Page 1

nederlandstalige masterscripties van GEERT GROTE PEN 2013

5

jonge f ilosof en

het morele oordeel: verstandige reflectie of het juiste gevoel? over de rol van emoties bij morele oordelen

Alda Pellemans, Universiteit van Tilburg Winnaar Geert Grote Pen 2013 het kwaad na de dood van god. een wijsgerige thematisering van dostojewski’s schuld en boete en burgess’ a clockwork orange

Ype de Boer, Vrije Universiteit Amsterdam

burgerschap, vertu en revolutie. republicanisme in de politieke theorie van de jacobins tijdens de eerste franse republiek 1793–94

Martijn van den Boom, Radboud Universiteit Nijmegen inkompetenzkompensationskompetenz.

odo marquard over filosofie

Benjamin De Mesel, Katholieke Universiteit Leuven politieke gesprekken met dieren

Eva Meijer, Universiteit van Amsterdam

stichting geert grote pen 2013


geert grote pen 2013 nederlandstalige masterscripties van 5 jonge filosofen


geert grote pen 2013

Geert Grote

PEN

geert grote pen genomineerden 2013: −− Alda Pellemans (Universiteit van Tilburg) – WINNAAR −− Ype de Boer (Vrije Universiteit Amsterdam) −− Martijn van den Boom (Radboud Universiteit Nijmegen) −− Benjamin De Mesel (Katholieke Universiteit Leuven) −− Eva Meijer (Universiteit van Amsterdam)

genomineerden 2012: −− Lorenz Boeckhorst (Radboud Universiteit Nijmegen) – WINNAAR −− Kris Goffin (Universiteit van Antwerpen) −− Elise Kuylen (Universiteit van Antwerpen) −− Jasper Meijerink (Erasmus Universiteit Rotterdam) −− Naomi Schmitt (Radboud Universiteit Nijmegen)

jury 2013 −− prof.dr. René Foqué, (Katholieke Universiteit Leuven en Erasmus Universiteit Rotterdam) −− prof.dr. Henk Procee (Technische Universiteit Twente) −− prof.dr. Jozef Keulartz (Radboud Universiteit Nijmegen en Wageningen Universiteit) −− drs. Willem Gooyer (filosoof en publicist, Amsterdam)

jury 2012 −− prof.dr. Jan Bransen (Radboud Universiteit Nijmegen) −− prof.dr. Guy Vanheeswijck (Universiteit van Antwerpen/Leuven) −− prof.dr. Bert van Roermund (Universiteit van Tilburg) −− dr. Hans Ettema (Rijksuniversiteit Groningen/ Universiteit Tilburg) −− prof.dr. René Boomkens (Rijksuniversiteit Groningen)

Mevrouw dr. Ingrid Biesheuvel, Neerlandica (Universiteit Utrecht) was taalkundig adviseur van de jury.

genomineerden 2011: −− Michiel Meijer (Universiteit van Tilburg) – WINNAAR −− Gijs van Andel (Universiteit van Leiden) −− Rob van de Ven (Universiteit van Tilburg) −− Toni van Gennip (Radboud Universiteit Nijmegen) −− Michiel Bellon (Katholieke Universiteit Leuven) jury 2011: −− Dr. Joke Hermsen (schrijfster en filosofe) −− Prof.dr. Rudi te Velde (Universiteit van Tilburg/ Universiteit van Amsterdam) −− Prof.dr. Paul van Tongeren (Radboud Universiteit Nijmegen/Katholieke Universiteit Leuven)


nederlandstalige masterscripties van GEERT GROTE PEN 2013

5

jonge f ilosof en het morele oordeel: verstandige reflectie of het juiste gevoel? over de rol van emoties bij morele oordelen

Alda Pellemans, Universiteit van Tilburg Winnaar Geert Grote Pen 2013 het kwaad na de dood van god. een wijsgerige thematisering van dostojewski’s

schuld en boete en burgess’ a clockwork orange

Ype de Boer, Vrije Universiteit Amsterdam

burgerschap, vertu en revolutie. republicanisme in de politieke theorie van de jacobins tijdens de eerste franse republiek 1793–94

Martijn van den Boom, Radboud Universiteit Nijmegen

inkompetenzkompensationskompetenz.

odo marquard over filosofie

Benjamin De Mesel, Katholieke Universiteit Leuven politieke gesprekken met dieren

Eva Meijer, Universiteit van Amsterdam N.B.: de winnende scriptie als eerste, daarna in alfabetische volgorde van de auteursnamen.

stichting geert grote pen

2013


geert grote pen 2013

dankwoord In het afgelopen jaar heeft de Stichting Geert Grote Pen op een groot aantal mensen kunnen rekenen. Onze zeer gewaardeerde jury las belangeloos vele pagina’s tekst. Een prijs gedijt bij de kwaliteit van de juryleden: mevrouw Biesheuvel, heren Foqué, Gooyer, Keulartz en Procee, we zijn u dankbaar. Genomineerden, dank voor uw uitstekend voorbereide presentaties. Uw wijsgerige voordrachten beroerden het aanwezige publiek. Dank, Jos Paardekooper, voor je warme introductie; Jorn en Jeltje Quirijnen, voor jullie klinkende muzikale omlijsting. Geerten Linders, Mahnaz Abassi, het ‘meedenken’ van de Latijnse School hebben we zeer op prijs gesteld, evenals jullie uitstekende verzorging. De firma Waterman zijn we zeer erkentelijk voor de schenking van tientallen luxe vulpennen voor geselecteerde inzenders en winnaar. Gemeente Deventer, dank voor uw betrokkenheid en voor uw prachtige boekwerken. Deventer Universitaire Pers, Richard van Remmen, Annemieke Brouwer, jullie bijdragen hebben we zeer gewaardeerd. In de aanloop naar de uitreikingsdag heeft onze stichting een beroep kunnen doen op dr.J.H.Bakker (Vlaardingen), dr. F.Schipper (VU Amsterdam), drs. M.J.de Bree (UMCG Groningen), dr.A.J.Kwak (RU Leiden), drs. E.Eskens (ISVW), dr.J.D.J.Buve (Deventer); we bedanken u voor uw uitgebreide adviezen! Martien Yland (MWFY beeld &taal) verzorgde het hele seizoen met niet aflatend enthousiasme de PR voor de Stichting Geert Grote Pen. DANK, Martien!

De Stichting Geert Grote Pen is als culturele ANBI afhankelijk van donaties. Het spreekt vanzelf dat we al onze donateurs – dus ook u als koper van het boek – zeer erkentelijk zijn! Donaties zijn welkom. Informatie: www.geertgrotepen.nl.

4


inhoud

inhoud woord vooraf 7 juryrapport 11 de masterscripties* 16 het morele oordeel: verstandige reflectie of het juiste gevoel? over de rol van emoties bij morele oordelen 16 Alda Pellemans, Universiteit van Tilburg Winnaar Geert Grote Pen 2013

het kwaad na de dood van god. een wijsgerige thematisering van dostojewski’s schuld en boete en burgess’ a clockwork orange 68 Ype de Boer, Vrije Universiteit Amsterdam

burgerschap, vertu en revolutie. republicanisme in de politieke theorie van de jacobins tijdens de eerste franse republiek 1793–94 138 Martijn van den Boom, Radboud Universiteit Nijmegen inkompetenzkompensationskompetenz.

odo marquard over filosofie 208

Benjamin De Mesel, Katholieke Universiteit Leuven

politieke gesprekken met dieren 266 Eva Meijer, Universiteit van Amsterdam colofon

317

* de winnende scriptie als eerste, daarna in alfabetische volgorde van de auteursnamen.

5


geert grote pen 2013

6

→ inhoudsopgave bundel


woord vooraf

woord vooraf

W

etenschap is mensenwerk. Een machine kan ons helpen onderzoek ten uitvoer te brengen, wij formuleren echter zelf onze veronderstellingen en lopen hoogstpersoonlijk langs smalle paden in het doolhof van verwondering. Onze unieke geest is punt van vertrek. Het stellen van vragen lijkt een expliciet menselijke eigenschap – lijkt, zeg ik veiligheidshalve, want we zijn inmiddels getraind in het maken van alle mogelijke voorbehouden. Niets is zeker. Iedere ontdekking van morgen confronteert de mens weer met basale vragen die hij zich in de vroegste tijden al stelde. De wijsbegeerte, ouder dan de weg naar Rome, is voor de wetenschap de routeplanner in een continu veranderende wereld. Al lijken er vele wegen te leiden naar de Eeuwige Stad: de kortste route blijkt niet altijd de beste te zijn, en niet zelden roept een innerlijke stem: ‘keer om!’. Meestal klinkt die dwingende suggestie in moedertaal…. De natuurlijke taal, die onze moeder ons met de paplepel ingaf, begeleidt vanaf babytijd onze prilste waarnemingen, ons creatieve ‘denken en doen’. Een 3-jarige kleuter houdt zijn ouders eindeloos bezig met zijn waarom-waarom? De fantasievolle 10-jarige onderzoeker Erik Pinksterblom baant zich een weg – vragend, redenerend en zich verbazend – in een rijke (insekten) wereld op zoek naar de plaats van de mens in het grotere geheel.* Een filosoof -in -de -dop, die Erik, al reikte Godfried Bomans hem op alle fronten een helpende hand. We vinden het een wat treurige gedachte dat deze Erik, als hij een jaar of 16 is (of veel eerder al!), zich geplaatst ziet in een omgeving waar het gezoem van de universele huisvlieg de boventoon viert. Dat hij zo langzamerhand geen taalkeuze heeft als hij een carrière in de wetenschap ambieert. Eriks authentieke taal- en denkgereedschap verhuist resoluut naar het tweede plan en voor het aangaan van ontmoetingen met boeiende ‘schrijverkes’, en wel in de taal die bij de beestjes past, wordt nauwelijks plaats ingeruimd. Het Nederlands, Duits, Frans, Latijn, Grieks verworden tot de nieuwe ‘missing links’ tussen het nieuwsgierige kind en de wetenschap. Ook de Engelse taal komt niet in al zijn toonaarden aan bod: het is een verademing eens een scriptie te lezen van een échte Engelsman, verzuchtte enkele jaren geleden een jurylid van de Geert Grote Pen…. Vijf jonge masters in de wijsbegeerte konden wij op 28 juni 2013 begroeten in de Deventer Latijnse School, een gedenkwaardige plek voor het onderwijs in de humaniora. Wijsgeer en wetenschapper Geert Grote ging hier school rondom 1350 – Deventer is zijn geboortestad –,

*  Godfried Bomans Erik of het kleine insektenboek, is het Nederland leest- boek van 1-30 november 2013.

7

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013

evenals Thomas á Kempis en wat later Adriaan Floriszoon Boeyens (paus Adrianus VI), Viglius van Aytta, Desiderius Erasmus. Die dag waren Eva Meijer, Alda Pellemans, Benjamin De Mesel, Ype de Boer en Martijn van den Boom de beste meisjes en jongetjes van de klas; hun uitstekend gebrachte presentaties – de publieksprijs ging naar Benjamin – gaven de geschreven teksten een gezicht en bezorgden de aanwezigen een bijzonder aangename middag. De jurywaardering van de Nederlandstalige masterscripties laten we graag over aan professor René Foqué, wiens rapport u verderop in de bundel kunt vinden. De Stichting Geert Grote Pen is echter allesbehalve uit op enkel ‘schooltje spelen’. Geert Grote wond er geen doekjes om: kennisoverdracht ging het best in je moeders taal ! Magister Geert stond aan de wieg van de Moderne Devotie, die zich verzette tegen de heersende oppervlakkigheid (in casu die van de 14e-eeuwse geestelijk leiders) en zich bekommerde om de praktische opvoeding van de jonge mens. Neem je eigen verantwoordelijkheid, was het credo. Niet het uiterlijk telde, maar het innerlijk. Het is niet vreemd dat deze zich ontwikkelende beweging zwoer bij het toegankelijk maken van Latijnse teksten en bij het zélf schrijven van teksten, lang en kort. Pak de pen! Bij de Moderne Devoten werd druk bedacht en geschreven, vertaald en eindeloos gekopieerd, in het Latijn en in de ‘taal van het volk’, het middelnederlands. De Broeders en Zusters des Gemenen Levens lééfden van en voor de Pen. De nieuwe tweetalige tekstcultuur, waarbij vanuit de schrijfateliers van de ‘broeders vanderpennen’ een enorme boekproductie tot stand kwam, verspreidde zich over grote delen van Europa. De leerlingen van de Deventer Latijnse School schreven driftig mee in de ateliers. Geert Grote en diens volgers hamerden op de waarde van geschreven taal, de waarde van de eigen taal en de waarde van ieders individuele talent: uitgangspunten van de Geert Grote Pen. De Pen tilt de roep van toen over de eeuwen heen naar de spraakmakende actualiteit van nu. De vergaande infiltratie van het Engels in het domein van onderwijs en wetenschap, ten koste van het gebruik van de moedertaal, maar ook van andere talen (René Appel, NRC augustus 2013); de afnemende aandacht voor het lezen van boeken (Bastiaan Bommeljé, NRC september 2013), de onlangs gepubliceerde ‘Startnotitie Nederlands in het hoger onderwijs’ (Taal Unie, juni 2013), het zijn slechts de meest recente uitingen van zorg die ik hier noem. In de geest van Gerardus Magnus – zo staat hij ook wel eens te boek – beloont onze Stichting Geert Grote Pen jaarlijks de jonge master die met verve gestalte wist te geven aan zijn Nederlandstalige masterscriptie in de wijsbegeerte. De winnaar van de Geert Grote Pen 2013, Alda Pellemans, en de overige vier genomineerden stellen zich met plezier aan u voor, in beeld en taal. We weten zeker dat zij ook anderen ertoe zullen inspireren onderdeel te worden van Grotes’ eeuwenoude ‘taalverhaal’, dat ons bezighoudt tot op de dag van vandaag. We wensen u bijzonder veel leesgenot! Deventer, ‘stad van geest’, 27 september 2013 Corrie Dolmans-Klumper, voorzitter Stichting Geert Grote Pen

8

→ inhoudsopgave bundel


woord vooraf

9

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013

→ inhoudsopgave bundel


D

ames en Heren, Genomineerde Kandidaten, Familie en Vrienden, Geachte Collega’s, Het is mij een groot genoegen en een grote eer om hier vandaag als voorzitter van de jury van de Geert Grote Pen 2013 het woord te mogen voeren en zo dadelijk de naam van de winnaar van dit jaar te mogen bekendmaken. De Geert Grote Pen wordt dit jaar voor de derde maal uitgereikt aan de naar het oordeel van de jury beste scriptie in de wijsbegeerte, geschreven in de Nederlandse taal aan één van onze Nederlandse of Vlaamse universiteiten.

De Joodse filosofe Hannah Arendt antwoordde op de vraag van haar interviewer Günter Gaus waarom zij ooit filosofie was gaan studeren, op duidelijke en krachtige wijze: ‘Ik wilde, en ik wil nog steeds, de wereld verstaan’ en zij voegde er aan toe: ‘Schrijven is voor mij een cruciaal onderdeel van mijn verstaan van de wereld’. Arendt’s gedachten kwamen mij haast spontaan voor de geest bij het lezen en beoordelen van de acht scripties die het bestuur van de Geert Grote Pen had uitgeselecteerd om aan onze jury te worden voorgelegd. Wij hebben de pennevruchten van de kandidaten gelezen als even zovele uitdrukkingen van hun verstaan van de wereld. Onze jury bestaat dit jaar uit Professor Henk Procee, emeritus-hoogleraar aan de Technische Universiteit Twente, Professor Jozef Keulartz, emeritus-hoogleraar aan de Radboud Universiteit te Nijmegen en de Universiteit van Wageningen, drs. Willem Gooyer, filosoof en publicist en ondergetekende, emeritus hoogleraar aan de Universiteiten van Leuven en van Rotterdam, die de eer en het genoegen had om als voorzitter te mogen fungeren. Mevrouw dr. Ingrid Biesheuvel, Neerlandica aan de Universiteit Utrecht, was taalkundig adviseur van de jury. Ik moge bij deze gelegenheid mijn collegae-juryleden zeer hartelijk bedanken niet alleen voor de geleverde inspanningen en voor hun betrokkenheid en deskundigheid, maar ook voor de prettige collegiale sfeer waarin wij hebben kunnen samenwerken. Wij werden daarbij geïnspireerd door de geest van de Geert Grote Pen en door het enthousiasme en de gastvrijheid van het bestuur. Onze collega Henk Procee kan helaas vandaag niet aanwezig zijn. Hij verblijft thans in Toronto en laat zich verontschuldigen. Het behoort tot de geest van de Geert Grote Pen om ons schrijvend en sprekend verstaan van de wereld in de Nederlandse moedertaal te articuleren. Men zou kunnen zeggen dat het Nederlands zodoende kan blijven fungeren als een vrijplaats die ons kan beschermen tegen de 11

→ inhoudsopgave bundel

juryrapport

juryrapport geert grote pen 2013


geert grote pen 2013

vervlakking en nivellering van ons bewustzijn wanneer het zich een beetje gedachteloos zou laten meeslepen door het cliché-matig hanteren van vaak wat Angelsaksisch gekleurd taalgebruik. De socioloog Anton Zijderveld typeerde een dergelijk proces als ‘het overwoekerd worden van betekenis door functionaliteit’. Een lexicografisch en grammaticaal correct hanteren van de eigen Nederlandse moedertaal is een belangrijke voorwaarde voor een verfijnd verstaan van de wereld waarin we leven. Het is immers de taal waarin we ons denken op een meer rechtstreekse wijze aansluiting kunnen doen vinden met de bredere culturele en intellectuele context van de wereld die wij met anderen delen. Ook Hannah Arendt, als Joodse vrouw gevlucht uit Duitsland en levend in de Verenigde Staten, – en schrijvend in het Engels, maar precies daardoor diepgaand geconfronteerd met het voortdurend gemis van haar Duitse moedertaal – waarschuwt er krachtig voor dat we ons niet mogen verliezen in een oppervlakkig en onzuiver taalgebruik, waarin ‘het ene cliché al gauw het andere met zich meebrengt’. En wars van elke vorm van romantisch taalnationalisme besluit zij: ‘de productiviteit en de creativiteit waar wij in onze moedertaal toe in staat zijn, zouden dan worden afgesneden’. Het is tegen die achtergrond dat we – ook dit jaar – het belang van een correct Nederlands taalgebruik onverminderd onder de aandacht willen houden en willen blijven hanteren als een relevant criterium bij de beoordeling van de voorgelegde scripties. Wij willen de gelegenheid van deze prijsuitreiking ook te baat nemen om niet alleen de kandidaten, maar zeker ook hun begeleiders, nog eens op het academische hart te drukken om ook in de toekomst met verscherpte aandacht te waken over een zuivere en correcte taal. Wanneer scripties voor de Geert Grote Pen worden ingediend, moeten zij in een correcte taal zijn gesteld, en moeten de zinsbouw en de spelling geen opvallende en frequente manco’s meer vertonen. Van de acht aan ons voorgelegde scripties hebben wij er vijf genomineerd, die zoëven met enthousiasme hun werk aan u hebben voorgesteld. Ik dank hen daarvoor. De scriptie van Martijn van den Boom van de Radboud Universiteit Nijmegen heeft als thema en als titel: Burgerschap, vertu en revolutie. Republicanisme in de politieke theorie van de Jacobins tijdens de eerste Franse Republiek 1793–94. De auteur weet haast op elke pagina van zijn scriptie zijn interesse en zijn enthousiasme voor het onderwerp op zijn lezer over te brengen. Hij verliest zich niet in details en in zijpaden die het zicht op de grote ontwikkelingen in dat belangrijke revolutionaire jaar kenmerken. Zijn aanpak is voornamelijk historisch en hij hanteert daarbij ook minder bekende, althans minder vaak geciteerde bronnen. Dat is een niet geringe verdienste van deze scriptie, die daardoor origineel is en in zekere mate ook vernieuwend. Het zwaartepunt ligt in zijn aanpak wél eerder op het historische dan op het wijsgerige vlak. Daar staat tegenover dat deze scriptie zeker als een relevante aanzet kan dienen voor verdere filosofische verdieping van de deugdenleer in het moderne republicanisme. De scriptie van Eva Meijer van de Universiteit van Amsterdam heeft als thema en als titel: Politieke gesprekken met dieren. Zij behandelt hier een uiterst actueel thema en doet dit op een verfrissende en aansprekende wijze. Eva Meijer maakt hier een aantal wijsgerig-conceptuele verfijningen op een relevante wijze inzetbaar voor onze omgang met dieren. Dat geldt met name voor het begrip communicatie en voor dat van taal, en voor de onderlinge spanning daartus12

→ inhoudsopgave bundel


De scriptie van Benjamin De Mesel van de Katholieke Universiteit Leuven heeft als titel Inkompetenzkompensationskompetenz. Odo Marquard over filosofie. De hoofdtitel van deze scriptie verwijst al meteen naar de eigen – originele – stijl van filosoferen die het werk van de besproken auteur Odo Marquard kenmerkt: scherp ironisch en de grenzen aftastend van het sceptische en moralistische denken. Daarin ligt niet alleen de originaliteit van de besproken auteur, maar ook de originaliteit van deze scriptie en van de keuzes die de kandidaat Benjamin De Mesel maakt bij het schrijven. De Mesel schrijft helder en bijwijlen zelfs meeslepend. Het is duidelijk hoezeer De Mesel houdt van zijn auteur. Dat geeft aan deze scriptie de extra dimensie van persoonlijk engagement en van een daarmee verbonden overtuigingskracht. Daardoor weet hij op een aansprekende wijze de bijzondere positie van Marquard in de hedendaagse filosofie-beoefening aan de orde te stellen. Hij doet dat door aan te geven hoezeer de filosofie van Marquard zich bevindt op het snijvlak van de traditie van de zogenaamde Ritter-Schule enerzijds en latere ontwikkelingen in het hedendaagse wijsgerige debat anderzijds. De Mesel blijft in zijn analyse heel dicht bij de eigen teksten van Marquard en zoekt vooral via die weg naar de wat bredere contouren van de wijsgerige én de literaire/intellectuele tradities waartoe Marquard zich bekent. Het uiteindelijke doel van die stijl van filosoferen is een beter begrijpen van de wereld waarin wij te leven hebben. De scriptie van Ype de Boer van de Vrije Universiteit van Amsterdam handelt over Het Kwaad na de dood van God. Een wijsgerige thematisering van Dostojewski’s Schuld en Boete en Burgess’ A Clockwork Orange. Ype de Boer weet in deze scriptie grote wijsgerige diepgang te bereiken in een thematiek die zeer actueel is en die ook literair en cinematografisch op indringende wijze aan de orde is gesteld in het werk van Dostojewski en Burgess, en in de film die Stanley Kubrick in 1971 maakte van de roman van Burgess. De jury heeft grote waardering voor de wijze waarop Ype de Boer het snijvlak van filosofie en literatuur tot inzet weet te maken voor een werkelijke wijsgerige verdieping van de reflectie over het kwaad na de dood van God. Daarmee komt dat snijvlak overigens ook te staan in het eerder theologische register van de secularisatie. De jury heeft eveneens grote waardering voor de wijze waarop de Boer zich in deze drievoudige confrontatie laat inspireren door het (vroege) werk van de Franse filosoof Paul Ricoeur. Hij geeft hier blijk van een verfijnd begrip van Ricoeur’s overigens complexe filosofie. Zijn wijsgerige reflectie is zorgvuldig opgebouwd en op doeltreffende wijze ingezet bij de behandeling van het gekozen thema. De jury merkt hierbij wél op dat de wijze waarop Nietzsche’s denken wordt behandeld niet helder genoeg weet door te dringen tot de radicaliteit van de secularisatie over de grenzen van het theologische discours heen. Deze scriptie is diepgaand, origineel, en getuigt van groot wijsgerig vakmanschap. Zij wenst daarvoor haar bijzondere waardering tot uitdrukking te brengen. Dat laatste geldt zeker ook voor de volgende scriptie. Zij is van de hand van Alda Pellemans van de Universiteit van Tilburg. Het thema luidt: Het morele oordeel: verstandige reflectie of het juiste gevoel? Over de rol van emoties bij morele oordelen. Met de zojuist besproken scriptie 13

→ inhoudsopgave bundel

juryrapport

sen. Haar beschouwingen over non-verbale communicatie zijn helder en niet oppervlakkig. Het begrip van ‘het politieke’ refereert naar een eerder beperkte, en daardoor niet altijd duidelijke, opvatting van wat politiek handelen inhoudt. Het is de jury opgevallen dat het machtsfenomeen daarbij buiten de beschouwingen is gebleven. Ondanks deze beperking was de jury positief over deze scriptie die goed is geschreven en origineel is in keuze van onderwerp en aanpak.


geert grote pen 2013

van Ype de Boer deelt de scriptie van Pellemans wijsgerige diepgang. Pellemans toont in haar schrijven een grote sensibiliteit voor de vaak complexe problematiek van het morele oordelen in onze laat-moderne tijd, voorbij de beperkingen van het rationele denken. Bovendien weet zij die sensibiliteit met grote maturiteit tot inzet te maken van haar wijsgerige reflecties. Het thema is buitengewoon actueel en raakt aan de grote normatieve vragen die onze laat-moderne samenleving oproept. De originaliteit van deze scriptie is er in grote mate in gelegen dat Pellemans die actuele relevantie met grote zeggingskracht aan de orde weet te stellen door in belangrijke mate terug te grijpen op het denken van de achttiende-eeuwse filosoof David Hume. In haar scriptie komt zij – mede geïnspireerd door enkele hedendaagse auteurs – tot een buitengewoon boeiende interpretatie van Hume’s filosofie. Het gaat hier om een werkelijk wijsgerig-hermeneutische arbeid, die geheel in de lijn ligt van wat de grote hermeneutici Gadamer en Ricoeur allebei hebben gekenschetst als ‘een arbeid van de-contextualiseren van een tekst om hem vervolgens te kunnen re-contextualiseren’. Een dergelijk interpreteren van een auteur en zijn werk kan aan dat werk een hernieuwde en ook verscherpte zeggingskracht geven. Dat laatste is precies wat Alda Pellemans op overtuigende wijze in haar scriptie heeft gedaan. Daardoor is die scriptie origineel, actueel en getuigt zij van groot vakmanschap, of moet ik hier eerder spreken van ‘vakvrouwschap’? Zoals ik al eerder opmerkte: Pellemans weet dit alles te doen met grote sensibiliteit, rijpheid en een uitdrukkelijk gevoel voor evenwicht, niet alleen thematisch maar ook conceptueel, argumentatief en redenerend op weg naar wat zij zelf noemt ‘morele volwassenheid’. Om al deze redenen heeft de jury unaniem besloten – onverminderd haar grote waardering voor de andere genomineerden – om de Geert Grote Pen 2013 toe te kennen aan Alda Pellemans voor haar scriptie Het morele oordeel: verstandige reflectie of het juiste gevoel? Over de rol van emoties bij morele oordelen. Ik moge, mede in naam van de voltallige jury, Alda van ganser harte met deze prijs gelukwensen. Ik moge tevens niet alleen haar familie en vrienden bij deze gelukwensen betrekken, maar ook haar begeleider en de Tilburgse faculteit, die deze prachtige scriptie mede hebben mogelijk gemaakt. Moge de Geert Grote Pen u verder tot schrijven brengen, want schrijven is een cruciaal onderdeel van ons verstaan van de wereld! René Foqué Voorzitter van de Jury Geert Grote Pen 2013

De jury voor de Geert Grote Pen 2013 bestond uit: −− prof.dr. René Foqué, emeritus hoogleraar aan de Katholieke Universiteit Leuven en de Erasmus Universiteit Rotterdam; −− prof.dr. Henk Procee, emeritus-hoogleraar aan de Technische Universiteit Twente; −− prof.dr. Jozef Keulartz, emeritus-hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen en tot voor kort eveneens verbonden aan Wageningen Universiteit; −− drs. Willem Gooyer, filosoof en publicist, Amsterdam. Taalkundig adviseur van de jury was mevrouw dr. Ingrid Biesheuvel, Neerlandica aan de Universiteit Utrecht, vaste onderzoeksmedewerker van universiteitshoogleraar prof.dr. Frits van Oostrom.

14

→ inhoudsopgave bundel


juryrapport → inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013

introductie

Voortdurend houden wij ons bezig met vragen als: wat moet ik doen? Welke houding moet ik aannemen? Welke emoties zijn hier gepast? Dit zijn morele overwegingen en oordelen en ze geven aan hoe wij in de wereld staan. In mijn thesis wilde ik uitzoeken hoe wij aan onze morele overtuigingen en motivaties komen; daarbij was ik vooral geïnteresseerd in de rol van emoties. De ervaring en inschatting waarmee ik begon te schrijven was dat morele afwegingen een combinatie zijn van gevoel en verstand, waarbij het primaire gevoelsmatige besef dat iets wel of niet deugt vaak eerst komt. Mijn thesis draait om de vraag of morele oordelen op deugdelijke wijze gegrond kunnen zijn op emoties. Volgens de Schotse filosoof David Hume zijn wij morele wezens enkel en alleen omdat wij emoties kunnen ervaren, niet omdat wij rationele wezens zijn. Aan emoties kleven echter problematische aspecten: ze worden geacht niet alleen subjectief en daarmee ‘partijdig’ te zijn, maar ook in zekere zin passief en daarmee onvrijwillig. Heeft de ratio geen enkele rol bij een deugdelijk moreel oordeel? En hoe kunnen we weten dat we het in moreel opzicht bij het juiste eind hebben?

Masterscriptie Filosofie, Universiteit van Tilburg Begeleider: dr. Bert van de Ven Alda Pellemans (1948) woont in ’s-Hertogenbosch. Zij studeerde sociologie en was onder andere werkzaam bij de Emancipatieraad, in het verpleegkundeonderwijs, de psychiatrie, de zorg voor verstandelijk gehandicapten en het borstkankeronderzoek. In juni 2012 behaalde zij haar master filosofie aan de universiteit van Tilburg. aldapellemans@planet.nl

16

→ inhoudsopgave bundel


alda pellemans

het morele oordeel : verstandige reflectie of het juiste gevoel ? over de rol van emoties bij morele oordelen

alda pellemans

winnaar geert grote pen 2013

17

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013

→ inhoudsopgave bundel


1

inleiding: wat hebben emoties met morele oordelen te maken? 21

2

david hume: mensen als sensitieve natuurwezens 29

3

emoties nader beschouwd: intentionaliteit, morele waarden en vrijheid in de hedendaagse cognitieve benadering van emoties 39

4

het morele oordeel: een kwestie van het juiste gevoel of van verstandige reflectie? 51

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

3.1 3.1.1 3.1.2 3.2 3.3

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.5.1 4.5.2

Thema en onderzoeksvraag 21 Wat is een moreel oordeel en waar gaat dat over? 22 Hoe zijn morele oordelen verbonden met overtuigingen en emoties? 24 De rechtvaardiging van het morele oordeel 24 Emoties in het dagelijks taalgebruik, in de psychologie en de filosofie 25 Gevoels- en cognitieve opvattingen over emoties 27 Verhouding tussen gevoel en ratio bij het morele oordeel als vraagstuk in de wijsgerige ethiek 27 Het beperkte kenvermogen en het problematische zelf; de rede ondergeschikt aan de passies 29 De passies en de wil: vrijheid en motivatie 32 Mensen als morele wezens: moral sense en de common point of view 33 Het morele oordeel: de rol van emoties en verstand 35 Hume als subjectivist, emotivist, utilitarist dan wel relativist? En: hoe kunnen rede en passie, overtuiging en verlangen bij elkaar komen? 36

Intentionaliteit, cognitie en de ‘redelijkheid’ van emoties 39 Intentionaliteit: heeft een emotie altijd een object? 39 Cognitieve inhoud 41 ‘Morele emoties’: Ronald de Sousa en Patricia Greenspan over natuurlijkheid, subjectiviteit en het onderscheid tussen passende en ongepaste emoties 44 Is de mens de auteur van zijn eigen emoties? 48

Het morele oordeel nader beschouwd 51 Het tweefasenmodel van oordeelsvorming: eerst de intuïtie, dan de deliberatie 53 Vuistregels en valkuilen 57 Het morele kompas of de internal ought 58 Het zuivere morele oordeel: het juiste perspectief, passende emoties en het belang van emotionele luciditeit 60 Simon Blackburn: redelijkheid volgens Hume 60 Passende emoties en emotionele luciditeit 62

literatuur 65 19

→ inhoudsopgave bundel

alda pellemans

inhoud


geert grote pen 2013 Masterscriptie Filosofie, Vrije Universiteit Amsterdam Begeleiders: dr. J.M. Halsema & dr. A.M. Verbrugge Ype de Boer (1989) is in 2012 cum laude afgestudeerd in de wijsbegeerte aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Sindsdien is hij werkzaam als docent aan dezelfde universiteit. Zijn onderwijs betreft de wijsgerige vorming van eerste en tweedejaars studenten van de letterenfaculteit en draait om noties als ‘geschiedenis’, ‘taal’ en ‘kunst’. Naast onderwijs richt hij zich op promotie-onderzoek naar de historischkritische methode van Giorgio Agamben. ypedeboer@gmail.com

68

→ inhoudsopgave bundel


ype de boer

het kwaad na de dood van god een wijsgerige thematisering van dostojewski ’ s schuld en boete en burgess ’ a clockwork orange

ype de boer

69

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013

→ inhoudsopgave bundel


ype de boer

inhoudsopgave 0

inleiding 73

1

ricoeur: de belijdenis van het kwaad 79

2

het geweten van de buitengewone mens: bijzonderheid versus algemeenheid 96

3

de paradox van de moraliteit: het kwaad voorbij goed en .... kwaad 115

4

conclusie 131

1.1 De ontwikkeling van het schuldbewustzijn richting het idee ‘slaafse wil’ 81 1.1.1 Verinnerlijking als de ontwikkeling van een ethisch bewustzijn 82 1.1.2 Verinnerlijking van alteriteit: vervreemding 87 1.2 Verinnerlijking, vervreemding en schuld geradicaliseerd: grensbepaling en doorbreking 90 1.2.1 Methode en voorwerp van studie 90 1.2.2 Het kwaad voorbij de ervaring van schuld: schets van het project 92

2.1 De subjectieve spits van moraliteit: het geweten 97 2.2 De verzoening en het burgerschap 106 2.3 De breuk met het rijk der zedelijkheid 110

3.1 De herenmoraal versus de priesterlijke moraal 117 3.2 Het perspectief van de vrije subjectiviteit: de sociale slavernij als het kwaad 122 3.3 Het kwaad voorbij goed en kwaad 127

bibliografie 135

71

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013 Masterscriptie Filosofie, Radboud Universiteit Nijmegen Begeleider: prof. dr. M.L.J.Wissenburg Martijn van den Boom (1987) studeerde Geschiedenis en Politicologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Gedurende zijn studies concentreerde hij zich op politieke ideeëngeschiedenis, met bijzondere aandacht voor de politieke ideeën van het jacobinisme en Maximilien Robespierre tijdens de Franse Revolutie. In de toekomst hoopt hij zijn onderzoek naar deze onderwerpen te kunnen voortzetten. mvdboom87@gmail.com

138

→ inhoudsopgave bundel


martijn van den boom

burgerschap, vertu en revolutie republicanisme in de politieke theorie van de jacobins tijdens de eerste franse republiek

1793–94 martijn van den boom

139

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013

→ inhoudsopgave bundel


0

inleiding 143

1

republicanisme als politieke filosofie 148

1.1 1.2 1.3 1.3.1 1.3.2

martijn van den boom

inhoudsopgave

De Republiek en haar burgers 149 Terugkeer van het republicanisme 151 Het hedendaagse denken over het republicanisme 155 Intrinsiek republicanisme 156 Instrumenteel republicanisme 158

2 LA RÉPUBLIQUE JACOBINE 163 2.1 Historische context 165 2.1.1 Politieke verdeeldheid 165 2.1.2 Problemen in binnen- en buitenland 167 2.1.3 De val van de girondins 169 2.1.4 Het jacobinisme geïnstitutionaliseerd 170 2.1.5 De onomkoopbare en de aartsengel van de Terreur 172 2.2 Het jacobijnse republicanisme 175 2.2.1 Burgerschapsideaal 177 2.2.2 Educatie 180 2.2.3 Le culte de l’Être Suprême 183 2.2.4 La Terreur 186 3

jacobinisme binnen het republikeinse denken 190

3.1 3.1.1 3.1.2 3.2 3.3 3.3.1

Instrumenteel of intrinsiek? 191 Burgerschap 192 Vertu als conceptie van het goede 193 Vergelijking met Rousseau 194 Bijdrage aan het hedendaagse debat 197 De mogelijkheid van la Terreur in het intrinsiek republicanisme 198

4

conclusie 201

lijst van geraadpleegde werken 204

141

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013

introductie

De Duitse filosoof Odo Marquard (°1928) verklaart in zijn artikel ‘Inkompetenzkompensationskompetenz’ (1973) de filosofie incompetent. Ze leidt niet tot verlossing, nut, rechtvaardigheid of geluk. Het enige wat haar rest is de competentie om haar incompetentie te compenseren, haar Inkompetenzkompensationskompetenz. In mijn verhandeling ga ik na wat Marquard daar precies mee bedoelt en probeer ik een antwoord te vinden op de vraag hoe de filosofie met haar incompetentie kan omgaan. Twee mogelijke interpretaties van Inkompetenzkompensationskompetenz worden daarom toegelicht. De eerste interpretatie sluit aan bij het artikel ‘Inkompetenzkompensationskompetenz’ en blijft ook wat de andere geraadpleegde teksten van Marquard betreft chronologisch in de buurt. Ze bestaat voornamelijk uit een verkenning van de veelbelovende horizonten die Marquard door zijn onderzoek naar de begripsgeschiedenis van de constituerende termen ‘(in)competentie’ en ‘compensatie’ opent. Het grote probleem is hier dat Marquard de filosofie totaal incompetent verklaart en een vlucht in scepticisme of dogmatisme, een soort zelfmoord van de filosofie, als enige mogelijkheden ziet. Het is moeilijk te vatten hoe het verdwijnen van de filosofie haar incompetentie kan compenseren. Deze negatieve lezing is dan ook niet houdbaar. De tweede interpretatie zoomt uit en ziet een evolutie in Marquards werk. Zijn latere, positievere geschriften lijken de filosofie meer overlevingskansen te bieden. Marquard werkt pleidooien uit voor pluralisme, besef van eindigheid, herkomst, hermeneutiek, inclusieve rede, wijsheid en nieuwsgierigheid. Die expliciete aandachtspunten suggereren een paar impliciet aanwezige, meer overkoepelende thema’s die voor een invulling van Inkompetenzkompensationskompetenz van belang zijn: menselijkheid en evenwicht. Zij leveren, eerder dan een analyse, een synthese op die aanknoopt bij de filosofisch-literaire traditie van de moralistiek, waarin Marquard zichzelf plaatst. Filosofie is voor Marquard zowel een bij uitstek menselijke wetenschap als de voortdurende zoektocht naar evenwichten die de moderne mens nodig heeft om zichzelf en zijn leefwereld uit te houden en te begrijpen. Onder meer door moed en opmerkzaamheid te tonen kan de filosofie, in het voortdurende bewustzijn van het gevaar in dogmatisme of scepticisme te vervallen, haar incompetentie compenseren. —— Masterproef Filosofie, Katholieke Universiteit Leuven Begeleider: prof.dr. Stefan Rummens Benjamin De Mesel (1982) studeerde Oost-Europese talen en Wijsbegeerte aan de KU Leuven. Hij werkt aan diezelfde universiteit als Aspirant van het Vlaams Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) aan een doctoraat over wittgensteiniaanse methodes in de (meta)ethiek. benjamindemesel@hiw.kuleuven.be

208

→ inhoudsopgave bundel


benjamin de mesel

inkompetenz kompensationskompetenz

odo marquard over filosofie benjamin de mesel

209

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013

→ inhoudsopgave bundel


0

benjamin de mesel

inhoud inleiding 213

deel 1

inkompetenzkompensationskompetenz:

de vlucht in dogmatisme of scepticisme 215 1

competentie en compensatie 215

2

dogmatisme en scepticisme 228

3

problemen 234

1.1 Competentie 215 1.2 Compensatie 217 1.2.1 De moderne breuk 217 1.2.2 Compensatietheorie van de geesteswetenschappen 220 1.3 Vragen en problemen 225 2.1 Het dogmatisme van de geschiedfilosofie 228 2.2 Het scepticisme van de antropologie 231

deel 2

inkompetenzkompensationskompetenz:

scepsis, mens en evenwicht 236 4

scepsis 236

5

problemen en perspectieven 246

6

besluit 262

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 5.1 5.2 5.3 5.4

Is een derde weg mogelijk? 236 Pluralisme 238 Eindigheid, herkomst, Bejahung 239 Hermeneutiek 241 Inclusieve rede 242 Wijsheid 243 Nieuwsgierigheid 244 Aandachtspunten 246 Filosofie met een menselijk gezicht 248 Evenwicht 255 Inkompetenzkompensationskompetenz 259

bibliografie 264 211

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013 Masterscriptie Wijsbegeerte, Universiteit van Amsterdam Scriptiebegeleider: dr. Yolande Jansen Tweede lezer: dr. Robin Celikates Eva Meijer (1980) studeerde in 2012 cum laude af in de wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam.Daarnaast is zij beeldend kunstenaar, schrijver, zangeres, singer-songwriter.Sinds kort werkt zij aan een promotieonderzoek in de filosofie met als titel: ‘Political Animal Voices’. info@evameijer.nl

266

→ inhoudsopgave bundel


eva meijer

p olitieke gesprekken met dieren eva meijer

267

→ inhoudsopgave bundel


geert grote pen 2013

→ inhoudsopgave bundel


0

inleiding 271

1

politiek handelen 276

1.1 1.2 1.3

2

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

3

eva meijer

inhoudsopgave Zoopolis 271 Gedeelde taal 272 Gesprekken in de politiek 273 Opzet 275 Universele rechten voor dieren 277 Het politieke model van Zoopolis 280 Gedomesticeerde dieren 281 Politieke vertegenwoordiging 283 Wilde dieren 286 Liminal animals 288 Problemen in Zoopolis 291 Problemen met dependent agency 291 Interactie met wilde en liminal dieren 292

gesprekken 294

Een gesprek met een papegaai 294 Van taalspelen naar gesprekken 295 De leeuw, zekerheid en kennis 297 Kevers, kennen en antropomorfisme 300 Gesprekken 302

politieke gesprekken 305

3.1 3.2

Directe politieke agency door gesprekken 305 Tolk 307

4

conclusie 309

literatuur 312

269

→ inhoudsopgave bundel


colofon

colofon De teksten van de genomineerde masterscripties zijn integraal en redactioneel ongewijzigd in deze publicatie opgenomen. Redactie: Corrie Dolmans Vormgeving: Martien Yland – MWFY beeld&taal, Deventer (www.mwfy.nl) Druk: Printen en Binden Lettertype: Quadraat, Quadraat Sans

Stichting Geert Grote Pen info@geertgrotepen.nl www.geertgrotepen.nl ISBN 978-90-820064-0-7 NUR 730 (Filosofie algemeen)

© 2013 Stichting Geert Grote Pen Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij electronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

317

→ inhoudsopgave bundel


Geert Grote

PEN

Denken & taal begeleiden ons van jongs af aan als magisch duo op onze zoektocht naar kennis en wijsheid. Des te verwonderlijker is het dat de moedertaal, het natuurlijke startkapitaal dat in ons huist, in onderwijs en wetenschap naar het tweede plan is verdrongen. Taalbehoud is zelfbehoud, zouden we willen zeggen naar analogie van de natuurbeschermers in de jaren ’70 van de vorige eeuw. Onderwijs – van laag tot hoog – dat de ontwikkeling van de moedertaal, landstaal zo u wilt, niet serieus neemt, doet niet alleen de individuele leerling tekort, maar ziet zich op termijn voor een pijnlijk probleem geplaatst. Creativiteit in redeneren en in het opstellen van argumentaties, interpretatie van geschreven teksten die ertoe doen, en – niet onbelangrijk – het beoordelen van beslissingen die ons vanuit bestuur en politiek bereiken zijn gebaat bij een gedegen vaardigheid in het lezen en schrijven in de taal van het land waarin je leeft, werkt, woont en waarbij je tot in het diepst van je vezels betrokken bent. De Geert Grote Pen is bedoeld voor degene die op de meest bevlogen wijze aan zijn Nederlandstalige masterscriptie filosofie gestalte wist te geven. De Pen wordt jaarlijks uitgereikt in de Deventer Latijnse School, in de 14e eeuw al gerenommeerd bolwerk van de geesteswetenschappen. Geert Grote (1340–1384) was het die met zijn Moderne Devotie hamerde op de waarde van geschreven taal, de waarde van de eigen taal en de waarde van het individuele talent. Betere uitgangspunten voor onze hedendaagse scriptieprijs kunnen we niet bedenken. In 2013 ging de Geert Grote Pen naar Alda Pellemans; met groot plezier publiceren we in deze bundel het werk van de winnaar en de overige vier genomineerden. Het juryrapport van de hand van professor René Foqué gaat aan de scripties vooraf. De jury voor de Geert Grote Pen 2013 bestond uit: −−prof.dr. René Foqué, (Katholieke Universiteit Leuven en Erasmus Universiteit Rotterdam) −−prof.dr. Henk Procee (Technische Universiteit Twente) −−prof.dr. Jozef Keulartz (Radboud Universiteit Nijmegen en Wageningen Universiteit) −−drs. Willem Gooyer (filosoof en publicist, Amsterdam) Mevrouw dr. Ingrid Biesheuvel, Neerlandica (Universiteit Utrecht) was taalkundig adviseur van de jury. Stichting Geert Grote Pen info@geertgrotepen.nl | www.geertgrotepen.nl isbn nur

978-90-820064-0-7

730 filosofie algemeen

Ggpen 2013 eboek selectie  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you