Issuu on Google+


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

คำนำ ด้ ว ย​ค ณะ​ก รรมการ​ผู้ ท รง​คุ ณ วุ ฒิ ​ข อง​รั ฐ บาล​ไ ด้ ​เห็ น ​ช อบ​ข้ อ ​เสนอ​ก าร​ เปลี่ยนแปลง​เพื่อ​สร้าง​ความ​โปร่งใส​ใน​กระบวน​งานการ​ก่อสร้าง​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นา น​อก​เขต​ชลประทาน ของ​กรม​พัฒนาที่ดิน ตาม​ยุทธศาสตร์​และ​แผน​งาน​เชิง​รุกข​อง​ รัฐบาล​ใน​การ​ต่อต​ ้าน​การ​ทุจ​ ริตค​ อร์รัปชั่น โดย​กิจกรรม​ที่ต​ ้อง​ดำเนินก​ าร​ตาม​ข้อเ​สนอ​ ดั ง ​ก ล่ า ว​คื อ การ​จั ด ​ท ำ​คู่ มื อ ​ก าร​ด ำเนิ น ​ง าน​โครงการ​แ หล่ ง ​น้ ำ ​ใน​ไร่ ​น าน​อ ก​เขต​ ชลประทาน ประกอบ​กับ​ใน​ปีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๕๖ กรม​พัฒนาที่ดิน​ได้​รับ​การ​ จัดสรร​งบ​ประมาณ​ใน​การ​ก่อสร้าง​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นานอก​เขต​ชลประทาน​เพิ่ม​ขึ้น​เป็น​ จำนวน ๘๐,๐๐๐ บ่อ ซึ่งม​ ากกว่า​ปีงบประมาณ​ที่ผ​ ่าน​มา​หลาย​เท่า​ตัว ดัง​นั้น เพื่อ​ให้การ​ดำเนิน​การ​ก่อสร้าง​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นาน​อก​เขต​ชลประทาน เป็ น ​ไป​ต าม​วั ต ถุ ป ระสงค์ ​แ ละ​เกิ ด ​ค วาม​โปร่ ง ใส กรม​พั ฒ นาที่ ดิ น ​จึ ง ​ได้ ​แ ต่ ง ​ตั้ ง​ คณะ​ท ำงาน โดย​มี ​ผู้ ​แ ทน​จ าก​ห น่ ว ย​ง าน​ที่ ​เกี่ ย วข้ อ ง​ภ ายใน​ก รม​พั ฒ นาที่ ดิ น ร่วม​กนั พ​ จิ ารณา​จดั ท​ ำ​คมู่ อื ก​ าร​ดำเนินง​ าน​โครงการ​แหล่งน​ ำ้ ใ​น​ไร่น​ าน​อก​เขต​ชลประทาน ฉ​ บับน​ ี้ ทั้งนี้ เพื่อใ​ห้เ​กิดป​ ระโยชน์ก​ ับเ​จ้าห​ น้าที่ผ​ ู้ป​ ฏิบัติง​ าน เกษตรกร​เจ้าของ​แหล่งน​ ้ำ และ​ห มอ​ดิ น ​อ าสา และ​เหนื อ ​สิ่ ง ​อื่ น ​ใด​เพื่ อ ​ให้ ​เกษตรกร​ได้ ​มี ​แ หล่ ง ​น้ ำ ​ที่ ​เหมาะ​ส ม ​กับ​การ​ทำการ​เกษตร กัก​เก็บ​น้ำ ไว้ ​ใช้​ประโยชน์​และ​เป็นการ​สนับสนุนก​ าร​ทำ​เกษตร ​แ บบ​ผ สม​ผ สาน​ห รื อ ​ต าม​แ นวทาง​ท ฤษฎี ​ใหม่ ​อั น ​เนื่ อ ง​ม า​จ าก​พ ระ​ร าชดำริ เพื่ อ ​ความ​เป็น​อยู่​ที่​ดี​ขึ้น​ของ​เกษตรกร

คณะ​ผู้​จัด​ทำ ๕ กันยายน ๒๕๕๕

1


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

สารบัญ

2

หน้า

คำนำ

1

สารบัญ

2

บทนำ

3

บทที่ ๑ การคัดเลือกพื้นที่ การคัดเลือกเกษตรกร

5

บทที่ ๒ รูปแบบการก่อสร้างแหล่งน้ำ

8

บทที่ ๓ การจัดซื้อจัดจ้าง การควบคุมงาน การตรวจการจ้าง การเบิกจ่ายเงิน

14

บทที่ ๔ การดูแลรักษาแหล่งน้ำในไร่นาและการจัดการดิน

18

บทที่ ๕ การใช้ประโยชน์แหล่งน้ำในไร่นา

23

บทที่ ๖ การติดตามและการประเมินผล

31

ภาพวาดประกอบโครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

33

แบบฟอร์มความต้องการแหล่งน้ำในไร่นา โครงการแหล่งน้ำ ในไร่นานอกเขตชลประทาน

39

แบบสอบถามความต้องการใช้ประโยชน์แหล่งน้ำในไร่นา

40

คณะผู้จัดทำ

41


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

บทนำ สาระ​สำคัญ​ของ​โครงการ ประเทศไทย​มีพ​ ื้นที่​ทำการ​เกษตร​ประมาณ ๑๕๑.๙๒ ล้าน​ไร่ ซึ่ง​ภาย​ใต้​พื้นที่​การเกษตร​ดัง​กล่าว​เป็น​พื้นที่​ที่​มี​ระบบ​ ชลประทาน​ประมาณ ๒๙.๓๔ ล้าน​ไร่ คิด​เป็น​ร้อย​ละ ๑๙.๓๑ ของ​พื้นที่​ทำการ​เกษตร ส่วน​พื้นที่​ที่​เหลือ ๑๒๒.๕๘ ล้าน​ไร่ หรือ​ร้อย​ละ ๘๐.๖๙ เป็น​พื้นที่​นอก​เขต​ชลประทาน นอกจาก​นี้​ ภาย​ใต้​พื้นที่เ​กษตรกรรม​ที่​มี​การ​พัฒนา​ระบบ​ชลประทาน​แล้ว ยังม​ ีพ​ ื้นที่ช​ ลประทาน​บาง​ส่วน​ที่ม​ ีป​ ัญหา​การ​ขาดแคลน​น้ำ มีน​ ้ำใ​ช้เ​พื่อก​ ารเกษตร​ไม่เ​พียง​พอ​ตลอด​ทั้งป​ ี ขาดแคลน​น้ำใ​น​ฤดูแ​ ล้ง น้ำ​จัด​เป็น​ปัจจัย​สำคัญ​ใน​ระบบ​การ​ผลิต​ทางการ​เกษตร​และ​เป็น​สิ่ง​จำเป็น​ใน​การ​อุปโภค​และ​บริ โภค ส่ง​ผล​ต่อ​ความ​เจริญ​ ทาง​เศรษฐกิจข​ อง​ประเทศ ดังน​ ั้น กระทรวง​เกษตร​และ​สหกรณ์ จึงไ​ด้ม​ อบ​หมายก​รม​พัฒนาที่ดินจ​ ัดท​ ำ​โครงการ​แหล่งน​ ้ำใ​น​ไร่​ นาน​อก​เขต​ชลประทาน โดย​การ​ขุดส​ ระ​น้ำใ​น​ไร่น​ า​ขนาด ๑,๒๖๐ ลูกบาศก์เ​มตร และ​ให้เ​กษตรกร​มสี​ ่วน​ร่วม​ใน​การ​ออก​ค่าใ​ช้จ​ ่าย ๒,๕๐๐ บาท/บ่อ โดย​มี​วัตถุประสงค์​เพื่อ​เป็นการ​บรรเทา​สภาพ​ปัญหา​ภัย​แล้ง การ​ขาดแคลน​น้ำ และ​เพิ่ม​ประสิทธิภาพ​ การ​เก็บ​กัก​น้ำ​ใน​พื้นที่​ทำการ​เกษตร​ของ​เกษตรกร ซึ่ง​คณะ​รัฐมนตรี ​ได้​มี​มติ​อนุมัติ และ​กรม​พัฒนาที่ดิน​ได้​ดำเนิน​การ​ก่อสร้าง​ แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นา​ไป​แล้ว​บาง​ส่วน แต่​ก็​ยัง​ไม่​เพียง​พอ​ต่อ​ความ​ต้องการ​ของ​เกษตรกร สำหรับ​ปีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๕๖ กรม​พัฒนาที่ดิน​ได้​รับ​เป้า​หมาย​ดำเนิน​การ​จำนวน ๘๐,๐๐๐ บ่อ

สรุป​มติ​คณะ​รัฐมนตรี ๑. มติ​คณะ​รัฐมนตรี ๒๙ มิถุนายน ๒๕๔๗ คณะ​รัฐมนตรีม​ ีม​ ติเ​ห็นช​ อบ​ใน​หลักก​ าร​โครงการ​แหล่งน​ ้ำใ​น​ไร่น​ าน​อก​เขต​ชลประทาน ตาม​ที่ก​ ระทรวง​เกษตร​และ​ สหกรณ์​เสนอ ซึ่ง​การ​ดำเนิน​งาน​โครงการ​ต้อง​เป็น​ไป​ตาม​ความ​สมัคร​ใจ และ​ความ​ต้องการ​ของ​เกษตรกร เพราะ​เกษตรกร​ จะ​ต้อง​ออก​ค่า​ใช้​จ่าย​ส่วน​หนึ่ง นอก​เหนือ​จาก​ส่วน​ที่ทาง​การ​ให้การ​สนับสนุน​ด้วย ดัง​นั้น จึง​ให้​กระทรวง​เกษตร​และ​สหกรณ์​ ประชาสัมพันธ์​ข้อมูลใ​ห้เ​กษตรกร​ได้ม​ ีค​ วาม​รู้ ความ​เข้าใจ เกี่ยว​กับก​ าร​ดำเนิน​งาน​โค​รง​การฯ และ​ให้จ​ ัดการ​ฝึกอ​ บรม​แนวทาง​ การ​ทำการ​เกษตร​ที่​เหมาะ​สม เช่น การเกษตร​แบบ​เศรษฐกิจ​พอ​เพียง เพื่อ​ให้​เกษตรกร​ที่​ผ่าน​การ​ฝึก​อบรม​แสดง​ความ​จำนง​ ที่​จะ​เข้า​ร่วม​โค​รง​การฯ ด้วย​ความ​สมัคร​ใจ และ​นำ​ข้อมูล​ดัง​กล่าว มา​จัด​ทำ​แผนการ​ดำเนิน​งาน และ​เสนอ​ขอ​สนับสนุน​ งบ​ประมาณ​ค่า​ใช้จ​ ่าย​ของ​โค​รง​การฯ ให้​เหมาะ​สม​สอดคล้อง​กับ​ข้อ​เท็จ​จริง​ต่อไ​ป ๒. มติ​คณะ​รัฐมนตรี ๑๗ สิงหาคม ๒๕๔๗ ๒.๑ คณะ​รัฐมนตรี​รับ​ทราบ​ผล​การ​สำรวจ​ความ​ต้องการ​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นา​ของ​เกษตรกร ระยะ​ที่ ๑ จำนวน ๙๑๙,๒๘๙ บ่อ ๒.๒ เห็น​ชอบ​แผนการ​ดำเนิน​การ​ขุด​สระ​น้ำ​ที่​กระทรวง​กระทรวง​เกษตร​และ​สหกรณ์​เสนอ และ​ให้​ดำเนิน​การ​ ระยะ​เวลา ๓ ปี (๒๕๔๘-๒๕๕๑) เป้า​หมาย​การ​ดำเนิน​การ​ปี​ละ ๑๐๐,๐๐๐ บ่อ ไป​ก่อน เมื่อ​ดำเนิน​การ​ใน​ปี​แรก​แล้ว ให้​มี​ การ​ประเมิน​ผล​เพื่อ​นำ​มา​ปรับปรุง​แก้ ไข​และ​ทบทวน​เป้า​หมาย​การ​ดำเนิน​การ​ใน​ปี​ต่อๆ ไป และ​ให้​รับ​ความ​เห็น​ของ​กระทรวง​ การ​คลัง กระทรวง​มหาดไทย และ​สำนัก​งบ​ประมาณ​ไป​พิจารณา​ดำเนิน​การ​ด้วย ๒.๓ งบ​ประมาณ​เพื่อด​ ำเนินต​ าม​แผน​งาน​ใน​ข้อ ๒.๒ อนุมัติใ​ห้ ใ​ช้ว​ งเงินง​ บ​ประมาณ​ราย​จ่าย​ประจำ​ปีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๔๘ ของ​กระทรวง​เกษตร​และ​สหกรณ์ ที่​สำนัก​งบ​ประมาณ​เสนอตั้ง​งบ​ประมาณ​ไว้ ​ให้​แล้ว จำนวน ๓๐๑.๕๐๗ ล้าน​บาท และ​ที่ ​ได้​เสนอ​ขอ​เพิ่ม​งบ​ประมาณ ต่อ​คณะ​กรรมาธิการ​วิสามัญ​พิจารณา​ร่าง​พระ​ราช​บัญญัติ​งบ​ประมาณ​ราย​จ่าย​ ประจำ​ปี ๒๕๔๘ อีก​จำนวน ๔๑๘.๘๙๓ ล้าน​บาท ทั้งนี้ ​ให้​กระทรวง​เกษตร​และ​สหกรณ์​กำกับ​ดูแล​การ​ดำเนิน​โครงการ​นี้​ ให้​เป็น​ไป​ด้วย​ความ​เรียบร้อย เป็น​ธรรม โปร่งใส และ​ตรวจ​สอบ​ได้ โดย​เฉพาะ​อย่าง​ยิ่ง​การ​ดำเนิน​การ​จัด​ซื้อ​จัด​จ้าง​ใน​การ​ ขุด​สระ​น้ำ​ให้​เปิด​ให้​ภาค​เอกชน​เข้า​ร่วม​การ​ประมูล​อย่าง​กว้าง​ขวาง และ​ควร​มี​เอกชน​ที่​เข้า​ร่วม​ดำเนิ���​การ​มากกว่า ๑ ราย 3


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ๓. มติ​คณะ​รัฐมนตรี ๑๔ ธันวาคม ๒๕๔๗ คณะ​รัฐมนตรี​มี​มติ​อนุมัติ ​ให้​กระทรวง​เกษตร​และ​สหกรณ์ (กรม​พัฒนาที่ดิน) จ้าง​เหมา​ผูกพัน​งบ​ประมาณ​ใน​การ​ ดำเนินการ​ขุด​สระ​น้ำข​ นาด ๑,๒๖๐ ลบ.ม. จำนวน ๓๐๐,๐๐๐ บ่อ ตาม​ผล​การ​ประกวด​ราคา ภายใน​วงเงิน ๒,๖๙๔,๐๐๐,๐๐๐ บาท จำแนก​เป็น​เงิน​งบ​ประมาณ จำนวน ๑,๙๔๔,๐๐๐,๐๐๐ บาท และ​เงินส​ มทบ​จาก​เกษตรกร ๗๕๐,๐๐๐,๐๐๐ ​บาท และ​ ให้​กระทรวง​เกษตร​และ​สหกรณ์ กำกับ ​ดูแล​การ​ดำเนิน​โครงการ​ให้​เป็น​ไป​ด้วย​ความ​เรียบร้อย โปร่งใส เป็น​ธรรม​และ​ตรวจ​ สอบ​ได้ โดย​เฉพาะ​ใน​เรื่อง​ของ​สัญญา​จัด​ซื้อ​จัด​จ้าง ให้​ครอบคลุม​ประเด็น​ที่​ผู้รับ​จ้าง​จะ​ต้อง​เป็น​ผู้รับ​ผิด​ชอบ​ใน​ส่วน​ที่​ต้อง ​เรียก​เก็บ​จาก​เกษตรกร​เอง​ให้​ชัดเจน โดย​ทาง​ราชการ​จะ​ต้อง​ไม่​เป็น​ผู้รับ​ผิด​ชอบ​ใน​กรณี​ที่​ผู้รับ​จ้าง​ไม่​สามารถ​จัด​เก็บ​จาก​ เกษตรกร​ได้ และ​จะ​ต้อง​ไม่​เป็น​ข้อ​อ้าง​ของ​ผู้รับ​จ้าง​ใน​การ​ที่จ​ ะ​ไม่​ดำเนิน​โครงการ​ต่อ​ไป รวม​ทั้งใ​ห้​คำนึงถ​ ึง​ศักยภาพ​ของ​พื้นที่ การก​ระ​จาย​โครงการ​ลงพืน้ ท​ อี​่ ย่าง​ทัว่ ถ​ งึ แ​ ละ​เป็นธ​ รรม​ดว้ ย สำหรับง​บ​ประมาณ​เพือ่ ด​ ำเนินโ​ครงการ​ใน​ปงี บประมาณ พ.ศ.๒๕๔๘ ให้​กรม​พัฒนาที่ดิน​เบิก​จ่าย​จาก​งบ​ประมาณ​ราย​จ่าย​ประจำ​ปี พ.ศ.๒๕๔๘ ที่ ​ได้​รับ​จัดสรร​แล้ว ๕๙๙,๑๐๗,๒๐๐ บาท เพื่อด​ ำเนิน​การ​ขุด​สระ​น้ำ​ใน​ไร่​นา จำนวน ๙๒,๔๕๔ บ่อ ส่วน​ที่​เหลือ​อีก ๒๐๗,๕๔๖ บ่อ วงเงิน ๑,๓๔๔,๘๙๒,๘๐๐ บาท ให้​ เสนอ​ตั้ง​ไว้ ​ใน​งบ​ประมาณ​ราย​จ่าย​ประจำ​ปีงบประมาณ ๒๕๔๙-๒๕๕๐ ต่อ​ไป ตาม​ความ​เห็น​ของ​สำนัก​งบ​ประมาณ ทั้งนี้ ​ให้​ กระทรวง​เกษตร​และ​สหกรณ์​ กำกับ ​ติดตาม ​ประเมิน​ผล​การ​ดำเนิน​โครงการ​ดัง​กล่าว​อย่าง​ใกล้​ชิด​และ​ต่อ​เนื่อง​เป็น​ระ​ยะๆ และ​ให้​นำ​ข้อมูล​ที่ ​ได้​มา​ประกอบ​การ​พิจารณา​ปรับปรุง​แนวทาง​การ​ดำเนิน​โครงการ​ให้​เหมาะ​สม และ​มี​ประสิทธิภาพ​มาก​ยิ่ง​ ขึ้น​ต่อ​ไป ๔. นายก​รัฐมนตรี (พ.ต.ท.ทักษิณ ชิน​วัตร) ได้​มี​บัญชา​ให้​กองทัพ​บก​ร่วม​กับก​ รม​พัฒนาที่ดิน ดำเนิน​การ​ขุด​สระ​น้ำ​ใน​ไร่​นา จำนวน ๓๒๐ บ่อ ที่​จังหวัด​นครราชสีมา​และ​จังหวัด​ร้อยเอ็ด โดย​มี​การลง​นาม​ใน​ บันทึก​ข้อ​ตกลง​ความ​ร่วม​มือ​ระหว่าง ๔ หน่วย​งาน คือ กองทัพ​บก บริษัท ปตท. จำกัด (มหาชน) ธนาคาร​เพื่อ​การเกษตร​ และ​สหกรณ์​การเกษตร และ​กรม​พัฒนาที่ดิน ๕. เนื่องจาก​ค่าน้ำ​มัน​ซึ่ง​เป็น​ปัจจัย​หลัก​ใน​การ​ทำงาน​มี​ราคา​สูง​ขึ้น จึง​ได้​มี​การ​เสนอ​คณะ​รัฐมนตรีเ​พื่อ​ขอ​ทบทวน​มติ​คณะ​รัฐมนตรี​วัน​ที่ ๑๔ ธันวาคม ๒๕๔๗ โครงการ​แหล่ง​น้ำ​ใน ​ไร่​นานอก​เขต​ชลประทาน ซึ่งค​ ณะ​รัฐมนตรีม​ ี​มติ เมื่อ​วัน​ที่ ๑ สิงหาคม ๒๕๔๙ อนุมัติ​ตาม​ที่​กรม​พัฒนาที่ดินเ​สนอ​ดังนี้ ๕.๑ อนุมตั จ​ิ า่ ย​คา่ ง​าน​ให้ก​ องทัพบ​ ก​เพิม่ ข​ ึน้ ต​ าม​ผล​การ​ดำเนินง​าน​จริง จำนวน ๓๒๐ บ่อ เป็นเ​งิน ๘,๑๑๑,๓๑๘ บาท (งบ​ประมาณ ๗,๓๑๑,๓๑๘ บาท เกษตรกร​สมทบ ๘๐๐,๐๐๐ บาท) และ​ค่าบ​ ริหาร​จัดการ​ของ​กรม​พัฒนาที่ดิน ๕๗,๖๐๐ บาท รวม​เป็น​เงิน​งบ​ประมาณ จำนวน ๗,๓๖๘,๙๑๘ บาท ๕.๒ อนุมตั ใิ​ช้ง​บ​ประมาณ​ปี ๒๕๔๘ และ​ปี ๒๕๔๙ ทีก​่ รม​พฒ ั นาทีด่ นิ ไ​ด้ร​ บั อ​ นุมตั แ​ิ ล้ว จำนวน ๙๗๒,๐๐๕,๒๐๐ บาท หลัง​จาก​หัก​ค่า​ใช้​จ่าย​ใน​ข้อ ๕.๑ แล้ว คง​เหลือ​งบ​ประมาณ ๙๖๔,๖๓๖,๒๘๒ บาท (๙๗๒,๐๐๕,๒๐๐ – ๗,๓๖๘,๙๑๘ บาท) เพื่อ​ใช้ ​ใน​การ​ขุด​สระ​น้ำ​ใน​ปี ๒๕๔๙ ทั้งนี้​ราคา​งาน​ขุด​สระ​น้ำ​ใน​ไร่​นา​จะ​ขอ​อนุมัติ​ภายใน​เกณฑ์​ราคา​มาตรฐาน​ตาม​ที่​ สำนักง​ บ​ประมาณ​กำหนด โดย​เกษตรกร​สมทบ ๒,๕๐๐ บาท/บ่อ โดย​ขอ​ปรับเ​ปลี่ยน​วิธีก​ าร​ดำเนินง​ าน​จาก​เดิมท​ ี่ค​ ณะ​รัฐมนตรี​ อนุมัติ​จาก​จ้าง​เหมา​ผูกพัน เป็นการ​กระจาย​การ​จ้าง​เหมา​ลง​จังหวัด ๕.๓ สำหรับแ​ ผนการ​ขุดส​ ระ​น้ำใ​น​ไร่น​ า​ตาม​ความ​ต้องการ​ของ​เกษตรกร​นั้น จะ​ขอ​อนุมัตบิ​ รรจุใ​น​คำขอ​งบ​ประมาณ​ ราย​จ่าย​ประจำ​ปี​ตาม​ความ​จำเป็น​และ​เหมาะ​สม​เป็น​ปีๆ ไป ทั้งนี้ ให้​กระทรวง​เกษตร​และ​สหกรณ์​ประสาน​กับ​กระทรวง​มหาดไทย​เพื่อ​กำกับ​ดูแล​ให้การ​ขุด​สระ​น้ำ​ใน​ไร่​นา​ ของ​เกษตรกร​ได้​มาตรฐาน ขนาด และ​รูป​แบบ​ที่​กองทัพ​บก​ได้​ดำเนิน​การ​ไป​แล้ว และ​ให้​รับ​ความ​เห็น​ของ​สำนัก​งบ​ประมาณ​ ไป​พิจารณา​ประกอบ​การ​ดำเนิน​การ​ด้วย

4


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

บทที่ ๑ การคัดเลือกพื้นที่ การคัดเลือกเกษตรกร ๑. สำรวจ​และ​รวบรวม​ราย​ชื่อ​เกษตรกร​ที่​มี​ความ​ต้องการ​สระ​น้ำ กรม​พัฒนาที่ดิน จัดป​ ระชุม​ชี้แจง​สถานี​พัฒนาที่ดิน​ทั่ว​ประเทศ ประชาสัมพันธ์​ข้อมูล​ผ่าน​สื่อ​ต่างๆ เช่น โทรทัศน์ วิทยุ หนังสือพิมพ์ ทั้งส​ ่วน​กลาง และ​ท้อง​ถิ่น และ​บน Internet (www.ldd.go.th) รวม​ทั้งป​ ระสาน​งาน​กับห​ น่วย​งาน​ใน​พื้นที่ เช่น อบต. หมอ​ดินอ​ าสา และ​ผู้นำ​ท้อง​ถิ่น เพื่อช​ ี้แจง​ทำความ​เข้าใจ​ให้ค​ วาม​รู้ก​ ับเ​กษตรกร และ​สำรวจ​ความ​ต้องการ​ของ​เกษตรกร​ ที่​มี​ความ​สนใจ​ให้​แสดง​ความ​จำนง​เข้า​ร่วม​โครงการ​ด้วย​ความ​สมัคร​ใจ ซึ่ง​เกษตรกร​จะ​ต้อง​กรอก​ราย​ละเอียด​ความ​ต้องการ ​ลง​ใน​ใบ​สมัคร และ​เจ้า​หน้าที่ สพด. จะ​เรียง​ลำดับ​ความ​ต้องการ​เป็น​ข้อมูล​รวบรวม​เก็บ​ไว้ (ตาม​แบบ​ฟอร์ม​ความ​ต้องการ​ แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นา) แต่งต​ ั้งค​ ณะ​กรรมการ​พิจารณา​การ​จัดสรร​แหล่งน​ ้ำใ​น​ไร่น​ าน​อก​เขต​ชลประทาน​ใน​พื้นที่จ​ ังหวัด ตาม​ที่ ​ได้ม​ อบ​หมาย​ พื้นที่​รับ​ผิด​ชอบ​ใน​แต่ละ​อำเภอ​ใน​จังหวัด​นั้น เงื่อนไข​การ​เข้า​ร่วม​โครงการ ๑.๑ พื้นที่​ขุด​สระ​น้ำ จะ​ต้อง​เป็น​พื้นที่​ทำการ​เกษตร​ที่​เกษตรกร​เป็น​เจ้าของ​และ​มี​เอกสาร​สิทธิ์ และ​มี​หนังสือ​ ยินยอม​ให้​เข้า​ดำเนินก​ าร​ขุด​สระ​น้ำ ๑.๒ เกษตรกร​ที่เ​ข้าร​ ่วม​โครงการ​จะ​มีส​ ่วน​ร่วม​ใน​การ​สนับสนุนค​ ่าใ​ช้จ​ ่าย​ใน​การ​ดำเนินก​ ารขุดส​ ระ​น้ำ เช่น ค่าน้ำ​ มัน​เชื้อเ​พลิง และ​ค่า​ขน​ย้าย​เครื่องจักร​กล จำนวน ๒,๕๐๐ บาท​ต่อ​บ่อ ให้​ผู้รับ​จ้าง กรม​พัฒนาที่ดิน โดย​สถานี ​พัฒนาที่ดิน ตรวจ​สอบ​ความ​เหมาะ​สม​ของ​พื้นที่​ขุด ​สระ​น้ำ และ​ความ​พร้อม​ของ​ เกษตรกร ๒. การ​คัด​เลือก​เกษตรกร ๒.๑ คัดเ​ลือก​เกษตรกร​จาก​แผน​ความ​ต้องการ​สระ​น้ำท​ ีเ่​กษตรกร​ได้ม​ า​ยื่นค​ วาม​จำนง​ไว้แ​ ล้ว โดย​นำ​ความ​ต้องการ​ ของ​เกษตรกร​ที่มา​แจ้ง​ความ​จำนง​ใน​การ​ก่อสร้าง​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นา พิจารณา​ความ​สำคัญ​จาก​จังหวัด​ที่​มี​ความ​ต้องการ​มาก มา​พิจารณา​กำหนด​เป้า​หมาย​และ​ให้​ความ​สำคัญเ​ป็น​ลำ​ดับ​ต้นๆ ๒.๒ สถานี​พัฒนาที่ดิน​และ​หมอ​ดิน​อาสา​ประจำ​ตำบล/หมู่บ้าน สำรวจ​ศักยภาพ​ของ​พื้นที่​และ​ความ​พร้อม​ของ​ เกษตรกร​ที่​แจ้ง​ความ​ต้องการ​ขุด​สระ​น้ำ​ไว้​แล้ว ๒.๒.๑ เกษตรกร​มีค​ วาม​ตั้งใจ​ประกอบ​อาชีพท​ างการ​เกษตร มีค​ วาม​พร้อม​เข้าร​ ่วม​โครงการ และ​สามารถ​ มีส​ ่วน​ร่วม​ใน​การ​สนับสนุนค​ ่า​ใช้​จ่าย​ใน​การ​ดำเนิน​การ​ขุด​สระ​น้ำ บ่อ​ละ ๒,๕๐๐ บาท ๒.๒.๒ เกษตรกร​เป็น​เจ้าของ​พื้นที่​ก่อสร้าง​ที่ ​ใช้​เป็น​พื้นที่​ทำการ​เกษตร มี​เอกสาร​สิทธิ์ และ​มี​หนังสือ​ ยินยอม​ให้​เข้า​ดำเนิน​การ​ก่อสร้าง

5


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ๓. การ​คัด​เลือก​พื้นที่​เป้า​หมาย ๓.๑ พื้นที่​ซึ่ง​จะ​ดำเนิน​การ​ก่อสร้าง​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นาน​อก​เขต​ชลประทาน​ขนาด ๑,๒๖๐ ลูกบาศก์​เมตร ต้อง​เป็น​ ของ​เกษตรกร​ที่​เป็น​ผู้​ถือ​ครอง​ที่ดิน หรือ​เกษตรกร​ที่​เป็น​เจ้าของ​ที่ดิน​ใน​เขต​พื้นที่​ปฏิรูป​ที่ดิน​เพื่อ​เกษตรกรรม และ​เป็น ​ผู้​ทำ​กิน​ใน​ที่ดิน​นั้น โดย​ต้อง​มี​หลัก​ฐาน​เอกสาร​สิทธิ์​ที่​หน่วย​งาน​รัฐ​ผู้รับ​ผิด​ชอบ​ได้แก่ กรม​ที่ดิน​หรือ​สำนักงาน​การ​ปฏิรูป​ที่ดิน​ เพื่อเ​กษตรกรรม​เป็นผ​ ู้​ออก​ให้ ๓.๒ เป็น​พื้นที่​ที่​อยู่​นอก​เขต​ชลประทาน ขาดแคลน​ระบบ​ที่​จะ​จัด​ส่ง​น้ำ​ไป​ถึง​ได้​ตลอด​ปี และ​ประสบ​ปัญหา​ ขาดแคลน​น้ำ​เป็น​ประจำ หรือ​แล้ง​ซ้ำซาก ซึ่ง​เป็น​ข้อมูล​ที่ ​ได้​จาก​การ​เข้าไป​ตรวจ​สอบ​พื้นที่ หรือ​สอบถาม​เจ้า​หน้าที่​ของ​ กรมชลประทาน​ใน​พื้นที่ โดย​สถานีฯ ควร​จะ​มี​การ​ทำ​รายงาน​บันทึก​ข้อ​สังเกต​ไว้ ๓.๓ คัด​เลือก​พื้นที่​ก่อสร้าง​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นาน​อก​เขต​ชลประทาน​ตาม​เงื่อนไข​ของ​โครงการ​เป็น​ลำดับ​แรก คือ​ เป็น​พื้นที่​ที่​มีป​ ระสิทธิภาพ​ใน​การ​เก็บ​กัก​น้ำ โดย​พิจารณา​จาก​คุณสมบัติ​ของ​ดิน หลีก​เลี่ยง​พื้นที่​เป็น​ดิน​ทราย​จัด พื้นที่​เกลือ​ขึ้น​ เป็น​ดิน​เค็ม พื้นที่​ซึ่ง​มี​ก้อน​หิน​ขนาด​ใหญ่ ซึ่ง​หาก​ก่อสร้าง​ไป​จะ​ทำให้ ​ไม่​สามารถ​เก็บ​กัก​น้ำ​ไว้ ​ใช้ ได้​นาน และ​คุณภาพ​น้ำ​ไม่​ดี และ​ควร​พัก​การ​ปลูก​พืช เพื่อ​ความ​สะดวก​ใน​การ​เข้าไป​ดำเนิน​การ​ก่อสร้าง โดย​เจ้า​หน้าที่​บริษัท​ผู้รับ​จ้าง​ร่วม​กับ​สถานี​ พัฒนาที่ดิน​และ​หมอ​ดิน​อาสา​จะ​เข้าไป​ตรวจ​สอบ​พื้นที่​ที่​คัด​เลือก​และ​สอบถาม​เกษตรกร ๓.๔ พื้นที่​ดำเนิน​การ​ควร​จะ​มี​ขนาด​ไม่​น้อย​กว่า ๓๐ x ๔๐ ตาราง​เมตร โดย​จะ​ใช้​ก่อสร้าง​สระ​อย่าง​น้อย ๒๐ x ๓๐ x ๒.๑ เมตร เพื่อ​ให้​เครื่องจักร​สามารถ​ทำงาน​ได้ ​โดย​สะดวก และ​สามารถ​ทำการ​เกลี่ย​ดิน ตกแต่ง​คัน​บ่อ​ได้​อย่าง​ เรียบร้อย ทั้งนี้​พื้นที่​ดำเนิน​การ​ควร​มี​การ​จัด​กลุ่ม​เป้า​หมาย​การ​จัดสรร​พื้นที่​ก่อสร้าง​ให้​มี​ขนาด​ของ​กลุ่ม​และ​การก​ระ​จาย​ ตัว​ของ​สระ​เก็บ​น้ำ​ให้​เหมาะ​สม​กับ​การ​บริหาร​จัดการ​เครื่องจักร​กล ได้แก่ การ​จัด​ชุด​เครื่องจักร​กล​เข้า​ทำงาน การ​เคลื่อน​ ย้าย​เครื่องจักร​กล​ให้​มี​ขนาด​เหมาะ​สม​กับ​ระดับ​เศรษฐกิจ (Economy of Scale) ซึ่ง​จะ​มี​ผล​ต่อ​การ​ดำเนิน​การ​ที่​ทัน​เวลา และ​คุ้มค​ ่า​กับ​การ​ลงทุน ทั้ง​ใน​เขต​พัฒนาที่ดิน​และ​ยุทธศาสตร์​จังหวัดอ​ ย่าง​สัมฤทธิ์​ผล ๔. การ​ดำเนิน​งาน​ของ​สถานี​พัฒนาที่ดิน ๔.๑ สถานีพ​ ัฒนาที่ดิน /หมอ​ดินอ​ าสา​ประจำ​ตำบล จัดป​ ระชุมช​ ี้แจง​รวม​กลุ่มเ​กษตรกร​ทีค่​ ัดเ​ลือก​แล้ว เพื่อช​ ี้แจง​ ขั้น​ตอน​การ​ดำเนิน​งาน และ​ซัก​ซ้อม​ความ​เข้าใจ ๔.๒ จัด​ลำดับ​บัญชี​ราย​ชื่อ​เกษตรกร ที่​มี​ความ​พร้อม​ที่​จะ​ดำเนิน​การ​ขุด​สระ​น้ำ​หลัง​ผ่าน​การ​ชี้แจง ๔.๓ สถานีพ​ ัฒนาที่ดินด​ ำเนินก​ าร​จัดซ​ ื้อ จัดจ​ ้าง ตาม​ระเบียบ​สำนักน​ ายก​รัฐมนตรีว​ ่าด​ ้วย​การ​พัสดุ พ.ศ. ๒๕๓๕ และ​ระเบียบ​สำนัก​นายก​รัฐมนตรีว​ ่า​ด้วย​การ​พัสดุ​ด้วย​วิธี​การ​ทา​งอิ​เลก​ทรอ​นิกส์ พ.ศ. ๒๕๔๙ (ดู​ราย​ละเอียด​ใน​บท​ที่ ๓) ๔.๔ เมื่อ​ได้​ผู้รับ​จ้าง​แล้ว จึง​จัด​ทำ​รายงาน​ขอรับ​การ​สนับสนุน​งบ​ประมาณ​จาก​กรม​พัฒนาที่ดิน ๔.๕ ดำเนินก​ าร​ทำ​สัญญา และ​กำกับต​ ิดตาม​ดูแล​การ​ปฏิบัติง​ าน​ตาม​ข้อต​ กลง​ที่ท​ ำ​ไว้ ระหว่าง​สถานีพ​ ัฒนาที่ดิน​ กับ​ผู้รับ​จ้าง โดย​เกษตรกร​เจ้าของ​ที่ดิน​เป็น​ผู้​ระบุ​ตำแหน่ง​ขุด​สระ​น้ำ กรม​พัฒนาที่ดิน​ให้​คำ​ปรึกษา​แนะนำ ตรวจ​สอบ​ ความ​เหมาะ​สม การ​เลือก​รูปแ​ บบ​ของ​สระ​น้ำข​ นาด ๑,๒๖๐ ลบ.ม. สามารถ​ปรับไ​ด้ต​ าม​ความ​เหมาะ​สม​ของ​พื้นที่ และ​วาง​แนว ​การ​ขุด​สระ​น้ำ​ตาม​ที่​ต้องการ ตาม​แบบ​ที่​กรมฯ กำหนด การ​กำกับ​การ​ปฏิบัติ​งาน​ให้ ​ใช้​กรอบ​แนวทาง​ตาม​ที่​ผู้รับ​จ้าง ​ได้​ทำ​แผนการ​ปฏิบัติ​การ​ก่อสร้าง​แหล่ง​น้ำใ​น​ไร่​นา นอก​เขต​ชลประทาน ใน​แต่ละ​พื้นที่ ​ไว้​ภายใน​ระยะ​เวลา​ที่​กำหนด ๔.๖ เจ้า​หน้าที่​สถานี​พัฒนาที่ดิน​ดำเนิน​การ​สอบถาม​ความ​ต้องการ​ของ​เกษตรกร​ใน​การ​ใช้​ประโยชน์​แหล่ง​น้ำ (ตาม​แบบสอบถาม​ความ​ต้องการ) และ​บูรณ​า​การ​การ​พัฒนา​อาชีพ​ให้​แก่​เกษตรกร​ร่วม​กับ​หน่วย​งาน​ที่​เกี่ยวข้อง ได้แก่ กรม​ประมง กรม​ปศุสัตว์ กรม​ส่ง​เสริม​การเกษตร กรม​วิชาการ​เกษตร และ​หน่วย​งาน​สนับสนุน​อื่น ทั้งนี้ เพื่อ​ให้ส​ ามารถ​ใช้​ ประโยชน์จ​ าก​แหล่ง​น้ำ​ได้​อย่าง​มี​ประสิทธิภาพ

6


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

๕. การ​มี​ส่วน​ร่วม​ของ​เกษตรกร ๕.๑ ภาย​หลังจ​ าก​การ​ขุดส​ ระ​เสร็จเ​รียบร้อย​แล้ว เกษตรกร​ต้อง​มคี​ วาม​ตั้งใจ​ประกอบ​อาชีพท​ างการ​เกษตร โดย​ กรม​พัฒนาที่ดินจ​ ะ​ให้การ​สนับสนุนป​ ัจจัยก​ าร​ผลิตท​ างการ​เกษตร​ตาม​ความ​เหมาะ​สม เช่น ๙ สิ่งม​ หัศจรรย์ผ​ ลิตภัณฑ์ช​ ีวภาพ​ ของ​กรม​พัฒนาที่ดิน ได้แก่ เมล็ด​พันธุ์​พืช​ปุ๋ย​สด หญ้า​แฝก พด.๑ (จุลินทรีย์​สำหรับ​ผลิต​ปุ๋ย​หมัก) สาร​เร่ง​ซุปเปอร์ พด.๒ (จุลินทรีย์ส​ ำหรับผ​ ลิตน​ ้ำห​ มักช​ ีวภาพ) สาร​เร่งซ​ ุปเปอร์ พด.๓ (จุลินทรีย์ค​ วบคุมเ​ชื้อส​ าเหตุโ​รค​พืช) สาร​เร่ง พด.๖ (จุลินทรีย​์ สำหรับ​ผลิต​สาร​บำบัด​น้ำ​เสีย​และ​ขจัด​กลิ่น​เหม็น) สาร​เร่ง​ซุปเปอร์ พด.๗ (จุลินทรีย์​สำหรับ​ผลิต​สาร​ป้องกัน​แมลง​ศัตรู​พืช) สาร​เร่ง​จุลินทรีย์​ซุปเปอร์ พด. ๙ (จุลินทรีย์​ละลาย​ฟอสฟอรัส​ที่​ถูก​ตรึง​ใน​ดินกรด และ​ดิน​เปรี้ยว) พด.๑๑ (จุลินทรีย์​สำหรับ​ พืชป​ รับปรุงบ​ ำรุงด​ ิน ปอ​เทือง​ แ​ ละ​โสน​อัฟร​ ิก​ ัน) และ​ปุ๋ยช​ ีวภาพ พด.๑๒ พร้อม​ทั้งค​ ำ​แนะนำ​ทาง​วิชาการ​ใน​การ​ปรับปรุงบ​ ำรุง​ ดิน​เพื่อ​เพิ่มผ​ ลผลิต​ทางการ​เกษตร ลด​ต้นทุน และ​ไม่​ทำลาย​สิ่ง​แวดล้อม ๕.๒ กรม​พัฒนาที่ดิน จะ​ประสาน​หน่วย​งาน​ทีเ่​กี่ยวข้อง​เข้าร​ ่วม​บูรณ​าก​ าร​การ​พัฒนา​อาชีพใ​ห้แ​ ก่เ​กษตรกร ได้แก่ กรม​ประมง กรม​ปศุสัตว์ กรม​ส่งเ​สริมก​ ารเกษตร กรม​วิชาการ​เกษตร และ​หน่วย​งาน​สนับสนุนอ​ ื่น เช่น ธนาคาร​เพื่อก​ ารเกษตร​ และ​สหกรณ์ก​ ารเกษตร กองทุนห​ มู่บ้าน เป็นต้น เพื่อ​เป็นการ​ขยาย​โอกาส ลด​ต้นทุน และ​เพิ่ม​ราย​ได้ ​ให้​แก่​เกษตรกร

7


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

บทที่ ๒ รูปแบบการก่อสร้างแหล่งน้ำ สภาพ​ภูมิ​อากาศ​ใน​ปัจจุบัน​ทำให้​เกษตรกร​ต้อง​เผชิญ​กับ​ปัญหา​ภัย​แล้ง มี​ผลก​ระ​ทบ​ต่อ​ผลผลิต​ทางการ​เกษตร แล���​คุณภาพ​ชีวิต​ความ​เป็น​อยู่​ของ​เกษตรกร ดัง​นั้น เพื่อ​เป็นการ​เพิ่ม​ประสิทธิภาพ​ใน​การ​เก็บ​กัก​น้ำ โดย​การ​ขุด​สระ​น้ำ​ใน​ ไร่​นา บน​พื้นที่​การเกษตร​ของ​เกษตรกร ที่​ประสงค์​เข้า​ร่วม​โครงการ​และ​อยู่ ​ใน​หลัก​เกณฑ์​การ​ดำเนิน​งาน โดย​กำหนด​ให้​มี​ การ​ก่อสร้าง​แหล่ง​น้ำ​ขนาด ๑,๒๖๐ ลูกบาศก์​เมตร ใน​พื้นที่​ของ​เกษตรกร​ที่​มี​ความ​ตั้งใจ​ประกอบ​อาชีพ​ทางการ​เกษตร มีค​ วาม​พร้อม​เข้า​ร่วม​โครงการ สามารถ​สนับสนุนค​ ่า​ใช้จ​ ่าย​ใน​การ​ขุดส​ ระ​น้ำ บ่อ​ละ ๒,๕๐๐ บาท โดย​มี​แนวทาง​และ​รูป​แบบ​ การ​ขุด​สระ​น้ำ​ขนาด ๑,๒๖๐ ลูกบาศก์​เมตร ดังนี้ สระ​เก็บ​น้ำ คือ แหล่ง​เก็บ​ขัง​น้ำ​ฝน หรือ​น้ำซับ​ที่ ​ไหล​ซึม​ออก​มา​จาก​ดิน โดย​การ​ขุด​ดิน​ออก​ให้​เป็น​ที่​สำหรับ​ขัง​น้ำ ให้​มี​ขนาด​ความ​จุต​ าม​ปริมาณ​น้ำ​ที่​ต้องการ​จะ​เก็บ​ขัง​ไว้ ​ใช้​แล้ว​นำ​ดินท​ ี่​ขุดม​ า​ถม​เป็น​คัน​ล้อม​รอบ​ขอบ​สระ งาน​ดิน​ขุด คือ การ​ขุด​ดิน​ให้ ​ได้​ขนาด​ความ​กว้าง ความยาว ความ​ลึก และ​ลาด​ด้าน​ข้าง ตาม​ที่​กำหนด​ใน​แบบ มีว​ ัตถุประสงค์เ​พื่อ​เป็น​ที่​เก็บ​กัก​น้ำ โดย​มีข​ ้อ​กำหนด​ลาด​ด้าน​ข้าง​ตาม​คุณสมบัติ​ของ​ดิน ดังนี้ ๑. ลาด​ด้าน​ข้าง การ​ขุด​ดิน​จะ​ต้อง​มี​ความ​มั่นคง​ไม่​เกิด​การ​ลื่น​ไถล​ของ​ลาด​ตลิ่ง การ​กำหนด​ความ​ลาด​ด้าน​ข้าง​ของ​ ดินข​ ึ้นอ​ ยู่ก​ ับช​ นิดข​ อง​ดินท​ ี่จ​ ะ​ขุด โดย​มีข​ ้อแ​ นะนำ​ดังนี้ ดินเ​หนียว​ทั่วไป​อาจ​ปน​ทราย​หรือก​ รวด​มีล​ าด​ด้าน​ข้าง ๑ : ๒ ดินต​ ะกอน​ ทั่วไป​อาจ​ปน​ทราย มี​ลาด​ด้าน​ข้าง ๑ : ๓ ๒. ความ​ลึก การ​ขุด​ดิน​ไม่​ควร​ลึก​เกิน ๓.๐๐ ม. ใน​แต่ละ​ขั้น ถ้า​ลึก​เกิน​ต้อง​ทำ​ชาน​พัก​เพื่อ​ความ​มั่นคง และ​สะดวก​ ใน​การ​ก่อสร้าง

รูป​แบบ​ของ​สระ​น้ำ กรม​พัฒนาที่ดิน​ได้​ออกแบบ​สระ​เก็บ​น้ำ​มาตรฐาน​ความ​จุ ๑,๒๖๐ ลูกบาศก์​เมตร ซึ่ง​มี​แบบ​ให้​เลือก ๒ รูป​แบบ เป็น​แบบ​รูป​ตัว I และ​แบบ​รูป​ตัว L พร้อม​หลัก​เกณฑ์ ​ใน​การ​คำนวณ​ปริมาณ​งาน​ดิน​ขุด หาก​มี​การ​ก่อสร้าง​สระ​ที่​มี​ความ​ กว้าง ความยาว ความ​ลึก และ​ลาด​ด้าน​ข้าง​ที่​แตก​ต่าง​กัน สามารถ​คำนวณ​ปริมาณ​ดิน​ขุด โดย​การ​พิจารณา​จาก​กราฟ​แสดง​ ความ​สัมพันธ์​ระหว่าง​ความ​กว้าง ความยาว และ​ความ​ลึก​ของ​สระ​เมื่อ​มี​ปริมาตร​ดิน​ขุด ๑,๒๖๐ ลูกบาศก์​เมตร ที่​ความ​ลาด​ ด้าน​ข้าง​ต่างๆ กัน

การ​ดำเนิน​การ​ก่อสร้าง เมื่อเ​กษตรกร​เจ้าของ​พื้นที่ ผู้รับจ​ ้าง และ​ช่าง​ควบคุมง​ าน​ร่วม​กันพ​ ิจารณา​กำหนด​สถาน​ที่ก​ ่อสร้าง​ได้แ​ ล้ว โดย​อาศัย​ หลัก​เกณฑ์​ที่ม​ ี​อยู่ ​ใน​แบบ​มาตรฐาน ขั้น​ตอน​ต่อ​ไป​เจ้าของ​ที่ดิน​และ​ช่าง​ราง​วัด​เตรียม​พื้นที่ ตรวจ​สอบ​และ​วาง​ผัง​กำหนด​ขนาด​ ความ​กว้าง ความยาว ความ​ลึก​ของ​สระ โดย​อาศัย​ตาราง​ที่​ประกอบ​อยู่ ​ใน​แบบ หาก​รูป​แบบ​แตก​ต่าง​ไป​จาก​แบบ​มาตรฐาน​ที่​ กำหนด ให้​ปรึกษา​ช่าง​ควบคุม​งาน โดย​ยึด​ปริมาณ​ดิน​ขุดใ​ห้ม​ ี​ปริมาตร​เท่ากับ ๑,๒๖๐ ลูกบาศก์​เมตร

8


รูปแบบของสระน้ำในไร่นา ขนาด ๑,๒๖๐ ลบ.ม.

คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

9


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

รูปแบบของป้ายสระน้ำในไร่นา ขนาด ๑,๒๖๐ ลบ.ม.

รูป​แบบ​ของป้าย​สระ​น้ำ 10

๑. ปลายเสาอุดด้วยปูนทราย ๒. ตัวหนังสือเป็นสีเขียว ๓. เหล็กแผ่น หนา ๑.๒ มม. ๔. น็อต ø ๑/๔” พร้อมแหวน ๕. เสาเหล็กรูปพรรณ ๕๐ x ๕๐ x ๒ มม. ทาสีกันสนิมและทาทับด้วยสีดำ ๖. ปลูกหญ้าเป็นพื้นที่ ๗. คอนกรีตหุ้มรอบเสา


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

ความสัมพันธ์ระหว่างความยาว ความกว้าง และความลึก ของสระน้ำในไร่นา เมื่อสระน้ำมีปริมาณดินขุด ๑,๒๖๐ ลบ.ม. ลาดด้านข้าง ๑ : ๑

= ความกว้ าง (ม.) !"#$%&$'&()*+,-".#/!"#$0#" !"#$1"2#/ W 34,!"#$45 167/%+,(8 9:(;+.(# L = ความยาว (ม.) <$=>7%+,(8 9$?@+Aม. $#BCA(6DC ความลึ 1,260 4E.$. ความลึ ก ๒.๐๐ ก ๒.๕.๐๐ ม. ความลึก ๓.๐๐ ม. 4#CC2#(62#/ 1:1 ๓๗.๙๐ ๑๕.๐๐ W = !"#$%"& # ' ($.) ๓๖.๕๐ ๑๕.๕๐ L = !"#$*#" ($.) !"#$() % 2.00 $. !"#$() % 2.5.00 $. !"#$() % 3.00 $. ๔๖.๙๕ ๓๙.๘๔ ๓๕.๒๐ ๑๖.๐๐ 15.00 37.90 ๔๕.๕๐ ๓๘.๔๕ ๓๔.๐๐ ๑๖.๕๐ 15.50 36.50 ๔๓.๙๕ ๓๗.๑๕ ๓๒.๘๕ ๑๗.๐๐ 16.00 46.95 39.84 35.20 ๔๒.๕๕ ๑๗.๕๐ 16.50 45.50 38.45๓๖.๐๐ 34.00 ๓๑.๘๑ ๔๑.๓๐ ๑๘.๐๐ 17.00 43.95 37.15๓๕.๐๐ 32.85 ๓๐.๘๕ ๔๐.๑๐ ๑๘.๕๐ 17.50 42.55 36.00๓๓.๙๐ 31.81 ๒๙.๙๐ ๓๙.๐๐ ๑๙.๐๐ 18.00 41.30 35.00๓๓.๐๐ 30.85 ๒๙.๑๐ 40.10 33.90๓๒.๑๐ 29.90 ๒๘.๓๐ ๓๘.๐๐ ๑๙.๕๐ 18.50 39.00 33.00๓๑.๒๐ 29.10 ๒๗.๕๕ ๓๖.๙๕ ๒๐.๐๐ 19.00 38.00 32.10๓๐.๔๐ 28.30 ๒๖.๘๕ ๓๖.๐๐ ๒๐.๕๐ 19.50 36.95 31.20๒๙.๖๕ 27.55 ๒๖.๒๐ ๓๕.๑๐ ๒๑.๐๐ 20.00 20.50 36.00 30.40 26.85 ๓๔.๒๕ ๒๘.๙๐ ๒๕.๕๕ ๒๑.๕๐ 21.00 35.10 29.65 26.20 ๓๓.๕๐ ๒๒.๐๐ 21.50 34.25 28.90๒๘.๓๐ 25.55 ๒๕.๐๐ ๓๒.๗๐ ๒๒.๕๐ 22.00 33.50 28.30๒๗.๖๐ 25.00 ๒๔.๔๐ ๓๒.๐๐ ๒๓.๐๐ 22.50 32.70 27.60๒๗.๐๐ 24.40 ๒๓.๘๕ ๓๑.๓๐ ๒๓.๕๐ 23.00 32.00 27.00๒๖.๔๐ 23.85 ๓๐.๖๐ 31.30 26.40๒๕.๙๐ ๒๔.๐๐ 23.50 30.60 25.90๒๕.๓๕ ๓๐.๐๐ ๒๔.๕๐ 24.00 30.00 25.35 ๒๙.๔๐ ๒๕.๐๐ 24.50 29.40 ๒๘.๘๐ ๒๕.๕๐ 25.00 28.80 ๒๘.๓๕ ๒๖.๐๐ 25.50 26.00 28.35

ความสัมพันธ์ระหว่างความกว้ างขอบสระ ความยาวขอบสระ และมีลาดด้านข้าง ๑ : ๑ !"#$%&$'&()*+,-".#/!"#$1"2#/67E%+, !"#$0#"67E%+, 34,$?4#C62#/ 1:1F w = !"#$1"2#/67E%+, ($.)F

50.0+ 45.0+ 40.0+ 35.0+ 30.0+ 451 2.0 $.F 25.0+

451 2.5 $.F 451 3.0 $.F

20.0+ 15.0+

17.5+

20.0+

L = !"#$0#"67E%+, ($.)F

22.5+

25.0+

11


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

ความสัมพันธ์ระหว่างความยาว ความกว้าง และความลึก ของสระน้ำในไร่นา !"#$%& +,-".#/!"#$0#" 9:(;+.(# เมื่อสระน้ำมีปริมาณดิ นขุ$ด'&()*๑,๒๖๐ ลบ.ม.!"#$1"2 ลาดด้#/า34,!"#$45 นข้าง ๑167/%+,(8 : ๑.๕

<$=>7%+,(89$?@+A$#BCA(6DC 1,260 4E.$. 4#CC2#(62#/ 1:5

L = ความยาว (ม.) L = !"#$*#" ($.) ความลึก ๒.๐๐ ม.

!"#$()% 2.00 $.

๑๕.๐ ๑๕.๕๐ ๑๖.๐๐ ๑๖.๕๐ ๑๗.๐๐ ๑๗.๕๐ ๑๘.๐๐ ๑๘.๕๐ ๑๙.๐๐ ๑๙.๕๐ ๒๐.๐๐ ๒๐.๕๐ ๒๑.๐๐ ๒๑.๕๐ ๒๒.๐๐ ๒๒.๕๐ ๒๓.๐๐ ๒๓.๕๐ ๒๔.๐๐ ๒๔.๕๐ ๒๕.๐๐ ๒๕.๕๐ ๒๖.๐๐ ๒๖.๕๐

15.00 15.50 16.00 16.50 17.00 17.50 18.00 18.50 19.00 19.50 20.00 20.50 21.00 21.50 22.00 22.50 23.00 23.50 24.00 24.50 25.00 25.50 26.00 26.50

51.45 ๕๑.๔๕ 49.60 ๔๙.๖๐ 48.00 ๔๘.๐๐ 46.30 ๔๖.๓๐ 44.85 ๔๔.๘๕ 43.60 ๔๓.๖๐ 42.20 ๔๒.๒๐ 41.10 ๔๑.๑๐ 40.00 ๔๐.๐๐ 38.85 ๓๘.๘๕ 38.00 ๓๘.๐๐ 36.80 ๓๖.๘๐ 36.10 ๓๖.๑๐ 35.15 ๓๕.๑๕ 34.40 ๓๔.๔๐ 33.65 ๓๓.๖๕ 32.90 ๓๒.๙๐ 32.20 ๓๒.๒๐ 31.50 ๓๑.๕๐ 30.90 ๓๐.๙๐ 30.30 ๓๐.๓๐

W = ความกว้าง (ม.)

W = !"#$%"&#' ($.) ความลึก ๒.๕.๐๐ ม. ความลึก ๓.๐๐ ม. !"#$()% 2.5.00 $. !"#$()% 3.00 $.

44.80 ๔๔.๘๐ 43.10 ๔๓.๑๐ 41.65 ๔๑.๖๕ 40.30 ๔๐.๓๐ 38.90 ๓๘.๙๐ 37.70 ๓๗.๗๐ 36.60 ๓๖.๖๐ 35.60 ๓๕.๖๐ 34.50 ๓๔.๕๐ 33.60 ๓๓.๖๐ 32.80 ๓๒.๘๐ 31.90 ๓๑.๙๐ 31.15 ๓๑.๑๕ 30.40 ๓๐.๔๐ 29.70 ๒๙.๗๐ 29.00 ๒๙.๐๐ 28.40 ๒๘.๔๐ 27.80 ๒๗.๘๐ 27.25 ๒๗.๒๕ 26.70

40.90 ๔๐.๙๐ 39.30๓๙.๓๐ 37.90๓๗.๙๐ 36.55๓๖.๕๕ 35.30๓๕.๓๐ 34.20๓๔.๒๐ 33.10 ๓๓.๑๐ 32.10 ๓๒.๑๐ 31.20 ๓๑.๒๐ 30.40 ๓๐.๔๐ 29.60๒๙.๖๐ 28.70๒๘.๗๐ 28.15๒๘.๑๕ 27.50๒๗.๕๐ 26.85๒๖.๘๕ 26.30๒๖.๓๐ 25.80๒๕.๘๐

๒๖.๗๐

ความสัมพันธ์ระหว่างความกว้ และมีลาดด้านข้าง ๑ : ๑.๕ !"#$%&$'&()*+,-".า#งขอบสระ /!"#$1"2#/67E%+,ความยาวขอบสระ !"#$0#"67E%+, 34,$?4#C62#/ 1:1.5F w = !"#$1"2#/67E%+, ($.)F

55.0+ 50.0+ 45.0+ 40.0+ 35.0+ 30.0+

451 2.0 $.F 451 2.5 $.F

25.0+

451 3.0 $.F

20.0+ 15.0+

12

17.5+

20.0+

22.5+

L = !"#$0#"67E%+, ($.)F

25.0+


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

ความสัมพันธ์ระหว่างความยาว ความกว้าง และความลึก ของสระน้ำในไร่นา เมื่อสระน้ำมีปริมาณดินขุด 1,260 ลบ.ม. ลาดด้านข้าง ๑ : ๒

!"#$%&$'&()*+,-".#/!"#$0#" !"#$1"2#W/ 34,!"#$45 167/%+,(89:(;+.(# = ความกว้าง (ม.) <$=>7%+,(89$?@+A$#BCA(6DC 1,260 4E.$. ความลึก 2.00 ม. 4#CC2#(62#/ ความลึ 1:2 ก 2.5.00 ม. ความลึก 3.00 ม.

L = ความยาว (ม.)

๑๕.๐๐ L = !"#$*#" ($.) ๑๕.๕๐ ๑๖.๐๐ 15.00 ๑๖.๕๐ 15.50 ๑๗.๐๐ 16.00 ๑๗.๕๐ 16.50 ๑๘.๐๐ 17.00 ๑๘.๕๐ 17.50 ๑๙.๐๐ 18.00 ๑๙.๕๐ 18.50 ๒๐.๐๐ 19.00 ๒๐.๕๐ 19.50 20.00 ๒๑.๐๐ 20.50 ๒๑.๕๐ 21.00 ๒๒.๐๐ 21.50 ๒๒.๕๐ 22.00 ๒๓.๐๐ 22.50 ๒๓.๕๐ 23.00 ๒๔.๐๐ 23.50 ๒๔.๕๐ 24.00 ๒๕.๐๐ 24.50 25.00 ๒๕.๕๐ 25.50 ๒๖.๐๐ 26.00 ๒๖.๕๐ 26.50 ๒๗.๐๐ 27.00

!"#$()% 2.00 $. ๕๖.๖๐ ๕๔.๕๐ ๕๒.๕๐ 56.60 ๕๐.๕๐ 54.50 ๔๙.๐๐ 52.50 50.50 ๔๗.๕๐ 49.00 ๔๕.๖๐ 47.50 ๔๔.๔๕ 45.60 ๔๓.๒๐ 44.45 ๔๒.๐๐ 43.20 ๔๐.๙๐ 42.00 ๓๙.๗๐ 40.90 ๓๘.๗๐ 39.70 ๓๗.๙๐ 38.70 ๓๗.๐๐ 37.90 37.00 ๓๖.๑๐ 36.10 ๓๕.๓๐ 35.30 ๓๔.๕๐ 34.50 ๓๓.๘๐ 33.80 ๓๓.๑๐ 33.10 ๓๒.๒๐ 32.20

W = !"#$%"&#' ($.) !"#$()% 2.5.00 $. ๕๑.๐๐ ๔๙.๐๐ ๔๗.๑๐ 51.00 ๔๕.๔๐ 49.00 ๔๓.๘๐ 47.10 45.40 ๔๒.๑๐ 43.80 ๔๐.๗๐ 42.10 ๓๙.๔๕ 40.70 ๓๘.๔๐ 39.45 ๓๗.๑๕ 38.40 ๓๖.๑๐ 37.15 ๓๕.๑๕ 36.10 ๓๔.๒๕ 35.15 ๓๓.๔๐ 34.25 ๓๒.๖๐ 33.40 32.60 ๓๑.๙๐ 31.90 ๓๑.๑๐ 31.10 ๓๐.๔๕ 30.45 ๒๙.๘๐ 29.80 ๒๙.๒๐ 29.20 ๒๘.๖๐ 28.60 ๒๘.๑๐ 28.10 ๒๗.๕๕ 27.55

!"#$()% 3.00 $. ๔๘.๕๐ ๔๖.๒๐ 48.50๔๔.๒๐ 46.20๔๒.๓๕ 44.20๔๐.๗๐ 42.35๓๙.๒๐ 40.70๓๗.๘๕ 39.20๓๖.๖๐ 37.85๓๕.๔๐ 36.60๓๔.๓๐ 35.40 ๓๓.๔๐ 34.30 33.40๓๒.๔๕ 32.45๓๑.๖๐ 31.60๓๐.๘๐ 30.80๓๐.๐๐ 30.00๒๙.๔๐ 29.40๒๘.๗๐ 28.70๒๘.๑๐ 28.10๒๗.๕๐ 27.50 ๒๗.๐๐ 27.00 26.40๒๖.๔๐

ความสัมพันธ์ระหว่างความกว้ และมี าดด้านข้าง ๑ : ๒ !"#$%&า$งขอบสระ '&()*+,-".#/!"#$1"2ความยาวขอบสระ #/67E%+, !"#$0#"67E%+, 34,$? 4#C62#ล / 1:2F 60.0+

w = !"#$1"2#/67E%+, ($.)F

55.0+ 50.0+ 45.0+ 40.0+ 35.0+ 451 2.0 $.F

30.0+ 25.0+

451 3.0 $.F

451 2.5 $.F

20.0+ 15.0+

17.5+

20.0+

22.5+

25.0+

L = !"#$0#"67E%+, ($.)F

13


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

บทที่ ๓ การจัดซื้อจัดจ้าง การควบคุมงาน การตรวจการจ้าง การเบิกจ่ายเงิน ๑.๑ ขั้นตอนการจัดซื้อจัดจ้าง ขั้นตอนการจัดซื้อจัดจ้างเป็นขั้นตอนที่มีความสำคัญ เจ้าหน้าที่ต้องกระทำด้วยความระมัดระวังและเป็น ไปตามที่กฎหมายกำหนด ต้องดำเนินการอย่างรอบคอบและเป็นไปตามระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการพัสดุ พ.ศ. ๒๕๓๕ และที่แก้ ไขเพิ่มเติมรวมทั้งระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการพัสดุด้วยวิธีการทางอิเลกทรอนิกส์ พ.ศ. ๒๕๔๙ ทั้งนี้ เพื่อให้การก่อสร้างแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทานเป็นโครงการที่ประสบผลสำเร็จ โปร่งใส สามารถตรวจสอบได้ โดยมีขั้นตอนการจัดซื้อจัดจ้าง ดังนี้ ขั้นตอนการจัดซื้อจัดจ้าง สัญญาจ้าง กระบวนการ รายงานความต้องการ

- แจ้งเหตุและความจำเป็นต้องใช้พัสดุ - กำหนดรายละเอียดพัสดุที่ต้องการ (TOR) - รายชื่อคณะกรรมการ ฯ

ระยะเวลา ดำเนินการ

ผู้รับผิดชอบ

-

- หน่วยงานที่ ใช้พัสดุ

รายงานขอซื้อ/ ขอจ้าง (ข้อ ๒๗)

- ขออนุมัติดำเนินการซื้อ/จ้าง ตามระเบียบข้อ ๒๗

- ๑ วัน

- เจ้าหน้าที่พัสดุ - ผู้มีอำนาจอนุมัติ

ดำเนินการซื้อ/จ้าง

- ตกลง​ราคา ข้อ ๑๙, ๓๙ (วงเงิน​ไม่​เกิน ๑๐๐,๐๐๐) - สอบ​ราคา ข้อ ๒๐, ๔๐-๔๓ (เกิน ๑๐๐,๐๐๐ – ไม่เกิน ๒,๐๐๐,๐๐๐) - ประกวด​ราคา​ทาง​อิเล็กทรอนิกส์ (เงิน ๒,๐๐๐,๐๐๐ ขึ้นไ​ป) - วิธพ​ี เิ ศษ ข้อ ๒๓,๕๗/๒๔,๕ (วงเงินไ​ม่เ​กิน ๑๐๐,๐๐๐)

- ๓ วัน - ๑๒ วัน

- เจ้าหน้าที่พัสดุ - คณะกรรมการฯ

- คณะกรรมการฯ สรุปพิจารณาเสนอผ่าน หน.จนท.พัสดุ - เสนอผู้มีอำนาจ

- ๓ วัน

ขออนุมัติซื้อ/จ้าง

- ๕๐ วัน - ๓ วัน

- ๑ วัน

- คณะกรรมการฯ - หน.จนท.พัสดุ - ผู้มีอำนาจอนุมัติ

สัญญาซื้อ/จ้าง

- ดำเนินการจัดทำสัญญาซื้อ/จ้าง - แจ้งคณะกรรมการตรวจรับพัสดุ - บริหารสัญญา

- ๗ วัน - เจ้าหน้าที่พัสดุ - ๑/๒ วัน - คณะกรรมการ - ตาม​อายุส​ ญ ั ญา ตรวจรับพัสดุ

ส่งมอบ/ตรวจรับ

- รับมอบพัสดุจากผู้ขาย/ผู้รับจ้าง - ตรวจรับพัสดุ

- ผู้ขาย/ผู้รับจ้าง - คณะกรรมการ ตรวจรับพัสดุ - งานคลังพัสดุ

เบิกจ่ายเงิน

14

รายละเอียด

- เตรียมเอกสารขอเบิกเงิน - วางฎีกาการเบิกจ่าย - เก็บรักษาเอกสาร

- ๓ วัน

- ๑ วัน - ๑ วัน

- เจ้าหน้าที่พัสดุ - เจ้าหน้าที่การเงิน


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

๑.๒ การ​ควบคุม​งาน การ​ควบคุมง​ าน มีว​ ัตถุประสงค์เ​พื่อค​ วบคุม ตรวจ​สอบ และ​เข้าด​ ูก​ าร​ทำงาน​ของ​ผู้รับจ​ ้าง​ให้ง​ าน​เป็นไ​ป​ตาม​ รูป​แบบ รายการ​ข้อ​กำหนด​และ​เงื่อนไข หลัก​วิธี​การ​ที่​ดี​และ​เป็นไ​ป​ตาม​สัญญา ระเบียบ​สำนักน​ ายก​รัฐมนตรีว​ ่า​ด้วย​การ​พัสดุ พ.ศ. ๒๕๓๕ และ​ที่​แก้ ไข​เพิ่ม​เติม กำหนด​หน้าที่​ของ​ผู้​ควบคุม​งาน​ ไว้​ดังนี้ ข้อ ๗๓ ผู้​ควบคุม​งาน​มีหน้า​ที่ ดังนี้ ๑. ตรวจ​และ​ควบคุม​งาน ณ สถาน​ที่​ที่​กำหนด​ไว้ ​ใน​สัญญา ทุก​วัน ให้​เป็น​ไป​ตาม​รูป​แบบ รายการ​ละเอียด​และ ​ข้อ​กำหนด​ใน​สัญญา​ทุก​ประการ โดย​สั่ง​เปลี่ยนแปลง​แก้ ไข​เพิ่ม​เติม​หรือ​ตัด​ทอน​งาน​จ้าง​ได้​ตาม​ที่​เห็น​สมควร และ​ตาม ​หลัก​วิชาการ​ช่าง เพื่อ​ให้​เป็น​ไป​ตาม​แบบ​รูป รายการ​ละเอียด​และ​ข้อ​กำหนด​ใน​สัญญา ถ้า​ผู้รับ​จ้าง​ขัดขืน​ไม่​ปฏิบัติ​ตาม ก็​สั่ง​ให้​หยุด​งาน​นั้น เฉพาะ​ส่วน​หนึ่ง​ส่วน​ใด​หรือ​ทั้งหมด​แล้ว​แต่​กรณี ​ไว้​ก่อน จนกว่า​ผู้รับ​จ้าง​จะ​ยอม​ปฏิบัติ ​ให้​ถูก​ต้อง​ตาม ​คำ​สั่ง​และ​รายงาน​ให้​คณะ​กรรมการ​ตรวจ​การ​จ้าง​ทันที ๒. ใน​กรณีท​ ี่ป​ รากฏ​ว่าแ​ บบ​รูป รายการ​ละเอียด หรือข​ ้อก​ ำหนด​ใน​สัญญา​มีข​ ้อความ​ขัดก​ ัน หรือเ​ป็นท​ ี่ค​ าด​หมาย​ได้ว​ ่า​ ถึง​แม้​งาน​นั้น​จะ​ได้เ​ป็น​ไป​ตาม แบบ​รูป รายการ​ละเอียด หรือ​ข้อ​กำหนด​ใน​สัญญา แต่​เมื่อ​สำเร็จ​แล้ว​จะ​ไม่ม​ ั่นคง​แข็ง​แรง หรือ​ ไม่​เป็น​ไป​ตาม​หลัก​วิชา​ช่าง​ที่​ดี หรือ​ไม่​ปลอดภัย​ให้​สั่ง​พัก​งาน​ไว้ก​ ่อน แล้ว​รายงาน​ให้​คณะ​กรรมการ​ตรวจ​การ​จ้าง​โดย​เร็ว ๓. จด​บันทึก​สภาพ​การ​ปฏิบัติ​งาน​ของ​ผู้รับจ​ ้าง และ​เหตุการณ์​แวดล้อม​เป็น​ราย​วัน พร้อม​ทั้ง​ผล​การ​ปฏิบัติ​งาน หรือ​ การ​หยุด​งาน และ​สาเหตุ​ที่​มี​การ​หยุด​งาน อย่าง​น้อย ๒ ฉบับ เพื่อ​รายงาน​ให้ค​ ณะ​กรรมการ​ตรวจ​การ​จ้าง​ทราบ​ทุกส​ ัปดาห์​ และ​เก็บ​รักษา​ไว้​เพื่อ​มอบ​ให้​แก่​เจ้า​หน้าที่​พัสดุ เมื่อ​เสร็จ​งาน​แต่ละ​งวด โดย​ถือว่า​เป็น​เอกสาร​สำคัญ​ของ​ทาง​ราชการ​เพื่อ​ ประกอบ​การ​ตรวจ​สอบ​ของ​ผู้​มีหน้า​ที่ การ​บันทึก​การ​ปฏิบัติ​งาน​ของ​ผู้รับ​จ้าง​ให้​ระบุ​ราย​ละเอียด​ขั้น​ตอน​การ​ปฏิบัติ​งาน​และ​ วัสดุท​ ี่ ​ใช้​ด้วย ๔. ใน​วัน​กำหนด​ลงมือ​ทำการ​ของ​ผู้รับ​จ้าง​ตาม​สัญญา​และ​ใน​วัน​ถึง​กำหนด​ส่ง​มอบ​งาน​แต่ละ​งวด ให้ร​ ายงาน​ผล​การ​ ปฏิบัติ​งาน​ผู้รับ​จ้าง​ว่า​เป็น​ไป​ตาม​สัญญา​หรือ​ไม่ ให้​คณะ​กรรมการ​ตรวจ​การ​จ้าง​ทราบ ภายใน ๓ วัน​ทำการ นับ​ตั้งแต่​วัน​ถึง​ กำหนด​นั้น

สรุปขั้นตอนการดำเนินการควบคุมงาน สัญญาจ้างก่อสร้างแหล่งน้ำในไร่นา นอกเขตชลประทาน ผอ. สพด. แต่งตั้งคณะกรรมการตรวจการจ้าง และผู้ควบคุมงาน หน้าที่​ของ​ผู้​ควบคุม​งาน ๑. ควบคุม​งาน​ทุก​วัน​ให้​เป็น​ไป​ตาม​สัญญา ๒. สั่ง​แก้ ไข เพิ่ม ลด งาน ตาม​หลัก​วิชา​และ​สัญญา ถ้า​ขัดขืน สั่ง​หยุด​งาน​นั้น​แล้ว​รายงาน ​คณะ​กรรมการ ๓. รายงาน​ปัญหา หรือ​ข้อ​ขัด​แย้ง​ของ​แบบ​ให้​กรรมการ​ทราบ​และ​แก้​ปัญหา ๔. จด​บันทึก ๒ ฉบับ ระบุ​ขั้น​ตอน​และ​วัสดุ​ที่ ​ใช้ แล้ว​รายงาน ดังนี้ ฉบับ​ที่ ๑ รายงาน​คณะ​กรรมการ​ทุก​สัปดาห์ ฉบับ​ที่ ๒ ให้​เจ้า​หน้าที่​พัสดุ เมื่อ​เสร็จ​งาน​แต่ละ​งวด ๕. รายงาน​ผล​การ​ทำงาน​เมื่อ​มี​การ​ส่ง​มอบ​งาน​แต่ละ​งวด ให้ก​ รรมการ ภายใน ๓ วัน​ทำการ ควร​มี​การ​ชี้แจง ให้​ความ​รู้​แก่​เกษตรกร​เจ้าของ​แหล่ง​น้ำ​และ​หมอ​ดินอ​ าสา ให้​ช่วย​กัน​ดูแล​งาน​ ก่อสร้าง​ให้​เป็น​ไป​ตาม​แบบ​ที่​กำหนด​ใน​สัญญา และ​หาก​พบ​ปัญหา​อุปสรรค​ให้ร​ ีบ​แจ้งม​ ายัง ​ผู้​ควบคุม​งาน​โดย​เร็ว จัดทำรายงานเสนอคณะกรรมการตรวจการจ้าง

15


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ๑.๓ ขั้น​ตอน​การ​ตรวจ​การ​จ้าง คณะ​กรรมการ​ตรวจ​การ​จ้าง​จะ​ตรวจ​งาน​ที่​ผู้รับ​จ้าง​ปฏิบัติ​งาน เพื่อ​ให้​เป็น​ไป​ตาม​รูป​แบบ​ราย​ละเอียด​ที่​ ตกลง​กัน​ไว้ ​ใน​สัญญา โดย​มี​ขั้น​ตอน​การ​ปฏิบัติ​งาน ดังนี้ ตรวจสอบการปฏิบัติงาน - ตรวจสอบการปฏิบัติงาน และเหตุการณ์แวดล้อมที่ผู้ควบคุมงานรายงาน - รับทราบหรือพิจารณาการสั่งหยุดงาน หรือพักงานของผู้ควบคุมงาน - รายงานผอ.สพด.เพื่อพิจารณาสั่งการต่อไป

- -

ออก​ตรวจ​งาน มีข​ ้อ​สงสัย​หรือ​เห็น​ว่า​ไม่​ปฏิบัติ​ตาม​หลัก​วิ���าการ​ให้​ออก​ตรวจ​งาน​จ้าง ณ สถาน​ที่​ที่​ก่อสร้าง​แหล่ง​น้ำ มี​อำนาจ​สั่ง​เปลี่ยนแปลง​แก้ ไข ตัด​ทอน เพิ่ม​เติม งาน​จ้าง​ได้​ตาม​ที่​เห็นส​ มควร และ​ตาม​หลัก​ วิชาการ​เพื่อ​ให้​เป็น​ไป​ตาม​แบบ​สัญญา

ตรวจ​ผล​งาน - โดย​ปกติใ​ห้ต​ รวจ​ผล​งาน​ทีผ่​ ู้รับจ​ ้าง​ส่งม​ อบ​งาน​ภายใน ๓ วันท​ ำการ นับแ​ ต่ว​ ันท​ ีป่​ ระธาน​กรรมการ​ ได้​รับ​ทราบ​การ​ส่ง​มอบ​งาน​และ​ให้​ทำการ​ตรวจ​รับ​ให้เ​สร็จ​สิ้น​โดย​เร็ว​ที่สุด

- -

ทำ​ใบรับ​รอง​ผล​การ​ปฏิบัติ​งาน เมื่ อ ​ต รวจ​ส อบ​แ ละ​เป็ น ​ไป​ต าม​รู ป ​ร ายการ​ล ะเอี ย ด​แ ละ​ข้ อ ​ก ำหนด​ใน​สั ญ ญา​แ ล้ ว ให้ ​ถื อ ว่ า​ ผู้รับ​จ้าง​ส่ง​มอบ​งาน​ครบ​ถ้วน​ตั้งแต่​วัน​ที่​ผู้รับ​จ้าง​ส่ง​งาน​จ้าง​นั้น ทำ​ใบรับ​รอง​ผล​การ​ปฏิบัติ​งาน​ทั้งหมด​หรือ​เฉพาะ​งวด​งาน​แล้ว​แต่​กรณี อย่าง​น้อย ๒ ฉบับ มอบ​แก่​ผู้รับ​จ้าง ๑ ฉบับ เจ้า​หน้าที่​พัสดุ ๑ ฉบับ

รายงาน​ให้​หัวหน้า​ส่วน​ราชการ​ทราบ ใน​กรณี​ที่​เห็น​ว่า​ผล​งาน​ที่​ส่ง​มอบ​ทั้งหมด​หรือ​งวด​ใด​ก็ตาม​ไม่​เป็น​ไป​ตาม​รูป​แบบ รายการ​ละเอียด​ และ​ข้อ​กำหนด​ใน​สัญญา​ให้​ดำเนิน​การ ดังนี้ รายงาน ผอ.สพด. ผ่าน​หัวหน้าเ​จ้า​หน้าที่​พัสดุ

16


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

๑.๔ ขั้น​ตอน​การ​เบิก​จ่าย​เงิน ขั้น​ตอน​การ​เบิก​จ่าย​เงินโ​ครงการ​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นาน​อก​เขต​ชลประทาน ๑. การ​เบิก​เงิน​งบ​ประมาณ ผู้รับ​จ้าง​ส่ง​มอบ​งาน​พร้อม​เอกสาร​การ​รับ​มอบ​บ่อ และ​ภาพถ่าย​แหล่งน​ ้ำข​ อง​ผู้​เข้า​ร่วม​โครงการ/งวด (เรียน​ประธาน​กรรมการ​ตรวจ​การ​จ้าง) ประธานกรรมการตรวจการจ้าง แจ้งผู้ควบคุมงานตรวจสอบบ่อน้ำที่ขอส่ง ผู้ควบคุมงานตรวจสอบและรายงานคณะกรรมการตรวจการจ้าง คณะกรรมการตรวจการจ้างดำเนินการตรวจรับ และส่งเอกสารผ่านผู้ว่าจ้าง (ผอ.สพด.) ผอ.สพด. (ผู้ว่าจ้าง) มอบเอกสารให้งานธุรการเพื่อทำใบสำคัญเบิกเงิน งานธุรการมอบใบสำคัญให้งานการเงินเพื่อขอเบิกจ่ายในระบบ GFMIS งานการเงินขอเบิกจ่ายเงินในระบบ GFMIS online ไปที่คลังจังหวัด คลังจังหวัดตรวจสอบถูกต้องแล้ว online ไปที่กรมบัญชีกลาง กรมบัญชีกลางโอนเงินเข้าบัญชีผู้รับจ้างภายใน ๓ – ๕ วันทำการ ผู้รับจ้างรับเงินและออกใบเสร็จรับเงินให้หน่วยงาน

๒. ขั้นตอนการรับ – จ่ายเงินสมทบของเกษตรกร เจ้าหน้าทีห่ น่วยรับผิดชอบพืน้ ทีจ่ ะทำการขุดบ่อน้ำ แจ้งเก็บเงินสมทบจากผูเ้ ข้าร่วมโครงการบ่อละ ๒,๕๐๐ บาท นำเงินสมทบทีเ่ ก็บฝากธนาคารเพือ่ การเกษตรและสหกรณ์ (บัญชีเงินฝากกระแสรายวันของหน่วยงาน) เจ้าหน้าทีห่ น่วยรับผิดชอบนำใบฝากธนาคารพร้อมเอกสารรายชือ่ เจ้าหน้าที่ ให้งานการเงินเพือ่ ลงบัญชีรบั เงิน งานการเงินเขียนเช็คสั่งจ่ายผู้รับจ้าง (โดยหักภาษี ณ ที่จ่ายส่งสรรพากร) ผู้รับจ้างออกใบเสร็จรับเงินให้หน่วยงาน งานธุรการมอบเอกสารต่างๆให้เจ้าหน้าที่บันทึกข้อมูล (เพื่อคีย์ข้อมูลบ่อน้ำเข้าระบบ)

17


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

บทที่ ๔ การดูแลรักษาแหล่งน้ำในไร่นาและการจัดการดิน การดูแลรักษาแหล่งน้ำ การ​ที่​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นา​หรือ​บ่อน้ำ​จะ​มีอายุ​การ​ใช้​งาน​ได้​นาน​นั้น​จำเป็น​ต้อง​มี​การ​บำรุง​รักษา​อย่าง​เหมาะ​สม บ่อน้ำ​จะ​มี​ ประสิทธิภาพ​ใน​การ​กกั เ​ก็บน​ ำ้ ไ​ด้ล​ ด​ลง หาก​บอ่ น้ำต​ นื้ เ​ขินค​ วร​ปอ้ งกันโ​ดย​ไม่ ใ​ห้ด​ นิ ข​ อบ​บอ่ ไ​หล​ลง​ไป​ใน​บอ่ และ​ปอ้ งกันไ​ม่ ใ​ห้ด​ นิ ข​ า้ ง​ นอก​ที่ ​ไหล​มา​กับ​น้ำ​เข้า​มา​ใน​บ่อ​ได้ นอกจาก​นี้​ยัง​ต้อง​ดูแล​ให้​คัน​บ่อ​มี​ความ​แข็ง​แรง​อีก​ด้วย การ​ดูแล​รักษา​แหล่ง​น้ำ​ต้อง​ทำ​อย่าง​ สม่ำเสมอ​ดังนี้ ก่อน​ฤดู​ฝน ต้อง​กำจัด​วัชพืช​ที่​ขึ้น​ปก​คลุม​รอบๆ​ บ่อ โดย​เฉพาะ​อย่าง​ยิ่ง​บริเวณ​ทาง​น้ำเ​ข้าใ​ห้เ​รียบร้อย เพื่อ​จะ​ให้น​ ้ำ​ฝน​ ไหล​เข้าบ​ ่อ ได้​อย่าง​สะดวก​และ​ไม่​เกิด​การ​กัด​เซาะ หลังฤ​ ดูฝ​ น เมือ่ บ​ อ่ เ​ก็บก​ กั น​ ำ้ ไ​ว้แ​ ล้ว ให้ต​ รวจ​ดบ​ู ริเวณ​รอบๆ บ่อ หาก​มก​ี าร​รวั่ ซ​ มึ ให้ด​ ำเนินก​ าร​แก้ ไข โดย​การ​บด​อดั ห​ รือ​ ใช้​ดิน​เหนียว​ปิด​ทับ กรณี​มี​ร่องรอย​การ​กัด​เซาะ​บริเวณ​ทาง​น้ำเ​ข้าห​ รือ​บริเวณ​ขอบ​บ่อ ให้ท​ ำการ​ปรับแ​ ต่ง​แล้ว​ปลูกห​ ญ้าซ​ ่อมแซม​ ให้​เรียบร้อย

การ​ปลูก​หญ้า​แฝก​เพื่อ​ป้องกัน​การ​พัง​ทลาย​ของ​ดิน​บริเวณ​ขอบ​บ่อ เกษตรกร​ที่ ไ​ด้ร​ บั ก​ าร​สง่ เ​สริมข​ ดุ บ​ อ่ น้ำใ​น​ไร่น​ า​จาก​กรม​พฒ ั นาทีด่ นิ เพือ่ ก​ กั เ​ก็บน​ ำ้ ไ​ว้ ใ​ช้ป​ ระโยชน์ท​ างการ​เกษตร จำเป็น​ ต้อง​มกี​ าร​ป้องกัน​การ​พัง​ทลาย​ของ​ดิน​บริเวณ​ขอบ​บ่อ เนื่องจาก​บริเวณ​ด้าน​ข้าง​ของ​แหล่ง​น้ำใ​น​ไร่​นา​ที่​เกิด​จาก​การ​ขุด​ดิน​ออก​เพื่อ​ ให้​เป็น​บ่อ จะ​มี​ความ​ลาด​ชัน​และ​ผิว​ดิน​เปิด​โล่ง​ไม่มี​สิ่ง​ปกคลุม​ทำให้​น้ำ​กัด​เซาะ​ดิน​ลง​ไป​ใน​ก้น​บ่อ​เกิด​การ​ตื้น​เขิน จึง​ควร​นำ​หญ้า​ แฝก​มา​ปลูก​เพื่อ​ช่วย​กรอง​เศษ​ตะกอน​ดิน​หรือ​สิ่ง​ปฏิกูล​ต่างๆ ไม่ ​ให้ ​ไหล​ลง​ บ่อ และ​ยึด​ดิน​ขอบ​บ่อ​โดย​กรม​พัฒนาที่ดิน​ส่ง​เสริม​ให้​เกษตรกร​ปลูก​หญ้า​ แฝก​บริเวณ​ขอบ​บ่อ​ดังนี้ ๑. การ​ปลูก​หญ้า​แฝก เกษตรกร​ควร​ขุด​แนว​ร่อง​ปลูก​ตาม​แนว​ ระดับ จำนวน ๒ แถว แถว​แรก​อยู่ ​โดย​รอบ​ขอบ​บ่อห​ ่าง​จาก​บริเวณ​ริม​ขอบ​ บ่อ ๕๐ เซนติเมตร และ​แถว​ที่ ๒ ปลูก​ทรี่​ ะดับ​น้ำ​สูงสุด ๑ แถว และ​อาจ​ ปลูก​เพิ่มอ​ ีก ๑ - ๒ แถว ซึ่ง​ขึ้น​อยู่​กับ​ความ​ลึก​ของ​ขอบ​บ่อ​และ​จำนวน​กล้า​ หญ้า​แฝก ๒. ควร​ใส่​ปุ๋ย​หมัก​รอง​พื้น​ใน​ร่อง​ปลูก​เพื่อ​เป็นการ​ปรับปรุง​บำรุง​ ดิน และ​เพิ่ม​ความ​อุดม​สมบูรณ์​ของ​ดิน ซึ่ง​จะ​ช่วย​ให้​หญ้า​แฝก​มี​การ​เจริญ​ เติบโต แตก​หน่อ​ใหม่ ​ได้​เร็ว​ขึ้น และ​ราก​เจริญ​ลง​ใน​ดิน​ได้ล​ ึก ๓. หาก​เกษตรกร​มก​ี ล้าห​ ญ้าแ​ ฝก​แบบ​เพาะ​ชำ​ถงุ ข​ นาด​เล็ก ควร​ใช้​ ระยะ​ปลูกห​ ่าง ๑๐ เซนติเมตร หรือ​มี​กล้า​หญ้าแ​ ฝก​แบบ​ราก​เปลือย (ที่​เกิด​ ราก​อ่อน​แล้ว) นำ​ไป​ปลูกโ​ดย​ใช้​ระยะ​ห่าง ๕ เซนติเมตร ควร​ปลูกใ​น​ช่วง​ฤดู​ ฝน​จะ​ทำให้​กล้า​แฝก​เจริญ​ขึ้น​ได้​ง่าย ๔. หลังจ​ าก​ปลูกห​ ญ้าแ​ ฝก​แล้วเ​กษตรกร​ควร​ปลูกซ​ อ่ ม​ใน​จดุ ท​ ห​ี่ ญ้า​ แฝก​ตาย เพื่อใ​ห้​แนว​รั้ว​หญ้าแ​ ฝก​หนา​แน่น

18


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

๕. เมื่อ​ปลูก​หญ้า​แฝก​ได้​ประมาณ ๓ เดือน ควร​ตัด​ใบ​หญ้าแ​ ฝก​ให้ส​ ูง​จาก​ระดับ​ผิว​ดิน ๕๐ เซนติเมตร เพื่อ​เร่ง​การ แตก​กอ โดย​เกษตรกร​นำ​ใบ​หญ้าแ​ ฝก​ไป​ใช้​ประโยชน์​เป็นว​ ัสดุ​คลุม​ดินบ​ ริเวณ​โคน​ต้นไม้ผ​ ล แปลง​ผัก เพื่อ​ช่วย​รักษา​ความชื้นใ​น​ดิน และ​ช่วย​เพิ่ม​ปริมาณ​อิน​ทรียว​ ัตถุ​ให้​แก่​ดิน​ได้ ๖. บริเวณ​ขอบ​บ่อน้ำ​ใน​ไร่​นาน​อก​จาก​ปลูก​หญ้า​แฝก​เพื่อ​ป้องกัน​การ​พัง​ทลาย​ขอบ​บ่อ​เกษตรกร​ยัง​สามารถ​ปลูก​พืช​ผัก​ สวน​ครัว หรือไ​ม้​ผล​ต่างๆ ไว้​บริโภค​ใน​ครัว​เรือน​เป็นการ​ใช้ป​ ระโยชน์​บ่อน้ำใ​น​ไร่​นา​ได้อ​ ย่าง​มี​ประสิทธิภาพ ภาย​ห���ัง​จาก​การ​ขุด​บ่อ​เสร็จ​เรียบร้อย​แล้ว เกษตรกร​ต้อง​มี​ความ​ตั้งใจ​ ประกอบ​อาชีพ​ทางการ​เกษตร โดย​กรม​พัฒนาที่ดิน​จะ​ให้การ​สนับสนุน​ปัจจัย​การ​ ผลิต​ทางการ​เกษตร​ตาม​ความ​เหมาะ​สม เช่น ผลิตภัณฑ์​เทคโนโลยี​ชีวภาพ​ของ กรม​พัฒนาที่ดิน ได้แก่ เมล็ด​พันธุ์​พืช​ปุ๋ย​สด หญ้า​แฝก สาร​เร่ง​ซุปเปอร์ พด.๑ (จุลนิ ทรียส​์ ำหรับผ​ ลิตป​ ยุ๋ ห​ มัก) สาร​เร่งซ​ ปุ เปอร์ พด.๒ (จุลนิ ทรียส​์ ำหรับผ​ ลิตน​ ำ้ ห​ มัก​ ชีวภาพ) สาร​เร่งซ​ ุปเปอร์ พด.๓ (จุลินทรียค์​ วบคุมเ​ชื้อ​สาเหตุ​โรค​พืช) สาร​เร่ง พด.๖ (จุลินทรีย์​สำหรับ​ผลิต​สาร​บำบัดน​ ้ำ​เสีย​และ​ขจัด​กลิ่น​เหม็น) สาร​เร่ง​ซุปเปอร์ พด.๗ (จุลินทรียส์​ ำหรับ​ผลิต​สาร​ป้องกัน​แมลง​ศัตรู​พืช) สาร​เร่ง​จุลินทรีย์​ซุปเปอร์ พด. ๙ (จุลินทรีย์​ละลาย​ฟอสฟอรัส​ที่​ถูก​ตรึง​ใน​ดินกรด และ​ดิน​เปรี้ยว) พด.๑๑ (จุลินทรีย์​ สำหรับ​พืช​ปรับปรุง​บำรุง​ดิน ปอ​เทือ​ง​และ​โสน​อัฟ​ริ​กัน) และ​ปุ๋ย​ชีวภาพ พด.๑๒ พร้ อ ม​ทั้ ง​ค ำ​แ นะนำ​ทาง​วิชาการ​ใน​การ​ปรับปรุง ​บ ำรุ ง​ดิ น ​เพื่ อ​เพิ่ ม​ผ ลผลิ ต​ท าง การ​เกษตร ลด​ต้นทุน และ​ไม่​ทำลาย​สิ่ง​แวดล้อม

การ​ดูแล​รักษา​คุณภาพ​น้ำ​โดย​ใช้ป​ ัจจัย​การ​ผลิต​ของ​กรม​พัฒนาที่ดิน น้ำเ​ป็นท​ รัพยากรธรรมชาติท​ ม​ี่ ค​ี วาม​สำคัญอ​ ย่าง​ยงิ่ ต​ อ่ ก​ าร​ทำการ​เกษตร​โดย​เฉพาะ​อย่าง​ยงิ่ ก​ าร​รกั ษา​นำ้ ใ​ห้ม​ ค​ี ณ ุ ภาพ​ด​ี ต่อก​ าร​ผลิตท​ างการ​เกษตร ทัง้ ด​ า้ น​กายภาพ ชีวภาพ​และ​เคมีข​ อง​นำ้ การ​รกั ษา​คณ ุ ภาพ​นำ้ ใ​ห้ส​ ะอาด​สามารถ​ใช้ว​ ธิ ที​ าง​เทคโนโลยี​ ชีวภาพ​โดย​มี​การ​จัดการ​ดังนี้​คือ ๑. การ​ใส่​ปุ๋ยห​ มัก​ลง​ใน​บ่อน้ำ นำ​ปุ๋ยห​ มักท​ ี่​ผลิต​ได้จ​ าก​การ​ใช้​ผลิตภัณฑ์ส​ าร​เร่ง ซุปเปอร์ พด.๑ ของ​กรม​พัฒนาที่ดิน ใส่​ลง​ใน​บ่อน้ำ ทุก ๑ เดือน ใน​อัตรา ๒๕๐ กิโลกรัมต่อป​ ริมาตร​น้ำ ๔๐๐ ลูกบาศก์เ​มตร เชื้อ​จุลินทรีย์​ย่อย​สลาย​เซลลูโลส​จาก​ ปุ๋ย​หมักจ​ ะ​ช่วย​ย่อย​สลาย​เศษ​ขี้​เลน​บริเวณ​ผิว​ก้น​บ่อ เพื่อ​ป้องกันก​ าร​เกิด​การ​เน่าเ​สีย​ของ​เศษ​ขี้​เลน ๒. การ​ใส่​น้ำ​หมัก​ชีวภาพ​ลง​ใน​บ่อน้ำ นำ​น้ำ​หมัก​ชีวภาพ​ที่​ผลิต​ได้​จาก​วัสดุ​เหลือ​ใช้​ทางการ​เกษตร​ลักษณะ​สด เช่น เศษ​ปลา ผัก ผล​ไม้ และ​เศษ​อาหาร​ใน​ครัว​เรือน​โดย​ใช้​ผลิตภัณฑ์​สาร​เร่ง​ซุปเปอร์ พด.๒ หรือ​สาร​เร่ง พด.๖ ของ​กรม​พัฒนาที่ดิน ใส่​ลง​ใน​บ่อน้ำ อัตรา ๑ ลิตร​ต่อ​ปริมาตร​น้ำ ๑๐ ลูกบาศก์เ​มตร เพื่อ​เป็นการ​ช่วย​กำจัดข​ อง​เสีย​ที่​เกิดก​ าร​ทำงาน​ของ​จุลินทรีย์​และ​ รักษา​ระดับค​ ่า​ความ​เป็นก​รด​เป็น​ด่าง​ของ​น้ำ​ให้​มี​ความ​เหมาะ​สมใน​การ​ใช้ป​ ระโยชน์​ทางการ​เกษตร

19


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

การ​ดูแล​รักษา​คุณภาพ​น้ำ​ใน​บ่อ​ใน​พื้นที่​ดิน​เปรี้ยว​จัด พืน้ ทีด​่ นิ เ​ปรีย้ ว​จดั น​ อกจาก​มป​ี ญ ั หา​จาก​สภาพ​ดนิ เ​ป็นก​รด​จดั แ​ ล้ว น้ำใ​น​บริเวณ​พนื้ ที​่ ยังเ​ป็นก​รด​จดั อ​ กี ด​ ว้ ย เมือ่ ข​ ดุ บ​ อ่ ใ​น​พนื้ ทีด​่ งั ก​ ล่าว โดย​ขดุ ด​ นิ ช​ นั้ ล​ า่ งๆ ขึน้ ม​ า​อยูบ​่ ริเวณ​ขอบ​บอ่ ซึง่ ท​ ำให้ด​ นิ บ​ ริเวณ​บอ่ แ​ ละ​ขอบ​บอ่ ม​ ค​ี วาม​เป็นก​รด​รนุ แรง​มาก​ขนึ้ เมือ่ ป​ ล่อย​นำ้ เ​ข้าไป​ขงั ใ​น​บอ่ ​ ดัง​กล่าว น้ำ​จะ​ละลาย​กรด​ออก​มา ทำให้น​ ้ำ​เป็นก​รด​จัด นอกจาก​นั้นแ​ ล้ว​เมื่อ​ฝน​ตก น้ำฝ​ น​ จะ​ชะล้าง​กรด​จาก​ดิน​ขอบ​บ่อล​ ง​ไป​สะสม​ใน​บ่อ เพิ่ม​ความ​เป็นก​รด​ของ​น้ำใ​น​บ่อ​มาก​ขึ้น ดังน​ นั้ ก​ าร​ใช้ป​ ระโยชน์ข​ อง​นำ้ ใ​น​บอ่ ท​ ข​ี่ ดุ เ​พือ่ ก​ าร​อปุ โภค บริโภค ปลูกพ​ ชื และ​เลีย้ ง​ ปลา​นั้น จำเป็น​อย่าง​ยิ่ง​ที่​จะ​ต้อง​ปรับ​สภาพ​ดิน​ใน​บ่อ ดิน​ขอบ​บ่อ และ​น้ำใ​น​บ่อใ​ห้​เหมาะ​สม โดย​ปฏิบัติ​ตาม​ขั้น​ตอน​ต่อ​ไป​นี้ ๑. หว่าน​ปูน​ทั่วพ​ ื้นที่ ​ใน​บ่อแ​ ละ​ขอบ​บ่อ ทิ้ง​ไว้​ประมาณ ๑๐ – ๒๐ วัน หรือ​จนกว่า​ ฝน​ตก​แล้ว​กักเ​ก็บ​น้ำ​ใน​บ่อใ​ห้​มี​ระดับ​น้ำ​สูง​อย่าง​น้อย ๒ เมตร จาก​ก้นบ​ ่อ​ขึ้นม​ า​เพื่อ​ป้องกัน​ การ​เกิด​กรด​เพิ่มข​ ึ้น ๒. ตรวจ​วดั ค​ วาม​เป็นก​รด​เป็นด​ า่ ง​ของ​นำ้ ใ​น​บอ่ ห​ ลังข​ งั น​ ำ้ และ​ตรวจ​วดั ท​ กุ ๗ – ๑๐ วัน ถ้า​ยังเ​ป็นก​รด​สูง ควร​ใส่​ปูนล​ ง​บ่อโ​ดย​ใช้​ปูน ๑ กิโลกรัม​ต่อน​ ้ำ ๑ ลูกบาศก์เ​มตร จนกว่าค​ วาม​เป็นก​รด​เป็นด​ ่าง​เหมาะ​สม ๓. กรณีท​ เ​ี่ ลีย้ ง​ปลา​ใน​บอ่ ห​ ลังจ​ าก​จบั ป​ ลา​แล้วท​ ำการ​ลอกเลน​กนั บ​ อ่ ตาก​บอ่ เ​พือ่ ฆ​ า่ เ​ชือ้ โ​รค​กอ่ น​ทป​ี่ ล่อย​นำ้ เ​ข้าค​ รัง้ ต​ อ่ ไ​ป ทั้งนี้​ จำเป็น​ต้อง​หว่าน​ปนู​ ร​อบๆ ผนัง​บ่อแ​ ละ​ก้น​บ่อ​ด้วย

วิธี​การ​จัดการ​ดิน​เพื่อ​ปลูกพ ​ ืช​เศรษฐกิจ ๑. การ​จัดการ​ดิน​อิน​ทรีย​วัตถุต​ ่ำ​บน​คัน​ดิน​รอบ​บ่อ​เพื่อป​ ลูกพ​ ืช การ​ใช้​ประโยชน์​ที่ดิน​บน​คัน​ดิน​รอบ​บ่อ​ที่​มี​อิน​ทรีย​วัตถุ​ต่ำ​นั้น จำเป็น​ต้อง​ทำการ​ปรับปรุง​แก้ ​โครงสร้าง​ดิน​ให้​เหมาะ​สม โดย​ปฏิบัติ​ตาม​ขั้น​ตอน​ต่อ​ไป​นี้ ๑. หว่าน​เมล็ดพ​ ันธุ์​พืช​ปุ๋ยส​ ด เมื่อ​พืช​เริ่ม​ออกดอก​หรือ​มีอายุ​ประมาณ ๕๕ – ๖๐ วัน ให้ส​ ับ​กลบ​เพื่อเ​พิ่ม​อิน​ทรีย​วัตถุ​ และ​ความ​อุดม​สมบูรณ์ ​ให้​แก่​ดิน พืช​ปุ๋ย​สด ได้แก่ ถั่ว​พุ่ม ปอ​เทือ​ง ถั่วพ​ ร้า​ และ​โสน​อัฟ​ริ​กัน

20


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

๒. เตรียม​ดิน​ให้ล​ ะเอียด​สม่ำเสมอ และ​ใส่​ปุ๋ย​อินทรีย์ เช่น ปุ๋ยห​ มัก​หรือ​ปุ๋ย​คอก​เพิ่ม​อิน​ทรีย​วัตถุ แล้ว​ปลูกพ​ ืชผ​ ักอ​ ายุ​สั้น​ ที่​ทำ​ราย​ได้​ดี ได้แก่ ผัก​คะน้า ผักชี ถั่วฝักยาว บวบ มะระ พริกข​ ี้หนู กระเจี๊ยบ​เขียว หรือ​ไม้​ดอก​บาง​ชนิด​ที่​สามารถ​เก็บผ​ ลผลิต​ ขาย​ได้​ตลอด​ปี

๓. เตรียม​ดิน​สำหรับ​ปลูกไ​ม้​ยืนต้น บาง​ชนิด เช่น มะม่วง กล้วย บริเวณ​คัน​ดิน​ขอบ​บ่อ โดย​ปรับส​ ภาพ​ดิน​บริเวณ​หลุม​ ให้​เหมาะ​สม ใส่ป​ ุ๋ย​หมัก​ปุ๋ยค​ อก​คลุกเ​คล้า​กับ​ดิน ก่อน​ปลูกต​ ้นไม้แ​ ล้ว​คลุมโ​คน​ต้นด​ ้วย​ฟาง​ข้าว

การ​จัดการ​ดิน​เค็ม​บน​คัน​ดิน​รอบ​บ่อ​ก่อน​การ​เพาะ​ปลูก​พืช ๑. เพิ่ม​ความ​อุดม​สมบูรณ์​ของ​ดิน​โดย​การ​ใช้​ปุ๋ย​หมัก ปุ๋ยค​ อก แกลบ ใน​อัตรา ๒ – ๓ ตันต​ ่อ​ไร่ หรือ​โดย การ​ปลูก​พืช​ ปุ๋ย​สด​ทน​ดิน​เค็ม เช่น โสน​อัฟ​ริ​กัน อัตรา​เมล็ด ๕ กิโลกรัม​ต่อ​ไร่ ไถกลบ​ที่​อายุ ๕๕ – ๖๐ วัน หรือ ถั่ว​พร้า อัตรา​เมล็ด ๘ กิโลกรัมต​ ่อ​ไร่ แล้วไ​ถกลบ​เมื่อ​ออกดอก ๒. ป้องกันก​ าร​เคลือ่ นทีข​่ อง​เกลือจ​ าก​นำ้ ใ​ต้ดนิ ไ​ม่ ใ​ห้ส​ ะสม​ใน​ชนั้ ด​ นิ โดย​การ​รอง​พนื้ ด​ ว้ ย​แผ่นพ​ ลาสติก หรือถ​ งุ ป​ ยุ๋ ท​ ร​ี่ ะดับ​ ความ​ลึก ๒๐ - ๓๐ เซนติเมตร จาก​ผิว​ดิน ๓. คลุม​ดิน​ด้วย​ฟาง​ข้าว หรือ เศษ​ซาก​พืช เพื่อ​ลด​การ​ระเหย​น้ำข​ อง​ดิน ๔. ใช้​น้ำ​ใน​ปริมาณ​ที่มา​กก​ว่าป​ กติ​เพื่อ​เพิ่ม​การ​ชะล้าง​เกลือ ๕. ปลูก​หญ้า​ทน​เค็ม เช่น หญ้า​ดิกซ​ ี่​บน​คัน​บ่อเ​พื่อ​ป้องกันก​ าร​ชะล้าง​พังท​ ลาย​ของ​คัน​บ่อ ๖. ปลูก​ไม้​ยืนต้น​ทน​เค็ม​บน​คัน​ดิน​รอบๆ ​บ่อน้ำ เช่น ละมุด พุทรา สะเดา กระถิน​ออสเตรเลีย (อ���​คา​เซีย) ๗. เลือก​พืช​ทน​เค็ม​มา​ปลูก เช่น ผัก​บุ้ง คะน้า มะเขือเ​ทศ เป็นต้น

21


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

การ​จัดการ​ดิน​เปรี้ยว​บน​คัน​ดิน​รอบ​บ่อ​ก่อน​การ​เพาะ​ปลูกพ ​ ืช การ​แก้ป​ ัญหา​กรด​ใน​ดิน​เปรี้ยว และ​เพิ่ม​ธาตุ​อาหาร​ใน​ดิน ๑. ลด​ความ​รุนแรง​ของ​กรด​ใน​ดิน ลด​สาร​พิษ ใส่ป​ ูน​แก้​ความ​เป็นก​รด​ของ​ดิน เช่น ปูนม​ าร์ล หินปูน​บด ปูนโ​ดโลไมท์ ปูน​ขาว ปูน​คัล​ไซท์ เป็นต้น ๒. ปรับด​ ิน​ให้​ร่วน​ซุย ด้วย​การ​ใส่​อิน​ทรีย​วัตถุ ปุ๋ยห​ มัก แกลบ​สด แกลบ​เผา ทำให้ด​ ิน​โปร่งร​ ่วน​ซุยข​ ึ้น ไม่​เหนียว​แน่น การ​ระบาย​น้ำ​และ​อากาศ​ดี​ขึ้น ๓. เพิ่มธ​ าตุ​อาหาร​พืช ใส่​ปุ๋ยห​ มัก ปุ๋ย​คอก ปุ๋ยพ​ ืช​สด และ​ปุ๋ย​เคมีช​ นิด​และ​ปริมาณ​ที่​เหมาะ​สม ๔. ดิน​เปรี้ยว​จัดท​ ี่ ​ได้​รับ​การ​ปรับปรุง​แก้ ไข​แล้ว สามารถ​ปลูกพ​ ืช​ได้​เกือบ​ทุก​ชนิด อย่างไร​ก็ตาม​ควร​เลือก​ชนิด​พืช​ปลูก​ที่​ เหมาะ​สม

การ​แก้​ปัญหา​น้ำ​ที่​เป็นก​รด เพื่อใ​ช้ ​ใน​การ​ปลูกพ ​ ืช ใส่​ปูน​ลง​ใน​น้ำ​ปริมาณ ๑ กิโลกรัม​ต่อ​น้ำ ๑ ลูกบาศก์​เมตร มี​การ​ถ่ายเท​น้ำเ​ป็น​ครั้งค​ ราว​ระบาย​น้ำท​ ี่​เป็นก​รด​ออก​ไป​ บำบัด และ​ปล่อย​น้ำ​ใหม่​เข้าไป พร้อม​ทั้ง​คอย​ตรวจ​สอบ​ความ​เป็นก​รด​ของ​น้ำเ​ป็นร​ ะ​ยะๆ

22


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

บทที่ ๕ การใช้ประโยชน์แหล่งน้ำในไร่นา การนำ​น้ำ​ใน​บ่อ​มา​ใช้​เพื่อ​การ​ปลูก​พืช​จะ​เป็น​ประโยชน์​มาก​น้อย​เพียง​ใด ขึ้น​อยู่​กับ​ความ​เข้าใจ​เกี่ยว​กับ​การ​ใช้​น้ำ​ ของ​เกษตรกร และ​การ​เลือก​ชนิด​พืช​ปลูก​ที่​เหมาะ​สม เกษตรกร​สามารถ​ใช้​น้ำ​จาก​บ่อ​ใน​การ​ทำ​นา​โดย​นำ​ไป​ใช้​สำหรับ​การ​ เพาะ​กล้าข​ า้ ว หรือใ​ช้ ใ​น​กรณีท​ ฝ​ี่ น​ทงิ้ ช​ ว่ ง​และ​เป็นร​ ะยะ​ทต​ี่ น้ ข​ า้ ว​จำเป็นต​ อ้ ง​ใช้น​ ำ้ เ​พือ่ ก​ าร​เจริญเ​ติบโต​และ​ให้ผ​ ลผลิต นอกจาก​ใช้​ เพือ่ ก​ าร​ทำ​นา​แล้วก​ าร​ปลูกพ​ ชื ผ​ กั ร​ อบ​บอ่ ห​ รือป​ ลูกพ​ ชื ห​ ลังน​ า บริเวณ​ใกล้เ​คียง​บอ่ น้ำ โดย​นำ​นำ้ จ​ าก​บอ่ ไ​ป​ใช้ ก็จ​ ะ​ทำให้เ​กษตรกร​ มีร​ าย​ได้เ​พิ่มข​ ึ้นจ​ าก​การ​ปลูกพ​ ืชด​ ังก​ ล่าว เพื่อใ​ห้การ​ใช้น​ ้ำเ​กิดป​ ระโยชน์ม​ าก​ที่สุดแ​ ละ​เพียง​พอ​สำหรับใ​ช้ป​ ลูกพ​ ืชไ​ด้ต​ ลอด​ฤดูกาล เกษตรกร​ควร​เลือก​ปลูกพ​ ืช​ทมี่​ ีอายุ​การ​เก็บเ​กี่ยว​สั้น รวม​ทั้ง​มี​การ​จัดการ​เรื่อง​น้ำท​ ี่​เหมาะ​สม​ตาม​ที่​พืช​ต้องการ

แตงกวา การ​ให้​น้ำ หลัง​ปลูก​ให้​รดนํ้า​ทันที การ​ปลูก​แบบ​หยอด​เมล็ด ให้​นํ้า​โดย​วิธี​การ​ฉีด​พ่น​ให้​ เป็น​ฝอย​ละเอียด ส่วน​การ​ปลูก​แบบ​ย้าย​กล้า การ​ให้​น้ำอ​ าจ​จะ​แตก​ต่าง​กัน ขึ้น​อยูก่​ ับ​สภาพ​ พื้นที่ แต่​ที่​เหมาะ​สม​กับ​แตงกวา คือ​การ​ให้​น้ำ​ตาม​ร่อง เพราะ​จะ​ไม่​ทำให้​ลำต้น และ​ ใบ​เปียก​ชื้น ลด​การ​ลุกลาม​ของ​โรค​พืช​ทาง​ใบ ช่วง​เวลา​การ​ให้​น้ำ ใน​ระยะ​แรก​ควร​ให้ ๒-๓ วัน​ต่อ​ครั้ง และ​เมื่อ​ต้น​แตงกวา เริ่ม​เจริญ​เติบโต​แล้วจ​ ึง​ปรับช​ ่วง เวลา​การ​ให้​น้ำใ​ห้​ นาน​ขึ้น ข้อ​ควร​คำนึง​สำหรับ​การ​ให้​น้ำ​นั้น คือ ต้อง​กระจาย​ใน​พื้นที่ ​ให้​สม่ำเสมอ​ตลอด​แปลง และ​ตรวจ​ดู​ความชื้น​ใน​ดิน​ไม่ ​ให้​สูง​เกิน​ไป​จน​กลาย​เป็นแ​ ฉะ เพราะ​จะ​ทำให้​แตงกวา​ราก​เน่าไ​ด้

คะน้า

เป็นพ​ ชื ท​ ี่ ไ​ม่ช​ อบ​นำ้ ข​ งั แต่ต​ อ้ งการ​นำ้ อ​ ย่าง​เพียง​พอ​และ​สม่ำเสมอ เพราะ​ตน้ ค​ ะน้าม​ ก​ี าร​เจริญเ​ติบโต​ อย่าง​รวดเร็ว ดังน​ นั้ จึงต​ อ้ ง​ปลูกใ​น​แหล่งท​ ม​ี่ น​ี ำ้ เ​พียง​พอ​ตลอด​ฤดูป​ ลูก หาก​คะน้าข​ าด​นำ้ จ​ ะ​ทำให้​ ชะงักก​ าร​เจริญเ​ติบโต​และ​คณ ุ ภาพ​ไม่ด​ เ​ี ท่าท​ ค​ี่ วร โดย​เฉพาะ​อย่าง​ยงิ่ ใ​น​ระยะ​ทเ​ี่ มล็ดเ​ริม่ ง​ อก การ​ ให้​น้ำ​ให้ ​ใช้​ฝักบัว​ฝอย​รด​ให้​ทั่ว​และ​ให้ช​ ุ่ม วัน​ละ ๒ ครั้ง ใน​เวลา​เช้าแ​ ละ​เย็น

ถั่วฝักยาว เป็น​พืช​ที่​ต้อง​ให้​น้ำ​อย่าง​สม่ำเสมอ​และ​เพียง​พอ หลัง​หยอด​เมล็ด ควร​ให้​น้ำท​ ุก​วัน แต่อ​ ย่าใ​ห้ม​ าก​เกินไ​ป​เพราะ​จะ​ทำให้เ​มล็ดเ​น่าไ​ด้ ระยะ​เจริญเ​ติบโต​หลังจ​ าก​ถอน​แยก​แล้ว​ ควร​ให้​น้ำ​ทุก ๓-๕ วัน​ต่อ​ครั้ง เมื่อ​เริ่ม​ติด​ดอก​ออก​ผล ควร​ให้น​ ้ำท​ ุก​วัน วัน​ละ ๒ ครั้ง ใน​ช่วง​เช้า​และ​เย็น เพราะ​หาก​ขาด​น้ำ จะ​ทำให้​ดอก​ถั่วฝักยาว​ร่วง ไม่​ติด​ฝัก หรือ​ฝัก​อาจ​ ไม่​สมบูรณ์ วิธกี​ าร​ให้​น้ำ​อาจ​ใช้​วิธี​ปล่อย​น้ำ​เข้า​ตาม​ร่อง หรือ​ตักร​ ด​โดยตรง ขึ้น​อยูก่​ ับ​แหล่ง​น้ำท​ ี่​มี สภาพ​พื้นที่​ปลูก และ​ความ​สะดวก​ของ​ผู้​ปลูก

ผักชี เป็น​ผัก​ที่​ต้องการ​น้ำ​มาก​แต่ ​ไม่​ชอบ​น้ำข​ ัง การ​ให้​น้ำห​ ลัง​จาก​หว่าน​เมล็ด​เสร็จ​แล้ว รดน้ำ​โดย​ใช้​ฝักบัว​ ฝอย หรือ​เครื่อง​ฉีด​ฝอย​ฉีด​รด​ให้​ทั่ว​และ​ชุ่ม​แปลง จาก​นั้นค​ วร​ให้​น้ำอ​ ย่าง​สม่ำเสมอ​วัน​ละ ๒ ครั้ง ใน​ เวลา​เช้า​และ​เย็น แต่​อย่า​ให้​มาก​จน​เกินไ​ป เพราะ​หาก​ได้​รับ​น้ำม​ าก​เกิน ต้นผ​ ักชี​จะ​เน่าง​ ่าย 23


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

ต้น​หอม การ​ให้​น้ำ ช่วง​แรก​ต้อง​รดน้ำ​วัน​ละ ๒ ครั้ง เวลา​เช้า​และ​เย็น เมื่อ​ต้นห​ อม​ เริ่ม​มี ​ใบ​ยื่นย​ าว ลด​การ​ให้​น้ำลง​เหลือ​เพียง​วัน​ละ​ครั้ง เคล็ดล​ ับ​การ​ปลูกต​ ้นห​ อม​ให้​ งาม อยู่​ที่​การ​คลุม​ดิน​ให้​คง​ความชื้นไ​ว้ แต่​สามารถ​ระบาย​น้ำ​ได้​ดี โดย​การนำ​เอา​ ฟาง​แห้ง หญ้าแ​ ห้ง เปลือก​ถั่ว​ลิสง หรือ​แกลบ​ดิบ คลุม​หน้าด​ ิน​ไว้

กระเทียม การ​ให้​น้ำ หลัง​ปลูกเ​สร็จ​ควร​รดน้ำ​ทันที ต่อ​จาก​นั้น ให้​รดน้ำ ๓ - ๕ วัน​ต่อ​ ครั้ง และ​เมื่อป​ ลูก​ไป​แล้ว ๓๐ วัน หรือ​อายุ​ประมาณ ๑ เดือน ให้ร​ ดน้ำ​ทุก ๗ - ๑๐ วัน​ต่อ​ครั้ง เมื่อ​กระเทียม​มีอายุ​เกิน​กว่า ๖๐ วัน ลด​ปริมาณ​การ​ให้น​ ้ำลง​เหลือ ๒ ครั้ง​ ต่อ​เดือน และ​ควร​งด​การ​ให้น​ ้ำ​เมื่อ​กระเทียม​แก่​จัด หรือ​ก่อน​เก็บเ​กี่ยว​ประมาณ ๒ - ๓ สัปดาห์

มะเขือเ​ทศ ต้องการ​นำ้ อ​ ย่าง​สม่ำเสมอ ตัง้ แต่เ​ริม่ ป​ ลูกไ​ป​จนถึงผ​ ล​เริม่ แ​ ก่ (ผล​มก​ี าร​เปลีย่ น​ส)ี แต่​ ระยะ​ทต​ี่ อ้ งการ​นำ้ ม​ าก​คอื ช่วง​แรก​ของ​การ​เจริญเ​ติบโต​และ​ชว่ ง​ทผ​ี่ ล​กำลังข​ ยาย หลังจ​ าก​นนั้ ​ ควร​ลด​การ​ให้น​ ้ำลง มิฉ​ ะนั้น​อาจ​ทำให้​ผล​แตก​ได้ การ​รดน้ำม​ าก​เกินไ​ป​จะ​ทำให้ด​ ิน​มี​ความชื้น​ สูง ทำให้​เชื้อ​รา​ทเี่​ป็น​สาเหตุ ให้​เกิด​โรค​เน่าเ​จริญ​ได้ด​ ี แต่​หาก​มะเขือ​เทศ​ขาด​น้ำ และ​มี​การ​ ให้​น้ำ​อย่าง​กะทันหัน​ก็​จะ​ทำให้​ผล​แตก​ได้​เช่น​กัน

พริก ปกติ​พริก​เป็นพ​ ืช​ที่ ​ไม่​ต้องการ​น้ำ​มาก​นัก แต่ ​ใน​ช่วง​แรก​ของ​การ​เจริญ​เติบโต โดย​เฉพาะ​ หลัง​ย้าย​กล้า​ปลูก ควร​ได้​รับ​น้ำ​อย่าง​สม่ำเสมอ​จนกว่า​พริกจ​ ะ​ตั้งต​ ัว​ได้ การ​ให้​น้ำท​ ุก​ครั้งไ​ม่​ควร​ให้​ มาก​เกินไ​ป และ​ไม่ค​ วร​ปล่อย​ให้ด​ นิ แ​ ห้งม​ าก​เพราะ​จะ​ทำให้ช​ ะงักก​ าร​เจริญเ​ติบโต ใน​ชว่ ง​เก็บผ​ ลผลิต​ ควร​ลด​การ​ให้​น้ำ​เพื่อ​จะ​ทำให้ค​ ุณภาพ​ผลผลิต​ดี สี​ของ​ผล​สวย

ข้าว���พด​ฝัก​อ่อน เป็นพ​ ชื ท​ ต​ี่ อ้ งการ​นำ้ อ​ ย่าง​สม่ำเสมอ​ตลอด​ฤดูป​ ลูก การ​ขาด​นำ้ ห​ รือป​ ล่อย​ให้ด​ นิ แ​ ห้งช​ ว่ ง​ใด​ชว่ ง​หนึง่ ​ ของ​การ​เจริญเ​ติบโต จะ​ทำให้ก​ าร​เจริญเ​ติบโต​หยุดช​ ะงัก และ​มผ​ี ลก​ระ​ทบ​ถงึ ผ​ ลผลิตข​ นาด​ฝกั อ​ อ่ น​และ​ คุณภาพ​ของ​ฝัก โดย​เฉพาะ​ฝัก​ที่​มี​รูป​ร่าง​ผิด​ปกติ​จะ​เกิด​ขึ้นม​ าก​ถ้า​ขาด​น้ำใ​น​ช่วง​ติด​ฝัก​อ่อน ใน​การ​ ปฏิบัติ​ทั่วไป​การ​ให้​น้ำ ใน​ฤดู​แล้ง คือ​ขณะ​ทขี่​ ้าวโพด​ยัง​เล็ก ให้​น้ำท​ ุก ๒ - ๓ วัน เมื่อ​ต้นส​ ูง​ประมาณ ๕๐ - ๖๐ เซนติเมตร ให้​น้ำ​ทุก ๕ - ๗ วัน ต่อ​จาก​นั้นใ​ห้​น้ำเ​มื่อ​ดินใ​น​แปลง​เริ่ม​แห้ง

ข้าวโพด​หวาน

24

การ​ให้​น้ำ ใน​ช่วง ๗ วันแ​ รก หลัง​ปลูกเ​ป็นร​ ะยะ​ที่​ข้าวโพด​หวาน​ขาด​น้ำไ​ม่ ​ได้ เพราะ​ เป็นร​ ะยะ​ทก​ี่ ำลังง​ อก ถ้าข​ า้ วโพด​หวาน​ขาด​นำ้ ช​ ว่ ง​นจ​ี้ ะ​ทำให้ก​ าร​งอก​ไม่ด​ ี จำนวน​ตน้ ต​ อ่ พ​ นื้ ทีก​่ ​็ จะ​นอ้ ย​ลง​จะ​ทำให้ผ​ ลผลิตล​ ด​ลง​ไป​ดว้ ย ระยะ​ทข​ี่ าด​นำ้ ไ​ม่ ไ​ด้อ​ กี ช​ ว่ ง​หนึง่ ค​ อื ร​ ะยะ​ออกดอก การ​ ขาด​นำ้ ใ​น​ชว่ ง​นจ​ี้ ะ​มผ​ี ล​ทำให้ก​ าร​ผสม​เกสร​ไม่ส​ มบูรณ์ การ​ตดิ เ​มล็ดจ​ ะ​ไม่ด​ ี ติดเ​มล็ดไ​ม่เ​ต็มถ​ งึ ​ ปลาย​หรือ​ติดเ​มล็ด​เป็นบ​ าง​ส่วน ซึ่ง​ฝัก​ที่ ​ได้จ​ ะ​ขาย​ได้ร​ าคา​ต่ำ โดย​ปกติค​ วร​ให้​น้ำท​ ุก ๓ - ๕ วัน ขึ้น​กับ​สภาพ​ต้น​ข้าวโพด​และ​สภาพ​อากาศ แต่​ช่วง​ที่​ควร​ให้​น้ำถ​ ี่​ขึ้นค​ ือช​ ่วง​ที่​ข้าวโพด​กำลัง​ งอก​และ​ช่วง​ออกดอก


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

มะเขือ​เปราะ ต้องการ​น้ำ​อย่าง​สม่ำเสมอ โดย​ช่วง​แรก​หลัง​ย้าย​กล้า​ลง​ปลูก ให้​น้ำว​ ันล​ ะ ๒ ครั้ง เวลา​เช้า​และ​เย็น เมื่อ​ต้น​กล้าต​ ั้ง​ตัว​ได้ด​ ีแล้ว จึง​ลด​การ​ให้​น้ำลง​เหลือ​วัน​ละ​ครั้ง​ ก็​พอ

ผัก​กาด​ขาว ต้องการ​น้ำ​อย่าง​สม่ำเสมอ​ตลอด​ฤดู​ปลูก ใน​ระยะ​แรก​เมื่อ​ผัก​กำลัง​งอก ควร​ให้​น้ำ​ วัน​ละ ๓ - ๔ ครั้ง เมื่อ​ผัก​มีอายุ​เกิน ๗ วัน​ไป​แล้ว ก็​ลด​ลง​เหลือ​ให้​วันล​ ะ ๓ ครั้ง พอ​อายุ​ เกิน ๑ เดือน​ไป​แล้วใ​ห้​น้ำ​เพียง​วัน​ละ ๒ ครั้ง เช้า​และ​เย็น การ​ให้​น้ำค​ วร​ใช้บ​ ัว​รดน้ำ​หรือ​ ใช้​เครื่อง​ฉีด​พ่น​เป็น​ฝอย แต่ ​ไม่​ควร​ฉีด​พ่น​แรง​มาก​นัก เพราะ​อาจ​จะ​เป็น​อันตราย​ต่อ​ผัก​ได้ การ​ให้​น้ำ​ผัก​กาด​ขาว​ระยะ​ที่​ควร​ระวัง​ที่สุด​คือ ช่วง​ที่​ผัก​กาด​ขาว​กำลัง​ห่อ​ปลี ไม่​ควร​ให้​ขาด​น้ำ​ อย่าง​เด็ด​ขาด เพราะ​จะ​ทำให้ก​ าร​ห่อ​ปลีแ​ ละ​การ​เจริญเ​ติบโต​ไม่​สมบูรณ์

กะหล่ำ​ปลี การ​ให้ ​น้ ำ ควร​ให้ ​น้ ำ ​อ ย่ า ง​ส ม่ ำ เสมอ​แ ละ​เพี ย ง​พ อ ช่ ว ง​ที่ ​ก ะหล่ ำ ​ป ลี ​ก ำลั ง ​เจริ ญ​ เติบโต​คือ​หลัง​ปลูก​ไป​แล้ว​ประมาณ ๒ - ๓ สัปดาห์ เป็น​ระยะ​เวลา​ที่​ต้องการ​น้ำ​มาก​ ที่ สุ ด หาก​ข าด​น้ ำ ​จ ะ​ท ำให้​ก ะหล่ ำ​ป ลี ​เข้ า​หั ว ​ช้ า และ​เมื่ อ​ก ะหล่ ำ​ป ลี ​เข้ า​ป ลี ​เต็ ม​ที่ ​แ ล้ ว ควร​ลด​ปริมาณ​น้ำใ​ห้​น้อย​ลง เพราะ​หาก​กะหล่ำป​ ลี ​ได้ร​ ับ​น้ำม​ าก​เกินไ​ป​จะ​ทำให้​ปลี​แตก​ได้

กะหล่ำ​ดอก การ​ให้​น้ำ ใน​ช่วง​แรก​ไม่​ต้อง​ให้​น้ำ​มาก​นัก เพียง​ให้​ดินม​ ี​ความ​ชุ่ม​ชื้น​สม่ำเสมอ ถ้า​แฉะ​เกิน​ ไป​จะ​เป็น​โรค​เน่า​เละ​ได้​ง่าย เมื่อ​กะหล่ำ​ดอก​โต​ขึ้น​ก็ ​ให้​น้ำ​มาก​ขึ้น​เพราะ​การ​ระเหย​น้ำ​เกิด​เร็ว​ ขึ้น โดย​ให้​น้ำ​วัน​ละ ๒ ครั้ง เวลา​เช้า​และ​เย็น ไม่​ควร​ปล่อย​ให้​กะหล่ำด​ อก​ขาด​น้ำ เพราะ​จะ​ ชะงักก​ าร​เจริญเ​ติบโต​และ​กระทบ​กระเทือน​ตอ่ ก​ าร​สร้าง​ดอก ทำให้ค​ ณ ุ ภาพ​และ​ปริมาณ​ดอก​ ลด​ลง ใน​ฤดู​แล้ง​ควร​มี​การ​คลุม​ดิน​ด้วย​ฟาง​หรือ​หญ้าแ​ ห้ง จะ​ช่วย​ให้ร​ ักษา​ความชื้น​ ใน​ดิน​ไว้ ​ได้​ดี

การ​ปลูกผ ​ ัก​โดย​วิธี​เกษตร​อินทรีย์ นอกจาก​การ​ใช้​น้ำ​จาก​บ่อน้ำ​ที่​ขุด​ขึ้น​แล้ว หาก​เป็นการ​เพาะ​ปลูก​แบบ​เกษตร​อินทรีย์ โดย​เฉพาะ​การ​ใช้​ผลิตภัณฑ์​ สาร​เร่งจ​ ลุ นิ ทรียท​์ ผ​ี่ ลิตโ​ดย​กรม​พฒ ั นาทีด่ นิ ไม่ว​ า่ จ​ ะ​เป็นน​ ำ้ ห​ มักช​ วี ภาพ ซึง่ ผ​ ลิตจ​ าก​สาร​เร่งซ​ ปุ เปอร์ พด.๒ การ​ใช้จ​ ลุ นิ ทรียค​์ วบคุม​ โรค​พืช ซุปเปอร์ พด.๓ ผสม​ปุ๋ย​หมัก การ​ใช้​สาร​ป้องกันแ​ มลง​ศัตรู​พืชซ​ ึ่ง​ผลิตจ​ าก​สาร​เร่ง​ซุปเปอร์ พด.๗ และ​ปุ๋ย​หมัก​ชีวภาพ พด. ๑๒ นอกจาก​จะ​เป็นการ​ช่วย​เพิ่ม​ผลผลิต​แล้ว ยังเ​ป็นการ​ลด​ต้นทุนก​ าร​ผลิต และ​จะ​เป็นว​ ิธี​การ​เพาะ​ปลูกท​ ี่​นำ​ไป​สู่​การเกษตร​ ยั่งยืน ตัวอย่าง​อัตรา​การ​ใช้​ผลิตภัณฑ์​สำหรับพ​ ืช​ผัก มี​ดังนี้ พืชผ​ กั เช่น พริก ข้าวโพด​ฝกั อ​ อ่ น เป็นต้น ใช้น​ ำ้ ห​ มักช​ วี ภาพ​ทผ​ี่ ลิตจ​ าก​สาร​เร่งซ​ ปุ เปอร์ พด.๒ ทีเ​่ จือจ​ าง​แล้วใ​น​อตั ราส่วน ๑ : ๑,๐๐๐ จำนวน ๖๐ ลิตร​ต่อ​ไร่ ทุกๆ ๑๐ วัน จุลินทรีย์​ควบคุมโ​รค​พืช ซุปเปอร์ พด.๓ ใน​ส่วน​ผสม​ปุ๋ยห​ มัก ๑๐๐ กิโลกรัม ต่อ​ไร่ และ​สาร​ป้องกัน​แมลง​ศัตรู​พืช​ผลิต​จาก​สาร​เร่ง​ซุปเปอร์ พด.๗ อัตรา​เจือ​จาง ๑ : ๕๐๐ จำนวน ๖๐ ลิตร​ต่อ​ไร่ ใน​กรณี​ที่​ ไม่มก​ี าร​ระบาด​ของ​แมลง​ฉดี พ​ น่ ช​ ว่ ง​พชื เ​จริญเ​ติบโ​ต​ทกุ ๆ ๑ เดือน กรณีท​ ม​ี่ ก​ี าร​ระบาด​ของ​แมลง ฉีดพ​ น่ ท​ กุ ๑๐ วัน สำหรับป​ ยุ๋ ห​ มัก​ ชีวภาพ พด. ๑๒ ทีข่​ ยาย​เชื้อ​ใน​ปุ๋ย​หมักแ​ ล้ว อัตรา ๓๐๐ กิโลกรัม​ต่อไ​ร่ ใส่​ระหว่าง​แถว​ตาม​แนว​ปลูกพ​ ืช​และ​คลุกเ​คล้าก​ ับ​ดิน 25


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ๑ ครั้ง

26

ผล​ตอบแทน​จาก​การ​ปลูก​พืชผ​ ัก การ​ใช้​น้ำจ​ าก​แหล่ง​น้ำใ​น​ไร่น​ า​ใน​การ​ปลูกพ​ ืชผ​ ัก ๑๔ ชนิด ข้าง​ต้น สำหรับ​การ​ปลูก ใน​พื้นที่​ปลูก ๑ งาน จะ​ให้​ผล​ตอบแทน​สำหรับ​พืช​แต่ละ​ชนิด​ดังนี้ แตงกวา ให้​ผล​ตอบแทน ๔,๓๕๐ บาท คะน้า ให้​ผล​ตอบแทน ๒,๔๕๕ บาท ถั่วฝักยาว ให้​ผล​ตอบแทน ๑,๔๗๗ บาท ผักชี ให้​ผล​ตอบแทน ๙,๖๑๕ บาท ต้น​หอม ให้ผ​ ล​ตอบแทน ๓,๗๕๐ บาท กระเทียม ให้​ผล​ตอบแทน ๖,๒๒๓ บาท มะเขือเ​ทศ ให้​ผล​ตอบแทน ๘,๘๓๗ บาท พริก ให้ผ​ ล​ตอบแทน ๒,๔๑๙ บาท ข้าวโพด​ฝัก​อ่อน ให้ผ​ ล​ตอบแทน ๔,๘๗๘ บาท ข้าวโพด​หวาน ให้​ผล​ตอบแทน ๗๒๗ บาท มะเขือเ​ปราะ ให้​ผล​ตอบแทน ๗,๒๘๗ บาท ผัก​กาด​ขาว ให้​ผล​ตอบแทน ๒,๘๑๒ บาท กะหล่ำ​ปลี ให้ผ​ ล​ตอบแทน ๒,๗๐๐ บาท กะหล่ำ​ดอก ให้​ผล​ตอบแทน ๘,๓๕๕ บาท


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

การ​เลี้ยงสัตว์ ใน​บริเวณ​บ่อน้ำ​ที่​เกษตรกร​ได้​รับ เกษตรกร​สามารถ​นำ​มา​เลี้ยง​สัตว์ เพื่อ​งาน​อดิเรก​หรือ​เพื่อ​ขาย​เป็น​ราย​ได้​เสริม​หรือ​ เพื่อ​ไว้​เป็นอ​ าหาร ซึ่ง​จะ​เป็นการ​ประหยัด​ค่าใ​ช้​จ่าย​ใน​ด้าน​อาหาร สำหรับค​ รัว​เรือน​เกษตรกร โดย​เกษตรกร​อาจ​ทำ​ควบคู่ ​ไป​กับ​ อา​ชี​พอื่นๆ ที่​เป็นอ​ าชีพ​หลักข​ อง​ตนเอง​ได้ การ​ลด​ค่า​ใช้​จ่าย​ด้าน​อาหาร​ภายใน​ครอบครัว นอกจาก​เกษตรกร​จะ​ไม่​ต้อง​จ่าย​เงินสด​ ซื้อ​อาหาร​แล้ว ยังเ​ป็นการ​เก็บอ​ อม​เงิน​และ​ทำให้ม​ ี​ราย​ได้​เพิ่มข​ ึ้น​ด้วย นอกจาก​นยี้​ ัง​เป็นการ​ฝึก​ให้​สมาชิกท​ ุก​คนใน​ครอบครัว​ได้ ​ใช้​ เวลา​ว่าง​ให้​เกิด​ประโยชน์​ร่วม​กัน

���าร​เลี้ยง​ปลา​ใน​บ่อน้ำ การ​เลี้ยง​ปลา​ใน​บ่อน้ำ​ใน​ไร่​นา หรือ​ใน​บ่อด​ ิน​ขนาด ๑,๒๖๐ ลูกบาศก์เ​มตร เมือ่ เ​ทียบ​เป็นข​ นาด​เนือ้ ทีจ​่ ะ​ประมาณ ๘๐๐ ตาราง​เมตร หรือ ๐.๕ ไร่ นิยม​สร้าง​เป็น​สี่เหลี่ยม​ผืน​ผ้า​เพื่อ​ความ​สะดวก​ใน​การ​จับ​ ปลา การ​เลี้ยง​ปลา​นอก​เขต​ชลประทาน​อาจ​ทำ​ควบคู่ ​ไป​กับ​การ​เพาะ​ ปลูก แต่​จำเป็น​ต้อง​วางแผน​การ​ใช้​น้ำ​ให้​เหมาะ​สม เนื่องจาก​เป็นพ​ ื้นที่​ ที่ ​ไม่มี​แหล่ง​น้ำ​เติม​นอกจาก​อาศัย​น้ำ​ฝน การ​รักษา​ระดับ​น้ำ​ไว้ ​ให้​อยู่​ ใน​ระดับ​ที่​เหมาะ​สม​เป็นส​ ิ่ง​จำเป็น โดย​ทั่วไป​ระดับ​น้ำ​ควร​อยู่​ที่ ๑ - ๒ เมตร จาก​ก้น​บ่อ ถ้า​ปริมาณ​น้ำ​น้อย​กว่า ๕๐ เซนติเมตร ปลา​อาจ​ตาย​ ได้​หรือ​ไม่ ​โต เนื่องจาก​น้ำ​มี​อุณหภูมสิ​ ูง ปลา​ที่​นิยม​เลี้ยง​มี ๓ ประเภท ปลา​กนิ พ​ ชื เช่น ปลา​นลิ ปลา​ตะเพียน​ขาว ปลา​ยสี่ ก และ​ปลา​ไน ปลา​กนิ ​ เนื้อ เช่น ปลา​ดุกอ​ ุย ปลา​ดุ​กบิ๊​กอุย ปลา​สวาย ปลา​ตาม​ธรรมชาติ เช่น ปลา​ช่อน ปลา​หมอเทศ กรณี​ที่​มี​แหล่ง​น้ำ​จำกัด เช่น มี​เพียง ๑ - ๒ บ่อ เกษตรกร​นิยม​เลี้ยง​ปลา​กิน​พืช เนื่องจาก​การ​เลี้ยง​ปลา​กิน​เนื้อ​ มักป​ ระสบ​ปัญหา​น้ำ​เสีย จำเป็น​ต้อง​มี​การ​ถ่าย​น้ำ​และ​ตาก​บ่อ​ทุก​ปี ส่วน​ปลา​ธรรมชาติ เช่น ปลา​ช่อน ปลา​หมอ มัก​ชอบ​อยู่ ​ใน​ แหล่งน​ ำ้ น​ งิ่ ท​ ม​ี่ ร​ี ะดับน​ ำ้ ค​ อ่ น​ขา้ ง​ตนื้ ไ​ม่เ​กิน ๑ เมตร และ​จะ​กนิ ​ ลูกปลา​ขนาด​เล็กเ​ป็นอ​ าหาร​ทำให้​ปลา​ชนิด​อื่น​อยู่​รอด​น้อย การ​เลี้ยง​ปลา​กิน​พืช อาจ​เลี้ยง​แบบ​ให้​กิน​อาหาร​ ธรรมชาติ​อย่าง​เดียว ซึ่ง​เป็น​อาหาร​ที่​เกิด​ขึ้น​เอง​ใน​บ่อ เช่น ไร​นำ้ หนอน แมลง พืชน​ ำ้ สาหร่ายขนาด​เล็กห​ รือเ​พิม่ อ​ าหาร​ สมทบ ประเภท​รำ ปลาย​ขา้ วต้ม ผักต​ า่ งๆ หรืออ​ าหาร​สำเร็จรูป การ​เลีย้ ง​ปลา​กนิ พ​ ชื อ​ าจ​เลีย้ ง​ชนิดเ​ดียว​หรือห​ ลาย​ชนิดป​ ะปน​ กัน เช่น ปลา​นิล ปลา​ตะเพียน ปลา​ไน ขนาด​บ่อ ๐.๕ ไร่ ควร​ปล่อย​ลูกปลา​ประมาณ ๒,๐๐๐ - ๒,๕๐๐ ตัว ใช้​เวลา​เลี้ยง​ประมาณ ๖ - ๘ เดือน ให้​เริ่ม​จับป​ ลา​ขนาด​ใหญ่​ออก​ก่อน เพื่อล​ ด​อัตรา​ความ​หนา​แน่น แล้ว​วิด​น้ำจ​ ับ​ปลา​ทั้งหมด​เมื่อ​เลี้ยง​ครบ​รอบ ๑ ปี จะ​ได้ผ​ ลผลิต​ประมาณ ๑,๐๐๐ - ๑,๒๐๐ กิโลกรัม การ​เลี้ยง​ปลา​กิน​เนื้อ โดย​ทั่วไป​การ​เลี้ยง​ปลา​กิน​เนื้อ​พวก​ปลา​ดุก​อุย ปลา​ดุ​กบิ๊​กอุย หรือ​ปลา​สวาย ต้อง​ให้​อาหาร​ จำพวก​เนื้อ​สัตว์ เช่น ตัวไ​หม ปลวก ไส้เดือน หนอน มด หรือ​พวก​เครื่อง​ใน​สัตว์ อาหาร​ประเภท​นที้​ ำให้​ปลา​เติบโต​เร็ว แต่ม​ ี​ข้อ​ เสียท​ ค​ี่ า่ อ​ าหาร​แพง น้ำเ​สียง​ า่ ย​และ​จำเป็นต​ อ้ ง​มก​ี าร​คมนาคม​สะดวก​เพือ่ ก​ าร​จำหน่าย เมือ่ น​ ำ้ เ​สียจ​ ำเป็นต​ อ้ ง​ถา่ ย​นำ้ แ​ ละ​ตาก​บอ่ ทำให้ต​ ้อง​มบี​ ่อส​ ำรอง หรือแ​ หล่งน​ ้ำเ​ติมเ​พื่อล​ ด​ความ​เข้มข​ ้นข​ อง​น้ำใ​ห้เ​จือจ​ าง​ลง สามารถ​เลี้ยง​ได้ค​ รบ​รอบ​ประมาณ ๓ - ๔ เดือน โดย​ทั่วไป​บ่อ​ขนาด ๐.๕ ไร่ ปล่อย​ปลา​ดุก​อุย​จำนวน ๒๐,๐๐๐ ตัว จะ​ได้​ผลผลิตป​ ระมาณ ๒,๐๐๐ กิโลกรัม (ค่าอ​ าหาร​ประมาณ ๒๐,๐๐๐ บาท)

27


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ การ​เลี้ยง​ปลา​ธรรมชาติ ปลา​ธรรมชาติ​คือ​ปลา​ที่​ชอบ​อยู่​ตาม​แหล่ง​น้ำธ​ รรมชาติ เช่น ปลา​ช่อน ปลา​หมอ มัก​อาศัย​ บริเวณ​น้ำ​นิ่ง​ตาม​แม่น้ำ​ลำคลอง หนอง​บึง​และ​บริเวณ​ที่​มพี​ ืช​น้ำห​ นา​แน่น เป็นป​ ลา​ล่า​เหยื่อ​กินป​ ลา​ขนาด​เล็ก กบ​เขียด​เป็น​อาหาร และ​ชอบ​อยู่ ​ใน​น้ำ​ที่​มี​ความ​ลึก​ไม่​เกิน ๑ เมตร มัก​อพยพ​ย้าย​ถิ่นไ​ป​หากินแ​ ละ​วางไข่เ​ลี้ยง​ตัว​อ่อน​ตาม​ท้อง​นา ดัง​นั้น​เมื่อฝ​ น​ตกหนัก​ น้ำ​ล้น​นา​ไหล​เข้า​บ่อ ถ้า​เกษตรกร​ต้องการ​เลี้ยง​ปลา​ธรรมชาติ​สามารถ​เปิด​ทาง​น้ำ​เข้า หรือ​ปล่อย​ให้​น้ำ​ล้น​คัน​บ่อ​ให้​ปลา​เข้า​ได้ แต่​ส่วน​ใหญ่​เป็นการ​เลี้ยง​ไว้​บริโภค​เฉพาะ​ครัว​เรือน การ​ทำ​อาหาร​ธรรมชาติ​เลี้ยง​ปลา อาหาร​ธรรมชาติ​เกษตรกร​สามารถ​ทำให้​เกิด​ขึ้น​ได้ โดย​การ​ใส่​ปุ๋ย การ​ใส่​ปุ๋ยถ​ ้า​เป็น​ปุ๋ย​คอก ปุ๋ยห​ มัก หรือ​ปุ๋ยพ​ ืช​สด ให้​กอง​ไว้ม​ ุม​บ่อ ถ้าเ​ป็น​ปุ๋ยเ​คมี​ ให้​ละลาย​น้ำ​สาด​ให้​ทั่วบ​ ่อ​ใน​อัตรา​ดังนี้ ๑. ปุ๋ย​คอก (ขี้ ​ไก่) ๑๐๐ - ๒๕๐ กิโลกรัม​ต่อบ​ ่อ ๒. ปุ๋ย​หมัก ๓๐๐ - ๓๕๐ กิโลกรัม​ต่อบ​ ่อ ๓. ปุ๋ย​พืช​สด ๖๐๐ - ๗๕๐ กิโลกรัม​ต่อบ​ ่อ ๔. ปุ๋ย​เคมี ๒.๕ กิโลกรัม​ต่อ​บ่อ

การ​ใช้​ผลิตภัณฑ์​กรม​พัฒนาที่ดิน​ใน​การ​เลี้ยง​ปลา ๑. การ​ใส่​น้ำ​หมัก​ชีวภาพ​ลง​ใน​บ่อ​ปลา การ​ใช้​สาร​บำบัด​น้ำ​เสีย​และ​ขจัด​กลิ่น​เหม็น​ผลิต​จาก​สาร​เร่ง พด.๖ ใช้​สาร​ บำบัด​น้ำ​เสียแ​ ละ​ขจัด​กลิ่น​เหม็น​ผลิต​จาก​สาร​เร่ง พด.๖ ประมาณ ๑ ลิตร​ต่อน​ ้ำ ๑๐ ลูกบาศก์เ​มตร สาด​ให้​ทั่ว​บ่อ ทุกๆ ๕-๗ วัน ๒. การ​ผสม​น้ำ​หมัก​ชีวภาพ​ลง​ใน​อาหาร โดย​ผสม​น้ำห​ มัก​ชีวภาพ อัตรา ๒๐ มิลลิลิตร (๒ ช้อน​โต๊ะ) ใน​อาหาร​ปลา ๑ กิโลกรัม น้ำ​หมัก​ชีวภาพ​เป็น​แหล่งอ​ าหาร​เสริม​การ​เจริญ​เติบโต ช่วย​ลด​ระยะ​เวลา​ใน​การ​เลี้ยง​จาก ๕ เดือน เป็น ๓ เดือน และ​ ลด​การ​เกิด​โรค

การ​เลี้ยง​โค​เนื้อ กระบือ เกษตรกร​สามารถ​ใช้​น้ำ​จาก​บ่อ​มา​เลี้ยง​โค​เนื้อ​และ​กระบือ ส่วน​จะ​เลี้ยง​จำนวน​เท่าใด​ขึ้น​อยู่​กับ​ปริมาณ​น้ำ​ใน​บ่อ ซึ่ง​ ต้อง​มี​เพียง​พอ​ต่อ​จำนวน​ของ​สัตว์​เลี้ยง​โค​เนื้อ​พันธุ์​พื้น​เมือง​และ​กระบือ สามารถ​เลี้ยง​ได้​ง่าย​โดย​ทั่วไป​ตาม​สภาพ​ภูมิ​อากาศ​ของ​ ประเทศไทย​จะ​สามารถ​ทน​ต่อ​การ​เปลี่ยนแปลง​ของ​อากาศ​ได้​ดี กิน​อาหาร​ง่าย และ​มี​ต้นทุนก​ าร​ผลิตต​ ่ำ แต่​เกษตรกร​ต้อง​ดูแล​ เอาใจ​ใส่​ทุก​วัน โดย​การ​ให้​อาหาร น้ำ และ​หา​โรง​เรือน​ที่​ปลอดภัย​จาก​ฝน แมลง งู และ​ศัตรู​อื่นๆ อาหาร​หยาบ​ที่​สำคัญส​ ำหรับ​ โค​เนื้อ กระบือ คือ หญ้า​สด พันธุ์​หญ้าท​ ี่​กรม​ปศุสัตว์ส​ ่ง​เสริม​ให้​เกษตรกร​ทั่วไป​นำ​ไป​ปลูกเ​ลี้ยง​สัตว์ เช่น หญ้า​รู​ซี่ กิน​นี​สี​ม่วง หญ้า​ขน แพง​โก​ล่า เฮ​มิล เป็นต้น ใน​ฤดู​ฝน​มัก​มี​หญ้า​สด​เกิน​ความ​ต้องการ จึง​ควร​เก็บ​ถนอม​ไว้​เป็น​อาหาร​สัตว์ ​ใน​ฤดู​แล้ง โดย​การ​ทำ​หญ้า​แห้ง​หรือ​หญ้า​หมัก

28


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

นอกจาก​หญ้า​แล้ว พืช​ตระกูล​ถั่ว​ยัง​เป็น​อาหาร​สัตว์​ที่​มี​คุณค่า​ทาง​อาหาร​สูง​เนื่องจาก​ถั่ว ส่วน​ใหญ่​มี​ระบบ​ราก​ลึก​กว่า​ หญ้า​จึง​ทน​แล้ง​ได้​ดี​กว่า​พืช​ตระกูล​ถั่ว ที่​กรม​ปศุสัตว์​แนะนำ​ให้​ปลูก เช่น ถั่ว​ฮา​มา​ต้า แก​รม​ส​ไต​ดล คา​วาล​เคด เซน​โตร​ซี​ม่า ซี​รา​โตร กระถิน แค​ฝรั่ง ไมย​ราพ ฯลฯ กรม​ป ศุ สั ต ว์ ​แ นะนำ​ให้ ​ป ลู ก ​พื ช ​ต ระกู ล ​ถั่ ว ​แ ซม​กั บ ​ห ญ้ า ​เพื่ อ ​ป รั บ ​คุ ณ ภาพ ​อาหาร​สัตว์ นอกจาก​นี้ ​วั ส ดุ ​พ ลอย​ไ ด้ ​จ าก​ก าร​ป ลู ก ​พื ช ก็ ​ส ามารถ​น ำ​ มา​ใช้​เลี้ยง​โค กระบือ​ได้ เช่น ฟาง​ข้าว ต้น​ข้าวโพด ยอด​อ้อย มัน​สำปะหลัง (มัน​เส้น) ต้น​ถั่วล​ ิสง ต้น​ถั่ว​เหลือง ฯลฯ ผลพลอยได้​จาก​อุตสาหกรรม​การเกษตร ก็​สามารถ​ ใช้​เป็น​อาหาร​เสริม​ใน​การ​เลี้ยง​โค กระบือ ได้​เช่น​เดียวกัน เช่น กาก​น้ำตาล เปลือก​สับปะรด มัน​สำปะหลัง เป็นต้น

การ​เลี้ยง​ไก่​พื้น​เมือง ไก่​พันธ์​พื้น​เมือง​มี​ลักษณะ​ที่​ดี ​ใน​เรื่อง​การ​เลี้ยง​ง่าย​และ​กิน​อาหาร​ง่าย เกษตรกร​สามารถ​จัดหา​อาหาร​ไก่ ​ได้​จาก​สิ่ง​ที่​ตัว​เอง​มี เช่น ข้าว​เปลือก ข้าวโพด มัน​สำปะหลัง ถั่ว​ต่างๆ ฯลฯ ข้อ​ควร​ระวัง​สำหรับ​ผู้​เลี้ยง​ไก่ ​ใน​ปัจจุบัน คือ จะ​ต้อง​ ทำ​วัคซีน​ป้องกัน​โรค​ของ​สัตว์​ปีก​ที่ ​ไม่​สามารถ​รักษา​ให้​หาย​ได้​ด้วย​ยา เช่น หยอด​ วัคซีนป​ ้องกัน​โร​คนิวค​ าส​เซิล หลอดลม​อักเสบ ฝีดาษ เมื่อ​อายุ ๑-๗ วัน โดย​ปรึกษา​ สัตวแพทย์ ​ใน​พื้นที่ ส่วน​โรค​ที่​สามารถ​รักษา​ให้​หาย​ได้​ด้วย​ยา เช่น โรค​บิด ซึ่ง​มัก​ เป็น​มาก​กับไ​ก่​ที่​อายุ​ต่ำ​กว่า ๒ เดือน ลูกไก่​จะ​ถ่าย​เป็นม​ ูก​เลือด​ปน​ออก​มา เกษตรกร​ ต้อง​หมั่น​สังเกต​เวลา​ลูกไก่​ผิด​ปกติ ​ไม่​กิน​อาหาร​ซึ่ง​หาก​เป็น​บิด​ให้​ยา​ละลาย​น้ำ​ให้​ ไก่​กิน ๓ วัน หยุด ๑ วัน แล้ว​กิน​ต่อ​อีก ๓ วัน ส่วน​โรค​หวัด​ลูกไก่ม​ ักเ​ป็น​มาก​ใน​ฤดู​ฝน หรือ​เวลา​อากาศ​เปลี่ยนแปลง​กะทันหัน ลูกไก่จ​ ะ​มี​น้ำมูก​น้ำตา​ไหล จาม​เสียง​ดัง รักษา​โดย​การ​ให้​ยา​ปฏิชีวนะ​พวก​แกล​ลิ​มัย​ซิน เพ​นซิ​ ิ​ลิน หรือ​เท​อร์ร​ า​มัย​ซิน หรือ​อาจ​ให้​ พวก​สมุนไพร เช่น ฟ้า​ทะลาย​โจร ๑๔๔ กรัม ไพล ๒๙ กรัม ขมิ้น ๗ กรัม ผสม​ใน​อาหาร​ให้ ​ได้ ๑๐๐ กิโลกรัม จะ​ช่วย​ให้​ลูกไก่​ แข็ง​แรง​ขึ้น และ​ไม่​ต้อง​ใช้​ยา​ปฏิชีวนะ​มาก

การ​เลี้ยง​เป็ด​ไข่ เป็ด​เป็น​สัตว์​ที่​เลี้ยง​ง่าย ทนทาน​ต่อ​โรค และ​สามารถ​ใช้​วัสดุ​ท้อง​ถิ่น​หรือ​ วัสดุเ​หลือใ​ช้ท​ างการ​เกษตร​เป็นอ​ าหาร​เป็ดไ​ด้ ประชาชน​ยงั น​ ยิ ม​บริโภค​ไข่เ​ป็ดอ​ กี ด​ ว้ ย พื้นที่​เลี้ยง​เป็ด​ไข่​ควร​อยู่ ​ใกล้​แหล่ง​น้ำ พันธุ์​ที่​นิยม​ใช้​เลี้ยง​เป็น​เป็ด​ไข่ คือ​พันธุ์​กากี​ แคม​เบลล์ หรือ​ลูกผสม ควร​หา​ซื้อ​พันธุ์​เป็ดจ​ าก​ฟาร์ม​ที่ ​ได้​รับ​ความ​เชื่อถ​ ือ ไว้ ใจ​ได้ และ​ไม่​เคย​มี​ประวัติ​โรค​ระบาด​มา​ก่อน ลักษณะ​โรง​เรือน​เลี้ยง​เป็ด​ควร​ทำ​จาก​วัสดุ​ที่​ หา​ได้ง​ ่าย​หรือ​มี ​ใน​ท้อง​ถิ่น​โรง​เรือน​ควร​ตั้ง​อยู่ ​ใน​แนว​ทิศ​ตะวันอ​ อก-ตก ต้อง​สามารถ​ กันแดด​กันฝ​ น​ได้ และ​มี​ลาน​ปล่อย​อยู่​ด้าน​นอก เพื่อ​ปล่อย​ให้​เป็ด​ออก​หา​อาหาร​ตาม​ ธรรมชาติ​กิน​และ​ได้​ออก​กำลัง​กาย พื้นที่ ​โรง​เรือน​เลี้ยง​เป็ด ขนาด ๑ ตาราง​เมตร จะ​เลี้ยง​เป็ด​ไข่ ​ได้ ๕ ตัว เป็ดจ​ ะ​เริ่ม​ไข่​เมื่อ​อายุ ๒๑ สัปดาห์ ใน​ระยะ​นเี้​ป็ด​ต้องการ​อาหาร​อย่าง​เต็ม​ที่ โดย​เฉลี่ย​ประมาณ ๑๕๐ กรัม​ต่อ​ตัว​ต่อ​วัน ต้อง​ทำความ​สะอาด​ที่ ​ให้​น้ำ​ก่อน​ทุก​ครั้ง และ​ต้อง​มี​น้ำ​ให้​เป็ด​ได้​กิน​ตลอด​เวลา การ​เลี้ยง​ใน​ช่วง​เป็ด​กำลัง​ไข่​

29


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ต้อง​พิถีพิถัน​ระมัดระวัง​เป็น​อย่าง​มาก​เพราะ​ถ้า​เป็ด​ตกใจ​หรือ​ได้​รับ​ความเครียด​จะ​ ทำให้​ผลผลิต​น้อย​ลง อาหาร​สำหรับ​เลี้ยง​เป็ด​โดย​ทั่วไป​จะ​นิยม​อาหาร​สำเร็จรูป​ที่​มี​ ขาย​ใน​ท้อง​ตลาด​ทั่วไป หรือ​การนำ​เอา​วัตถุดิบ​ที่​มี ​ใน​ท้อง​ถิ่น​มา​ผสม​ใช้​เอง​ตาม​สูตร ใน​การ​ผสม​อาหาร​เป็ดใ​ช้​เอง​เกษตรกร​จะ​ต้อง​หลีกเ​ลี่ยง​การ​ใช้​ข้าวโพด ถ้าจ​ ะ​ใช้ค​ วร​ ใช้ ​ใน​ปริมาณ​น้อย​และ​ต้อง​แน่ ใจ​ว่า​เป็น​ข้าวโพดคุณภาพ​ดี​ปราศจาก​เชื้อ​รา แม่​เป็ด​ แต่ละ​ตัว​จะ​ให้ ​ไข่ ​ได้​ปี​ละ​ประมาณ ๒๔๐-๒๖๐ ฟอง และ​จะ​ปลด​ระวาง​เมื่อ​แม่​เป็ด​ ให้ ​ไข่ ​ได้​ประมาณ ๑ ปี

ต้นทุนแ​ ละ​ผล​ตอบแทน สำหรับ​การ​เลี้ยง​เป็ด​ไข่ จำนวน ๒๐๐ ตัว​ต่อ​รุ่น ต้นทุน ใน​ส่วน​ต้นทุนค​ งที่ จะ​ได้แก่ ค่าโ​รง​เรือน และ​อุปกรณ์ ​ใน​การ​เลี้ยง จะ​มี​ค่าป​ ระมาณ ๑๐,๐๐๐-๑๒,๐๐๐ บาท ส่วน​ต้นทุน​ ผันแปร​ซึ่ง​ได้แก่ ค่า​พันธุ์​เป็ด ค่าว​ ัคซีน​และ​เวชภัณฑ์ จะ​มี​ต้นทุนป​ ระมาณ ๙๐,๐๐๐-๑๐๐,๐๐๐ บาท ผล​ตอบแทน ได้​จาก​การ​จำหน่าย​ไข่​เป็ด ประมาณ ๕๐,๐๐๐-๖๐,๐๐๐ ฟอง ใน​ราคา​จำหน่าย​ฟอง​ละ ๒ บาท มี​ผล​ตอบแทน​ประมาณ ๑๐๐,๐๐๐-๑๒๐,๐๐๐ บาท และ​จาก​การ​จำหน่าย​แม่​เป็ด​ปลด​ระวาง​ใน​ราคา​ตัว​ละ​ประมาณ ๕๐-๗๐ บาท คิด​เป็นม​ ูลค่าป​ ระมาณ ๑๐,๐๐๐-๑๔,๐๐๐ บาท อย่างไร​ก็ตาม ต้นทุน​และ​ผล​ตอบแทน​ดัง​กล่าว​จะ​เปลี่ยนแปลง​ไป​ตาม​แหล่งท​ ี่​เลี้ยง สภาวะ​ตลาด และ​ขนาด​การ​ผลิต โดย​เฉพาะ​ราคา​อาหาร​เลี้ยง​เป็ด พันธุ์​เป็ด และ​ราคา​รับ​ซื้อ​ไข่เ​ป็ด​ใน​แต่ละ​ท้อง​ถิ่น ดัง​นั้น เกษตรกร​จำเป็นต​ ้อง​ศึกษา​ข้อมูล และ​ ราย​ละเอียด​ให้​ชัดเจน​ก่อน​การ​ตัดสิน​ใจ​เลือก​เลี้ยง อนึง่ ถ้าเ​กษตรกร​ตอ้ งการ​ขยาย​พนั ธุเ์​ป็ดด​ ว้ ย​ตนเอง​ควร​ให้ค​ วาม​สำคัญก​ บั ก​ าร​เลีย้ ง​ลกู เ​ป็ดร​ ะยะ ๒ สัปดาห์แ​ รก​เพราะ​ ว่าล​ กู เ​ป็ดน​ นั้ ถือว่าเ​ป็นจ​ ดุ เ​ริม่ ต​ น้ ข​ อง​การ​ทำ​ฟาร์ม ถ้าล​ กู เ​ป็ดแ​ ข็งแ​ รง​สมบูรณ์เ​ติบโต​สม่ำเสมอ มีภ​ มู คิ มุ้ กันโ​รค​ระบาด​และ​ไม่อ​ มโรค​ แล้ว การ​เลี้ยง​ใน​ระยะ​ต่อ​ไป​จะ​ไม่​ประสบ​ปัญหา โดย​ปกติแ​ ล้ว​ลูกเ​ป็ด​อายุ ๐-๒ สัปดาห์ มี​ความ​ต้องการ​อยู่ ๕ อย่าง​ด้วย​กัน คือ​ การเต​รี​ยม​พร้อม​ก่อน​นำ​ลูกเ​ป็ดเ​ข้า​มา​เลี้ยง ความ​อบอุ่น อาหาร​ที่​มี​คุณภาพ น้ำส​ ะอาด​และ​การ​ป้องกันโ​รค

การ​ใช้​ผลิตภัณฑ์​ของ​กรม​พัฒนาที่ดิน​ใน​คอก​สัตว์ การ​ใช้ส​ าร​บำบัดน​ ้ำ​เสีย​และ​ขจัด​กลิ่น​เหม็น​ผลิต​จาก​สาร​เร่ง พด.๖ ทำความ​สะอาด​คอก​สัตว์ เช่น​คอก​เลี้ยง​สุกร โดย​ใช้​ สาร​บำบัด​น้ำ​เสียแ​ ละ​ขจัดก​ ลิ่น​เหม็น​ผลิต​จาก​สาร​เร่ง พด.๖ อัตรา​เจือ​จาง ๑ ลิตร​ต่อน​ ้ำ ๑๐ ลิตร ราด​ลง​บน​พื้นทีเ่​ลี้ยง​สัตว์​แล้ว​ ล้าง​ด้วย​น้ำ​สะอาด​อีก​ครั้ง

30


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

บทที่ ๖ การติดตามและการประเมินผล ๑. ขั้นตอนการติดตามโครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน ลำดับ

กระบวนงาน (ติดตาม)

รายละเอียด

ใช้ เวลา

ผู้รับผิดชอบ

๑.๑ ศึ ก ษา วิ เ คราะห์ ​น โยบาย​แ ละ​ − กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. ศึกษา วิเคราะห์​ ยุทธศาสตร์​ของ​กรพัฒนาที่ดิน นโยบาย​และ​ยุทธศาสตร์​ของ​กรม​พัฒนาที่ดิน

๑๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

๑.๒ กำหนด​รูป​แบบ​ระบบ​การ​ติดตาม​ ผล​การ​ดำเนิน​งาน​ตาม​ยุทธศาสตร์/ ผลผลิต/กิจกรรม/โครงการ​ของ​กรม​ พัฒนาที่ดิน

− กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. กำหนด​รูป​แบบ​ และ​จัด​ทำ​ระบบ​การ​ติดตาม​ผล​การ​ดำเนิน​งาน​ตาม​ ยุทธศาสตร์/ผลผลิต/กิจกรรม/โครงการ​ขอ​งก​รมฯ ตาม​แบบ ​สงป.๓๐๑ กผง. เป็น​ราย​หน่วย​งาน และ​ ภาพ​รวม​ขอ​งก​รมฯ

๔๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

๑.๓ จัด​ประชุม​ชี้แจง​การ​จัด​ทำ​แผน/ ผล

− กลุม่ ต​ ดิ ตาม​และ​ประเมินผ​ ล กผง. จัดป​ ระชุมช​ แี้ จง​การ​ จัดท​ ำ​แผน/ผล​การ​ดำเนินง​ าน​ตาม​แบบ สงป.๓๐๑ กผง. โดย​ให้ห​ น่วย​งาน​จดั ท​ ำ​แผนการ​ดำเนินง​ าน​ประจำ​ปต​ี าม​ ใบ​จัดสรร​งบ​ประมาณ​ที่ ​ได้​รับ​เป็น​ราย​เดือน​และ​ราย​ ไตรมาส จัดส​ ง่ ใ​ห้ก​ ลุม่ ต​ ดิ ตาม​และ​ประเมินผ​ ล กผง. ตาม​ เวลา​ทก​ี่ ำหนด และ​รายงาน​ผล​การ​ดำเนินง​ าน​ภายใน​วนั ​ ที่ ๒๗ ของ​ทุก​เดือน

๑ วัน

− กผง. − หน่วย​งาน​ใน​ สังกัด​กรมฯ

๑ . ๔ จั ด ​เ ก็ บ ​แ ล ะ​ − หน่ ว ย​ง าน​ส่ ง ​แ ผนการ​ด ำเนิ น ​ง าน​ป ระจำ​ปี ​เป็ น​ ร ว บ ร ว ม ​แ ผ น ก า ร​ ราย​เดือน และ​ราย​ไตรมาส ดำเนิน​งาน − กลุ่ ม ​ติ ด ตาม​แ ละ​ป ระเมิ น ​ผ ล กผง. จั ด ​เก็ บ ​แ ละ​ รวบรวม​ขอ้ มูลแ​ ผนการ​ดำเนินง​าน​ของ​ทกุ ห​ น่วย​งาน แล้ว​ สรุป​เป็น​ภาพ​รวม​ขอ​งก​รมฯ

๓๐ วัน

− −

− กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. แจ้ง​หน่วย​งาน​ให้​ ตรวจ​สอบ​ข้อมูล​แผนการ​ดำเนิน​งาน − หาก​หน่วย​งาน​ตรวจ​สอบ​แล้ว​ไม่​ถูก​ต้อง​หรือ​ต้องการ​ แก้ ไข แจ้ง​กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. ปรับปรุง​ แก้ ไข​ให้​ถูก​ต้อง

๑๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง. − หน่วย​งาน​ใน​ สังกัดก​ รมฯ

− หน่วย​งาน​รายงาน​ผล​การ​ดำเนิน​งาน​ราย​เดือน​ตาม​ แบบ สงป.๓๐๑ กผง. หาก​ยัง​ดำเนิน​งาน​ไม่​เสร็จ​ตาม​ แผนที่​วาง​ไว้ ​ให้​รายงาน​ปัญหา​อุปสรรค​และ​ขั้น​ตอน​ การ​ดำเนิน​งาน − กลุม่ ต​ ดิ ตาม​และ​ประเมินผ​ ล กผง. จัดเ​ก็บแ​ ละ​รวบรวม​ ข้อมูล​ผล​การ​ดำเนิน​งาน​ของ​ทุก​หน่วย​งาน

๗ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง. − หน่วย​งาน​ใน​ สังกัดก​ รมฯ

๑.๗ ตรวจ​ส อบ​ − กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. ตรวจ​สอบ​ข้อมูล​ ข้อมูล ผล​การ​ดำเนิน​งาน​ขอ​งก​รมฯ หาก​ตรวจ​สอบ​แล้ว​ไม่​ถูก​ ต้อง ปรับปรุงแ​ ก้ ไข​ให้​ถูก​ต้อง ถูกต้อง

๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

๑.๘ วิ เ คราะห์ ​ − กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. วิเคราะห์​ข้อมูล​ผล​ ข้ อ มู ล ​ผ ล ​ก า ร​ การ​ดำเนินง​าน​ราย​หน่วย​งาน ราย​กจิ กรรม และ​สรุปเ​ป็น​ ดำเนิน​งาน ภาพ​รวม​ขอ​งก​รมฯ

๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

๑ . ๙ จั ด ท ำ เอกสารรายงาน การ​ติ ด ตาม​ผ ล​ การ​ดำเนิน​งาน

๓ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

หน่วยงานใน สังกัดกรมฯ

ปรับปรุงแก้ ไข ให้ถูกต้อง

ไม่ถูกต้อง

๑.๕ แ จ้ ง ​ห น่ ว ย​ งาน​ให้​ตรวจ​สอบ​ ข้ อ มู ล ​แ ผนการ​ ดำเนินง​ าน

กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง. หน่วย​งาน​ใน​ สังกัดก​ รมฯ

ถูกต้อง ๖

หน่วยงานใน สังกัดกรมฯ

ปรับปรุงแก้ ไข ให้ถูกต้อง

ติดตามผลต่อเนื่อง

ไม่ถูกต้อง

๑.๖ จั ด ​เ ก็ บ ​แ ละ​ รวบรวม​ข้อมูล​ผล​ การ​ด ำเนิ น ​ง าน​ ของ​ห น่ ว ย​ง าน​ ต่างๆ ของกรม

- กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. จัด​ทำ​เอกสาร​ รายงาน​การ​ติดตาม​ผล​การ​ดำเนิน​งาน และ​นำ​ข้อมูล​ลง​ ระบบ e-meeting ล่วง​หน้า​อย่าง​น้อย ๑ วัน​ก่อน​การ​ ประชุม​หัวหน้า​ส่วน​ราช​กา​รก​รมฯ - กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. รายงาน​ผล​การ​ ดำเนิน​งาน​ขอ​งก​รมฯ ให้​หน่วย​งา​นอื่นๆ ทีเ่​กี่ยวข้อง

31


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

๒. ขั้นตอนการประเมินผลโครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน ลำดับ

กระบวนงาน (ประเมินผล)

รายละเอียด

ใช้ เวลา

ผู้รับผิดชอบ

๒.๑ ศึกษา​ราย​ละเอียด​โครงการ​และ​จัด​ − กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. ศึกษา​ราย​ละเอียด​ ทำ​โครง​ร่าง โครงการ​และ​จัด​ทำ​โครง​ร่าง​การ​ประเมิน​ผล​โครงการ โดย​กำหนด​วัตถุประสงค์ วิธกี​ าร​ประเมิน​ผล ประชากร​และ​กลุ่ม​ตัวอย่าง ตัว​ชี้​วัด​ และ​เกณฑ์ และ​กำหนด​วิธี​การ​เก็บ​รวบรวม​และ​วิเคราะห์​ ข้อมูล

๑๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

๒.๒ วางแผน​การ​เก็บ​ข้อมูล

− กลุม่ ต​ ดิ ตาม​และ​ประเมินผ​ ล กผง. วางแผน​การ​เก็บข​ อ้ มูล โดย คัดเ​ลือก​ประชากร​หรือส​ มุ่ ต​ วั อย่าง และ​สร้าง​เครือ่ ง​มอื /กำหนด​แบบสอบถาม เช่น ข้อมูล​ทั่วไป​ของ​เกษตรกร ลักษณะ​การ​ถือ​ครอง​ที่ดิน การ​กัก​เก็บ​น้ำ​ของ​แหล่ง​น้ำ​ใน ​ไร่​นาฯ ระยะ​เวลา​ที่​เกษตรกร​ได้ ​ใช้​ประโยชน์​จาก​แหล่ง​น้ำ ​ใน​ไร่​นาฯ ความ​เป็น​อยู่​ของ​เกษตรกร​หลัง​ใช้​ประโยชน์​ จาก​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นาฯ ความ​พึง​พอใจ​ของ​เกษตรกร​หลัง​ ใช้​ประโยชน์​จาก​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นาฯ ต้นทุน ราย​ได้ และ​ ผล​ตอบแทน​ของ​เกษตรกร ราย​ได้​ของ​เกษตรกร​ก่อน​และ​ หลัง​ใช้​ประโยชน์​จาก​แหล่ง​น้ำ​ใน​ไร่​นาฯ ปัญหา/อุปสรรค/ ข้อ​เสนอ​แนะ​ของ​เกษตรกร​และ​เจ้า​หน้าที่

๑๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

๒.๓ ดำเนินการเก็บข้อมูล

− กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. ดำเนิน​การ​เก็บ​ข้อมูล​ จริง​ใน​ภาค​สนาม​ตาม​แบบสอบถาม​ที่​กำหนด​ไว้​ทุก​พื้นที่ ​ให้​ ครบ​ทุก​ตัวอย่าง​ตาม​ที่ ​ได้​กำหนด​ไว้ โดย​จะ​ประสาน​ความ​ ร่วม​มือ​กับ​เจ้า​หน้าที่​ที่​รับ​ผิด​ชอบ​พื้น​ที่​นั้นๆ และ​ตรวจ​สอบ​ ข้อมูล​จาก​แบบสอบถาม​ให้​มี​ความ​สมบูรณ์ หาก​พบ​สิ่ง​ บกพร่อง​รีบ​แก้ ไข​หรือเ​ก็บ​ข้อมูล​เพิ่ม​เติม​ให้​สมบูรณ์

๖๐ วัน

− −

๒.๔ เก็บร​ วบรวมและ​วิเคราะห์​ข้อมูล

− กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. เก็บ​รวบรวม บันทึก​ ข้อมูล​จาก​แบบสอบถาม วิเคราะห์​และประมวล​ผล​ข้อมูล แปร​ผล​ข้อมูล​และ​แสดง​ตาราง​ผล

๔๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

๒.๕ จัด​ทำ​รายงาน​การ​ประเมิน​ผล

− กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. จัด​ทำ​รายงาน​การ​ ประเมิน​ผล และ​นำ​ข้อมูล​บาง​ส่วน​ไป​ใช้​ประโยชน์

๗๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

๒ . ๖ ต ร ว จ ​ส อ บ​ − กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. ตรวจ​สอบ​คุณภาพ​ คุณภาพ​รายงาน​การ​ รายงาน​การ​ประเมิน​ผล หาก​ตรวจ​สอบ​แล้ว​ไม่​สมบูรณ์ ปรับปรุง​แก้ ไข​ให้​สมบูรณ์ ประเมินผ​ ล สมบูรณ์

๗ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง. หน่วย​งาน​ใน​ สังกัดก​ รมฯ ที่เ​กี่ยวข้อง​กับ โครงการ

ปรับปรุงแก้ ไข ให้ถูกต้อง

๖ ไม่สมบูรณ์

32

๒.๗ รายงาน​ผล​การ​ประเมิน

− กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. รายงาน​ผล​การ​ ประเมิน​ให้ผ​ ู้​บริหาร​และ​ผู้​ที่​เกี่ยวข้อง​ทราบ

๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.

๒.๘ เผย​แพร่​ผล​งาน​ให้​กับ​หน่วย​งาน​ ที่​เกี่ยวข้อง

− กลุ่ม​ติดตาม​และ​ประเมิน​ผล กผง. จัด​ทำ​รูป​เล่ม​เพื่อ​เผย​ แพร่​ผล​งาน​ให้​กับ​หน่วย​งาน​ที่​เกี่ยวข้อง

๕ วัน

− กลุ่มต​ ิดตาม​และ​ ประเมิน​ผล กผง.


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

ภาพวาดประกอบโครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

ต้องการทราบรายละเอียด สอบถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ออกแบบภาพประกอบ จิราวุธ จันทร์บัว ระบายสีภาพประกอบ ลดาวัลย์ ขันติ

33


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

34


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

35


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

36


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

37


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

38


คู่มือการดำเนินงาน โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน

รหัสเลขที่.......................

แบบฟอร์มความต้องการแหล่งน้ำในไร่นา โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน กรมพัฒนาที่ดิน

๑. ข้ามเจ้าชื่อ....................................นามสกุล.............................บ้านเลขที่............................... ถนน..............................หมู่ที่...........ตำบล........................อำเภอ........................จังหวัด........................ รหัสไปรษณีย์.....................โทรศัพท์...............................เลขที่บัตรประชาชน.......................................... ๒. ความต้องการแหล่งน้ำในไร่นา

๒.๑ ข้าพเจ้ามีความประสงค์ขอแหล่งน้ำในไร่นา ขนาด ๑,๒๖๐ ลบ.ม. จำนวน

๑ บ่อ ๒ บ่อ ๓ บ่อ อืน่ ๆ (ระบุ)...........................................โดยยินยอมให้ผรู้ บั จ้างของ กรมพัฒนาที่ดินขุดสระน้ำขนาด ๑,๒๖๐ ลบ.ม ในที่ดินข้าพเจ้าเป็นเจ้าของ โดยมีเอกสารสิทธิ์ โฉนด นส.๓ ส.ป.ก. ๔-๐๑ อื่นๆ (ระบุ)...............................และยินยอมจ่ายเงิน สมทบค่ า ขุ ด สระน้ ำ (ค่ า น้ ำ มั น และค่ า ขนย้ า ยเครื่ อ งจั ก รกล) ให้ ผู้ รั บ จ้ า งของกรมพั ฒ นาที่ ดิ น จำนวน ๒,๕๐๐ บาท/บ่อ โดยใช้ เงินสด เงินกู้ (ระบุแกล่งเงินกู้).......................................... ๒.๒ ข้าพเจ้ามีความ มั่นใจ ไม่มั่นใจ สถานที่ขุดสระน้ำจะสามารถกักเก็บน้ำได้ รายนามผู้ที่สามารถติดต่อได้ ชื่อ............................................................................................... ที่อยู่...................................................................................................โทรศัพท์.................................... ข้าพเจ้ามีที่ดินถือครองทั้งหมด..........................ไร่ เป็นพื้นที่ทำการเกษตร.................................ไร่ พืชหลัก (ระบุชื่อพืช)..................................................พืชอื่น ๆ (ระบุชื่อพืช)........................................... รายได้.................................................บาท/เดือน หรือ...............................................................บาท/ปี ข้าพเจ้าขอรับรองว่าจะดูแลรักษา และใช้ประโยชน์จากแหล่งน้ำไร่นานี้ เพื่อประโยชน์ทางการเกษตรตลอดไป ลงนามชื่อผู้ร้องขอ..................................................... 39


กรมพัฒนาที่ดิน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

แบบสอบถามความต้องการใช้ประโยชน์แหล่งน้ำในไร่นา ชื่อโครงการ แหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน ปีงบประมาณ ....................................................... ชื่อเจ้าของที่ดิน.......................................................................................................อายุ................................ แหล่งน้ำตั้งอยู่ บ้านเลขที่................................................... หมู่ที่ ................................................................ ถนน ........................................................ตำบล.............................................อำเภอ.................................... จังหวัด.................................................................... ขนาดพื้นที่ทำการเกษตร..........................................ไร่ เจ้าของที่ดินมีความประสงค์จะใช้ประโยชน์แหล่งน้ำในการปลูกพืช / เลี้ยงสัตว์ / ประมง / อื่นๆ ดังนี้............ .................................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................................... .................................................................................................................................................................... ....................................................................................................................................................................

40

ลงชื่อ .................................................................. เจ้าของที่ดิน

(.......................................................................................)

ลงชื่อ .................................................................. เจ้าหน้าที่ สพด.

(.......................................................................................)



คู่มือแหล่งน้ำ