Page 1


mqTïø√ã&çq düuTÑÛ ´\‘√ ≈£L&çq sêÁcÕº\T(ÁbıyÓH‡Ó dt). bÕsYº _ sêÁcÕº\T >∑‘+· ˝À ñqï sêC≤´\T, sê»´ Á|üeTTKT\ ÄBÛq+˝Àì sêÁcÕº\T. bÕsYº dæ sêÁcÕº\T >∑‘+· ˝Àì N|òt ø£MTwüqsY bÕ\q˝Àì sêÁcÕº\T. á düeTj·T+˝À uÛ≤cÕ Á|üjT· Tø£Ô sêÁcÕº\ ø√dü+ ñ<ä´e÷\‘√bÕ≥T nH˚ø£ sê»ø°jT· ñ<ä´e÷\T »]>±sTT. #ê|üsº Y 1˝À #Ó|Œæ q≥T¢ 1953˝À Ä+Á<Ûsä êÁwü+º @sêŒf…+Æ ~. nsTT‘˚ á sê»ø°jT· #·s´¡ sêÁcÕº\ |ü⁄q]ïsêàD+ nH˚ n+X¯+˝À @ø±_ÛÁbÕj·÷ìøÏ neø±X¯+ ø£*Œ+#·˝<Ò Tä . |ò*ü ‘·+>± 1953 &çôd+ãsY˝À øπ +Á<ä Á|üuTÑÛ ‘·«+ sêÁcÕº\ |ü⁄q]ïsêàD ø£MTwüHé (mdtÄsYd)æ qT @sêŒ≥T #˚d+æ ~. Á|ü‹ ÁbÕ+‘·+˝À Á|üC≤dü+øπ eå ÷˙ï, yÓTT‘·+Ô >± C≤‹ dü+øπ eå ÷ìï n<Û´ä j·Tq+ #˚jT· &É+ á ø£MTwüHé $~Ûq. mdtÄsYdæ #˚dqæ dü÷#·q\ y˚Ts¡≈î£ 1956˝À sêÁcÕº\ |ü⁄q]ïsêàD #·{≤ºìï Á|üuTÑÛ ‘·«+ s¡÷bı+~+∫+~. á dü+<äs“¡ +¤ ˝ÀH˚ sêÁcÕº\ dü]Vü≤<äT\› qT, eTTK´+>± <äøDåÏ , |ü•ÃeT sêÁcÕº\ dü]Vü≤<äT\› qT |ü⁄q]ï]à+#ês¡T. m_dæ\T>± ñqï sêÁcÕº\qT sêÁcÕº\T, øπ +Á<äbÕ*‘· ÁbÕ+‘ê\T>± e÷s¡Tdü÷Ô sêC≤´+>∑ dües¡D #˚XÊs¡T. Ä düeTj·T+˝À Ä+Á<Ûsä êÁcÕºìï Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ>± e÷]Ã, ôV≤’ <äsêu≤<é dü+kÕúq+˝À ñqï ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìï #˚sêÃs¡T. n|üŒ{Ïø° b˛s¡TÃ^dt ÄBÛq+˝À ñqï ø=ìï ÁbÕ+‘ê\qT uÛ≤s¡‘˝Y À $©q+ #˚XÊs¡T. ø=ìï ÁbÕ+‘ê\qT Á|ü‘´˚ ø£ sêÁcÕº\T>± e÷sêÃs¡T. Ç{°e\ (2000) ø=‘·>Ô ± ñ‘·sÔ ê+#·˝Ÿ(Á|üdTü ‘Ô +· ñ‘·sÔ êK+&é), #Ûr· dÔ >t &∑ ,éÛ C≤s¡+â &é sêÁcÕº\T @s¡Œ&ܶsTT. ø=+&É ÁbÕ+‘ê\T, –]»q C≤‘·T\ Á|ü»\ n_Ûeè~∆ø√dü+ á sêÁcÕº\T @s¡Œ&ܶsTT. ìC≤ìøÏ sêÁwüº |ü]~Û m+‘· ñ+&Ü\H˚ $wüjT· +ô|’ düŒwüyº TÓ qÆ ìs¡j í ÷· ˝ÒM rdüTø√˝Ò<Tä . Ä ‘·sT¡ yê‘· ø±\+˝À ã\yÓTqÆ øπ +Á<ä+, ã\yÓTqÆ sêÁcÕº\‘√ bÕ\q kÕ–dü÷Ô <˚X¯ bÕ\qqT r]Ã~<ë›\H˚ <äèø£Œ<∏+ä @s¡Œ&ç+~. ∫Hêï ô|<ë› sêÁcÕº\H˚ ‘˚&Ü˝Ò≈î£ +&Ü ã\yÓTqÆ Hêj·Tø£‘«· +, #·øÿ£ ì |ü]bÕ\q ñqï sêÁcÕº\T (yê{Ï |ü]e÷D+˝À dü+ã+<Û+ä ˝Ò≈î£ +&Ü) Ä]úø+£ >± kÕe÷õø£+>± n_Ûeè~∆ì kÕ~Û+#êsTT. BìøÏ _Ûqï+>± düs¬ q’ Hêj·Tø£‘«· +, |ü]bÕ\q ˝Òì sêÁcÕº\T Ä]úø+£ >± kÕe÷õø£+>± <Óã“‹HêïsTT. ø=‘·Ô sêÁcÕº\ @sêŒ≥T $wüjT· +˝À C≤rj·T kÕúsTT sê»ø°jT· bÕغ\ n_ÛÁbÕj·÷\qT Çø£ÿ&É ù|s=ÿq&É+ nedüs+¡ . ø=‘·Ô sêÁcÕº\ @sêŒ≥T $wüjT· +˝À ø±+Á¬>dt bÕغ <äèø£Œ<∏+ä ÄXÊeVü≤+>± ˝Ò<Tä . yêdüyÔ êìøÏ ‘Ó\+>±D≤ n+X¯+ ≈£L&Ü 2004˝À ø±+Á¬>dt H˚‘è· ‘·«+˝Àì j·TT|æm Á|üuTÑÛ ‘·«+ #˚|{ü qºÏ µH˚wqü ˝Ÿ ø±eTHé $TìeTyéT Áb˛Á>±+µ˝À #˚sá ã&ç+~. uÛ≤s¡rj·T »q‘êbÕغ ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T≈£î nqT≈£L\+>±H˚ e⁄+~. 1997˝À »]–q _C…|æ C≤rj·T ø±s¡´es¡Z düe÷y˚X+¯ ˝À Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤ @sêŒ≥T #˚kÕÔeTì rsêàì+∫q|üŒ{Ïø,° _C…|æ H˚‘è· ‘·«+˝À mHé&mç Á|üuTÑÛ ‘·«+ Äπsfi¯¢ |ü<Mä ø±\+˝À <ëìì neT\T|üs#¡ ˝· <Ò Tä . BìøÏ mHé&mç ˝À Á|ü<ëÛ quÛ≤>∑kÕ«eT´ bÕغ nsTTq ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ $<Ûëqy˚T ø±s¡D+. n|üŒ{À¢ ‘Ó\T>∑T<˚X+¯ bÕغ sêÁwü$º uÛ»Ñ qøÏ e´‹πsø£+>± ìs¡j í T· + rdüT≈£î+~. 2009 mìïø£\ e÷´ìô|kò ˛º˝À _C…|æ eTs√kÕ] ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T >∑T]+∫ Á|ükÕÔ$+∫+~. düT|ü]bÕ\q, nìï s¡+>±˝À¢ n_Ûeè~∆ kÕ~Û+#·&+É nH˚ n+XÊ\qT <äèwæ˝º À ñ+#·T≈£îì _C…|æ uÛ$Ñ wü´‘Y˝À ≈£L&Ü ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T≈£î ø£èwæ #˚kÕÔeTì ‘Ó*|æ+~. dæ|mæ (myéT) sêÁwüº Á|ü<ëÛ q ø±s¡´<ä]Ù ‘·q ãè+<ä+‘√ ø£$T{°ì ø£*dæq|ü⁄Œ&ÉT ‘·eT bÕغ C≤rj·T $<Ûëq+ sêÁcÕº\ $uÛ»Ñ q≈£î e´‹πsø£eTì, ø£qTø£ ‘êeTT Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ Ÿ $uÛ»Ñ q≈£î eT<ä‘› T· ‘Ó\T|ü˝eÒ Tì #ÓbÕŒs¡T. ∫qïsêÁcÕº\T @sêŒ≥T #˚ùdÔ sêÁcÕº\T dü«j·T+ Á|ü‹|ü‹Ô $wüjT· +˝À øπ +Á<ä+‘√ sêJøÏ sêe\dæ edüT+Ô <äì $e]+#ês¡T. nsTT‘˚ ‘Ó\+>±D≤ $wüjT· +˝À Á|ü‘´˚ ø£sêÁwü+º ø√dü+ edüTqÔ ï &çe÷+&é <äècÕº´ BìøÏ ‘·eTbÕغ C≤rj·Tø±s¡´es¡+Z ø=+‘· dü&*É +|ü⁄ Ç∫Ã+<äì #ÓbÕŒs¡T. 2009 &çôd+ãsY 9 C≤rj·T MT&çj÷· ˝À Á|üø≥£ q ‘·s¡Tyê‘· ãVüQ»q düe÷CŸbÕغ ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T≈£î dü÷#·q ÁbÕj·T+>± n+^ø±s¡+ ‘Ó*|æ+~.

257


á dü+<äs“¡ +¤ ˝À sêÁcÕº\ |ü⁄q]ïsêàD ø£MTwüHé n<Û´ä j·Tq+ #˚dqæ n+XÊ\qT Çø£ÿ&É ñ≥ø£+øÏ+#·&+É ñ |üj÷Ó >∑øs£ +¡ >± ñ+≥T+~. e÷s¡TŒø√dü+ »]π> e´j·T+, uÛ≤s¡‘<· X˚ +¯ ˝À ◊ø£´‘· uÛÁÑ <ä‘,· uÛ≤wü, dü+düÿãTT‹, Ä]úø£ eqs¡T\T, C≤rj·T n_Ûeè~Û |ü<øä∏ ±\ neT\T≈£î #˚jT· e\dæq n+XÊ\T, ÁbÕ+rj·T Á|üD≤[ø£\T, Ä]úø£ düeT‘·T\´‘·, ∫qïsêÁcÕº\T, ô|<äs› êÁcÕº\T, Ç‘·s¡ eTTK´yÓTqÆ n+XÊ\T n+fÒ Á|ü»\ n_ÛÁbÕj·÷\T, ôd+{ÏyTÓ +≥T¢ e¬>s’ ê. M{Ï‘√bÕ≥T #ê]Á‘·ø,£ uÛÖ>√[ø£, |ü]bÕ\Hê+XÊ\qT ≈£L&Ü |ü]o*+#ê*‡ e⁄+≥T+~. M{Ï ‘·sê«‘· uÛ≤wüqT ≈£L&Ü Á|ü<ëÛ q ÁbÕ‹|ü~ø£>± ù|s=ÿq&É+ »]–+~. ◊ø£eT‘·´+>± ñ+&Ü\H˚ n+XÊìøÏ eTq+ n‘·´+‘· ÁbÕ<Ûëq´‘· Çyê«\ì Á|ü<ëÛ ì »eVü≤sY˝≤˝Ÿ #Ó|Œæ q e÷≥\qT ≈£L&Ü mdtÄsYdæ Çø£ÿ&É ù|s=ÿ+~. Á|üdTü ‘Ô · |ü]dæ‘ú T· ˝À¢ >∑D˙j·TyÓTqÆ n_Ûeè~∆ e⁄+fÒ ‘·|Œü Ä e÷s¡TŒe\¢ dü+ã+~Û‘· Á|ü»\≈£î, yÓTT‘·+Ô >± C≤‹øÏ \_› #˚≈L£ s¡T‘·T+fÒ‘|· Œü m˝≤+{Ï e÷s¡TŒ #˚|≥ü sº ê<äT(29e ù|õ, 106e ù|sê). sêÁcÕº\ |ü⁄q]ïsêàDeT+fÒ øπ e\+ ˇø£ eTT–+|ü⁄ ø±<äT. @ e÷s¡TŒ e\¢HH’Ó ê |ò*ü ‘ê\T düeT‘·T\´+>± e⁄+fÒ...uÛ≤s¡‘<· X˚ ¯ ◊ø£´‘·, uÛÁÑ <ä‘· n‘·´+‘· Á|ü<ëÛ qyÓTqÆ <äì mdtÄsYd˝æ À $es¡+>± #Ó|Œü ã&ç e⁄+~. sêÁwüº |ü⁄qsY$uÛÑ»q dü+|òüT+ (mdtÄsYdæ) ‘·q eTT–+|ü⁄ n<Ûë´j·T+˝À Ç˝≤ #Ó|æŒ+~. ªá düeTdü´qT nìï ø√D≤\ qT+&ç ì•‘·+>± |ü]o*+∫q nq+‘·s¡+ y˚TeTT (mdtÄsYdæ) sêÁcÕº \ |ü⁄qsY$uÛÑ»q uÛ≤cÕ|üs¡+>±H√, ˝Ò<ë kÕdüÿè‹ø£ |üs¡+>±H√ »s¡>∑&É+ kÕ<Ûä´+ø±<äì, yê+#Û·˙j·T+ ø±<äì n_ÛÁbÕj·÷ìøÏ e#êÃ+. BìøÏ Á|ü‘ê´e÷ïj·T+>± eTq<˚X¯ düyÓTÆø£´‘·qT <äèwæº˝À e⁄+#·Tø=ì yÓTT‘·Ô+ düeTdü´qT düeT‘·T\´+>± |ü]wüÿ]+#ê*‡q nedüs¡+ e⁄+~. ∫qïsêÁcÕº\ @sêŒ≥T n+X¯+MT<ä mdtÄsYdæ yÓ*ãT∫Ãq n_ÛÁbÕj·T+ Ç˝≤ e⁄+~. ªuÛ≤s¡‘<· X˚ ¯ >∑D‘·+Á‘·+˝À ˇø£ sêC≤´+>∑ $uÛ≤>∑+>± nìï Vü≤+>∑T\‘√ e⁄+&É{≤ìøÏ Á|ü‹ sêÁwüº+ dü¬s’q eqs¡T\qT düeT≈£Ls¡TÃø√e&Éy˚T \ø£å´+>± ìπs›•+#·Tø√yê*. nsTT‘˚ Bì ns¡ú+ Äj·÷ sêÁcÕº\T ‘·eT Jeq XË’* Á|ü‘˚´ø£‘·qT ø√˝ÀŒø√&É<äì ø±<äT. ô|<ä› sêÁcÕº\ $wüj·T+˝À |ü]bÕ\Hê kÕeTs¡ú´+ ô|+bı+~+#·Tø√e&É+˝Àq÷ Ä]úø±_Ûeè~∆MT<ä, dü+πøåeT |ü<∏äø±\MT<ä düVü‰ø±sêìï n+~e«≥+˝Àq÷ M\T+≥T+~µ. á $<Ûä+>± mdtÄsYdæ sêÁwüº |ü⁄q]«uÛÑ»q MT<ä nìï n+XÊ\q÷ <äèwæ˝º À e⁄+#·Tø=ì düeT‘·T\´ uÛ≤eq‘√ düeTdü´\qT |ü]wüÿ]+#·Tø√yê\ì n_ÛÁbÕj·T|ü&+ç ~. á ø£$T{°øÏ |ü\T Ç‘·s¡ sêÁcÕº˝À¢ |ü\T ÁbÕ+‘ê\T Á|ü‘˚´ø£sêÁwüº &ç e÷+&ÉT‘√ ñ<ä´$TdüTÔHêïj·Tqï dü+>∑‹ u≤>± ‘Ó\TdüT. |ü•ÃeTu…+>±˝Ÿ >∑Tsêâ˝≤´+&é nkÕ‡+˝À uÀ&√˝≤´+&é ˝≤+{Ï$ ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+˝≤>±H˚ ñ <Ûäè‘·+>± e⁄HêïsTT. eTVü‰sêÁwüº˝À $<äs¡“ ñ‘·Ôs¡Á|ü<˚XŸ˝À ãT+<˚˝ŸK+&é, |üPsê«+#·˝Ÿ, Vü≤]‘YÁ|ü<˚XŸ ˝≤+{Ï$ Ç|ü&ç|ü&˚ |ü⁄+E≈£î+≥THêïsTT. ø±oàsY˝À \&Éø˘ÁbÕ+‘·+, »eTTàÁbÕ+‘·+ y˚sêŒ≥T u≤≥˝À e⁄HêïsTT. M≥ìï+{Ï H˚|ü<∏ä´+˝À 2010 Ä>∑düTº˝À \ø√ï Á|ü<Ûëq ø±sê´\j·T+>± ª∫qï sêÁcÕº\ C≤rj·T düe÷K´µ ˇø£{Ï @s¡Œ&ç+<äqï $wüj·T+ á ø£$T{° <äèwæºøÏ e∫Ã+~. á düe÷K´ 2010 ôdô|º+ãs¡T˝À ôV’≤<äsêu≤<é˝À ‘·q düe÷y˚XÊìï ìs¡«Væ≤+#·>± #ê˝≤eT+~ Vü‰»s¡j÷· ´s¡qï $wüjT· + ≈£L&Ü ø£$T{° <äèwæøº =∫Ã+~. á düe÷y˚X+¯ ˝À bÕ˝§Zqïyê]˝À |ü\T ÁbÕ+‘ê\≈£î #Ó+~q ù|s=+~q Hêj·T≈£î\THêïs¡T. á ∫qï sêÁcÕº\ \ø£å´+ Á|ü»\ ÁbÕ+rj·T ‘·‘ê«ìï >ös¡$+#ê\q&Éy˚T (kÕe÷õø£`kÕ+düÿè‹ø£, Ä]úø£ s¡+>±\T ø£*|æ). Ä düe÷y˚X¯+˝À nìï sê»ø°j·TbÕغ\÷, esêZ\÷ ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T≈£î düTeTTK+>± e⁄Hêïj·T˙ ‘·T~ rsêàq+ #˚XÊs¡T.

258


<˚X¯+˝Àì #·≥ºdüuÛÑ˝ Á|ü‹ì<ÛäT\‘√ ≈£L&çq 74e düe÷y˚X¯+ 2010 |òæÁãe] 3,4 ‘˚B\˝À ˝Àø˘düuÛÑ d”Œø£sY leT‹ MTsê≈£îe÷sY n<Û´ä ø£‘å q· »]–+~. á düe÷y˚X+¯ ˝À y˚sêŒ≥T n+X¯+MT<ä #·sá »]–+<äì ‘Ó*j·Te∫Ã+~. á #·sá ˝À 1956 Hê{Ï sêÁwüº |ü⁄q]«uÛ»Ñ q dü+|òTü + ìy˚~ø£qT >∑÷]à ≈£L&Ü #·]Ã+#ês¡T. Ä düu˝ÑÛ À n‘·´~Û≈î£ \T Ä ìy˚~ø£‘√ @ø°uÛÑ$+∫ ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T≈£î Á|ü‘ê´e÷ïj·T+>± <˚X¯+˝Àì nìï uÛ≤>±\qT düe÷q+>± n_Ûeè~∆ |üs¡#ê\˙, eT+∫ |ü]bÕ\q MT<ä <äèwæºkÕ]+#ê\˙ n_ÛÁbÕj·T|ü& ܶs¡T. n<˚ düe÷y˚X¯+˝À eT]ø=+‘·eT+~ ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T nedüs¡+ yêdüÔ$ø£‘·qT Á|ü‹_+_düTÔ+<ä˙, <˚X¯+˝À ìsê<äs¡D≈£î, ìs¡ø¢ ±å ´ìøÏ >∑Ts¬ ’ n_Ûeè~∆øÏ H√#·Tø√ì ÁbÕ+‘ê\ Á|ü»\ eTH√uÛ≤yê\qT |üøÿ£ q ô|≥º&+É eT+∫~ ø±<äH˚ n_ÛÁbÕj·T+ e´ø£eÔ TsTT+~. á s¬ +&ÉT _Ûqï n_ÛÁbÕj·÷\≈£î nr‘·+>± <˚X¯ düeTÁ>∑‘· n‹ eTTK´yÓTqÆ n+X¯eTqï n_ÛÁbÕj·T+ n+<äs¡÷ e´ø£Ô+ #˚XÊs¡T. sêC≤´+>∑+ ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T≈£î bÕs¡¢yÓT+≥T≈£î n~Ûø±sêìï∫Ã+~. á n+X¯+˝À ¬s+&Ée sêÁwüº |ü⁄q]«uÛÑ»q dü+|òü÷ìï @sêŒ≥T#˚ùd+<äT≈£î düeTj·T+ ÄdüqïyÓTÆ+<ë ˝Ò<ë nqï n+X¯+MT<ä ìs¡íj·T+ rdüT≈£îH˚ Vü≤≈£îÿ bÕs¡¢yÓT+≥T≈£î e÷Á‘·y˚T e⁄+<äH˚~ e÷ n_ÛÁbÕj·T+. ∫qïsêÁcÕº\ &çe÷+&ÉT n+X¯+MT<ä y˚T<Ûë$ esêZ˝À¢ rÁe#·s¡Ã »]–+~. n+<äT˝Àì nqT≈£L\ n+XÊ\qT, e´‹πsø£ n+XÊ\q÷ y˚T<Ûë$ es¡Z+ #·]Ã+∫+~. ∫qïsêÁcÕº\ @sêŒ≥T e\q sêÁcÕº\T ã\V”≤q|ü&ç ã\yÓTÆq πø+Á<ä+ @s¡Œ&ÉT‘·T+<äH˚ X¯+ø£ |ü\Te⁄]˝À @s¡Œ&ç+~. Ç~ ô|ò&És¡˝Ÿ e´edüú≈£î Á|ü‹≈£L\+. á ø£$T{° Ç{°e\ @s¡Œ&ɶ eT÷&ÉT ∫qïsêÁcÕº\ |üìrs¡T >∑T]+∫ |ü]o*+∫+~. ñ‘·Ôsê+#·˝Ÿ (Á|üdüTÔ‘·+ ñ ‘·Ôs¡K+&é), #·rÔdt|òüT&é, C≤s¡â+&é ∫qï sêÁcÕº\T>± 2000 dü+e‘·‡s¡+˝À ne‘·]+#êsTT. ñ‘·Ôs¡K+&é sêÁwüº+ ø=+&É ÁbÕ+‘ê\ n_Ûeè~∆ y˚>∑e+‘·+ ø±yê\H˚ ñ<˚›X¯´+‘√ @s¡Œ&É>± #·r Ôdt|òüT&é C≤s¡â+&é sêÁcÕº\T –]»q ÁbÕ+‘ê\ Ä]úø±_Ûeè~∆ y˚>∑e+‘·+ ø±yê\H˚ \ø£å´+‘√ s¡÷|ü⁄~<äT›≈£îHêïsTT. n$ @s¡Œ&ɶ 10 @fi¯fl |üìrs¡TqT |ü]o*ùdÔ yÓ’$<Ûä´‘· >√#·]+∫+~. |ü]bÕ\Hê, sê»ø°j·T dæús¡‘·«+, Ä]úø£ bÕ≥e+ n+XÊ\˝À ñ‘·Ôs¡K+&é ‘·q \øå±´ìï u≤>± HÓs¡y˚s¡Ã >∑*–+~.á sêÁwüº+ –]»q sêÁwüº+>± Á|ü‘˚´ø£ ôVA<ëqT bı+<ä>∑*–+~. Bìe\¢ Á|üD≤[ø± |üs¡yÓTÆq ì<ÛäT\T á sêÁcÕºìøÏ n+<ësTT. #·rÔdt|òüT&é sêÁwüº+ ø=+‘·y˚Ts¡≈£î sê»ø°j·T dæús¡‘·«+ bı+~ #Ó|üø√<ä>∑Z Ä]úø±_Ûeè~∆ì kÕ~Û+∫Hê e÷y√sTTdüTº\qT+&ç n+‘·s¡Z‘· uÛÑÁ<ä‘ê düeTdü´\qT rÁe+>± m<äTs¡Tÿ+{À+~. á sêÁwü+º qø£‡˝…≥’ ¢ Væ≤+kÕ‘·àø£ #·s´¡ \qT, &ÉãT“>∑T+»&É+ e+{Ï ø±s¡´ø£˝≤bÕ\qT düeTs¡eú +‘·+>± n<äT|ü⁄#˚j·T˝Òø£ b˛sTT+~. C≤s¡â+&é sêÁwüº+ yÓTT<ä{À¢ ø=+‘· Ä]úø£ |ü⁄s√>∑‹ì ø£qã]∫Hê |ü]bÕ\Hê s¡+>∑+˝À #ê˝≤ #√≥¢ ìsêX¯|ü]∫+<äH˚ #ÓbÕŒ*. 10 dü+e‘·‡sê˝À¢ 8eT+~ eTTK´eT+Á‘·T\T e÷sês¡T. ¬s+&ÉTkÕs¡T¢ á sêÁwü+º sêÁwü|º ‹ü bÕ\qqT #·$#·÷dæ+~. á sêÁwüº Ä]úø£ |ü≥T‘·«+ n+‘·ø+£ ‘·≈L£ ‘·>T∑ ‘Z ÷· edüT+Ô ~. e÷y√sTTdüT\º nuÛÑÁ<ä‘ê #·s¡´\T ô|]–b˛j·÷sTT. á sêÁwüº+˝À ìs¡T<√´>∑ düeTdü´ <˚X¯+˝ÀH˚ n‘·´~Ûø£+>± e⁄+~. düs¡∞ø£è‘· Ä]úø£ e´edüú˝À ∫qïsêÁcÕº\ |üìrs¡T ˝≤uÛÑqcÕº\qT uÒØE y˚dæ yê{Ï sê»ø°j·T, Ä]úø£ bÕ≥yêìï eT~+|ü⁄ y˚j·÷\ì y˚T<Ûë$ es¡Z+ #ê˝≤ #·s¡Ã\qT #˚dæ+~. á eT÷&ÉT ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T <˚X¯+˝Àì Ç‘·s¡ ÁbÕ+‘ê\˝À ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T &çe÷+&ÉT≈£î u≤≥ y˚dæ+~. nsTT‘˚ á eT÷&ÉT sêÁcÕº\ |üìrs¡TqT |ü]o*+∫q nq+‘·s¡+ ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T e\¢ düs¡«‘√eTTU≤_Ûeè~∆ »s¡>∑<äqï yê<äq ã\|ü&ç+~. sêÁwüº yÓ’XÊ\´+‘√ dü+ã+<Ûä+ ˝Ò≈£î+&Ü eT+∫ |ü]bÕ\qqT n+~e«>∑\>∑&Éy˚T eT+∫<äqï n_ÛÁbÕj·T+ #ê˝≤eT+~˝À ø£*–+~. dü+‘·è|æÔø£s¡yÓTÆq |ü]cÕÿsê\T/dü÷#·q\T

259


á ìy˚~ø£ >∑‘· n<Ûë´j·÷˝À¢ Á|ü‘´˚ ø£ ‘Ó\+>±D≤≈£î &çe÷+&ÉTqT, sêÁwü+º düyTÓ KÆ ´+>± e⁄+&Ü\qï &çe÷+&ÉTqT ø£$T{° ≈£L\+ø£wü+>± |ü]o*+∫+~. ø=‘·ÔsêÁcÕº\ @sêŒ≥T Á|üÁøÏj·TqT >∑T]+∫ ≈£L&Ü $|ü⁄\+>± #·]Ã+∫+~. á |ü]dæú‹ì nìï ø√D≤\ qT+&ç, nìï <äèø£Œ<∏ë\ qT+&ç |ü]o*+∫q ‘·s¡Tyê‘· kÕúìø£, ÁbÕ+rj·T, C≤rj·T <äèø£Œ<∏ë\‘√ á ø£$T{° ø=ìï Ä#·s¡D jÓ÷>∑´yÓTÆq |ü]cÕÿsê\qT, dü÷#·q\qT #˚k˛Ô+~. j·T<Ûë‘·<∏ä dæú‹ ø=qkÕ–+|ü⁄ πø+Á<äÁ|üuÛÑT‘·« CÀø£´+ ˝Ò≈£î+&Ü sêÁwüº Á|üuÛÑT‘·«y˚T XÊ+‹uÛÑÁ<ä‘·\ düeTdü´qT düyê\T>± rdæø=ì j·T<Ûë‘·<∏ä dæú‹ì ø±bÕ&É≥+ >∑‘· 54 dü+e‘·‡sê\T>± ‘Ó\+>±D≤ y˚sêŒ≥T ñ<ä´e÷ìï sê»ø°j·T |üs¡+>±H˚ |ü]wüÿ]dü÷Ô e#êÃs¡T. $$<Ûä esêZ\≈£L Á|üuÛÑT‘·«+˝À ‘·eT bÕغ˝À #√≥T ø£*Œdü÷Ô ñ<ä´eT rÁe‘·qT ‘·–Zdü÷Ô e#êÃs¡T. ª‘Ó\T>∑T Ä‘·à>ös¡e+µ ìHê<ä+ ‘Ó\+>±D≤ yê<ëìï ø=+‘·es¡≈î£ |üøÿ£ ≈£î HÓ≥>º *∑ –Hê <ëìì |üP]Ô>± ‘=\–+#·˝øÒ £ b˛sTT+~. Ç~ 2000 ‘·s¡Tyê‘· ‹]– ñ<ä´eT s¡÷|ü+˝À Á|ü‘·´ø£åeTsTT+~. ô|<ä›eTqTwüß\ ˇ&É+ã&çø£ neT\T bÕøÏåø£+>± e⁄qï+<äTe\¢, ñbÕ~Û n+X¯+MT<ä 1975 Hê{Ï sêÁwüº|ü‹ ñ‘·Ôs¡T« neT\T dü+‘·è|æÔø£s¡+>± ˝Òq+<äTe\¢ sêÁwü+º ˝Àì eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\˝À $<ë´kÕúsTT Á|üe÷D≤\T ˇø£{>Ï ± ˝Òq+<äTe\¢, kÕ>∑T˙{Ï eqs¡T\T, ˙{Ïrs¡Tyê dü]>± ˝Òq+<äTe\¢, ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À Ä]úø±_Ûeè~∆ ìs¡¢ø£å´+ #˚j·Tã&çq+<äTe\¢ ñ<ä´eT+ ‹]– Á|ü»˝À¢øÏ sê>∑*–+~. Çe˙ï ø±ø£ Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤ ø√dü+ düTBs¡Èø±\ ø√]ø£, uÛ≤yêqTã+<Ûä+ e+{Ï$ á ñ<ä´e÷ìï rÁe‘·s¡+ #˚XÊsTT. Ä]úø±_Ûeè~∆ $wüj·÷ìø=ùdÔ sêÁwüº Á|üuÛÑT‘·«+ ‘·s¡|òü⁄q m≥Te+{Ï Á|ü<Ûëq ìs¡ø¢ ´å£ + »s¡>˝∑ <Ò ˙ä á ø£$T{° ìsê∆]+#·T≈£î+~. nsTT‘˚ ñbÕ~Û, $<ä´, ˙{Ïrs¡Tyê, kÕ>∑T˙s¡T e+{Ï n+XÊ\˝À ø=+‘· yÓ*‹ Á|üdüTŒ¤≥eTe⁄‘·T+~. ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\ uÛ≤y√<˚«>±\qT dü+‘·è|æÔ |üs¡#·&É+˝À dü¬s’q#·s¡´\T rdæø√q≥¢sTT‘˚ ñ<ä´eT+ á ÁbÕ+‘·+˝À eT]+‘· rÁeyÓTÆ Væ≤+kÕ‘·àø£+>± e÷s¡>∑\<äT. Ç<˚ ø±ø£ ø=ìï Á|ü‘˚´ø£ &çe÷+&É¢ MT<ä $$<Ûä ÁbÕ+‘ê\˝À ñ<ä´e÷\T Bs¡Èø±\+ ø=qkÕπ> neø±X¯+ e⁄+~. ‘Ó\+>±D≤ Á|üC≤Á|òü+{Ÿ ({Ï|æm|òt`>∑<ä›sY) eTs√e÷s¡T {ÏÄsYmdt‘√ #˚‘·T\T ø£*|æ‘˚ ñ<ä´eT+ rÁekÕúsTTøÏ #˚s¡Tø√>∑\ neø±X¯+ e⁄+~. á ñ<ä´e÷\ e\¢ ôV’≤<äsêu≤<é |ü]düs¡ ÁbÕ+‘ê\˝À kÕ<Ûës¡D »qJeq+ Á|üXÊ+‘·‘·qT ø√˝ÀŒsTT q>∑s¡ Ä]úø£ ô|s¡T>∑T<ä\ Á|üXÊïs¡úø£+>± e÷s¡>∑\<äT. Ç+‘·≈£îeTT+<äT »]–q≥T¢>±H˚ á ÁbÕ+‘·|ü⁄ Á|üC≤Á|ü‹ì<ÛäT\ MT<ä sêJHêe÷ #˚j·TeTì ˇ‹Ô&ç ô|s¡>∑\<äT. Ç~ ‹]– sê»ø°j·T dü+øå√uÛ≤ìøÏ <ë]rdüTÔ+~. á H˚|ü<∏ä´+˝À e÷y√sTTdüTº ñ<ä´eT+ eT]+‘· y˚fi¯SflqT≈£îH˚ neø±X¯+ e⁄+~. á dü+øÏ¢wüº yê‘êes¡D≤ìï |ü]o*+∫q ‘·s¡Tyê‘·, rÁeyÓTÆq uÛ≤y√<˚«>∑+‘√ ≈£L&çq n+XÊ\qT |ü]o*+∫q ‘·s¡T yê‘· á |ü]dæú‹ MT<ä j·T<Ûë‘·<∏ä dæú‹ì ø=qkÕ–+∫ }s¡≈£î+&É≥+ düeT+»dü+ ø±<äì @ø±_ÛÁbÕj·÷ìøÏ á ø£$T{° e∫Ã+~. j·T<Ûë‘·<∏ä dæú‹ nH˚~ ˇø£ e÷s¡Z+ e÷Á‘·y˚T. Bìì ∫es¡ e⁄+#·e#·TÃ. |ü]dæú‹ì #·ø£ÿ~<˚›+<äT≈£î ø=+‘· Á|üj·T‘·ï+ #˚j·T&É+ n‘·´edüs¡+. sêÁcÕºìï d”e÷+Á<Ûä, ‘Ó\+>±D≤>± ¬s+&ÉT>± $&ÉBj·T≥+ ` ôV’≤<äsêu≤<é πø+Á<äbÕ*‘· ÁbÕ+‘·+ ` ¬s+&ÉT sêÁcÕº\≈£î kı+‘· sê»<∏ëqT\T ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑s+¡ sê»ø°jT· +>±qT, Ä]úø£ |üs+¡ >±q÷ n‘·´+‘· ÁbÕeTTK´‘·qT dü+‘·]+#·Tø=ì ÁbÕ+rj·T+>±, C≤rj·T+>±, n+‘·sê®rj·T+>± m<äT>∑T‘·÷ ek˛Ô+~. H˚{Ï Á|ü|+ü #· Ä]úø£ e´edü˝ú À ◊{Ï, ◊{Ï Ä<Ûë]‘· düØ«düT\ s¡+>∑+˝À ôV’≤<äsêu≤<é q>∑s¡+ ô|s¡T>∑T‘·÷ ek˛Ô+~. Ç<˚ ø±ø£ ]j·T˝Ÿ mùdº{Ÿ |ü]ÁX¯eT á q>∑s¡+˝À }|ü+<äT≈£î+{À+~. ÁbÕ+rj·T dü+düú\‘√ bÕ≥T, C≤rj·T dü+düú\T ≈£L&Ü á ]j·T˝Ÿ mùdº{Ÿ |ü]ÁX¯eT˝À e⁄HêïsTT. |üø£ÿH˚ e⁄qï s¡+>±¬s&ç¶ õ˝≤¢˝À ñ‘êŒ<äq |ü]ÁX¯eT\T }|ü+<äT≈£î+≥÷ ø√kÕÔ+Á<Ûä, sêj·T\d”eT 260


ÁbÕ+‘ê\ qT+&ç, ãj·T≥qT+&ç ô|≥Tºã&ÉT\qT Äø£]¸dTü HÔ êïsTT. nH˚ø£ Á|üuTÑÛ ‘·«s¡+>∑ dü+dü\ú T, C≤rj·T dü+dü\ú T, bÂs¡ ôd’ìø£ e´edüú\T, s¡ø£åD dü+düú\T ôV’≤<äsêu≤<é #·T≥TºÁ|üø£ÿ\ @s¡Œ&ç e⁄HêïsTT. ø±˝≤qT>∑‘·+>± á q>∑s¡ uÛÖ>√[ø£ dü«s¡÷|ü+ e÷s¡T‘·÷ ek˛Ô+~. Ç‘·s¡ ÁbÕ+‘ê\ qT+&ç, sêÁwüº+ yÓ\T|ü* qT+&ç Á|ü»\T n‘·´~Ûø£ dü+K´˝À á q>∑sêìøÏ e\dü edüTÔHêïs¡T. Áπ>≥sY ôV’≤<äsêu≤<é yÓTÁ{ÀbÕ*≥Hé>± á q>∑s¡+ e÷]+~. á H˚|ü<∏ä´+˝À ìs¡e~Ûø£ Ä]úø±_Ûeè~∆ ø=qkÕ>±\+fÒ ñbÕ~Û neø±XÊ\qT eT]+‘· yÓTs¡T>∑T|üsêÃ*‡ e⁄+≥T+~. ôV≤’ <äsêu≤<é‘√ Ç‘·s¡ ÁbÕ+‘ê\ Ä]úø£ e´edü\ú ≈£î *+≈£î˝ÒsŒ¡ sêÃ*‡ e⁄+≥T+~. yÓTT‘·+Ô MT<ä q>∑s+¡ ˝À düTdæsú y¡ TÓ qÆ yêDÏ»´ yê‘êes¡D≤ìï @s¡ŒsêÃ*‡ e⁄+≥T+~. ôV’≤<äsêu≤<é q>∑s¡+˝Àì |ü]dæú‹ì u…*®j·T+˝Àì Áu…ôd˝Ÿ‡ q>∑s¡+‘√ b˛\Ãe#·TÃ. 1968˝À u…*®j·T+˝À Áu…ôd˝Ÿ‡ q>∑s¡+ me]<äqï n+X¯+ MT<ä Væ≤+kÕ‘·àø£ dü+|òüT≥q\T es¡T dü>± #√≥T#˚düT≈£îHêïsTT. á q>∑s¡+ ñ ‘·Ôs¡ |òü¢e÷+&é ÁbÕ+‘·+˝À e⁄+~. BìøÏ |ü]cÕÿs¡+ u…*®j·T+ ¬s+&ÉT dü+düÿè‘·T\‘√, eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\‘√ ≈£L&çq <˚X¯+ nì Á|üø£{Ï+#·&Éy˚T. u…*®j·T+ »HêuÛ≤ düTe÷s¡T>± 1 ø√{Ï e⁄+≥T+~. Ç+<äT˝À 60 \ø£å\ eT+~ <˚X¯ ñ‘·Ôsê~q ìedædü÷Ô ô|ò¢$Twt uÛ≤wüqT e÷{≤¢&˚yês¡T. eTs√ 40 \ø£å\eT+~ u…*®j·T+ <äøÏåD≤~q ìe•dü÷Ô Áô|ò+∫ uÛ≤wüqT e÷{≤¢&˚yês¡T. Ms¡T ø±ø£ »s¡àHé e÷{≤¢&˚ n\Œdü+U≤´≈£î\T ≈£L&Ü e⁄Hêïs¡T. á $<Ûä+>± u…*®j·T+ eT÷&ÉT uÛ≤wü\ düe÷K´ (ô|ò¢$Twt, Áô|ò+#Y, »s¡àHé)>± s¡÷bı+~+~. Áu…ôd˝Ÿ‡ q>∑sêìï ¬s+&ÉT uÛ≤cÕ\ Á|ü‘˚´ø£ sê»<∏ëì>± @sêŒ≥T#˚dæ <ëìøÏ dü«‘·+Á‘· |ü]bÕ\Hê e´edüúqT, Hê´j·T e´edüúqT @s¡Œ]#ês¡T. Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ ˇπø dü+düÿè‹ì ø£*– Á|ü<Ûëq sêÁwüº uÛ≤wü>± ‘Ó\T>∑T e⁄+~. e÷ n_ÛÁbÕj·T+ Á|üø±s¡+ á q>∑s¡+ ø√dü+ ¬s+&ÉT esêZ\T düe÷q+>± b˛{°|ü&ÉT‘·T+fÒ <ëìì πø+Á<äbÕ*‘· ÁbÕ+‘·+>± #˚j·T≥+ düeTT∫‘·+. n+<äTe\¢ Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ sêÁcÕºìï¬s+&ÉT>± $uÛÑõùdÔ ôV’≤<äsêu≤<é π ø+Á<äbÕ*‘·ÁbÕ+‘·+ nyê«*. ¬s+&ÉT sêÁcÕº\÷ ‘·eT sê»<∏ëqT\qT düeTj·÷qT≈£L\+>± @sêŒ≥T #˚düTø√e#·TÃ. πø+Á<äbÕ*‘· ÁbÕ+‘·+ qT+&ç e#˚à sêã&ç øπ +Á<äÁ|üuTÑÛ ‘ê«ìøÏ b˛‘·T+~ >∑qTø£ á eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\≈£î |üsd¡ Œü s¡ n+^ø±s¡+ Á|üø±s¡+ Á>±+≥T\qT Çe«e#·TÃ. á dü÷#·q ø√kÕÔ+Á<Ûä, sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘ê\ yê]øÏ ÄyÓ÷<äjÓ÷>∑´+. m+<äTe\q+fÒ ôV’≤<äsêu≤<é˝À yê] Ä]úø£ Á|üjÓ÷»Hê\T dü+s¡øÏå+#·ã&É‘êsTT. yês¡T düyÓTÆø±´+Á<Ûä qT ø±+øÏådü÷Ô ôV’≤<äsêu≤<é <ëì sê»<∏ëì>± e⁄+&Ü\ì ø√s¡T≈£îHêï á dü÷#·q ø=+‘·es¡≈£î ÄyÓ÷<äjÓ÷>∑´y˚T. nsTT‘˚ á dü÷#·q ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\≈£î @e÷Á‘·+ s¡T∫+#·<Tä . ‹]– ñ<ä´eT+ rÁe‘·s+¡ ø±>∑\ neø±XÊ\T e⁄HêïsTT. Ç~ø±ø£ øπ +Á<äbÕ*‘· ÁbÕ+‘·+>± ôV’≤<äsêu≤<é |ü]bÕ\qqT yês¡T ø=qkÕ>∑ìe«s¡T. eTs√ eTTK´yÓTÆq n+X¯y˚TeT+fÒ ôV’≤<äsêu≤<é q>∑sêìøÏ sêø£b˛ø£\T kÕ–+#˚+<äT≈£î uÛÖ>√[ø£ n+X¯+ n&ÉT¶>± e⁄+&É≥+! á q>∑sêìøÏ ø√kÕÔ+Á<Ûä yÓ’|ü⁄ qT+&ç ø±yê\+fÒ q˝§Z+&É õ˝≤¢ qT+&˚ sêyê*. sêj·T\d”eT qT+&ç sêyê\+fÒ eTVü≤ã÷uŸq>∑sY qT+&˚ sêyê*. d”e÷+Á<Ûä, sêj·T\d”eT Á|ü»\≈£î ôV≤’ <äsêu≤<é˝À ÄdæbÔ ÕdüT\Ô T, yê´bÕsê\T ñqï+<äTe\¢ uÛÖ‹ø£+>± á q>∑sêìï y˚sT¡ #˚jT· >∑\ neø±X¯+ ‘Ó\+>±D≤ yê<äT\≈£î e⁄+~. düs¡|òüsê\qT n&ÉT¶ø√e&É+ <ë«sê, eT+∫˙{Ï düs¡|òüsêqT n&ÉT¶ø√e&É+ <ë«sê ñ<ä´eTø±s¡T\T rÁe nkÂø£sê´\qT ø£*–+#·e#·TÃ. Ç~ø±ø£ ôV’≤<äsêu≤<é ˝Ò≈£î+&Ü ‘Ó\+>±D≤qT Á|ü‘˚´ø£ sêÁwüº+>± Á|üø£{ÏùdÔ Ä ÁbÕ+‘· Á|ü»\ uÛ≤y√<˚«>±\qT <Óã“rdæq≥T¢ ne⁄‘·T+~. yês¡T ôV’≤<äsêu≤<é ‘Ó\+>±D≤˝À ˇø£ n+‘·sꓤ>∑eTì >±&ÛÉ+>± $X¯«dædüTÔHêïs¡T ø£qTø£ Á|ü‘˚´ø£ sêÁwüº+ e∫ÃHê ≈£L&Ü ñ<ä´eT+ ø=qkÕ>∑e#·TÃ. n+<äTe\¢ á dü÷#·q Ä#·s¡DjÓ÷>∑´+ ø±<äì ø£$T{° n_ÛÁbÕj·T |ü&ÉT‘·T+~. sêÁcÕºìï sêj·T\`‘Ó\+>±D sêÁwüº+>±q÷ ø√kÕÔ+Á<Ûä ÁbÕ+‘·+>±qT $&ÉB j·T≥+ `ôV’≤<äsêu≤<é

261


sêj·T\`‘Ó\+>±D ÁbÕ+‘·+˝À n+‘·sꓤ>∑+ sêj·T\d”eT≈£î #Ó+~q ø=+<äs¡T Á|ü»\T á dü÷#·qqT ø£$T{° eTT+<äT+#ês¡T. yê] yÓTT<ä{Ï ÁbÕ<Ûëq´‘· düyTÓ øÆ ±´+Á<Û.ä eTJ¢dt bÕغ≈L£ &Ü düyTÓ øÆ ±´+Á<ÛHä ˚ ø√s¡T‘·÷ $uÛÑ»q ‘·|Œü <ä+fÒ ‘Ó\+>±D≤, sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘ê\qT ø£*|æ ø=‘·Ô sêÁwüº+>± @sêŒ≥T #˚j·÷\ì dü÷∫+∫+~. sêj·T\d”eT ÁbÕ+‘·+ á eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\˝À u≤>± yÓqTø£ã&çq~. ˙{Ïø√dü+ ‘·eT kÕ>∑T˙{Ïø√dü+ ‘Ó\+>±D≤ MT<ä Ä<Ûës¡|ü&Ü*. ñbÕ~Ûø√dü+, $<ä´ø√dü+ ôV’≤<äsêu≤<é≈£î sêyê*. á ¬s+&ÉT ÁbÕ+‘ê\ kÕ+|òæTø£ |ü]dæú‘·T\T ˇø£ÿ˝≤H˚ e⁄+{≤sTT. n+<äTe\¢ ø√kÕÔ+Á<Ûä qT+&ç sêj·T\d”eTqT $&ÉBdæ ‘Ó\+>±D≤≈£î ø£\bÕ\qï~ yê<äq. sêj·T\d”eT Á|ü»\T ‘Ó\+>±D˝À #˚sπ +<äT≈£î düTeTTK‘· ø£qãs¡#·e#·TÃ. e÷ $X‚¢wüD Á|üø±s¡+ Ä]úø£, kÕ+|òæTø£ ÁbÕe÷DÏø±\qT |ü]>∑Dq˝ÀøÏ rdüT≈£î+fÒ á dü÷#·q Ä#·s¡DjÓ÷>∑´yÓTÆq~>± ø£ì|ædüTÔ+~. eTs√yÓ|’ ⁄ü ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝Àì nìï sê»ø°jT· bÕغ\T, esêZ\÷ á dü÷#·qqT |üP]Ô>± e´‹πsøÏ+#·>\∑ e⁄. sêj·T\d”eT sê»ø°jT· Hêj·Tø£‘«· + ‘Ó\+>±D≤ uÛ÷Ñ eqs¡T\qT ø=\¢>=&ÉT‘·÷ <ëì n_Ûeè~∆øÏ n&ÉT>¶ ± ì*∫+<äì #ê˝≤eT+~ $X¯«dædüTÔHêïs¡T. á ø£$T{° ‘Ó\+>±D˝Àì nìï Á>∑÷|ü⁄\‘√ á $<Ûëq+ >∑T]+∫ #·]Ã+∫+~. nsTT‘˚ ˇø£ÿs¡T ≈£L&Ü á dü÷#·qqT düeT]ú+#·ø£b˛>± Bìì ‘·T≥ºe÷s¡ e´‹πsøÏ+#ês¡T. á dü÷#·qqT ‘Ó\+>±D≤ yê<äT\T ˝Ò<ë düyÓTÆø±´+Á<Ûä yê<äT\T n+^ø£]+#·&É+ ˝Ò<äT. Ç<˚ ø±ø£ eT‘·X¯≈£îÔ\T sê»ø°j·T bÕغ\‘√, esêZ\‘√ b˛{°|ü&É>∑\ neø±XÊ\THêïsTT. á Á|ü‹bÕ<äq≈£î e´‹πsø£+>± ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À ñ<ä´eT+ »]π> neø±X¯+ ≈£L&Ü e⁄+~. á dü÷#·q Ä]úø£ |üs¡+ >± Hê´j·TdüeTà‘·+>± e⁄Hêï≈£L&Ü eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\ Á|ü»\≈£î ÄyÓ÷<ä jÓ÷>∑´+>± ˝Ò<äì ø£$T{° uÛ≤$k˛Ô+~. Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸqT d”e÷+Á<Ûä, ‘Ó\+>±D≤ sêÁcÕº\T>± $&ÉBj·T&É+ ` ôV’ ≤<äsêu≤<éqT Á|ü‘˚´ø£ πø+Á<äbÕ*‘· ÁbÕ+‘·+ #˚j·T&É+ ` á πø+Á<ä bÕ*‘· ÁbÕ+‘êìøÏ uÛÖ>√[ø£ nqTdü+<Ûëq‘·qT ø£*Œ+#·&É+ ` q˝§Z+&É õ˝≤¢ Äπ>ïj·T+>± ø√kÕÔ+Á<Ûä˝Àì >∑T+≥÷s¡T õ˝≤¢≈£î, eTVü≤ã÷uŸ q>∑sY õ˝≤¢>∑T+&Ü <äøÏåD+yÓ’|ü⁄ sêj·T\d”eT˝À ø£s¡÷ï\T õ˝≤¢≈£î uÛÖ>√[ø£ nqTdü+<Ûëq+ #˚j·T&É+ ôV’≤<äsêu≤<é q>∑s¡+ Á|ü|ü+#· q>∑s¡+>± eè~∆#Ó+<äT‘·T+<äqï n+XÊìï <äèwæº˝À e⁄+#·Tø=ì á dü÷#·q #˚j·T&É+ »]–+~. q>∑s¡ dü]Vü≤<äT›\qT Ç{°e\ 175 #·.øÏ.MT qT+&ç 625 #·.øÏ.MT\≈£î ô|+#·&É+ »]–+~. >∑‘·+˝À e⁄qï ôV’≤<äsêu≤<é q>∑sê_Ûeè~∆ dü+düúqT ôV’≤<äsêu≤<é yÓ TÁ{À n_Ûeè~∆ dü+düú>± e÷]à eTTK´eT+Á‹ nBÛq+ ÁøÏ+<ä qT+∫ 7073 #·.øÏ.MT yÓ’XÊ˝≤´ìï @s¡Œs¡#ês¡T. Ç~ >√yê sêÁcÕºìøÏ düTe÷s¡T ¬s+&ç+‘·\T. á dü÷#·q˝À $düÔ]+∫q πø+Á<ä bÕ*‘· ÁbÕ+‘·+ düTe÷s¡T 12,000 #·.øÏ.MT\T. |ü≥+˝À $|ü⁄\+>± $X¯Bø£]+#·ã&ç+~.

$düÔ]+∫q πø+Á<ä bÕ*‘· ÁbÕ+‘·+˝À 67 eT+&É˝≤\T, 1330 Á>±e÷\T, 12430 #·.øÏ.MT yÓ’XÊ\´+ ~>∑Te dü÷∫+∫q $<Ûä+>± e⁄+≥T+~. õ˝≤¢ù|s¡T eT+&É˝≤\ dü+K´ ¬syÓq÷´Á>±.dü+K´ @]j·÷ #·.øÏ.MT. 262


s¡+>±¬s&ç¶ yÓT<äø˘ eTVü≤ã÷uŸq>∑sY q˝§Z+&É ôV’≤<äsêu≤<é yÓTT‘·Ô+

21 10 9 11 16 67

576 262 163 263 66 1330

263

4186 1776 3109 3142 217 12430


264


ø£$T{° n_ÛÁbÕj·T+ Á|üø±s¡+ ôV’≤<äsêu≤<é q>∑s¡+ sêÁwüº+˝ÀH˚ ø±ø£ <˚X¯+ yÓTT‘·Ô+MT<ä ‘·«s¡>± n_Ûeè~∆ #Ó+<äT‘·Tqï Ä]úø£ dü«s¡÷|ü+. Bì yÓTT‘·Ô+ ñ‘·Œ‹Ô 2005`06˝À 58%>± e⁄+~. Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ˝À Á|ü<Ûëq kÕ|òtºy˚sY πø+Á<ä+ e÷Á‘·y˚T >±ø£ <˚X¯+˝Àì ◊{Ï m>∑TeT‘·T˝À¢ 15% á q>∑s¡+qT+&˚. Ç$ ø±ø£ ]j·T˝Ÿ mùdº{Ÿ, eTÚ*ø£ kÂø£sê´\ s¡+>∑+ ≈£L&Ü ôV’≤<äsêu≤<é˝À eè~∆#Ó+<äT‘·THêïsTT. >∑‘·+˝À e\dü\T sêÁwüº+ yÓ\T|ü\ ø£sêï≥ø£, eTVü‰sêÁwüº\ qT+&˚ e#˚Ã$. nsTT‘˚ Ç|ü&ÉT ‘·÷s¡TŒ sêÁcÕº\ qT+&ç ñ‘·Ôsê~ sêÁcÕº\ qT+&ç e\dü\T edüTHÔ êïsTT. <˚X+¯ ˝À n‘·´+‘· ø°\ø£yTÓ qÆ sêÁwü+º >± ôV≤’ <äsêu≤<é s¡÷|ü⁄~<äT≈› î£ +{À+~. <˚X¯ uÛÁÑ <ä‘n· +X¯+ $wüj·T+˝À ≈£L&Ü á q>∑s¡+ n‘·´+‘· ÁbÕ<Ûëq´‘·qT dü+‘·]+#·T≈£î+~. á n+XÊ\qT |ü]>∑DÏùdÔ á q>∑sêìøÏ πø+Á<äbÕ*‘· ôVA<ë Çe«e#·Ãqï dü÷ #·q dü¬s’q<˚. sêÁwüº+˝Àì eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\÷ uÛÖ>√[ø£+>±, uÛÖ‹ø£+>± ôV’≤<äsêu≤<é q>∑sêìøÏ kÕqT≈£L\+>± e⁄HêïsTT. á q>∑s¡+ #Û·+&û|òüT&é ˝≤>± Á|ü‘˚´ø£ πø+Á<äbÕ*‘· |ü]bÕ\Hê e´edüú‘√ n≥T ‘Ó \+>±D≤≈£î, Ç≥T d”e÷+Á<Ûä≈£î sê»<∏ëì q>∑s¡+>± yÓ\T>=+<äe#·TÃ. Ç+<äTø√dü+ eTÚ*ø£ dü<äTbÕj·T\ ø£\Œq≈£î ø±e\dæq+‘· düú\+ Çø£ÿ&É \_ÛdüTÔ+~. ø√{Ï eT+~øÏ ô|’>± »HêuÛ≤‘√ á q>∑s¡+ uÛ≤dæ\T¢‘√+~. #Û·+&û|òüT&é &Ûç©¢ ‘·s¡Vü‰˝À á q>∑s¡+ ≈£L&Ü kı+‘· XÊdüqdüuÛÑ ø£*– e⁄+&Ée#·TÃ. #Û·+&û|òüT&é |ü]düs¡ ÁbÕ+‘ê\T eè~∆# Ó+~q≥T¢>±, &Ûç©¢ |ü]düs¡ ÁbÕ+‘ê\T eè~∆#Ó+~q≥T¢>±, ôV’≤<äsêu≤<é |ü]düs¡ ÁbÕ+‘ê\T≈£L&Ü eè~∆ #Ó+<˚ neø±X¯+ e⁄+~. á dü÷#·q eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\yê]øÏ ÄyÓ÷<äjÓ÷>∑´eTj˚T´ M\T+~. ‘Ó\+>±D≤ sêÁwüº+ Ç∫Ãq ‘·s¡Tyê‘· sêj·T\d”eT sêÁwüº+ ø=s¡≈£î ñ<ä´eT+ e#˚à M\T+~ ø£qTø£ uÛÑ$wü´‘·T˝À sêj·T\d”eT sêÁcÕºìï ≈£L&Ü @s¡Œ]ùdÔ Ä sêÁcÕºìøÏ ≈£L&Ü ôV’≤<äsêu≤<éH˚ sê»<∏ëì #˚j·Te#·TÃ. nsTT‘˚ ‘Ó\+>±D≤yê<äT\ qT+&ç s¬ +&ÉT ø±s¡D≤\e\¢ á dü÷#·q MT<ä rÁe e´‹πsø£‘· e´ø£yÔ TÓ +Æ ~. ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑s¡+ m\¢|ü&É÷ ‘Ó\+>±D˝À ˇø£ n+‘·sꓤ>∑+ nH˚ |ü]>∑DÏ+|üã&ÉT‘·÷ ek˛Ô+~ ø£qTø£ nìï ÁbÕ+‘ê\ yê]ø° Bìï sê»<∏ëì #˚j·T&É+ Çø£ÿ&ç Á|ü»\≈£î q#·Ã<äT. Ç~ ˇø£ ø±s¡ D+ ø±>±, eTs=ø£ ø±s¡D+ q˝§Z+&É, eTVü≤ã÷uŸq>∑sY õ˝≤¢˝Àì ø=+‘· uÛ≤>±\qT ôV’≤<äsêu≤<é q>∑sêìøÏ ø£\|ü&É+. Ç<˚ ø±ø£ eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\ qT+&ç ôV’≤<äsêu≤<éqT <ëì |ü]düs¡ÁbÕ+‘ê\qT πø+Á<ä bÕ*‘· ÁbÕ+‘·+>± #˚j·T&É+MT<ä e´‹πsø£‘· sêe#·TÃ. á dü÷#·q MT<ä n+<ä]ø° ÄyÓ÷<äj÷Ó >∑´yÓTqÆ , Ä#·sD¡ jÓ÷>∑´yÓTqÆ Á|ü‹bÕ<äq\qT #˚jT· ≥+ M\Tø±<äì|æk˛Ô+~. eTTK´+>± ‘Ó\+>±D≤ qT+&ç rÁe e´‹]ø£Ô‘· m<äTs¡Tø±e#·TÃ. ôV’≤<äsêu≤<é ˝Ò≈£î+&Ü ‘Ó\+>±D≤ @sêŒ≥T #˚ùdÔ e÷y√sTTdüTº\ ø£<ä*ø£\T ñÁ<äT‘·eTe⁄‘êj·TH˚ nqTe÷q+ ≈£L&Ü e⁄+~.

sêÁcÕºìï ‘Ó\+>±D, d”e÷+Á<Ûä>± ¬s+&ÉT>± $&ÉBj·T≥+` ôV’≤<äsêu≤<é ‘Ó\+>±D≤ sê»<∏ëì` d”e÷+Á<Ûä≈£î eTs√ ø=‘·Ô sê»<∏ëì á dü÷#·q˝À sêÁwüº+ ¬s+&ÉT>± $&É>=≥ºã&ÉT‘·T+~. ¬s+&ç{Ïø° yÓTT<ä{ À¢ ôV’≤<äsêu≤<é sê»<∏ëì>± e⁄+≥T+~. ‘·s¡Tyê‘· d”e÷+Á<Ûä ø=‘·Ô sê»<∏ëìì @s¡Œs¡#·T≈£î+≥T+~.ø=‘·Ô sê»<∏ëì @sêŒ≥T≈£î ô|<ä› m‘·TÔq ô|≥Tºã&ÉT\T nedüs¡+. Bìø√dü+ πø+Á<ä sêÁwüº Á|üuÛÑT‘ê«\T ¬s+&É÷ ì<ÛäT\qT πø{≤sTT+#ê*‡ e⁄+≥T+~. á dü÷#·q ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\≈£î $TøÏÿ* ÄyÓ÷<äjÓ÷>∑´ yÓTÆq~. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À á ø£$T{° |üs¡´≥q »]|æq|ü&ÉT n~Ûø£ dü+K´˝À Á|ü»\T Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±DH˚ ø√s¡T‘·THêïs¡T. ø=~›eT+~ eT<ä´düú e÷sêZìï mqTïø√>± eT] ø=ìï 265


esêZ\T Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±DqT e´‹πsøÏ+#êsTT. ø£$T{° |ü]o\q Ç˝≤ e⁄+~:

Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±Dø√dü+ rÁe n_ÛÁbÕj·÷ìï yÓ*ãT∫Ãq ÁbÕ+‘ê\T : es¡+>∑˝Ÿ, KeTà+ |ü•ÃeT ÁbÕ+‘·+, ìC≤e÷u≤<é, ø£Ø+q>∑sY, Ä~˝≤u≤<é <äøÏåDÁbÕ+‘·+— yÓT<äø˘˝À dæ~∆ù|≥ ÁbÕ+‘·+— q˝§Z+&É, eTVü≤ã÷uŸq>∑sY, s¡+>±¬s&綽˝À ø=ìï ÁbÕ+‘ê\T. ‘Ó\+>±D≤ y˚sêŒ≥T ñ<ä´e÷ìï ø±ø£rj·T, ñkÕàìj·÷ $<ë´\j·÷\≈£î #Ó+~q $<ë´s¡Tú\T, ìs¡T<√´>∑ j·TTe‘·, ˝≤j·Ts¡T¢, HêHé¬>õf…&é Á|üuÛÑT‘·« ñ<√´>∑T\T rÁe‘·s¡+ #˚XÊs¡T. 

Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±Dø√dü+ eT<Ûä´düú n_ÛÁbÕj·÷ìï yÓ*ãT∫Ãq ÁbÕ+‘ê\T : ôV’≤<äsêu≤<é q>∑s¡ »HêuÛ≤ (eTõ¢dt ÁbÕã\´+ ñqï ÁbÕ+‘ê\qT ø£*|æ) eTVü‰sêÁwüº, #Û·rÔdt|òüT&é, ø√kÕÔ+Á<Ûä, sêj·T\d”eT, ø£sêï≥ø£ dü]Vü≤<äT›˝À¢ e⁄qï Á>±e÷\T/eT+&É˝≤\T, ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝À Á|üyêdüT\T dæús¡|üs¡T#·T≈£îqï Á>±e÷\T/eT+&É˝≤\T (KeTà+, ø£Ø+q>∑sY, ìC≤e÷u≤<é yÓTT.q$), Áπ>≥sY ôV’≤<äsêu≤<é˝À e\dü »HêuÛ≤.  ‘Ó\+>±D≤ ñ‘·Ôs¡ ÁbÕ+‘·+˝À –]»qT\T eTq´d”eT Á|ü‘˚´ø£ sêÁwüº+ Á|ü kÕÔeq #˚XÊs¡T. n˝≤π> ˇ]kÕ‡, #Û·rÔdt|òüT&é, Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ, eTVü‰sêÁwüº, –]»q ÁbÕ+‘ê\ yês¡+<ä Ts¡÷ ˇπø |ü]bÕ\Hê e´edüú ÁøÏ+<ä ‘êeTT e⁄+&Ü\ì ø√s¡T≈£îHêïs¡T.  ôw&É÷´˝Ÿ¶ ≈£î˝≤\T, yÓqTø£ã&çq ‘·s¡>∑‘·T\T, yÓTÆHê]{°\T ‘·–q sê»ø°j·T CÀø£´+, Ä]úø±_Ûeè~∆, ]»πs«wüHé Á|üjÓ÷»Hê\ø√dü+ ‘·eT kı+‘· n_ÛÁbÕj·÷\qT yÓ\¢&ç+#ês¡T.  á dü÷#·q e\¢ ø√kÕÔ+Á<Ûä˝À, sêj·T\d”eT˝À yÓ+≥H˚ ñ<ä´eT+ rÁeeTÚ‘· T+~. e´‹πsø£‘·≈£î eTTU≤´+XÊ\T ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑s+¡ ‘√ bÕ≥T ˙{Ï rs¡Tyê, kÕ>∑T˙{Ï eqs¡T\ yê{≤\T. Á|ü»\T d”e÷+Á<ÛÁä bÕ+‘·+˝À sê»ø°j·T bÕغ\≈£î #Ó+~q my˚Tà\´\qT, myÓTੇ\qT, m+|”\qT düyÓTÆø±´+Á<Ûä ø=s¡≈£î sêJHêe÷\T #˚j·TeTì ˇ‹Ô&ç ‘ÓkÕÔs¡T. ø√kÕÔ+Á<Ûä qT+&ç sêj·T\d”eT yÓ[¢b˛yê\qï ñ<ä´eT+ ‘·«s¡˝ÀH˚ s¡÷|ü⁄~<äT›≈£îH˚ neø±X¯+ e⁄+~. ˙{Ï |ü+|æD° $<ÛëHê\qT Á|ü‘´˚ ø±~Ûø±s¡ dü+dü\ú @sêŒ≥T<ë«sê |ü]wüÿ]+#·>*∑ –q ø√kÕÔ+Á<Û,ä sêj·T\d”eT Á|ü»\ e´‹πsø£‘· e´ø£ÔeTe⁄‘·÷H˚ e⁄+≥T+~. qø£‡*»+, eT‘·‘·‘·« X¯≈£îÔ\T ô|]–, nuÛÑÁ<ä‘ê yê‘êes¡D≤ìï @s¡Œs¡TkÕÔsTT. sêÁcÕºìï ¬s+&ÉT>± $&É>=≥º&É+ Ä+Á<ÛäÁ|ü<˚XŸ yÓ\T|ü\ ≈£L&Ü Á|üuÛ≤yêìï #·÷|ædüTÔ+~. sêÁcÕº\ $uÛÑ»q Ç~ yÓTT<ä{ÏkÕ] ø±ø£b˛sTTHê, ˇπø uÛ≤wü ÁøÏ+<ä @s¡Œ&ɶ sêÁcÕºìï ¬s+&ÉT>± $&É>=≥º&É+ πø+Á<ä Á|üuÛÑT‘ê«ìøÏ Ç‘·s¡ sêÁcÕº\ qT+&ç ∫≈£îÿ\qT ‘Ó|æŒ+#·e#·TÃ. ∫qï sêÁcÕº\ @sêŒ≥T e\¢ dü eTq«j·T+ j·÷»e÷q´ ìs¡«Vü≤D e+{Ï düeTdü´\T ‘·˝…‘·TÔ‘êsTT. ∫qïsêÁcÕº\ @sêŒ≥T Ä]úø£s¡+>∑+ MT<ä ‘·q Á|üuÛ≤yêìï #·÷|ü⁄‘·T+~. ∫qïsêÁcÕº\T $$<Ûä s¡ø±\ Á|üy˚X¯|üqT\qT, ôdCŸ\qT $~Û+∫ ùd«#êäyêDÏC≤´ìøÏ n&ÉT¶>± ì\TkÕÔs TT. yê´bÕs¡ ìs¡«Vü≤D Ks¡TÃ\T ô|]– ‘·<ë«sê düs¡≈£î\ <Ûäs¡\T, düØ«düT\ <Ûäs¡\T ≈£L&Ü ô|s¡>∑e#·TÃ. düs¡≈£î\qT bı+<äT ÁbÕ+‘ê\≈£î, bıs¡T>∑T sêÁcÕº\≈£î rdüT≈£îì b˛e&É+ô|’ kÕúìø£ #·{≤º\T n+^ø£]+#·ø£ b˛e#·T Ã. á uÛÑj·T+ ø√kÕÔ+Á<Ûä, sêj·T\d”eT 

266


ÁbÕ+‘ê\≈£î m≈£îÿe>± e⁄+~. ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑sêìï e÷¬sÿ{Ÿ øπ +Á<ä+>± uÛ≤$düTqÔ ï+<äTe\¢ ‘Ó\+>±D≤ sêÁwü+º ˝À ôV≤’ <äsêu≤<é n+‘·sꓤ>y∑ TÓ ‘Æ ˚ düeTdü´\T m<äTs¡e«e#·TÃ. á ˝…øÿ£ q Ä+Á<ÛÁä |ü<X˚ ŸqT $&É>=≥º&+É nqT∫‘· ìs¡j í T· y˚T ne⁄‘·T+~. eTs√yÓ|’ ⁄ü ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+ ≈£L&Ü eT÷düT≈£îb˛‘·T+~. á ÁbÕ+‘êìøÏ ‘·÷s¡TŒ rs¡+˝À Á|ü<ëÛ qπse⁄ |ü≥ºDyÓTÆq $XÊK|ü≥ºD+, Ç‘·s¡ z&É πse⁄\ kÂø£s¡´+ n+‘·>± e⁄+&É<äT. #·eTTs¡T, düVü≤»yêj·TTe⁄ ìπøåbÕ\T ø√kÕÔ+Á<Ûä˝À n~Ûø£+>± ãj·T≥ |ü&ÉT‘·Tqï+<äTe\¢ Ä]úø±_Ûeè~∆, ñbÕ~Û neø±XÊ\T ¬s+&ÉTÁbÕ+‘ê\ yê]øÏ e÷Á‘·yT˚ n+<äT‘êsTT. nsTT‘˚ ôV≤’ <äsêu≤<é q>∑s+¡ e\¢ ‘Ó\+>±D ÁbÕ+‘· Ä]úø£ bÕ≥e+, $T>∑‘ê sêÁcÕº\ø£Hêï m≈£îÿe>± e⁄+&Ée#·TÃ. Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D ñ<ä´eT+ MT<ä #·‘·Ts¡‘·‘√ e´eVü≤]+#·ø£b˛‘˚ á dü ÷#·q\qT n+^ø£]+#·e#·TÃ. Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤ yê<äT\T yÓ\TãT∫Ãq n+XÊ\ô|’ düŒ+~+#·ì |üø£å+˝À, Á|ü‘˚´ø£ ‘Ó\+>±D≤ @sêŒ≥T #˚j·T&ÉyÓTTø£ÿfÒ e÷s¡Z+. á dü÷#·q\qT neT\T˝À ô|{Ϻq≥¢sTT‘˚ ø√kÕÔ+Á<Ûä, sêj·T\d”e T Á|ü»\T ôV’≤<äsêu≤<é˝Àq÷, Ç‘·s¡ ‘Ó\+>±D≤ õ˝≤¢˝ÀqT ô|{Ϻq ô|≥Tºã&ÉT\≈£î uÛÑÁ<ä‘·qT ø£*Œ+#·≥+, yê]øÏ $XÊ«kÕìï ø£*Œ+#·≥+ Á|üuÛÑT‘·« $~Û. ‘Ó\+>±D≤ @sêŒ≥T #˚dæq+<äTe\¢ Ä ÁbÕ+‘·+˝À n‘·´~Ûø£ Á|ü»\qT dü+‘·è|æÔ |ü]∫q≥T¢ ne⁄‘·T+~. nsTT‘˚ Ç+‘·≈£îeTT+<äT ‘Ó*|æq $<Ûä+>± nH˚ø£ düeTdü´\T ≈£L&Ü m<äT s¡e⁄‘êsTT. M{Ïqìï+{Ï˙ ì•‘·+>± |ü]o*+∫q nq+‘·s¡+ á dü÷#·q |üP]Ô Ä#·s¡D jÓ÷>∑´yÓTÆq~ ø±<äì ø£$T{° uÛ≤$k˛Ô+~. nsTT‘˚ Ç~ ¬s+&Ée ñ‘·ÔeT dü÷#·q. $~Û˝Òì |ü]dæú‘·T˝À¢ e÷Á‘·y˚T eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\ dü+|üPs¡í n+^ø±s¡+‘√ á dü÷#·qqT neT\T #˚j·Te#·TÃ.

sêÁcÕºìï düyÓTÆø£´+>± e⁄+#·&É+ : n<˚ düeTj·T+˝À ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìøÏ kÕe÷õø£ Ä]úø±_Ûeè~∆øÏ eT]+‘· sê»ø°j·T ñqï‹øÏ ø=ìï sêC≤´+>∑|üs¡yÓTÆq / #·≥ºã<ä∆yÓTÆq #·s¡´\qT #˚|ü≥º≥+ ` #·≥ºã<ä∆yÓTÆq ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+rj·T eT+&É* @sêŒ≥T Ç+‘·≈£îeTT+<äT ‘Ó*|æq n+XÊ\ Á|üø±s¡+ eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\ dü+πøåeT+ ø=s¡≈£î n_Ûeè~∆ n~Ûø£ ÁbÕ<Ûëq´‘·qT dü+‘·]+#·T≈£î+≥T+<äì á ø£$T{° $X¯«dædüTÔ+~. Ä]úø£s¡+>∑+˝À, sê»ø°j·T s¡+>∑+˝À eT]+‘· $πø+ÁBø£s¡D »]|æ ˇø£ qeT÷Hê $<ÛëHêìï @s¡Œs¡#·≥+ düeTT∫‘·+>± nì|æk˛Ô+~. Ç‘·s¡ dü÷#·q\ Á|üø±s¡+ sê»<∏ëqT\T, XÊdüqdüu\ÑÛ T, eT+Á‹‘·« XÊK\T, ø√s¡T\º T, dü+dü\ú T, |ü]bÕ\Hê eTÚ*ø£ dü<Tä bÕj·÷\÷ yÓTT<ä˝q’… yê{Ï nedüsy¡ T˚ MT e⁄+&É≈£L&É<äì ø£$T{° $X¯«dædüTÔ+~. sêÁwüº+˝Àì eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\ Á|üjÓ÷»Hê\ø√dü+ ◊ø£´+>± ñ+&É≥+ ˇø£ÿfÒ X¯s¡D´eTì ø£$T{° uÛ≤$k˛Ô+~. Ç‘·s¡ düeTdü´\≈£î dü¬s’q |ü]cÕÿsê e÷sêZ\qT yÓ‘·ø±*. á dü÷#·q Á|üø±s¡+ sêÁcÕºìï düyÓTÆK´+>± e⁄+∫ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· n_Ûeè~∆øÏ kÕe÷õø£, Ä]úø£ n+XÊ\ô|’q sêC≤´+>∑ã<äy∆ TÓ qÆ / #·≥㺠<äy∆ TÓ qÆ ø=ìï #·s´¡ \qT #˚|{ü ≤º\ì ø£$T{° Á|ü‹bÕ~+∫+~. Bìì ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+rj·T eT+&É* @sêŒ≥T <ë«sê #˚j·Te#·TÃ. Ä eT+&É*øÏ ‘·–qìï ì<∏äT\qT ã~© #˚j·÷*. 1956 ô|<ä›eTqTwüß\ ˇ|üŒ+<ä+ e+{Ï n+XÊ\ dü÷Œ¤]‘Ô √ á eT+&É* ø±s¡´Áø£e÷\T »s¡>±*. á ÁbÕ+rj·T eT+&É* ˇø£ #·≥|º sü y¡ TÓ qÆ dü\Vü‰ j·T+Á‘ê+>∑+‘√ |üì#˚düTÔ+~. sêÁwüº XÊdüqdüuÛÑ á eT+&É* dü \Vü‰, dü÷#·q\ Á|üø±s¡y˚T q&ÉT#·Tø√yê*. n<˚$<Ûä+>± á eT+&É* Á|üuÛÑT‘ê«ìï @<Ó’Hê #·{≤ºìï #˚j·TeTì ø√]‘˚ <ëìì nôd+;¢˝À #·s¡Ã≈£î e⁄+∫ Ä ‘·sT¡ yê‘· #·≥+º #˚j÷· *. ÁbÕ+rj·T eT+&É*øÏ, Á|üuTÑÛ ‘ê«ìø°/ XÊdüqdüu≈ÑÛ î£ uÒ<ëÛ _ÛÁbÕj·÷\T @s¡Œ&ç‘˚ n≥Te+{Ï 267


n+XÊ\qT |ü]wüÿ]+#˚+<äT≈£î ˇø£ nqTã+<Ûä ø£$T{° >∑es¡ïsY Ä<Ûä«s¡´+˝À ìj·T$T+#·Tø√yê*. n+<äT˝À ¬s+&ÉT ÁbÕ+‘ê\ düuÛÑT´\T düe÷q+>± e⁄+&Ü*. >∑es¡ïsY≈£î ≈£L&Ü z≥T y˚ùd Vü≤≈£îÿ e⁄+&Ü*. nqTã+<Ûä ø£$T{°˝À eTTK´eT+Á‹, ñ|üeTTK´eT+Á‹, d”Œø£s¡T, XÊdüqeT+&É* #ÛÓ’s¡àHé, nôd+;¢˝À Á|ü‹|üø£åH˚‘·, ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+rj·T eT+&É* #ÛÓ’s¡àHé, ˇø£ >ös¡e˙j·TT&Ó’q »&ç® düuÛÑT´\T>± e⁄+&Ü*. ‘Ó\+>±D ÁbÕ+rj·T eT+&É* |ü]~Û˝Àì n+XÊ\T ~>∑Teq e⁄HêïsTT. ` Á|üD≤[ø£`Ä]úø±_Ûeè~∆ ôV≤#YmyéT&ç@ ÁbÕ+‘·+ø±ø£ Ç‘·s¡ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘ê\ n_Ûeè~∆øÏ ñ|üÁ|üD≤[ø£ ` ˙s¡T, kÕ>∑T˙{Ï s¡+>∑+ ` $<ä´ (ÁbÕ<∏ä$Tø£, e÷<Ûä´$Tø£), HÓ’|ü⁄D´‘· n_Ûeè~Û∆ eè‹Ô$<ä´ ` kÕúìø£ |ü]bÕ\q (ôV≤#YmyéT&ç@ $TqVü‰ |æÄsY◊\T, j·TTm˝Ÿ_\T) ` Á|üC≤s√>∑´+ (yÓ’<ä´ ø£fi≤XÊ\\T, Á|ü‘˚´ø£ Äs√>∑´ πø+Á<ë\T $TqVü‰ , õ˝≤¢ ÄdüT|üÁ‘·T\ es¡≈£î) ô|’ C≤_‘ê ‘ê‘êÿ*ø£+ e÷Á‘·y˚T. ÁbÕ+rj·T, kÕ+|òæTø£, Ä]úø£, kÕ+düÿè‹ø£ s¡+>±\ô|’ @yÓTÆHê n+XÊ\qT #˚sêÃ\qT≈£î+fÒ eT+&É* sêC≤´+>∑+ @s¡Œs¡#˚ düeTj·T+˝À ˝Ò<ë nedüs¡ yÓTÆq|ü&ÉT bı+<äT|üs¡#·e#·TÃ. ÁbÕ+rj·T eT+&É* #ÛÓ’s¡àHé my˚Tà˝Ò´ nsTT e⁄+&ç sêÁwüº Á|üuÛÑT‘·« +˝À ø±´_H˚{Ÿ eT+Á‹ nsTT e⁄+&Ü*. á eT+&É* ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìøÏ ñ|ü Á|üD≤[ø£qT neT\T#˚k˛Ô+~. Bìø£edüs¡yÓTÆq ì<ÛäT\qT, $<ÛäT\qT ìs¡«]Ô+#˚yês¡T eT+&É* n~Ûø±sê\≈£î ˝Àã&ç e⁄+{≤s¡T. eT+&É*øÏ kı+‘· dü∫yê\j·T+ e⁄+≥T+~. BìjÓTTø£ÿ n~Ûø±] sêÁwüº+˝À n<äq|ü⁄ Á|ü<Ûëq ø±s¡´<ä]Ù ôVA<ë˝À e⁄+&ç eT+&É* #ÛÓ’s¡àHé≈£î ìy˚~ø£qT n+<äCÒkÕÔs¡T. eT+&É* yÓTT‘·Ô+ düuÛÑ´‘·«+ myÓTà˝Ò´\T, myéTm˝Ÿd”\T eT<Ûä´ eT+&É *øÏ πø{≤sTT+∫q n+XÊ\ dü+K´qT ã{Ϻ, |üì rÁe‘·qT ã{Ϻ e⁄+≥T+~. ø=+‘·eT+~ ì|ü⁄DT\T ≈£L&Ü á eT+&É*˝À z≥T Vü≤≈£îÿ ˝Òì düuÛÑT´\T>± e⁄+&Ée#·TÃ. eT]ìï ì<ÛTä \T nedüsy¡ TÓ ‘Æ ˚ ÁbÕ+rj·T eT+&É* dæbÕò s¡T‡\ y˚Ts¡≈î£ e÷Á‘·yT˚ yê{Ïì øπ {≤sTT+#·e#·TÃ. ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘êìøÏ sê»ø°jT· kÕ~Ûø±s¡‘· ø£*Œ+#˚+<äT≈£î eTTK´eT+Á‹ |ü<$ä ˙, ñ|üeTTK´eT+Á‹ |ü<$ä ˙ Çyê«*‡ e⁄+≥T+~. eT+Á‹‘·« XÊK\ πø{≤sTT+|ü⁄˝À¢ eTTK´yÓTÆq yê{Ïì π ø{≤sTT+#ê*‡ e⁄+≥T+~. ì<ÛäT\ πø{≤sTT+|ü⁄ Ç‘·s¡ eTTK´yÓTÆq n+XÊ\ô|’ Á|ü<ÛëqeT+Á‹, πø+Á<ä Ä]úø£eT+Á‹, Á|üD≤[ø± dü+|òüT ñbÕ<Ûä´≈£åî&ÉT e+{Ï yê]‘√ dü+Á|ü~+|ü⁄\T »]ù|≥|ü&ÉT eTTK´eT+Á‹, ñ|üeTTK´eT+Á‹ ≈£L&Ü Ä dü+Á|ü~+|ü⁄\≈£î Vü‰»s¡T ø±yê*. ‘Ó\+>±D≤ ñ<ä´eT+ sêE≈£îqï+<äT≈£î @s¡Œ&ɶ |ü]dæú‘·T\qìï+{Ï˙ ‘=\–+#˚+<äT≈£î ÁX¯$T+#ê*. düyTÓ øÆ ±´+Á<Ûä dü÷#·qqT eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\ n_Ûeè~∆ì <äèwæ˝º À e⁄+#·Tø=ì, C≤rj·T uÛ≤yêìï <äèwæ˝º À e⁄+#·Tø=ì ‘·–q<äì dü÷∫+#·&ÉyÓTÆq~. sê»ø°j·T+>±, |ü]bÕ\Hê |üs¡+>± <äè&ÛÉ+‘√ Á|ü»˝À¢ á n+X¯+ô|’q $XÊ«kÕìï πs¬ø‹Ô+#·e#·TÃ. ôV’≤<äsêu≤<é |ü⁄s√>∑‹ MT<ä @s¡Œ&ɶ ˙* ˙&É\T ≈£L &Ü ‘=\–+#·e#·TÃ. ˙s¡T, kÕ>∑T˙{Ï eqs¡T\ j·÷»e÷Hê´ìøÏ >±qT ˙{Ï j·÷»e÷q´+ uÀs¡T¶ kÕ>∑T˙{Ï ÁbÕ»≈£îº\ n_Ûeè~∆ ø±s=ŒπswüHé e+{Ï yê{Ïì @s¡Œs¡#ê\ì dæbòÕs¡T‡ #˚j·T&ÉyÓTÆq~. ô|’ #·s¡´\˙ï ‘Ó\+>±D≤ Á|ü»\qT dü+‘·è|æÔ |üs¡#·>∑\e⁄. á dü÷#·qqT yÓTT<ä{À¢ ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘·+˝Àì sê»ø°j·T bÕغ\÷, Ç‘·s¡ Á>∑÷|ü⁄\T, dü+düú\÷, n~Ûø£ 268


dü+K´˝À Á|ü»\÷ ‹s¡düÿ]kÕÔs¡˙ á ø£$T{° uÛ≤$k˛Ô+~. n+<ä] Á|ü»\≈£î ÄyÓ÷<äjÓ÷>∑´+>± s¡÷bı+~+∫q á dü÷#·q |ü≥¢ ø=+<äs¡T $<ë´s¡Tú\T, ìs¡T<√´>∑ j·TTe‘· (\ø£å\ ñ<√´>±\T ekÕÔj·Tì Vü‰MT\T bı+~qyês¡T), HêHé¬>õf…&é n~Ûø±s¡T\T (Á|üyÓ÷wüqT¢ ekÕÔj·Tì m<äTs¡T#·÷ùdyês¡T), ˝≤j·Ts¡T¢, ¬s’‘·T\T yÓTT<ä˝…’qyês¡T ñ <ä´eTø±s¡T\T>± e÷s¡‘ês¡T. sê»ø°jT· dü+øå√uÛ≤ìï ø£*Œ+#˚+<äT≈£î ‘Ó\+>±D≤ ÁbÕ+‘· my˚Tà˝Ò´\qT, myÓTੇ\qT, m+|”\qT sêJHêe÷ #˚j·TeTì ˇ‹Ô&ç #˚j·T&É+ »s¡T>∑e#·TÃ. Çe˙ï ø=+‘· ø±\+bÕ≥T Hêj·Tø£‘ê«ìøÏ rÁe düyêfi¯ófl>± n>∑T|ækÕÔsTT. BìøÏ @y˚T+ #˚j·÷˝À XÊ+‹uÛÑÁ<ä‘·\ n<Ûë´j·T+˝À ø=ìï dü÷#·q\T #˚j·T≥+ »]–+~. á ÁbÕ+rj·T eT+&É* @sêŒ≥T düeTà‘·yÓTÆ‘˚ sêj·T\d”eT˝À ≈£L&Ü Ç˝≤+{Ï ÁbÕ+rj·T eT+&É*ø√düy˚T &çe÷+&ÉT sêe#·TÃ. sêj·T\d”eTqT eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê˝À¢ m≈£îÿe yÓqTø£ã&çq ÁbÕ+‘·+>± ø£$T{° >∑T]Ô+∫+~. n<˚ $<Ûä+>± ñ‘·Ôs¡ ø√kÕÔ+Á<Ûä, ñ‘·Ôs¡ dü]Vü≤<äT›˝À¢ì –]»q ÁbÕ+‘ê\T ≈£L&Ü yÓqTø£ã&ç e⁄qïy˚ ø£qTø£ n$ ≈£L&Ü ÁbÕ+rj·T eT+&É\T\ @sêŒ≥T ø√dü+ &çe÷+&é #˚j·Te#·TÃ. nsTT‘˚ yÓTT‘·Ô+MT<ä á dü÷#·q ø√kÕÔ+Á<Ûä, sêj·T\d”eT, ôV’≤<äsêu≤<é q>∑s¡+˝À n~Ûø£uÛ≤>∑+ Á|ü»\≈£î düeTà‘·+ >± e⁄+&É>∑\<äì ø£$T{° $X¯«dæk˛Ô+~. ø£$T{° á dü÷#·q ÁøÏ+<ä nìï n+XÊ\q÷ #·]Ã+∫+~. ø±sê´#·s¡D˝À ø=ìï düeTdü´\T m<äTs¡e e#·Ãì }Væ≤düTÔ+~. <˚X¯+˝À ÁbÕ+rj·T‘·‘·«+ ô|]–q @ Á|ü<˚X¯+˝ÀHÓ’Hê á dü÷#·qqT neT\T #˚j·Te#·Ãì ø£$T{° $X¯«•k˛Ô+~.

eTT–+|ü⁄ á ìy˚~ø£˝À #·]Ã+∫q n+XÊ\T, #˚dæq dæbòÕs¡T‡\‘√bÕ≥T á eTT–+|ü⁄˝À ¬s+&ÉT ø±sê´#·s¡D n+XÊ\qT ø£$T{° dü÷∫k˛Ô+~. (1) |ü]bÕ\Hê s¡+>±ìøÏ dü+ã+~Û+∫+~. yÓ+≥H˚ #˚j·Te\dæq~. (2) sêC≤´+>∑, #·≥º|üs¡yÓTÆq #·s¡´\≈£î dü+ã+~Û+∫+~. Bìï s¡÷bı+~+#ê*. sêÁwüº+˝À XÊ+‹uÛÑÁ<ä‘·\qT HÓ\ø=˝ÒŒ+<äT≈£î |ü\T dæbÕò s¡T‡\T Bs¡øÈ ±\ Á|üu≤Û yêìï #·÷bÕsTT. ø£$T{° dü÷∫+∫q |ü]cÕÿs¡ e÷sêZ\qT, dü÷#·q\qT Á|üuTÑÛ ‘·«+ ≈£L\+ø£w+ü >± |ü]XÀ~Û+∫ nedüsy¡ TÓ qÆ #·s´¡ \qT düeTj·÷qT≈£L\+>± #˚jT· >∑\<äì ø£$T{° >±&Û+É >± $X¯«•düT+Ô ~. á dü÷#·q\T eT+∫ |ü]bÕ\qqT @s¡Œs¡#+˚ <äT≈£î, ÁbÕ+rj·T n_Ûeè~∆ düe÷q+>± »]π> \ø£´å +‘√ #˚jT· ã&ܶsTT. M{Ïô|’ ø±sê´#·sD¡ ˇø£ |ü<øä∏ +£ Á|üø±s¡+ ‘·«s¡>± #˚jT· ã&Ü*. Ä\dü´eTj˚T´ ø=B› Á|ü»\ eTqdüT‡˝À¢ ‹s¡T>∑Tu≤≥T <Ûä«ìdüTÔ+~. m|üŒ{Ïø£|ü&ÉT #·s¡´\qT #˚|ü≥º&É+ Á|ü»\ uÛ≤y√Á<˚ø±\qT dü+‘·è|æÔ |üs¡#·>∑\<äT. dæbòÕs¡T‡\qT |ü]o*+#·≥+, ìs¡íj·÷\qT neT\T #˚j·T≥+, yÓ+≥yÓ+≥H˚ »s¡T>∑>∑\eì ø£$T{° $X¯«•düTÔ+~. dæbòÕs¡T‡\≈£î nedüs¡yÓTÆq #·≥º|üs¡yÓTÆq ˝Ò<ë sêC≤´+>∑|üs¡yÓTÆq n+XÊ\qT, ‘·q <äèwæºøÏ e∫Ãq eT]ø=ìï{Ïì ø£$T{° Çø£ÿ&É ñ+#·T‘√+~. ‘Ó\+>±D≤ ñ‘·Ôs¡ ÁbÕ+‘·+˝À yÓ’<ä´$X¯«$<ë´\j·÷ìï, ø£fi≤XÊ\qT @sêŒ≥T #˚j·÷*. Bì @sêŒ≥T≈£î sêÁwüº Á|üuÛÑT‘ê«ìøÏ #·≥º|üs¡yÓTÆq, sêC≤´+>∑|üs¡yÓTÆq n~Ûø±sê\THêïsTT. ˙{Ïrs¡Tyê, j·÷»e÷q´ uÀs¡T¶ @sêŒ≥T ø£$T{Ï dæbòÕs¡T‡ #˚düTÔ+~. á n+X¯+ MT<ä m≥Te+{Ï ìs¡íj·T+ rdüT≈£îHêï á n+XÊìï |ü]o*+#·eTì ø£$T{Ï ø√s¡T‘√+~. sêÁwüº+ düyÓTÆø£´+>± e⁄+&Ü\qï ìs¡íj·T+ >∑qTø£ rdüT≈£î+fÒ eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\≈£î kÕ>∑T˙{Ï, ˙{Ï, eqs¡T\ |ü+|æDÏ düe÷q+>± e⁄+&˚+<äT≈£î >±qT á uÀs¡T¶ 269


nedüs¡+. eT÷&ÉT ÁbÕ+‘ê\˝À ì<ÛäT\ $&ÉT<ä\≈£î, ã&Ó®{Ÿ nedüsê\ dæb òÕs¡T‡≈£î, ÁbÕ»≈£îº\ |ü]o\q≈£î á uÀs¡T¶ ñ|üj÷Ó >∑|&ü TÉ ‘·T+~. á uÀs¡Tq¶ T øπ +Á<ä Á|üuTÑÛ ‘·« nqTeT‹‘√ sêÁwüº #·{≤º\ Á|üø±s¡+ @sêŒ≥T #˚jT· e#·TÃ. á uÀs¡T¶ n+‘·sêÁwüº ‘·s¡Vü‰˝À |üì#˚düTÔ+~. >∑‘·+˝À uÛ≤Áø±;dt y˚ TH˚CŸyÓT+{Ÿ uÀsY¶, ‘·T+>∑uÛÑÁ<ä uÀsY¶ á ‘·s¡Vü‰˝ÀH˚ |üì#˚XÊsTT. sêÁwüº kÕ>∑T˙{Ï n_Ûeè~∆ dü+düúqT |ü⁄qsYe´ed”úø£]+#·≥+ <ëì |ü]~Û ì $düÔ]+#·&É+ sêÁwüº Á|üuÛÑT‘·« #·≥º|ü]~Û˝Àì<˚. eTVü‰sêÁwüº ‘·s¡Vü‰˝À á |üìì #˚j·Te#·TÃ. ∫es¡>± sêÁwüº+ düyÓTÆø£´+>± e⁄+&˚ |üø£å+˝À ‘Ó\+>±D ÁbÕ+rj·T eT+&É* @sêŒ≥T≈£î sêC≤´+>∑ #·≥ºã<ä∆‘· n+XÊìï ø£$T{° |ü]o*+∫+~. ø£$T{° #˚dqæ dæbÕò s¡T‡\T sêÁwü+º ˝Àì n‘·´~Ûø£ Á|ü»\≈£î |üP]Ô dü+‘·è|æìÔ ÇdüT+Ô <äì ø£$T{° >±&Û+É >± $X¯«•düT+Ô ~. Ç+<äT˝À #·]Ã+∫q n+XÊ\qT |üP]Ô>± |ü]XÀ~Û+∫ |òü*‘ê\qT ]ø±s¡T¶ #˚j ·T&É+ »]–+~. πø+Á<ä Á|üuÛÑT‘·«+ á Bs¡øÈ ±\ düeTdü´≈£î ˇø£ |ü]cÕÿs¡ e÷sêZìï #·÷|ü>\∑ <äì Ä•+#·&yÉ ÓTqÆ ~. Ä |ü]cÕÿs¡ e÷s¡+Z ø±˝≤qT>∑‘+· >± dü]b˛j˚T~>± e⁄+&Ü*. uÛ≤s¡‘·<˚X¯|ü⁄ yÓTT<ä{Ï ôVA+eT+Á‹ düsê›sY e\¢uÛ≤jYT |üfÒ˝Ÿ ñ≥+øÏ+∫q yêø±´ìï Çø£ÿ&É ñ<äVü≤]dü÷Ô y˚TeTT Bìï eTT–düTÔHêïeTT. ªyêdüÔyê\qT, ìC≤\qT dü]>± m<äTs=ÿqì |üø£å+˝À, yê{Ïì ìs¡¢ø£å´+ #˚dæq |üø£å+˝À n$ ‘·eT Á|ürø±sêìï rs¡TÃø√>∑\e⁄µ.

270

కృష్ణ కమిటీ రిపోర్టు తెలుగులో  

కృష్ణ కమిటీ రిపోర్టు తెలుగులో

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you