非徒 phi

481


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

ñoà

起惟 khôûi duy 不特 baát ñaëc 不僅 baát caån CAÂU PHUÛ ÑÒNH

1. Ñeå dieãn yù phuû ñònh, ngöôø i ta duøng caáu truù c vôùi nhöõng töø phuû ñònh, nhö caùc traï ng töø 無 不 未 沒 莫 勿 毋 靡 罔, hoaë c ñoäng töø nhö: 非 無, hoaëc ñaïi danh töø do traïng töø phuû ñònh chuyeån thaønh nhö: 莫 2. YÙ phuû ñònh coù theå ñöôïc taêng cöôøng baèng nhöõng quaùn ngöõ traïng töø: 不可 不能 不必 何必...

Ví duï:

他人之物不可苟取 tha nhaân chi vaät baát khaû caåu thuû: ñoà vaät cuûa ngöôøi khaùc khoâng neân laáy caøn.

不能言者爲啞 baát naêng ngoân giaû vi aù: keû khoâng noùi ñöôïc laø caâm.

王何必曰利 vöông haø taát vieát lôïi: nhaø vua caàn chi phaûi

noùi ñeán lôïi.

不必他問 baát taát tha vaán: chaúng caàn phaûi hoûi ai khaùc. 3. Duøng ôû tröôù c hoaë c sau traïng töø phuû ñònh moät traïng töø theå caùch nhö: 絕, 决, 甚, 毫, 豈, 不

絕不知吾兄之意 tuyeät baát tri ngoâ huynh chi yù: thaät chaúng bieát tí gì veà yù ñònh cuûa oâng anh heát.

决不與之交 quyeát baát döõ chi giao: quyeát khoâng giao thieäp vôùi noù.

甚不稱意 thaäm baát xöùng yù: heát söùc khoâng vöøa yù. 毫無一失 haøo voâ nhaát thaát: khoâng moät chuùt hö hoûng naøo heát.

482


BAØI 78

毫無誠意 haøo voâ thaønh yù: khoâng chuùt thaønh yù gì caû 豈非其時耶 khôûi phi kyø thôøi da: haù chaúng phaûi laø luùc thuaän tieän ñaáy ö.

不肯相下 baát khaúng töông haï: chaúng chòu nhöôøng nhau. 不果行 baát quaû haønh: chaúng nôõ ñi (khoâng döùt khoaùt vieäc ñi – roát cuoäc chaúng ñi ñaâu heát)

BOÅ TUÙC TÖØ VÖÏNG: CAÂY COÛ

植物

THÖÏC VAÄT

° tieáng goïi chung caùc loaøi sinh vaät khoâng coù cöû ñoäng vaø tri giaùc, nhö caây coái, reâu coû...

草木

THAÛO MOÄ C ° coû vaø caây, thöôøng duøng thay cho töø thöïc vaät vôùi nghóa heïp hôn

TIEÂU ° caây chuoái, cuõng goïi laø ba tieâu 芭蕉 Töø ngöõ

庭前不可植蕉桑 Ñình tieàn baát khaû thöïc tieâu tang:

Tröôùc saân khoâng neân troàng chuoái vaø daâu. (Vì hai tieáng tieâu tang gôïi ñeán tieáng ñoàng aâm coù yù nghóa khoâng may, khieán cho ngöôøi ta nghó ñeán söï ruûi ro.)

薔薇

TÖÔØNG VI ° hoa töôøng vi, moät loaïi vôùi hoa hoàng 483


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

不向東山久,薔薇幾度花。 Baát höôùng ñoâ ng sôn

cửu, töôøng vi kyû ñoä hoa. (Ñaõ laâu khoâng ñeán Ñoâng sôn, töôøng vi bieát ñaõ maáy laàn troå hoa. – Thô Lyù Baïch)

玟瑰

MAI KHOÂ I ° hoa hoàng

牡丹

MAÃU ÑAN ° hoa maãu ñôn, moät loaøi hoa gioáng hoa hoàng nhöng ñoùa lôùn hôn. Teân hoa maãu ñôn maø ngöôøi Vieä t goïi moät loaïi hoa coù maøu traéng ñoû voán khoâng phaûi laø loaøi maãu ñôn naøy.

芙蓉

PHUØ DUNG ° hoa phuø dung Töø ngöõ

芙蓉不及美人粧 phuø dung baát caäp myõ nhaân trang: hoa phuø dung cuõng khoâng saùnh kòp trang phuïc cuûa ngöôøi ñeïp. (Lyù Baïch) 芙蓉如面柳如眉 phuø dung nhö dieän lieãu nhö mi: hoa phuø dung nhö veû maët ñeïp, laù lieãu töïa loâng maøy. (söï so saùnh nghòch ñaûo naøy coát ñeå taêng theâm veû ñeïp) (Baïch Cö Dò)

LIEÂN ° hoa sen, bieåu töôïng cuûa söï tinh khieát, trong saïch Töø ngöõ

蓮花之君子者也 lieân hoa chi quaân töû giaû daõ: hoa sen laø haïng quaân töû trong loaøi hoa 484


BAØI 78

蓮座 lieân toøa = 蓮臺 lieân ñaøi: toøa sen, ñaøi sen, Phaät giaùo duøng chæ toøa ngoài cuûa chö Phaät, Boà Taùt.

HAØ ° hoa sen, nôû veà muøa haï neân ñöôïc duøng ñeå tieâu bieåu cho muøa haï, ñoàng nghóa vôùi chöõ lieân 蓮 – aâm khaùc laø haï: vaùc leân vai – ñoäi – chòu ôn ngöôøi Töø ngöõ

ª haø y (aùo laù sen, töôïng tröng cho ngöôøi aån daät), haø tieàn (tieàn sen, laù sen môùi nôû nhoû nhö ñoàng tieàn) 夏洗綠荷池 haï taåy luïc haø trì: muøa haï taém maùt nôi ao sen xanh

CUÙC ° hoa cuùc, haàu heát coù saéc vaøng, nôû veà muøa thu, neân trong thô ca thöôøng ñöôïc duøng lieân quan ñeán maøu vaøng vaø muøa thu, maëc duø cuõng coù nhöõng loaïi hoa cuùc khaùc maøu vaø nôû vaøo caùc muøa khaùc – hoï ngöôøi Töø ngöõ

ª cuùc hoa (hoa cuùc), tuøng cuùc (caây tuøng vaø hoa cuùc, ñöôïc ví vôùi ngöôøi quaân töû coù khí tieát), 松菊兩開他日淚 tuøng cuùc löôõng khai tha nhaät leä: Tuøng cuùc hai laàn kheâu gôïi gioït nöôùc maét ngaøy xöa khaùc Ñoàng aâm

鞠 cuøng kieät – nuoâi naáng – cuùi raïp mình xuoáng – caûnh caùo (cuùc duïc, cuùc cung taân tuïy)

掬 laáy tay maø voác, chaúng haïn nhö nöôùc, gaïo – thôøi gian nöûa thaùng 鞫 tra hoûi ngöôøi coù toäi 485


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

TUØNG ° (toøng) caây tuøng, hoï vôùi caây thoâng, coù maøu xanh toát veà muøa ñoâng, moïc nhieàu ôû xöù laïnh Töø ngöõ

ª tuøng höông, tuøng baù, 歲寒然後知松栢之後凋也 Tueá haøn nhieân haäu tri tuøng baùch chi haäu ñieâu daõ: Naêm coù ñeán muøa laïnh roài môùi bieát ñöôïc caây tuøng caây baùch ruïng laù sau cuøng.

BAÙCH ° (baù) caây baùch, cuõng coù maøu xanh toát veà muøa ñoâng nhö caây tuøng Töø ngöõ

泛彼栢舟 phieám bæ baùch chaâu: bôi chieác thuyeàn baùch

kia. (Kinh Thi) Noùi caûnh ngoä cuûa ngöôøi goùa phuï quyeát moät daï kieân trinh vôùi ngöôøi ñaõ maát, khoâng bieát coå nhaân coù duïng yù möôïn caùi kieân trinh cuûa goã baùch ñeå bieåu tröng cho caùi trinh cuûa ngöôøi goùa phuï hay khoâng?

梧桐

NGOÂ ÑOÀNG ° caây ngoâ ñoàng, cuõng goïi laø ngoâ, moïc nhieàu ôû xöù laïnh nhöng ít chòu laïnh, khi tieát thu môùi chuyeån thì laù noù ñaõ baét ñaàu uùa vaøng vaø ruïng Töø ngöõ

梧桐一葉落,天下共知秋。 Ngoâ ñoàng nhaát dieäp

laïc, thieân haï coäng tri thu: moät laù ngoâ ñoàng ruïng, thieân haï thaûy bieát muøa thu. (Nguyeãn Du laáy yù naøy ñeå vieát caâu thô: Gieáng vaøng ñaõ ruïng moät vaøi laù ngoâ.) 486


BAØI 78

碧梧棲老鳳凰枝 bích ngoâ theâ laõo phuïng hoaøng chi: caønh ngoâ bieát giöõ chim phuïng ñaäu laïi ñeán giaø ñôøi.

HOØ E ° moät loaïi caây phöôïng coù hoa maøu vaøng ñoû, troå hoa veà muøa haï Töø ngöõ

槐花黃,舉子忙 hoøe hoa hoaøng, cöû töû mang: hoa phöôïng troå vaøng khieán cho hoïc troø thi baän roän lo laéng. (Thuôû xöa ngöôøi ta troàng caây naøy chung quanh tröôøng thi, moãi laàn thaáy hoa phöôïng troå vaøng thì ngöôøi hoïc troø thi laïi hoang mang lo laéng veà muøa thi ñaõ ñeán.)

QUEÁ ° caây queá, voû coù chaát daàu cay duøng laøm thuoác Töø ngöõ

桂宮 queá cung: maët traêng. Thuôû xöa ngöôøi ta cho

raèng caùi boùng ñen treân maët traêng laø caây queá, neân goïi nhö vaäy.

蟾宮折桂 thieàm cung chieát queá: cung thieàm beû queá,

noùi vieäc thi cöû ñoã ñaït vôùi yù cho laø ñieàu vinh haïnh raát lôùn.

LEÂ ° caây leâ

LÖÏU ° caây löïu 487


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

TRAØ ° caây cheø

CAM ° caây cam

QUAÁT ° caây quít

DA ° caây döøa

GIAÙ ° caây mía

TRUÙC ° caây tre

檳榔

TAÂN LANG

° caây cau

茘枝

LEÄ CHI

° caây vaûi

荼蘼

ÑOÀ MI

° hoa ñoà mi, cuõng thöôøng goïi laø traø mi

海棠

HAÛI ÑÖÔØNG

° hoa haûi ñöôøng

488


BAØI 79

BAØI 79

求諸己 錢大昕 今之學者讀古人書多訾古人之失。 與今人居亦樂稱人失。人固不能無 失然試易地以處平心而度之︰吾果 無一失乎?吾能知人之失而不能見 吾之失。吾能指人之小失而不能見 吾之大失。吾求吾失且不暇何暇論 人哉。 Dòch aâm

Caàu chö kyû1 Tieàn Ñaïi Haân Kim chi hoïc giaû ñoäc coå nhaân thö, ña tyù coå nhaân chi thaát; döõ kim nhaân cö, dieäc nhaïo xöng nhaân thaát. Nhaân coá

1

Baøi naøy cuûa Tieàn Ñaïi Haân, moät nhaân vaät trong thôøi caän ñaïi Trung Hoa. Ba chöõ caàu chö kyû coù xuaát xöù töø moät caâu noùi trong Luaän ngöõ: “Quaân töû caàu chö kyû, tieåu nhaân caàu chö nhaân.” Ngöôøi quaân töû coù ñieàu sai loãi thì töï traùch mình ñeå tìm caùch söûa chöõa maø khoâng ñoå loãi cho ngöôøi khaùc; khi laøm vieäc thì döïa vaøo khaû naêng cuûa chính mình chöù khoâng yû laïi vaøo ngöôøi khaùc. Keû tieåu nhaân thì quy loãi cho ngöôøi maø khoâng xeùt loãi mình, yû laïi vaøo ngöôøi maø khoâng töï gaéng söùc mình. Trong baøi naøy, caàu chö kyû mang nghóa ñôn giaûn hôn: töï xeùt loãi cuûa mình.

489


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

baát naêng voâ thaát, nhieân thí dòch ñòa dó xöû,1 bình taâm nhi ñaïc chi: ngoâ quaû voâ nhaát thaát hoà. Ngoâ naêng tri nhaân chi thaát, nhi baát naêng kieán ngoâ chi thaát, ngoâ naêng chæ nhaân chi tieåu thaát, nhi baát naêng kieán ngoâ chi ñaïi thaát. Ngoâ caàu ngoâ thaát thaû baát haï, haø haï luaän nhaân tai. Dòch nghóa

Tìm xeùt mình Keû hoïc giaû ngaøy nay ñoïc saùch ngöôøi xöa, phaàn nhieàu cheâ bai caùi loãi laàm cuûa ngöôøi xöa; ôû vôùi ngöôøi ñôøi nay, cuõng thích noùi ñeán caùi loãi laàm cuûa ngöôøi. Con ngöôøi ta ñaønh laø khoâng sao traùnh khoûi loãi laàm ñöôïc, song thöû ñaët mình vaøo ñòa vò cuûa ngöôøi, bình taâm maø suy xeùt, ta quaû khoâng coù loãi laàm naøo ö? Ta coù theå bieát caùi loã i cuûa ngöôøi maø khoâng theå thaáy ñöôïc caùi loãi cuûa ta; ta coù theå chæ caùi loãi nhoû cuûa ngöôøi maø khoâng thaáy caùi loãi lôùn cuûa ta. Chæ rieâng moät vieäc tìm xeùt loãi mình maø coøn khoâng raõnh thì coøn raõnh ñaâu maø baøn luaän ñeán ngöôøi nöõa sao. NGÖÕ PHAÙP

諸 = 之於 Chöõ chö coù theå ñöôïc duøng nhö tieáng ruùt goïn cuûa hai chöõ chi vaø ö, vaø khi ñoù noù kieâm nhieäm chöùc naêng cuûa caû ñaïi danh töø chi vaø giôùi töø ö. Trong caàu chö kyû, chöõ chö coù theå ñöôïc xem ñoàng vôùi giôùi töø ö, vì chöùc naêng ñaïi danh töø ôû ñaây coù tính caùch phieám duïng, khoâng roõ neùt. 1

Dòch ñòa nhi xöû: ñoåi choã maø ôû, töùc laø ñaët mình vaøo hoaøn caûnh cuûa ngöôøi khaùc maø xeùt.

490


BAØI 79

Ngoaøi ra chöõ chö coøn coù hai caùch duøng khaùc: 1. Ñöùng cuoái caâu ñeå hoûi, coù nghóa laø chaêng, ö... töùc laø ruùt goïn cuûa hai chöõ chi 之 vaø hoà 乎. 2. Ñöùng tröôùc moät danh töø hay ñaïi danh töø, coù nghóa soá nhieàu: caùc, nhöõng... Ví duï: chö vò: caùc vò, caùc ngaøi. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TYÙ ° (tyø) noùi xaáu – chæ trích – cheâ bai – suy löôøng, ñaùnh giaù – suy nghó – beänh – xaáu, khoâng toát – maéng nhieác

ÑOÄC ° ñoïc saùch – aâm khaùc laø ñaäu Töø ngöõ

ª ñoäc giaû, aùm ñoäc, ñoäc phaùp, ñoäc thö

XÖNG ° lôøi khen – khen ngôïi – caát leân – goïi teân – caân nhaéc naëng nheï – aâm khaùc laø xöùng Töø ngöõ

ª xöng huøng xöng baù, xöng hoâ, töï xöng, xöng danh, xöng tuïng, xöng vöông, xöng xuaát (xöng ngöôøi ñoàng toäi vôùi mình), cung xöng, xöng toäi, danh xöng

QUAÛ ° traùi caây – keát cuïc cuûa vieäc – maïnh meõ – quyeát ñoaùn – aên no – thöïc taïi 491


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª hoa quaû, quaû nhieân, keát quaû, thaønh quaû, nhaân quaû, quaû nghò, quaû caûm, quaû ñoaùn, quaû quyeát, quaû baùo, quaû phuùc

HAÏ ° raûnh – thong thaû Töø ngöõ

ª nhaøn haï, töï cöùu baát haï: töï cöùu mình coøn khoâng raûnh ñöôïc

LUAÄN ° baøn baïc, suy xeùt – bieän baùc – pheâ bình – ñònh toäi – moät theå vaên Töø ngöõ

ª luaän ñaøm, bieän luaän, tranh luaän, khaûo luaän, luaän ñeà, luaän ñieäu, luaän ñònh, ñònh luaän, luaän giaû, luaän lyù hoïc, thaûo luaän, luaän vaên, luaän thuyeát, luaän cöù, luaän ngöõ, voâ luaän, baát luaän, bình luaän, lyù luaän, suy luaän, nghò luaän

492


BAØI 80

BAØI 80

題黃鶴樓 梁溪公 昔時鶴已何年去 千載人從南極臨 鸚鵡洲前芳草綠 晴川閣上白雲深 半簾落日浮江漢 一片寒流送古今 滿目關山倍惆悵 悠悠塵夢十年心 Dòch aâm

Ñeà Hoaøng haïc laâu1 Löông Kheâ Coâng2

1

Hoaøng haïc laâu: Laàu Hoaøng haïc ôû huyeän Voõ Xöông, tænh Hoà Baéc, Trung Hoa, laø moät nôi danh thaéng. Nhieàu nhaø thô coù ñeà thô taïi ñaây, trong ñoù coù Thoâi Hieäu vieát moät baøi laáy nhan ñeà laø Hoaøng haïc laâu, noåi tieáng raát hay vaø trôû thaønh thi höùng cho caùc nhaø thô ñôøi sau. 2 Löông Kheâ laø bieät hieäu cuûa cuï Phan Thanh Giaûn, laøm baøi thô naøy luùc ñi söù sang Trung Hoa.

493


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Tích thôøi haïc dó haø nieân khöù, Thieân taûi nhaân tuøng Nam cöïc1 laâm. Anh Voõ chaâu tieàn phöông thaûo luïc, Tình Xuyeân2 caùc thöôïng baïch vaân thaâm. Baùn lieâm laïc nhaät phuø Giang Haùn, Nhaát phieán haøn löu toáng coå kim. Maõn muïc quan san boäi tuø tröôùng, Du du traàn moäng3 thaäp nieân taâm. Dòch nghóa

Ñeà laàu Hoaøng haïc Ngaøy xöa chim haïc khoâng bieát ñaõ ñi naêm naøo, Baây giôø coù ngöôøi ngaøn naêm sau töø mieàn cöïc nam ñeán. Chæ coøn ñöôïc chöùng kieán: tröôùc baõi Anh voõ coû thôm xanh môûn. Treân gaùc Tình xuyeân maây traéng thaáy saâu thaêm thaúm. Nöûa vaønh maët trôøi laën noåi treân gioøng Giang Haùn, Moät gioøng soâng laïnh cöù laïnh luøng chaûy maõi töï xöa nay. Nhìn thaáy non aûi tröôùc maét maø loøng bieát bao buoàn baõ. Moäng ñôøi möôøi naêm daèng daëc nay môùi thoûa loøng öôùc nguyeän.

1

Nam cöïc: vuøng raát xa veà phöông nam, ñoái vôùi nöôùc Trung Hoa, töùc laø noùi ôû Vieät Nam ñeán. 2 Tình Xuyeân, Anh Voõ: Tình xuyeân coù nghóa laø soâng taïnh, Anh voõ laø chim keùt, ôû ñaây laø nhöõng ñòa danh. 3 Traàn moäng: traàn laø buïi nhöng ñöôïc duøng vôùi nghóa laø phaøm tuïc, noùi veà coõi ñôøi, traàn moäng coù nghóa laø giaác moäng ñôøi.

494


BAØI 80

Baûn dòch thô cuûa Anh Phöông

Haïc vaøng ñi maát ngaøn naêm tröôùc, Du khaùch mieàn nam laïi tôùi ñaây. Treân caùc Tình xuyeân maây traéng nguùt. Tröôùc doi Anh voõ coû xanh ñaày. Trôøi taø ngaõ boùng vuøng Giang Haùn, Soâng laïnh xuoâi gioøng töï coå lai. Xem toû nöôùc non nguøi taác daï, Möôøi naêm traàn moäng môùi töø nay. Thoâi Hieäu coù vieát baøi Hoaøng haïc laâu, laø moät tuyeät taùc töøng ñöôïc Lyù Baïch khen hay. Ngöôøi ñôøi sau do ñoù thöôøng phoûng theo ñeå vònh nôi naøy. Vì theá maø coù raá t nhieàu chöõ duøng trong baøi thô cuûa Thoâi Hieäu ñöôïc coá yù duø ng laïi. Haõy so saùnh vôùi nguyeân vaên baøi thô cuûa Thoâi Hieäu nhö sau:

黃 鶴 樓 崔顥 昔人已乘黃鶴去 此地空餘黃鶴樓 黃鶴一去不復返 白雲千載空悠悠 495


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

晴川歷歷漢陽樹 芳草萋萋鸚鵡洲 日暮鄉關何處是 煙波江上使人愁 Dòch aâm

Hoaøng haïc laâu Thoâi Hieäu Tích nhaân dó thöøa hoaøng haïc khöù, Thöû ñòa khoâng dö Hoaøng haïc laâu. Hoaøng haïc nhaát khöù baát phuïc phaûn, Baïch vaân thieân taûi khoâng du du. Tình xuyeân lòch lòch Haùn döông thuï, Phöông thaûo theâ theâ Anh vuõ chaâu. Nhaät moä höông quan haø xöù thò, Yeân ba giang thöôïng söû nhaân saàu. GIAÛI THÍCH TÖØ NGÖÕ

TAÛI ° naêm – tröôùc – neân – thaønh – ghi cheùp – aâm khaùc laø taùi: chôû baèng xe, thuyeàn Töø ngöõ

ª thieân taûi, thaäp taûi, troïng taûi, taûi löôïng, vaän haûi, thieân phuù ñaïi taûi 496


BAØI 80

Ñoàng aâm

栽 vaùn daøi ñeå ñaép töôøng 酨 giaám aên – giaám chua 諰 noùi – lôøi noùi

CHAÂU ° coàn – baõi soâng – ñaïi luïc Töø ngöõ

ª AÙ chaâu, AÂu chaâu, chaâu thoå, trung chaâu

PHÖÔNG ° höông thôm – ñöùc haïnh – danh tieáng toát Töø ngöõ

ª phöông danh, phöông phi, phöông thöùc, phöông thôøi

LUÏC ° maøu xanh luïc – xanh hôi pha vaøng – xanh laù caây Töø ngöõ

ª luïc khí, luïc dieäp toá, luïc laâm, luïc giaù Ñoàng aâm

六 soá saùu 陸 treân ñaát – treân caïn – soá saùu (luïc ñòa, luïc chieán) 錄 vieát, sao laïi – ghi cheùp – ghi vaøo soå (sao luïc) 蓼 xanh toát – sum seâ – aâm khaùc laø lieäu 戮 gieát cheát – traùch nhuïc – heát (tru luïc) 碌 taàm thöôøng – ngöôøi taàm thöôøng – baän roän nhieàu vieäc

497


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

TÌNH ° trôøi quang taïnh Töø ngöõ

ª tình xuyeân: soâng taïnh khoâng coù khoùi soùng, tình thieân: trôøi quang taïnh khoâng coù maây möa

XUYEÂN ° con soâng – teân goïi tænh Töù Xuyeân Töø ngöõ

ª sôn xuyeân, xuyeân khung Ñoàng aâm

穿 suoát – thaáu qua – duøi qua – troáng (xuyeân taïc)

CAÙC ° laàu gaùc – teân goïi taét chæ noäi caùc Töø ngöõ

ª ñaøi caùc, caùc haï, noäi caùc

BAÙN ° nöûa phaàn – nöûa caùi Töø ngöõ

ª baùn ñaûo, baùn khai, baùn nguyeät, baùn nieân, baùn coâng, baùn tín baùn nghi, baùn thaân baát toaïi, baùn ñoà nhi pheá, baéc baùn caàu

LIEÂ M ° böùc maønh baèng tre 498


BAØI 80

LAÏC ° ruïng laù – rôi xuoáng – suy baïi – boû ñi – loït ra – choã ngöôøi ta tuï hoäi – haøng raøo Töø ngöõ

ª laïc haäu, laïc dieäp, toïa laïc, thoân laïc, laïc ñoà, truïy laïc, löu laïc, laïc khoaûn

PHUØ ° noåi treân maët nöôùc – hö khoâng – quaù ñoä Töø ngöõ

ª phuø traàm, phuø theá, phuø phieám, hö phuø, phuø hoa, phuø laïm, phuø vaân, phuø sa, phuø phi, phì sinh

PHIEÁN ° moät maûnh – moät nöûa – moät mieáng moûng – moät theå vaên sôù taâu leân nhaø vua Töø ngöõ

ª phieán ngoân, phieán thôøi Ñoàng aâm

扇 caùi quaït – caùnh, caùi... (loaïi töø ñaët tröôùc moät danh töø khaùc, nhö 一扇門 nhaát phieán moân: moät caùnh cöûa, 三扇磨 tam phieán maù: ba caùi coái xay 煽 quaït löûa cho buøng leân – xuùi giuïc (phieán loaïn, phieán bieán)

LÖU ° nöôùc chaûy – gioøng soâng – gioøng nöôùc – chuyeån ñoäng – moät phaùi rieâng – chuyeån ñi – ñaát ôû bieân giôùi 499


HAÙN VAÊN GIAÙO KHOA THÖ

Töø ngöõ

ª löu laïc, löu haønh, phong löu, thöôïng löu, löu ñoäng, löu hoaït, löu lieân, löu ñaúng, löu vong, löu truyeàn, löu thoâng, löu manh, phaùi löu, phuï löu, löu vöïc

TOÁNG ° vaän chuyeån – ñi theo – taëng bieáu Töø ngöõ

ª toáng bieät, toáng chung, toáng cöïu ngheânh taân, toáng taùng, toáng ñaït Ñoàng aâm

宋 teân nöôùc – teân trieàu ñaïi

滿

MAÕN ° ñaày – ñuû, traøn, thöøa ra – heát kyø haïn – khaép nôi – vöøa loøng, cho laø ñuû Töø ngöõ

ª töï maõn, baát maõn, maõn nguyeän, maõn haïn, maõn kyø, sung maõn, phaùt maõn, maõn muïc Ñoàng aâm

矕 maét ñeïp – ñöa maét nhìn nôi naøo 蟎 con ve (huùt maùu choù, boø...) 襔 aùo daøi maëc muøa ñoâng

BOÄI ° gaáp leân nhieàu laàn 500


BAØI 80

Töø ngöõ

ª boäi thu, boäi soá, gia boäi, boäi nhaäp, boäi xuaát

TRUØ ° raàu ró buoàn baõ

TRÖÔÙNG ° buoàn baõ ra veû thaát yù Töø ngöõ

惆悵 truø tröôùng: raàu ró buoàn baõ

TRAÀN ° buïi baëm – daáu cuõ – theá gian Töø ngöõ

ª traàn ai, hoàng traàn, traàn gian, traàn theá, phaøm traàn, traàn duyeân, traàn caáu, phong traàn, töø traàn

501

Hán văn giáo khoa thư  

Giáo trình học Hán văn, phần 1