Page 1

vdp-event 2008 voor de gelegenheid geprint voor

waterstaat

over kleurrijk water en prachtige karakters

abcdefghijklmnopqrstuvwxyzabcdefghijklmnopqrstuvwxyzabcdefghijklmnopqrstuvwxyzabcdefghijk

inspiratie energie passie


2 waterstaat


wateR staat

waterstaat 3

waterstaat

wat er staat

Typestyle, typefaces en fonts. De correcte Engelse vertaling voor ‘lettertype’ is typestyle of typeface family. Onder invloed van de personal computers wordt dit echter steeds vaker font genoemd. Officieel is dit incorrect, en is een font een combinatie van grootte en typeface. Een typeface is een normale, cursieve of vette variant van een lettertype. Times New Roman is een typestyle, Times New Roman Italic is een typeface. Times New Roman Italic 10p is een font.


4 waterstaat


wateR sta at

waterstaat 5

waterstaat

Bekende ontwerpers van lettertypen. John Baskerville Giambattista Bodoni William Caslon Firmin Didot Bram de Does Adrian Frutiger Claude Garamond Eric Gill Frederic Goudy Francesco Griffo Luc(as) de Groot Sem Hartz Nicolas Jenson Manfred Klein Jan van Krimpen Martin Majoor S.H. de Roos Jacques Sabon Fred Smeijers Gerard Unger Hermann Zapf

wat er staat


6 waterstaat


wateR staat

waterstaat 7

waterstaat

Typografie, van het Griekse τύπος (tupos: slag, vorm, afdruk) en γράφειν (graphein: schrijven), behelst het zetten, drukken en vormgeven van teksten, zowel voor functionele als esthetische doeleinden. Om deze doeleinden te verwezenlijken speelt de opmaak van tekstblokken, de bladspiegel alsook de keuze van lettertypen, vette en cursieve varianten, witruimte en interpunctie een belangrijke rol. Oorspronkelijk was het belangrijkste medium voor de typografie het boek. Anders dan voor boeken is typografie tegenwoordig niet weg te denken van formulieren, webpagina’s, interactieve cd-roms, reclameteksten of waarschuwingsborden. Typografie dient rekening te houden met het medium en doel van de geschreven teksten. Deze stellen verschillende eisen voor leesbaarheid en opvallendheid.

wat er staat


8 waterstaat


wateR staat

waterstaat 9

waterstaat

wat er staat

Sprekende teksten. De Rabobank heeft als eerste bank in Nederland zijn website uitgerust met een voorleesfunctie. De site moet daarmee toegankelijker worden voor slechtzienden, dyslectici en mensen die de Nederlandse taal niet goed beheersen, zegt een woordvoerder van de bank. De actie van de Rabobank vond plaats in het kader van de Week van de Alfabetisering. Dat is een landelijke campagne om analfabetisme in Nederland onder de aandacht te brengen. Een kwart van de leerlingen verlaat de basisschool met een leesachterstand van twee jaar. Anderhalf miljoen mensen in Nederland zijn laaggeletterd, stelt de organisatie van de campagne, de Stichting Lezen & Schrijven. Bron: Nu.nl


10 waterstaat

waterstaat Contrast is belangrijk. Zwart op geel geeft een hoog contrast. Wit niet.

Meta bold 72 punten onderkast

heeft een sterk karakter


waterstaat 11

waterstaat Beste Wat er staat... Wanneer je het op de juiste manier leest is het simpel maar er zijn anderhalf miljoen mensen die hier moeite mee hebben en daardoor veel dingen missen die van belang zijn om ’normaal’ te kunnen leven. De cursisten en studenten van het Art & Design College van het Grafisch Lyceum Utrecht zijn dagelijks bezig met taal. Met letters en het vormgeven van woorden. De medewerkers van Océ zijn dagelijks bezig om deze gedrukte woorden te vermenigvuldigen zodat iedereen er kennis van kan nemen. De vormgever kiest een lettertype welke past bij de boodschap die naar een bepaalde doelgroep verzonden moet worden. Soms is dat een zogenaamde ‘fancy’ letter, soms een zakelijke en soms een sierlijke. Veel zijn er leesbaar veel ook niet. Als er tussen de miljoenen lettertypes waarover de vormgever kan beschikken er geen zit die past wordt deze desnoods zelf ontworpen. Dagelijks worden er via het internet honderden nieuwe lettertypen toegevoegd aan de ontelbare hoeveelheid letterstypen. Dit boek gaat over letters. Over karakters. Over persoonlijke karakters, over laaggeletterdheid en vooral over 1-op-1 communiceren. Over gisteren, morgen en vooral ook over vandaag. Als een reflectie van hetgeen u gezien en gehoord heeft over variabele data printing en de techniek daarachter. Maar ook over de kracht van de combinatie. De conceptingang die het Grafisch Lyceum Utrecht en Océ voor dit vdp-event hebben gekozen is enerszijds gericht op kennis delen op het gebied van variabele data printing en anderzijds, middels het actuele vehikel ‘water’, een bescheiden bijdrage leveren aan het geweldige initiatief waarmee de stichting Lezen & Schrijven het probleem van anderhalf miljoen Nederlanders onder de aandacht van alle Nederlanders wil brengen. Zoals het goede waterstaatmanagers betaamt is het nu aan jou, als ‘sterk karakter’, om vanuit je eigen vakgebied, deze boodschap actief mee te helpen uitdragen en mensen die dit probleem herkennen de juiste weg te wijzen. Dat is naast het kennis delen over variabele data printing, kennis delen over laaggeletterdheid zodat jij [en alle anderen] nu duidelijk weet wat er werkelijk staat.

wat er staat


12 waterstaat

Handschrift

letterclassificatie Groenendaal

De letterclassificatie van Groenendaal bestaat uit vijf hoofdgroepen: Romein Bodoni Egyptienne Schreefloos Fantasie

ROMEIN Vloeiende overgangen van dik naar dun voorzien van schreven. Het verschil tussen dik en dun is niet zo groot als bij Bodoniachtigen, driekhoeksvorm in de schreef. BODONI Voorzien van dunne schreven, sterk dik-dun contrast, grote overgangen van dik naar dun. EGYPTIENNE De stokken, liggers en schreven zijn overal even dik voorzien en van schreven. SCHREEFLOZEN overal even dik, geen overbodige versieringen, geen schreven, strakke rechte letters. FANTASIE Er is geen basisvorm voor de fantasieletter. Alle letertypen die niet aan de eigenschappen voldoen van de vorige vier groepen behoren tot de groep fantasie.


waterstaat 13


Handschrift

14 waterstaat

letterclassificatie Vox

De vox classificatie is ingedeeld naar: Humanen of Italiaanse schreefletters Garalden of Franse renaissance letters Realen of vroeg-classicistische letters Didonen of classicistische letters Inciezen of gestoken/gehouwen letters Scripten of geschreven letters Manuaren of met de hand getekende letters Frakturen of gebroken (gotische) letters Exoten of niet-westerse letters.

Een vereenvoudigde classificatie is ingedeeld naar: Schreefletters (serif ) Renaissanceletters Overgangletters Classicistische letters Egyptienne letters Schreefloze letters (sans serif ) Fantasieletters


waterstaat 15


wat er staat

16 waterstaat

hertalen Het Parool - vrijdag 5 september 2008 Mulisch ‘hertaald’ voor laaggeletterden Harry Mulisch’ boek Twee vrouwen is door Marian Hoefnagel ‘hertaald’ voor laaggeletterden. Het boek staat van 17 oktober tot 14 november centraal tijdens de actie Nederland Leest. Met de actie hoopt de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) te bereiken dat zoveel mogelijk mensen tegelijk hetzelfde boek lezen en erover met elkaar gaan praten. De speciale editie voor laaggeletterden is een initiatief van Stichting Lezen & Schrijven en wordt gesubsidieerd door het Rijk, aldus de CPNB. Lezen & Schrijven begon in 2007 met een boekenreeks voor mensen die moeite hebben met lezen: Leeslicht. Onder de doelgroep van Leeslicht vallen, naast onder meer migranten, de naar schatting anderhalf miljoen mensen boven de zestien die grote moeite hebben met lezen en schrijven. In de hertaling zijn zinnen korter, en moeilijke woorden zijn weggelaten. Naast de bibliotheekeditie van het Nederland Leest-boek, die gratis verspreid wordt onder leden van de openbare bibliotheken, is er ook dit jaar een editie voor leerlingen van klas 4-havo en 4-vwo, een luxe boekhandeleditie en een uitgave met een blanco kaft om zelf te versieren.


waterstaat 17


18 waterstaat

Toespraak door H.K.H. Prinses Laurentien der Nederlanden MKB Jaarcongres Ondernemen doe je met elkaar: de maatschappelijke dimensie Den Haag, 10 november 2008


waterstaat 19

Excellenties, dames en heren, Veel dank voor uw uitnodiging om hier vandaag aanwezig te zijn om een maatschappelijke dimensie van uw sector te belichten. Het gaat om laaggeletterdheid, een thema waar gelukkig meer en meer mensen de ernst van inzien. Om misverstanden te voorkomen: “maatschappelijke dimensie” is niet hetzelfde als “een goed doel”. Een goed doel is iets dat u “erbij doet” en dan vooral als de zaken goed gaan. Nee, laaggeletterdheid gáát over uw dagelijkse werk. Deze maatschappelijke dimensie is nauw verbonden met het thema van vandaag: “Ondernemen doe je met elkaar...”. Laaggeletterdheid kúnnen wij structureel aanpakken, maar alleen als wij er samen onze schouders onder zetten. Dat komt ook omdat laaggeletterdheid zoveel aspecten van ons economisch, sociaal en maatschappelijk verkeer raakt: van arbeidsparticipatie tot gezondheid, van onderwijs tot sociale zekerheid en welvaart. Geletterdheid gaat naar het hart van onze democratie. Om het vanuit dit perspectief te zien moeten wij de mens centraal stellen. Systemen, organisaties, samenlevingen... ze worden uiteindelijk gemaakt door mensen. Ook úw sector. Veel vaker dan wij denken kunnen problematische persoonlijke of sociale situaties waarin mensen verkeren worden teruggebracht naar hun laaggeletterdheid en het gebrek aan zelfvertrouwen wat daaraan ten grondslag ligt. Deze visie vraagt wel om buiten hokjes te denken en handelen. De urgentie neemt toe. Hoe digitaler onze interacties, hoe belangrijker het geschreven woord. De vaardigheid om taal te gebruiken is dus een onvervangbare sleutel is tot onze ontwikkeling, tot elkaar en tot informatie. Taalvaardigheid is nodig om optimaal te kunnen functioneren binnen de persoonlijke en professionele gemeenschappen waarin wij leven en werken. En zo is het belang van geletterdheid niet een “onderwerp erbij”, maar een thema dat naar de kern gaat van ons optimale functioneren: als burgers, consumenten, ondernemers en werknemers. Ik noem voor het gemak nog eens een aantal feiten: In ons land zijn zo’n anderhalf miljoen volwassenen - 16 tot 74 jaar – laaggeletterd. Hiervan zijn ongeveer 1 miljoen mensen geboren en getogen in Nederland; 500 000 mensen zijn op latere leeftijd naar Nederland gekomen. Dat betekent voor dat zo’n 250.000 mensen in uw sector zoveel moeite met lezen en schrijven hebben dat zij zich niet of nauwelijks staande kunnen houden in onze huidige flexibele arbeidsmarkt; zij hebben moeite om veiligheidsvoorschriften te begrijpen of volledig zelfstandig te functioneren – nog afgezien van hun eigen ontwikkelingskansen of positie op de arbeidsmarkt in moeilijke economische tijden. Dan de jongeren: 30 procent van de MBO-ers op niveau 1 en 2 is laaggeletterd en 25 procent van de kinderen begint het voortgezet onderwijs met een leesachterstand van twee jaar. Met alle gevolgen van dien, zo bleek uit een onderzoek van het Sociaal Cultureel Planbureau eerder dit jaar: gebrekkige leesen schrijfvaardigheden vormen voor veel jongeren de reden om voortijdig, zonder diploma, school te verlaten. En ten slotte: 70 procent van de laaggeletterden heeft geen betaalde baan, zij staan ongewild aan de zijlijn. Zij zijn een potentieel dat we niet langer onbenut kunnen laten. Dit zijn cijfers. Schrikbarend, onacceptabel en onnodig. Het taboe neemt af, maar helaas is laaggeletterdheid nog steeds een ongemakkelijke waarheid voor ontwikkelde landen als Nederland. Meedoen is belangrijk, maar dan moeten mensen wel kunnen, ja durven meedoen. Dat kunnen wij niet voor lief nemen.


20 waterstaat

Dat brengt mij op de mens achter deze cijfers. Neem het levensverhaal van Hans Botermans, 52 jaar, bouwuitvoerder. Hij werkt in uw eigen sector. Hans haalde op zijn 16e zijn timmerman diploma aan de LTS, zonder dat hij kon lezen en schrijven. Hij ging `aan het werk. Op de bouwplaats hield hij zich staande, mede dankzij de hulp van collega’s. Maar met de jaren veranderde de inhoud van zijn werk. Het kleine bedrijf waar zijn carrière begon werd overgenomen. Nieuwe bazen lieten hem gelukkig doorgroeien. Maar met het opklimmen in functies begon de schoen steeds meer te wringen. Want rapporteren moest steeds meer schriftelijk. De verplichte cursussen werden steeds moeilijker. Hij trok aan de bel bij zijn baas en twee weken later zat hij in de klas. Nu zet Hans zich in als Alfabetiseringsambassadeur - om anderen ervan te overtuigen ook terug te gaan naar school. En hij wil werkgevers aanspreken. Want, zo zegt hij: “vaak wordt gezegd, wij hebben geen laaggeletterden in dienst. Maar als ze even nadenken, blijkt dat niet te kloppen.” Dit is niet alleen het verhaal van iemand die zo moedig was om de grote stap te zetten om opnieuw te gaan leren lezen en schrijven ondersteund door zijn werkgever. Het is ook het verhaal van een man die zich gelukkiger en gezonder is geworden, minder stress heeft en minder vaak ziek is. Het is een loyale werknemer die zijn bedrijf als geen ander naar buiten kan vertegenwoordigen. En hij kan nu wel de veiligheidsvoorschriften lezen en hierin een voorbeeld zijn voor zijn collega’s. Misschien dat uw gedachten tijdens het verhaal van Hans Botermans afdwaalden naar één van uw werknemers. Denkt u aan die werknemer die geen bedrijfsopleiding kan volgen omdat hij of zij het cursusmateriaal niet kan lezen, of die vrolijke jongen van 30, die zijn werkbriefjes of een logboek niet goed kan invullen, nooit uw memo’s leest, laat staan de veiligheidsvoorschriften begrijpt. Maar het is ook de moeder die haar kinderen niet kan voorlezen, niet haar kinderen kan helpen met hun huiswerk, met alle gevolgen van dien. En het gaat ook om die jongere die van school wil gaan, omdat hij zijn schoolboeken niet begrijpt. Ik hoop dat het verhaal van Hans Botermans u inspireert om nog meer vanuit deze verschillende dimensies naar uw bedrijf te kijken. Wat betekent dit concreet voor de MKB sector? Ik heb in mijn professionele leven eigenlijk altijd in de MKB sector gewerkt – en ben mij er dan ook van bewust dat er veel op u afkomt, zeker in deze tijd. Ik kan mij goed voorstellen dat u zich afvraagt of laaggeletterdheid wel u raakt.. Ik noemde het al even, ik geloof dat dit onderwerp juist u aangaat, en juist nu. Ik haak daarbij aan hoe u, mijnheer Balkenende, ondernemen eerder dit jaar treffend omschreef: als het vermogen tot veranderen. U zei: “het vermogen tot veranderen is essentieel voor de vooruitzichten van ieder mens. En voor de toekomst van onze samenleving als geheel.” Ook uw ondernemers moeten dus kunnen veranderen en verandering dragen. Ook in nieuwe situaties moet hij efficiënt en effectief werken. Wij kunnen het ons niet veroorloven mensen met lees- en schrijfproblemen hier niet in mee te nemen. Uw organisaties worden door de mensen gemaakt: van management tot collega’s op de werkvloer, van hoog opgeleiden tot lager opgeleiden, en van geletterden tot laaggeletterden.


waterstaat 21

Wat kunt u, als ondernemer in een middelgroot of klein bedrijf of als brancheorganisaties concreet doen? Wat is uw rol in die gezamenlijke aanpak van laaggeletterdheid? Er is momentum. De arbeidsmarktsituatie vraagt er om, de wil en noodzaak tot veranderen is prominent aanwezig. De sociale partners - overheid, werknemers en werkgevers - tekenden vorig jaar een ambitieus convenant waarin zij afspraken samen laaggeletterdheid terug te dringen, en te voorkomen dat kinderen met onvoldoende vaardigheden school verlaten. Op basis van deze afspraken is het nu een kwestie van doen. Wat kunt u zoal doen? Als ondernemer: bespreekbaar maken. Juist de kleinschaligheid van MKB-bedrijven is een groot voordeel. Want taboe doorbreking moet op de juiste wijze gebeuren. U bent zelf in de positie om laaggeletterdheid te herkennen en bespreekbaar te maken. Dit is een eerste belangrijke stap in de aanpak van laaggeletterdheid. En de kosten? Denk aan John F. Kennedy die zei: “als u denkt dat onderwijs duur is, wat denkt u van onwetendheid?” Bepaal eerst het belang om in uw werknemers te investeren; en kijk dan hoe u dat zo efficiënt mogelijk kan doen. Bundel uw krachten. Ervaring leert dat een sector-aanpak inspirerend en efficiënt is en zichtbare resultaten oplevert. Brancheorganisaties kunnen voor ondernemers veel voorwerk doen, zoals relevante informatie verzamelen en gericht verspreiden onder uw leden, starten en bekostigen van een branchegerichte campagne om laaggeletterdheid bespreekbaar te maken en afspraken maken met cursusaanbieders over cursussen op maat voor uw branche verspreid over Nederland. Nog meer goed nieuws: U hoeft het wiel niet opnieuw uit te vinden. Stichting Lezen & Schrijven heeft inmiddels vier jaar ervaring in het ondersteunen van bedrijven bij een resultaat-gerichte aanpak van laaggeletterdheid. De stichting deelt graag goede voorbeelden en contacten en ondersteunt u bij het opzetten van een branchegerichte aanpak. Voor een campagne kunt u zelfs kosteloos aanhaken bij de campagne die is opgezet door de stichting. Ik sluit af... Laaggeletterdheid kost ons land jaarlijks 537 miljoen euro. De aanpak van laaggeletterdheid is dus in ieders belang: met ambitie en met elkaar. Bij ondernemen gaat het om doen. Dat is uw kracht. Wij moeten gaan van een ongemakkelijke waarheid naar een werkelijkheid waarin niemand onnodig aan de zijlijn staat. Afspraak is afspraak. Dank u wel.


22 waterstaat

WHITE HOUSE SYMPOSIUM ON ADVANCING GLOBAL LITERACY: BUILDING A FOUNDATION FOR FREEDOM Monday 22 September 2008 Metropolitan Museum of Art New York City, New York Remarks by H.R.H. Princess Laurentien of the Netherlands


waterstaat 23

Mrs Bush, Mr Matsuura, First Ladies, Excellencies, dear friends, I too applaud this initiative of gathering different and global perspectives around literacy. Concerted action is more urgent than ever before. Knowledge lies at the centre of much of what we do and produce. The more digitalised our processes, communications and services, the greater the role of the written word. So more than ever before, our ability to master the written word defines how we function in society. We should be inspired by the enriching experiences expressed in books such as this one: poems by formerly illiterate people who all tell us that becoming literate is about being freed from personal and social isolation. Let us never forget that this is what we’re doing it for. Societies are made not by organisations, but by people. Society can only be free and open when its citizens have the ability to be free and open. An important lesson from the Baku conference: the persistent misperceptions about who’s affected by literacy. It’s not just immigrants or those with special needs. Take the Netherlands, with 1.5 million functionally illiterates... two thirds are born and bred in our country. This has important implications for how we tackle and position illiteracy. It is essential for countries to admit that they have – often unexpectedly high – levels of illiteracy. Difficult, but a necessary step towards structural solutions. Given the great diversity of the 34 countries the Baku conference covered, there are of course regional nuances. But we also face similar challenges. I mention a few: 1. Literacy is about how people function in society. So our efforts need to be guided by people and their actual functions in society: they’re voters, employees, unemployed, parents, schoolchildren, homeless... Understanding these functions and roles helps us understand the obstacles for becoming literate so we can distribute our resources and energies effectively. 2. This perspective calls for a comprehensive vision about literacy around the notion of the “literacy chain”. Adult education remains key. But reduction goes hand in hand with prevention. So we need to focus on preventing illiteracy in early childhood and on lowering the numbers among adults. In the Netherlands, this notion of the “literacy chain” is gaining ground, and with some success. 3. If we say literacy goes to the heart of our societies, we should mobilise society to create a broad sense of co-responsibility of all for preventing and tackling illiteracy. This means thinking outside the box, not preaching to the converted and involving all stakeholders, including “unusual” suspects beyond the educational world. 4. How? By making literacy everyone’s business, by embedding literacy in the core functioning of all organisations. In the Netherlands, we’ve built our approach around the literacy “marketplace” of bringing together and creating supply and demand: a diverse supply of formal and nonformal educational initiatives, and a demand for such initiatives among all kinds of organisations throughout society – from trade unions to prisons, from national to local authorities and companies to child healthcare centres. I end with the plea I had in Baku. There is no silver bullet in eradicating illiteracy. So we need to join forces and focus our resources and energy on making a real impact. Like you, my wish is to capitalize on the momentum of this initiative to achieve real results. We have no choice. We have no time to waste. Thank you.


24 waterstaat

UNESCO Amsterdam World Book Capital City 2008 Speech by H.R.H. Princess Laurentien of the Netherlands Patron, UNESCO Amsterdam World Book Capital City 2008 at its international launch at UNESCO Paris, 14 April 2008


waterstaat 25

Ladies and gentlemen, “It is through books that children create unique images somewhere in the secret chamber of the soul. These images are vital for people. The day when children are no longer able to create such images, is the day on which humanity is impoverished.” Indeed, books are important. They are enjoyable, inspire, carry knowledge... And yes, books feed the imagination that we so need, as the Swedish author Astrid Lindgren so eloquently describes. No imagination, no dreams. No dreams, no future. But there is more to this laudable UNESCO initiative than books alone. Looking at this from a societal perspective, it is about the ability to read them. World Book Capital City is a great initiative that also wants to be a means to an end; a platform to achieve something meaningful for society. It is precisely this perspective that encouraged me to accept patronage of this initiative, which not only wants to promote books, but also foster reading throughout society, involving all relevant players in the book chain – from publishers to libraries, from bookshops to authors and citizens...And this year’s theme - ‘Open book, Open mind’ captures the core characteristics of the initiative: freedom of expression, freedom of publishing and distribution of information. An open mind is an open door for meaningful thoughts. Three icons of this year’s World Book Capital City personify the open mind of Amsterdam: Spinoza, Anne Frank and Dutch author Annie M.G. Schmidt. “Promoting books and fostering reading throughout society”... it sounds like a fairly straightforward objective, don’t you think? Frankly speaking, it isn’t. Not if you bear in mind that some one billion people across the globe are illiterate. In developed countries, we’ve taken literacy for granted for far too long. It’s been a taboo. In developing nations, access to education is still not a given. Indeed, literacy is at the heart of everything – of democracy. Democracy places a high value on the quality and equality of individuals. Being able to read and write are building blocks to enable you to absorb, grasp and actively use information independently. It enables you to know the law, to understand your rights and obligations as citizens. In knowledge and information-driven societies such as the ones we live in, literacy is a precondition for truly participating in democracy and making full use of its benefits. We should not, and unfortunately cannot, take democracy for granted. Equally, we cannot take literacy for granted. On an individual level, literacy is about self-esteem and empowerment. It’s about making a living and living healthily. Illiteracy, on the other hand, is about lacking opportunities. About not being able to realise one’s aspirations. About feeling ashamed and excluded....Excluded from this fast-moving world that evolves around books, msn, sms, email, the internet. Because of these technological developments, people need to be much more self-reliant to find and apply information. One the one hand, this gives people freedom to shape their own lives. Deficiencies, on the other hand, will put people in a very vulnerable position. The level of self-reliance with regard to processing information is a defining factor for people’s position in society. It is against this background that education is so essential for any society. And it is against this background why this is such an important project. There’s quite a programme ahead of us over the coming year: hundreds of book-related projects and initiatives will dominate


26 waterstaat

Amsterdam’s activity agenda. And it has released a lot of positive energy across the city already; individuals and organisations want to make this a success. But Amsterdam wants to go further than that. Being active doesn’t mean you’ve made an impact – an impact to achieve something meaningful for society. Amsterdam World Book Capital City is quite aware that without sufficient literacy, reading of books is fiction. So they go hand in hand: drawing attention to the importance of books and the urgent need to truly commit to literacy. Amsterdam wants to make a more permanent contribution to the fight against illiteracy. How? With the “Amsterdam Initiative against illiteracy”. In a nutshell, this initiative focuses on educational initiatives for adults outside the school structures. In jargon, this is called ‘non-formal education’. The Amsterdam initiative wants to pull together all knowledge and innovative experiences in nonformal education that have proven successful in helping adults to read and write. Rationale behind this focus is that given the staggeringly high numbers of illiterates around the globe, formal education alone is not enough to getting these numbers down significantly. Just to be clear: formal education and the drive to make the human right to basic education a reality, remains just as important and relevant. Formal and informal education... it’s a matter of and, and – not either, or. With the Illiteracy Initiative, Amsterdam wants to take the first steps. What does this mean in practice? Basically, it’s set up as a relay race. Amsterdam and its partners will first call on all relevant organisations to share their innovative methods; it will then set up a digital portal as a marketplace to exchange innovative opportunities, making it available around the globe. Hopefully, it will be up and running in a year’s time and - Amsterdam World Book Capital City will then hand over the digital portal to the next World Book Capital City... Beirut. Hopefully, dialogue starts now! Beirut, companies and other organisations... this initiative can only get off the ground by joining forces. Scope, scale, funding and long-term sustainability of this initiative needs to be determined in partnership. Let me conclude....I see heads nodding – that’s great. But to be frank, too often, I find myself preaching to the converted. We should dare to go beyond that and reach new constituencies. This is about making a real contribution and impact from a societal perspective. I salute the initiative and will actively engage with all my conviction and energy. I so hope that Amsterdam World Book Capital City, together with UNESCO and other initiatives has the ambition and commitment to make a lasting impact on fighting illiteracy across the globe. Here’s to books, as windows to the imagination and as vehicles to achieve something meaningful for society.


waterstaat 27


28 waterstaat

waterstaat Veel beekjes maken een groot water

zo zijn er in de ‘derde wereld’ duizenden die nog niet eens aan 1 glas per dag komen... ...misschien kun jij een klein beekje helpen maken

Iedereen heeft 2 liter water per dag nodig...

kom jij wel aan twee liter water per dag


waterstaat 29


30 waterstaat

olympisch goud

een gouden prestatie


waterstaat 31


32 waterstaat

gewesten van noord naar zuid en van oost naar west

de trots van


waterstaat 33


34 waterstaat

Water Het weten waard Stille wateren hebben diepe gronden


waterstaat 35

In Nederland wordt per persoon per dag (2007) gemiddeld 128 liter water verbruikt. Dat water wordt vooral gebruikt om te douchen, voor het toilet en om te wassen. In totaal wordt er in Nederland 1,1 biljoen (oftewel 1.100.000.000.000) liter per jaar verbruikt (2007). Huishoudens nemen daarvan 0,8 biljoen liter voor hun rekening, de rest wordt gebruikt door industrie, landbouw, enzovoort. Jaarlijks komt, via rivieren en neerslag, ongeveer 90 biljoen liter water Nederland binnen. Hoewel er over het algemeen voldoende water is, probeert de overheid het waterverbruik terug te dringen, om het milieu te sparen. Waterverbruikbesparende oplossingen hebben er voor gezorgd dat het (relatieve) waterverbruik langzaam is teruggelopen. De daling wordt vooral veroorzaakt door nieuwe toiletten en wasmachines die steeds zuiniger met water omspringen. In 2007 wordt de lichte toename van het drinkwatergebruik veroorzaakt door een toename van het gebruik van de douche. Het menselijk lichaam bestaat voor ongeveer 68% uit water afhankelijk van leeftijd en geslacht. Dit water bevindt zich in de lichaamscellen, in het bloed, in de intercellulaire ruimte, in de lymfeklieren en in vele andere delen van het menselijk lichaam. Daarom is het ook belangrijk voor een mens om voldoende water tot zich te nemen. Het menselijk lichaam verliest water door uitscheiding via zweet, tranen, urine. Ook door ontlasting en ademhalen raakt water verloren. Dit water wordt niet alleen met water uit dranken aangevuld maar ook met water dat aanwezig is in voedsel. De jaarlijkse Wereldwaterdag is een internationale dag in het teken van water op 22 maart. In 1992 werd door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties een resolutie aangenomen om vanaf 1993 ieder jaar 22 maart tot Wereldwaterdag uit te roepen. De lidstaten worden opgeroepen op die dag de mondiale waterproblematiek bij een breed publiek kenbaar te maken, dit middels het organiseren van evenementen en het verspreiden van informatie over water. Mineraalwater is water dat mineralen bevat die de smaak veranderen of het water een therapeutische waarde geven. Zouten, zwavelverbindingen en gassen zijn voorbeelden van stoffen die in het water zijn opgelost. Traditionele mineraalwaters zouden gebruikt of geconsumeerd worden bij hun bron. Bij deze bronnen ontstonden vaak kuuroorden, waar echter meer in het water gebaad werd dan dat het water geconsumeerd werd. Tegenwoordig is het normaler dat mineraalwater gebotteld en verkocht wordt. Het reizen naar een bron om rechtstreekse toegang tot het water te verkrijgen, komt nog weinig voor en is vaak onmogelijk door het afbakenen van de betreffende bron voor commerciĂŤle ontginning. Er zijn op dit moment meer dan 2800 merken van mineraalwater wereldwijd beschikbaar.


36 waterstaat

posi-tien en het belang van taal

Tineke Schouten Taal en vorm vind ik belangrijk, alles begint met communicatie. Ik heb in Utrecht de MMS gedaan aan het Bonifatius. Zelf had ik altijd al iets met talen, ik had ook echt een talenknobbel. Als kind zag ik in zwart-wit de zaterdagavondshow met Rudi Carell en Esther Ofarim als zeemeermin. Ik dacht: ‘Dat wil ik ook!’ Ik vroeg een gitaar voor mijn verjaardag en oefende in de badkamer allerlei liedjes. Dat galmde een beetje, het leek nét een studio. Als iemand beneden het toilet doortrok, klonk dat boven als applaus. Als ik in Carré of het Luxor optreed, komen die beelden nog wel eens terug. Ik ben in Utrecht begonnen bij Hennie Oliemuller en Herman Berkien. Ik was van de mooie liedjes maar schreef ook veel humor. Toen ik later solo ging, heb ik allerlei typetjes verzonnen. Frans accentje, Utrechts accentje. Ik wil altijd iets aan de kaak stellen, mensen een spiegel voorhouden. Ik ben niet iemand die een liedje voor het liedje zingt. Daar zit altijd een boodschap in. Daarom vind ik taal belangrijk, ook hóe je dat gebruikt. Als ik iets vertel als Tineke komt het anders over dan als ik ‘plaat proat’. ‘Daat klink aandes, woar?’ Mijn inspiratie haal ik uit mensen, die interesseren me. Ik ben dol op mensen: wat ze beweegt, hoe uiteenlopend ze zijn. Ik vind het erg belangrijk dat iedereen zich ontwikkelt. Pak boeken, kranten, tijdschriften of begin met Aap, Noot, Mies. Mijn motto is ‘no pain, no gain’. Ik ben best hulpvaardig en kan slecht tegen verdriet, leed en gemiste kansen. Mijn nieuwe show heet niet voor niets ‘Posi-Tien’. Ik wil mensen graag oppeppen.


waterstaat 37


38 waterstaat

Lezen en schrijven alsof het gedrukt staat... In het Landelijk Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 wordt duidelijk aangegeven dat in Nederland anderhalf miljoen mensen veel moeite hebben met lezen en schrijven.Geletterdheid is de vaardigheid om schriftelijke informatie die van belang is in het leven van alledag te begrijpen en ade-quaat toe te passen. De mensen die dat niet kunnen, staan in onze samenleving [kenniseconomie bij uitstek] letterlijk en figuurlijk aan de kant. Hun tekort is de belangrijkste bron van sociale, culturele en politieke uitsluiting. Doordat veel van hen op de sociale voorzieningen [bijstand] zijn aangewezen, is het ook een probleem voor de gemeenten. Betrokkenen werken niet, dragen daardoor niet bij aan de economie en zijn nauwelijks actief in maatschappelijke verbanden. Willen de diverse activiteiten voor deze groep succes hebben, dan zal er tussen gemeenten samengewerkt moeten worden en die samenwerking moet worden gecomplementeerd door samenwerking op provinciaal niveau. Het is niet alleen een individueel probleem [‘ik kan niet lezen en schrijven en ik zeg het tegen niemand’] maar ook een probleem van ons allen. Onze samenleving [eigenlijk de hele westerse samenleving] wordt gekarakteriseerd als een kenniseconomie. Alle eenvoudige productie verdwijnt naar de zogenoemde lagelonenlanden. Nederland richt zich dus op de meer kennisintensieve aspecten van de productie. En bij het maken van ingewikkelde producten worden aan mensen hogere eisen gesteld wat betreft scholing en ontwikkeling. Daarnaast is ook het sociale aspect van belang. Als je aan de samenleving wilt deelnemen, moet je kunnen lezen en schrijven. Als je daar moeite mee hebt [of het helemaal niet kunt] ontstaan er al gauw problemen in het omgaan met instanties, formulieren en administratie om over de computer en het internet maar te zwijgen. Aansluitend hierop loopt de provincie geheel in de pas met de landelijke trend van de vergrijzing. Dat betekent op [korte] termijn minder werkenden, terwijl we iedereen echt nodig hebben. Het Grafisch Lyceum Utrecht en Océ willen in het kader van het 100-jarig- jubileum gericht aandacht schenken aan de laaggeletterdheid. Wij willen met onze expertise op het gebied van typografie, vormgeving en hertaling een significante bijdrage leveren om met deze kwaliteiten de communicatie naar de laaggeletterden te verbeteren en daarmee te helpen het probleem te verkleinen. En het moet natuurlijk meer worden dan ‘aandacht schenken’; het moet tot een uitvoerbaar project leiden dat mensen daadwerkelijk helpt. Helpt bij het leren lezen en schrijven en bij het vinden van werk, misschien wel in de grafimedia- branche of in de toeleveringsbedrijven. Niet voldoende kunnen lezen en schrijven betekent in onze samenleving dat je sneller dan vroeger op achterstand staat. Kon je vroeger als medewerker bij de reinigingsdienst nog zeggen ‘dat doet de chef’ als het om een bonnetje ging, nu kan dat niet meer. Je moet met een codelezer een aantal gegevens scannen en controleren. En dat geldt voor veel meer functies waarbij het gewoon is even snel enkele gegevens door te mailen of per sms te verzenden. Als zomaar blijkt dat Kees, Willemien of Achmed dat niet kan, vallen zij met een klap genadeloos door de mand. En zo’n val leidt tot allerlei narigheid voor de betrokkenen: statusverlies en gemarginaliseerd worden zijn gevoelens die diep inbijten.


waterstaat 39

Maar het leidt ook tot productieverlies voor de bedrijven. En dat laatste maakt het tot een probleem van ons allen, voor de samenleving dus. Die kan mensen die zouden kunnen werken, helemaal niet missen. Denkt u even aan alle discussies over langer doorwerken. Nee het is zonneklaar: mensen die nu nog niet voldoende kunnen lezen en schrijven om zich zelfstandig in de samenleving te handhaven, moeten geholpen worden. Probleem is: hoe vinden we hen en hoe gaan we met hen om zonder hun gevoel voor eigenwaarde te krenken. Wij denken dat dat kan. In het Landelijk Aanvalsplan Laaggeletterdheid 2006-2010 worden verschillende categorieĂŤn onderscheiden. In het basisonderwijs en vmbo de jonge laaggeletterden. Samen met de werkgevers op zoek naar de werkende-laaggeletterden. Met de gemeente op zoek naar de niet-werkende laaggeletterden. In samenwerking met de bibliotheken het lezen en cultuur voor iedereen bevorderen. In ons project mikken we op twee groepen: werkende laaggeletterden en niet werkenden. Samen met werkgevers, gemeente en provincie [de laatste heeft in 2006 geld beschikbaar gesteld voor een aantal projecten] moeten we de doelgroep zien te vinden. Dat is nog lastig genoeg. Landelijk is het een probleem van ongeveer anderhalf miljoen mensen, ongeveer evenveel allochtonen als autochtonen.


40 waterstaat

0h, kom er ‘ns kijken... wat ik mijn schoentje vond... Wat nu als je zelfs moeite hebt om de gekregen letter te herkennen als de beginletter van je egen naam...


waterstaat 41


42 waterstaat

Ministerie van Verkeer en Waterstaat

Watermanager

managen tot in detail Nederlanders leven met water, elke dag opnieuw. We staan er nauwelijks bij stil, maar zonder dammen, dijken en duinen zou tweederde van ons land regelmatig onder water staan. Daarom zetten we het water al eeuwenlang met succes naar onze hand. Water is daarnaast onmisbaar: om te drinken, voor de land- en tuinbouw, om te recreĂŤren en voor de natuur. Voor ons Nederlanders is het heel gewoon dat we massaal onder de zeespiegel wonen en daar 65% van ons bruto nationaal product verdienen. Maar het is niet vanzelfsprekend dat dit altijd mogelijk blijft. Daar moeten we aan blijven werken. Vanwege de klimaatverandering krijgen we te maken met een stijgende zeespiegel en meer periodes waarin het extreem nat of droog is. Tegelijkertijd staan we voor de opgave om het water veel schoner maken. Want verzilting en vervuiling zorgen er voor dat schoon zoet water steeds schaarser wordt. Dat stelt ons voor uitdagingen die om een nieuwe aanpak vragen en geld kosten. De kernvraag is: hoe zorgen we ervoor dat Nederland nu maar ook over 50 jaar en zelfs honderd jaar en tweehonderd jaar nog een veilig en aantrekkelijk land is om in te wonen? We kijken dus verder dan ooit vooruit. Water wordt steeds belangrijker voor de inrichting van Nederland. Het vraagt letterlijk de ruimte, en we moeten veel bewuster kiezen waar en hoe we wonen, werken en bouwen. Samen met waterschappen, provincies, gemeenten, bedrijven, wetenschap en u bouwen we aan onze toekomst. Aan een welvarend en veilig land, met voldoende schoon zoetwater voor mens, dier en natuur. De overheid neemt haar verantwoordelijkheid door water te managen en zorgt er zo voor dat Nederland veilig en voorbereid de toekomst in gaat. Het moet niet zo zijn, dat er eerst een ramp moet gebeuren, voordat we wakker schrikken. Daarom denken we nĂş na over een nieuw Deltaplan, om te beschermen wat is opgebouwd en om Nederland te veroveren op de toekomst. We moeten de durf en de wil hebben voorop te blijven lopen. En ons talent om water te managen kan een bijdrage leveren aan het opvangen van de gevolgen van de klimaatverandering wereldwijd, ook in landen waar het economisch minder goed gaat. Dat zijn we als rijk land met watertraditie aan onze stand verplicht.

W


waterstaat 43

Water


44 waterstaat

persoonlijk in detail

vandaag hoogstpersoonlijk voor


waterstaat 45


46 waterstaat

Elke Waterstaat is uniek Gelukkig hebben de technologische ontwikkelingen in het grafische vak de afgelopen honderd jaar niet stil gestaan. Want dan was het onmogelijk geweest om deze Waterstaat, van idee tot eindresultaat, binnen een kleine vier weken te realiseren. En dankzij de laatste printtechnologie werden de foto’s in dit boekwerk tijdens de oplage voortdurend geactualiseerd en is elk exemplaar uniek. Océ-Nederland ging de uitdaging van het Grafisch Lyceum Utrecht graag aan om deze Waterstaat live te komen produceren tijdens het Variabele Data Print Event in het Grafisch Lyceum Utrecht. Want er is natuurlijk niets mooier dan bij een overzicht van the state-of-the-art van de grafimedia ook de laatste stand van zaken en de technologie van de toekomst in de praktijk te demonstreren. Om het Waterstaatproject in slechts korte tijd toch mogelijk te maken werden de taken verdeeld: het GLU maakte het ontwerp, tekst en de fotografie en deed de opmaak, Océ nam de techniek, het personaliseren en de productie voor zijn rekening. Daarbij zijn uiteraard de unieke mogelijkheden benut die productieprinters de grafische markt tegenwoordig bieden: oplages van slechts enkele stuks of zelfs maar één exemplaar dankzij printing-on-demand, het tijdens de productie on the fly actualiseren van variabele inhoud, en het personaliseren.

Printen werkt anders dan drukken Anders dan bij een conventionele productiemethode in bijvoorbeeld vellenoffset, kan bij een on demand printproductie telkens een enkel compleet eindproduct worden vervaardigd. In plaats van het drukken van een volledige oplage van alle pagina’s om die vervolgens allemaal af te werken tot een stapel Waterstaat’s, maakt printen het mogelijk om op elk gewenst moment een exemplaar van de Waterstaat te produceren. Om deze nieuwe manier van werken tijdens dit Event in de praktijk te laten zien installeerde Océ een topmodel uit het eigen printerportfolio in Utrecht: de Océ CS665 full colourprinter. De Océ CS66 is de opvolger is van de Océ CS650 die als eerste productieprinter gevalideerd is conform ISO-normering ISO/NWIP 12647-7. Deze printer print dus binnen offset-bandbreedte en is als zeer stabiel gewaardeerd in elke productie omgeving. Voortdurende update van variabel beeld Door telkens een compleet eindproduct te printen is elk exemplaar ook meteen een uniek exemplaar. En om die eigenschap nog eens extra te benadrukken is een groot deel van de pagina’s in het boekwerk voorzien van variabel beeldmateriaal, dat op elk gewenst moment kon worden vervangen door andere foto’s. Daardoor werd het mogelijk om gedurende de voorbereidingen aan het Event ook beeld dat op het Event werd geschoten direct al in de Waterstaat op te nemen. Gedurende de Event is het beeldmateriaal uit het allereerste ontwerp dus geleidelijk gewisseld voor foto’s van nu. Elke Waterstaat kreeg vlak voor de printproductie van start ging een update van de variabele inhoud, en was daardoor dus altijd actueel en letterlijk ‘vers van de pers’.


waterstaat 47

Gepersonaliseerde omslagen Uiteraard zijn ook de omslagen van deze speciale Waterstaat vervaardigd op de CS 665 van Océ. Op deze technologisch zeer geavanceerde machine is ook de derde ‘print-troef’ uitgespeeld: het personaliseren van drukwerk. De namen van genodigden werden een voor een verwerkt in de afdrukken van de omslagen, zodat ieder van hen een persoonlijke en op naam gestelde Waterstaat ontving.

Finishing on demand Printing on demand vereist natuurlijk ook finishing on demand. Om deze belangrijke laatste stap in het printproductieproces ook live en in line te kunnen demonstreren wordt wederom de kracht van de CS 665 duidelijk. In-line afwerking met nietjes in de rug en afgewerkt naar een schoon afgewerkt formaat van A4 met opnieuw een uniek exemplaar van de Waterstaat.

Blik op de toekomst Océ werkt graag met het Grafisch Lyceum Utrecht en de verschillende andere grafische lycea samen, bijvoorbeeld in werkgroepen die de technologische ontwikkelingen bijhouden. Want het mag duidelijk zijn dat die ontwikkelingen razendsnel gaan. Met de aloude conventionele druktechnieken zou deze Waterstaat zelfs nooit in deze vorm hebben kunnen bestaan: met gepersonaliseerde omslagen, met foto’s die gedurende de hele oplage op elk gewenst moment kunnen worden gewisseld, en met een productiemethode die on demand van start gaat en direct een compleet professioneel en kwalitatief hoogwaardig grafisch product aflevert. Dat geeft een goede indruk van de huidige stand van zaken na honderd jaar grafisch onderwijs in Utrecht, en biedt een blik op de toekomst van het grafische vak.


48 waterstaat

waterhuishouden van Marsdiep en Helsdeur Het Marsdiep is een zeegat tussen Den Helder en Texel. Het verbindt de Noordzee en de Waddenzee met elkaar en is het meest westelijke zeegat van de Waddenzee. Het Marsdiep was ooit een beek die op de Hoornder heuvel ontsprong en uitmondde in het Wieringermeer. De beek wordt al in de 9e eeuw genoemd, en heette destijds Maresdeop, van mare (meer) en deop (diep, of stroom). De Maresdeop vormde deels de grens tussen de gouw Texla en de gouw Wiron, in de tijd dat West-Friesland en Friesland alleen werd gescheiden door ‘t Vlie. Aangenomen wordt dat aan deze situatie een eind kwam tijdens de Allerheiligenvloed van 1170 . De Noordzee brak toen tussen het huidige Huisduinen en Texel door de duinenrij; het Marsdiep kreeg een verbinding met de Noordzee, en Texel werd een eiland. In de loop der tijd verlegde het Marsdiep zich naar het zuiden. De monding aan de Noordzeekant is inmiddels gesplitst door het ontstaan van de grote zandplaat Noorderhaaks. Tussen de Noorderhaaks en Texel gaat het Marsdiep over in het Molengat, en tussen de Noorderhaaks en Huisduinen gaat het over in het Breewijd, dat weer overgaat in het Schulpengat en het Westgat. Even ten noordwesten van Den Helder bereikt het Marsdiep zijn diepste punt, een put van circa 45 meter diepte die Helsdeur wordt genoemd.


waterstaat 49


50 waterstaat

the art of water R-line Waterspiegel Ben ik nog zichtbaar vraag ik aan het water en neem een voorschot op het antwoord. Ik zie een tuimelende val en zuig de toekomst naar me toe ze lijkt zo ongerept en roerloos af te wachten tot ik kom. Voor elke lijn die nu verschijnt bedenk ik curven zekerheid als: toen en vroeger, weet je nog? Voorbij mijn twijfel is een straks verborgen. Ergens. Steeds en dichterbij. Annette van den Bosch


waterstaat 51


52 waterstaat

art of water

voor


waterstaat 53


54 waterstaat

ijskoud de beste bron Waar in de winter meer sneeuw valt dan er afsmelt in de zomer zal deze zich opstapelen. Een gletsjer wordt gevormd wanneer dikke sneeuwlagen door hun eigen gewicht aan de onderkant tot ijs worden verdicht. Dat gaat in fasen. Sneeuw wordt eerst omgezet tot firn, een korrelige ijsmassa die gevormd wordt doordat sneeuwkristallen onder de toenemende druk van de bovenliggende lagen van vorm veranderen en zich herordenen. Onder invloed van sijpelend smeltwater kan dit proces sneller plaatsvinden. Later, en dus dieper in de gletsjer, vormt firn door de toenemende druk wit gletsjerijs. Tenslotte wordt het verdicht tot blauw gletsjerijs. Het ijs wordt door de enorme druk plastisch en kan onder invloed van de zwaartekracht langzaam bergafwaarts gaan stromen. Klimatologische voorwaarden voor het ontstaan van gletsjers zijn voldoende neerslag en voldoende lage temperaturen. Deze omstandigheden doen zich voor in hooggebergten en in de poolgebieden. Aan het eind van de gletsjer vindt afsmelting plaats. Het smeltwater, ook wel gletsjermelk genoemd, stroomt hier uit de gletsjerpoort en vormt een rivier.


waterstaat 55


56 waterstaat


waterstaat 57

water staat

waterstaat

wat er staat


58 waterstaat


water staat

waterstaat 59

waterstaat

wat er staat


60 waterstaat


water staat

waterstaat 61

waterstaat

wat er staat


62 waterstaat


water staat

waterstaat 63

waterstaat

Met dank aan:

Leo Andela natuurlijk, voor het aanwezig zijn op het Variabel Data Print Event 2008. En aan:

Betty Heimans

Grafisch Lyceum Utrecht

Frank Huigen

Océ Nederland

Renate Engelen

Stichting Lezen & Schrijven

Peter Villevoye

Studea.nl

Leo Andela

Océ Nederland

Kees Bink

Océ Nederland

Nico Dielen

Art & Design College

Grafisch Lyceum Utrecht

En aan:

Stichting Lezen & Schrijven Wikipedia

Wim Hendriks

Fotobureau Wim Hendriks Utrecht

[fotografie VDP-Event 2008]

Sjaak Ramakers Utrecht

[fotografie Tineke Schouten]

Joachim van der Kwast

[Lyceumbeelden]

Studenten en Promoteam

Grafisch Lyceum Utrecht

© 2008 Nico Dielen

wat er staat

Art & Design College Grafisch Lyceum Utrecht


64 waterstaat

Waterstaat  

Een visuele traktatie op het gebied van gepersonalisseerd werken aan laaggeletterdheid. Een project van het Art & Design College Grafisch Ly...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you