Page 1

VRIJ UIT

mUitnee baar katern!

Foto: Vrienden van het Schulensbroek

Welkom in het

Schulensbroek

Niet ver van het klaverblad van Lummen ligt een verassend stuk Demervallei. Het Schulensbroek is een waardevolle binnenpolder met een uitzonderlijke plantenrijkdom. De uitgestrekte graslanden zijn in de lente een kraamkliniek voor zeldzame weidevogels. Het meer zelf fungeert als vijfsterrenhotel en wegrestaurant voor vogels op trek. Bovendien wees een recente poll onder eenden en andere watervogels dit gebied aan als een topoverwinteringsplaats. Het natuurgebied behoort tot Natura 2000, het Europees netwerk van beschermde gebieden. Dit netwerk is de hoeksteen van het Europese natuurbeleid. Hiermee wil Europa de biodiversiteit in haar lidstaten behouden en beschermen. TEKST: LIESBET CLEYNHENS

Natuur.blad

23

december 2008


VRIJ UIT 1

De vrijweide (1) Als er geen overstroming was, werden grote delen van het gebied begraasd door het vee van de inwoners uit de naburige dorpen. Het oude Frankische vrijweiderecht gaf iedereen toelating zijn vee te laten grazen op niet-omheinde percelen. Deze weilanden noemde men ‘de vroente’, ‘den aard’ en ‘het gemeen broek’. De term vrijweide kreeg hier soms een dubbele betekenis: vele generaties maakten in het kontjeshoge gras kennis met de bloemetjes en de bijtjes. Na de Tweede Wereldoorlog veranderden de landbouwgebruiken en werden vele weiden afgerasterd.

december 2008

24

Natuur.blad

heer te doen! Een 200-tal leden van jeugdverenigingen in Lummen en Herk-de-Stad dragen hun steentje bij. Dankzij al dat beheer zijn de graslanden in het natuurgebied botanisch zeer waardevol. Bij de laatste tellingen werden er meer dan 400 plantensoorten gevonden. Het gebied is een oase voor grassen, zeggen en vochtminnende planten. In de bloemrijke graslanden doorsneden met grachten, rietkragen, knotwilgen en meidoornhagen voelen zich ook vele dieren thuis zoals de zeldzame waterspitsmuis. Een iets hoger gelegen akkertje, ingezaaid als wildakker, geeft akkervogels zoals de geelgors, de patrijs en de veldleeuwerik meer overlevingskansen. Een hoogstamboomgaard biedt dan weer een thuis aan de steenuil en kleine zoogdieren.

Bijna 20 jaar geleden, op 5 november 1989, kochten de Vrienden van het Schulensbroek hier het eerste perceel om het als natuurgebied te beschermen. Ruim tien jaar later, in 2001, bedankte de natuur ons hiervoor: een paar zeldzame bruine kiekendieven bracht hun kroost groot op perceel 1! Natuurpunt beheert ondertussen ongeveer 400 ha in het gebied. Naast de schapen helpen ook runderen mee met het beheer. In het wachtbekken verblijven Franse gastarbeidsters, runderen van het ras ‘blonde d’Aquitaine’. Bij overstromingen worden ze uiteraard tijdig naar hogere gronden gebracht. Een dertigtal landbouwers verzorgen een deel van het beheer. Op sommige percelen kan pas gemaaid worden na het broedseizoen, om jonge vogels de kans te geven om op te groeien.

Het Schulensmeer (3)

Eind oktober breekt het jeugdig geweld los, niet om er te crossen, maar om aan natuurbe-

Het meer zelf is een oude zandwinningsput, die werd ingericht als wachtbekken en waterrecre-

OVERZICHTPLAN 1 6

Lummens broek stati

on

straat

Linkhout

Linkhout

‘t Vloot

mer

De

Demerstraat

wachtbekken

4

er s me

ulen3

Sch

doorvoersluis

N717

g

Zoals elders in de streek liggen de akkers op de hogere gronden en de hooi- en weilanden in de valleigebieden of “broeken”. In de winter, maar soms ook in de zomer, toverden overstromingen dit open gebied om tot een paradijs voor watervogels. De watermassa bevroor vaak tot één grote ijsvlakte. De jaarlijkse overstromingen leverden vruchtbaar slib. Om de grasproductie te bevorderen, werden sommige weilanden bewust bevloeid met water uit de rivieren. De lokale oudere bewoners zijn er trots dat hun hooi werd gebruikt als voer voor de paarden van het leger en de rijkswacht. Traditioneel begraasden runderen na het hooiseizoen de niet-omheinde hooilanden.

Perceel 1 (2)

Schulensbroek

4

wachtbekken

4

oude toren 10 km 2 km 7 km 5km 6 km dijken

zanddepot

pijpenkop

2 5

Vroente 1

Herk-De Stad

t

traa

oss

erb

Be

Schulen

e Kiezelw

V

roeger was het Schulensbroek een natuurlijk waterwachtbekken. De grens van Kempen, Noord-Hageland en Haspengouw vormt een trechter waar tal van rivieren samenkomen. Ongeveer 90% van het Haspengouwse regenwater stroomt hier via Demer, Gete, Velpe, Herk en Mangelbeek naar zee. De cartograaf de Ferraris geraakte er niet wijs uit en kleurde het gebied in als één grote moeraszone.


VRIJ UIT 2

3

1. Winterbeeld, foto: Vilda/ Misjel Decleer

4

2. Vogelkijkers in de mist, foto: Vrienden van het Schulensbroek 3. Wilde zwanen, foto: Vilda/ Rollin Verlinde 4. Watervogels observeren bij het natuureducatief centrum, foto: Liesbet Cleynhens

De dijken (4)

OVERZICHTPLAN 2 t Hemelrijkstraa

Lummen Schalbroek Ma

Kleine Molen

7

uwe

Mee

at

Vijversheide

aan

aat

nstr

stra

roek

ek

lbe

e ng

lensb

alb Sch

aat

kstr

roe

lb nge

Schu

Ma

6 Spo

orlij

n Ha

Pakhuis

8

7 Grote Molen

er

ssel

Dem

t-D

iest

rode wandeling 3 km Schulensmeer

atiezone. In eerste instantie zonder oog voor natuur. De plas was te diep voor waterplanten (5 à 6 meter), maar de tijd deed zijn werk. De steile oevers kalfden af en het riet rukte op. Er werd een niet-bevaarbare zone afgebakend zodat watervogels de nodige rust kregen. Aan de oever van het meer ligt het natuureducatief centrum ’t Vloot, een ideale uitvalsbasis voor fiets- en wandeltochten. Op de bovenverdieping vertellen infopanelen het verhaal van het gebied en beneden kan je terecht voor informatie of een drankje in de cafetaria. De naam ’t Vloot komt van ‘vloedgracht’, een kunstmatig aangelegde waterloop om de stortvloeden van water op te vangen, een toepasselijke naam voor een gebouw aan een wachtbekken. De noordkant van het meer en de omgeving van

het bezoekerscentrum zijn het drukst, vooral op zondag. Rust en stilte vind je ten zuiden en ten oosten van het meer, in het hart van het natuurgebied (rode wandeling). Aan het natuureducatief centrum bieden kijkers je de kans om de watervogels te observeren. Met wat geluk kan je hier de zeldzame visarend zien. Het meer is meteen ook een van de meest zuidelijke overwinteringplaatsen van wilde zwanen en soms ook kleine zwanen. (De meest bekende zwaan, de knobbelzwaan is een andere soort die veel algemener voorkomt). Een zeer actieve vogelwerkgroep verzamelt de broed- en trekgegevens van de voorkomende soorten. Dankzij hen hebben we een schat aan informatie!

Rondom het Schulensmeer werd nog een groter gebied ingesloten met dijken als een gecontroleerd overstromingsgebied. Bij hoge waterstanden vult de Demer dit wachtbekken. Een schaapskudde van Natuurpunt, met in de lente een 200-tal ooien en lammetjes, begraast de dijken. Een herder zorgt voor het welzijn van de dieren. Elk voorjaar wijdt de plaatselijke Natuurpuntafdeling, de Vrienden van het Schulensbroek, zich aan een zeer zwaar werk: het scheren van de schapen. Van op de dijken heb je een prachtig zicht op het broek en op het meer. ’s Morgens hangt er vaak een mysterieuze mist over het water en de weilanden.

Hagen en houtkanten (5) Voor de uitvinding van de prikkeldraad hielden hagen en houtkanten het vee in de weiden. Maar doordat een haag zich voornamelijk bovenaan verjongt, ontstaan er vaak onderaan gaten. Al vroeg (in de tijd van de Kelten of eerder) had een slimmerik daarvoor een oplossing gevonden: we snoeien onderaan, zodat zich daar nieuwe scheuten ontwikkelen. En zo was het hagen leggen uitgevonden! Daarbij worden de struiken onderaan bijna volledig doorgesneden en in een hoek van 30° gelegd. Bovenaan wordt de haag soms afgewerkt met gevlochten wilgentakken. Langs de rode wandeling kan je zo’n gelegde meidoornhaag bewonderen.

Het Lummensbroek (6) Het noordelijk deel, het Lummensbroek, is afgescheiden van de rest van het gebied door de spoorlijn Diest-Hasselt. De Mangelbeek werd hier vroeger afgedamd om de bemden of weiden te bevloeien en de grasopbrengst te verhogen. Het toponiem Schutbemden verwijst wellicht naar dit oude gebruik om het water te schutten. Rond 1970 werden hier drie vijvers aangelegd voor de kweek van karper. Door de

Natuur.blad

25

december 2008


VRIJ UIT en het molenhuis werd een nieuw molenrad geplaatst. In 2007 legde het Vlaams Gewest een omleiding aan op de Mangelbeek. Die doet tevens dienst als vistrap. Hierdoor kan het water, dat opgestuwd wordt door het nieuwe rad, omgeleid worden rond de molen.

Het Pakhuis (8) Het Pakhuis achter de Grote Molen dateert uit de achttiende eeuw. Dit grote gebouw deed dienst als stapelplaats. Er heerste immers een levendig vrachtverkeer op de vanaf hier bevaarbare Demer. De goederen kwamen per platbodem naar het Pakhuis om vervolgens met paard en kar verder te reizen naar Hasselt, Maastricht en zelfs Duitsland. De laatste vrachtboten voeren op de Demer rond 1920. Het Pakhuis werd recent gerestaureerd en naast het woonhuis is een kunstatelier ingericht. Natuureducatief centrum ’t Vloot, foto: Liesbet Cleynhens slechte toestand van de dijken stonden de vijvers lange tijd droog en groeiden ze vol wilgen. Met het bijzonder leefmilieuproject “Welkom roerdomp”, ondersteund door de provincie Limburg, de gemeente Lummen, het Regionaal Landschap Lage Kempen en de Werkgroep Ecologie Lummen, herstelde Natuurpunt de vijvers in 2005. Eerst werden de bomen verwijderd van de dijken. De sliblaag uit de vijvers diende voor versteviging van de dijken. Leerlingen van de lagere school plantten een groenscherm op de dijk van de Mangelbeek. Het resultaat is zichtbaar: de vijvers zijn terug gevuld met water en de plantengroei en het dierenleven zijn in volle ontwikkeling. Met de herstelde biotoop en het gevoerde beheer willen we bijzondere soorten als roerdomp, watersnip en woudaapje aantrekken. Een vogelkijkhut biedt je een goed zicht op de vijvers. De vogels hebben de rust in het gebied herontdekt: kleine karekiet, blauwborst en dodaars broeden hier al. Tijdens de vogeltrek waren er waarnemingen van waterral, bosruiter, zwarte ruiter, witgatje, tureluur enz. In de zomer kan je geregeld de boomvalk waarnemen als hij boven het water op libellen jaagt. En met wat geluk kan je de ijsvogel zien vissen.

Grote en Kleine molen (7) In het Lummensbroek vind je twee molens: de Grote en de Kleine molen (plaatselijk Kleen Meulen). De in ijzerzandsteen opgetrokken kleine molen was een dubbele molen, schrijlings over de Mangelbeek gebouwd, met links een olieslagmolen (voor het persen van olie

december 2008

26

Natuur.blad

uit zaad) en rechts een graanmolen. De olieslagmolen werd in 1931 ontmanteld. Het binnenwerk van de graanmolen is nog intact. Tot 1967 maalde men er graan met waterkracht. Het Vlaams Gewest klasseerde in 1994 de molen in zijn geheel als monument. Na de restauratie van het binnenwerk van de graanmolen

Het Schulensbroek heeft op natuurvlak nog heel wat potentieel. Volgens hardnekkige geruchten werd hier in de jaren tachtig nog een otter gesignaleerd. Oude jagers berichten van een overvloed van watersnippen. De ooievaar was vroeger een regelmatige verschijning en bewoners vertellen nog over de hop in het gebied (niet de plant, maar de vogel!). Hopelijk mogen we deze speciale gasten in de toekomst terug verwelkomen!

PRAKTISCH Natuurpunt en het Regionaal Landschap Haspengouw en Voeren stippelden verschillende wandelpaden uit. Je kan je wandeling starten op drie plaatsen: • Natuureducatief centrum ’t Vloot, Demerstraat 60, Linkhout-Lummen Groene wandeling (2 km), toegankelijk voor rolstoelgebruikers, onder begeleiding. Blauwe wandeling (5 km), toegankelijk voor kinderwagens Oranje wandeling (7 km) en Gele wandeling (10 km), rond het Schulensmeer • Oude Toren, Schulen (Herk-De-Stad) Blauwe wandeling (5,5 km) Rode wandeling (6 km), biedt het beste zicht op het natuurgebied Gele wandeling (10 km), rond het Schulensmeer • De Kleen Meulen, Mangelbeekstraat 56, Lummen Rode wandeling (3 km) Sommige paden zijn afgesloten tijdens het broedseizoen om de vogels niet te verstoren. Bereikbaarheid Startpunt ’t Vloot ligt op 300 m van halte Linkhout Schansstraat van lijn 92 Heusden-Diest. Startpunt Oude Toren ligt op 1,4 km van NMBS-station Schulen. Startpunt Kleen Meulen ligt op 900 m van halte Lummen Pastoor Winterstraat van lijn 90. Elke eerste zondag van de maand om 14u vertrekt er aan het Natuurcentrum ’t Vloot een geleide wandeling. Je kan ook een gids aanvragen bij conservators Piet Rymen (013-55 32 57, pietrymen@hotmail.com) of Guido Huygens (013-52 22 23, guidohuygens@hotmail.com). Meer info over het gebied: www.schulensbroek.be Alle waarnemingen in het gebied vind je op: http://waarnemingen.be.

Vrij uit - Schulensbroek  

Niet ver van het klaverblad van Lummen ligt een verassend stuk Demervallei. Het Schulensbroek is een waardevolle binnenpolder met een uitzon...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you