Issuu on Google+

‫جۆرج شەمایۆ ‪1‬‬ ‫كوێت‪ ..‬بێبەشكردنی خەڵكێكی‬ ‫زۆر لە واڵتینامە‬

‫كامیكاز و درۆن‪ ..‬دوو تەكنیكی جەنگ‬ ‫چەپی رادیكال لە یۆنان و‬ ‫قەیرانەكانی‬

‫باتیست دێریكبور‬

‫‪12‬‬

‫دۆسیەیەكی تایبەت بە پیری‬ ‫‪17 - 14‬‬

‫‪4‬‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬

‫حوزەيرانی ‪2013‬‬

‫كوردی‬

‫ئاالن گرێش‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪MONDE‬‬

‫‪diplomatique‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫حوزەيران(جون)ی ‪ - 2013‬ژمارە ‪36‬‬

‫‪3‬‬

‫‪ 20‬الپەڕە ‪ -‬نرخی ‪ 1000‬دینارە‬

‫‪www.monde-diplomatique-kurde.com - info@monde-diplomatique-kurde.com‬‬

‫شۆڕشێك دەبێتە بارمتەی كێشە هەرێمییەكان‬

‫جەنگی بەوەكالەت لە سووریا‬ ‫كەریم ئێمیل بیتار *‬

‫رێژیمەكەی بەشار ئەسەد‪ ،‬بە پشتیوانیی حیزبوڵاڵی لوبنانی‪ ،‬لە رۆژئاوای‬ ‫سووریا دەستی بە هێرش و پەالمار كردووەتەوە‪ .‬بەهۆی لێكنزیكبوونەوەی‬ ‫ئەمەریكا و رووسیا‪ ،‬خەریكە دەرفەت دەڕەخسێت بۆ بەستنی كۆنفرانسێكی‬ ‫نێودەوڵەتی لە بارەی سووریا لە ژنێڤ‪ .‬بەاڵم دوو ساڵ دوای راپەڕینی گەلی‬ ‫س���ووریا‪ ،‬واڵتانی ناوچەكە و جیهان ئاراس���تەی شۆڕشەكەیان بۆ چەندین‬ ‫ئامانجی دژبەیەك و هەندێجار نادیار گۆڕیوە‪.‬‬

‫ ‬ ‫خۆپیشاندەرێكی سووری‪ ،‬ئااڵی ئۆپۆزیسیۆنی سووریای لەسەر دەستی كێشاوە‬ ‫واقیعێكی نەگۆڕ لە مێژووی واڵتانی شامدا هەیە(‪،)1‬‬ ‫ئەویش بریتیی���ە لە بەریەككەوتنی خەون و ئاواتی‬ ‫گەالن بۆ ئازادی و رزگاربوون لەگەڵ ریالپۆلیتیكدا‪.‬‬ ‫هەر ئەم واقیعەیە كردوونی بە قوربانیی بەرژەوەندییە‬ ‫جیۆس���تراتیژییەكانی واڵتانی بیانی‪ .‬هێرش���ەكەی‬ ‫ناپۆلی���ۆن بۆناپارت بۆ س���ەر میس���ر لە س���اڵی‬ ‫‪ 1798‬بووە دەس���تپێكی ملمالنێیەكی درێژخایەن‬ ‫لە نێوان فەڕەنس���ا و بەریتانیا و ئەڵمانیا لەس���ەر‬ ‫خاكی ئیمپراتۆرێتی عوس���مانی كە لە پووكانەوەدا‬

‫بوو‪ .‬بەاڵم كێش���ە سەرەكییەكە لە كۆتایی جەنگی‬ ‫جیهانیی یەكەمەوە سەری هەڵدا‪ .‬عەرەب كە لەالیەن‬ ‫تۆماس ئێدوارد لۆرەنس���ی ناس���راو بە لۆرەنس���ی‬ ‫ع���ەرەب(‪ )2‬و هەروەها لە رێگای نامەیەكیش���ەوە‬ ‫كە كۆمیس���اری بااڵی بەریتانی هێنری مەكماهۆن‬ ‫بۆ ش���ەریفی مەككە شەریف حوس���ێنی ناردبوو و‬ ‫تێیدا بەڵێنی پێدابوو مەملەكەتێكی یەكگرتووی بۆ‬ ‫دروس���تبكەن‪ ،‬هاندرابوون لە دژی توركان رابپەڕن‪،‬‬ ‫بەاڵم خیانەتیان لێكرا و بەڵێنەكانیان نەهێنایە جێ‪،‬‬

‫عەرەبیش دەستەوەستان مانەوە و هیچیان پێنەكرا‪.‬‬ ‫دوو ش���ت بوونە هۆی پێشێلكردنی ئەم بەڵێنانە و‬ ‫دەركەوت كە تەنیا قس���ەی سەر زار و پووچ بوون‪،‬‬ ‫ئەو دوو ش���تەش بریت���ی بوون لەمان���ە‪ :‬یەكەم‪،‬‬ ‫رێككەوتننامەكانی س���ایكس – پیك���ۆ (‪)1916‬‬ ‫لەسەر دابەش���كردنی خاكی دەوڵەتی عوسمانی لە‬ ‫نێوان فەڕەنسا و بەریتانیا‪ .‬دووەم‪ ،‬بەڵێنی بەلفۆر‬ ‫(‪ )1917‬كە داوای دروستكردنی «ماڵێكی نەتەوەیی‬ ‫بۆ جوولەكە»ی دەكرد لە فەلەستین‪.‬‬

‫سووریا كە كەوتە ژێر مانداتی فەڕەنساوە‪ ،‬پێش‬ ‫ئەوەی لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە بگات بە‬ ‫سەربەخۆیی‪ ،‬دابەشیان كرد بۆ چوار ویالیەت‪ .‬بەاڵم‬ ‫رێژیم���ە پەرلەمانییەكەی زۆری نەخایاند‪ ،‬ئەوە بوو‬ ‫كۆلۆنێل حوسنی زەعیم لە كودێتایەكی سەربازیدا‬ ‫لەس���اڵی ‪ 1949‬كۆتایی ب���ە رێژیمەكە هێنا‪ .‬ئەمە‬ ‫یەكەم كودێتای س���ەربازی بوو لە جیهانی عەرەبدا‬ ‫باڵیۆزخانەی ئەمەریكی و ئاژانسی هەواڵگریی ‪CIA‬‬

‫(فۆتۆ‪ :‬رویتەرز)‬

‫دەستیان تێدا بێت و ئامادەكارییان بۆ كردبێت(‪.)3‬‬

‫دژە ئیمپریالیزم بەدرۆ‬ ‫ئەم گەڕانەوەیە بۆ مێژوو‪ ،‬هەروەها خاڵی تریش‬ ‫یارمەتیمان دەدەن بۆ تێگەیش���ن لەو ناسیۆنالیزمە‬ ‫توندوتی���ژ و لەخۆباییەی حوكمی س���ووریا دەكات‬ ‫و هەروەها ل���ەو بەدگومانییە زۆرەی‬ ‫‪2‬‬ ‫بەرامبەر بە كەین و بەین و مانۆڕەكانی‬

‫زمانی هاوبەش‬ ‫سێرژ حەلیمی‬

‫ ‬ ‫(رۆژی زمان)‬

‫‪omlta.org‬‬

‫ب���ازاڕی هاوبەش‪ ،‬پ���ارەی هاوبەش‪ ،‬زمانی‬ ‫هاوب���ەش؟ ئ���ەو دەروازە و پردانەی لەس���ەر‬ ‫دراوی ئەوروپایی نەخشكراون دەمێكە سانایی‬ ‫ئاڵووێ���ر لەنێوان بازرگانەكانی ئەو س���ەردەمە‬ ‫كە بێ رەگوڕیش���ە و بێ مێ���ژوون دەردەخات‪.‬‬ ‫ئایا پێویس���ت بەوەش دەكات كە خوێندكاران‬ ‫واڵتەكەیان بەجێبهێڵن بەبێ فەرهەنگی خۆیان و‬ ‫تەنیا پاسپۆرتی زمانەوانیی ئەوان ئینگلیزییەك‬ ‫بێ كە هەر بەشی قسەكردن لە فڕۆكەخانەكان‬ ‫ب���كات؟ ئەوە ئەو ئینگلیزییەی���ە كە ئەمڕۆ لە‬

‫هەموو شوێنێك كاری پێدەكرێ و یەك لەوان لە‬ ‫زانكۆ فەڕەنسییەكاندا‪.‬‬ ‫وا دیارە ئەمڕۆ خوێندكارانی فەڕەنسا لەڕووی‬ ‫فێربوونی زمانی ئینگلیزییەوە لە خوێندكارانی‬ ‫واڵتانی دیكە لەدواوەترن‪ .‬ئەمڕۆ وای لێهاتووە‬ ‫ك���ە خوێندن و قس���ەكردن بە فەڕەنس���ی لە‬ ‫زانكۆكان���ی فەڕەنس���ا وەك ش���تێكی س���ەیر‬ ‫تەماش���ابكرێ! خانم ژۆنڤیەڤ فیۆرازۆ وەزیری‬ ‫خوێندنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی‬ ‫بەنیازە «بەربەس���تی زمانەوانی»‬ ‫‪3‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆند‬ ‫لومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫حوزەيرانی‬

‫‪2 2‬‬

‫جەنگی بەوەكالەت لە سووریا‬ ‫واڵتان���ی بێگانە لە ئارادان‪ .‬ه���ەر بۆیە رێژیمەكەی‬ ‫بەشار ئەسەد كە رووبەڕووی شۆڕشێكی بەرفراوانی‬ ‫میللەت بووەتەوە‪ ،‬ئەو شۆڕش���ەی كە سەرەتا بێ‬ ‫بەرنامە دەس���تیپێكرد و ئاش���تیانە بوو بە هەمان‬ ‫شێوەی شۆڕشەكانی تونس و میسر‪ ،‬ئەو رێژیمە بۆ‬ ‫ئەوەی رەوایەتی بداتە سەركوتكردنێكی وەحشیانەی‬ ‫زۆر توند‪ ،‬بەردەوام پەنای بۆ هەستی دژە ئیمپریالی‬ ‫بردووە‪ .‬ئ���ەم س���تراتیژیە بەكەڵك���ی هاتووە بۆ‬ ‫هێشتنەوە و پاراستنی پشتیوانیی هەندێ الیەن و‬ ‫بزاڤی نەتەوەیی و ئۆتۆریتار و هەروەها پشتیوانیی‬ ‫بەشێكی كەم لە چەپی عەرەبیش(‪.)4‬‬ ‫هەرچەندە سووریا وا پیشانی دەدا كە رووبەڕووی‬ ‫زلهێزانی دونیا دەبێت���ەوە و ملیان بۆ نادات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫دەبینی���ن ئەوە بۆ ‪ 40‬س���اڵ دەچێت بەرزاییەكانی‬ ‫جۆالن ی���ەك تەقەی تێدا نەك���راوە و زۆر هێمن و‬ ‫ئارامە‪ ،‬سنووری نێوان سووریا و ئیسرائیلیش هێمنە‪.‬‬ ‫هەرچی ئەوەی لە س���اڵی ‪1976‬یش روویدا‪ ،‬كاتێك‬ ‫سووریا خۆی لە جەنگی ناوخۆی لوبنان گالند‪ ،‬ئەوە‬ ‫ئەمەریكا گڵۆپی سەوزی بۆ داگیرساندبوو‪ ،‬هەروەها‬ ‫لە ژێرەوە ئیسرائیلیش لەگەڵیدا رێككەوتبوو‪ ،‬ئەمە‬ ‫هەمووی بۆ ئەوە بوو تا ئەو هاوپەیمانییەی پێیدەگوترا‬ ‫هاوپەیمانێتی « ئیس�ل�امی – پێش���كەوتنخواز»‬ ‫سەركەوتن بە دەستنەهێنێ‪ .‬لە سااڵنی ‪2000‬یشدا‪،‬‬ ‫لە میانەی جەنگ���ی بەرفراوان���ی جیهانی لە دژی‬ ‫«تێرۆریزم»‪ ،‬سووریا بەشدار بوو لە جێبەجێكردنی‬ ‫پالنەكەی ئیدارەی س���ەرۆك جۆرج دەبلیو بوش بۆ‬ ‫شكاندنی یاسا و ئەشكەنجەدان‪ .‬هەروەها لە دوای‬ ‫هەڵگیرسانی شۆڕش���ە عەرەبیەكانیشەوە‪ ،‬سووریا‬ ‫رەوایەتی دا بە سەركوتكردنی شۆڕشەكەی بەحرەین‬ ‫لەالیەن عەرەبستانی سعودیەوە‪.‬‬ ‫ئەو هەڵە گەورەیەی كە بەش���ار ئەسەد كردی و‬ ‫لە چاوپێكەوتنەكەی لەگەڵ رۆژنامەی وۆڵ ستریت‬ ‫جۆرناڵ���ی ‪31‬ی كانوون���ی دووەم (جانیوەری)ی‬ ‫‪ 2011‬بە ئاش���كرا دووپاتیك���ردەوە‪ ،‬ئەوە بوو كە‬ ‫ئەو پێیوابوو سیاس���ەتە دەرەكیەكەی بە هانایەوە‬ ‫دەچێت‪ ،‬بە تایبەتی چونكە پشتیوانی لە حیزبوڵاڵی‬ ‫لوبنان كردووە (بە ئاش���كرا لە میانەی جەنگەكەی‬ ‫هاوینی س���اڵی ‪ )2006‬و هەروەها پشتگیریكردنی‬ ‫حەماس لەوكاتەی كە ئیسرائیل پەالماری غەززەی‬ ‫دا (كانوون���ی یەك���ەم‪ /‬دیس���ێمبەری ‪– 2008‬‬ ‫كانوون���ی دووەم‪ /‬جانی���وەری ‪ .)2009‬واتە گوایە‬ ‫ئەم هەڵوێستانەی دەیپارێزن بەرامبەر بە شەپۆلی‬ ‫شۆڕش كە جیهانی عەرەبی گرتبووەوە‪ .‬ئەگەرچی‬ ‫رای گشتی ئەو ئەنتی ئیمپریالیزمەی بەشار ئەسەد‬ ‫پیش���انی دەدا‪ ،‬بە راس���ت و راس���تگۆی دەبینی‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەمە بە هیچ جۆرێك نەبووە رێگر لە بەردەم‬ ‫راپەڕینی جەماوەر لە س���ووریا كە بە پلەی یەكەم‬ ‫هۆكارەكانی ناوخۆیی بوون نەك دەرەكی‪ .‬بارودۆخە‬ ‫كۆمەاڵیەتی و ئابوورییەكانی سووریا زۆر خراپ بوون‪:‬‬ ‫لەو ‪ 300‬هەزار سووریاییەی سااڵنە دەبوونە خاوەن‬ ‫دیپلۆم و دەڕژانە بازاڕی كارەوە‪ ،‬نزیكەی هەش���ت‬ ‫هەزارێكیان دەیانتوان���ی كار بدۆزنەوە و دابمەزرێن‬ ‫بە ش���ێوەیەك كە شایستە بێت(‪ .)5‬ئەو چاكسازییە‬ ‫لیبراڵیانەی بەشار ئەسەد ئەنجامی دابوون شتێكی‬ ‫ئەوتۆیان ل���ە دۆخەكە نەگۆڕی‪ ،‬تەنی���ا ئەوە بوو‬ ‫پاوانكاری حكومی گۆڕا بۆ پاوانكاری كەرتی تایبەت‬ ‫و ئەمەش كاپیتالیزمێكی بەرهەمهێنا كە كاپیتالیزمی‬ ‫دۆست و خزمان بوو‪ .‬سیاسەتی «باری ناكاویش»‬ ‫كە هەر لە س���اڵی ‪1963‬ەوە لە ئارادایە‪ ،‬ئەمە هیچ‬ ‫بوارێكی بۆ ئازادییەكان نەهێشتووەتەوە‪ .‬ئەشكەنجە‬ ‫كە ش���ێوەیەكی دامەزراوەیی وەرگرتبوو‪ ،‬بووبووە‬ ‫خەسڵەتێكی حوكم لەو واڵتە و بە پلەی یەكەمیش‬ ‫بۆ دەس���تەمۆكردن یان چاوترساوكردنی جەماوەر‬ ‫بوو‪.‬‬ ‫سەرباری ئەمەش‪ ،‬شۆڕشەكەی سووریا زوو كەوتە‬ ‫قوڕگی زلهێزەكانەوە و گەم���ەی پێدەكەن‪ .‬خاكی‬ ‫ئ���ەو واڵتە بووە مەیدان���ی بەڕێوەبردنی جەنگێكی‬ ‫ب���ە وەكالەت‪ .‬بەم ج���ۆرە دوو جۆر خوێندنەوە بۆ‬ ‫جەنگەكە دەكرێن‪ ،‬یەكێكیان دەڵێ شۆڕشە و ئەوی‬ ‫دیكەیان باس لە ملمالنێیەكی جیۆپۆلیتیكی هەرێمی‬ ‫و نێودەوڵەتی دەكات‪ ،‬بەاڵم هیچ كامیان هەڵە نین‪:‬‬ ‫هەردوو رەهەند هەن‪ ،‬ئەگەرچی ئەوەی یەكەمیان لە‬ ‫نێوان ئادار (مارس) و تشرینی یەكەم (ئۆكتۆبەر)‬ ‫ی ‪ 2011‬زاڵتر بوو‪ ،‬بەاڵم ئەوەی دووەم لە تەمموز‬ ‫(ج���واڵی)ی ‪2012‬ەوە زیاتر خۆی فەرز كردووە و‬ ‫كەوتووەتە سەر زاران‪.‬‬ ‫رووس���یای ڤالدیمیر پوتین ل���ە هەموویان زیاتر‬ ‫پش���تیوانی لە رێژیمەكەی ئەس���ەد دەكات‪ ،‬تا ئەو‬ ‫راددەیەی كە تا ئێستا سێ جار مافی ڤیتۆی خۆی‬ ‫لە ئەنجومەنی ئاسایش���ی نەتەوە یەكگرتووەكاندا‬ ‫بەكارهێناوە‪ .‬ئەم هەڵوێس���تەی رووس���یا چەندین‬ ‫هۆكاری هەیە‪ :‬پێش هەموو شتێك پەیوەندیی زۆر‬ ‫بەتی���ن و بەردەوام لە نێوان هەردوو واڵتدا هەن كە‬ ‫هەر لە پەنجاكانەوە درێژەیان هەیە‪ .‬بە پێچەوانەی‬ ‫میسری ئەنوەر سادات‪ ،‬سووریا قەت پردی پەیوەندی‬ ‫لەگەڵ بلۆكی س���ۆڤیەتدا نەپس���اندووە‪ :‬بە دەیان‬

‫ ‬ ‫شوێنێكی شەڕكردنی سوپای ئازاد لە سووریا‬ ‫هەزار هاوواڵتیی هەڵگ���ری دوو واڵتینامەی هەردوو‬ ‫واڵت هەن‪ .‬هەروەه���ا بە دەیان هەزار ژن و مێردی‬ ‫س���ەر بە هەردوو واڵت ه���ەن‪ ،‬یان لە واڵتی خۆیان‬ ‫دووركەوتوونەت���ەوە و لە واڵت���ی دووەمدا دەژین‪،‬‬ ‫هەروەها پەیوەندیی ئابووریی زۆر پتەویان لە نێواندا‬ ‫هەیە (هەناردەی رووسیا بۆ سووریا لە ساڵی ‪2010‬‬ ‫لە یەك ملیار و سەت ملیۆن دۆالری تێپەڕاند‪ ،‬هەر‬ ‫لەو ساڵەدا‪ ،‬وەبەرهێنان بۆ نزیكەی ‪ 20‬ملیار دۆالر‬ ‫بەرزبوونەوە)‪ .‬هۆكاری دووەم ئەوەیە كە س���ووریا‬ ‫بازاڕێكی چاكی چەكی رووسیایە‪ ،‬ئەمەش زۆر گرنگە‪،‬‬ ‫چونكە فرۆشتنی چەك بە سووریا دەرفەتێكی باشە‬ ‫بۆ رووسیا بۆ تاقیكردنەوەی تەكنۆلۆژیاكانی خۆی‬ ‫تا بزانێت تا چەند جێی متمانەن‪ ،‬هەروەها داهاتێكی‬ ‫زۆریش���ی لەمەوە بۆ دێت‪ ،‬تەنیا لەس���اڵی ‪2011‬‬ ‫دا چ���وار ملیار دۆالری پێب���ڕاوە‪ ،‬بەاڵم گرفتەكەی‬ ‫دیمەش���ق ئەوەیە كە ناتوانێت زوو پارەكانی بدات‪،‬‬ ‫ئەمەش زۆر جاران مۆسكۆ ناچار دەكات سەرلەنوێ‬

‫تاران لە رێگای‬ ‫سووریاوە دەیەوێت تاكە‬ ‫هاوپەیمانی لە جیهانی‬ ‫عەرەبیدا بپارێزێت و‬ ‫بەردەوامی بدات بە‬ ‫گەیاندنی كۆمەك و چەك‬ ‫بە حیزبوڵاڵی لوبنان‬ ‫مامەڵەی كڕین و فرۆشتنی لەگەڵدا بكاتەوە یاخود‬ ‫لە قەرزەكان���ی خۆش بێ���ت(‪ .)6‬هۆیەكی دیكەش‬ ‫ئەوەیە كە تاكە بنكەی سەربازیی رووسیا لە ناوچەی‬ ‫دەریای ناوەڕاستدا لە سووریایە‪ ،‬بنكەی تەڕتوس كە‬ ‫بریتییە لە ژێرخانی دابینكردنی چەك و كەرەستەی‬ ‫س���ەربازی بۆ هێزەكانی لە ناوچەكەدا‪ ،‬هەرچەندە‬ ‫بایەخ���ی ئەم بنكەیە كەمێك زیادەڕۆیی تێدا كراوە‬ ‫و گەورە كراوە‪.‬‬ ‫هۆیەك���ی ئاینیش هەی���ە‪ ،‬چونكە ب���ە هەمان‬ ‫شێوەی فەڕەنس���ای سەدەی نۆزدەهەم‪ ،‬رووسیاش‬ ‫هەوڵ دەدات خۆی بكاتە پاسەوانی مەسیحیەكانی‬ ‫رۆژهەاڵت‪ .‬بەاڵم مەس���یحیەكانی س���ووریا نزیكەی‬ ‫ملیۆنێك دەبن كە دەكاتە ‪%4.6‬ی دانیشتووان(‪ )7‬و‬ ‫‪%52‬یشیان لەسەر مەزهەبی گریكی – ئۆرتۆدۆكسین‪.‬‬ ‫ئەو هاوپەیمانییە تازەیەی حكومەت و كڵێس���ا كە‬ ‫خەریكە لە رووسیا دێتە كایەوە‪ ،‬لە نێوان پوتینی‬ ‫س���ەرۆك كۆمار و دیمیتری مێدڤیدێڤی س���ەرۆك‬ ‫وەزیر لەالیەك و پاتریارك كیریلی یەكەم لەالیەكی‬ ‫دیكەوە‪ ،‬ئەوە دەسەلمێنێت كە تا دێت رووسیا زیاتر‬ ‫رەچاوی بەرژەوەندییەكانی كڵێسای ئۆرتۆدۆكسی لە‬ ‫سووریا دەكات‪ .‬سەرانی ئەم كڵێسایەش الیەنگری‬ ‫رێژیم���ی ئەس���ەدن و نزیكن لێ���ی‪ .‬دوا هۆكاریش‬ ‫ئەوەیە كە كرێملین وا هەس���ت دەكات كە لەساڵی‬ ‫‪ 2011‬لە مەس���ەلەی لیبیا فێڵی لێكراوە‪ ،‬چونكە‬ ‫لە راس���تیدا‪ ،‬واڵتانی رۆژئاوا بۆ ئەوەی هەوڵ بدەن‬ ‫كە دەستتێوەردانی سەربازی تەنیا بریتی نەبێت لە‬ ‫«بەرپرسیارێتی پاراستن» و تا گۆڕینی رێژیمیش‬ ‫بڕوات‪ ،‬لێكدانەوەیەكی وایان بۆ بڕیاری ژمارە ‪1973‬ی‬ ‫ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان كرد كە‬ ‫ئەگەر نەش���ڵێین لێكدانەوەیەكی دەستدرێژكەر بوو‬ ‫ئ���ەوە حەتمەن لێكدانەوەیەكی بێتام فراوان و دوور‬ ‫لە جەوهەر بوو‪.‬‬ ‫دوور لە هەم���وو ئەم هۆكاران���ەش‪ ،‬توندبوونی‬ ‫هەڵوێستی رووسیا دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە پوتین‬ ‫بە هەم���ان پێوەری چیچان س���ەیری رووداوەكانی‬ ‫س���ووریا دەكات و ش���یكردنەوەیان بۆ دەكات‪ .‬ئەو‬

‫پێیوایە كە شۆڕشە عەرەبییەكان شۆڕشی ئیسالمین‬ ‫بۆیە بە گرنگی دەزانێت بیانوەستێنێ پێش ئەوەی‬ ‫پڕووشكیان بگاتە قەفقاسیا و هەرێمە موسڵمانەكانی‬ ‫دیكەی ناو رووس���یا (نزیكەی ‪%15‬ی دانیشتووانی‬ ‫رووسیا موسڵمانن)‪.‬‬ ‫هەرچی پشتیوانیی ئێرانیشە لە رێژیمی ئەسەد‪،‬‬ ‫دەتوانین ئاسانتر لێی تێبگەین و پاڵنەرەكانی بزانین‪:‬‬ ‫تاران لە رێگای سووریاوە دەیەوێت تاكە هاوپەیمانی‬ ‫لە جیهانی عەرەبیدا بپارێزێت و بەردەوامیش بدات‬ ‫بە گەیاندنی كۆمەك و چەك بە حیزبوڵاڵی لوبنان‪.‬‬ ‫هاوپەیمانێتی نێوان ئێران و سووریا هاوپەیمانییەكی‬ ‫س���تراتیژییە و مێژوویەكی درێژی هەیە كە لەساڵی‬ ‫‪ 1980‬بەس���تراوە‪ ،‬كەمێك دوای شۆڕشی ئیسالمی‬ ‫ل���ە ئێران و لەو س���ەردەمەدا كە حافز ئەس���ەدی‬ ‫باوكی سەرۆكی ئێستای سووریا‪ ،‬بە تەنیا مابووەوە‬ ‫و پەیوەندییەكانی لەگەڵ برا دوژمنە بەعس���یەكەی‬ ‫عێ���راق واتە س���ەدام حوس���ێن و هەروەها لەگەڵ‬ ‫رێكخراوی ئازادیخوازی فەلەستینی بە سەرۆكایەتی‬ ‫یاسر عەرەفات تێكچووبوون‪.‬‬ ‫ئەو هاوپەیمانییە‪ ،‬س���ەرباری چەندین گوشاری‬ ‫توندیش‪ ،‬هەر مایەوە و درێژەی كێشا‪ .‬گوشارەكان‬ ‫ل���ە میانەی جەنگ���ی عێراق – ئێران���ی ‪ 1980‬تا‬ ‫‪ 1988‬ل���ە ئارادا بوون و هەم���وو ئەو هەواڵنەی بۆ‬ ‫لێكدوورخستنەوەی هەردوو واڵت دەدران‪ ،‬شكستیان‬ ‫هێنا‪ .‬هەر لەگەڵ دەستپێكردنی شۆڕشی سووریا‪،‬‬ ‫ئێ���ران بە هەم���وو توانا و هێزێكی���ەوە هەوڵیداوە‬ ‫پش���تیوانی لە رێژیمەكەی بەش���ار ئەسەد بكات و‬ ‫لێنەگەڕێت بڕووخێ���ت‪ .‬بۆ ئەمەش‪ ،‬تەنانەت ئێران‬ ‫ل���ە كانوون���ی دووەم (جانی���وەری)ی ‪ ،2013‬بێ‬ ‫دوودڵ���ی‪ ،‬قەرزێكی بە بڕی ی���ەك ملیار دۆالر دایە‬ ‫سووریا‪ ،‬ئەگەرچی ئێران خۆی لەبەر سزا ئابوورییە‬ ‫جیهانییەكان بە دەس���ت بارودۆخێك���ی نالەبارەوە‬ ‫دەناڵێنێت‪ .‬هەروەها ئێران چەندین كادری پاسدارانی‬ ‫ناردە س���ووریا بۆ یارمەتیدانی رێژی���م‪ ،‬لەوالوەش‬ ‫جەنگاوەران���ی حیزبوڵ�ڵ�ای لوبن���ان و چەكدارانی‬ ‫ش���یعەی عێراق چوونەتە ئەو واڵتەوە و بەرگری لە‬ ‫رێژیمی ئەسەد دەكەن‪.‬‬

‫(‪)ALESSIO ROMENZI FOR TIME‬‬ ‫گرت(‪ ،)9‬ئەگەرچی لە گرووپەكانی س���ەر بە قاعیدە‬ ‫دەترسێت چونكە لە سااڵنی دووهەزارەكاندا هێرشیان‬ ‫كردە سەری و چەندین تەقینەوەیان تێدا ئەنجام دا‪.‬‬ ‫ئەگەر قەتەر دڵی بە هاوپەیمانی نیشتمانی سووریا‬ ‫خۆش���بێت و بەم دواییەش رۆڵی هەبوو لە دانانی‬ ‫غەس���ان هیتۆ كە كەسێكی س���ووریی دانیشتووی‬ ‫تێكساس���ی ئەمەریكایە و وا ناسراوە كە نزیكە لە‬ ‫ئیخوان���ەكان وەك س���ەرۆكی حكومەتە كاتیەكەی‬ ‫هاوپەیمانێتیەكە‪ ،‬ئەوە سعودیەكان زیاتر ئومێدیان‬ ‫بە رەوتی رووداوەكانی ناو س���ووریا هەیە‪ ،‬هەروەها‬ ‫ب���ەو كۆمەكە راس���تەوخۆیانەش ك���ە بەناو خاكی‬ ‫ئوردندا و لە رێگای ئەو ئۆفیسەی تەنسیق كە لەوێ‬ ‫دایانناوە‪ ،‬دەیانگەیەننە ناو سووریا‪.‬‬ ‫هەرچی ئیسرائیلیش���ە‪ ،‬ئەو ب���اش دەزانێ كە‬ ‫رێژیمەكەی سووریا دەمێكە كێشەی بۆ نەناوەتەوە‬ ‫بەڵكو لە س���ایەی ئەمدا ئاسایشی سنوور بەرقەرار‬ ‫بووە‪ .‬ب���ەاڵم لە دوای جەنگ���ی هاوینی ‪2006‬ەوە‬ ‫گۆڕانی بە س���ەردا ه���ات‪ ،‬كاتێ���ك دەركەوت كە‬ ‫پاڵپش���تیكردنی دیمەش���ق لە حیزبوڵ�ڵ�ا رۆڵێكی‬ ‫گەورەی گێ���ڕاوە ل���ە خۆڕاگرییەك���ەی‪ ،‬هەروەها‬ ‫دوای توندبوون���ی هەڵوێس���تی ئیس���رائیلیش لە‬ ‫دژی ئێران‪ .‬لەناو ئ���ەو نێوەندە ئەمەریكیانەی كە‬ ‫الیەنگری ئیسرائیلن‪ ،‬دوو قوتابخانەی فیكری هەن‪.‬‬ ‫راوێژكاری پێش���ووی كۆشكی سپی‪ ،‬دێنیس رۆس‪،‬‬ ‫لەگەڵ دەس���تتێوەردانێكی راس���تەوخۆیە لە دژی‬ ‫س���ووریا‪ ،‬بەاڵم مامۆس���تای زانكۆ‪ ،‬دانیێل پایپس‬ ‫كە یەكێكە لەو كەس���ایەتییە دیارانەی بەبێ مەرج‬ ‫پشتگیری لە ئیسرائیل دەكەن‪ ،‬پێیباشە ویالیەتە‬ ‫یەكگرتووەكان پش���تگیری لە رێژیمەكەی ئەس���ەد‬ ‫بكات و لەگەڵ درێژكردنەوەی شەڕەكە بێت‪ .‬هەرچی‬ ‫بەڕێوەبەری پێشووی مۆساد ئەفرایم هالێڤیشە(‪،)10‬‬ ‫لەو باوەڕەدایە كە بەش���ار ئەسەد باشترە لەوانەی‬ ‫دەیانەوێت بیڕووخێنن و تەنان���ەت تا ئەو راددەیە‬ ‫دەڕوات كە سەرۆكی سووریا بە «پیاوی ئیسرائیل‬ ‫لە دیمەشق» دادەنێت‪.‬‬ ‫جگە لەوەی ئیسرائیل دوودڵە و تا ئێستا خۆی‬ ‫یەكالیی نەكردووەتەوە‪ ،‬لە واش���نتنیش جیاوازیی‬

‫بۆچوون هەیە‪ ،‬سەرۆك باراك ئۆباما كە ئەزموونی‬ ‫عێراق ترساندوویەتی‪ ،‬ئامادە نییە مل بۆ فشارەكانی‬ ‫الیەنگرانی دەستتێوەردانی راستەوخۆ بدات‪ .‬باشترین‬ ‫چارەس���ەر بۆ ویالیەتە یەكگرت���ووەكان ئەوەیە كە‬ ‫ئەسەد دەسەاڵت جێبێڵێت و هەیكەلی رێژیمەكەشی‬ ‫وەكو خۆی بمێنێتەوە‪ .‬دەستپێشخەرییە تازەكەی‬ ‫رووسیا و ئەمەریكا و هەروەها كۆنفرانسی ژنێڤ كە‬ ‫رەنگە لەم مانگەدا ببەسترێت‪ ،‬هەر بەم ئاراستەیەدا‬ ‫دەچێ‪ .‬هەرچی فەڕەنساشە كە لە مێژە سەرقافڵەیە‬ ‫و رایگەیاندووە كە رێژمی بەشار ئەسەد زۆری نەماوە‬ ‫بڕووخێ���ت‪ ،‬پێدەچێت پاشەكش���ەی كردبێت دوای‬ ‫ئەوەی راگەیەندرا كە ئەمەریكا و رووسیا لێك نزیك‬ ‫بوونەتەوە‪ .‬فەڕەنسا بێگومان لەوە دەترسا لە رووی‬ ‫دیپلۆماتیەوە پەراوێز بخرێت و بە تەنیا بمێنێتەوە‪،‬‬ ‫بۆیە دەستیكرد بە باسكردنی الیەنە پۆزەتیڤەكانی‬ ‫چارەس���ەری سیاس���ی كە تا ئ���ەم دواییە پاریس‬ ‫رەتیشی نەكردبێتەوە‪ ،‬زۆر بە جۆش نەبوو بۆی و لە‬ ‫بایەخی كەم دەكردەوە‪.‬‬ ‫ئەم پانۆرامایە ئ���ەوە دەردەخات كە دەوڵەتانی‬ ‫ناوچەك���ە و جیهان هیچ پالنێك���ی ئەوتۆیان نییە‪،‬‬ ‫بەاڵم لە بەرامبەردا تیۆریەكانی پیالنگێڕی سەبارەت‬ ‫بە رۆژهەاڵتی ناوەڕاس���ت برەویان سەندووە و باس‬ ‫دەكرێن‪ .‬بەپێ���ی ئەم تیۆریان���ە‪ ،‬دەوڵەتان پێش‬ ‫هەموو شتێك لە خەمی بەرژەوەندییەكانی خۆیاندان‬ ‫و هیچ رەچاوی بەرژەوەندیی گەلی سووریا ناكەن‪،‬‬ ‫زەرەرمەندی یەكەمیش هەر ئەم گەلەیە‪.‬‬

‫*جیۆپۆلیتیكن���اس و راوێ���ژكار‪ ،‬بەڕێوەب���ەری‬ ‫توێژینەوە لە ئەنستتیوتی پەیوەندییە نێودەوڵەتی‬ ‫و ستراتیژییەكان (ئیریس)‪ ،‬بەڕێوەبەری گۆڤاری‬ ‫(لێنا ئۆر لێ میور)‪ ،‬بەیەكەوە لەگەڵ رۆبێر فادێل‪،‬‬ ‫سەرپەرش���تی دانانی كێبێكیان كردووە بەناوی‪:‬‬ ‫«فەڕەنس���ا ل���ە روانگەی چەندین كەس���ایەتیی‬ ‫جیهانەوە»‪ ،‬دەزگای چاپ و باڵوكردنەوەی سۆی‪،‬‬ ‫پاریس‪.2007 ،‬‬ ‫وەرگێڕان‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬

‫لەبەرامبەر ئەمەدا‪ ،‬هەرسێ دەوڵەتە سوننییەكەی سەرچاوە و پەڕاوێزەكان‪:‬‬ ‫ناوچەك���ە‪ ،‬توركیا و قەتەر و س���عودیە‪ ،‬درێغییان‬ ‫نەكردووە لە یارمەتیدانی شۆڕش���گێڕانی سووریا‪ )1( .‬ش���ام هەم بە ش���اری دیمەش���ق دەگوترێت‪ ،‬هەمیش بە س���ووریای گەورە یان بە هەرێمێكی فراوان‬ ‫سەرەتا توركیا هەر بە س���ەرە زمان گوتبووی كە دەگوترێت كە لە زمانی فەڕەنسیدا وشەی (لوڤان) (واتە رۆژهەاڵت)ی بۆ بەكاردێنن‪ .‬ئەم هەرێمە پێكدێت‬ ‫هەوڵ دەدات بەرژەوەندییەكانی دیمەشق و ئیخوان لەم واڵتانە‪ :‬س���ووریا‪ ،‬لوبنان‪ ،‬ئوردن‪ ،‬ئیسرائیل‪ ،‬فەلەستین‪ .‬ئەمانە هەموویان تەنیا بەشێكن لە ناوچەی‬ ‫موس���لمین لێك نزیك بكاتەوە و ئاشتیان بكاتەوە‪ ،‬رۆژهەاڵتی ناوەڕاست (وەرگێڕ)‪.‬‬ ‫بەاڵم دواتر هەڵوێس���تی خۆی گۆڕی و بە ئاش���كرا (‪ )2‬ئەو رۆڵەی تۆماس ئێدوارد لۆرەنس گێڕاویەتی‪ ،‬لە كولتووری میللی و لە فیلمەكەی دەیڤد لییندا (‪)1962‬‬ ‫گوتی كە دەیەوێت رێژیمەكەی ئەس���ەد بڕووخێت‪ .‬گەورە كراوە و زیاد لە خۆی بەرز كراوە بە جۆرێك تا ئێستاش وەك كەسایەتییەكی رۆژئاوایی رۆمانتیكی‬ ‫هەرچی قەتەر و سعودیەشن‪ ،‬ئەوان زیاتر دەیانەوێت و نیمچە ئەفسانەیی سەیر دەكرێت كە گوایە خێرا خۆی گەیاندووەتە رۆژهەاڵت تا یارمەتی میللەتانی ئەوێ‬ ‫پەڕ و باڵی ت���اران بكەن كە بووەتە دوژمنی ژمارە بدات كە بە دەست ملهوڕی و كەڵەگایی حكومەتەوە دەیاننااڵند‪.‬‬ ‫یەكیان‪ ،‬ئەمەش مەترس���ی ئ���ەوەی لێدەكرێت كە (‪ )3‬بڕوانە تیم ویینەر‪« ،‬میراتێك لە خۆڵەمێش‪ :‬مێژووی ‪ ،»CIA‬دەزگای دەبڵدەی‪ ،‬نیویۆرك‪ .2007 ،‬لەو‬ ‫ملمالنێكە رەهەندێكی مەزهەبی وەربگرێت و ببێتە ئەرشیڤە ئەمەریكیانەی كە خراونەتە بەر دیدی خەڵك‪ ،‬ناوی حوسنی زەعیم هاتووە و بە «سەرسەریەكی‬ ‫رووخۆش» وەسفكراوە‪.‬‬ ‫پێكدادانی نێوان شیعە و سوننە‪.‬‬

‫تەل ئەبیب پشتی ئەسەد دەگرێت؟‬ ‫قەتەر هەرزوو پش���تیوانی خۆی بۆ ئیخوانەكانی‬ ‫س���ووریا پێش���اندا‪ ،‬ه���ەروەك چۆن پێش���تر بۆ‬ ‫ئیخوانەكانی تونس و میس���ریش پاڵپشتێكی باش‬ ‫بوو‪ .‬بە قس���ەی رۆژنامەی فاینەنشیەڵ تایمز (‪،)8‬‬ ‫قەتەر تا ئێستا سێ ملیار دۆالری سەرفكردووە بۆ‬ ‫كڕینی چەك و تەقەمەنی بۆ شۆڕشگێڕانی سووریا‪.‬‬ ‫هەرچی سعودیەشە سەرەتا دوودڵ بوو‪ ،‬بەاڵم چەند‬ ‫مانگێك دواتر ئەویش بە هەموو توانایەكیەوە هاتە‬ ‫ناو ش���ەڕەكە‪ .‬بەاڵم لەبەر ئ���ەوەی زۆر حەزی لە‬ ‫چارەی ئیخوانەكان نییە‪ ،‬پشتی بزاڤە سەلەفیەكانی‬

‫(‪ )4‬بڕوانە وتارەكەی نیكۆال دۆت – پوییار‪« ،‬چەپەكانی عەرەب لەسەر قەیرانەكەی سووریا هاوهەڵوێست‬ ‫نین»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬ئاب (ئۆگوست)ی ‪.2012‬‬ ‫(‪ )5‬بڕوانە دەقی گوتارەكەی س���ەمیر عەیتە لە بەردەم كۆمیسیۆنی كاروباری دەرەوەی سێناتی ئەمەریكا‪،‬‬ ‫‪24‬ی نیسان (ئاپریل)ی ‪.2013‬‬ ‫(‪ )6‬فابریس باالنش لە رادیۆ فرانس ئینتەرناسیۆنال لە بەرنامەی «ژیۆپۆلیتیك‪ ،‬گفتوگۆ»دا لە رۆژی ‪18‬ی‬ ‫ئایار (مایس)ی ‪ 2013‬ئەم خاڵەی ورووژاند‪.‬‬ ‫(‪ )7‬بە پێی خەماڵندنەكانی دیموگرافیاناس یوسف كورباژ‪« ،‬دیموگرافیا چیمان پێدەڵێت لە بارەی جەنگی‬ ‫سووریاوە؟»‪ ،‬سایتی‬ ‫‪15‬ی تشرینی یەكەم (ئۆكتۆبەر)ی ‪/http://www.slate.fr .2012‬‬ ‫(‪ )8‬بڕوانە «قەتەر بە پارە و چەك یارمەتیی شۆڕشگێڕانی سووریا دەدات»‪ ،‬رۆژنامەی فاینەنشیەڵ تایمز‪،‬‬ ‫لەندەن‪17 ،‬ی ئایار (مایس)ی ‪.2013‬‬ ‫(‪ )9‬ئەم وتارەی ئالەن گرێش بخوێنەوە‪« ،‬ئیس�ل�امیەكان لە تاقیگەی دەسەاڵتدا»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪،‬‬ ‫تشرینی دووەم (نۆڤێمبەر)ی ‪.2012‬‬ ‫(‪ )10‬بڕوانە ئەفرایم هالێڤی‪ « ،‬پیاوەكەی ئیس���رائیل لە دیمەشق‪ .‬بۆچی ئورشەلیم نایەوێت رێژیمەكەی‬ ‫ئەسەد بڕووخێت»‪ ،‬گۆڤاری فۆرن ئەفێرز‪ ،‬نیویۆرك‪10 ،‬ی ئایار (مایس)ی ‪.2013‬‬


‫‪33‬‬

‫‪20132013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫حوزەيرانی‬

‫كوێت‪ ..‬بێبەشكردنی خەڵكێكی‬ ‫زۆر لە واڵتینامە‬ ‫ئاالن گرێش *‬

‫رێگایەكی س���ادە دوو جیهان لێكجیادەكاتەوە‪.‬‬ ‫جیهانێكی خ���راپ و جیهانێكی خۆش‪ .‬لە جیهانە‬ ‫خراپەك���ەدا‪ ،‬چاوت ب���ە كۆمەڵێك خان���ووی نزم‬ ‫دەكەوێت كە تەنیا بلۆكیان لەس���ەر یەكتر داناوە‬ ‫یانیش بە جەمەلۆن دیواریان دروستكردووە و سەریان‬ ‫داپۆش���یون‪ ،‬هیچ دەرگایەكی���ان پێوە نییە‪ ،‬تەنیا‬ ‫پەردەیەكی سادەیان هەڵواسیوە كە گوایە دەرگایە‪،‬‬ ‫لەوناوە وای���ەری كارەبایی كەوتوون كە هەندێكیان‬ ‫رووتن و لەس���ەر زەوین‪ ،‬سەرەتا وادەزانی كە ئەمە‬ ‫بۆ ماوەیەكی كاتییە و جارێ وایان دروستكردووە‪،‬‬ ‫بەاڵم لە راستیدا ئەم كاتیبوونە قەت كۆتایی نایەت‪.‬‬ ‫لە بەرامبەریش���دا جیهانێكی خ���ۆش هەیە‪ ،‬لەوێ‬ ‫ڤیالی چەند قاتی و كەش���خە دەبینی‪ ،‬مەرج نییە‬ ‫لوكس بن‪ ،‬بەاڵم دەیسەلمێنن كە خاوەنەكانیان لە‬ ‫خۆشگوزەرانیدا دەژین و ژیانیان سەقامگیرە‪.‬‬ ‫لە جیهانە خۆشەكەدا‪ ،‬خانەوادەی فەرمانبەران‬ ‫و مامۆس���تایان و پزیش���كان دەبینی واڵتینامەی‬ ‫كوێتیی���ان هەیە كە بێگوم���ان ئیمتیازێكی زۆریان‬ ‫دەداتێ و لە سایەی كۆمەكی حكومەتەوە بوونەتە‬ ‫خاوەن���ی خانووەكانی���ان‪ .‬لەالیەك���ەی دیكەوە‪،‬‬ ‫خان���ەوادەی فەرمانبەرانی پێش���وو‪ ،‬پۆلیس���انی‬ ‫پێشوو‪ ،‬سەربازانی پێشوو‪ ،‬كە لە سەرەتای سااڵنی‬ ‫نەوەدەكانەوە بۆیان دەركەوتووە «هاوواڵتی» نین‪،‬‬ ‫ل���ە هەموو مافێك بێبەش بوون���ە‪ ،‬لە قوتابخانە و‬ ‫نەخۆشخانە حكومیەكان دوورخراونەتەوە‪ .‬ئەمانە‬ ‫تەنیا وەكو كرێچی س���ەیر دەكرێن و مانگانە كرێ‬ ‫دەدەنە حكومەت‪.‬‬ ‫چووینە ش���اری تەیما ك���ە ‪ 25‬كیلۆمەترێك لە‬ ‫كوێتی پایتەخت���ەوە دوورە‪ .‬لەم ش���ارۆچكەیەدا‪،‬‬ ‫لە كۆتایی س���ااڵنی حەفتاكان���ەوە ژمارەیەكی زۆر‬ ‫خانوو دروس���تكران بۆ نیش���تەجێكردنی بەشێك‬ ‫لەو خەڵكانەی پێیاندەگوترێ���ت (بدون) واتە ئەو‬ ‫كەس���انەی واڵتینامەیان نییە‪ .‬زۆربەی ئەو خەڵكە‬ ‫بە ئەسڵ رەوەند (بەدو) بوون‪ ،‬ئەمانە هیچیان لە‬ ‫كاروبار و رێسای ئیداری و حكومی نەدەزانی‪ ،‬بۆیە‬ ‫الی لیژنەكانی واڵتینامە كە دوای سەربەخۆیی كوێت‬ ‫لە س���اڵی ‪ 1961‬دروستكرابوون‪ ،‬خۆیان ناونووس‬ ‫نەكرد‪ ،‬بۆیە بێ واڵتینامە مانەوە‪.‬‬

‫ئەوەی بیویستایە بچێتە دەرەوەی واڵت بۆ خوێندن‬ ‫دەرماڵ���ەی خوێندن���ی لە حكوم���ەت وەردەگرت‪.‬‬ ‫ژمارەیەكی زۆریان لەناو س���وپا و پۆلیسدا بوون‪:‬‬ ‫‪%70‬ی ئەندامان���ی ئ���ەم دوو دامەزراوەیەی���ان‬ ‫پێكدەهێنا»‪.‬‬ ‫بەاڵم لەس���اڵی ‪ 1985‬بەدواوە‪ ،‬زمانی حكومەت‬ ‫بەرامبەر بەم توێژە توندتر بوو‪ .‬تۆمەتباریان دەكردن‬ ‫بەوەی كە هاوواڵتی دەوڵەتانی دیكەن (عێراق یان‬ ‫سعودیە)‪ ،‬هەروەها دەیانگوت گوایە ئەمانە ناسنامە‬ ‫و ئەوراقەكانی خۆیان شاردووەتەوە تا بتوانن كەڵك‬ ‫لە سیس���تەمی خزمەتگوزاری و كۆمەكی حكومەت‬ ‫وەرگرن‪ .‬بەاڵم وەرچەرخانی راستەقینە لە رەوشی‬ ‫ئەم توێژە بە داگیركردنی كوێت لەالیەن عێراقەوە لە‬ ‫نێوان سااڵنی ‪ 1990‬و ‪ 1991‬دەستیپێكرد‪ .‬بەهەمان‬ ‫شێوەی فەڵەستینییەكان‪ ،‬ئەمانەیان بەوە تۆمەتبار‬ ‫دەكرد كە دۆست و هاوپەیمانی دوژمنن‪ .‬بۆیە دوای‬ ‫ئەوە لە خوێندن و كەرتی تەندروس���تی بەخۆڕایی‬ ‫بێبەش كران‪ ،‬لە سوپا و دامودەزگاكان و دائیرەكانی‬ ‫حكومەت وەدەرنران‪ .‬بەڵگەنامەی هاوسەرگیری و‬ ‫تەاڵقیان نەدەدانێ‪ .‬فشاری زۆریان دەخرایە سەر تا‬ ‫«واڵتینامەی راستەقینە»ی خۆیان كەشف بكەن‪،‬‬ ‫تەنانەت ناچاریان دەكردن واڵت بەجێبهێڵن و بڕۆن‪.‬‬ ‫ژمارەی���ان كە ئەوكات بە ‪ 250‬هەزار تا ‪ 300‬هەزار‬ ‫كەس خەمڵێندرابوو‪ ،‬كەمی ك���رد بۆ ‪ 105‬هەزار‪،‬‬ ‫بەپێی ژمارە فەرمییەكانی حكومەت‪.‬‬ ‫سەرەڕای ئەم هەموو فەرق و جودایی و ستەمە‪،‬‬ ‫خەڵك و الیەنێكی ك���ەم ناڕەزایەتییان دەربڕیوە‪.‬‬

‫هەن���دێ كەس (بدون)ەكان بە نۆكەری بێگانە یان‬ ‫كەتنكار دادەنێن‪ ،‬هەندێكی دیكە لێیان دەترسن و‬ ‫گومانی شیعەبوونیان لێدەكەن‪ .‬خەڵكێكی زۆریش‬ ‫نیگەران���ن لەوەی كە ئەگەر ه���ەوڵ بدرێت تێكەڵ‬ ‫بە كۆمەڵگە بكرێنەوە‪ ،‬ئەوە مەس���رەفێكی یەكجار‬ ‫زۆری پێویستە و باری حكومەت گران دەكات‪ .‬كلێر‬ ‫بۆگران‪ ،‬كە نامەی دكتۆراكەی لەسەر رەوشی ئەم‬ ‫توێژەیە و نامەكەی دڵتەزێن و كاریگەرە‪ ،‬پێیوایە كە‬ ‫ئەو خێزانە گەورە شارنشینانەی پێیاندەڵێن خوێن‬ ‫ش���ینەكان‪ ،‬خۆیان بە «دامەزرێنەری دەوڵەت» لە‬ ‫قەڵەم دەدەن‪ ،‬واتە ئەوان بوونە كە ئیمارەتەكەیان‬ ‫گەیاندووەت���ە چاخی زێڕینی خۆی‪ ،‬واتە لەس���اڵی‬ ‫‪1960‬ەوە تا س���اڵی ‪ .1985‬ئەو قەیرانەی لە دوای‬ ‫‪1985‬ەوە دروس���تبووە‪ ،‬دەگەڕێت���ەوە ب���ۆ هاتنی‬ ‫بە لێش���اوی (بدون)ەكان كە «هیچ پڕۆژەیەكیان‬ ‫نەبووە بۆ ئەو خاكەی هیچ ش���تێكیان نییە پێوەی‬ ‫بیانبەس���تێتەوە‪ ،‬ئ���ەوان تەنیا پ���ارەی دەوڵەت‬ ‫رایكێش���اون(‪ .»)1‬ئ���ەم ج���ۆرە گوت���ارە زیاتر لە‬ ‫لەخۆباییبوونی چینێكی كۆمەاڵیەتیەوە سەرچاوە‬ ‫دەگرێت نەك لە راسیزمەوە‪ .‬ئێ باشە لە فەڕەنساش‬ ‫لە سەدەی نۆزدەهەمدا‪ ،‬نەیاندەگوت تەنیا ئەوانەی‬ ‫موڵكیان هەیە مافی دەنگدانیان هەیە؟‬ ‫بەاڵم لەگەڵ ئەوەش���دا‪ ،‬خەریك���ە دەنگی جیا‬ ‫و ناك���ۆك لەگەڵ ئ���ەم گوتارەدا س���ەرهەڵدەدەن‬ ‫و رێكخ���راوە جیهانییەكان���ی مافەكانی مرۆڤیش‬ ‫كەوتوونەتە خۆ و فشار دەهێنن‪ .‬ئاكامەكانی فەرق و‬ ‫جودایی بە تایبەتی لە بواری پەروەردە و خوێندندا‪،‬‬ ‫خەریكن هەست و نەستی خودی ئەندامانی بنەماڵەی‬

‫دەسەاڵتداریش دەجووڵێنن‪ .‬كچی میری كوێت‪ ،‬لە‬ ‫سەرەتای س���ااڵنی دوو هەزارەكاندا‪ ،‬توانی مۆڵەت‬ ‫وەربگرێت بۆ دروس���تكردنی خەزێنەیەكی تایبەت‬ ‫ب���ۆ یارمەتیدانی مندااڵن تا بتوانن بخوێنن‪ .‬ئەمڕۆ‪،‬‬ ‫‪ 13‬هەزار منداڵ و هەرزەكار كە تەمەنیان لە نێوان‬ ‫حەوت س���اڵی و ‪ 18‬ساڵیدایە‪ ،‬دەرماڵەی خوێندن‬ ‫وەردەگرن‪.‬‬ ‫ه���اوكات نەوەیەكی تازەی (ب���دون)ەكان پەیدا‬ ‫بووە كە توانیویانە دەس���تیان بگاتە خوێندنی بااڵ‬ ‫یاخود توانیویانە بەس���ەر ئەو كۆسپ و تەگەرانەدا‬ ‫زاڵ ببن كە دەسەاڵت بۆی دروستكردوون‪ ،‬بۆ نموونە‬ ‫توانیویانە بڕۆنە كۆلێژە ئەهلیەكان بۆ خوێندن بە‬ ‫تایبەتی لقی كوێتی زانكۆی عەرەبیی كراوە‪ .‬یەكێك‬ ‫لە ئاكتیڤیس���تانی ئەم ن���ەوە تازەیە دەڵێت ‪»:‬لە‬ ‫ساڵی ‪ 2006‬دەس���تمان بە چاالكییەكانمان كرد‪.‬‬ ‫توانیمان دیواری بێدەنگی بشكێنین و كێشەكەمان‬ ‫باشتر بناسێنین‪ .‬چەندین هەڵمەتمان سازداوە كە‬ ‫ئامانجی مرۆییان هەبووە‪ ،‬وەكو مافی خوێندن»‪.‬‬ ‫بەاڵم ه���ەر ئەو دەڵێت كە چەندین نێوەند هەن‬ ‫بەرەنگارییان دەكەن‪ :‬ئەوانەی كە (بدون)ەكان بە‬ ‫نۆكەری بێگانە دادەنێن‪ ،‬بۆ نموونە پەرلەمانتارێك‬ ‫هەی���ە پێیوایە ‪ 37‬ه���ەزار ب���دون ئەندامی رەوتی‬ ‫سەدری عێراقین(‪ ،)2‬یانیش ئەوانەی دەڵێن كە كاری‬ ‫بدونەكان بە یاس���ا و رێسا رێكنەخراوە چونكە نە‬ ‫یاسای واڵتینامە و نە یاس���ای كۆچ نایانگرێتەوە‪.‬‬ ‫ئاكتیڤیستەكە دەڵێت ‪»:‬كەرتی تایبەت حەز دەكات‬ ‫ئیش���یان بداتێ لە هەموو ئەو بوارانەی كە دەڵێن‬ ‫پەیوەندییان بە خەڵك���ەوە هەیە‪ ،‬چونكە لەڕووی‬ ‫كولتوورەوە ئەمانە كوێتیی تەواون‪ .‬بۆیە دەتوانن لە‬ ‫كابینەی پارێزان‪ ،‬لە ناو بازاڕ و بازرگانی‪ ،‬لە كەرتی‬ ‫ئاس���ایش‪ ،‬تەنانەت لەناو قوتابخانە و نەخۆشخانە‬ ‫ئەهلیەكانیشدا كار بكەن‪ .‬بەاڵم ئیشیان زۆر زەحمەتە‬ ‫و پارەی كەم وەردەگرن و مافی پشووشیان نییە»‪.‬‬ ‫ئ���ەم دۆخەی بدونەكانی كوێ���ت هەمان دۆخی بێ‬ ‫ئیقامەكانی ئەوروپامان بیردێنێتەوە‪ .‬بەاڵم لە كوێت‬ ‫لەن���او هەڕەمی كۆمەاڵیەتیدا‪ ،‬چینێكی دیكەی نزم‬ ‫هەیە كە سەتان هەزار كۆچبەری ئاسیایی و عەرەبن‬ ‫و هیچ مافێكیان نییە‪.‬‬

‫ه���ەر لەم گەڕەك���ە هەژار و نەداران���ەدا بوو كە‬ ‫خەڵ���ك بۆ یەكەمی���ن جار هاتنە س���ەر جاددە و‬ ‫دەس���تیان بە خۆپێش���اندان ك���رد‪ ،‬ئەمەش دوای‬ ‫رووخانی زەینولعابدین بن عەلی لە تونس و حوسنی‬ ‫موبارەك لە میس���ر‪ .‬بە سەتان كەس لەم حیساب‬ ‫ب���ۆ نەكراوانە داوای یەكس���انیی مافی���ان دەكرد‪.‬‬ ‫وێنەی می���ری كوێتیان هەڵگرتبوو هاواریان دەكرد‬ ‫كە ئەوانیش س���ەر بە نەت���ەوە و دەوڵەتی كوێتن‪.‬‬ ‫ئەمانە خۆیان گەیاندە شوێنێكی چۆڵ و ناویان نا‬ ‫گۆڕەپانی ئ���ازادی‪ .‬حكومەت كەوتە خۆی و پێش‬ ‫هەموو ش���تێك گەمارۆی ش���ارەكەی دا‪ ،‬رێگاكانی‬ ‫گرت‪ ،‬زۆر بە توندی دەستیكرد بە سەركوتكردنیان‬ ‫و زۆری لێ دەس���تگیركردن‪ .‬بەشێك لە میدیاكانی‬ ‫كوێت س���ووكایەتییان بە خۆپێشاندەران دەكرد و‬ ‫سەرزەنشتیان دەكردن‪ ،‬بەش���ێكی زۆری خەڵكی‬ ‫كوێتی���ش نەفرەتی���ان لێدەك���ردن و رقیان لێیان‬ ‫دەبووەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم هەموو خەڵكی كوێ���ت لە دژیان نەبوون‪،‬‬ ‫ب���ۆ نموونە خات���وو مەها بەرگەس‪ ،‬تێكۆش���ەری‬ ‫مافەكان���ی مرۆڤ دەگێڕێتەوە ك���ە چۆن گەمارۆی‬ ‫سەر شارۆچكەكەی ش���كاند‪ ،‬هەرچەند هاوڕێكانی‬ ‫ئامۆژگارییان كردبوو نەچێتە ئەوێ‪ .‬هەروەها باسی‬ ‫ئەوە دەكات كە چ���ۆن توانی رێگەچارەی دیالۆگ‬ ‫لەگ���ەڵ راپەڕیوان بدۆزێتەوە‪ .‬ب���ە الی ئەم ژنەوە‬ ‫گەورەترین ش���ت كە مەترسی لەسەرە پرەنسیپی‬ ‫یەكسانییە‪ .‬ئەو باسی ئەم بەدبەختانە دەكات كە‬ ‫چۆن لە واڵتێك���ی بچكۆالنەی دەوڵەمەند بە نەوت‬ ‫دووچاری چەرمەس���ەری و مەینەت���ی بوون‪»:‬هەر‬ ‫لە دوای سەربەخۆییەوە هەتا ساڵی ‪ 1985‬ئەمانە‬ ‫هەمان مافیان هەبوو كە هاوواڵتیانی كوێت هەیانبوو‪.‬‬

‫ئەم دۆخەی‬ ‫بدونەكانی كوێت هەمان‬ ‫دۆخی بێ ئیقامەكانی‬ ‫ئەوروپامان بیردێنێتەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم لە كوێت لەناو‬ ‫هەڕەمی كۆمەاڵیەتیدا‪،‬‬ ‫چینێكی دیكەی نزم‬ ‫هەیە كە سەتان هەزار‬ ‫كۆچبەری ئاسیایی و‬ ‫عەرەبن و هیچ مافێكیان‬ ‫نییە‬

‫*جێگری بەڕێوەبەری لومۆند دیپلۆماتیك‬ ‫وەرگێڕان‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬ ‫سەرچاوە و پەڕاوێزەكان‪:‬‬

‫لە ساڵی ‪1991‬ەوە زیاتر لە ‪ 150‬هەزار (بدون) بەناچاری كوێتیان بەجێهێشتووە‬

‫(‪ )1‬بڕوان���ە كلێ���ر بۆگ���ران‪« ،‬ب���ێ دەوڵەتی لە‬ ‫كەن���داودا‪ :‬كۆچ‪ ،‬واڵتینامە‪ ،‬كۆمەڵگە لە كوێت»‪،‬‬ ‫ئای بی تۆریس‪ ،‬لەن���دەن‪ ،‬لە داهاتوویەكی نزیك‬ ‫باڵودەكرێتەوە‪.‬‬ ‫(‪ )2‬بڕوانە ئەم سایتە ‪:‬‬ ‫‪www.bedoonrights.org‬‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫زمانی هاوبەش‬ ‫لە زانكۆكانی فەڕەنس���ا لەنێوببات‪ .‬چونكە‬ ‫پێیوایە ئەم بەربەستە بووەتە هۆی ئەوە ‌ی‬ ‫«خوێندكارانی واڵتانی تازەگەش���ەكردووی‬ ‫وەك كۆریا و هیندستان و بەرازیل» نەتوانن‬ ‫بۆ درێژەدانی خوێندن بێنە فەڕەنسا‪.‬‬ ‫ئ���ەوە لەحاڵێكدایە ك���ە ‪ 29‬دەوڵەت لە‬ ‫جیهاندا زمانی مۆلیێر (واتە زمانی فەڕەنسی‪-‬‬ ‫و)ی���ان كردووەتە زمان���ی فەرمیی خۆیان‪-‬‬ ‫(ئەوانەی زمانی شەكسپیر زمانی رەسمییانە‬ ‫‪ 56‬دەوڵەتن)‪ .‬لەالیەك���ی دیكەوە ژمارەی‬ ‫قس���ەكەرانی زمانی فەڕەنسی بەتایبەتی لە‬ ‫ئەفریقا هەر رۆژ لە زیادبووندایە‪ .‬بەاڵم ئەگەر‬ ‫ئەوەم���ان لەبەرچاو بێت ك���ە خوێندكارانی‬ ‫ئەفریقایی بۆ هاتن بۆ فەڕەنسا بەمەبەستی‬ ‫خوێندن دەبێ بە چ تاقیكردنەوەیەكدا گوزەر‬ ‫بكەن‪ ،‬ئ���ەوە تێدەگەین ك���ە خوێندكارانی‬ ‫ئەفریقیا ئەو خوێندكارانە نین كە فەڕەنسا‬ ‫دەی���ەوێ بۆ الی خۆیان راكێش���ێ‪ ،‬چونكە‬ ‫ئەوان ئەوەندەی پێویس���تە دەوڵەمەند نین‬ ‫و رەنگە نەتوان���ن خەرجیی زۆری خوێندن‬ ‫لە قوتابخانەیەك���ی خوێندنی بازرگانی یان‬ ‫ئەندازیاری دابین بكەن‪.‬‬ ‫ل���ە زانك���ۆ ئەمریكییەكان���دا رێ���ژەی‬ ‫خوێندكاران���ی بیان���ی ‪ %3.7‬و زۆر كەمترە‬ ‫لەچاو رێژەی خوێندكارانی بیانی زانكۆكانی‬ ‫فەڕەنس���ا كە بریتییە لە ‪ .%13‬كەچی هیچ‬ ‫كەس لەوێ بیری لەوە نەكردووەتەوە كە بۆ‬ ‫بەرزكردنەوەی رێژەی خوێندكارە بیانییەكان‬ ‫لەجیاتی ئینگلی���زی خوێندن بكەنە چینی‬ ‫یان پۆرتوگالی‪ .‬دیارە خانمی وەزیر فیۆرازۆ‬ ‫ب���ە گاڵتەوە دەڵێت ‪»:‬ئەگەر ئێمە رێگە بە‬ ‫خوێندنی دەرسی زمانی ئینگلیزی نەدەین‪،‬‬ ‫لە كالس���ەكاندا هەر چوار پێنج كەس���ێك‬ ‫دەمێنن���ەوە و دەب���ێ ل���ە دەوری مێزێكدا‬ ‫س���ەبارەت بە مارس���ێل پرووس���ت گفتگۆ‬ ‫بك���ەن»‪ .‬نیكۆال س���اركۆزی باك���ی نەبوو‬ ‫بەوەی كە بە ئاشكرا دژایەتیی خۆی لەگەڵ‬ ‫زمان و ئەدەب نیش���ان ب���دات و تووڕە بوو‬ ‫لەوەی ك���ە خوێندكاران لەجیاتی فێربوونی‬ ‫زانستی قانوون و بیزنێس شازادە‌كەی كلێڤ‬ ‫دەخوێننەوە‪.‬‬ ‫یاسای تووبۆن كە ساڵی ‪ 1994‬پەسەند‬ ‫كرا‪ ،‬دەڵێت‪« :‬زمانی خوێندن و تاقیكردنەوە‬ ‫و كۆنك���وورەكان هەروەه���ا زمان���ی تێز و‬ ‫نامەكانی توێژین���ەوە لە دامەزراوە حكومی‬ ‫و ناحكومیەكانی خوێندندا فەڕەنس���ییە»‪.‬‬ ‫كۆمەڵێ���ك مامۆس���تای بەناوبانگی زانكۆ‬ ‫لەدژی ئەم یاس���ایە بوون و بە «یاس���ای‬ ‫س���ەدەی راب���ردوو»ی دادەنێ���ن‪ .‬ئ���ەو‬ ‫مامۆستایانە الیەنگری لە فرەزمانی دەكەن‬ ‫كە هێش���تا لەم سەدە نوێیەدا لە رێكخراوە‬ ‫نێونەتەوەییەكاندا ب���اوە‪ .‬بە باوەڕی ئەوان‬ ‫ئەم یاسایە خوێندكارانی ئینگلیزی زمان لە‬ ‫هات���ن بۆ پاریس و خوێن���دن لە زانكۆكانی‬ ‫فەڕەنسا دڵسارد دەكاتەوە(‪.)1‬‬ ‫بەاڵم «سەرنجڕاكێش���ی»ی زمانێك هەر‬ ‫تەنیا لە بواری پەروەردەكردنی خوێندكارانی‬ ‫واڵتانی جیهانی س���ێهەمدا كورت نابێتە‌وە‪.‬‬ ‫بەڵكو ل���ەوەدا دێتە دی ك���ە زمان بتوانێ‬ ‫بچێتە نێو پەیوەندیی ئاڵوگۆڕ و بیركردنەوە‬ ‫لەگەڵ زمان و جیهانی دیكە‪ .‬فەڕەنسا كە بۆ‬ ‫داكۆكیكردن لە سینەما و لە تایبەتمەندیی‬ ‫كو‌لتووریی خۆی خەباتی زۆری كردووە‪ ،‬ئایا‬ ‫دەتوان���ێ ئەوە قبووڵ بكات كە لێكۆڵینەوە‬ ‫و زانست تەنیا بە زمانێكی جیاواز لە زمانی‬ ‫خ���ۆی و بە زمان���ی زلهێزی ه���ەرە گەورە‬ ‫بەڕێوەبچێ؟‬ ‫وەك زمانناس كلۆد هاگێژ دەڵێت ‪»:‬ئەمڕۆ‬ ‫س���ەیرەكە لەوەدایە كە ب���ە ئەمریكیكردن‬ ‫و پەرەپێدان���ی زمانی ئینگلی���زی لەالیەن‬ ‫ناوەند و دەوڵەتانی دیكەوە ئەنجام دەدرێ‬ ‫نەك لەالیەن ئەمریكایی���ەكان خۆیانەوە»‪.‬‬ ‫بەاڵم گەالنی دیكە‪ ،‬نەك فەڕەنس���ییەكان‪،‬‬ ‫بەتایبەتی لە ئەفریقا و لە كێبێك‪ ،‬توانیویانە‬ ‫فرەزمانی بپارێزن‪ .‬پێویستە كاربەدەستانی‬ ‫سیاسی ئێمەش زۆرتر هەوێن لە پێداگری و‬ ‫خۆڕاگریی ئ���ەوان وەربگرن نەك مل بدەنە‬ ‫داوای چەند مامۆستایەكی زانكۆ كە خۆیان‬ ‫تەسلیمی قەدەر كردووە‪.‬‬ ‫پەراوێز‪:‬‬

‫(‪« )1‬زانس���تگە‪ :‬دەرسەكانی زمانی ئینگلیزی‬ ‫ش���انس و واقیعن»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪8 ،‬ی‬ ‫مای ‪.2013‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫‪4 4‬‬

‫چەپی رادیكال لە یۆنان و قەیرانەكانی‬ ‫گەیشتن بە دەسەاڵت بەبێ لەدەستدانی جەوهەر‬ ‫باتیست دێریكبور *‬

‫هاوپەیمانیی س���یریزا ل���ە یۆنان بە نیازە‬ ‫لە تەمم���وز (جواڵی)ی داهات���وو یەكەمین‬ ‫كۆنگ���رەی خ���ۆی ببەس���تێت و خۆی وەك‬ ‫حیزبێكی یەكگرتوو رابگەیەنێت‪.‬‬ ‫ئەمڕۆ هاوپەیمانیی چەپی رادیكاڵی یۆنان‬ ‫بووەتە هێزێكی سیاس���ی دیاری ئەوروپا كە‬ ‫وێن���ەی نەبێ���ت‪ ،‬ئەمەش دوای ئ���ەوەی لە‬ ‫هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكان���ی ئایار (مەی)‬ ‫و حوزەی���ران (ج���ون)ی ‪ 2012‬ب���ە گوڕ و‬ ‫تینێك���ی زۆرەوە هاتبووە مەیدان و بووبووە‬ ‫سەرمەش���قی ئۆپۆزیس���یۆنی چ���ەپ دژ بە‬ ‫سیاس���ەتەكانی «ترۆیكا»‪ -‬واتە سندووقی‬ ‫دراوی نێودەوڵەتی‪ ،‬كۆمیس���یۆنی ئەوروپی‪،‬‬ ‫بانكی ناوەندیی ئەوروپی‪ .‬ئەم هاوپەیمانییە‬ ‫وەك هێزێك���ی سیاس���ی پێش���كەوتنخواز‬ ‫خەریكە دەگات���ە دەس���ەاڵت(‪ .)1‬بەاڵم ئەم‬ ‫بەرەوپێشچوونە نائاساییەی سیریزا كە هەم‬ ‫سەركەوتن و هەمیش شكستە بۆی بەرامبەر‬ ‫بە كۆنەپارێزانی سەر بە حیزبی دیموكراسیی‬ ‫نوێ (نێیا دیموكراس���یا)‪ ،‬هاوپەیمانیەكەی‬ ‫رووبەڕووی چەندین گرفت كردووەتەوە‪ ،‬لەوانە‬ ‫فراوانبوونی بنكەی جەماوەری و دەنگدەران‬ ‫و تێكۆش���ەرانی‪ ،‬هەروەه���ا گەڕانی بە دوای‬ ‫هاوپەیمانی دیكەدا‪ .‬ئەم گرفتانە فش���ارێكی‬ ‫زۆری���ان دروس���تكردووە‪ .‬بە الی س���ەرانی‬ ‫هاوپەیمانیی س���یریزاوەش ئ���ەو حكومەتە‬

‫سێقۆڵیەی لە دوای هەڵبژاردنەكانی حوزەیران‬ ‫(جون)ی ‪ 2012‬پێكهێن���را چەند مانگێكی‬ ‫كەم حوكم دەكات و دواتر هەڵدەوەشێتەوە‪،‬‬ ‫بۆیە چاوەڕێی دەكرد هەڵبژاردنی تازە س���از‬ ‫بكرێتەوە‪.‬‬ ‫ه���ەر دوای هەڵبژاردن���ە پەرلەمانییەكان‪،‬‬ ‫سەرۆكی فراكسیۆنی س���یریزا لە پەرلەمان‪،‬‬ ‫ئالێكسیس تس���یپراس‪ ،‬هەرایەكی گەورەی‬ ‫نای���ەوە كاتێ���ك گوت���ی ‪« :‬ل���ەم كاتەدا‬ ‫كە دووچ���اری قەی���ران بووی���ن‪ ،‬خۆ��اگری‬ ‫و هاوپش���تی دوو ش���تی پێویس���تن‪ ،‬بەاڵم‬ ‫هاوپشتی گرنگترە»‪ .‬ئەمە خاڵی دەستپێكی‬ ‫سیاسەتی «هاوپشتی» بوو كە سەركردایەتی‬ ‫هاوپەیمانیەكە گرتیەبەر‪ ،‬ئەو سیاسەتەی كە‬ ‫بریتیی���ە لەوەی هەموو ه���ەوڵ و تەقەالیەك‬ ‫بدرێت بۆ ئەوەی هیچ هاوواڵتیەك لە خۆراك‬ ‫و داوودەرم���ان و م���اڵ و ‪ ...‬هت���د بێبەش‬ ‫نەبێ���ت‪ .‬سیناسپیس���مۆس ك���ە حیزبێكی‬ ‫س���ەرەكی هاوپەیمانیەكەیە‪ ،‬هانی ئەندام و‬ ‫الیەنگرانی دا تا هەوڵ بدەن بانكی هاوپشتی‬ ‫بۆ دابینكردنی داوودەرمان بۆ خەڵك دروست‬ ‫بكەن‪.‬‬ ‫ئەم س���تراتیژییە چەندین ئامانجی هەبوو‪.‬‬ ‫پێش هەموو شتێك بۆ ئەوە بوو كە ئەو هەموو‬

‫ئەندامە تازەیەی هاتبوون‪ ،‬ئیشێكیان بداتێ‬ ‫و سەرقاڵیان بكات‪ .‬سیریزا كە لە نێو چینی‬ ‫كرێكاران و جووتیاراندا ئەندام و الیەنگرێكی‬ ‫زۆری نەبوو‪ ،‬نە پش���تیوانێكی س���ەندیكایی‬ ‫هەیە و ن���ە خاوەنی نەریتێكی كۆنی جددیی‬ ‫تێكۆشانیش���ە‪ .‬بەاڵم‪ ،‬پارتی كۆمونیس���تی‬ ‫یۆنانی (كۆمونیس���تیكۆ كۆمم���ا ئێالداس)‪،‬‬ ‫یەك لە سێ سەندیكا سەرەكییەكەی یۆنانی‬ ‫كۆنت���رۆڵ كردووە كە (بەرەی تێكۆش���ەری‬ ‫گش���ت كرێكاران)ە‪ ،‬هەروەه���ا بزووتنەوەی‬ ‫سۆسیالیستی پانهێلینیك (پاسۆك)‪ ،‬ئەمیش‬ ‫س���ەندیكاكانی دیكەی كۆنترۆڵ كردووە و بۆ‬ ‫خزمەتی سیاسەتەكانی خۆی بەكاریاندێنێت‪.‬‬ ‫كچە تێكۆشەرێكی س���ەر بە سیریزا گوتی‪:‬‬ ‫«تا بەهاری رابردووش‪ ،‬سیریزا هیچ كارێكی‬ ‫بەرجەستەی نەكردبوو‪ .‬بەاڵم بتەوێ شتێك‬ ‫بكەی و بشزانی چۆن بیكەی‪ ،‬ئەمە دوو شتی‬ ‫ت���ەواو لێكجیاوازن»‪ .‬هاوپەیمانیی س���یریزا‬ ‫كە بە جددی هەوڵی دەدا پێش���بڕكێ بكات‬ ‫لەگەڵ دەستپێشخەرییە بەمیدیاییكراوەكانی‬ ‫پارتی نازیە نوێیەكان‪ ،‬واتە پارتی كۆمەڵەی‬ ‫میللی (كە بە بەرەبەیانی زێڕین ناس���راوە)‪،‬‬ ‫ئ���ەو حیزبەی كە چەن���د خواردنگەیەكی بۆ‬ ‫هەژاران دانابوو بۆ پێدانی ژەمە خۆراكی بە‬ ‫خۆڕایی تەنیا بە «یۆنانییەكان» و هەڵمەتی‬ ‫خوێن بەخشینی «خوێنی یۆنانییەكان»یشی‬

‫رێكخستبوو‪ ،‬هەروەها سیریزا دەستپێشخەرییە‬ ‫بە ژمارە زۆر و بێ بەرنامەكانی هاوپشتی كە‬ ‫هاوواڵتیان دەیانكرد بۆ خۆی دەقۆستنەوە و‬ ‫خ���ۆی لێ دەكردنە خاوەن‪ ،‬ئەم هاوپەیمانیە‬ ‫بەم كارانەی دەیویس���ت پ���ردی پەیوەندی‬ ‫لەگەڵ هەموو ئەو هاوواڵتیانەدا دروست بكات‬ ‫كە بە هۆی قەیران و كێش���ەكانی واڵتەوە لە‬ ‫سیاسەت دووركەوتبوونەوە‪.‬‬

‫ئ���ەم س���یفەتانەی تێدای���ە‪ :‬كەس���ێكی تا‬ ‫راددەی���ەك كۆنەپارێز‪ ،‬كەمێ���ك بەتەمەن‪،‬‬ ‫موڵك و خانووی هەی���ە كە بە قەرزی بانك‬ ‫كڕیون���ی‪ ،‬خاوەنی پیش���ەیەكە ل���ە یەكێك‬ ‫لەم بوارانەدایە‪ :‬گەش���تیاری‪ ،‬دروستكردنی‬ ‫خانووب���ەرە‪ ،‬ی���ان دائی���رەی حكومی‪ ،‬بە‬ ‫هۆی قەیرانەكانی ئێس���تاوە گوزەرانی تەواو‬ ‫تێكچ���ووە‪ ،‬بەاڵم لەگەڵ هەموو ئەمانەش���دا‬ ‫هێش���تاش زۆر پشتگیری لەوە دەكات یۆنان‬ ‫هەر لە ناو یەكێتی ئەوروپیدا بمێنێتەوە‪.‬‬

‫بەاڵم دانانی هاوپش���تی لە پێش ملمالنێ‬ ‫مانای ئەوەیە كە هاوپەیمانیەكە خەس���ڵەتی‬ ‫حیزبی «دەرمان ب���ۆ دەرد»ی وەرگرتووە‪،‬‬ ‫وات���ە دوور ل���ەو مۆرك���ە توندڕۆی���ەی كە‬ ‫دەبووایە س���یریزا لە جەماوەری دەنگدەرانی‬ ‫پاس���ۆك دووربخاتەوە‪ ،‬ئەو جەماوەرەی كە‬ ‫پەیوەندیی���ان لەگەڵ حیزبەكەیاندا ش���لۆق‬ ‫ب���ووە‪ .‬حیزبی پاس���ۆك بۆ ئ���ەوەی ببێتە‬ ‫زۆرینە لە پەرلەمان‪ ،‬هەردەم هەوڵی ئەوەی‬ ‫دەدا چینە ناوەنجیەكانی كۆمەڵگە بۆ خۆی‬ ‫رابكێشێت‪ ،‬ئەو چینانەی كە دوای رووخانی‬ ‫رێژیمە دیكتاتۆریەكەی ژەنەڕاڵەكان لە ساڵی‬ ‫‪ 1974‬س���ەریانهەڵدابوو‪ .‬ئەگ���ەر ج���وان لە‬ ‫خەسڵەت و سیماكانی یەكێك لە دەنگدەرانی‬ ‫ئەم حیزبە (پاسۆك) وردببینەوە‪ ،‬دەبینین‬

‫هاوپەیمانیەك���ە ك���ە دەبینێ���ت گوتاری‬ ‫«ه���ەردوو پەڕگر» ك���ە بەرەبەیانی زێڕین‬ ‫و س���یریزا لێكنزیك دەكات���ەوە و میدیاكان‬ ‫بەردەوام باس���ی دەكەن‪ ،‬بە باشی دەبینێت‬ ‫الیەنگر و دۆستان و خەڵكانی دیكەش دڵنیا‬ ‫بكات���ەوە ل���ەوەی لەگەڵ نازی���ە نوێیەكاندا‬ ‫زەوی و ئاس���مانیان فەرقە‪ .‬تس���یپراس بە‬ ‫ئاش���كرا پش���تگیری لە هەم���وو هەوڵەكانی‬ ‫مانگرتن دەكات‪ ،‬ب���ەاڵم بە زمانێكی نەرم و‬ ‫ماقوڵیش قس���ە دەكات چونك���ە ئەم كارانە‬ ‫بە «رادیكال» دادەنرێن و خۆیش���ی لەو كار‬ ‫و كردەوانە ب���ەدوور دەگرێت كە زۆر جاران‬ ‫دەخرێنە پ���اڵ حیزبە چەپ���ە توندڕۆكان و‬ ‫گرووپە ئانارشیس���تەكان‪ .‬ئ���ەوە بوو دوای‬ ‫ئەمە‪ ،‬كاتێك پۆلیس بە زەبری هێز خەڵكی‬ ‫ن���او ڤیل�ل�ا ئامالیاس‪ ،‬ك���ە كەالوەیەكی ناو‬ ‫ئەس���ینایە‪ ،‬لە كانوونی یەكەم (دیسێمبەر)‬ ‫و كانوون���ی دووەم (جانی���وەری) دەركرد‪،‬‬ ‫هەندێ الیەن سەرزەنشتی تسیپراسیان كرد‬ ‫لەسەر ئەوەی ئیدانەی رەفتارەكانی پۆلیسی‬ ‫نەكرد‪.‬‬

‫لێدوانە پێكناكۆكەكان‬

‫هاوپەیمانیی س���یریزا دەرگای بە كراوەیی‬ ‫هێش���تووەتەوە بۆ ئەوەی لە ئایندەدا لەگەڵ‬ ‫چەپ���ی ناوەن���د هەروەه���ا لەگ���ەڵ الیەنی‬ ‫دیكەش هاوپەیمانێتی دروس���تبكات‪ .‬بەاڵم‬ ‫تا ئێس���تا هیچ راپرس���یەك ئومێدی ئەوەی‬ ‫نەداوەت���ێ كە بتوانێت ب���ە تەنیا حكومەت‬ ‫پێكبێنێ���ت‪ ،‬ئەمەش ئ���ەوە دەگەیەنێت كە‬ ‫لەسەریەتی بە دوای هاوپەیماندا بگەڕێت بۆ‬ ‫ئەوەی پێكەوە بتوان���ن حكومەت پێكبێنن‪.‬‬ ‫هەرچەندە سیریزا وای پێشان دەدا كە گوایە‬ ‫« هەموو چ���ەپ»ی لە خۆ كۆكردووەتەوە‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم لە راس���تیدا‪ ،‬وانییە و ب���ە تەنیایە‪.‬‬ ‫پارتی كۆمونیستی یۆنانی بە هیچ شێوەیەك‬ ‫ئامادە نییە گفتوگۆ لەگەڵ « هەلپەرستان»‬ ‫بكات‪ ،‬ئەوانەی ئامادەن یاس���ا و رێساكانی‬ ‫یەكێتی ئەوروپ���ی و دراوەكەی قبوڵ بكەن‪.‬‬ ‫لە الی راس���تی سیریزاوە‪ ،‬رێكخراوێكی دیكە‬ ‫هەیە‪ ،‬ئەویش چەپی دیموكراتە (دیمار)‪ ،‬كە‬ ‫بریتییە لە كۆمەڵێك سۆسیال – دیموكرات‬ ‫و لە س���یریزا جیابوونەتەوە و زۆر بە گەرمی‬ ‫لەگەڵ یەكێت���ی ئەوروپی و دراوی یۆرۆدان‪،‬‬ ‫ئەم رێكخراوە بەشداری لە حكومەتێكدا كرد‬ ‫كە بە یاداشتەكەی ترۆیكا(‪ )2‬رازی بووبوو‪.‬‬

‫ ‬ ‫شەقامی هونەر ‪ -‬ئەسینا‬

‫(فۆتۆ‪)INO :‬‬

‫جا ئەگ���ەر حاڵی س���یریزا ئەم���ە بێت‪،‬‬ ‫ئ���ەوە پێكهێنان���ی حكومەت مان���ای ئەوە‬ ‫نییە دەس���ەاڵتی گرتووەتە دەس���ت‪ .‬جارێ‬


‫‪55‬‬

‫حوزەيرانی‬ ‫‪20132013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫ ‬ ‫خۆپیشاندان و ناڕەزایی لەبەردەم پەرلەمانی یۆنان‬ ‫سەركردایەتی هاوپەیمانیەكە سەرقاڵی ئەوەیە‬ ‫خۆی لە دووبەرەكیی چەپ – راس���ت رزگار‬ ‫بكات و بچێت بەرەیەكی دژ بە یاداش���تەكەی‬ ‫ترۆیكا پێكبێنێ���ت‪ ،‬بەرەیەك‪ ،‬بۆ نموونە لە‬ ‫توانایدا بێت حیزبێكی وەكو حیزبی یۆنانییە‬ ‫سەربەخۆكانیش بگرێتە خۆی‪ ،‬كە حیزبێكی‬ ‫راستڕۆی ناسیۆنالیس���ت و كۆنەپارێزە بەاڵم‬ ‫دژی یاداش���تەكە وەس���تاوەتەوە‪ .‬ل���ە ئادار‬ ‫(مارس)ی رابردووەوە‪ ،‬تس���یپراس رایگەیاند‬ ‫كە لەگەڵ پێكهێنان���ی حكومەتێكی یەكێتی‬ ‫نیش���تیمانیدایە‪ ،‬ب���ەاڵم «جڵەوەك���ەی» لە‬ ‫دەستی چەپەكان و سیریزادا بێت‪ .‬بە كورتی‬ ‫و كرمانج���ی‪ ،‬زۆرینەیەكی حكومی پێكبێنێت‬ ‫كە راستڕۆكانیش بتوانن تێیدا بەشدار بن‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەم ستراتیژیە كە بەشێك لە سەرانی‬ ‫هاوپەیمانیەكە داكۆكی لێدەكەن‪ ،‬لەناو خودی‬ ‫رێكخراوەكە دووچاری بەرهەڵستكاریەكی توند‬ ‫بووەتەوە‪ .‬بەرهەڵس���تكارەكان رەخنەی توند‬ ‫ئاراستەی سەركردەكانیان دەكەن و تۆمەتباریان‬ ‫دەكەن ب���ەوەی «هەڵبژاردنگەران»‪ .‬هەرچی‬ ‫ئۆپۆزیس���یۆنەكەش خۆیەتی لەگەڵ ئەوەدایە‬ ‫كە سیریزا ببێتە «س���یریزای تێكۆشان» و‬ ‫بتوانێت جەماوەری زیاتر لە خۆی خڕبكاتەوە‬ ‫و دەنگ���ی زیات���ر بێنێت‪ ،‬ئەم���ەش زیاتر بە‬ ‫راكێشانی ئەو هاوواڵتیانەی بوونەتە قوربانیی‬ ‫دەس���تی قەیرانەكانی واڵت تا پش���تگیری لە‬ ‫هەڵوێس���تەكانی بكەن‪ .‬ئەوە بوو لەم چەند‬ ‫مانگەی دواییدا بینیمان لەناو هاوپەیمانیەكەدا‬ ‫دوو ب���اڵ پەی���دا بوون���ە‪ .‬ل���ە كاتێك���دا‬ ‫هاوپەیمانیەك���ە خەریكە خ���ۆی دەگۆڕێت و‬ ‫دەبێتە حیزبێكی یەكگرتوو‪« ،‬باڵێكی چەپ»‬ ‫خ���ۆی راگەیاندووە و دژی رێبازی گش���تیی‬ ‫هاوپەیمانێتیەك���ە وەس���تاوەتە و پێیوای���ە‬ ‫«وەرچەرخانێكی راس���تڕەو»ی وەرگرتووە‪.‬‬ ‫ل���ە میانەی كۆنفڕانس���ەكانی هاوپەیمانی كە‬ ‫لە كانوونی یەكەم (دیس���ێمبەر)ی ‪2012‬دا‬ ‫لەسەر ئاستی واڵت سازكران بۆ دانانی بەردی‬ ‫بناغەی حیزبێك���ی یەكگرتوو‪ ،‬رەوتێكی جیا‬ ‫س���ەریهەڵدا ك���ە ‪%25‬ی دەنگەكانی بردەوە‪،‬‬ ‫ئەم رەوتە لە باڵە چەپەكەی سیناسپیسمۆس‬ ‫(س���ەرەكیترین باڵی ناو سیریزا) و هەروەها‬ ‫چەپی كرێكارانی نێودەوڵەتی (دیا) و چەند‬ ‫گرووپێكی دیك���ە پێكدێت‪ .‬ئەم رەوتە داوای‬ ‫ك���رد حكومەتێ���ك «بەس ل���ە چەپەكان»‬ ‫پێكبهێندرێت و هەڵوێستێكی روونتر لە بارەی‬ ‫پووچەڵكردن���ەوەی یاداش���تەكە و قەرزەكان‬ ‫وەربگیرێت‪ .‬ئەم دروش���مەش بەرز بكرێتەوە‪،‬‬ ‫« نابێت هیچ شتێك بكرێتە قوربانیی یۆرۆ»‪.‬‬

‫بەاڵم رەوتی زۆرینەی ناو سیریزا حەزدەكات‬ ‫دروش���مەكەیان ئەمە بێت‪« ،‬یۆرۆ پاس���اوی‬ ‫هەموو قوربانییەك ناداتەوە»‪.‬‬ ‫قەیرانەكەی قوبرس و هەروەها باڵوكردنەوەی‬ ‫توێژینەوەیەك لەالیەن پارتی پێشكەوتنخوازی‬ ‫كرێكاران (ئاكێل)ەوە كە تێیدا پێش���نیازی‬ ‫دەستبەرداربوون لە دراوی یۆرۆ دەكات وەك‬ ‫وەاڵمدانەوەیەك بۆ هەنگاوەكانی «ترۆیكا»‪،‬‬

‫حیزبی پاسۆك‬ ‫بۆ ئەوەی ببێتە زۆرینە‬ ‫لە پەرلەمان‪ ،‬هەردەم‬ ‫هەوڵی ئەوەی دەدا‬ ‫چینە ناوەنجیەكانی‬ ‫كۆمەڵگە بۆ خۆی‬ ‫رابكێشێت‪ ،‬ئەو چینانەی‬ ‫كە دوای رووخانی‬ ‫رێژیمە دیكتاتۆریەكەی‬ ‫ژەنەڕاڵەكان لە ساڵی‬ ‫‪ 1974‬سەریانهەڵدابوو‪.‬‬

‫ئامانجەكانییەوە زۆر روون نییە‪ ،‬بۆیە حیزبە‬ ‫ئەندامەكان���ی هاوپەیمانیەكە هەر یەكە و بە‬ ‫كەیفی خۆی لێكدانەوەی���ان بۆ دەكات‪ .‬ئەم‬ ‫رەوش�����‪ ،‬هەر لە بەهاری راب���ردووەوە‪ ،‬وای‬ ‫كردووە كە چەندی���ن لێدوانی زۆر دژ بەیەك‬ ‫و زۆر پێكناكۆك بدرێن‪ ،‬ئەمەش س���ەری لە‬ ‫بەش���ێكی زۆری دەنگدەرانی هاوپەیمانیەكە‬ ‫شێواندووە‪ .‬لە ‪5‬ی كانوونی یەكەم (دیسێمبەر)‬ ‫ی ‪ ،2012‬تس���یپراس (سەرۆكی فراكسیۆنی‬ ‫س���یریزا لە پەرلەمان)‪ ،‬لە ژووری بازرگانیی‬ ‫یۆنان���ی – ئەمەریكی تەئكیدی لەوە كردەوە‬ ‫كە هەڵوەشاندنەوەی یاداشتەكە هەنگاوێكی‬ ‫پێویس���تە‪ .‬دوای چ���وار رۆژ‪ ،‬نوێنەری كانیا‬ ‫(یەكەیەك���ی كارگێڕیە ل���ە دوورگەی كریتی‬ ‫یۆنانی – و) لە پەرلەمانی واڵتەكەی‪ ،‬لە سەر‬ ‫لیستی س���یریزا‪ ،‬رایگەیاند كە ئامانجەكەیان‬ ‫ئەوەیە «س���ەرلەنوێ دەست بە دانوستاندن‬ ‫بكرێتەوە لەس���ەر رێككەوتننامەكانی قەرز‪،‬‬ ‫هەروەه���ا سیاس���ەتی ئابووریی ناوخۆش كە‬ ‫تاكالیەنانە بەڕێوەدەبرێت‪ ،‬گۆڕانی بەس���ەردا‬ ‫بێت»‪ ،‬ب���ەاڵم پەرلەمانتارەكە لەم دوو دێڕە‬ ‫زیاتر هیچ���ی دیكەی نەگ���وت و وردەكاریی‬ ‫نەدا(‪ .)3‬كاتێك لە ‪17‬ی نیسان (ئەپریل) باسی‬ ‫لە «هەڵپەس���اردن»ی یاداشتەكە كرد‪ ،‬ئەوە‬ ‫بوو لە ن���اوەوە و دەرەوەی هاوپەیمانیەكەی‬ ‫هەرایەك كەوت���ەوە بە جۆرێك ئەویش ناچار‬ ‫ب���وو داوای لێب���ووردن ب���كات و بڵێت ئەو‬ ‫قسەیەی لە دەم دەرچووە‪ ،‬بەاڵم دووپاتیشی‬ ‫كردەوە كە ئەو لەگەڵ «هەڵوەشاندنەوە»ی‬ ‫یاداشتەكەدایە و رای خۆی نەگۆڕیوە‪.‬‬

‫ئەمانە بوونە هۆی زیاتر ورووژاندنی رەخنە لە‬ ‫ناوخۆی هاوپەیمانیەكەدا لەدژی هەڵوێس���تی‬ ‫ئەمەیان كە لەگ���ەڵ یۆرۆدایە‪ .‬وا پێدەچێت‬ ‫لەسەر مەسەلەی قەرزیش لێدوان و قسەی‬ ‫كە هەتا دێت زیات���ر ناواقیعی دەبێت ئەگەر دژ بەی���ەك ك���راون‪ :‬ئەگەر كۆنفڕانس���ێكی‬ ‫وا بزانرێ���ت یۆنان لە الیەن ئەڵمانیا و بانكی نێودەوڵەتی ببەسترێت‪ ،‬دەبێت بەرێژەی چەند‬ ‫ناوەندی ئەوروپییەوە ئ���ازادی پێدەدرێت تا لە گوژمەی قەرزەكان بسڕێتەوە؟ چارەنووسی‬ ‫بەرنام���ە ئابوورییەكانی س���یریزا لەناو زۆنی بانكەكان���ی یۆن���ان چ���ی دەبێ���ت؟ خودی‬ ‫ی���ۆرۆدا جێبەجێ بكات‪ .‬رەوتی كەمینەی ناو پرۆگرامەكەش (كادیرانی حیزب خۆیش���یان‬ ‫س���یریزا لە دژی گۆڕین���ی هاوپەیمانیەكە بۆ دان���ی پێدادەنێن كە پرۆگرامەكە بە زمانێكی‬ ‫حیزبێك���ی یەكگرتوو كە چاوەڕێ دەكرێت لە ناڕوون نووسراوەتەوە‪ ،‬زوو زوو لە دەقەكاندا‬ ‫چەند مانگی دابێت رووبدات‪ ،‬ناوەس���تێتەوە‪ ،‬بەڵێنی هەندێ پێش���نیازت بەرچاو دەكەوێت‬ ‫بەاڵم هەوڵ دەدات س���یریزای چەپی رادیكال كە قەناعەت بە مرۆڤ دێنن)‪ ،‬دەیس���ەلمێنێ‬ ‫ناچار بكات بەرنامە سیاسییەكەی و هەروەها ك���ە پێكناكۆك���ی و لێڵی هەن‪ .‬ل���ە كاتێكدا‬ ‫س���تراتیژیەكەی روون بكات���ەوە و دیارییان پرۆگرامەكە باس لە ئیرادەیەكی شۆڕشگێڕی‬ ‫بكات‪.‬‬ ‫دەكات ب���ۆ دەربازبوون ل���ە كاپیتالیزم‪ ،‬ئەو‬ ‫رێكار و هەنگاوانەی پێشنیازیش���یان دەكات‬ ‫پێویس���تە كۆتای���ی ب���ەم دوو گوتاری���ە زیات���ر ب���ە الی دووب���ارە پەیڕەوكردنەوەی‬ ‫بێنێت و هیچ گومانێكی سیاس���ی نەهێڵێت‪ .‬رێب���ازی ئابووریی كێینزی دایدەش���كێننەوە‬ ‫پرۆگرامە س���ەرەتاییەكەی سازش كە سیریزا (كێینزیانی���زم یان تیۆری ئابووریی كێینزی‪:‬‬ ‫پەسەندی كردووە‪ ،‬لە رووی زاراوە و بڕگە و رێبازێك���ی ئابوورییە دەڵێ���ت دەبێت كەرتی‬

‫ئ���ەم هاوپەیمانی���ە ل���ەم حیزبان���ە پێكهاتووە‪:‬‬ ‫سیناسپیسمۆس كە میراتگری پارتی كۆمونیستی‬ ‫یۆنانی���ی ناوخۆی���ە (یۆرۆكۆمونیس���ت)‪ ،‬چەپ���ی‬ ‫كرێكاریی نێودەوڵەتی (دیێتیس���تیكی ئێرگاتیكی‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫‪LE‬‬

‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫(فۆتۆ‪)Lefteris Pitarakis/AP :‬‬

‫گشتی و كەرتی تایبەتی پێكەوە رۆل بگێڕن‪ ،‬هەڵوێس���تێكی روون ل���ە میان���ەی خەباتی‬ ‫واتە لەگەڵ ئابووریی بازاڕ و ئازادیی تەواوی گەنجانی چەپ لەسەر شەقامەكانی واڵت‪.‬‬ ‫ب���ازاڕدا نییە‪ ،‬بەڵكو دەوڵەتیش دەبێت رۆڵی‬ ‫مێ���ژووی نوێ���ی هاوپەیمانیەك���ە بۆمانی‬ ‫خ���ۆی بگێڕێت – و) و دەش���ڵێت كە دەبێت‬ ‫دەوڵەت پش���تیوانی ل���ە كۆمپانیا بچوكەكان دەردەخات ك���ە دوو گرفتی گ���ەورە هەن و‬ ‫و جووتی���اران و هەروەها پیش���ەوەران بكات ئەو بەرە چەپ���ەی خەریكە نزیكدەبێتەوە لە‬ ‫و كۆمەكی���ان بكات‪ .‬بەڵێنی ئەوە دەدەن كە گرتنە دەستی دەسەاڵت‪ ،‬دەبێت چارەسەریان‬ ‫ئەو كۆمپانیایانەی بایەخێكی س���تراتیژییان بكات‪ .‬گرفت���ی یەكەم‪ :‬چۆن سیاس���ەتێكی‬ ‫هەی���ە خۆماڵی بكرێ���ن واتە بخرێنە س���ەر ت���ەواو چەپئامێز بەڕێوەببرێت ل���ە كاتێكدا‬ ‫كەرتی گش���تیەوە‪ ،‬بەاڵم بواری ئەوەش هەر ك���ە س���ەروەرێتیی نیش���تیمانی كەوتووەتە‬ ‫دەمێنێتەوە كە كەرت و كۆمپانیای گش���تیی مەترس���ییەوە؟ گومانی تێ���دا نییە‪ ،‬گرفتی‬ ‫دیك���ە بدرێن���ەوە كەرتی تایب���ەت‪ .‬هەرچی بەدەستهێنانەوەی س���ەروەرێتیی نیشتمانی‬ ‫س���ەبارەت بە ئامانجە ژینگەپارێزیەكانیشە‪ ،‬پەیوەس���تە بە پەیوەندییەكانی یۆنان لەگەڵ‬ ‫ئەوە هێش���تا وەك پرینسیپی گشتی قسەیان یەكێتی ئەوروپی و بانكی ناوەندیی ئەوروپی‪.‬‬ ‫هەروەها پەیوەس���تە بەو توان���ا كەمەی كە‬ ‫لێ دەكرێ و نەبوونەتە سیاسەتی گشتی‪.‬‬ ‫یۆنانێكی س���ەر بە زۆنی ی���ۆرۆ هەیەتی بۆ‬ ‫رووبەڕووبوونەوەی گواستنەوەی كۆمپانیاكان‬ ‫دەنگدەرانی گەنج سارد دەبنەوە‬ ‫و رووخان���ی سیس���تەمە بانكییەك���ەی(‪.)4‬‬ ‫تسیپراس‪ ،‬لەم چەند مانگەی دواییدا‪ ،‬بە هاوپەیمانیی سیریزا لەگەڵ مانەوەدایە لە نێو‬ ‫جددی دەستی بە كار و چاالكیی چڕ كردووە خانەوادەی ئەوروپی و ناوچەی دراوی یۆرۆدا‬ ‫بۆ ئ���ەوەی حیزبەكەی خۆی بناس���ێنێت و چونكە ئەو گرفتانەی دوای دەرچوونی بەزۆر‬ ‫هەروەها وەك تەڕەفێكی سیاسیی جددی لە یان بە ئارەزووی خۆی لە یەكێتی ئەوروپیەوە‪،‬‬ ‫دەرەوەی واڵتدا دانی پێ���دا بندرێت‪ .‬هەندێ رووب���ەڕووی دەبن���ەوە زۆر گ���ەورە دیارن‪،‬‬ ‫لە گەشتەكانی بۆ دەرەوەی واڵت‪ ،‬بۆ نموونە هەر بۆی���ە هاوپەیمانییەكە ناچ���ارە هەندێ‬ ‫گەش���تەكەی بۆ ئەرجەنتین‪ ،‬وا باسكران كە چوارچێ���وەی گونجاو بدۆزێت���ەوە بۆ ئەوەی‬ ‫هەوڵدانن بۆ س���ڕینەوەی قەرزەكانی س���ەر سیاس���ەتەكانی هەم لەالیەن ش���ەریكەكانی‬ ‫واڵتەكەی‪ ،‬بەاڵم ئەو گەش���تانەی بۆ ویالیەتە و هەمی���ش لەالی���ەن نەیارەكانییەوە قەبووڵ‬ ‫یەكگرت���ووەكان و ئەڵمانیا كردنی و هەروەها بكرێن‪ ،‬بۆ نموونە كۆنفرانس���ی نێودەوڵەتی‬ ‫دیدارەكەی لەگەڵ وەزیری دارایی ئەڵمانیدا‪ ،‬س���ەبارەت بە قەرزەكانی واڵتانی باش���ووری‬ ‫ڤۆلفگان���گ ش���اوبلە‪ ،‬بوونە مای���ەی ترس و ئەوروپا كە سیریزا ئاواتی بۆ دەخوازێت‪.‬‬ ‫نیگەرانی‪.‬‬ ‫گرفتی دووەم‪ :‬هۆش���یاربوونەوە و نواندنی‬ ‫هەر بۆی���ە س���یریزا رەخن���ەی زۆری لێ چاالكیی میللەتە كە رەنگە ببنە بناغەیەك بۆ‬ ‫دەگیرێ���ت لەس���ەرئەوەی ك���ە گوای���ە زۆر گێڕانەوەی سەروەرێتی بۆ واڵت‪ .‬گۆڕانكارییە‬ ‫راس���تڕۆیە یان زۆر چەپڕۆیە‪ .‬هاوپەیمانیەكە سیاس���یەكانی ئەمەری���كای التی���ن لە دوای‬ ‫دەبێت بەردەوام هەوڵ���ی رەواندنەوەی ترس چاالكییەك���ی زۆر و چ���ڕی میللەتەوە هاتن‪.‬‬ ‫و نیگەرانی���ی دەنگدەرانی ب���دات بە تایبەتی ئایا ستراتیژی ئێستای سیریزا پشتیوانییەكی‬ ‫گەنجان���ی ش���ار كە ل���ە بەهاری راب���ردوودا لەم چەش���نەی دەبێت ئەگەر لە هەڵبژاردندا‬ ‫دەنگیان پێی دا‪ .‬ئەم گەنجانە لەوە دەترسن بردیەوە؟‬ ‫كە سیریزاش وەكو پاسۆكی لێبێت‪ .‬پاسۆكی‬ ‫حیزبی سۆسیالیستەكان كە لە ساڵی ‪* 1981‬مامۆستای ئەدەبیاتی كالسیك لە ئەسینا‬ ‫گەیشتە دەس���ەاڵت و بەرنامەیەكی رادیكالی‬ ‫بۆ خۆی دانابوو‪ ،‬بەاڵم هیچ شتێكی ئەوتۆی‬ ‫ل���ێ جێبەجێ نەكرد‪ .‬هەن���دێ لەو الوانە كە وەرگێڕان‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬ ‫بوونەتە قوربانیی قەیرانەكانی واڵت‪ ،‬ئێس���تا‬ ‫زۆر رقی���ان لە پاس���ۆكی حیزب���ی «باوك و‬ ‫باپیریان»ە و لە س���یریزاش سارد بوونەتەوە‬ ‫بەهۆی هەڵوێس���تە نەرم و سازشكاریەكانی سەرچاوە و پەڕاوێزەكان‪:‬‬ ‫ئ���ەم دواییەی بە تایبەت���ی بە هۆی نەبوونی‬

‫سیریزا بە ژمارە‬ ‫ئاریستێرا‪ ،‬كە رەوتێكی ترۆتسكیستە)‪ ،‬رێكخراوی‬ ‫كۆمونیستی یۆنان (كۆمونیس���تیكی ئۆرگانۆسی‬ ‫ئێالداس‪ ،‬كە رەوتێكی ماویستە)‪ ،‬لەگەڵ چەندین‬ ‫گرووپی دیكەی بچكۆالنە كە ناودار نین‪ .‬ئەندامانی‬

‫ ‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬

‫هاوپەیمانیەكە ‪ 30‬هەزار كەسێك دەبن‪ .‬رێژەی‬ ‫دەنگەكانی سیریزا لە هەڵبژاردنە پەرلەمانییەكانی‬ ‫ساڵی پار‪ ،‬بەمجۆرە بوو‪ :‬لە مانگی ئایار ‪ /‬مایس‪،‬‬ ‫‪ %16.78‬؛ حوزەیران ‪ /‬جون‪.%29.89 ،‬‬

‫(‪ )1‬وتارەكەی ئالێكسیس تسیپراس بخوێنەوە‪،‬‬ ‫«چارەس���ەرییەكەی ئێمە بۆ ئەوروپا «‪ ،‬لومۆند‬ ‫دیپلۆماتیك‪ ،‬شوبات (فێبریوەری)ی ‪.2013‬‬ ‫(‪ )2‬رێككەوتننامەیەكە ق���ەرز لە نێوان یۆنان و‬ ‫ترۆیكا ئیمزا كراوە‪.‬‬ ‫(‪ )3‬ئێفیمێری���دا تۆن س���ینتاكتۆن ( رۆژنامەی‬ ‫نووس���ەران)‪ ،‬ئاتین���ا‪9 ،‬ی كانوون���ی یەك���ەم‬ ‫(دیسێمبەر)ی ‪.2012‬‬ ‫(‪ )4‬دوور نەب���وو لە حوزەی���ران (جون)ی ‪2012‬‬ ‫ئەم���ە رووبدات‪ ،‬كاتێك لە ماوەی چەند رۆژێكی‬ ‫كەمدا پتر لە ‪ 17‬میلیار یۆرۆ بۆ بانكەكانی دەرەوە‬ ‫گوازرایەوە‪.‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫‪6 6‬‬

‫ ‬ ‫پێشانگای (كۆیلەبوون)‬

‫(كاری هونەرمەند ‪)Stephen Hayes‬‬

‫هەڵوەستە لەسەر لیبرالیزم‬ ‫لوسیەن سێڤ‬

‫هەڵكشانی جەماوەری لیبرالیزم رەنگدانەوەی ئەو راستییەیە كە هەرگیز نازانین لە چ الیەكەوە بكەوینە وێزەیەوە‪.‬‬ ‫كاتێ���ك رەخنە لە رەهەندە ئابوورییەكەی دەگرین‪ ،‬الیەنگرانی جەخت لە پش���كی لیبرالیزم لە هێنانەدی پلۆرالیزمی‬ ‫سیاسی و فرەیی كولتووری دەكەن‪ .‬لیبرالیزم بە هەموو الیەكدا تەشەنەی كردووە بە شێوەیەك هەڵوێستی رابردووی‬ ‫بەرامبەر بە كۆیالیەتی لەبیرچووەتەوە‪.‬‬

‫هەر كەسێك بەهەمان چاوی لیبراڵەكان‬ ‫سەیری لیبرالیزم بكات‪ ،‬ئەوە كاتێك كتێبە‬ ‫نایابەك����ەی دۆمێنیكۆ لۆس����وردۆ بە ناوی‬ ‫«دژە‪-‬مێژووی لیبرالی����زم» دەخوێنێتەوە‪،‬‬ ‫تووشی هەندێ موفاجەئەی ناخۆش دەبێت‬ ‫و لە كتێبەكەدا یەكسەر پارادۆكسێكی سەیر‬ ‫و نائاسایی بۆ دەردەكەوێت‪.‬‬ ‫بەپێی پرەنس����یپ بێت‪ ،‬لیبراڵبوون یان‬ ‫باوەڕب����وون بە لیبرالی����زم واتە خەباتكردن‬ ‫لەنێو فێرگەی گەورە نووسەرانی وەكو هوگۆ‬ ‫گرۆس����یوس‪ ،‬جۆن لۆك و ئادەم سمیس و‬ ‫ئالێكس����یس دو تۆكڤی����ل ب����ۆ بەدیهێنانی‬ ‫ئازادییەكان����ی تاك و وەس����تانەوە لە دژی‬ ‫رەهاگەرایی سیاسی‪ ،‬كۆنترۆڵكردنی ئابووری‬ ‫و نابەخشندەیی فەلسەفی‪ .‬لیبرالیزم وەك‬ ‫جوواڵنەوەیەكی فیك����ری و خەباتگێڕی لە‬ ‫سەدەی ش����انزدەوە تا سەدەی هەژدە و لە‬ ‫رێگای سێ شۆڕشی گەورە و شكۆدارەوە لە‬ ‫هۆڵەندا و ئینگلتەرا و ئەمەریكادا‪ ،‬تەواوی‬ ‫مێژووی هاوچەرخی داڕش����تووە‪ .‬بەاڵم هەر‬ ‫لەگەڵ لیبرالیزمدا بووە كە كۆیالیەتی زۆرترین‬ ‫گەشەی بە خۆیەوە بینیوە‪ .‬لە ئەمەریكا لە‬ ‫س����اڵی ‪1700‬دا ‪ 330‬هەزار كۆیلە هەبوون‪،‬‬ ‫لە س����اڵی ‪ 1800‬ژمارەكە گەیشتە نزیكەی‬ ‫س����ێ ملیۆن كۆیلە‪ ،‬لە ناوەڕاستی سەدەی‬ ‫نۆزدەهەم����دا ژمارەی كۆیلە بووە ش����ەش‬ ‫ملیۆن‪ ،‬ئەمە تەنیا ل����ە ئەمەریكا‪ .‬هۆڵەندا‬ ‫تا ساڵی ‪ 1863‬كۆیالیەتی لە كۆلۆنییەكانی‬ ‫خۆیدا هەڵنەوەش����اندەوە‪ .‬لە ناوەڕاس����تی‬

‫س����ەدەی هەژدەهەم����دا‪ ،‬بەریتانیا زۆرترین‬ ‫ژم����ارەی كۆیلەی هەبوو ك����ە نزیكەی ‪900‬‬ ‫هەزار كۆیلە بوون‪ .‬بەاڵم چ كۆیالیەتییەك؟‬ ‫پیس����ترین كۆیالیەت����ی‪ ،‬چونك����ە كۆیلە بە‬ ‫تایبەت����ی كۆیل����ەی رەش وەك «موڵك و‬ ‫ماڵی گوازراوە» سەیر دەكرا‪ .‬جا چی لەمە‬ ‫خراپترە ب����ۆ س����ەندنەوەی ئازادیی تاك؟‬ ‫دەبێت هەڵەكە لە كوێ و هی كێ بێت؟‬

‫ه����ەر لەوەتەی ل����ە دایكب����ووە‪ ،‬دوو رووی‬ ‫هەبووە‪ :‬پەیامێك����ی ئاگرینی ئازادیی تاك‬ ‫بووە تەنیا ئەو هاوواڵتیانەی كە كەس����انی‬ ‫سپیپێست و خاوەن موڵكن و بە هەموویان‬ ‫«گەلێكی سەروەر» (هێرێنفۆلك) پێكدێنن‪.‬‬ ‫(هێرێنفۆل����ك) زاراوەیەك����ی ئەڵمانیی����ە‬ ‫و ئ����ەو ئایدیۆلۆژیای����ەی بە پل����ەی یەكەم‬ ‫ئینگلیزیزمانەكان دایانهێناوە بێش����ەرمانە‬

‫كاتێك بۆمان دەردەكەوێت كە گەورە‬ ‫فەیلەسوفی لیبرالیزم جۆن لۆك خاوەن پشك بووە‬ ‫لە كۆمپانیای ئەفریقیی مەلەكی (رۆیەل ئافریكەن‬ ‫كۆمپەنی)‪ ،‬ئەو كۆمپانیایەی كە رۆڵێكی گەورەی هەبوو‬ ‫لە بازرگانیكردن بە رەشپێستەكان و بەكۆیلەكردنیان‪،‬‬ ‫ئەمە وا دەكات باشتر لە مێژووی نوێی خۆمان بگەین و‬ ‫بە قسە و رواڵەت هەڵنەخەڵەتێین‬ ‫ئەم كتێبەی دۆمێنیكۆ لۆسوردۆ‪« ،‬دژە‪-‬‬ ‫مێژووی لیبرالیزم»‪ ،‬لە ئەلفیەوە هەتا یای‬ ‫بۆ شەرحكردن و ش����یكردنەوەی لیبرالیزم‬ ‫تەرخانكراوە‪ .‬كتێبەكە زۆر بە جوانی ئاماژە‬ ‫بە چەندین رووداوی ناخۆش و تاڵ دەدات و‬ ‫چەندین وتە و بۆچوونی سەرسوڕهێنەریش‬ ‫ب����ە نموون����ە دەهێنێت����ەوە‪ .‬نەخێ����ر هیچ‬ ‫هەڵەیەك لە ئ����ارادا نییە‪ ،‬چونكە لیبرالیزم‬

‫پەس����ەندی ك����ردووە‪ ،‬زۆر بێش����ەرمانەش‬ ‫سیفەتی مرۆیی نەك تەنیا لە كەسانی رەنگ‬ ‫جیا ( ئەو كەس����انەی سپیپێست نین) لە‬ ‫كۆلۆنییەكان بەڵكو لەو گەالنەش دادەماڵێت‬ ‫كە بە «بەربەر» و وەحش����ی ناسرابوون‪،‬‬ ‫واتە حیسابی ئینس����انی بۆ ئێرلەندییەكان‬ ‫و هین����دۆ س����وورەكانی ئەمەری����كا ناكات‪.‬‬ ‫جگ����ە لەمە‪ ،‬ئەم ئایدیۆلۆژییە مرۆڤبوون لە‬ ‫خزمەتكاران و كرێكارانی ناو ش����ارەكانیش‬

‫دادەماڵێت‪ ،‬واتە لە ژمارەیەكی یەكجار زۆری‬ ‫خەڵك‪ ،‬كە زۆرینەی كۆمەڵگە پێكدێنن‪ .‬ئەم‬ ‫دژە مێژووەی لیبرالی����زم‪ ،‬بێ ئەوەی رووە‬ ‫ئاش����كراكەی ئینكار بكات‪ ،‬پەردە لەس����ەر‬ ‫ئەو رووە ش����اراوە و تاریكەش الدەدات كە‬ ‫هەر لە س����ەرەتاوە الیەنە خەوش����دارەكانی‬ ‫لیبرالیزمی داپۆش����یوە‪ .‬بۆ نموونە كاتێك‬ ‫بۆمان دەردەكەوێت كە گەورە فەیلەسوفی‬ ‫لیبرالی����زم جۆن لۆك خاوەن پش����ك بووە‬ ‫لە كۆمپانیای ئەفریقی����ی مەلەكی (رۆیەل‬ ‫ئافریك����ەن كۆمپەنی)‪ ،‬ئەو كۆمپانیایەی كە‬ ‫رۆڵێكی گەورەی هەبوو لە بازرگانیكردن بە‬ ‫رەشپێستەكان و بەكۆیلەكردنیان‪ ،‬ئەمە وا‬ ‫دەكات باشتر لە مێژووی نوێی خۆمان بگەین‬ ‫و بە قسە و رواڵەت هەڵنەخەڵەتێین‪.‬‬ ‫بەاڵم دەشزانین كە ئەم كتێبە رچەشكێن‬ ‫و دژە رەوتە كاتێكی زۆری پێچوو تا تەرجەمە‬ ‫كرا و گەیشتە دەستمان‪ .‬هەروەها ئەو كەمە‬ ‫بایەخ����ەی میدیا بەناوبانگەكانیش����مان بەم‬ ‫كتێبەی����ان داوە لەگەڵ ئەو میزاجە خراپەی‬ ‫كە هەراس����انكراوە نایەت����ەوە‪ .‬ئەم كتێبە‬ ‫پڕە لە زانس����ت و زانیاری و زۆر رۆشنیشە‬ ‫بۆیە ناكرێت بە ئاسانی تەحەدا بكرێت یان‬ ‫رەتبكرێتەوە‪ .‬ئەم كتێبە جەدەلێكی ناوەتەوە‬ ‫بۆیە هەر لە ئێس����تاوە دەستیان كردووە بە‬ ‫دژایەتیكردن����ی و دەیانەوێت كەموكورتی و‬ ‫هەڵەكان����ی دەربخ����ەن‪ .‬رەخنەگران رەخنە‬ ‫زیاتر لەوە دەگرن كە نووس����ەر هەڵوێست‬ ‫و بۆچوونی خۆی لەس����ەر هەن����دێ بابەت‬

‫دەربڕیوە دوورن لە بابەتە جەوهەرییەكەی‬ ‫كتێبەكە‪ ،‬واتە ئەمال و ئەوالی كردووە‪ ،‬هەر‬ ‫بۆیە خوێنەر هەقی هەیە زۆر لە باسەكانی‬ ‫پشتگوێ بخات‪ .‬بەوەش تۆمەتباری دەكەن‬ ‫كە گوایە تاكالیەنە و بە كەیفی خۆی ش����ت‬ ‫دەنووسێت بە تایبەتی ئەوكاتەی كە هیچی‬ ‫پێ نابێت و ناتوانێ����ت الیەنە جیاجیاكانی‬ ‫لیبرالیزم و ئاڵۆزیی تەوژمەكانی و هەروەها‬ ‫رۆش����ن نەبوونی هەندێ لە بیرمەندەكانی‪،‬‬ ‫دەربخ����ات و باس����یان لێوەب����كات‪ .‬ئینجا‬ ‫رەخنەگران����ی دواجار هیچیان پێ نامێنێت‪،‬‬ ‫بۆی����ە دەڵێن «ج����ا خۆ ئەم����ە هەموومان‬ ‫دەیزانین‪ ،‬ش����تێكی ش����اراوە نییە!» ئەمە‬ ‫ئەوكات����ەی كە ئایدیۆلۆژی����ای زاڵ بێوچان‬ ‫و بێئ����ەوەی بێالیەنی پیش����ان ب����دات كار‬ ‫ب����ۆ بوژاندنەوەی ئەفس����انە بریقەدارەكەی‬ ‫لیبرالیزم دەكات‪.‬‬ ‫دەبێ����ت ئام����اژە ب����ەوەش بدەی����ن كە‬ ‫كتێبەك����ەی لۆس����وردۆ پڕە ل����ە وەرگرتن‬ ‫(اقتباس) كە رەخنەی توند لە ئەفسانەكە‬ ‫دەگرن و ئ����ازاری پێدەگەیەنن‪ .‬بۆ نموونە‬ ‫یەكێ����ك ل����ەو وەرگرتنانە هی نووس����ەری‬ ‫فەڕەنس����ی ئەلێكس����یس دوتۆكڤیل����ە كە‬ ‫ش����ەرعییەت دەدات����ە قڕكردن����ی هیندییە‬ ‫سوورەكان ‪»:‬دیارە خودا كە هەر خۆی لە‬ ‫جیهان����ی نوێدا ئەو هەموو س����امانە زۆرەی‬ ‫پێدابوون ‪ ،‬پێدەچێت هەر خودا خۆی تەنیا‬ ‫بۆ ماوەیەكی كەم مافی سوودوەرگرتن لەو‬ ‫سامانەش����ی پێدابن‪ .‬ئەوان‪ ،‬بە جۆرێك لە‬


‫‪77‬‬ ‫جۆرەكان‪ ،‬تەنیا بۆ چاوەڕێكردن لەوێ بوون‪.‬‬ ‫ئەم هەموو كەنارانەی كە ئەوەندە بە جوانی‬ ‫بۆ بازرگانی و پیشەس����ازی ئامادەكرابوون‪،‬‬ ‫ئ����ەم رووب����ارە قوواڵنە‪ ،‬دۆڵ����ە بەپیتەكەی‬ ‫میسیسیپی‪ ،‬تەواوی ئەم كیشوەرە‪ ،‬ئەمانە‬ ‫هەمووی پێدەچێت تەنیا النەیەكی هێش����تا‬ ‫چۆڵ بووبن بۆ نەتەوەیەكی گەورە»‪ .‬سەیری‬ ‫دەس����تەواژەی «النەیەكی چۆڵ» بكەن‪ ،‬ئا‬ ‫ئەمەیە نووس����ەرێكی لیبرالی بەناوبانگ بە‬ ‫س����ەرە قەڵەمێك شەرعییەت دەداتە یەكێك‬ ‫لە جینۆس����ایدە ه����ەرە گەورەكانی مێژوو‪،‬‬ ‫ئەم����ە هەر زوو بەڵگەیەكی بایەخدار دەداتە‬ ‫داهێنەرانی بیرۆكەی «خاكی بێ گەل» كە‬ ‫لەالی����ەن خوداوە دراوەتە گەلێكی بێ خاك‪.‬‬ ‫لەم كتێبەدا كە هەڵسەنگاندنێكی رەخنەیی‬ ‫بۆ مێژووی لیبرالیزم دەكات‪ ،‬ژمارەیەكی زۆر‬ ‫تێكستی لەم چەشنەمان بەر چاو دەكەون‪،‬‬ ‫هەندێكیان پێشتر كەس هەستی پێنەكردوون‬ ‫و تازەن‪.‬‬ ‫نووسەری كتێبەكە ش����تێكی زۆرمان فێر‬ ‫دەكات و وامان لێدەكات بیرمان بۆ زۆر شتی‬ ‫دیكە بچێت و فراوانتر بیربكەینەوە‪ .‬بۆ نموونە‬ ‫كاتێك ئاماژە بە وتەكانی جۆرج واش����نتن و‬ ‫ئادەم سمیس دەكات‪ ،‬كە باس لە شۆڕشی‬ ‫ئەمەریكی دەكەن‪ ،‬ئەو شۆڕشەی لە كۆتایی‬ ‫سەدەی هەژدەهەم دانیشتووانە لیبرالەكانی‬ ‫كۆلۆنییەكان كردیان‪ ،‬ئەوانەی خاوەنی كۆیلە‬ ‫بوون و هۆش����یان پەیدا كردب����وو كە چیتر‬ ‫نەیاندەویست «ژێردەستەی سپیپێست و بە‬ ‫ئازادی لە دایكبووی بەریتانییەكان» بن‪ ،‬و‬ ‫ل����ە دڵەوە ل����ە دژی ئینگلیزەكانی بەریتانیا‬ ‫كە ئازادیی ئەوانیان زەوت كردبوو هاواریان‬ ‫دەك����رد و دەیانگ����وت ‪»:‬نامانەوێت نیگرۆ‬ ‫(رەشپێس����ت)ی ئەوان بین!»‪ .‬ئەوەی زۆر‬ ‫زەق و ئاش����كرایە و بەڵگەی ناوێت ئەوەیە‬ ‫كە فیكری لیبرال هەرگیز فیكرێك نەبووە لە‬ ‫ناخیدا و بە شێوەیەكی راستەقینە گەردوونی‬ ‫بێت و بۆ هەموو تاك و گەلێكی س����ەر گۆی‬ ‫زەوی بێت‪ .‬ئەو ئازادییانەی ئەم نووسەرانە‬ ‫بۆ «تاك» داوای دەكەن‪ ،‬بۆ كۆی بوونەوەرە‬ ‫مرۆییەكان نییە‪ ،‬بەڵكو تەنیا بۆ ژمارەیەكی‬ ‫كەم����ی ئەوانەیە كە تایبەت و هەڵبژێردراون‬ ‫بە واتا تەوراتی و مەدەنییەكەی وشەكە‪.‬‬ ‫ئەم فیكرە دژەمرۆیی و توندە مێژووێكی‬ ‫كۆن����ی هەی����ە‪ .‬گرۆس����یۆس‪ ،‬یەكێ����ك لە‬ ‫دامەزرێنەرانی دۆكترینی لیبرال لە سەدەی‬

‫حەڤدەهەم‪ ،‬زۆر بە راشكاوی و بێ دوودڵی‬ ‫شەرعییەت دەداتە سیس����تەمی كۆیالیەتی‬ ‫(كاتێك ئاماژە بە ئەریس����تۆ دەكات‪ ،‬ئەمە‬ ‫دەنووس����ێت « هەن����دێ ك����ەس ه����ەن بۆ‬ ‫ئەوە ل����ە دایكبوونە كە ببن����ە خزمەتكار و‬ ‫كۆیلە»‪ ).‬هەروەها دانیشتووانە ئەسڵیەكەی‬ ‫كۆلۆنییەكانی هۆڵەندا بە « ئاژەڵی وەحشی‬ ‫« ل����ە قەڵ����ەم دەدات و ئاینەكەش����یان بە‬ ‫«یاخیبوون لە دژی خودا» دادەنێت‪ ،‬بۆیە‬ ‫پاس����اوی توندترین «س����زای تۆمەتباران»‬

‫ئەو ئازادییانەی ئەم‬ ‫نووسەرانە بۆ «تاك»‬ ‫داوای دەكەن‪ ،‬بۆ كۆی‬ ‫بوونەوەرە مرۆییەكان نییە‪،‬‬ ‫بەڵكو تەنیا بۆ ژمارەیەكی‬ ‫كەمی ئەوانەیە كە تایبەت‬ ‫و هەڵبژێردراون بە واتا‬ ‫تەوراتی و مەدەنییەكەی‬ ‫وشەكە‬ ‫دەدات����ەوە‪ .‬كەوات����ە مەس����ەلەكە بە هیچ‬ ‫جۆرێ����ك ئەوە نییە ك������ە پراكتیكەكان دوور‬ ‫بوونە لە پرینس����یپەكانی لیبرالیزم‪ ،‬بەڵكو‬ ‫ئ����ەوە خودی فیك����ری لیبرال����ە خیانەت لە‬ ‫ئەریس����تۆكراتیزمێكی ئەنترۆپۆلۆژی دەكات‬ ‫كە راس����تەوخۆ ف����ەرق و جودایی دەكات و‬ ‫هەندێ كەس لە مرۆڤایەتی دەخات‪.‬‬ ‫بیرمەن����دی فەڕەنس����یش تۆكڤی����ل ك����ە‬ ‫ئەریس����تۆكرات و دیموكرات ب����وو‪ ،‬ئەویش‬ ‫زۆر ل����ە گرۆس����یۆس جی����اواز نیی����ە و تا‬ ‫راددەیەك وەكو ئەو بیردەكاتەوە‪ .‬لۆسوردۆ‬ ‫ل����ە كتێبەكەی خۆیدا ئ����ەم چەند دێڕەی لە‬ ‫تۆكڤیل وەرگرتووە ‪»:‬رەگەزی ئەوروپی‪ ،‬جا‬ ‫لە ئاسمانەوە بۆی هاتبێت یاخود بە هەوڵ و‬ ‫تەقەالی خۆی وەدەستی هێنابێت‪ ،‬پلەیەكی‬ ‫سەرووتری هەیە كە قسە هەڵناگرێت بەسەر‬ ‫هەم����وو رەگەزەكانی دیكە ك����ە كۆمەڵگەی‬ ‫مرۆی����ی پێكدێنن»‪ .‬ئەم����ڕۆ خەڵكێكی زۆر‬ ‫س����ەریان س����ووڕماوە لە خۆبەزلزانین و خۆ‬ ‫بەتوێژكردن (بە فەڕەنس����ییەكە‪ :‬كاست كە‬

‫چینێكی كۆمەاڵیەتییە و خۆی لە چینەكانی‬ ‫دیكەی كۆمەڵگە جیا دەكاتەوە ‪ ،‬بە تایبەتی‬ ‫لە هیندستان – و) و دانانی ئەندامانی هەندێ‬ ‫نێوەندی دەس����ەاڵتدار ب����ە ژن و پیاویانەوە‬ ‫كە بە ئاشكرا و بە ش����انازییەوە خۆیان بە‬ ‫س����ەرووتر و بەرزت����ر دەزان����ن‪ .‬كاتێك ئەم‬ ‫كتێبە دەخوێنینەوە‪ ،‬بۆمان دەردەكەوێت كە‬ ‫ئەمە پێش ئەوەی س����یمایەكی سایكۆلۆژی‬ ‫– كۆمەاڵیەتیی تاكەكان بێت‪ ،‬خەسڵەتێكی‬ ‫بنەڕەتیی خودی دۆكترینی لیبرالە‪ ،‬هەروەها‬ ‫خەس����ڵەتی ئەو دۆخەش����ە كە دۆكترینەكە‬ ‫هەردەم بانگەش����ەی بۆ ك����ردووە‪ .‬لیبرالیزم‬ ‫و دیموكراس����ی هەرگیزاو هەرگیز هاوواتای‬ ‫یەكتری نەبوون‪.‬‬ ‫لەسەرەنجامدا لۆس����وردۆ دەنووسێت ‪»:‬‬ ‫گوتارێكە بە تەواوی و بۆ كۆمەڵگەی مرۆڤە‬ ‫ئازادەكان تەركیز دەكاتە س����ەر رووبەرێكی‬ ‫پیرۆزی تەسك و سنووردار»‪ .‬ئەم رووبەرە‬ ‫یان كایە پیرۆزە هەر ئەوەیە كە كولتوورێكی‬ ‫ئەخالقی – ئاینیی پرۆتێستانت شەرعییەتی‬ ‫پێدەدات‪ ،‬ئەو كولت����وورەی كە لە بنەڕەتدا‬ ‫لە پەیمانی كۆنەوە ( العهد القدیم‪ ،‬تەواوی‬ ‫كتێب����ە پیرۆزەكانی یەه����ودی پێش هاتنی‬ ‫عیسا‪ ،‬الی مەس����یحیەكان بە پەیمانی كۆن‬ ‫ناس����راون ‪ -‬و) ئاو دەخوات����ەوە‪ .‬بۆ ئەوەی‬ ‫بزانی����ن ئ����ەو بابەتانەی زۆرب����ەی كات بۆ‬ ‫نووس����ینەوەی مێ����ژووی رۆژئ����اوای لیبرال‬ ‫بەكارهێندراون خەس����ڵەتێكی چەندە ناقۆاڵ‬ ‫و ناش����یرین و هەڵخەڵەتێنەری����ان هەی����ە‪،‬‬ ‫هەر ئەوەندەمان بەس����ە بۆ ش����یكردنەوەی‬ ‫«كای����ەی پی����رۆز» ئام����اژە ب����ە «كایەی‬ ‫ئاس����ایی» و ناپیرۆزی����ش بكەی����ن‪ ،‬وات����ە‬ ‫كۆیلەكان����ی كۆلۆنییەكان و خزمەتكارەكانی‬ ‫ناوەوەی واڵتە داگیركەرەكان‪ .‬ئەو بابەت و‬ ‫پۆلێنكردنان����ەش ئەمانەن‪ :‬زاڵبوونی رەهای‬ ‫ئازادیی ت����اك‪ ،‬دژایەتیكردنی دەس����ەاڵتی‬ ‫دەوڵ����ەت (ئەنتی س����تەیتیزم)‪ ،‬تاكگەرایی‬ ‫(ئیندیڤیدوالیزم)‪ .‬بەاڵم ئایا لە س����ەدەكانی‬ ‫هەژدەهەم و نۆزدەهەمدا لە بەریتانیا ئازادی‬ ‫ئاینی هەبوو؟ لە بارەی ئێرلەنداوە‪ ،‬گوستاڤ‬ ‫دوبۆمۆن‪ ،‬كە كەس����ێكی لیب����رال و هاوڕێی‬ ‫تۆكڤیل بوو لە گەش����تەكەیدا بۆ ئەمەریكا‪،‬‬ ‫باس لە «س����تەمێكی ئاین����ی دەكات كە بە‬ ‫خەیاڵیشدا نایەت»‪.‬‬ ‫كاتێك بە مێ����ژووە درێژەكەی لیبرالیزمدا‬

‫‪20132013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫حوزەيرانی‬

‫دەچین����ەوە و س����ەیری دەكەی����ن‪ ،‬دەبینین‬ ‫ك����ە چەند فیك����ر و رەوتیش ل����ە دژی ئەو‬ ‫پەیدابوونە و هەوڵیانداوە بیوەس����تێنن یان‬ ‫الوازی بكەن‪ .‬لەم كتێبەدا‪ ،‬ئەوەش دەبینین‬ ‫كە چەندین كەسایەتیی جیاجیا پەیدا دەبن‬ ‫و بانگی گەردوونگەرایی (یونیڤێرس����الیزم)‬ ‫دەك����ەن‪ ،‬ه����ەر ل����ە گەردوونگەراییەك����ەی‬ ‫بیرمەن����دی كاتۆلی����ك و مەلەكیخ����وازی‬ ‫فەڕەنس����ی ژان بۆدەن‪-‬ەوە بگرە لە سەدەی‬ ‫شانزدەهەم و رادیكالیزمی دژەكۆلۆنیالیست‬

‫« ئێمە خۆمان‬ ‫بەشداربووین لە‬ ‫دروستكردنی ئەو وەحشەی‬ ‫بە كەیفی خۆی باڵی بەسەر‬ ‫جیهاندا كێشاوە (‪،)...‬‬ ‫هەر خۆیشمان بەرپرسین‬ ‫لەوەی كە وەحشەكە‬ ‫شێوەیەكی ترسناك و‬ ‫ناشیرینی وەرگرتووە»‬ ‫و الیەنگری هەڵوەش����اندنەوەی كۆیالیەتی‪،‬‬ ‫ئ����ەو رادیكالیزمەی كە هەن����دێ جار لیبرالە‬ ‫پێش����كەوتووەكانی س����ەدەی نۆزدەهەمیش‬ ‫پش����تگیرییان ك����ردووە‪ ،‬ئینجا ت����ا دەگاتە‬ ‫رەخنە توند و بنەڕەتییەكەی كارل ماركس‬ ‫كە زۆر بە جوانی پەردە لەسەر «خەسڵەتە‬ ‫كۆنەپارێزەك����ەی شۆڕش����ی ئینگلی����زی»‬ ‫الدەدات‪ .‬لە راس����تیدا ئازادبوونی سیاس����ی‬ ‫چینی بورژوازی دەس����تپێكی ش����ۆڕش یان‬ ‫هەڵچوونێك����ی كۆمەاڵیەت����ی ب����وو لە دژی‬ ‫گەالن����ی كۆلۆنیی����ەكان و هەروەها لە دژی‬ ‫جووتیاران����ی خ����ودی بەریتانی����اش‪ ،‬ئینجا‬ ‫پەالماری پڕۆلیتاریای ناو شاریش����ی دا‪ ،‬ئەو‬ ‫توێژەی كە زۆر بە خراپی لە ناو كارخانەكان‬ ‫مامەڵ����ەی زۆر خراپی����ان لەگەڵ����دا دەكرا‪.‬‬ ‫بەاڵم لۆس����وردۆ بە تەواوەتی لەسەر هەمان‬ ‫چوارچێوەی ش����یكردنەوە بەردەوام نابێت و‬ ‫دەچێت هەڵسەنگاندنێكی گشتیی شەخسی‬ ‫بۆ شۆڕش����ە لیبرالەكان دەكات‪ ،‬جا ئەوانەی‬ ‫ل����ە ئەوروپا بەرپابووبێتن ی����ان ئەوانەی لە‬ ‫ئەمەریكای التین‪ ،‬دواتر ش����یكردنەوەیان بۆ‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫دەكات‪.‬‬ ‫لە نێوان ئەو هەڵوێستە دژە لیبرالیانەدا و‬ ‫ئەوانەی كە لە هەموویان گرنگ و كاریگەرتر‬ ‫بوون و ئەنجامی باشیان لێكەوتووەتەوە ئەو‬ ‫بزووتنەوانە بوون كە گەالن خۆیان بەرپایان‬ ‫كرد‪ .‬لۆسوردۆ راپەڕینەكەی سانت دۆمینگ‬ ‫لە ریزی پێش����ەوەی ئ����ەو بزاڤانە دادەنێت‪.‬‬ ‫ئەم راپەڕینە كە دیارترین كەسایەتییەكەی‬ ‫تووس����ەن لوڤێرتور بوو و بۆ ئەو س����ەردەم‬ ‫بزاڤێكی گەورە و رچەش����كێن بوو‪ ،‬چونكە‬ ‫گەلێكی رەشپێس����ت جورئەت����ی پەیدا كرد‬ ‫و داوای ئ����ازادی ك����رد‪ ،‬ل����ە كاتێكدا كەس‬ ‫باوەڕی نەدەكرد ش����تێكی وا رووبدات‪ .‬هەر‬ ‫ئەو راپەڕینەی رەشپێس����تان ك����ە هاوكات‬ ‫بوو لەگەڵ شۆڕش����ەكەی فەڕەنسا‪ ،‬دەبێتە‬ ‫وەرچەرخانێك����ی گرن����گ بۆ س����ەربەخۆیی‬ ‫كرێیۆلەكان (كرێیۆل بەو كەسانە دەگوترێت‬ ‫كە لە كۆلۆنییەكان لەدایكبوونە‪ ،‬جا رەنگی‬ ‫پێست و رەچەڵەكیان هەرچیەك بێت – و)‬ ‫و هەڵوەشاندنەوە و قەدەغەكردنی كۆیالیەتی‬ ‫ل����ە ئەمەری����كای التین‪ .‬دوای ‪ 125‬س����اڵ‪،‬‬ ‫شۆڕشی ئۆكتۆبەر لە رووسیا بەرپا دەبێت و‬ ‫بە هەمان ئاراستەدا و بە گوڕوتینێكی زۆرەوە‬ ‫هەنگاو دەنێت‪ .‬لۆس����وردۆ ل����ە كتێبەكەیدا‬ ‫نووس����یویەتی‪« :‬ئەگەر هەموو الیەنێكیان‬ ‫لەبەر چاو بگرین‪ ،‬ئەوە راپەڕینەكەی سانت‬ ‫دۆمین����گ و شۆڕش����ی ئۆكتۆب����ەر بوون كە‬ ‫یەك لە دوای یەك كۆیالیەتی و سیس����تەمە‬ ‫تێرۆریستیەكەی بااڵدەستبوونی سپیەكانیان‬ ‫خس����تە قەیرانەوە»‪ .‬ئ����ەم دوو بزاڤە دوو‬ ‫چاپت����ەری مێژوون كە « كولتووری لیبرالی‬ ‫ئەو سەردەمە رقی لە بەشێكی زۆریانە»‪.‬‬ ‫لۆس����وردۆ‪ ،‬بێ ئەوەی ب����اس لە مێژووی‬ ‫ت����ازەی نیۆلیبیرالیزم بكات‪ ،‬دێت پرس����یار‬ ‫دەورووژێنێ����ت لەس����ەر بەرپرس����یارێتیی‬ ‫لیبرالی����زم لە «كارەس����اتەكانی س����ەدەی‬ ‫بیستەم» و لە وەاڵمیشدا كە تا راددەیەكی‬ ‫زۆر قەناع����ەت بە خوێن����ەر دێنێت‪ ،‬دەڵێت‬ ‫لیبرالیزم تا س����ەر ئێسقان بەرپرسیارە‪ .‬بە‬ ‫ئام����اژەدان بە بۆچوونەكەی هانا ئارێنت كە‬ ‫بە «كۆلۆنییەكان����ی ئیمپراتۆرێتی بەڕیتانی‬ ‫دەس����تپێدەكات‪ ،‬بۆ راڤەكردنی پەیدابوونی‬ ‫تۆتالیتاری����زم لە س����ەدەی بیس����تەمدا»‪،‬‬ ‫لۆس����وردۆ بە بیرمان دێنێت����ەوە كە پێش‬ ‫كۆتایی ئەوەی پێیدەڵێن سەردەمی جوان‪،‬‬ ‫دەستكرابوو بە داڕشتنی پالن بۆ سیستەمی‬ ‫قڕكردن و كوش����تار هەروەها سیس����تەم و‬ ‫دامودەزگا دژە دیموكراتییەكانی دیكەش»‪.‬‬ ‫نووس����ەر بۆ نموونە ئاماژە بە « ش����ااڵوە‬ ‫خوێناوی و چەند بارەییەكانی راگواس����تنی‬ ‫هیندییە س����وورەكان دەكات ‪ ،‬لە سەرووی‬ ‫هەموویانەوە پالنی راگواس����تن لە ئەمەریكا‬ ‫لە سەردەمی جاكسۆندا (تۆكڤیل جاكسۆنی‬ ‫بە مۆدێلێكی دیموكراسی دادەنا)»‪.‬‬ ‫ب����ە مامەڵەی خ����راپ و بازرگانیكردن بە‬ ‫رەشپێس����تەكانی جیهانی نوێ (ئەمەریكا)‪،‬‬ ‫لە رووی داماڵین لە مرۆڤایەتی‪ ،‬گەیش����تین‬ ‫ب����ە « لووتكەی����ەك كە زەحمەت����ە وێنەی‬ ‫هەبێ����ت»‪ .‬ب����ۆ نموون����ە ل����ە جامای����كای‬ ‫بەڕیتانیدا‪ « ،‬كۆیلەیەك ناچار دەكرا لە ناو‬ ‫دەمی كۆیلەیەكی تۆمەتباركراودا پیس����ایی‬ ‫ب����كات و ئینجا دەمیان ب����ۆ ماوەی چوار تا‬ ‫پێنج س����ەعات دەدووری����ەوە»‪ .‬لە ویالیەتە‬ ‫یەكگرتووەكانیش‪ ،‬قوتابیان هەقیان هەبوو‬ ‫داوای مۆڵەت بكەن بۆ ئەوەی بچن ئامادەی‬ ‫رێورەسمی لە سێدارەدانی بێ دادگاییكردن‬ ‫ببن‪ .‬لە س����اڵی ‪ 1913‬و لە شاری بۆستن‪،‬‬ ‫كتێبێك باڵو كرایەوە و ناونیشانەكەی ئەمە‬ ‫ب����وو‪ « :‬چارەس����ەری كۆتایی ب����ۆ گرفتی‬ ‫رەشپێس����تەكان لە ئەمەریكا»‪ .‬توێژەرێكی‬ ‫ژنی ئەمەریكی‪ ،‬ئاشڵی مۆنتاگیو‪ ،‬لە بارەی‬ ‫راسیزم و نازیزمەوە دەنووسێت كە « ئێمە‬ ‫خۆمان بەش����داربووین لە دروستكردنی ئەو‬ ‫وەحش����ەی ب����ە كەیفی خۆی باڵی بەس����ەر‬ ‫جیهاندا كێش����اوە (‪ ،)....‬هەر خۆیش����مان‬ ‫بەرپرسین لەوەی كە وەحشەكە شێوەیەكی‬ ‫ترسناك و ناشیرینی وەرگرتووە»‪.‬‬ ‫لە دەرەنجامدا‪ ،‬دەپرسین ئایا نووسەر بە‬ ‫هەڵەدا چووە كاتێك داوا دەكات كۆتایی بە‬ ‫پیرۆزاندنە س����اختەكەی لیبرالیزم بێنین كە‬ ‫لەم ‪ 30‬س����اڵەی دواییدا و هەر لە سەرەتای‬ ‫حوكمی مارگرێت تاتچەرەوە یەكجار زیادی‬ ‫كردووە؟‬

‫ ‬ ‫(مۆنالیزای رەش) جیاوازییەك لە نێوان هونەری هیندی و ئەوروپی‬

‫(كاری هونەرمەندی هیندی ‪)Viktor Vijay‬‬

‫وەرگێڕان‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫‪8 8‬‬

‫ئایا بێباكی و گوێی مەدەرێ ئازادییە؟‬ ‫سێرژ حەلیمی‬

‫ژۆن كلۆد میشێئا فەیلەسوفە و لە پەڕاوێزەوە‬ ‫دەس���تپێدەكات و دواتر دەبێت ب���ە مەرجەع لە‬ ‫مەیدانی س���ەركۆنەكردنی سەرمایەداریدا‪ .‬ژۆفروا‬ ‫دوالگانریێ كە تەمەنی تەنیا ‪ 30‬ساڵە‪ ،‬مامۆستایە‬ ‫لە زانكۆی نۆرمال سوپێریۆر‪ .‬كارەكانی ئەم دوو‬ ‫نووسەرە ئەمڕۆ بەشێكن لەو دوو جەمسەرەی كە‬ ‫چەپی فەڕەنسی بە دەوریاندا دەخولێتەوە‪.‬‬ ‫ژۆن كل���ۆد میش���ێئا و ژۆف���روا دوالگانریی تا‬ ‫راددەیەك لە هەموو شتێكدا ناكۆكن‪ .‬یەكەمیان بە‬ ‫ئەندازەی ئەوەی رەخنە لە لیبرالیزمی كولتووری‬ ‫دەگرێ���ت ئەوەن���دەش لە لیبرالیزم���ی ئابووری‪،‬‬ ‫دووەمش���یان پێیاندا هەڵدەدا و لە چوارچێوەی‬ ‫ئەواندا <>ماڵێك بۆ خەیاڵكردن>> دادەڕێژێت‪.‬‬ ‫بەاڵم‪ ،‬هەردووكیان لەسەر ئەوە كۆكن كە هەردوو‬ ‫لیبرالیزمەك���ە بەیەكەوەگرێدراون‪ .‬جا بە رای من‬ ‫هەڵەكەی ئەمان لێرەدایە‪.‬‬ ‫كتێ���ب لە دوای كتێب‪ ،‬میش���ێئا جەخت لەو‬ ‫بیرۆكەیە دەكاتەوە كە پارێزەرانی «پێشێلكارییە‬ ‫بەردەوام���ە مۆراڵی و كولتووریی���ەكان» رەوتی‬ ‫چەپی نێو كایەی سیاسییان بە رووی «پارەبازانی‬ ‫بازاڕی دراوی جیهان»دا كردووەتەوە‪ .‬دواهەمین‬ ‫بەرهەم���ی دوالگانری���ی‪ -‬ش پێدەچێ���ت جەخت‬ ‫لەسەر هەمان ئەم دەركپێكردنە بكاتەوە‪ ،‬چونكە‬ ‫ئەم گەنجە بەرگریكارەی میشێل فوكۆ‪ ،‬نیگەرانە‬ ‫ل���ە «مەیلی دەس���ەاڵتزاڵیی» چ���ەپ و لەدژ و‬ ‫جێگ���ەی ئەمدا باس لە «پلۆرالیزم»ی بیرمەندە‬ ‫لیبراڵەكانی زانكۆی شیكاگۆ دەكات‪.‬‬ ‫كارەكەی میشێئا‪ ،‬كە زۆرجار پشت بە جۆرج‬ ‫ئۆروێل و كریستۆفەر الش(‪ )1‬دەبەستێت‪ ،‬لە خەمی‬ ‫زیندووكردنەوەی كۆنەواری (ترادیسیۆن) میللیی‬ ‫چەپدایە‪ .‬لەم سۆنگەیەش���ەوە‪ ،‬بە توندی رەخنە‬ ‫ل���ە الدانی بەرەو بۆرژوازییەت‪ ،‬س���ەوداگەرایی و‬ ‫«لوتبەرزییە رۆش���بیریەكەی» دەگرێت‪ .‬پێیوایە‬ ‫«گوت���اری سۆسیالیس���ت تەنیا ل���ەالی خەڵكە‬ ‫هەژارەكە ب���ڕوای پێدەكرێت»‪ .‬بۆیە‪ ،‬میش���ێئا‬ ‫رێنمای���ی ئ���ەوە دەكات كە دەبێت ئ���ەم گوتارە‬ ‫هەمووان بگرێتەوە‪« ،‬لە هەمان كاتدا‪ ،‬لەو ژنەی‬ ‫كاری خزمەتگوزاری دەكات و هەموو رۆژانی هەینی‬ ‫گەم���ەی لۆتۆ دەكات‪ ،‬ئەو كرێكارەی س���ەرقاڵی‬ ‫خوێندەوەی رۆژنام���ەی لێكیپە‪ ،‬ئەو كارمەندەی‬ ‫خولیای راوە‪ ،‬هەروەها ئ���ەو پیرێژنەی خەریكی‬ ‫پیاسەكردنە لەگەڵ توتكەكە سەگەكەیدا»(‪.)2‬‬ ‫بەهەرحاڵ‪ ،‬لە چوارچێوەی ئەم ئایدیالسازییە‬ ‫تایبەتەدا كە لە رێگەیەوە كرێكارێكی نێرس���االر‬ ‫خواس���تی تۆپ���ی پێ���ی هەیە‪ ،‬ل���ە الیەكی دی‬ ‫بۆرژوازێكی پاریس كە بە پایسكیلەكەیەوە هاتوچۆ‬ ‫دەكات نیشاندەدات‪ ،‬دەش���ێت وانەیەك فێربین‪،‬‬ ‫وەلێ لە هەمان كاتیش���دا لەوانەیە دنەی قۆشمە‬ ‫و توڕەبوونیش بدات‪ .‬بەاڵم‪ ،‬ترس���ی ئەوەش���ی‬ ‫لێدەكرێت كە وێنەیەكی رووكەش و بەسەرچووی‬ ‫كۆمەڵگەكەمان بداتێ‪ .‬لە الیەك باسی جددیەت‪،‬‬ ‫راش���كاوی و هاوڕێیەتی چەپ���ی میللی دەكات‪،‬‬ ‫لە الیەكی دیكەش���ەوە گەڕان بە دوای لەززەت‪،‬‬ ‫رووكەشمەندی و هەلپەرستیی چەپی بورژوا‪ .‬ئەو‬ ‫خەڵكەی میشێئا باس���ی دەكات‪ ،‬لە ژۆن گابانی‬ ‫ئەكتەر لە فیلمی ال بێل ئێكیپ دەچێت‪ :‬پیاوێكی‬ ‫ماسولكەدار‪ ،‬فەڕەنسی و خاوەن خێزان‪ .‬هەرچی‬ ‫چەپە بۆرژواكەش���ە كە شێتی مۆدرێنیتێ بووە و‬ ‫ئەم نووسەرە كەوتووەتە وێزەیان‪ ،‬خوێنەرەكانی‬ ‫رۆژنامەی لیبێراس���یۆن و گۆڤاری ئەنرۆكوپتیبل‬ ‫ن‪ .‬واتە ئەوانەی ئامانجی «پێش���كەوتخوازی»‬‫لە الیان تەنیا بریتییە لە تەفروتوناكردنی یەك لە‬ ‫دوای یەكی شوێنەوار و رەگوڕیشەكانی رابردوو»‪،‬‬ ‫ئەمیش ل���ە كاتێكدا بە چاوی خۆیان دەبینن كە‬ ‫«گەر چینی میللی ئەمڕۆ زیاتر و زیاتر بە دەست‬ ‫كوێرەوەریی���ەوە دەناڵێنێ���ت‪ ،‬لەبەرئەوەی���ە كە‬ ‫رابردوو بۆ ئەمان باشتربوو»‪.‬‬ ‫ب���ە بۆچوون���ی میش���ێئا‪ ،‬چ���ەپ و چەپ���ە‬ ‫توندڕەوەكان زۆر «مۆدێرنن»؟ بەاڵم‪ ،‬دوالگانریی‬ ‫گلەیی ئەوەیان لێدەكات كە بە پێچەوانەوە تەواو‬ ‫مۆدێرن نین‪ .‬بە پشتبەستن بەو وانانەی میشێل‬ ‫فوك���ۆ لە كۆلێژ دوفرانس پێشكەش���ی كردوون‪،‬‬ ‫دوالگانریی لەوە دەترس���ێت ك���ە تاوانباركردنی‬

‫نیولیبرالی���زم كۆتایی بەو نۆس���تالژیایە‬ ‫نەهێنێت كە بۆ دونیای دەس���ەاڵتزاڵی و‬ ‫بیرۆكراس���ی هەمانە‪ .‬بۆ ئەم مەبەس���تە‬ ‫دەنووسێت ‪«:‬لێرەوە پەنجە دەخەینە سەر‬ ‫كێشەیەكی بنەڕەتی‪ ،‬ئەو شتەی سەرجەم‬ ‫گەورە نووس���ەرە رادیكاڵەكان رووبەڕووی‬ ‫بوونەتەوە‪ ،‬ئەوی���ش ئەوەیە چۆن رێ لە‬ ‫مەیل���ی رابردووگەرایی ی���ان كۆنەخوازی‬ ‫كە ب���ە ش���ێوەیەكی س���ەرەكی كرۆكی‬ ‫ه���ەر پرۆژەیەك���ی رەخنەگرانەیە بگرین؟‬ ‫چ���ۆن ئەم سیس���تەمەی ئێس���تا بخەینە‬ ‫ژێر لۆم���ەوە بەبێ ئ���ەوەی كارەكەمان‪،‬‬ ‫خێ���را ب���ە ش���ێوەیەكی ئۆتۆماتیك���ی‪،‬‬ ‫رووی ب���ە ویس���تخوازیی بۆ سیس���تەمی‬ ‫رابردوو‪ ،‬یان ئ���ەو روانگەیەی كە پێیوایە‬ ‫رابردوو س���اتەوەختێكە هەمیشە ئاهی بۆ‬ ‫هەڵدەكێشین‪ ،‬نەتەقێتەوە؟ پاشان چۆن‬ ‫پێش���وازی ل���ە هەوڵێك���ی رەخنەگرانەی‬ ‫نیولیبرالیزم دەكرێت‪ ،‬گەر بەبایەخەوە ئەو‬ ‫ش���تەی لە رابردوودا هەڵیوەشاندووەتەوە‬ ‫باس نەكات‪ ،‬ئەو شتەی كە بە شێوەیەكی‬ ‫ئاگایانە یان نائاگایانە پشت بە بەهاكانی‬ ‫بەر لە لیبرالیزم نەبەستێت؟»‪.‬‬

‫جەمسەرگیریی رۆشنبیران و‬ ‫نەبوونی سەنگی كۆمەاڵیەتی‬ ‫میشێئا و دوالگانریی هەم نەیاری یەكن‬ ‫هەم تەواوكەر‪ .‬گەر ئەمیان بوونی نەبوایە‪،‬‬ ‫ئ���ەوا ئەوی دیی���ان ژیانی پێدەبەخش���ی‬ ‫و دایدەهێن���ا‪ .‬ل���ەو ش���وێنەی یەكەمیان‬ ‫(میش���ێئا) پێیوایە «رەوتی كولتووریی‬ ‫لیبرالی���زم» ل���ە رێگ���ەی قەاڵچۆكردنی‬ ‫«س���نوورە مۆڕاڵ���ی و سروش���تییە»‬ ‫كۆنەكانەوە هاتەكای���ەوە‪ ،‬ئەوا دووەمیان‬ ‫پارێ���زگاری ل���ە « روانگ���ەی پۆزەتیڤی‬ ‫داهێنان���ی نیو‪-‬لیب���راڵ» دەكات‪ ،‬كە لە‬ ‫خزمەتی «بەگڕخس���تنی كەمینەكان» و‬ ‫«رەخن���ەی رادیكاڵە ل���ەدژی بنەماكانی‬ ‫پەیڕەوكردنی دەسەاڵتی دیسیپلینكەر»‪.‬‬ ‫‪wordpress.com‬‬ ‫ب���ە رای دوالگانری���ی‪ ،‬بیرمەندێك���ی‬ ‫نیولیبراڵ���ی وەك گاری بێكەر(‪ )3‬دەیتوانی فەزای پاشان هەرچەند ئاماژە بە تێكستی دیكە دەدەن‬ ‫ئازادیی تاكەكەسی بەرفراوان بكات هاوتا لەگەڵ و ش���رۆڤەیان دەك���ەن‪ ،‬دەبێت ئ���ەوە بڵێین كە‬ ‫لە شەرعییەتخس���تنی دەوڵەت و میكانیزمەكانی ناچنە قواڵیی سۆس���یۆلۆژیانەی شتەكانەوە‪ ،‬یان‬ ‫بۆ كۆنترۆڵی كۆمەاڵیەت���ی‪ .‬بە رای ئەم‪ ،‬هەموو چارەنووس���ی مێژووییان‪ .‬بۆ نموونە‪ ،‬میش���ێئا‬ ‫بڕیارێك���ی مرۆیی‪ ،‬ئیتر هاوس���ەرگیری بێت یان پێیوای���ە «چاالكوانێك���ی چەپ بەش���ێوەیەكی‬ ‫تاوان‪ ،‬زادەی لێكدانەوەیەكی ئابووریە‪ .‬پاش���ان سەرەكی خێرا لە رۆژی ئەمڕۆماندا دەناسرێتەوە‬ ‫پێیوای���ە‪ ،‬بیرمەن���دە لیبراڵ���ەكان دەیانتوان���ی چونكە لە رووی دەروونییەوە بەالیەوە ئەستەمە‬ ‫ل���ە حوكم���ە مۆراڵیی���ەكان‪ ،‬پەنابردن���ە ب���ەر رێگە بەوە بدات كە شتەكان‪ ،‬ئیتر لە هەر بوارێكدا‬ ‫دەروونشیكاری‪« ،‬پرسی ریزبەندكردنی مرۆڤەكان بێت‪ ،‬لە جاران باشتر بن»(‪ ،)5‬بەاڵم پرسیارەكە‬ ‫بەسەر ئاسایی و نائاساییدا» رزگارمان بكەن‪ .‬بە ئەوەیە ئەم نووس���ەرە لە راس���تیدا باس���ی كام‬ ‫كورتی‪ ،‬بۆ ئەم‪ ،‬زانكۆی شیكاگۆ رێك درێژكراوە چاالكوان���ی چ���ەپ دەكات؟ تۆ بڵێی بەڕاس���تی‬ ‫بڕوای وابێت كە هەم���وو ئەم چاالكوانانە «گرێ‬ ‫و رەنگدانەوەی قوتابخانەی فرانكفۆرتە(‪.)4‬‬ ‫دەروونییەكەی ئۆرفێ»یان هەبێت‪ ،‬واتە ملكەچی‬ ‫هەڵبەت���ە‪ ،‬چەن���د پردێك لە نێ���وان هەردوو «باوەڕێكی میتافیزیكین بە ئاراستەی مێژوودا»‪،‬‬ ‫سیس���تەمە هزرییەك���ەدا هەی���ە‪ .‬هەندێ���ك لە یا رۆحیان لە «دین چووبێت بەوەی ئاوڕدانەوەی‬ ‫ئازادیخ���وازە ئەمەریكیی���ەكان داوای هەڵگرتنی ب���ەرەو دواوەوەی���ان لێ قەدەغ���ە دەكات؟» تا‬ ‫س���زا ل���ە بەرامب���ەر بەكارهێنان���ی كانەبی���س ئەم ماوانەی دوایی‪ ،‬گلەییمان لە چەپ لە س���ەر‬ ‫(مادەیەكی هۆش���بەر ‪ -‬وەرگێڕ) دەكەن‪ ،‬هاوتا هەڵوێس���تە نۆستالژیئاس���اكەی ب���وو‪ ،‬هاوتا لە‬ ‫داوای مافی هاوس���ەرگیری هۆمۆسێكسوالەكان و سەرۆكایەتییەكەی كە بە س���ەردانی گۆڕستانی‬ ‫هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی كۆمەاڵیەتی دەكەن‪ .‬پیاوە گەورەكانی مێژوو (پانتیۆن) یەكەم رۆژی‬ ‫بەاڵم‪ ،‬كەس���انێكی ناس���راوی وەك ئۆگوس���تۆ س���ەرۆكایەتییان دەس���ت پێدەكرد‪ ،‬یان حەزی‬ ‫پینۆش���ێ‪ ،‬رۆناڵد رێ���گان‪ ،‬مارگرێت تاتچەر یان سەرشێتانەیان بۆ یاد و بۆنە مێژوویییەكان(‪.)6‬‬ ‫دینگ زیاۆپینگ پێیانوایە كە دەتوانین پەیڕەوی‬ ‫میش���ێئا بەم���ەوە ناوەس���تێت و س���نووری‬ ‫نیولیبرالیزم بكەین و لەهەمان كاتیشدا رێوشوێنە‬ ‫دەوڵەتیی���ەكان بۆ جڵەوكردن���ی كۆمەاڵیەتی و گاڵەتەجاڕی دەبەزێنێت تا ئەو شوێنەی پێیوایە‬ ‫سزدان هەم بهێڵێنەوە هەمیش بەتینیان بكەین‪ .‬راستڕەوەكان لە كۆنەخوازی دووركەوتوونەتەوە‪.‬‬ ‫بە پێچەوانەوەشەوە‪ ،‬ژینگەكەمان لە هونەرمەند‪ ،‬لەبەرئەوەی‪ ،‬پێناس���ەكەی ئەم‪ ،‬وەك پێناسەی‬ ‫بیرمەن���دی ئازاد‪ ،‬بێب���اوەڕ‪ ،‬ش���ەوكار‪ ،‬مرۆڤی خەڵك���ە ه���ەژارەكان وایە‪ ،‬ك���ە كۆنەخوازی لە‬ ‫ئاڵوودە بە مادەی هۆشبەر‪ ،‬هتد كەم نییە كە بێز قۆناغی پێ���ش س���ەرمایەداری‪ ،‬نۆس���تالژیا بۆ‬ ‫لە سەرمایەداری دراوخواز دەكەنەوە‪ .‬ئەو شتەی رێژیمی كۆن و ملكەچی بۆ كەنیس���ەدا دەبینیت‪،‬‬ ‫میش���ێئا و دوالگانری���ی باش دەزان���ن و هەندێ بۆیە لەم گۆش���ەنیگایەوە بۆ ئەم راس���تڕەوەكان‬ ‫جاریش بە خێرایی ئاماژەی پێدەدەن‪ .‬كەچی!! وازیان لە مێژووپەرس���تی هێناوە‪ .‬بێگومان هەر‬ ‫ئەم بۆچوونەش وای لێدەكات هەردوو جەمسەرە‬ ‫كەچی‪ ،‬بیرۆكە دژەكانیان دەبنە دوو هێڵ كە لیبرالیزمەك���ە بەو عەش���قەوە ببەس���تێت كە بە‬ ‫لە رووی رۆشنبیرییەوە سەرنجراكێش و گونجاون‪ .‬ش���ێوەیەكی گەوجان���ە ش���ێلگیری مۆدێرنێتێ‪،‬‬

‫سیاسەتێكی لەم جۆرە خەرجدەكرێت زۆر‬ ‫لەو س���وودە زیاتر دەبێت ك���ە كۆمەڵگە‬ ‫دەشێت لێوەی دەستبكەوێت»‪.‬‬

‫گرەوە دۆڕاوەكەی میشێل فوكۆ‬ ‫ل���ە دونی���ای كردەیی���دا‪ ،‬لیبراڵ���ەكان‬ ‫ناچاربوون پەنا ب���ۆ كۆمەڵێ لێكدانەوەی‬ ‫دیكە بەرن‪...‬ه���ەر تەنیا بە بەرهەمهێنانی‬ ‫دەق���ە ئەكادیمیی���ە زانكۆیەكانیان���ەوە‬ ‫نەوەستان‪ ،‬بەڵكو دەس���تیان ئاخنیە نێو‬ ‫سیاس���ەتیی گشتیشەوە‪ .‬بۆ ئەم مەبەستە‬ ‫و لە روانگەیەكی پۆزەتیڤانەوە‪ ،‬تیۆرناسە‬ ‫ه���ەرە وابەس���تەكانیان ب���ە «ئابووریی‬ ‫تاوان���ەوە» وای ب���ۆ دەچن ك���ە بڕی ئەو‬ ‫نرخ���ەی كۆمەڵگە بەه���ۆی روودانی تاوان‬ ‫(دزی و ماڵبڕین‪ ،‬كوش���تن‪ ،‬سیس���تەمی‬ ‫پاراس���تن‪ ،‬بیمە‪ ،‬ناهاوس���ەنگی دەروونی‪،‬‬ ‫هت���د) ەوە دەی���دات دواج���ار پاكان���ەی‬ ‫هەم���وو ئ���ەو خەرجییانەی ل���ە زیندان و‬ ‫گرتووخانەكاندا دەكرێن دەكات‪.‬‬ ‫ب���ە كورت���ی‪ ،‬ئەگ���ەر وەك ئ���ەوەی‬ ‫ئابووریناس���ە نیوكالس���یكەكان بڕوای���ان‬ ‫پێیەت���ی‪ ،‬تاوانبار پێش ئەوەی تاوانەكەی‬ ‫ئەنجام بدات بیر لەو سزاو و نرخە دەكاتەوە‬ ‫كە دەشێت لە ئەنجامیدا دووچاری بێتەوە‪.‬‬ ‫بۆی���ە ل���ەم س���ۆنگەیەوە‪ ،‬ئ���ەوان پێیان‬ ‫وایە دەبێت س���زا و باجی تاوان (س���زای‬ ‫هەتاهەتایی‪ ،‬داپڵۆس���ین‪ ،‬لەس���ێدارەدان)‬ ‫توندبكرێت بە شێوەیەك كە كەسی تاوانبار‬ ‫بگەیەنێت���ە ئەو بڕوایەی كە ئەو ش���تەی‬ ‫تاوانەك���ەی لە پێناودا ئەنجام دەدات ئەوە‬ ‫ناهێنێت‪ .‬بە هەرحاڵ‪ ،‬ئەم جۆرە تێفكرینە‬ ‫ئەو هەواڵنەی بە ئاراس���تەی بەستنەوەی‬ ‫لیبرالیزمی بااڵ بە لیبرالیزمی پەیوەس���ت‬ ‫بە تاوان و یاس���ا پووچ���ەڵ دەكاتەوە‪ .‬لە‬ ‫س���ااڵنی ‪ 1979-1978‬ئەو كاتەی میشێل‬ ‫فوكۆ سەرقاڵی وانە گوتنەوە بوو لە كۆلێژ‬ ‫دوفرانس‪ ،‬توانی شتێكی پێچەوانەی ئەمە‬ ‫‪jean claude michéa‬‬ ‫پێش���كەش بكات‪ ،‬بەاڵم س���ااڵنێك دواتر‬ ‫بازاڕ‪ ،‬تاكگەرایی‪ ،‬سڕینەوەی بنەچەی جوگرافی‪ ،‬بینیمان گەمەكان بەش���ێوەیەكی دیكە دەكرێن و‬ ‫هێنانەكای���ەوەی هاوواڵت���ی گەردوونی���ە‪ .‬بەاڵم گرەوەكەی ئەو شكستی هێنا‪.‬‬ ‫دوژمنایەتی���ی بەردەوامی���ی راس���تڕەوەكان بۆ‬ ‫كارە رۆش���نبیرییەكان ب���ەم ئاراس���تەیەدا‬ ‫شۆڕش���ی فەڕەنسی‪ ،‬سەروەریی میللی‪ ،‬هەروەك بەردەوام���ن‪ .‬ب���ەاڵم‪ ،‬رزگاربوون���ی ئێم���ە نە لە‬ ‫خۆپیشاندان و دژایەتیی خێزانە كاتۆلیكەكانیان ئەنجامدانی شرۆڤەكردنی تیۆرەكانی نیولیبراڵەوە‬ ‫ل���ە دژی هاوس���ەرگیری هۆمۆسێكس���واڵەكان مەیسەر دەبێت‪ ،‬نە لە راپەڕینی پرۆلیتاریا‪ ،‬وەك‬ ‫ب���ەم دواییانە‪ ،‬هەمووی���ان ئەوەم���ان پێدەڵێن ئەوەی لە سەدەی رابردوودا روویدا‪.‬‬ ‫ك���ە كۆنەخوازیی ئەوان هێش���تا ب���ە تەواوەتی‪،‬‬ ‫لەگەڵ ونبوونی ش���ارڵ مۆراس‪-‬یش���دا‪ ،‬كۆتایی‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬هەردی مێد‬ ‫پێنەهاتووە‪.‬‬ ‫هەرچ���ی دوالگانریی‪-‬یە‪ ،‬بای���ەخ بە مێژووی‬ ‫سیاس���یی نیۆلیبرالی���زم ن���ادات‪ .‬چونكە باش‬ ‫دەزانێت میلتۆن فرێدمان‪ ،‬یەكێك لە پێشڕەوانی‬ ‫ئەم رەوتە‪ ،‬ئامۆژگاری پینۆشێ‪ ،‬فرێدریك هاێك‬ ‫و بێكەر‪ ،‬رێگان و تاتچ���ەر بووە‪ .‬كەچی ئەمانە‬ ‫رێی ئەوەی لێناگرن بڵێت بەرهەمی نیولیبراڵەكان‬ ‫«تێڕامانەكانیان لەمەڕ تاوان هێوركردووەتەوە»‬ ‫و ل���ەو «دێوەزمەی���ەی بیروبۆچوون���ە مۆڕاڵی‬ ‫و مۆڕاڵگ���ەرەكان بەس���ەریاندا س���ەپاندبوو‬ ‫رزگارك���ردووە»‪ .‬پاش���ان دەڵێ���ت‪« :‬لەگ���ەڵ‬ ‫نیۆلیبرالیزمدا كۆی سیس���تەمی تایبەت بە تاوان‬ ‫ل���ە داتەپیندایە و ب���ە تەواوەت���ی هەڵتەكاوە‪،‬‬ ‫چونكە ئەم سیس���تەمە دەیەوێ���ت تاونبار وەك‬ ‫نەخۆش لەقەڵەم بدات و پش���ت بە دەس���ەاڵتی‬ ‫دەروونشیكاریش ببەستێت»‪ .‬وای لەم داتەپینە‬ ‫ش���ازە! س���ەردەمی رێگان و تاتچەر (با باسی‬ ‫پینۆشێ هەر نەكەین)‪ ،‬سەردەمی كوێرەوەری و‬ ‫ناردنی بە رەوەی زیندانییەكان بوو بەرەو مەرگ‪.‬‬ ‫كەچی س���ەرەڕای ئەمە‪ ،‬لیبراڵەكان پێیانوابووە‬ ‫ك���ە ئ���ەم داپڵۆس���ینە «نرخی خ���ۆی داوە لە‬ ‫رێگەی لەدەستدانی ژمارەیەكی زۆری پۆلیسەوە‪،‬‬ ‫پاشان چوونەڕێوەی دادوەری‪...‬لە ئەنجامیشدا‪،‬‬ ‫پێیان وایە دەستنیش���انكردنی كۆی تاوانباران و‬ ‫س���زادانیان ش���تێكی بێمانایە‪ ،‬چونكە ئەوەی لە‬

‫سەرچاوە و پەڕاوێزەكان‪:‬‬ ‫(‪ )1‬مێژوونووس و كۆمەڵناسی ئەمەریكی (‪-1932‬‬ ‫‪)1994‬‬ ‫(‪ )2‬ژۆن‪-‬كلۆد میش���ێئا‪« ،‬گرێ���ی ئۆرفێ‪ .‬چەپ‪،‬‬ ‫خەڵكە س���ادەكە و ئاینی پێشكەوتن»‪ ،‬چاپخانەی‬ ‫كلیما‪.2001 ،‬‬ ‫(‪ )3‬ئابووریناسی ئەمەریكی (لە دایكبووی ‪.)1930‬‬ ‫(‪ )4‬لە كۆتایی سااڵنی ‪ 1960‬لە فرانكفۆرت رەوتێكی‬ ‫رەخنەیی شۆڕشگێری لە دژی فۆرمە كۆمەاڵیەتی و‬ ‫كولتوورییەكەی لیبرالیزمی مۆدێرن و پروپاگەندە‬ ‫سیاس���ی و ریكالمەكان س���ەریهەڵدا‪ .‬ژمارەیەك‬ ‫سەركردە كە لەو سەردەمەدا دەیانخوێند بیرۆكەیان‬ ‫لەم رەوتە هەڵچنی‪.‬‬ ‫(‪ )5‬لەو كتێبەی كە لە س���ەرەوە ئاماژەمان پێدا‪،‬‬ ‫میش���ێئا ئاماژە بەمە دەدات‪ ،‬بە تایبەتی لە بەشی‬ ‫پەنهانیی چەپ‪ ،‬ال‪.31 ،‬‬ ‫(‪ )6‬بڕوان���ە‪ :‬پیێ���ر رەمبێ���ر‪« ،‬مێ���ژوو خ���ۆی‬ ‫بەرهەمناهێنێتەوە»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬نیسان‬ ‫(ئەپرێل) ‪.2012‬‬


‫‪99‬‬

‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫كەرنەڤاڵی لێكۆڵینەوەكان‪..‬‬ ‫مەسەلەی كاهوزاك چی دەردەخات؟‬ ‫پیێر رەمبێر و رەزمیگ كۆچەیان*‬ ‫هەروەك س���ایتی میدیاپارت لە بەدواداچوونێكی‬ ‫خۆیدا پێش���تریش ئاش���كرای كردبوو‪ ،‬سەرەنجام‬ ‫رۆژی ‪ 2‬ی نیس���ان (ئەپری���ل) وەزیری پێش���ووی‬ ‫بودجەی فەڕەنسا‪ ،‬ژێرۆم كاهوزاك‪ ،‬دانی بەوەدانا كە‬ ‫حیسابێكی بانكیی شاراوەی لە سویسرا هەیە‪ .‬ئەمە‬ ‫بووە هۆی ئەوەی ئەو سایتە ئینتەرنێتییە‌ی زانیاری‬ ‫نەخشی دادخوازی گشتی بگێڕێ‪ .‬ئەگەر هەتا دوێنێ‬ ‫میدیاكان���ی دیكە بە چاوی گوم���ان و دوودڵییەوە‬ ‫لە كوالیت���ی و ناوەڕۆكی ئەو س���ایتەیان دەڕوانی‪،‬‬ ‫ئێس���تا ئیدی هەموو دەس���تیان دایە ستایشكردنی‬ ‫تایبەتمەندییە باشەكانی‪ .‬كەسایەتییە سیاسییەكان‪،‬‬ ‫چ ئەوانەی ئەو لەقاودانەیان پێخۆشبوو و چ ئەوانەش‬ ‫كە بەهۆیەوە نیگەران‌بوون‪ ،‬رۆڵی ئەو س���ایتەیان‬ ‫لەو مەس���ەلەیەدا بەرز نرخاند‪ .‬لە دەرەوەی بازنەی‬ ‫دەس���ەاڵتدا‪ ،‬س���كانداڵەكەی مەس���ەلەی كاهوزاك‬ ‫ه���اوكات بووەتە مایەی تووڕەیی و خۆش���حاڵی و‬ ‫بێزاری لە بەرامبەر گەندەڵی و بێدەسەاڵتیی سیاسی‪.‬‬ ‫لەحاڵێكدا رۆژ لەدوای رۆژ خەڵكێكی زۆرتر لەس���ەر‬ ‫كارەكانی���ان دەردەكرێن و لە هەم���ان ئەو خەڵكە‬ ‫كەمدەرەت���ان و بێ���كارەش داوا دەكرێ كە هەوڵی‬ ‫زۆرتر بدەن و تەحەمولی سەختگیرییە ئابوورییەكان‬ ‫بكەن‪ ،‬خەڵك بەگشتی بە لەسەركارالچوونی وەزیر‬ ‫و پێداگریی میدیاپارت لەس���ەر باڵوكردنەوەی كارە‬ ‫ناش���یاوەكانی خۆشحاڵن و هەس���ت دەكەن تۆڵەی‬ ‫وانیان لێكردووەتەوە‪.‬‬ ‫ئەنتۆنیۆ گرامش���ی ئ���ەو میزاجە سیاس���ییەی‬ ‫بەهۆی قەیرانەوە بەس���ەر ئەوروپ���ادا زاڵبووە ناو‬ ‫نابوو «تێكدەرگەری»‪( .‬مەبەس���ت گۆڕینی نەزمی‬ ‫زاڵی سیاسی و چینایەتییە) بیرمەندی ماركسیستی‬ ‫ئیتالیایی ئەم وش���ەیەی بۆ شێوازە ناڕێكخراوەكانی‬ ‫سەرهەڵدان و ناڕەزایی دەربڕینی تاكەكان بەكارهێنا(‪.)1‬‬ ‫ئەو ناڕەزایەتییانەی س���ەرچاوەكەیان رقێكی توندە‬ ‫لەدژی دەوڵەت‪ ،‬خەڵك داخی خۆیان لەو گاڵتەجاڕییە‬ ‫دەردەب���ڕن كە لە خاوەن‌دەس���ەاڵتەكانی دەوڵەت‬ ‫دەردەكەوێ‪ .‬ه���اوكات ئەو هەس���تی ناڕەزایەتییە‬ ‫قوڵپی هەستێكی بێدەس���ەاڵتی و دەستەوەستانی‬ ‫لە بەرامبەر دەس���ەاڵت و سیاسییەكانیشی لەخۆیدا‬ ‫مۆڵداوە‪ .‬بە وتەی گرامش���ی گەلی ئیتالی خۆی لە‬ ‫بەرامبەر تێكدەرگەرایی بەدەس���تەوە دەدا‪ ،‬شتێك‬ ‫كە فاش���یزمیش كەڵكی زۆری لێوەرگرت‪ .‬دەوڵەتی‬ ‫یەكگرت���ووی كۆتایی س���ەدەی نۆزدە ئێس���تاش‬ ‫بەتەواوی پێكنەهاتووە‪ .‬بە چەشنێك كە ئەو رێكار و‬ ‫ئامرازانەی دەربڕینی بەكۆمەڵ كە لە واڵتانی دیكەدا‬ ‫هەن وەك حیزب و سەندیكا و ئەنجومەن و دامەزراوە‬ ‫دیموكراتییەكان لە ئیتالیا زۆر بەهێز نین‪ .‬گەندەڵی‬ ‫كە وەك نەخۆش���ییەك باڵوبووەتەوە رێزنەگرتن لە‬ ‫یاساكانی لێكەوتووەتەوە و لەئاكامدا هەموو الیەك‬ ‫گاڵتەی���ان بە دەس���ەاڵت دێ‪ .‬تێكدەرگ���ەری هەم‬ ‫چینەكانی خەڵك تووش���ی دەبن و هەم بژاردەكان‪.‬‬ ‫هەربۆیە لە ئیتالیای هاوچەرخدا ئەم وش���ەیە هەم‬ ‫بۆ سیلڤیۆ بێرلس���كۆنی و شەڕی بەردەوامی لە‌گەڵ‬

‫دەسەاڵتی دادوەری بەكارهاتووە و هەم بۆ جۆزێپپێ‬ ‫گریل���ۆ و بزووتن���ەوە پێنج ئەس���تێرەییەكەی كە‬ ‫پرۆگرامێكی سیاسیی زۆر ناڕوونی هەیە‪.‬‬ ‫لەكاتی كەرنەڤاڵەكان لە س���ەدەكانی ناوەڕاستدا‬ ‫پیرۆزی و كفر‪ ،‬بەش���كۆ و بێڕێ���ز‪ ،‬جوان و ناحەز‪،‬‬ ‫بەكورتی هەموو پلەبەندییە نەریتییەكان سەرەونخوون‬ ‫دەكرانەوە‪ .‬بەاڵم هەر كە جەژن تەواو دەبوو‪ ،‬هەموو‬ ‫ش���تێك دەچووەوە شوێنی پێشووی و نەزم جێگیر‬ ‫دەبووەوە‪ .‬لەو الیەن���ەوە‪ ،‬تێكدەرگەری بریتییە لە‬ ‫دەربڕین���ی نائومێدی بەرامبەر بە ئەگەر و دەرەتانی‬ ‫گۆڕینی هەمیش���ەیی پەیوەندییە چینایەتییەكان‪.‬‬ ‫گرامش���ی لەو پەیوەندییەدا دەس���تەواژەی سەیری‬ ‫«شۆڕشی ناسیاسی» بەكاربردووە‪ .‬قسە بێگومان‬ ‫ل���ە راپەڕینە‪ ،‬بەاڵم راپەڕینێك���ی بێ پرۆگرام و بێ‬ ‫ئایندە‪ .‬ئەم ش���رۆڤەیە تەواو ��ەگەڵ رۆژنامەگەریی‬ ‫بواری س���كانداڵە سیاسی و داراییەكاندا دەگونجێ‪.‬‬ ‫ئەمجۆرە لە كاری میدیایی كە مەیلی دزینی پارەی‬ ‫گش���تی لە لووتكەی دەس���ەاڵتدا ئاش���كرا دەكات‪،‬‬ ‫درێ���ژەی ئەو رەوتەی���ە كە ب���ۆب وودوارد و كارل‬ ‫بێرنشتاین دەس���تیانپێكرد و لە س���اڵی ‪ 1972‬دا‬ ‫سكانداڵی واتەرگەیتیان ئاشكراكرد و لە ئەنجامدا دوو‬ ‫ساڵ دواتر سەرۆك ریچارد نیكسۆن ناچار بوو دەست‬ ‫لەكار بكێشێتەوە‪.‬‬

‫لەنێوان سااڵنی‬ ‫‪ 1996‬و ‪2004‬دا‪ ،‬كە‬ ‫پلینێل سەرنووسەری‬ ‫رۆژنامەی لومۆند بوو‪،‬‬ ‫ئەگەر هەموو راپۆرتە بێ‬ ‫بنەماكانی ئەو رۆژنامەیە‬ ‫لەو ماوەیەدا باڵوبكەینەوە‪،‬‬ ‫تەنانەت لیستەكەیشی‬ ‫بەزەحمەت لە الپەڕە‬ ‫قەبارە گەورەكانی لومۆند‬ ‫دیپلۆماتیكدا جێیان‬ ‫دەبێتەوە‬ ‫پەرەس���ەندنی ئەمجۆرە میدیایە لە س���اڵەكانی‬ ‫‪ 1980‬ی فەڕەنسا دەگەڕێتەوە بۆ روودانی هاوكاتی‬ ‫س���ێ گۆڕانكاری‪ :‬یەكەمیان ب���واری دادوەرەكانی‬ ‫گرتەوە كە لە ساڵەكانی ‪ 1970‬دا كۆمەڵێك دادوەری‬ ‫نوێ لەوانەی پەروەردەیەكی ناڕازییانەیان وەرگرتبوو‬ ‫چوونە ناوی‪ .‬تاكتیكەكە‌ش���یان ئەوە بوو كە هەوڵ‬ ‫بدەن لە رێگای دزەكردنی هەندێك بەڵگەنامە بۆ نێو‬

‫رۆژنامەكان دەسەاڵتی خۆیان لەبەرامبەر بەرپرسانی‬ ‫سەرەوەی خۆیان و دەسەاڵتی سیاسیدا بەهێز بكەن‪.‬‬ ‫ئەمەش پشكنەرەكانی دەهێنایە سەر بەدواداچوون‬ ‫و لێپچین���ەوە‪ .‬وەك دانییە‌ل كارتۆن رۆژنامەوانێكی‬ ‫پێش���ووی لومۆند و نوڤێل ئۆبسێرڤاتۆر بەگاڵتەوە‬ ‫دەڵێ ‪»:‬هەر ئەوەندە بەس بوو ژمارە فاكسی سێ‬ ‫پارێزەر یان دادوەری لێكۆڵینەوەت هەبێ‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫ببی بە رۆژنامەوانێكی باش»(‪.)2‬‬ ‫بە پلەی دووەم‪ ،‬ئەم پشكنەرە نوێیانە كە زۆربەیان‬ ‫خاوەن بیروڕای شۆڕش���گێڕانە و عەدالەتخوازانەش‬ ‫بوون‪ ،‬س���وودیان لە پوختبوونەوەیەكی ئایدیۆلۆژی‬ ‫وەرگ���رت‪ .‬كۆمەڵناس دۆمینیك مارچێتی لەوبارەوە‬ ‫دەڵێت ‪»:‬الوازبوونی سنووربەندییە كۆنەكانی نێوان‬ ‫چەپ و راست لە سایەی لێكچوونی سیاسەتمەدارەكانی‬ ‫دەرچووی هەمان قوتابخانە بااڵكانی دەسەاڵت بووە‬ ‫ه���ۆی ئەوەی ك���ە النیكەم تا راددەی���ەك خەباتی‬ ‫سیاسی تەركیز بكاتە سەر ئەو پرسانەی كە تەواو‬ ‫ئەخالقی بوون»(‪.)3‬‬ ‫فاكتەری سێیەم بریتی بوو لە پەرەسەندنی ركا‌بەریی‬ ‫نێوان كەناڵەكانی زانیاری كە یارمەتی نمایشكردنی‬ ‫رووداوە سیاسییەكان و لێدوان و دژكردەوەی گەرما‬ ‫و گەرم���ی دا‪ .‬بەپێچەوان���ەی هاوەڵەكانیان كە لە‬ ‫رۆژنامەكاندا ستوون دەنووسن‪ ،‬رۆژنامەوانی پشكنەر‬ ‫كەسێكە كە خۆیشی نیشان دەدا‪ .‬لەو بەسەرهاتەی‬ ‫دەیگێڕێتەوە هەمیش���ە دوو كەس���ایەتی كڵێشەیی‬ ‫دەخاتەڕوو‪ :‬یەكیان بریتییە لە رۆژنامەوانەكە خۆی‬ ‫(كە كەسێكی باشە وەك فریشتە سپییەكە)‪ ،‬ئەوی‬ ‫دیكەیش نوێنەری دەس���ەاڵتە (كە كەسێكی خراپە‬ ‫وەك جەلالدەك���ەی بێتوون)‪ .‬بەمج���ۆرە مارچێتی‬ ‫دەنووسێ‪« :‬رۆژنـامەوانەكانی لێكۆڵینەوە یارمەتی‬ ‫بەجێكەوتنی س���یمایەكی نوێیان دا كە بریتییە لە‬ ‫سیمای دادگەر‪ .‬ئەوان بەناوی داواكاری و چاوەڕوانیی‬ ‫بیروڕای گشتی بۆ‌شەفافییەتی زۆرتر‪ ،‬خۆیان وەك‬ ‫ركابەری دامەزراوە دادوەری و سیاسییە هەرە بااڵكان‬ ‫دەرخست»‪ .‬یەكێك لە شوێنەوارە نەخوازراوەكانی‬ ‫ئەمج���ۆرە شانۆس���ازییە كە پێش هەموو ش���تێك‬ ‫مەبەستی بردنەس���ەری رێژەی فرۆشی رۆژنامەكان‬ ‫بوو‪ ،‬بریتی بوو لەوەی كە لەجیاتی سەرنجڕاكێشانی‬ ‫بیروڕا و باسوخواسەكان بۆ سەر پرسە پێكهاتەیی و‬ ‫هۆكارە ریشەییەكانی سكانداڵەكان‪ ،‬هەموو شتێك لە‬ ‫كەسایەتی كەسە تۆمەتبارەكاندا كورت دەكرایەوە‪.‬‬ ‫‪ 40‬س���اڵ پ���اش واتەرگەیت‪ ،‬بەه���ۆی نەمانی‬ ‫جەمس���ەرگەریی سیاس���ی‪ ،‬ئەگەری ئ���ەوەی كە‬ ‫گۆڕانی زۆرینەی سیاسی لە پەرلەمان و حكومەتدا‬ ‫گۆڕانكاری لە سیاس���ەتەكان دروس���ت بكات الواز‬ ‫دەبینرێ‪ .‬هەربۆیەش ئاسۆی رۆژنامەوانی لێكۆڵینەوە‬ ‫زۆر بەرتەس���ك بووەت���ەوە‪ .‬كاتێ���ك ئ���ەو جۆرە‬ ‫لێكۆڵینەوانە بەئەنجام دەگەن‪ ،‬لەباشترین حاڵەتدا‬ ‫دەبنە هۆی ئەوە ‌ی كە تیمی كاربەدەس���تان خۆیان‬ ‫لەو ج���ۆرە توخمانە پاك بكەن���ەوە یان بەخۆیاندا‬ ‫بچنەوە‪ .‬كاتێك شتێك ئاشكرا دەكرێ بۆ ماوەیەك‬

‫بیروڕا شۆك دەبێ و وەخۆ دێتەوە‪ ،‬پرسی بەهەشتە‬ ‫داراییەكان س���ەرلەنوێ وەك زەروورەتێك كە دەبێ‬ ‫رێگاچارەیەكی بۆ بدۆزن���ەوە زەق دەبێتەوە‪ .‬دواتر‬ ‫شتێكی دیكە روودەدا‪ ،‬خەڵك بەمیان ئەویانی لەبیر‬ ‫دەچێتەوە و دیسان هەموو شتێك دەگەڕێتەوە سەر‬ ‫دۆخی پێشووی خۆی‪ .‬ساڵی ‪ 1996‬لێكۆڵەر دونیس‬ ‫رۆبێرت كتێبێكی پڕ لە بێهیوایی باڵوكردەوە سەبارەت‬ ‫بە سكاندالە سیاسی و داراییەكانی فەڕەنسا لە پێنج‬ ‫س���اڵی رابردوودا بە ناوی «لە كاتی سكاندالەكاندا‬ ‫زۆر سكاندالی دیكە لەحاڵی رووداندان»‪ .‬سەرەڕای‬ ‫یاساكانی بەئەخالقیكردنی ژیانی سیاسی‪ ،‬گەندەڵی‬ ‫ه���ەروا بەردەوام ئەو كەنااڵن���ەی بەكاردەبرد كە لە‬ ‫س���ایەی لیبرالیزم���ی داراییەوە پێكهات���وون‪ ،‬وەك‬ ‫كۆمپانی���ا پانامایی و سویس���ییەكان و حیس���ابە‬ ‫بانكییە‌كان���ی لوكس���مبورگ‪ .‬دونی���س رۆبێرت لە‬ ‫كتێبەكەیدا نووس���یبووی ‪»:‬هیچ شتێك نەگۆڕاوە‪،‬‬ ‫تەنیا ناوەكان و روخسارەكان نەبێ‪ .‬كارتەكانی یاری‬ ‫س���ەرلەنوێ دابەش دەكرێن���ە‌وە‪ .‬وای لێهاتووە كە‬ ‫كاری رۆژنامەوانانی وەك من هیچ سوود و بایەخێكی‬ ‫نامێنێ جگە لە ئاگاداركردنەوە‌ی سیاس���ییەكان كە‬ ‫وریای خۆیان بن و كارە نایاسایی و گوماناوییەكانیان‬ ‫بە چەشنێكی دیكە رێكبخەن»‪.‬‬ ‫بێگومان ئەم پێناس���ەكردنەی رۆڵی رۆژنامەوانی‬ ‫لێكۆڵەر بە دڵی ئێدوی پلینێل نابێ كە لێكۆڵینەوەی‬ ‫رۆژنامەوانی وەك ئامرازێكی بەهێزكردنی دیموكراسی‬ ‫س���ەیردەكات‪ .‬چەند رۆژێك پ���اش روونبوونەوەی‬ ‫مەس���ەلەی كاهوزاك‪ ،‬دامەزرێنەری میدیاپارت ‪24‬‬ ‫س���ە‌عاتە لێدوانی لەبەردەم كامێرا و میكرۆفۆنەكان‬ ‫دەدا‪ ،‬بەچەشنێك س���یمای ئەو سایتەی كە دەیان‬ ‫رۆژنام���ەوان كاری بۆ دەكەن تەنیا لە خۆیدا كورت‬ ‫كردب���ووەوە‪ .‬لەگ���ەڵ دانپێدانانی بەڕێ���ز كاهوزاك‬ ‫سەروتاری هێندێك لە رۆژنامەكان لێكۆڵینەوەكەیان‬ ‫بە ناسك لە قەڵەم دابوو‪ .‬پلینێل بە راوێژێكی برایانە‬ ‫لە بەرامب���ەر میدیاپارتدا رایگەیان���د «هەر لەگەڵ‬ ‫باڵوبوونەوەی راپۆرتەكەی میدیاپارت‪ ،‬وەزیر دەبووایە‬ ‫دەس���تی لەكار كێش���ابایەوە‪ ،‬چونكە سەرچاوەی‬ ‫زانیارییەكانمان باوەڕپێكراو بوو»(تەلەفزیۆنی بی‬ ‫ئێف ئێم‪9 ،‬ی ئەپریلی ‪.)2013‬‬ ‫ئەمجۆرە هەڵوێس���تانە سەرس���ووڕ‌هێنەر دێنە‬ ‫بەرچاو ئەگەر لیس���تی درێژی ئەو س���كانداالنەمان‬ ‫لەبیربێت كە لەژێر بەرپرسیارێتی سەرنووسەرانەی‬ ‫پلینێلدا باڵوبوونەوە و راست دەرنەچوون‪ .‬بۆ نموونە‬ ‫ئ���ەو راپۆرتەی ئەو لەژێر س���ەردێڕی «س���كانداڵ‬ ‫ل���ە پاناما»دا لە رۆژنامەی لومۆن���دی رۆژی ‪ 27‬ی‬ ‫ئۆگوستی ‪1991‬دا باڵوی كردبووەوە‪ ،‬ئەنجامەكەی‬ ‫ئ���ەوە بوو ك���ە رۆژنامەكە ناچار ب���وو «داخباریی‬ ‫خۆی» لەوە دەرببڕێ كە «زانیاریی ورد و پشكنراو‬ ‫و بەدوادانەچ���وو»ی س���ەبارەت بە تەمویلی پارتی‬ ‫سۆسیالیس���ت باڵوكردووەتەوە (‪5‬ی س���ێپتمبەری‬ ‫‪ .)1991‬لەنێوان ساڵەكانی ‪ 1996‬و ‪2004‬دا‪ ،‬پلینێل‬ ‫سەرنووسەری رۆژنامەی لومۆند بوو‪ ،‬ئەگەر هەموو‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫راپۆرتە بێ بنەماكان���ی ئەو رۆژنامەیە لەو ماوەیەدا‬ ‫باڵوبكەینەوە‪ ،‬تەنانەت لیستەكەیشی بەزەحمەت لە‬ ‫الپەڕە قەبارە گەورەكانی لومۆند دیپلۆماتیكدا جێیان‬ ‫دەبێتەوە‪.‬‬ ‫چەن���د نموونەی���ەك‪ :‬پیالنی كۆچ���ی زۆرەملێی‬ ‫خەڵكی كۆس���ۆڤۆ كە ل���ە لومۆندی ‪8‬ی نیس���ان‬ ‫(ئەپری���ل)ی ‪ 1999‬دا باڵوكرایەوە دەركەوت درۆیە‪.‬‬ ‫راگەیاندنی لێخۆشبوونی حكومەتی ژۆسپەن لە ‪66‬‬ ‫ملی���ار فرەنك باج كە لە الپەڕەی یەكەمی لومۆندی‬ ‫‪5‬ی ش���وبات (فێبریوەری)ی ‪2000‬دا باڵوبووەوە‪،‬‬ ‫رۆژێك دواتر وەدرۆخرایەوە‪ .‬رۆژی ‪14‬ی تش���رینی‬ ‫یەكەم (ئۆكتۆبەر)ی ‪ ،2000‬لومۆند نووس���یبووی‬ ‫«بروكس���ێل پێش لە یەكگرتنی ڤیڤاندی و سیگرام‬ ‫دەگرێ»‪ ،‬كەچی كۆمیس���یۆن تە‌نیا چەند كاتژمێر‬ ‫پ���اش چاپبوونی ئ���ەو ژمارەی���ەی لومۆند ئۆكەی‬ ‫خۆی دایە ئۆپەراس���یۆنەكە‪ .‬مانشێتی رۆژی ‪ 28‬ی‬ ‫كانوونی یەكەم (دیس���ێمبەر)ی ‪ 2002‬لەژێر ناوی‬ ‫«نهێنیی كۆپیكردنی مرۆڤ» پاش ئەوەی سێكتی‬ ‫رائیلی لەدایكبوونی مناڵێكی كلۆنكراوی راگەیاندبوو‪،‬‬ ‫دەركەوت لە ئەفس���انەیەكی سازكراو زیاتر نییە‪ .‬لە‬ ‫ژم���ارەی رۆژی ‪17‬ی حوزەی���ران (جوالی) ‪2003‬دا‬ ‫وتارێ���ك لەژێر س���ەردێڕی «مەس���ەلەی ئالێگر ‪:‬‬ ‫پشكنەرەكان مەسەلەی ماڵی دەریاچەی نووح روون‬ ‫دەكەنەوە» باڵوبووەوە كە تێیدا باسی ئەوە كرابوو‬ ‫كە لە پەنجا سەنتیمەتریی سەرئەرز كۆمەڵێك ئەڵقە‬ ‫لەس���ەر س���ەری منداڵێك بەدیوارەوە هەڵواسراون‪.‬‬ ‫یەكێ���ك لەو كەس���انەی بۆ دەورە دیت���ن الی ئەو‬ ‫رۆژنامەوانە خەیاڵییە كاری كردبوو دانی بەوەدانابوو‬ ‫ك���ە «ئێمە نەچووینە ژوورێ و ناوەوەی ماڵەكەمان‬ ‫نەدیوە»‪(.‬لومۆند‪28 ،‬ی سێپتێمبەری ‪.)2003‬‬ ‫لەبەرامبەردا كاتێك دونیس رۆبێرت و ئێرنێست‬ ‫بەیكس لە مانگی ش���وبات (فێبریوەری)ی ‪2001‬دا‬ ‫كتێب���ی «ئاش���كراكردنەكان»یان باڵوك���ردەوە‬ ‫ك���ە تایب���ەت ب���وو ب���ە ژووری قەرەبووكردنەوەی‬ ‫لوكس���مبورگیی كلێرس���تریم‪ ،‬لومۆن���د (‪ 26‬ی‬ ‫فێبریوەریی ‪ )2001‬بەتوندی هێرش���ی كردە س���ەر‬ ‫ئەو لێكۆڵینەوەیە و بەڵگەكانیش���ی هەمان ئەوانە‬ ‫بوون كە لەدژی لێكۆڵینەوەكەی میدیاپارت لەسەر‬ ‫كاهوزاك گوتران‪ .‬پێنج س���اڵ پێش ئەوەی دیوانی‬ ‫ب���ااڵی واڵت جددیبوون���ی لێكۆڵینەوەكەی رۆبێرت‬ ‫قبووڵ بكات‪ ،‬پلینێل بەمجۆرە هێرش���ی كردە سەر‬ ‫هاوپیشەكەی خۆی ‪»:‬ئەم لێكۆڵینەوە تەنیا بە ناو‬ ‫و رواڵەت لە لێكۆڵین���ەوە دەچێ نەك بە ناوەرۆك‪،‬‬ ‫چونكە بەچاوی تیۆری���ی پیالنگێڕییەوە دەڕوانێتە‬ ‫بواری دارایی جیهانی‪ .‬هەربۆیە باڵوكردنەوەی شتی‬ ‫ل���ەو جۆرە دەبێت���ە هۆی رەواندن���ەوەی خەڵك لە‬ ‫سیاسەت و دڵس���اردكردنەوەیان لە هۆشیاربوون و‬ ‫چاالكبوون»(‪.)4‬‬ ‫ئای���ا دەكرێ هەمان ئەنجامگیری لە مەس���ەلەی‬ ‫كاهوزاك بكرێ؟ ئەم سكانداڵەی دوایی كە میزاجی‬ ‫تێكدەرانەی زاڵ بەس���ەر بیروڕای فەڕەنسی نیشان‬ ‫دەدات‪ ،‬دەیسەلمێنێ كە مەودای نێوان قسەی فەرمیی‬ ‫كاربەدەس���تان و حەقیقەت���ی كار و كردەوەكانیان‬ ‫چەندە زۆرە‪ .‬هەربۆیەش���ە گەپجاڕی و دڵس���اردی‬ ‫گش���تی زیاتر دەكات‪ .‬تووڕەییەك كە لەم لەقاودانە‬ ‫كەوتووەتەوە جارێ تەنیا لەسەر ئاستی تاكەكەسیی‬ ‫خەڵكدا خ���ۆی دەنوێنێ‪ .‬هێش���تا ناڕەزایەتییەكە‬ ‫رەهەندێكی بەكۆمەڵی بەخ���ۆوە نەگرتووە كە ئەم‬ ‫دۆزە بكات���ە نوێنگەی پرس���ێكی گش���تی‪ .‬كاتێك‬ ‫نیكۆال ساركۆزی لەسەركار بوو‪ ،‬پارتی سۆسیالیست‬ ‫دەیتوان���ی بانگەش���ەی ئەوە بكات ك���ە ئەو پارتە‬ ‫هەڵگری گۆڕانكارییە‪ .‬ئێس���تا ئیدی ئەو خەونەش‬ ‫پووچەڵ بووەتەوە و ئومێدێك نەماوە كە بەم زووانە‬ ‫سەختگیریی ئابووری و گەندەڵی لێكجیاببنەوە‪.‬‬ ‫تێكدەرگ���ەری وەك گرامش���ی دەیگوت دەتوانێ‬ ‫فكرێكی چەپگەرانە بێ وەك دەتوانێ راستڕەوانەش‬ ‫بێ‪ .‬بەاڵم لە سەردەمی قەیراندا بێ ئەمالوئەوال بەالی‬ ‫كۆنس���ەرڤاتیزمدا دەكەوێ‪ .‬بۆ ئەوەی هێزی خەڵك‬ ‫بۆ ناڕەزایەتی و جوواڵن وەگەڕ بكەوێ‪ ،‬هەر بەتەنیا‬ ‫ئاشكراكردنە میدیاییەكان بەس نین و پێویستی بە‬ ‫شتێكی دیكە هەیە‪.‬‬

‫*كۆمەڵناس‪ .‬نووسەری «شەڕی بزووتنەوە و‬ ‫شەڕی پێگە»‪ ،‬تێكستەكانی ئەنتۆنیۆ گرامشی‪،‬‬ ‫الفابریك‪ ،‬پاریس‪.2012 ،‬‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬ئاسۆ عەبدوڵاڵ‬

‫سەرچاوە و پەڕاوێزەكان‪:‬‬ ‫(‪ )1‬ئەنتۆنیۆ گرامش���ی‪« ،‬دەفتەرەكانی زیندان»‪،‬‬ ‫دەفتەری ‪ 1‬تا ‪ ،5‬گالیمار‪ ،‬پاریس‪ ،1996 ،‬بەتایبەتی‬ ‫دەفتەری ژمارە ‪ ،3‬پاراگرافی ‪.46‬‬ ‫(‪ )2‬دانیە‌ل كارتۆن‪« ،‬بێگومان ‪ ...‬هیچ باس نییە»‪،‬‬ ‫ئەو ش���تەی قەت رۆژنامەوانە سیاسییەكان باسی‬ ‫ناكەن‪ ،‬چاپی ئەلبەن میشێل‪ ،‬پاریس‪.2003 ،‬‬ ‫(‪ )3‬دۆمینی���ك مارچێت���ی‪« ،‬لەقاودانەكان���ی‬ ‫رۆژنامەوانی���ی لێكۆڵینەوە»‪ ،‬توێژینەوەی زانس���تە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكان‪ ،‬ژمارە ‪ ،132-131‬پاریس‪ ،‬مارسی‬ ‫‪.2000‬‬ ‫(‪ )4‬رۆژنامەی لوسواغ‪ ،‬بروكسێل‪ 20 ،‬ی ئۆكتۆبەری‬ ‫‪.2006‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫حوزەيرانی‬

‫‪1010‬‬

‫خۆشەویستی و قوتابخانە‪:‬‬

‫مامۆستا وەك مەعشوق‪ ،‬قوتابی وەك عاشق!‬ ‫رێبوار سیوەیلی‬

‫*‬

‫بەشی دووەم‬

‫گرنگی����ی رۆڵ و كەس����ایەتی مامۆس����تا‪،‬‬ ‫هەڵبژاردن����ی‪ ،‬ئامادەكردن����ی و دامەزراندنی‬ ‫و دانان����ی لەبەردەم ئەركەكان����ی‪ ،‬لە بنەما‬ ‫س����ەرەتایی و گرنگەكانی هەر سیستەمێكی‬ ‫پەروەردەیین(‪ .)12‬خۆشەویستی و قوتابخانە‬ ‫دوو پانتایی ژیان����ن كە وادەزانین بەدوورن‪،‬‬ ‫یان دەمان����ەوێ بەدووربن ل����ە توندوتیژی‪،‬‬ ‫بەاڵم لە هەردووكیاندا توندوتیژی ئەگەرێكی‬ ‫بنەمایی و كراوەیە‪ .‬هەموو خۆشەویستییەك‬ ‫هەڵگری بڕێك ل����ە توندوتیژیی����ە تەنانەت‬ ‫بەرلەوەی دەستپێبكات‪ .‬چونكە ئەو ترسەی‬ ‫بكەری عاش����ق هەیەتی ب����ۆ چوونە پێش و‬ ‫ئ����ەو توندوتیژییە رەمزییەی كە لە ئەنجامی‬ ‫گریمانەك����ردن و فەنتازیاكراوی رەتكردنەوە‬ ‫(رەفز)ەوە دروس����ت دەبێت‪ ،‬سەرەتای هەر‬ ‫خۆشەویستییەكە‪.‬‬ ‫خۆشەویس����تی ل����ە س����اتەوەختەكانی‬ ‫یەكەمەوە هەڵگری ئەو توندوتیژی و ترسەیە‬ ‫كە كەرامەت و رێزلەخۆگرتنی مرۆڤ دەخاتە‬ ‫ب����ەردەم رەتكردن����ەوە‪ ،‬بۆی����ە هەرچەندە‬ ‫خۆشەویس����تی ئایدیالی����زە بك����رێ و وەك‬ ‫پەیوەندییەكی بەهەش����تیانە وەسف بكرێ و‬ ‫لە واقیعی پراكتیكیشدا بەرهەمەكەی چەندە‬ ‫بۆ هەردوو الیەنی بەش����داربوو وەدیهێنەری‬ ‫ئاس����وودەیی و كامەران����ی بێ����ت‪ ،‬هێش����تا‬ ‫ناتوانرێ توندوتیژی����ی رەمزی و كردەیی لە‬ ‫پەیوەندییەكە جودا بكرێتەوە‪.‬‬ ‫ه����ۆكاری ئەم����ەش ئەوەیە ك����ە بكەر لە‬ ‫خۆشەویستیدا وێناكردنێكی پاكژانە لەسەر‬ ‫خۆی و بەرامبەر بەرهەمدەهێنێ كە لە حوكمی‬ ‫ماسك و رووپۆش����ێكی كاتیدایە‪ .‬رۆژگارێك‬ ‫دێت‪ ،‬بكەر پێویس����تی بەم ماسكە نامێنێت‬ ‫و دەبێتەوە بە خۆی‪ ،‬بەبێ س����ڵكردنەوە لە‬ ‫داپۆش����ینی ئەو س����یفەتانەی كە لە خۆیدا‬ ‫هەن‪ ،‬بەاڵم پەیوەندی خۆشەویستی رێگەی‬ ‫نەدەدا ئاشكرایان بكات‪.‬‬ ‫بەمج����ۆرەش‪ ،‬عاش����قەكان هەمیش����ە‬ ‫جەبرێكیان لەس����ەرە كە بریتییە لە جەبری‬ ‫خۆخۆشەویس����تكردن‪ ،‬سەرنجڕاكێش����انی‬ ‫ئەویتر‪ ،‬هێنانە پێكەنینی و رازیكردنی‪ .‬ئەم‬ ‫جەب����رە ناچارەكییە‪ ،‬بەرلەوەی پێویس����تی‬ ‫بەرامبەر بێت تا لەو رێگەیەوە دەس����تەمۆ‪،‬‬ ‫یان راپێ����چ بكرێتە ن����او پەیوەندییەكەوە‪،‬‬ ‫خواس����تێكی ناوەكی ئەڤی����ن و ئەڤینداری‬ ‫خۆیەت����ی‪ .‬ئێمە تا ئێوارێ بە عاش����قەكان‬ ‫بڵێی����ن‪( :‬پێویس����ت نییەئ����ەوە بكەن كە‬ ‫دەیكەن)‪ ،‬ئەوان لە پێویستییەكی دەروونی‬ ‫و ناخەكی����ی خۆیان����ەوە‪ ،‬لە پێن����اوی ئەو‬ ‫ئامانجانەدا كە ئامانجی ئایدیالیزەكراوی ناو‬ ‫مێش����كی خۆیانن بۆ خۆشەویستی‪ ،‬هەر وا‬ ‫دەكەن كە دەیكەن‪.‬‬ ‫سیفەتی نەگۆڕی عاش����ق ئەوەیە كە ئەو‬ ‫(زۆر) ل����ە خ����ۆی دەكات‪ ،‬خ����ۆی (ناچار)‬ ‫دەكات‪ ،‬خ����ۆی (ماندوو) دەكات‪ ،‬س����اڵەها‬ ‫چ����اوەڕوان دەبێت‪ ،‬ب����ە كێ����وان دەكەوێ‬ ‫(بەتایبەتی لە خۆشەویستی ناو چامە شیعری‬ ‫و حەماسیەكاندا)‪ ،‬خۆی دەخاتە عەزابەوە و‬ ‫بەردەوام (قوربانی)ی دەبەخش����ێت‪ .‬ئەمە‬ ‫ئەو توندوتیژیی����ە جەوهەرییەی پەیوەندیی‬ ‫خۆشەویس����تیە‪ ،‬ك����ە بەب����ێ ئەنجامدانیان‬ ‫خۆشەویس����تیەكە ناگات����ە ئەنج����ام و وەك‬

‫كۆمەڵگەدا‪ ،‬چونك����ە ئەو وێنا كولتوورییەی‬ ‫لە كۆمەڵگەدا بۆ قوتابخانە دەكرێت‪ ،‬دەبێتە‬ ‫پێشنووسێك بۆ ئەوەی قوتابی لەسەرییەوە‬ ‫قوتابخان����ە ه����زری و وێناكراوەك����ەی خۆی‬ ‫بنەخش����ێنێ‪ .‬بەاڵم بەش����ێكی دیكەی ئەم‬ ‫قوتابخان����ە وێناكراوەی من����داڵ پەیوەندی‬ ‫هەی����ە بە دامەزراوەی قوتابخانە خۆی و ئەو‬ ‫شێوازی پێشوازییەی لە قوتابییە منداڵەكە‬ ‫دەكرێ����ت و بەهۆیەوە وێن����ای قوتابخانە لە‬ ‫وێنای بەندیخانە نزیكدەبێتەوە و قوتابخانەش‬ ‫دەبێتە شوێنی سزا و كۆنترۆڵ وەك ئەوەی‬ ‫میشێل فوكۆ لە (لەدایكبوونی بەندیخانە)دا‬ ‫باسی كردووە(‪.)14‬‬ ‫توندوتیژی لەو ساتەوەختەوە دەڕەوێتەوە‬ ‫ك����ە وێناكردن����ە كولتووری����ە كۆمەاڵیەتییە‬ ‫خێزانییەك����ە بۆ قوتابخان����ە نێگەتیڤ بێت‬ ‫و قوتابخانە یەكس����ان كرابێت بە ش����وێنی‬ ‫سزادان‪ ،‬وەك ئەوەی كە بە دكتۆرەكان منداڵ‬ ‫دەترسێنرێت‪ .‬ئەم توندوتیژییە سیمبۆلیە وا‬ ‫لە منداڵ دەكات كە وەك ش����وێنی سزادان‬ ‫و ئەرك تەماش����ای قوتابخانە بكات و ترس‬ ‫بكاتە س����ەرەتای ئەو پەیوەندییەی كە ئەو‬ ‫بە خوێندن و دامەزراوەكەوە دەبەستێتەوە‪.‬‬ ‫قوتاب����ی بەپێی ئەم وێناكردنە لە پێش����ەوە‬ ‫دەزانێت رووبەڕووی عەش����قێكی ناكام‪ ،‬یان‬ ‫رەتكردنەوە و كوێرەڕێ دەبێتەوە و ئەمەش‬ ‫وێن����ای دواڕۆژ‪ ،‬یان مژدەی س����ەركەوتن و‬ ‫بەهەشت لەودا دەمرێنن‪.‬‬ ‫ب����ەاڵم ئەگ����ەر وێن����ا كولت����ووری و‬ ‫دەروونخێزانیی����ەكان لەس����ەر خوێن����دن و‬ ‫قوتابخان����ە بەهێزب����وون‪ ،‬ئەگەر ل����ە ماڵدا‬ ‫النیكەم یەك كەس����ی تێدا ب����وو وێنەیەكی‬ ‫پۆزەتیڤ����ی لەس����ەر خوێن����دن هەبێت‪ ،‬یان‬ ‫كارێ����ك و دواڕۆژێكی بۆخۆی دابین كردبێت‬ ‫بەه����ۆی خوێندنەوە‪ ،‬ئ����ەوە وێناكردنەكەی‬ ‫منداڵ بۆ مەعش����وقەكەی خ����ۆی جوانتر و‬ ‫ئومێدەوارانەتر دەبێت‪.‬‬ ‫بۆی����ە دامەزراوە هەمیش����ە دەتوانێ وێنا‬ ‫پۆزەتی����ڤ و نێگەتیڤ����ە كولتووریی����ەكان‬ ‫هەڵگێڕێتەوە و نەیانچەسپێنێت و رەوایەتییان‬ ‫پێنەدات‪ .‬ئەو قوتابخانەیەی هەمان وێناكردنی‬ ‫ناو مێش����كی منداڵ بەرجەستە دەكات‪ ،‬یان‬ ‫نزیكی دەخاتەوە‪ ،‬بڕی����ارە دەروونخێزانی و‬ ‫كولتوورییە نێگەتیڤەكان هەڵدەوەشێنێتەوە‬ ‫و منداڵ هاوشوناس����ی لەگەڵ ئەوەدا دەكات‬ ‫كە ئەزموونی دەكات و ئەوەش كە ئەزموونی‬ ‫دەكات نزیك����ە لەوەی فەنتازی����ای كردووە‪.‬‬ ‫لێ����رەدا بوار و پانتایی توندوتیژیی رەمزی و‬ ‫پراكتیكی‪ ،‬دیار و نادیار‪ ،‬ئاشكرا و شارەوە‪،‬‬ ‫ك����ەم دەبێتەوە‪ .‬ئەمەش ئ����ەو دۆخەیە كە‬ ‫مامۆس����تاكان بە پلەی یەك����ەم رۆڵی تێدا‬ ‫دەگێڕن و پەرەی پێدەدەن‪ ،‬ئینجا سیستەمی‬ ‫ئیداری و بەڕێوەبەرەكان و كارمەندانی دیكە‬ ‫و كەشوهەوای قوتابخانە بەگشتی‪.‬‬

‫ئەڤینێكی راستەقینە پێناسە ناكرێت‪.‬‬ ‫لەبەر ئ����ەوە پەیوەندی خۆشەویس����تی‪،‬‬ ‫چەندە خۆشەویس����تی تێدای����ە‪ ،‬ئەوەندەش‬ ‫پێچەوانەك����ەی‪ :‬هەم����وو رس����تەیەكی وەك‬ ‫ئ����ەوەی ك����ە بیس����میالی خۆشەویس����تیە‪:‬‬ ‫(خۆش����م دەوێی) و پەیوەست نییە بە كات‬ ‫و شوێنەوە‪ ،‬بۆی هەیە لە كات و شوێنێكی‬ ‫تایبەتدا ببێتە رس����تەیەكی لەمجۆرە‪( :‬رقم‬ ‫لێتە)!‬ ‫بەمج����ۆرەش هەرچەن����دە هەم����وو‬ ‫خۆشەویس����تییەك ل����ە پێ����ش زمان����ی‬ ‫گۆكردن����ەوە‪ ،‬بە رس����تەكانی (نیگا و بزە و‬ ‫وردبوونەوە و چاودێری و خەیاڵ لێكردنەوە‬ ‫و دی����اری و تامەزرۆیی و تەمەننا و هتد‪،)..‬‬ ‫دەس����تپێدەكات و پاش����ان لە شا‪-‬رس����تەی‬ ‫(خۆش����مدەوێی) خۆی چڕدەكاتەوە‪ ،‬ئەوە‬ ‫لە ئاس����تی زمانی گۆك����راودا بۆی هەیە ئەم‬ ‫رس����تەیە هەڵگری مانا پێچەوانەكەی خۆی‬ ‫بێت‪( :‬خۆشمدەوێی ئەگەر منت خۆشبوێ‪،‬‬ ‫ب����ەاڵم ئەگ����ەر ت����ۆش منت خۆش����نەوێ و‬ ‫رەتمبكەیت����ەوە‪ ،‬ئەوە من رقم لێتە و هەموو‬ ‫ئەوەی پێمبەخش������یویت لێتی وەردەگرمەوە‬ ‫چونكە تۆ شایانی نیت)‪.‬‬ ‫قوتابخانە بۆ مرۆڤ هەمان مانای هەیە و‬ ‫پەیوەندیی تاكەكەس بە قوتابخانەوە هەمان‬ ‫پەیوەندیی خۆشەویس����تانەیە‪ .‬تەنانەت ئەو‬ ‫مندااڵنەی لە سەرەتاشەوە بە زۆر دەچن بۆ‬ ‫قوتابخانە‪ ،‬پەیوەندییەكی خۆشەویستانەیان‪،‬‬ ‫یان عاشقانەیان بە قوتابخانەوە هەیە‪.‬‬ ‫جگ����ە ل����ەوەی من����داڵ هەر ل����ە قۆناغی‬ ‫باخچەی ساوایانەوە‪ ،‬دەكەوێتە بیركردنەوەو‬ ‫فەنتازیالێدان بە قوتابخانەوە و پرس����یاری‬ ‫لەبارەوە دەكات‪ ،‬ئاواش لە خۆئامادەكردنێكی‬ ‫بەردەوامدای����ە ب����ۆ چوون����ە قوتابخان����ە‪.‬‬ ‫قوتابخانە راڕەوێكە بەش����ێوەیەكی رێكخراو‬ ‫منداڵێتی دەبەس����تێت بە دنیای گەورەبوون‬ ‫و س����ەربەخۆییەوە(‪ .)13‬بۆی����ە منداڵ زوو لە‬ ‫بیری ئەوەدایە ئ����ەم راڕەوە ببڕێت و خۆی‬ ‫ئام����ادە دەكات بۆ كڕینی ئ����ەو كەلوپەل و‬ ‫جلوبەرگان����ەی ك����ە پێیانەوە خ����ۆی وەك‬ ‫(قوتاب����ی) دەبینێت‪ .‬بەمجۆرەش‪ ،‬لە نێوان‬ ‫ترس و پرس����یار و وەسواس و دڵەخورپەی‬ ‫ژوانی عاش����ق و چوونە فێرگ����ەی قوتابیدا‬ ‫لێكچوونێكی چەندایەتی و چۆنایەتی هەیە‪.‬‬ ‫قوتابی هەمان هەستی لەخۆتێگەیشتنی لەال‬ ‫دروس����ت دەبێت كە ئاخ����ۆ قوتابخانە چۆن‬ ‫پێشوازی لێدەكات‪ ،‬بە تایبەتی مامۆستاكان‪،‬‬ ‫چونكە مەعشوقی قوتابی لە قوتابخانەدا بە‬ ‫پلەی یەكەم مامۆستاكانی و بە پلەكانی دیكە‬ ‫وان����ە و هاوڕێكانی و ش����ێوازی بەڕێوەبردن‬ ‫و ئەو ئاسایش����ەیە كە هەس����تی پێدەكات‪.‬‬ ‫قوتابی پێش چوونە قوتابخانە‪ ،‬لەناو خەیاڵ‬ ‫و بیركردنەوەی خۆیدا‪ ،‬كە بیركردنەوەیەكی‬ ‫تەواو پێگەیشتووە و حساباتی وردی تێدایە‬ ‫سەبارەت بە (كاتی مانەوە‪ ،‬دووری قوتابخانە‬ ‫هەندێ پێشنیاز‪:‬‬ ‫و ماڵ‪ ،‬ئەركەكانی و دۆزینەوەی هاوڕێكانی‬ ‫گەڕەك لەهەمان قوتابخانە‪ ،‬چۆنێتی چوون‬ ‫پێویستە ئێمە لە هەرێمی كوردستاندا پێ‬ ‫و هاتن����ەوەی‪ ،)..‬قوتابخانەیەك����ی وێناكراو‬ ‫بەپێی بەرزبوونەوەی خودهوشیاریی منداڵ‪،‬‬ ‫دەهێنێتە پێش چاوی خۆی‪.‬‬ ‫ئەم وێناكردنە بەش����ێكی پەیوەندی هەیە فۆرمی ئی����داری و پەروەردەیی و فێركاریی‬ ‫بە چەمك����ی (كولت����ووری قوتابخانەوە) لە قوتابخانەكانیشمان بە ئاراستەیەكدا بگۆڕین‬


‫‪1111‬‬ ‫كە دووریان بخەینەوە لە هەر توندوتیژییەكی‬ ‫پاش����ەڕۆژانەی رێكخ����راو ی����ان رێكنەخراو‬ ‫و خۆبەخ����ۆ‪ .‬ئەمج����ۆرە توندوتیژییان����ە‬ ‫چاوەڕوانك����راون و هەندێكیش����یان هۆكاری‬ ‫خۆی����ان لە دامەزراوەی پەروەردەیی خۆیەوە‬ ‫دەهێنن‪ .‬پەیوەندییە توندوتیژاوییەكانی ناو‬ ‫دامەزراوە‪ ،‬كەسایەتی توندوتیژ و توندوتیژی‬ ‫وەك ئامانجێ����ك بەرهەمدەهێن����ن‪ .‬ب����ەاڵم‬ ‫هەروەكو لە نموونەكاندا بینیمان‪ ،‬بۆی هەیە‬ ‫قوتابخانە ترسڕەوێن و ناتوندوتیژانە بێت و‬ ‫لە هەمان كاتیشدا دیسیپلینە پەروەردەیی و‬ ‫رێنماییەكان تیایدا بە باشترین شێوە جێبەجێ‬ ‫بكرێن‪ .‬وەلێ بۆیشی هەیە قوتابخانە بۆخۆی‬ ‫بەرهەمهێنەری ت����رس بێت و ببێتە هۆكاری‬ ‫ئەو فۆرمانەی دەروونپشێوی قوتابییان‪ ،‬كە‬ ‫ئامادەی����ان بكات بۆ ه����ەر پەرچەكردارێكی‬ ‫توندوتیژان����ە‪ .‬بۆ ئەوەی ل����ەم بارە خۆمان‬ ‫ب����ەدوور بگرین و قوتابخان����ە بتوانێ گیانی‬ ‫توندوتیژیی لە قوتابیدا بمرێنێت‪ ،‬پێویستە‪:‬‬ ‫یەك����ەم‪ :‬لە ئاس����تی (ش����وێن و مرۆڤ)‬ ‫گرینگییەك����ی زۆر ب����ە قوتابخان����ە بدەین‪.‬‬ ‫ب����ۆ نموونەرەنگ����ە هێمن����ەكان و وێن����ەی‬ ‫س����ەرنجڕاكێش و هەڵواس����ینی بەرهەم����ی‬ ‫قوتابیانی سااڵنی پێشووتر بە دیوارەكانەوە‪،‬‬ ‫یارمەتیدەرێكی باشی قوتابیان دەبن تاوەكو‬ ‫لەرووی دەروونییەوە بەزوویی هاوشوناسیی‬ ‫لەگ����ەڵ دامەزراوەك����ەدا دروس����تبكەن‪ .‬لە‬ ‫بەرامبەر ئەمەشدا البردنی وێنەی سەركردە و‬

‫وێنەی دوور لە جیهانی دەروونیی مندااڵنەوە‪،‬‬ ‫قورسایی لەسەریان كەمدەكاتەوە و لە جیاتی‬ ‫ئەمجۆرە وێنانە پێویس����تە وێنەی قارەمانی‬ ‫من����دااڵن‪ ،‬ل����ە م����رۆڤ و ئ����اژەڵ و جیهانی‬ ‫فیلمەكانی كارتۆن و ئەنیمەیش����نەكان‪ ،‬چ لە‬ ‫ئاس����تی ناوخۆیی و چ لە ئاس����تی جیهانیدا‬ ‫هەڵبواسرێن‪.‬‬ ‫شێوەی دەرگای قوتابخانە و نەخشەكانی‪،‬‬ ‫چۆنێتی حەوش����ە و فۆرمی كورسییەكانی‪،‬‬ ‫جۆری یاریی����ەكان و رەنگەكانیان‪ ،‬كافتریا‪،‬‬ ‫راڕەوەكان و رووناكی����ی تەوالێت����ەكان‪،‬‬ ‫گەورەییان‪ ،‬بۆنخۆش����ی و ئاسانكارییەكانی‬ ‫دیك����ە و هەبوون����ی كەس����ێكی تایب����ەت لە‬ ‫نزیكیان����ەوە‪ ،‬كە یارمەتی����دەری منداڵەكان‬ ‫بێت‪ ،‬گرینگیی تایبەت ب����ە خۆیان هەیە لە‬ ‫بەس����تنەوەی منداڵ بە دامەزراوەكەوە‪ .‬ئەم‬ ‫ش����وێنانە هەموویان ش����وێنی بەرهەمهێنان‬ ‫و كپكردن����ەوەی توندوتیژی����ی س����یمبۆلی و‬ ‫پراكتیكی����ن و پێویس����تە بەهەند وەربگیرێن‬ ‫بۆ نزیكخستنەوەی وێناكردنەكانی منداڵ لە‬ ‫قوتابخانەی واقیعیدا‪.‬‬ ‫دووەم‪ :‬ل����ە ئاس����تی پەیوەندیی مرۆڤ و‬ ‫مرۆڤ����دا بە پەیوەندی و تێگەیش����تنەكانمادا‬ ‫بچین����ەوە‪ :‬پێویس����تە قوتابخان����ەكان‬ ‫پێشینەیەكی فەلس����ەفی و مرۆڤناسییانەیان‬ ‫لەسەر قوتابییە منداڵەكان وەك مرۆڤی تەواو‬ ‫هەبێت‪ .‬مەبەس����ت لە مرۆڤی تەواو لە رووی‬ ‫هەس����تەكی و عەقڵییەوەیە‪ .‬واتە پێویستە‬

‫ئێمەی گەورەس����ااڵن لەكاتی داڕشتنی یاسا‬ ‫و رێنماییە پەروەردەییەكان و لە بیركردنەوە‬ ‫سیاس����ییەكانمادا‪ ،‬دەس����ت لەو تێگەیشتنە‬ ‫نەریتیی����ە هەڵبگرین كە فێری كردبووین بەو‬ ‫جۆرە مامەڵ����ە لەگەڵ من����داڵ بكەین وەك‬ ‫ئەوەی (هەس����ت بە شت ناكات) و (عەقڵی‬ ‫بە هیچ ناشكێت)! لێرەشەوە دەستهەڵبگرین‬ ‫لە ش����ێوازەكانی (خۆمنداڵكردنەوە) لەكاتی‬ ‫قس����ەكردن و هەڵس����وكەوتكردن لەگ����ەڵ‬ ‫منداڵەكان و گرتنەبەری ش����ێوازی نۆرماڵتر‬ ‫و سرووش����تیتر لەگەڵیان����دا‪ .‬توێژینەوەكان‬ ‫و ئەزموون����ی دای����كان و ب����اوكان ئەوەیان‬ ‫س����ەلماندووە كە منداڵەكان بە ش����ێوەیەكی‬ ‫تەواو هەس����ت بە جیهانی دەوروبەری خۆیان‬ ‫دەك����ەن و تەواو عاقاڵنە و هۆش����مەندانەش‬ ‫بی����ری لێدەكەن����ەوە و داواكاریی����ەكان ب����ە‬ ‫باشترین شێوە جێبەجێدەكەن‪ ،‬ئەگەر هاتوو‬ ‫پەیامەك����ە بەالیان����ەوە روون و ئاش����كرابوو‬ ‫(بڕوانە پی����اژێ‪ .)2004 :‬خۆمنداڵكردنەوە‪،‬‬ ‫زمانبچووككردن����ەوە و دەمخواركردن����ەوە‪،‬‬ ‫هیچی����ان خزمەتێكی ئەوتۆ بە تێگەیش����تنی‬ ‫منداڵ ناكەن‪ .‬پەیامی روون و تۆنی ئاسایی‬ ‫دەنگ بۆ داواكاری و فەرمان بەسەرداكردن‪،‬‬ ‫یارمەتیدەری كەسایەتی منداڵن بۆ پێگەیشتن‬ ‫و پەرەس����ەندن‪ ،‬ن����ەك خۆمنداڵكردن����ەوە‪.‬‬ ‫جیاوازیی ئێمە و مندااڵن لە هەس����تكردن و‬ ‫تێگەیشتندا نییە‪ ،‬چونكە ئەوانیش بەشێوەی‬ ‫تەواو ئەم كارانەیان لەدەس����ت دێت‪ .‬ئەوەی‬ ‫جیاوازی دروس����تدەكات بریتییە لە شێوازی‬ ‫ئەوان بۆدەربڕینی هەست و هوشیاربوونیان‬ ‫بەرامب����ەر ب����ە خۆی����ان و دەوروبەری����ان و‬ ‫تێگەیشتن لەو دەوروبەرە‪ .‬ئەم تێگەیشتن و‬ ‫ئاستی پەیوەندییە لەگەڵ منداڵ هەتا روون‬ ‫و ئاشكرا و شەففاف بێت‪ ،‬رێژەی كێشەكان‬ ‫و بەدلێكحاڵیبوونەكان كەمتر دەبنەوە‪.‬‬ ‫بۆی����ە پێوس����تە ئاس����تی هوش����یاری‬ ‫مامۆستاكان لە ئاس����ت سایكۆلۆژیای منداڵ‬ ‫پێ بەپێ����ی بەرزكردن����ەوەی تێگەیش����تنە‬ ‫فەلسەفی (ئێتیكی) و مرۆڤناسییەكە‪ ،‬بچێتە‬ ‫پێش‪ .‬مامۆستا بیەوێ و نەیەوێ‪ ،‬مێینە بێت‬ ‫یان نێرینە‪ ،‬قارەمانی فەنتازیاكانی منداڵ و‬ ‫پێوەری جیاكردنەوەی شتی باشە لە خراپ‪،‬‬ ‫یان پێوەری جیاكردنەوەی راستە لە چەوت‪.‬‬ ‫ئەو مەعشوقێكە‪ ،‬هەرچەندەش دڵڕەق بێت‪،‬‬ ‫قوتابی خۆش����یدەوێت‪ ،‬یان لێی دەترس����ێت‬ ‫و خۆشەویس����تییەكەی لە رێگەی پەیوەندی‬ ‫ت����رس و ملكەچ����ی و فێڵك����ردن و جۆرەها‬ ‫تەكنیكی دیك����ەوە ئاراس����تە دەكات‪ .‬بۆیە‬ ‫پەیوەندی مامۆستا لە قوتابخانەكانی ئێمەدا‬ ‫لە هەرێمی كوردستان تا ئەم ساتەوەختەش‬ ‫پەیوەندییەكی چۆنی نیی����ەو چەندییە و لە‬ ‫زۆر نموونەدا ئاش����كرای دەكات كە مامۆستا‬ ‫ل����ە گرنگی و پێگە و رۆڵی خۆی بە باش����ی‬ ‫تێنەگەیش����تووە‪ .‬هەر ئەمەش وایكردووە كە‬ ‫مامۆستا بەزۆری ئەركی خۆی لە وتنەوەی وانە‬ ‫و دەرسدا قەتیس بكات و رۆڵی گوێزەرەوەی‬ ‫زانی����اری لە كتێبەوە بۆ قوتابی بەخۆی رەوا‬ ‫دیت����وە‪ ،‬یان كەش����ی ئی����داری دامەزراوەكە‬ ‫بەجۆرێ����ك رێكخراوە كە كات بۆ مامۆس����تا‬ ‫ناهێڵێتەوە بۆ ئەوەی لە ئاس����تی مەعنەوی‬ ‫و مۆراڵ����ی و كۆمەاڵیەت����ی و كولتووریش����دا‬ ‫ئەرك����ە پەروەردەییەكانی خ����ۆی جێبەجێ‬ ‫بكات‪ .‬قوتابخان����ەی دواڕۆژ ئەوە دەخوازێت‬ ‫كە مامۆس����تا نەك هەر ل����ە قوتابخانە و ناو‬ ‫پۆلدا‪ ،‬بەڵكو لە ماڵیشەوە و لەناو خێزانیشدا‬ ‫ئامادەیی هەبێت‪ .‬دروس����تكردنی پەیوەندیی‬ ‫نێوان خێزان و قوتابخانە‪ ،‬لە كەمكردنەوەی‬ ‫گرژی و هۆكارەكانی توندوتیژیی قوتابخانەیی‬ ‫و پەروەدەیی����دا كاریگ����ەری زۆریان دەبێت‪.‬‬ ‫ئەمە جگە لەوەی كارئاسانی زۆر بۆ مامۆستا‬ ‫دەكات لە دەرەوەی دەوامی فەرمیی ناوپۆل‬ ‫هەڤاڵێتی قوتابی ب����كات و پەیوەندییەكانی‬ ‫بخاتە ئاس����تێكی كۆمەاڵیەت����ی بەرزترەوە و‬ ‫دایك و باوك وەك بەش����ێك لە چارەسەری‬ ‫كێش����ە كۆمەاڵیەت����ی و پەروەردەییەكان����ی‬ ‫قوتاب����ی بهێنێتە ن����اوەوە‪ .‬وێڕای ئەمانەش‪،‬‬ ‫پێویس����تە مامۆس����تا بزانێت ل����ە داهاتوودا‬ ‫ئ����ەو منداڵنەی رووبەڕوو دەبنەوە كە بەهۆی‬ ‫باڵوبوونەوەی ئامرازە تەكنەلۆژییەكانەوە‪ ،‬لە‬ ‫زۆربەی بوارەكانی زانس����ت و ژیاندا خاوەن‬ ‫زانیاریی بەرزترن و ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ‬ ���كە مامۆس����تا لە داهات����وودا خۆی لەبەردەم‬ ‫هوش����یارییەكی چۆنایەت����ی قوتابییەكانیدا‬ ‫دەبینێتەوە‪ ،‬كە وەاڵمی پرس����یارەكان تەنیا‬ ‫لە كتێبی دەرسییەوە بەدەست نایەن‪.‬‬ ‫لێ����رەدا ئەركێك����ی گرینگ ب����ۆ وەزارەتی‬ ‫پ����ەروەردە و ئام����ۆژگای پەروەردەكردن����ی‬ ‫مامۆستایان دێتە پێشەوە‪ ،‬ئەویش كاركردنە‬ ‫ب����ۆ بەرزكردنەوەی ئاس����تی مامۆس����تا لەو‬

‫‪2013‬‬ ‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫حوزەيرانی‬

‫بوارانەدا كە دەبنە جێخواس����تیی پاشەڕۆژی‬ ‫قوتابییە منداڵەكان و ش����ارەزایی پەیداكردن‬ ‫ل����ە جیهان����ی خەی����اڵ و فەنتازیاكانی����ان‪.‬‬ ‫ئەم����ەش دەرگایەكی باش����مان بۆ دەكاتەوە‬ ‫ب����ۆ گرنگیدان بە ئامرازەكانی روونكردنەوەی‬ ‫وانەكان‪ ،‬بە بەكارهێنانی ئەو فیلم و یاری و‬ ‫لەیستۆك و چاالكی و گەشت و پیشە و كارە‬ ‫دەس����تیانەی كە لە هەنووكە و پاش����ەڕۆژدا‬ ‫پێكهێنەری جیهانی خەیاڵی مندااڵنن‪ .‬ئەمە‬ ‫بێجگ����ە لە پێویس����تی هەبوونی باخچەیەكی‬ ‫بچكۆلەی ئاژەاڵن و ژینگەیەك بۆ خش����ۆك‬ ‫و باڵن����دەكان ك����ە جگ����ە ل����ە كاریگەرییە‬ ‫فێ����ركاری و پەروەدەییەكانی����ان‪ ،‬دەبن����ە‬ ‫هۆكاری بەس����تنەوەی منداڵ بە دامەزراوەی‬ ‫قوتابخانەشەوە‪.‬‬ ‫لەب����ەر ئ����ەوەی توندوتیژی ل����ە چەندین‬ ‫س����ەرچاوەوە خۆی دەخاتە ناو پەیوەندییە‬ ‫مرۆییەكان����ەوە‪ ،‬پێویس����تە ش����ێوازگەلێكی‬ ‫ئەوت����ۆش بدۆزین����ەوە ت����ا بەهۆیانەوە دژی‬ ‫توندوتیژی بوەستینەوە‪.‬‬ ‫س����ێیەم‪ :‬لە ئاس����تی م����رۆڤ و رێنماییە‬ ‫پەروەردەییەكان����دا گۆڕان����كاری بكەین‪ :‬لە‬ ‫واڵتی ئێمەدا رێنمایی ئەركە پەروەردەییەكان‬ ‫وەك ئەركێك����ی ق����ورس و گ����ران لەس����ەر‬ ‫دەروونی قوتابی دەك����ەون‪ .‬ماوەی وانەكان‬ ‫و پش����ووەكان‪ ،‬تاقیكردنەوەكان‪ ،‬ش����ێوازی‬ ‫نمرەدان����ان‪ ،‬ش����ێوازی پرس����یارەكانی‬ ‫تاقیكردنەوە‪ ،‬نووسینی ئامادەیی و غیابات‪،‬‬ ‫نەبوون����ی ئام����راز و گەمەی پێویس����ت بۆ‬ ‫بەسەربردنی كاتی پشوو‪ ،‬نەبوونی باخچە و‬ ‫لەیستۆك و حەوزی ماسی و ئاژەڵ و باڵندە‬ ‫و خش����ۆك لە قوتابخانەدا‪ ،‬گوشارێكی زۆر‬ ‫دەخەنە س����ەر دەروونی قوتابی‪ .‬ئەمە جگە‬ ‫لەوەی سیستەمی سزا ئامادەییەكی بەرچاوی‬ ‫هەیەو سیس����تەمی پاداش����ت زۆر بەكزی و‬ ‫ریزپەڕانە بەكاردەهێنرێت‪ .‬پێویستە هەر لە‬ ‫قۆناغ����ی بنەڕەتییەوە بیر لە ش����ێوازی تری‬ ‫سزا و دیس����یپلین بكرێتەوە و سزاسڕینەوە‬ ‫بكرێتە بنەمایەك����ی پەروەردەیی‪ .‬لە جیاتی‬ ‫ملكەچكردن بە قوتاب����ی‪ ،‬فێری هاوڕێیەتی‬ ‫و ل����ە جیات����ی ت����رس‪ ،‬متمانەی����ان تێ����دا‬ ‫دروس����ت بكرێ‪ .‬چونكە ملكەچی و ترس و‬ ‫ش����ێوازەكانی دیكەی توندوتیژی هەموویان‬ ‫دژی تێگەیشتنێكی فەلسەفیانەن لە مرۆڤ و‬ ‫پێچەوانەی مرۆڤناسی فەلسەفی و بنەماكانی‬ ‫فەلسەفەی پەروەردەن(‪.)15‬‬ ‫پێویستە بە سیستەمی نەهاتن (غیابات)‬ ‫و ش����ێوازی دانانی پرس����یارەكان و جۆری‬ ‫تاقیكردن����ەوەكان و باب����ەت و نمرەدانان����دا‬ ‫بچینەوە‪ ،‬چونكە بەبێ ئەم چاكسازییانە لە‬ ‫ب����واری پەروەردەدا‪ ،‬بەبێ (ئاراس����تەكردنی‬ ‫گەمەئامێزی رێنماییەكان) و دیسیپلینەكان و‬ ‫بەشداری پێكردنی خودی قوتابیان لەو چاالكی‬ ‫و ئەركانەدا‪ ،‬سیستەمی پەروەردەیی دەبێتە‬ ‫ش����وێنێكی مەترس����یدار و دامەزراوەكانیشی‬ ‫دەبنە كارگ����ەی بەرهەمێهنانی توندوتیژی‪..‬‬ ‫قوتابی لە داهاتوودا دەتوانێت بەشێك بێت‬ ‫لە كۆی پرۆس����ەكە‪ ،‬چ لە ئاس����تی ئیداری و‬ ‫چ لە ئاس����تی پەروەردەی����ی و فێركاریدا‪ .‬لە‬ ‫وت����اری (قوتابخانەكان����ی دواڕۆژ‪ ،‬دواڕۆژی‬ ‫قوتابخانەكاندا) ئ����ەو نموونانە و مەیدانانەم‬ ‫باس����كردوون كە قوتابی دەتوان����ێ تیایاندا‬ ‫چ����االك بێ����ت و ئەركێك جێبەج����ی بكات‪.‬‬ ‫كارەك����ە ئاس����انە و پەیوەندیش����ی هەیە بە‬ ‫پلەی یەكەم بە دیدگاگۆڕینی گەورەس����ااڵن‬ ‫و داڕێژەران����ی سیاس����ەتی پەروەردەییەوە‪،‬‬ ‫تا ئ����ەو متمانەیە بە قوتابیی����ە منداڵەكانی‬ ‫ئەم����ڕۆ و رابەرانی دواڕۆژ دروس����تبكەن‪ ،‬كە‬ ‫دەتوانن زۆر كار و ئ����ەرك جێبەجێ بكەن‪،‬‬ ‫تەنانەت وانەگوتنەوە و رێكخس����تنی ئیداری‬ ‫و ئەمنی و ئاسایشی ناو قوتابخانە‪ .‬ئەمەش‬ ‫وەك سەرەتایەك بۆ ئیدارەكردن و بەشداریی‬ ‫سیاسی لە كۆمەڵگەدا‪.‬‬ ‫رێنمایی����ە پەروەردەییەكان����ی ئێم����ەش‬ ‫پێویس����تیان بە پێداچوون����ەوە و گۆڕانكاری‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫هەیە‪ ،‬چونك����ە ئەو رێنماییان����ە لە بنەماوە‬ ‫وەك (مرۆڤ����ی كام����ڵ) بیریان ل����ە منداڵ‬ ‫نەكردووەت����ەوە و كەموكوڕییەكی بونیادییان‬ ‫هەیە ل����ە تێڕوانینیان����دا بۆ م����رۆڤ‪ .‬بۆیە‬ ‫پێویس����تە ئ����ەو رێنمای����ی و دیس����پلینانە‬ ‫ئام����ادە بكرێن كە رەهەندێكی فەلس����ەفی و‬ ‫مرۆڤناسییانەیان بۆ مرۆڤ و توانای فێربوون‬ ‫و دانای����ی تێدای����ە‪ .‬رێنماییە كۆن����ەكان لە‬ ‫زەینییەتێكی دیسپلینكەر و فەرماندەییانەوە‬ ‫هات����وون و ئ����ەو چاوەڕوانییەناوەكیی����ە‬ ‫س����تەمكارانەیان هەیە ك����ە دەبێت‪( :‬وەك‬ ‫خۆیان جێبەجێ بكرێ����ن)‪ .‬لەم رێنماییانەدا‬ ‫بواری گفتوگ����ۆ‪ ،‬راپرس����ی‪ ،‬پێداچوونەوە‪،‬‬ ‫بەش����داریی قوتاب����ی نەهێڵراوەت����ەوە‪.‬‬ ‫گۆشەنیگای بیركەرەوەی ناو ئەم رێنماییانە‬ ‫بی����ری ل����ەو چەندایەتیی����ە كردووەتەوە كە‬ ‫پێویس����تە قوتابییە منداڵ����ەكان فێری ببن‪،‬‬ ‫ن����ەك چۆنایەتی فێربوون و ئاش����كراكردنی‬ ‫توانای داناییناسیانەی قوتابی‪ .‬بۆیە گۆڕینی‬ ‫گۆشەنیگای پەروەردەیی لە گۆشەنیگایەكی‬ ‫س����تەمكارانەوە ب����ۆ گۆش����ەنیگایەكی‬ ‫دیموكراتیكیانەی بەش����داریپێكەر‪ ،‬لە خاڵە‬ ‫هەرە جەوهەرییەكانی سیس����تەمی داهاتووی‬ ‫پەروەردەیی دەبێت ل����ە رووبەڕووبوونەوەیدا‬ ‫لەگ����ەڵ توندوتیژی بەگش����تی و توندوتیژیی‬ ‫قوتابخانەیی����دا‪ .‬پێویس����تە ئ����ەم خاڵ����ە‬ ‫هاوكاتیش بێت بە الدان و نەهێش����تنی كۆی‬ ‫ئ����ەو رێنماییانەی كە لە قوتابخانەدا مندااڵن‬ ‫فێری توندوتیژییەكی دیكە لەس����ەر بنەمای‬ ‫رەگەز و جنسییەتەوە دەكات و نایەكسانییە‬ ‫كولتووری و كۆمەاڵیەت����ی و جێندەرییەكان‬ ‫دەكاتە بەش����ێك لە پرۆگرام و شێوازنۆڕی و‬ ‫رەهەندیی پراكتیكیانەی قوتابخانە‪ .‬ئەمەش‬ ‫شتێكە بە ئاشكرا لە كەشی پۆل و چۆنێتی‬ ‫دانیش����تنی قوتابیی كچ و كوڕ‪ ،‬بە كەش����ی‬ ‫یاریگا و جیاكارەیی ئامرازەكانی یاریكردن و‬ ‫دابەشكردنی ئەركەكانەوە دیارە(‪.)16‬‬ ‫ئەنجام‪:‬‬ ‫هەرچەن����دە ل����ە ئێس����تای ژیان����ی ن����او‬ ‫قوتابخان����ە و دام����ەزراوە پەروەردەییەكانی‬ ‫هەرێم����ی كوردس����تاندا‪ ،‬پەیوەندی����ی نێوان‬ ‫مامۆس����تا و قوتابی بە ش����ێوەكی گش����تی‬ ‫ل����ە ئاس����تە پێویس����تەكەیدا نیی����ەو ئەڤین‬ ‫و ئایدیالیزەك����ردن و خۆشەویس����تی ب����ۆ‬ ‫مامۆستا وەك ئەوەی پێویستە‪ ،‬بەرجەستە‬ ‫نییە‪ .‬بەاڵم هێش����تاش ل����ە رووی تیۆرییەوە‬ ‫مامۆس����تا و قوتابخانە‪،‬نموون����ەی ئایدیاڵیو‬ ‫قارەمانەكان����ی ن����او فەنتازی����ای مندااڵنن‪.‬‬ ‫ل����ە رووی ش����یاوەكییەوە هێش����تا قوتابییە‬ ‫منداڵەكان وەك نموونەی دانس����قە تەماشای‬ ‫مامۆس����تا دەكەن و قەدەخە و ئازادییەكانی‬ ‫مامۆس����تا وەك نموون����ەی رینمایی لەالیەن‬ ‫قوتابیە زارۆكەكانەوە وەردەگیرێن‪ .‬زۆربەمان‬ ‫بیس����توومانە و ئەزموونمان كردووە كە چۆن‬ ‫مندااڵن لە ماڵیشەوە هەر بە رێنمایی مامۆستا‬ ‫نموونەییەكان كار دەكەن‪ ،‬بەتایبەتی لە بواری‬ ‫یاری و كۆشش و دانیشتن و خواردنی میوە‬ ‫و سەوزە و تەنانەت تەماشاكردن و نەكردنی‬ ‫فیلمە كارتۆنییەكانیش‪ .‬لەبەرئەوە هەرچەندە‬ ‫هەموو مامۆستاكان بەم وێناكردنەی خۆیان‬ ‫ل����ە زەین����ی قوتابییەكانیاندا ئاش����نا نین‪،‬‬ ‫ب����ەاڵم ئەوە زەمینێكی ئامادەیە بۆ چاندن و‬ ‫كارتێداكردن‪ .‬هوشیاریی مامۆستا بەرامبەر بە‬ ‫فیگەرە مەعشوقیانەكەی خۆی لە فەنتازیای‬ ‫قوتابیدا‪ ،‬رێگایەكی هەرە گرنگ و ش����یاوی‬ ‫رووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی بەگش����تی و‬ ‫توندوتیژیی قوتابخانەییە بە تایبەتی‪.‬‬ ‫* پڕۆفیس����ۆری هاریكار‪ ،‬بەشی فەلسەفە‪،‬‬ ‫زانكۆی سەالحەددین‬ ‫كۆلێژی ئەدەبیات‪ ،‬زانكۆی سەالحەدین‬

‫پەراوێزەكان‪:‬‬ ‫(‪ )12‬محمد طاهر معیری‪ :‬مسائل اموزش و پرورش‪ .‬تهران‪ :‬مۆسسە انتشارات أمیر كبیر‪ ،‬چ‪ :‬دوازدهم‪:‬‬ ‫‪ ،2001‬ص‪.121-98 :‬‬ ‫(‪ )13‬الیس���ون جیمز‪ ،‬كریس جنكس‪ ،‬الن پروت‪ :‬جامعەسناس���ی دوران كودكی‪ :‬نظریە پردازی دربارەی‬ ‫دوران كودكی‪ .‬ص‪103 :‬‬ ‫(‪ )14‬میشل فوكو‪ :‬مراقبت و تنبیە (تولد زندان)‪ .‬مترجمان‪ :‬نیكو سرخوش‪ ،‬أفشین جهاندیدە‪ .‬تهران‪:‬‬ ‫نشر نی‪ ،‬چ‪ :‬پنجم‪ ،2005 ،‬بەشی سێیەم‪ ،‬پارەی دووەم‪ ،‬ل‪.242-213:‬‬ ‫(‪ )15‬ئ���ەم بنەمایانە و چەندانیتریش پێكهێنەری هزر و فەلس���ەفەی پەروەردەیین الی ئیمانۆیل كانت‪،‬‬ ‫فەیلەس���ووفی گ���ەورەی ئەڵمانی (‪ )1804-1724‬كە س���ەرجەم كاریگەرییان كردووەتە س���ەر گەاڵڵەبوونی‬ ‫مرۆڤناسی فەلسەفی و فەلسەفەی پەروەدەی مۆدێرن‪ .‬لەمبارەیەوە بڕوانە‪:‬‬ ‫ طیبە ماهروزادە‪ :‬فلسفە و تربیتی كانت‪ .‬تهران‪ :‬سروش‪.2004 ،‬‬‫(‪ )16‬الیس���ون جیمز‪ ،‬كریس جنكس‪ ،‬الن پروت‪ :‬جامعەسناس���ی دوران كودكی‪ :‬نظریە پردازی دربارەی‬ ‫دوران كودكی‪ .‬ص‪115-114 :‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫‪1212‬‬

‫كامیكاز و درۆن‪ ..‬دوو تەكنیكی جەنگ‬ ‫جۆرج شەمایۆ *‬ ‫«رۆبۆت تەنیا وەاڵمی ئێمەیە بۆ تەقینەوە خۆكوژییەكان»‪ .‬بارت ئێڤرێت‬

‫(‪)1‬‬

‫ئایا سەركۆماری ئەمەریكا بۆی هەیە فەرمانی كوشتنی هاوواڵتیەكی واڵتی خۆی دەربكات؟ سەرچاوەی ئەم پرسیارە كوشتنی ئەنوەر ئەولەقی هاوواڵتیی‬ ‫ئەمریكی و رێبەری ئەلقاعیدەی یەمەنە لەڕێگای درۆنێكەوە (فڕۆكەی بێ فڕۆكەوان) لە مانگی سێپتەمبەری ‪ .2011‬بیروڕای گشتیی رۆژئاوا دژایەتیەكی‬ ‫ئەوتۆی لەگەڵ بەكاربردنی ئەم جۆرە دەزگا بێ فڕۆكەوانانە كە یاساكانی شەڕ بەتەواوی دەگۆڕێ لە خۆی نیشان نەداوە‪ ،‬لەكاتێكدا تەقینەوە خۆكوژییەكان‬ ‫(كامیكاز) وەك لوتكەی بەربەری و توندوتیژیی دژەمرۆیی تەماشا دەكات‪.‬‬

‫والتەر بێنیامین‪-‬ی فەیلەسوف تێڕامانێكی‬ ‫لە درۆن���ەكان ئەنجامداوە ك���ە بریتین لەو‬ ‫فڕۆكان���ەی ل���ە دوورەوە رێنوێنی دەكرێن‬ ‫و هەر لە نێوەڕاس���تی س���ااڵنی ‪ 1930‬ەوە‬ ‫بیرمەن���دە س���ەربازییەكان ب���ە خەیاڵیاندا‬ ‫هاتبوو‪ .‬نووس���ەر ئەو نموونەیە‌ی بۆ ئەوە‬ ‫بەكاربردووە كە جیاوازیی نێوان ئەو شتەی‬ ‫ناوی ناوە «تەكنیكی یەكەم» واتە هونەری‬ ‫پێش مێ���ژوو لەگ���ەڵ «تەكنیكی دووەم»‬ ‫ك���ە تایبەتە بە پیشەس���ازییە مۆدێرنەكان‬ ‫نیش���ان بدا‪ .‬بە باوەڕی ئەو‪ ،‬جیاوازیی ئەم‬ ‫دووان���ە پێ���ش هەموو ش���تێك پەیوەندیی‬ ‫ب���ە الوازی و كۆنبوون���ی یەكەمیان لەچاو‬ ‫دووەمیان نییە‪ ،‬بەڵكو بریتییە لە جیاوازی‬ ‫لە چارەنووس���ی ش���ەڕكەردا‪« :‬تەكنیكی‬ ‫یەكەم ئەوەندەی كرابا مرۆڤی لە ش���ەڕەوە‬ ‫دەگالن���د‪ ،‬لەحاڵێكدا تەكنیك���ی دووەم تا‬ ‫بڵێی كەمتر مرۆڤ راس���تەوخۆ لە شەڕەوە‬ ‫دەگلێنێ‪ .‬شاكاری تەكنیكی یەكەم لەوەدایە‬ ‫كە دەوێرێ گیانی مرۆڤ بخاتە مەترس���یی‬ ‫فیدابوونەوە‪ ،‬ش���اكاری تەكنیكی دووەمیش‬ ‫بریتییە ل���ە كۆنترۆڵكردن���ی ئامێرێكی بێ‬ ‫فڕۆكەوان لە دوورەوە و لە رێگای ش���ەپۆلە‬ ‫هەواییەكانەوە»(‪.)2‬‬ ‫واتە لەالیەك تەكنیكەكان���ی فیداكردنی‬

‫گیان���ی مرۆڤ���ەكان و لەالیەك���ەی دیكەش‬ ‫تەكنیكەكان���ی یاریك���ردن‪ .‬لەالی���ەك‪،‬‬ ‫دەروەس���تییەكی تەواو و ئامادەیی بۆ گیان‬ ‫بەختك���ردن‪ ،‬لەوالش���ەوە‪ ،‬خۆدزین���ەوەی‬ ‫ت���ەواو و ئاگرە دوورە‪ .‬لەالیەك‪ ،‬تایبەتمەند‬ ‫و تاقانەبوون���ی ئەزموونێك���ی زین���دوو‪،‬‬ ‫لەوالش���ەوە‪ ،‬دەرەتان���ی دووبارەكردنەوەی‬ ‫بێكۆتایی جووڵەیەك���ی میكانیكی‪ :‬جارێك‬

‫شێوەی بەكاربردنیدا)‪ .)3(.‬لەالیەك‪ ،‬كامیكاز‬ ‫ی���ان ئەنجامدەری تەقینەوەی خۆكوژانە كە‬ ‫جارێ���ك بۆ هەمیش���ە بە ی���ەك تەقینەوە‬ ‫خۆیشی لەناو دەبات‪ ،‬لەوالشەوە‪ ،‬درۆن كە‬ ‫مووشەكەكانی یەك لەدوای یەك دەهاوێژێ‬ ‫وەك ئەوەی هیچ نەبووبێ‪.‬‬ ‫لەحاڵێك���دا ك���ە كامی���كاز دەبێتە هۆی‬ ‫تێكەڵبوونی تەواوەتی جەس���تەی شەڕكەر‬

‫خۆفیداكردن وەك شتێكی نزم و جێگای پرسیار‬ ‫و زۆرتر وەك بەكەمگرتنی ژیان تەماشا دەكرێ‬ ‫لەحاڵێكدا كە پێش هەموو شتێك بەكەمگرتنی مەرگە‪.‬‬ ‫لەبەرامبەردا ئەوەی ستایش دەكرێ و پەرەی پێدەدرێ‬ ‫خۆشەویستیی ژیانە و درۆنیش پێشكەوتووترین‬ ‫نیشانەی ئەو حەزكردنەیە بە ژیان‬ ‫بۆ هەمیش���ە دروشـمی تەكنیكی یەكەم بوو‬ ‫(یان هەڵەی قەرەبوونەكراو‪ ،‬یان فیداكردنی‬ ‫ژیانێك كە تائەبەد دەبێتە سەرمەش���قێك)‪.‬‬ ‫یەك ج���ار هیچ نییە‪ ،‬دروش���می تەكنیكی‬ ‫دووەمە (ئامانجی ئەمەیان دووبارەكردنەوەی‬ ‫ئەزموونەكەی���ە بە پێكهێنانی گۆڕانكاری لە‬

‫بیرۆكەی دروستكردنی درۆن بۆ سەردەمی پێش جەنگی دووەمی جیهانی دەگەڕێتەوە‬

‫لەگەڵ چەكەكەی‪ ،‬درۆن بۆ ئەوەیە كە ئەم‬ ‫دووانە بەتەواوەتی لێكجیابكاتەوە‪ .‬جەستەی‬ ‫كامی���كاز بۆخۆی چەك���ە‪ ،‬چەكی درۆن بێ‬ ‫جەس���تەیە‪ .‬یەكەمیان دەبێتە هۆی مردنی‬ ‫ش���ەڕكەرەكە‪ ،‬دووەمیان مەرگی ش���ەڕكەر‬ ‫بەت���ەواوی دووردەخاتەوە‪ .‬كامیكاز پیاوانی‬

‫مەرگی بەدڵنیایی���ن‪ .‬فڕۆكەوانی درۆنەكان‬ ‫پیاوانی مەرگی نامومكین���ن‪ .‬لەوالیەنەوە‪،‬‬ ‫ئەو دووانە لەس���ەر تەوەری خۆخستنەبەر‬ ‫مەترسیی مەرگ دوو جەمسەری تەواو دژی‬ ‫یەكن‪ .‬لەنێوان ئەو دووانەش���دا ش���ەڕكەرە‬ ‫كالس���یكەكانمان هەیە كە ئەم���ان پیاوانی‬ ‫ریسك و ئەگەری مەرگن‪.‬‬ ‫لەجیات���ی كامی���كاز‪ ،‬دەس���تەواژەكانی‬ ‫تەقینەوەی خۆكوژی و هێرش���ی خۆكوژیش‬ ‫ب���ەكار دەبرێ‪ ،‬ب���ەاڵم ئای���ا پێچەوانەكەی‬ ‫چیی���ە؟ هی���چ دەس���تەواژەیەكمان نیی���ە‬ ‫گوزارشت لەو كەسانە بكات كە دەتوانن لە‬ ‫رێگای تەقاندنەوەوە كەس���انی دیكە بكوژن‬ ‫بێ ئ���ەوەی هەرگیز بەو هۆیە ژیانی خۆیان‬ ‫بكەوێتە مەترس���ییەوە‪ .‬ئەوان بۆ كوش���تن‬ ‫نەك تەنیا پێویستیان بە مردن نییە‪ ،‬بەڵكو‬ ‫تەنانەت بە هیچ جۆر ناتوانن بەمەبەس���تی‬ ‫كوشتن بۆخۆشیان بمرن‪.‬‬

‫خۆفیداكردن یان خۆپاراستن؟‬ ‫بەپێچەوان���ەی لێكدانەوەك���ەی بێنیامین‬ ‫ك���ە بۆیە دەیخات���ەڕوو تا باش���تر لەقاوی‬ ‫بدا‪ ،‬كامی���كاز و درۆن ك���ە یەكیان چەكی‬ ‫فیداكاری و ئەوی دیكە چەكی خۆپاراستنە‪،‬‬

‫بەش���ێوەیەكی تەواو كرۆنۆل���ۆژی بەدوای‬ ‫یەكت���ردا نەهاتوون‪ ،‬وات���ە وا نییە كە وەك‬ ‫مێژوو و پێش مێژوو یەكێكیان هاتبێ و ئەوی‬ ‫دیكەی لەمەیدان بردبێتەدەر‪ .‬بەپێچەوانەوە‬ ‫ئەو دووانە بەش���ێوەی هاوكات و وەك دوو‬ ‫تاكتیك���ی دژی ی���ەك س���ەریانهەڵداوە كە‬ ‫لەڕاستیدا وەاڵمی یەكتر دەدەنەوە‪.‬‬ ‫ل���ە ناوەڕاس���تی س���ااڵنی ‪1930‬دا‪،‬‬ ‫ئەندازیارێك���ی كۆمپانی���ای پەیوەندیی���ە‬ ‫رادیۆییەكانی ئەمەریكا‪ ،‬ڤالدیمیر زۆریكین‪،‬‬ ‫وتارێك���ی لەب���ارەی س���وپای ژاپۆن���ەوە‬ ‫خوێندەوە كە یەكج���ار زۆر نیگەرانی كرد‪.‬‬ ‫ئەو لە‌رێگای ئەو وت���ارەوە ئاگادار بوو كە‬ ‫ژاپۆنییەكان كۆمەڵێك فڕۆكەوانیان لەس���ەر‬ ‫ئ���ەوە راهێناوە فڕۆكەی خۆكوژی لێبخوڕن‪.‬‬ ‫زۆر پێ���ش غافڵگیركردن���ە تاڵەكەی پێرل‬ ‫هارب���ۆر‪ ،‬زۆریكین حاڵی بب���وو لەوەی كە‬ ‫مەترس���ییەكە دەش���ێ چەندە گەورە بێت‬ ‫‪»:‬بێگومان كاریگەریی ئەو مێتۆدە پێویستە‬ ‫بسەلمێندرێ‪ .‬بەاڵم ئەگەر بەڕاستی سوپای‬ ‫دوژم���ن ل���ەڕووی دەروونیی���ەوە بەمجۆرە‬ ‫رابهێندرێ‪ ،‬ئ���ەم چەكە دەتوانێ یەكێك لە‬ ‫ترس���ناكترین چەكەكان ب���ێ‪ .‬لەبەر ئەوەی‬ ‫بەزەحمەت دەكرێ چاوەڕوان بین كە لە واڵتی‬ ‫ئێمەش مێتۆدی لەو چەش���نە بەكاربەرین‪،‬‬


‫‪1313‬‬ ‫بۆ چارەس���ەری ئەو كێشەیە پێویستە ئێمە‬ ‫پش���ت بە بااڵدەس���تیی تەكنۆلۆژیی خۆمان‬ ‫ببەستین»(‪ .)4‬ئەو كاتە دەمێك بوو ئەمەریكا‬ ‫ماكێتی ئەو فڕۆكەی���ەی هەبوو كە لەڕێگای‬ ‫دوورەوە ب���ە رادی���ۆ كۆنت���ڕۆڵ دەكرا و بۆ‬ ‫ئەوەبوو كە لە‌دژی ئامانجە س���ەربازییەكانی‬ ‫دوژمن بەكاربێن‪ .‬بەاڵم كێش���ەكە ئەوە بوو‬ ‫كە ئ���ەو دەزگا تێلێكۆنترۆڵیانە كوێر بوون‪:‬‬ ‫«كاریگەریی���ان ت���ا ئەو كاتە ب���وو كە ئەو‬ ‫كەسەی لە دوورەوە ئاراستەی دەكرد چاوی‬ ‫لێبوو ب���ەرەو كوێ دەڕوا‪ .‬هەر كە لە چاوان‬ ‫ون دەبوو ئیدی روون نەبوو چی لێدێت و بۆ‬ ‫ك���وێ دەڕوا‪ .‬بەدڵنیاییەوە ژاپۆنییەكان ئەو‬ ‫كێشەیەیان چارەسەر كردبوو»‪ .‬چارەسەری‬ ‫ئەوان كامیكاز بوو‪ :‬لەبەرئەوەی فڕۆكەوانەكە‬ ‫چ���اوی هەن و حازریش���ە بم���رێ‪ ،‬دەتوانێ‬ ‫فڕۆكەك���ەی تا ئەو خاڵە بباتە پێش كە بەر‬ ‫ئامانجەكە دەكەوێ‪.‬‬ ‫ب���ەاڵم زۆریكین ل���ە كارەكەیدا یەكێك لە‬ ‫پێش���ڕەوانی داهێنانی بواری تەلەڤیزیۆنیش‬ ‫ب���وو‪ ،‬رێگاچارەكەش بێگوم���ان هەر ئەوە‬ ‫ب���وو ‪»:‬رێگایەك بۆ ئەوەی هەمان ئەنجامی‬ ‫فڕۆكەوانی خۆكوژ بەدەستەوە بدات ئەوەیە كە‬ ‫فڕۆكە رێنوێنی كراوەكە چاوێكی ئەلكترۆنیی‬ ‫بۆ دابنرێ»(‪ .)5‬لەو حاڵەتەدا ئەو كەس���ەی‬ ‫لە دوورەوە ئامێرەكە لێدەخوڕێ دەتوانێ تا‬ ‫كۆتایی ئامانجەكە ببینێ و راس���ت لە كاتی‬ ‫گەیشتنی بە ئامانجەكە بیتەقێنێتەوە‪.‬‬ ‫كەوابوو مەبەست ئەوە بوو جگە لە گلێنەی‬ ‫ئەلكترۆنیی فڕۆكەوانە‌كە هیچ شتێكی دیكە‬ ‫لەن���او فڕۆكەكەدا نەمێنێ و جەس���تەی زۆر‬ ‫دوورتر لە ئەمانی بەرگریی دژەهەوایی دوژمندا‬ ‫بێت‪ .‬لەگەڵ ئەم تێكەڵكردنەی تەكنۆلۆیای‬ ‫تەلەڤیزیۆن و فڕۆكەی رێنوێنیكراو‪ ،‬زۆریكین‬ ‫فۆرموولێك���ی دۆزییەوە ك���ە زۆر دواتر هەم‬ ‫بۆ بۆمبی زی���رەك و هەم بۆ درۆنی چەكدار‬ ‫بەكارهات‪.‬‬ ‫گرنگیی داهێنانەك���ەی زۆریكین لەوەدایە‬ ‫هەر لە س���ەرەتای بیركردنەوە تیۆرییەكەیدا‬ ‫ئەو شتە دەدۆزێتەوە كە دەبێتە چەكی دژە‬ ‫كامیكاز‪ .‬ئەوەش نەك تەنیا لەڕووی لۆژیك و‬ ‫پێناسەكردن‪ ،‬بەڵكو لەڕووی تاكتیكیشەوە‪.‬‬ ‫درۆن وەاڵمی كامیكازە‪ ،‬هەم وەك دەرمانی‬ ‫ئ���ەو دەردە وایە كە وەك خ���ۆی ژەهراوییە‬ ‫و هەم وەك ئەس���تێرەی جومگیش‪ .‬درۆن و‬ ‫كامیكاز بریتین ل���ە دوو بژاردەی بەكردەوە‬ ‫ت���ەواو پێچەوانە كە بۆ چارەس���ەری هەمان‬ ‫كێشە دروستكراون‪ ،‬ئەو كێشەیەش بریتییە‬ ‫ل���ە رێنوێنی بۆمب و گەیاندن���ی بە ئامانج‪.‬‬ ‫ئ���ەو‌ەی ژاپۆنییەكان دەیانویس���ت لەڕێگای‬ ‫بااڵدەستیی مەعنەوی و فیداكاریی خۆیانەوە‬ ‫وەدەس���تی بێنن‪ ،‬ئەمەریكاییەكان لەڕێگای‬ ‫بااڵدەس���تیی تەكنۆلۆژی و ماددی خۆیانەوە‬ ‫پەیدایان كرد‪ .‬ئ���ەوەی ژاپۆنییەكان هیوادار‬ ‫بوون لەڕێ���گای پ���ەروەردەی دەروونییەوە‬ ‫پێیبگەن‪ ،‬ئەمەریكاییەكان هەوڵیان دا تەنیا لە‬ ‫ڕێگای كۆمەڵێك ئۆپەراسیۆنی تەكنیكییەوە‬ ‫پێیبگ���ەن‪ .‬دروس���تبوونی بیرۆك���ەی درۆن‬ ‫لەنێ���و ئابوورییەكی ئەخالق���ی و تەكنیكیی‬ ‫ژیان و مەرگدا روویدا كە تێیدا پێشكەوتنی‬ ‫تەكنۆلۆژی نەخش���ی فیداكارییەكی دەنواند‬ ‫نەدەكرا ل���ە مرۆڤەكان چ���اوەڕوان بكرێت‪.‬‬ ‫لەو ش���وێنەی لەالیەك ش���ەڕكەری بێوێنە‬ ‫بوێر و لەخۆبردوومان هەبوو كە ئامادەبوون‬ ‫لەپێناوی ئامانجیاندا بمرن‪ ،‬لە الیەكی دیكە‬ ‫ش���تێكمان نییە جگە لە كۆمەڵێك ئامێر كە‬ ‫وەك جنۆكە دێن و دەڕۆن‪.‬‬ ‫ئ���ەو دژایەتیی���ەی نێوان كامی���كازی و‬ ‫تەلەكۆنترۆڵ ئەمڕۆ بەڕوونی وەدەركەوتووە‪.‬‬ ‫لەالیەك تەقینەوەی خۆكوژی �� لەوالش���ەوە‬ ‫تەقینەوەی جنۆكەكان‪ .‬ئەم جەمسەرسازییە‬ ‫پێش هەموو شتێك ئابوورییە‪ .‬لە‌الیەك ئەوانە‬ ‫دەبینین كە سەرمایە و تەكنۆلۆجیایان هەیە‬ ‫و لەوالشەوە ئەوانە دەبینین كە بۆ شەڕكردن‬ ‫جگە لە جەس���تەی خۆیان ئیدی هیچ شتێك‬ ‫شك نابەن‪ .‬درێژكەرەوەی ئەم دوو سیستمە‬ ‫تاكتیكی و ماددییە دوو جۆر ئەخالقیاتیشە‪،‬‬ ‫یەكی���ان ئەخالقی فیداكاری���ی قارەمانانە و‬ ‫ئەوی دی ئەخالقی پاراستنی گیانی خود‪.‬‬ ‫درۆن و كامی���كاز وەك دوو هەوێن���ی‬ ‫پێچەوان���ەی هەس���تیارییەكی ئەخالقی خۆ‬ ‫دەنوێن���ن‪ .‬دوو دانە ئێتۆس كە وەك ئاوێنە‬ ‫لەبەرامب���ەری یەكتر دانراب���ن و هەر كامیان‬ ‫ه���ەم وەاڵم���ی پێچەوانە و هەم كابووس���ی‬ ‫ئەوەی دیكەیە‪ .‬ئ���ەوەی النیكەم لەرواڵەتدا‬ ‫لەنێوان ئ���ەم دووانەدا لە گرەودایە‪ ،‬بریتییە‬ ‫لە تێگەیشتنێك لە پێوەندی لەگەڵ مەرگی‬ ‫خ���ود و مەرگی ئەوەی دی‪ ،‬تێگەیش���تنێك‬ ‫سەبارەت بە فیداكاری یان پاراستنی خود‪،‬‬ ‫سەبارەت بە مەترسی و غیرەت و زەفەربەری‬

‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫(فۆتۆ‪)AFP :‬‬ ‫و وێرانبوون‪ .‬كەوابوو دوو ئابووریی سیاسی و‬ ‫سۆزدارانەی پێوەندی لەگەڵ مەرگمان هەیە‪،‬‬ ‫مەرگێك ك���ە بەرامبەرەكەی تووش دەكەین‬ ‫و مەرگێك ك���ە خۆمانی ت���ووش دەكەین‪.‬‬ ‫لێرەدا هەروەها دوو تێگەیش���تنی پێچەوانە‬ ‫و دوو روانین���ی جی���اوازی س���امناكبوون و‬ ‫تۆقاندنیشمان هەیە‪.‬‬

‫ئەو‌ەی ژاپۆنییەكان‬ ‫دەیانویست لەڕێگای‬ ‫بااڵدەستیی مەعنەوی و‬ ‫فیداكاریی خۆیانەوە وەدەستی‬ ‫بێنن‪ ،‬ئەمەریكاییەكان‬ ‫لەڕێگای بااڵدەستیی‬ ‫تەكنۆلۆژی و ماددی‬ ‫خۆیانەوە پەیدایان كرد‪.‬‬ ‫ریچارد كۆهێن‪-‬ی ستووننووسی رۆژنامەی‬ ‫واش���نتن پۆس���ت بەمج���ۆرە روانینی خۆی‬ ‫لەوبارەوە ئاش���كرا دەكات ‪»:‬شەڕكەرەكانی‬ ‫تاڵیبان نەك هەر گیانی خۆیان خۆشناوێ‪،‬‬ ‫بەڵك���و ئام���ادەن گیانی���ان ل���ە تەقینەوە‬ ‫خۆكوژییەكان���دا بەفیڕۆ ب���دەن‪ .‬بەزەحمەت‬ ‫دەتوانی���ن بیربكەین���ەوە ك���ە كامی���كازی‬ ‫ئەمەریكاییم���ان هەب���ێ»(‪« )6‬كامی���كازی‬ ‫ئەمەریك���ی بوون���ی نییە‪ .‬ئێمە ستایش���ی‬ ‫بەڕێوەبەرانی هێرشی خۆكوژی ناكەین‪ ،‬ئێمە‬ ‫منداڵەكانیان بەش���انازییەوە ب���ە بەرچاوی‬ ‫كامێراكانی تەلەڤیزیۆن���دا ناهێنین و نابەین‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫گوتی ‪»:‬چۆن دەتوانی باوەڕت بە مرۆڤایەتی‬ ‫خ���ۆت هەبێ ئەگەر باوەڕت ب���ە مرۆڤایەتی‬ ‫دوژمنەكەت نەبێ؟»(‪.)8‬‬ ‫لەنێوان كوش���تنی كەس���انی دیكە بەبێ‬ ‫ئ���ەوەی گیانی خۆت بخەیتە مەترس���ییەوە‬ ‫لەالی���ەك و لەالیەك���ی دیكەش كوش���تنی‬ ‫كەس���انی دیكە بە خۆبەكوشتدانی هاوكات‬ ‫لەگەڵ مەرگ���ی ئەوان چ جیاوازییەك هە‌یە؟‬ ‫ه���ەردووك وەكیەك س���امناكن‪ .‬روون نییە‬ ‫بۆچی چەكێك كە خەڵك دەكوژێ بێ ئەوەی‬ ‫مەترسی بۆ بكوژ ساز بكات لە پێچەوانەكەی‬ ‫كەمتر بێزاركەر و نامرۆڤانەیە؟ جاكلین رۆز‪،‬‬ ‫مامۆس���تای زانكۆ لە بەریتانیا پێی سەیرە‬ ‫كە «فڕێدانە خوارەوەی بۆمبی هێش���وویی‬ ‫ل���ە ئاس���مانەوە رق و بێزارییەكی كەمتری‬ ‫بیروڕای گش���تی و رێبەرانی رۆژئاواییش���ی‬ ‫لێدەكەوێت���ەوە‪ ،‬هەروەك ئ���ەوەی ئەمە لە‬ ‫رووی ئەخالقیی���ەوە زیات���ر قابیلی قبووڵ‬ ‫بێ‪ .‬روون نییە بۆچی مردنی هاوكاتی بكوژ‬ ‫لەگەڵ كوژراوەكان وەك گوناهێكی گەورەتر‬ ‫دەبین���رێ لەوەی ك���ە بكوژەكە ژیانی خۆی‬ ‫نەخاتە مەترسییەوە»(‪ .)9‬هوگ گاسترستۆن‬ ‫لەوبارەیە‌وە دەڵێت‪« :‬ئەگەر مرۆڤناس���ێك‬ ‫ل���ە ئەس���تێرەی مارس���ەوە بێ���ت دەبینێ‬ ‫ل���ە رۆژهەاڵتی ناوەڕاس���ت هێرش���ی درۆنە‬ ‫ئەمەریكیی���ەكان بە هەم���ان راددە خەڵك‬ ‫تووڕە دەكات كە تەقین���ەوە خۆكوژییەكان‬ ‫ریچ���ارد كۆهین ت���ووڕە دەكەن‪ .‬هێرش���ی‬ ‫درۆنەكان بۆ خەڵكی ئەو ناوچەیە زۆر وەك‬ ‫كارێكی ترس���نۆكانە دێن���ە بەرچاو‪ ،‬چونكە‬ ‫فڕۆكەوانەكە لەحاڵێكدا لەسەر زەوی خەڵك‬ ‫دەكوژێ كە بۆخۆی لە كابینەیەكی پارێزراو‬ ‫و فێنك بە ئێركۆندیشن لەنێو چەقی نێڤادادا‬ ‫بێخەیاڵ دانیش���تووە بەبێ ئەوەی كەمترین‬ ‫ترسی لەوە هەبێ كە لەالیەن ئەو كەسانەی‬ ‫‌هێرشیان دەكاتە سەر بكوژرێ»(‪.)10‬‬ ‫تەالل ئەس���ەدی‪ ،‬مرۆڤناس لەوباوەڕەدایە‬ ‫كە ئەو ترس���ەی تەقینەوە خۆكوژییەكان لە‬ ‫كۆمەڵگ���ە رۆژئاواییەكاندا باڵوی دەكاتەوە‪،‬‬ ‫دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئەنجامدەری هێرشەكە‬ ‫بەو كارەی دەرگای هەر چەشنە دەرەتانێكی‬ ‫عەدالەت و س���زادان دەبەستێ‪ .‬بكوژەكە بە‬ ‫مردنی هاوكات���ی لەگ���ەڵ قوربانییەكەی و‬ ‫ب���ە یەكانگیركردنی تاوان و س���زا‪ ،‬رێگە بە‬ ‫سزادانی دیكە دەگرێ و بنەمای وەكاركەوتنی‬ ‫عەدالەتی تاوانكاری تێكدەش���كێنێ‪ .‬چونكە‬ ‫كۆمەڵگە هەرگیز ناتوانێ نرخی ئەو تاوانەی‬ ‫ئەنجامیداوە لە بكوژەكە بستێنێ‪.‬‬ ‫ترسی كوژران بە دەزگایەك كە لە دوورەوە‬ ‫رێنمایی دەكرێ و فڕۆكەوانی نییە ترس���ێكە‬ ‫لە هەمان جۆر‪ .‬لەوبارەوە گاسترسۆن دەڵێ‬ ‫‪»:‬لێخ���وڕی درۆنەكە ئاوێن���ەی پێچەوانەی‬ ‫ئەو كەسەیە كە خۆی دەتەقێنێتەوە چونكە‬ ‫كارەك���ەی ئەوی���ش‪ ،‬هەرچەند بەش���ێوەی‬ ‫پێچەوانەیە‌‪ ،‬هیچ لەگەڵ تێگەیشتنی نەریتیی‬ ‫ئێمە لە شەڕ یەك ناگرێتەوە»(‪.)11‬‬

‫بۆ ئەوەی مندااڵن���ی دیكە ئیرەییان پێبەرن دیكە و ژیانی خەڵكانی دەرەوەی ئەم واڵتە‬ ‫لەوەی ب���اوك یان دایكیان م���ردووە‪ .‬ئێمە بكات‪.‬‬ ‫بەمجۆرە شتانە ئاس���وودە نابین‪ .‬كاری لەو‬ ‫ج���ۆرە بێزارم���ان دەكات و بەڕاس���تی بێز‬ ‫«ترسنۆك» كامەیە؟‬ ‫هێنەرەوەیە‪ .‬رەنگە ئێمە لەڕادەبەدەر ژیانی‬ ‫خۆمان خۆشبوێ»(‪.)7‬‬ ‫ل���ە وەاڵمی ئەو پرس���یارەدا ك���ە «ئایا‬ ‫ئ���ەوەی رقهەس���تێن و بێزارك���ەرە راس���تە فەلەس���تینییەكان ژیان���ی مرۆڤ و‬ ‫لێ���رەدا‪ ،‬ئامادەییە بۆ م���ردن لە خەباتدا و تەنانەت ژیانی كەس���وكاری خۆیش���یان بۆ‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬ئاسۆ عەبدوڵاڵ‬ ‫ش���انازیكردنە بەو جۆرە مردنە‪ .‬فیداكاریی گرنگ نییە؟»‪ ،‬ئەیاد ئەلسەراج بەڕێوەبەری‬ ‫ش���ەڕكەرانەی كەس���ێك كە راس���تەوخۆ لە پرۆگرامی تەندروس���تیی دەروونی لە غەززە‬ ‫رووبەڕووبوون���ەوە لەگ���ەڵ دوژمندا كوژراوە‬ ‫ئەمڕۆ وەك ئەوپەڕی ترس���ناكیی ئەخالقی سەرچاوە و پەراوێزەكان‬ ‫س���ەیردەكرێ‪ .‬خۆفیداكردن وەك ش���تێكی‬ ‫ن���زم و جێ���گای پرس���یار و زۆرت���ر وەك (‪ )1‬بەڕێوەبەری بەش���ی رۆبۆت لە ناوەندی سیس���تمەكانی ش���ەڕی دەریایی و ئاسمانیی سان دیێگۆ‪.‬‬ ‫بەكەمگرتنی ژیان س���ەیردەكرێ لەحاڵێكدا ئاماژەپێك���راو لەالیەن پیتەر و‪ .‬س���ینگەر‪« ،‬رۆبۆتەكان‪ ،‬ش���ۆڕش و ناكۆكی لە س���ەدەی بیس���ت و‬ ‫كە پێش هەموو شتێك بەكەمگرتنی مەرگە‪ .‬یەكەمدا»‪ ،‬پینگوین بووكس‪ ،‬نیویۆرك‪.2009 ،‬‬ ‫لەبەرامبەردا ئەوەی ستایش دەكرێ و پەرەی (‪ )2‬والتەر بێنیامین‪« ،‬ش���اكاری هونەریی س���ەردەمی بەرهەمهێنان���ەوەی تەكنیكی»‪ ،‬چاپی گالیمار‪،‬‬ ‫پێ���دەدرێ خۆشەویس���تیی ژیانە و درۆنیش پارس‪ ،1991 ،‬چاپی یەكەم ‪.1955‬‬ ‫پێش���كەوتووترین نیشانەی ئەو حەزكردنەیە (‪ )3‬هەمان سەرچاوە‪.‬‬ ‫(‪ )4‬ڤالدیمیر ك‪ .‬زوریكین‪« ،‬فڕۆكەی بۆمبهاوێژ بە چاوێكی ئەلكترۆنیكەوە»‪ ،1934 ،‬لە كتێبی ئارتور‬ ‫بە ژیان‪.‬‬ ‫جا لێ���رەدا كار بە جێگای���ەك دەگات و ئێف‪ .‬ڤاندیك‪ ،‬تەلەڤیزیۆن‪ ،‬بەرگی چوارەم‪ ،‬پرینستۆن‪.1947 ،‬‬ ‫قبووڵی دەكەین كە ئەوەندە ژیانمان پێخۆشە‪ )5( ،‬هەمان سەرچاوە‪.‬‬ ‫لەڕاددەبەدەر نازدار بووین‪ .‬ئەو خۆشویستنە (‪ )6‬ریچارد كۆهێن‪« ،‬كەسایەتیی ئۆباما بۆ سەركەوتن لە ئەفغانستان بەس نییە»‪ ،‬واشنتن پۆست‪،‬‬ ‫لەڕاددەب���ەدەرەی ژیان هیچ عەیبی نەدەبوو ‪6‬ی تشرینی یەكەم (ئۆكتۆبەر)ی ‪.2009‬‬ ‫ئەگ���ەر خۆویس���تی و خۆپەرستیەكیش���ی (‪ )7‬ریچارد كۆهین‪« ،‬ئایا ئە‌فغانستان ئەوەندە دێنێ كە ئەو هەموو گیانەی بۆ ببەخشین؟»‪ ،‬واشنتن‬ ‫لەخۆیدا حەشار نەدابا‪ .‬چونكە بەپێچەوانەی پۆست‪ 8 ،‬ی كانوونی یەكەم (دیسێمبەر)ی ‪.2009‬‬ ‫ئەوەی كە نووس���ەر نیش���انی دەدا‪ ،‬ئەوەی (‪« )8‬تەقین���ەوە خۆكوژیی���ەكان‪« :‬كەرامەت‪ ،‬بێ هیوایی و پێویس���تیی هیوا‪ .‬وتووێ���ژ لەگەڵ ئەیاد‬ ‫ئێم���ە خۆش���ماندەوێ ژیان���ی خۆمانە نەك ئەلس���ەراج»‪ ،‬رۆژنامەی لێكۆڵینەوە فەلەستینییە‌كان‪ ،‬واش���نتن‪ ،‬بەرگی ‪ ،31‬ژمارە ‪ ،4‬هاوینی ‪2002‬؛‬ ‫ژیانی خەڵكانی دیكە‪ .‬ئەگەر كەس بیری بۆ ئاماژەپێكراو لەالیەن جاكلین رۆز‪« ،‬باوەش���ی كوش���ندە»‪ ،‬گۆڤاری لەندەنیی ناساندنی كتێب‪ ،‬بەرگی‬ ‫ئەوە ناچێ كە ئەمەریكاییەك ببێتە كامیكاز‪ ،26 ،‬ژمارە ‪ 4 ،21‬ی تشرینی دووەم (نۆڤێمبەر)ی ‪.2004‬‬ ‫لەبەرئەوەیە كە ئەمە لە ریزكردنی كۆمەڵێك (‪ )9‬جاكلین رۆز‪ ،‬هەمان سەرچاوە‪.‬‬ ‫وش���ەی پێچەوانە دەچێ‪ .‬لێرە ژیان ناتوانێ (‪ )10‬هوگ گاسترسۆن‪« ،‬كامیكازێكی ئەمەریكی؟»‪ ،‬بولتەنی زانایانی ئەتۆمی‪20 ،‬ی جانیوەری ‪،2010‬‬ ‫حاش���ا لە خۆی بكات‪ .‬هۆیەكەشی ئەوەیە ‪www.thebulletin.org‬‬ ‫تەنی���ا ئامادەیە حاش���ا لە ژیانی كەس���انی (‪ )11‬هەمان سەرچاوە‪.‬‬

‫*توێ���ژەرەوەی فەلس���ەفە ل���ە ناوەن���دی‬ ‫نەتەوەیی لێكۆڵینەوەی زانستی‪ ،‬لیۆن‪ .‬ئەم‬ ‫وتارە بەش���ێكە لە كتێبی «تیۆری درۆن»‪،‬‬ ‫دەزگای الفابریك‪.2013 ،‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫دۆسییە‬

‫‪1414‬‬

‫ئەڵمانیا پیرەژن و پیرەمێردەكانی‬ ‫بۆ دەرەوەی واڵت دەگوازێتەوە‬ ‫هایكە هارهۆف *‬

‫لە بەرلین���ی پایتەختی ئەڵمانیا‪ ،‬خاتوو (ت)‪،‬‬ ‫خانوویەكی گەورەی هەیە‪ ،‬پێشان مێردەكەی بۆ‬ ‫خۆیان و بۆ منداڵەكانیان دروس���تیكردبوو‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە بەدبەختیی خۆیان هیچ منداڵێكیشیان نەبوو‪.‬‬ ‫ژنەكە ئێس���تا بێوەژنە و تەمەنی ‪ 87‬ساڵە و بە‬ ‫تەنیا دەژیت‪ .‬كەسی نییە تەنیا كچێكی خوشكەزای‬ ‫نەبێت ئەویش ‪ 700‬كیلۆمەتر لێیەوە دوورە‪ ،‬بۆرە‬ ‫خزمێكیشی هەیە لەودیو زەریای ئەتڵەسی (واتە‬ ‫ئەمەریكای باك���وور) دەژیت‪ .‬خاتوو (ت) دەنگی‬ ‫نووساوە‪ ،‬دیارە زۆر قسە ناكات بۆیە وای لێهاتووە‪،‬‬ ‫خەفەتیش دەخوات چونكە قاچەكانی گران بوونە‬ ‫و لە دوای نایەن‪ ،‬هەروەها سەریشی لێتێكچووە‪،‬‬ ‫چونك���ە هەتا دێ زیاتر بیری كۆڵ دەبێت‪ ،‬كە لە‬ ‫ماڵ دێتە دەرێ و دەیەوێت بچێت بۆ الی پزیشك‬ ‫نازانێ الی راس���ت بگرێت یاخود چەپ‪ .‬دكتۆر لە‬ ‫دۆس���یەكەی ئەم ژنەدا نووسیویەتی «نەخۆشیی‬ ‫خرەفانی پیری» (خرف الشیخوخە)ی هەیە‪.‬‬ ‫خات���وو (ت) بڕی���اری یەكجارەك���ی داوە و‬ ‫عین���ادی دەكات‪ ،‬بە هیچ جۆرێك نایەوێت بچێتە‬ ‫پیرخان���ە و لەوێ بژیت‪ .‬هەر ئەو وانییە‪ ،‬بە پێی‬ ‫راپرسییەكان‪ ،‬دوو لەسەر سێی ئەڵمانەكان ئامادە‬ ‫نین لە پیرخانەكاندا بژین‪ .‬دەبێت ئەوەش بڵێین‬ ‫كە ریپۆرت���اژی میدیاكان رەوش���ەكەیان خراپتر‬ ‫كردووە و زیاتر ساردیان دەكەنەوە‪ .‬لە ریپۆرتاژە‬ ‫تەلەڤزیۆنییەكاندا بینیومانە كە سۆندە لە قوڕگی‬ ‫پی���ران رادەكەن ت���ا بە زۆر خ���واردن بچێتە ناو‬ ‫گەدەیانەوە‪ ،‬چونكە كەس دەس���تناكەوێت بچێت‬ ‫خزمەتی���ان ب���كات و خواردنی���ان بداتێ‪ ،‬یانیش‬ ‫ج���اری وا هەبووە لە بیریان ك���ردووە بۆ ماوەی‬ ‫چەندین س���ەعات پ���ەڕۆ و بنپ���ۆش (حەفازە)‬ ‫یان بگۆڕن‪ .‬بەپێی خەماڵندنەكانی فێدراس���یۆنی‬ ‫خزمەتگوزاریی���ە كۆمەاڵیەتیی���ە تایبەتییەكان‪،‬‬ ‫ئەڵمانیا هێش���تا پێویستی بە ‪ 30‬هەزار پەرستار‬ ‫هەیە‪ ،‬ئ���ەم ژمارەیە رەنگە تا س���اڵی ‪ 2020‬بۆ‬ ‫‪ 220‬هەزار بەرز ببێت���ەوە‪ .‬لە بواری خزمەت بە‬ ‫پیراندا كەسانی لێهاتوو كەمن و هەروەها رەوشی‬ ‫ژیانیش زۆر ناخۆشە‪ ،‬بەاڵم لە هەمووی خراپتر و‬ ‫ناخۆشتر كەرتی خزمەتگوازییە گەڕۆكەكانی مااڵنە‬ ‫كە بە دەس���ت كەمیی كارمەندان و پەرستارانەوە‬ ‫دەناڵێنێت‪ .‬بەاڵم لەناو پیرخانەكاندا تەنانەت ئەو‬ ‫پیرخانانەی كە ئاستیان بەرزیشە‪ ،‬كارمەندان وە‬ ‫بن ئیش كەوتوونە و زۆر ماندوون‪.‬‬ ‫هەڵبەتە هەنگاویش هاویشتراوە‪ ،‬بۆ نموونە لە‬ ‫ساڵی ‪ ،1995‬سیستەمی بیمەی چاودێریی پیر و‬ ‫پەككەوتان داهێنرا‪ ،‬ئەویش لە س���ایەی وەزیری‬ ‫پێشووتری كاروباری كۆمەاڵیەتی‪ ،‬نۆربێرت بلوم‬ ‫(س���ەر بە حیزبی یەكێتی دیموكراتی مەسیحی)‪،‬‬ ‫(‪)1‬‬ ‫ئەو كاتەی كە هاوپەیمانێتییە رەش و زەردەكەی‬ ‫هێلم���وت كۆل حوكمی دەكرد‪ .‬ئەم سیس���تەمی‬ ‫بیمەیە كە پارەكەی پێكەوە لەالیەن خاوەنكاران‬ ‫و مووچەخۆرانەوە دابین دەكرا‪ ،‬هەموو الیەنێكی‬ ‫ژیانی نەدەگرتەوە‪ ،‬ئەویش بە هۆی قەناعەتێكەوە‪،‬‬ ‫قەناعەتێكی ش���اراوە چونكە بە ئاش���كرا وایان‬ ‫نەدەگ���وت‪ ،‬كە گوایە یان ئەوەت���ا ئەڵمانییەكان‬ ‫زۆر ناژی���ن ت���ا زۆر پی���ر ب���ن كەوات���ە پەكیان‬ ‫ناكەوێت و بۆ ژیانیان پش���ت بە كەس���انی دیكە‬ ‫نابەستن‪ ،‬یانیش خانەوادەكانیان بەرپرسیارێتییان‬ ‫هەڵدەگرن‪ .‬حكومەتەكەی خاتوو ئەنگێال مێركل‬ ‫تا ئێس���تاش دڵی بە تایبەتاندنی خزمەتگوزاری‬ ‫چاودێریی پیر و پەككەوتان خۆش���ە‪ ،‬گوایە ئەمە‬ ‫گرفتەكە چارەس���ەر دەكات‪ .‬بەاڵم ژیانی خێزانی‬ ‫ئەم سەردەمە دەریخس���تووە كە ئەم سیستەمە‬ ‫كەموكورتی هەی���ە‪ ،‬چونكە منداڵەكان كە گەورە‬ ‫دەبن زۆر بە دەگم���ەن دەیانبینی لەگەڵ دایك و‬ ‫باوكیان لە هەمان خان���وودا بژین‪ .‬ژنانی ماڵەوە‬ ‫و كچانی ناو خان���ەوادە و هەروەها بووكەكانیش‬ ‫(ژنی كوڕەكانیان)‪ ،‬ئەگەر جاران توانیبێتیان بە‬ ‫كەیف���ی خۆیان و بە مەس���رەفێكی كەم خزمەتی‬ ‫پیر و پەككەوتەكانی ماڵەوەیان بكەن‪ ،‬بەاڵم لەم‬ ‫رۆژگارەدا كەم بەردەس���تن‪ ،‬چونكە ئیش���وكاری‬ ‫خۆیان هەیە و كەمتر لە ماڵەوەن‪.‬‬

‫بەپێی ج���ۆری پیرخان���ەكان و خزمەگوزاری‬ ‫و ئامێر و دەزگاكانی ناویان‪ ،‬ئەوە خانەنش���ینان‬ ‫دەبێت مانگانە هەزار تا س���ێ ه���ەزار یۆرۆیەك‬ ‫خەرج بكەن و دەش���بێت بۆ جێ و رێ و شوێنی‬ ‫حەوانەوەی���ان لە گیرفانی خۆی���ان پارەكە دابین‬ ‫بكەن‪ ،‬ئەگەرچی لەوالوەش بیمەی چاودێریی پیر‬ ‫و پەككەوتان بڕێك پارەیان بۆ دەدات‪ .‬جا ئەگەر‬ ‫لە تواناشیاندا نەبێت‪ ،‬ئەوە حكومەت بەشێك لە‬ ‫خەرجییەكان دەدات‪،‬‬ ‫بەپێ���ی راپۆرتێك���ی ئۆفیس���ی ئام���ار كە لە‬ ‫سەرەتای ساڵی ‪2013‬دا ئامادە كراوە‪ ،‬لە ئەڵمانیا‬ ‫‪ 400‬هەزار كەسی بەسااڵچوو كە دەكاتە ‪ %5‬زیاتر‬ ‫لە رێژەكەی س���اڵی ‪ ، 2009‬لەم دۆخەدان‪ ،‬واتە‬ ‫توانایان نییە‪ .‬بەاڵم حكومەت دیراسەتێكی وردی‬ ‫دۆس���یەكان دەكات‪ .‬بۆ نموونە بۆ حاڵەتی خاتوو‬ ‫(ت)‪ ،‬حكومەت دەڵێت دەبێت جارێ خانووبەرەی‬ ‫ئەو كەسە بفرۆش���رێت بۆ ئەوەی پارەی بەشێك‬ ‫ل���ە خەرجییەكانی پیرخانەی ب���ۆ دابین بكرێت‪.‬‬

‫بە تەوس���ەوە ناویان ناوە «گواستنەوەی داپیرە‬ ‫و باپیرەكان» (گواس���تنەوە لێ���رە بەرامبەر بە‬ ‫ریلۆكەیش���نی ئینگلیزیە‪ ،‬واتە بە هەمان شێوەی‬ ‫كۆمپانیا گەورەكان كە بنك���ە و بارەگای خۆیان‬ ‫دەگوازنەوە بۆ واڵتێك كە هەقدەستی كاركەرانی‬ ‫تێدا ه���ەرزان بێت‪ ،‬بۆ نموونە چی���ن‪ -‬و) ‪ ،‬واتە‬ ‫بردنی خاتوو (ت) ب���ۆ دەرەوەی واڵت بە نیازی‬ ‫خزمەتك���ردن و چاولێبوون و چارەس���ەركردنی‬ ‫نەخۆشییەكانی‪ ،‬ئەمەش شایستەی كۆمەڵگەیەكی‬ ‫وەك���و كۆمەڵگ���ەی ئەڵمانی نییە ك���ە هەڵگری‬ ‫بەها مەس���یحیەكانە‪ .‬كۆماری چی���ك و تایلەند‬ ‫خزمەتگوزاریی لەم چەش���نە پێشكەش دەكەن‪.‬‬ ‫خوش���كەزاكەی خاتوو (ت) تایلەندی پێباشترە‪،‬‬ ‫چونكە ئاووهەوای ئەوێ گونجاوترە‪ ،‬خاتوو (ت)‬ ‫یش بەردەوام سەرمایەتی‪ ،‬بۆیە واڵتێكی گەرم بۆ‬ ‫ئەو باشە‪ .‬خوش���كەزاكەی دەڵێت ‪»:‬خۆ لەوێش‬ ‫ه���ەر دەبرێتە پیرخانە‪ ،‬بەاڵم پیرخانەكانی ئەوێ‬ ‫كارمەند و خزمەتكاریان زۆرترە‪ ،‬واتە لەوێ كەمتر‬

‫هەروەها خواستی كەسوكارەكانیان بین‪ .‬وودتلی‬ ‫و تیمە تایلەندییەكەی خزمەتگوزارییەك پێشكەش‬ ‫دەكەن كە بریتییە ل���ە «‪ 24‬كاژێر ئاگالێبوون و‬ ‫خزمەتكردنی كەسانی تووشبوو بە خرەفان و لە‬ ‫رێگای پەرس���تاری تایبەتەوە‪ ».‬بەم جۆرە‪ ،‬ئەو‬ ‫ئەڵمانیانەی نەخۆش���یی خرەفانی پیرییان هەیە‬ ‫دەتوانن دوا رۆژەكانی تەمەنیان لە «ش���وێنێكی‬ ‫خۆش و گەرموگوڕدا» بەسەر ببەن‪.‬‬ ‫مارت���ن وودتلی زۆر بە ج���ددی و قەناعەتەوە‬ ‫داكۆك���ی لە رێگەچارەكەی خۆی دەكات و هەموو‬ ‫هەوڵێكی���ش دەدات قەناعەت بە خەڵك بێنێت و‬ ‫وەكو كەسێكی پراگماتیك وەاڵمی هەموو گومان‬ ‫و پرس���یارێك دەدات���ەوە‪ ،‬بۆیە دەڵێت ‪»:‬س���ێ‬ ‫خزمەت���كاری ژن دابی���ن دەكرێ���ن كە ب���ە نۆرە‬ ‫چاودێریی كەس���ێكی پەككەوت���ە دەكەن و هیچ‬ ‫ئیشی دیكە ناكەن تەنیا ئاگایان لەو كەسە دەبێت‬ ‫و خزمەتی دەكەن»‪ .‬ئەمە هەمووی بە پارەیەكی‬

‫دێنێتەوە كە بەپێ���ی رێككەوتننامەی رێكخراوی‬ ‫نەتەوە یەكگرتووەكانی پەیوەس���ت بە مافەكانی‬ ‫كەس���انی كەمئەن���دام‪ « ،‬خرەف���ان جۆرێكە لە‬ ‫بوون‪ .‬پێویس���تمان بە داوودەرمانی زیاتر نییە‪،‬‬ ‫ئەوەی پێویس���تە‪ ،‬خزمەتكردن و ئاگالێبوونە لە‬ ‫الیەن كەس���انی دیكەوە‪ ».‬بەس���ەربردنی پیری‬ ‫بە س���ەرفرازی ب���ەاڵم بێ ئ���ەوەی خەرجییەكی‬ ‫زۆری ب���ۆ تەرخان بكەی‪ ،‬ئەمەش كێش���ەیەكە و‬ ‫هاوپەیمانێتیەك���ەی خات���وو ئەنگێال مێركل كەوا‬ ‫خەریكە دەبێتە چوار ساڵ حوكم دەكات‪ ،‬تا ئێستا‬ ‫نەیتوانیوە چارەسەری بكات‪ .‬سیاسیەكان خۆیان‬ ‫لە قەرەی ئەم پرس���ە نادەن یان لە كۆڵ خۆیانی‬ ‫دەكەنەوە‪ .‬ساڵی ‪ 2011‬هاوپەیمانێتیەكەی مێركل‬ ‫زۆر بە خۆدەرخستنەوە رایگەیاندبوو كە «ساڵی‬ ‫پەككەوتە» دەبێت‪ ،‬بەاڵم ساڵەكە تەواو بوو كەچی‬ ‫هیچ بڕیارێكی ئەوتۆشیان لەم بارەیەوە دەرنەكرد‪.‬‬ ‫ل���ە كۆمەڵگەیەك���دا كە هەروا دێ���ت بە هۆكاری‬ ‫دیموگرافی و لە سایەی پێشكەوتنی پزیشكییەوە‬ ‫ژمارەی پیران زیاد دەبێت‪ ،‬ئەمڕۆ ژمارەی كەسانی‬ ‫پەككەوتە گەیشتووەتە دوو ملیۆن و نیو‪ .‬لەوانەیە‬ ‫تا ساڵی ‪ 2050‬ژمارەكە بگاتە پێنج ملیۆن‪.‬‬ ‫«پێویستە سیستەمەكە بگۆڕین‪ .‬پێویستمان‬ ‫بە پەیمانێك���ی كۆمەاڵیەتیی دیكە هەیە»‪ ،‬ئەمە‬ ‫قس���ەی یورگن گۆهدەیە كە پس���پۆڕی پرس���ە‬ ‫كۆمەاڵیەتییەكانە و لە س���اڵی ‪ 2007‬تا س���اڵی‬ ‫‪ 2011‬سەرۆكی ئەنجومەنی پەككەوتە بوو‪ ،‬واتە‬ ‫لە س���ەردەمی ئەو هاوپەیمانێتیە بەرفراوانەی كە‬ ‫لەالی���ەن یەكێتی دیموكراتی مەس���یحی و پارتی‬ ‫سۆسیال‪ -‬دیموكراتەوە پێكهێنرابوو‪ .‬ئۆتۆنۆمیی‬ ‫كەس���انی بەس���ااڵچوو‪ ،‬بەش���داریكردن‪ ،‬رێ���ز و‬ ‫سەرفرازی‪ ،‬ئەمانە بریتی نین لە چەند چەمكێكی‬ ‫ب���ێ مانا كە پیرێكی ش���ێت یان سەرلێش���ێواو‬ ‫دایهێنابن‪ ،‬بەڵكو بریتین ل���ە مافی كۆمەاڵیەتی‪،‬‬ ‫مافی مرۆڤ‪.‬‬

‫ژمارەی كەسانی پەككەوتە لە ئەڵمانیا گەیشتووەتە دوو ملیۆن و نیو‪ .‬لەوانەیە تا ساڵی ‪ 2050‬بگاتە پێنج ملیۆن كەس‬ ‫بەاڵم ئەمە مەرج نییە بەش���ی ب���كات و لەوانەیە‬ ‫میراتگرەكانیشی پێیان خۆش نەبێت‪.‬‬ ‫هەربۆیە ئەندامانی خانەوادەكەی بە جددی بە‬ ‫دوای چارەسەرێكدا دەگەڕێن كە مەسرەفی زۆری‬ ‫نەبێ���ت‪ ،‬واتە هەم بە دڵی خۆیان بێت و هەمیش‬ ‫بە دڵی پیرەژنەكە‪ ،‬بۆ نموونە پەرستارێكی كچی‬ ‫خەڵك���ی ئەوروپای رۆژهەاڵت ب���ە كرێ بگرن لە‬ ‫ماڵەوە خزمەتی بەساڵداچووەكە بكات‪ .‬هەروەها‬ ‫جگە لەمەش پەنا بۆ خزمەتگوزارییە تایبەتییەكانی‬ ‫دەزگای چاودێری���ی گەڕۆك بب���ەن و بەرامبەر بە‬ ‫بڕە پارەیەك كە بە س���ەعات حیس���اب دەكرێت‬ ‫و دەزگای بیم���ەی چاودێری���ی پیر و پەككەوتان‬ ‫دەی���دات (وات���ە ئەوپەڕی مانگ���ی دەگاتە ‪700‬‬ ‫یۆرۆی���ەك)‪ ،‬هەروەها هەندێ خزمەت و یارمەتیی‬ ‫خانەوادەییشی بدەنێ‪.‬‬ ‫خەڵكێك���ی زۆری ئەڵمانی ئەم رێگەچارەیەیان‬ ‫پێباشە‪ ،‬بەاڵم خاتوو (ت) بە هیچ جۆرێك ئەمەی‬ ‫قەبوڵ نییە‪ .‬ئەو پێویس���تی بەوەیە كە ‪ 24‬كاژێر‬ ‫لەگەڵی بن و خزمەتی بكەن‪ ،‬بەاڵم ئەمە پارەیەكی‬ ‫زۆری دەوێ���ت و خۆی بە تەنیا ناتوانێت بیگرێتە‬ ‫ئەستۆ ئەگەر كەسوكارەكەی یارمەتی نەدەن‪ .‬هەر‬ ‫بۆیە خوشكەزاكەی بەبێ ئاگاداریی پیرەژنەكە بیر‬ ‫ل���ە رێیەكی دیكە دەكاتەوە‪ ،‬ئ���ەو رێگەچارەیەی‬ ‫كە رۆژنامەكان بەم دواییە رەخنەیان لێگرتووە و‬

‫هەس���ت بە تەنیای���ی دەكات و باش چاویان لێی‬ ‫دەبێت‪ ،‬ل���ەوێ خزمەتكارەكان كە ژنن ش���ەوان‬ ‫لەس���ەر حەسیر لە تەنیش���ت پوورم دەخەون و‬ ‫بەیانیان لەگەڵ ئ���ەودا خەبەریان دەبێتەوە و بە‬ ‫گەرموگ���وڕی و لە دڵەوە ئاگای���ان لێی دەبێت و‬ ‫گوێی لێدەگرن‪ .‬جا پوورم حەوت هەزار كیلۆمەتر‬ ‫ی���ان ‪ 700‬كیلۆمەتر لێ���رەوە دوورە‪ ،‬ئەمە گرنگ‬ ‫نییە‪ ،‬چونكە چ لێرە بێت و چ لەوێ‪ ،‬ناتوانین زوو‬ ‫زوو یەكتر ببینین»‪.‬‬ ‫لەسەر ئینتەرنێت‪ ،‬رێكالمی كەسێك دەبینین‪،‬‬ ‫خزمەتگوزارێكی كۆمەاڵیەتیی خەڵكی سویسرا بە‬ ‫ناوی مارتن وودتلی كە بەسەرهاتی خۆی كردووەتە‬ ‫نموونەیەك و هانی خەڵك دەدات پەیوەندیی پێوە‬ ‫بكەن‪ .‬ئەو كە بۆ خ���ۆی جاران لە تایلەند كاری‬ ‫كردووە‪ ،‬هەس���تاوە دایكی خۆی ك���ە دووچاری‬ ‫نەخۆشیی ئەلزهایمەر بووە‪ ،‬بردووەتە ئەو واڵتە‪.‬‬ ‫ئینجا دەس���تیكردووە بە رێكالمێكی زۆر بۆ ئەو‬ ‫ش���ێوازە س���ەیرەی چاودێری و خزمەتكردن بە‬ ‫سەرپەرشتی تیمێك كە زمانی ئەڵمانی دەزانن و‬ ‫ئیش و كاریان تەنیا خزمەتكردنە بە كەسانی پیر‬ ‫و پەككەوتە‪ .‬وودتلی دەڵێت ‪ »:‬گەیش���توومەتە‬ ‫قەناعەت كە پێویس���تە بە دوای شێوازی تازەی‬ ‫چاودێ���ری و خزمەتگوزاری���دا بگەڕێین بۆ ئەوەی‬ ‫بتوانین لە ئاس���تی پێداویس���تییەكانی كەسانی‬ ‫تووشبوو بە نەخۆش���ییەكانی پیری و خرەفان و‬

‫كەم كە هەموو كەس���ێك لە ئەڵمانیا و سویس���را‬ ‫دەتوانێ بیدات‪ ،‬چونكە هەر وەكو سەرپەرشتیاری‬ ‫تیمەكەی خزمەتگوزاری بانگەش���ەی بۆ دەكات‪،‬‬ ‫تەواوی مەس���رەفەكان بە گشتی ناگەنە «نیوەی‬ ‫خەرجیەكانی پیرخانەكانی ئەڵمانیا و سویسرا»‪.‬‬

‫هەروەه���ا گۆهدە دەڵێت كە لە س���اڵی ‪2013‬‬ ‫دا‪ ،‬جگە لەوەی ئەو ملیۆن و ‪ 500‬هەزار كەسەی‬ ‫كە لە ماڵەوە خزمەتی كەس���وكارەكانیان دەكەن‬ ‫پش���تیوانی ناكرێن‪ ،‬گرفتێكی دیكەش���مان هەیە‬ ‫ك���ە كەمیی جێ و رێ���ی گونجاوە بۆ كەس���انی‬ ‫بەس���ااڵچوو (نزیكەی دوو ملی���ۆن و ‪ 500‬هەزار‬ ‫ماڵێك پێویستە)‪ .‬جارێ باسی ئەوە هەر مەكە كە‬ ‫پێویس���تمان بە ژینگەیەكی گونجاو و باشیشە بۆ‬ ‫ئەو پیرەژن و پیرەمێردانەی نەخۆشیی خرەفانیان‬ ‫هەیە بۆ ئەوەی بتوانن زۆرترین كات بە شێوەیەكی‬ ‫ئۆتۆنۆم بژین‪ ،‬بۆ نموونە دووكانیان بۆ دابنرێت‪،‬‬ ‫پزیشكیان و سەرتاش���یان لێ نزیك بێت‪ .‬ئەگەر‬ ‫شتێك نەكرێت‪ ،‬ئەوە خاتوو (ت) هەر ماوەیەكی‬ ‫دیكەیە‪ ،‬بە یەكجاری ش���ەقامە بچكۆالنەكەی لە‬ ‫باك���ووری بەرلین جێدێڵێ���ت و دەچێتە واڵتێكی‬ ‫دوورەدەست بۆ ئەوەی تا مردن لەوێ بژیت‪.‬‬

‫*رۆژنامەنووس لە رۆژنامەی تاگەستسایتونگ‪،‬‬ ‫هەم���ان خزمەتگوزاری لە واڵتان���ی ئەوڕوپای بەرلین‪.‬‬ ‫رۆژهەاڵتیش���دا ه���ەن‪ ،‬یانیش خەریكە دروس���ت‬ ‫وەرگێڕان‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬ ‫دەكرێن‪ .‬بە قسەی توێژەران بێت‪ 7146 ،‬ئەڵمانی‬ ‫ل���ە پیرخانەكان���ی هەنگاریا دەژی���ن‪ 3000 ،‬لە‬ ‫كۆم���اری چیك و ‪ 600‬یش لە س���لۆڤاكیا‪ .‬بەاڵم‬ ‫ژمارەی تەواوی ئەوانەی براونەتە یۆنان‪ ،‬ئیسپانیا‪ ،‬سەرچاوە و پەراوێزەكان‬ ‫ئوكراینا‪ ،‬تایلەند و فیلیپین نازانرێت چەندە‪ .‬ئەم‬ ‫واڵتانە دیارە دیارترینی ئەو شوێنانەن كە كەسانی (‪ )1‬ئ���ەم هاوپەیمانێتیی���ە لەالی���ەن حزبەكانی‬ ‫(‪)2‬‬ ‫بەس���ااڵچوویان بۆ دەبەن و وەك پەناگە وان ‪ .‬یەكێت���ی دیموكرات���ی مەس���یحی و یەكێت���ی‬ ‫خوش���كەزاكەی خات���وو (ت) دەڵێ���ت ‪»:‬بەالی دیموكرات���ی كۆمەاڵیەت���ی و پارت���ی لیب���رال –‬ ‫منەوە ئەمە یەكێكە لە رێگەچارەكان‪ .‬تەنیا هیوام دیموكراتەوە بۆ پێكهێنانی حكومەت دروس���تكرا‬ ‫وای���ە كە لە س���ایەی دابونەریتەكانی كۆمەڵگەی و لە ساڵی ‪1982‬ەوە تا ساڵی ‪ 1998‬هێلموت كۆل‬ ‫تایلەندییەوە‪ ،‬پوورم بتوانێت تەمەنی پیرێتی خۆی سەرۆكایەتی دەكرد‪ ،‬ئینجا لە ساڵی ‪ 2009‬شەوە‬ ‫بە سەربەرزی بەرێتە سەر»‪.‬‬ ‫خاتوو ئانگێال مێركل سەرۆكایەتی دەكات‪.‬‬ ‫هەڵبەتە كەس���ایەتییە سیاسییەكان و هەموو‬ ‫حیزبەكان ئیدانەی دەركردنی كەسانی بەسااڵچوو‬ ‫و پەككەوتە دەكەن‪ ،‬ئەمە گاڵتە پێكردنە‪ ،‬كارێكی‬ ‫زۆر بێڕەحمانەیە‪ .‬كریس���تۆف فوخس‪ ،‬پزیشكی‬ ‫پیران لە كلینیكی ش���ارەوانیی مونیخ بەبیرمان‬

‫(‪ )2‬ئەم ژمارانە لەم وتارەوە وەرگیراون‪ ،‬كەیت‬ ‫كۆنۆل���ی‪« ،‬ئەڵمانی���ا پیر و نەخۆش���ەكانی خۆی‬ ‫<هەن���اردە>ی پیرخانەكان���ی دەرەوە دەكات»‪،‬‬ ‫رۆژنام���ەی گاردی���ەن‪ ،‬لەن���دەن‪26 ،‬ی كانوونی‬ ‫یەكەم (دیسێمبەر)ی ‪.2012‬‬


‫‪1515‬‬

‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫‪LE‬‬

‫كوردی‬

‫دۆسییە‬

‫پیری‬ ‫مەریەمە ندۆیە ‪ -‬مبێنگێ *‬ ‫نەك تەنیا لە سێنیگال‪ ،‬بەڵكو لە تەواوی‬ ‫واڵتان���ی ئەفریقادا‪ ،‬نابێت باس���ی تەمەن‬ ‫بكەی‪ ،‬قەدەغەیە‪ .‬هەرگیز نابێت بپرسی‬ ‫فاڵن ك���ەس تەمەنت چەندە‪ ،‬ئەمە هێڵی‬ ‫سوورە‪ .‬لەم حاڵەتەدا‪ ،‬پیر ئەو كەسانەن‬ ‫كە بە جەستە دیارە پیرن‪ ،‬واتە قژیان ماش‬ ‫و برنجیە یان تەواو س���پی بووە‪ ،‬لە رووی‬ ‫جەس���تەوە كز و الوازن‪ ،‬تەندروس���تییان‬ ‫باش نییە‪ ،‬نەوەی���ان هەیە‪ ،‬واتە بوونەتە‬ ‫باپیر و داپیر‪ ،‬جا با تەمەنیان نەگەیشتبێتە‬ ‫‪ 50‬س���اڵیش‪ .‬تەمەن���ی خانەنش���ینی بۆ‬ ‫كەسانی س���ەر بە دەزگا نیزامیەكان واتە‬ ‫پۆلی���س‪ ،‬جەندرمە‪ ،‬س���وپا ‪ 50 ،‬س���اڵە‪،‬‬ ‫بەاڵم بۆ فەرمانبەران ‪ 60‬س���اڵە‪ ،‬كەواتە‬ ‫ئەمانە بە پیر دادەنرێن‪ .‬بەاڵم وشەی پیر‬ ‫هیچ واتایەكی ناش���یرین و برینداركەری‬ ‫نییە‪ ،‬بەڵكو ب���ە پێچەوانەوە‪ ،‬پەیوەندییە‬

‫كۆمەاڵیەتی���ەكان و تێكەڵ���ی لەس���ەر‬ ‫بنچین���ەی رێزگرتن لەویت���ر دامەزراون‪.‬‬ ‫منداڵی گەورەی ماڵ‪ ،‬با هێشتا گەنجیش‬ ‫بێ���ت‪ ،‬الی ئەوانەی لەو بچووكترن رێز و‬ ‫س���ەنگی هەیە‪ .‬منداڵێكی بەدفەڕ و سپڵە‬ ‫یان س���ەرچڵ كە ئاگای لە باوك و دایكی‬ ‫نابێ���ت و خزمەتیان ن���اكات‪ ،‬ئەوە نەك‬ ‫هەر كەس���ێكی فاشیلە بەڵكو نەفرەتیشی‬ ‫لێدەكرێت‪ ،‬هەروەكو پەندی پێشینان وا‬ ‫دەڵێ���ن‪ .‬یەكەم خەس���ڵەتی چاك بدرێتە‬ ‫كەس���انی پیر و بەس���ااڵچووان خەسڵەتی‬ ‫ژیریی���ە‪ .‬بەاڵم ژیانی ش���ار و شارس���تان‬ ‫وردە وردە گۆڕان بەسەر پەیوەندییەكاندا‬ ‫دێنێت‪ .‬بۆ ئەوەی ل���ەم دۆخە تایبەتییانە‬ ‫بگەین‪ ،‬نووس���ەری س���ێنیگالی مەریەمە‬ ‫ندۆی���ێ ئەم كورتە چیڕۆك���ەی بۆ لومۆند‬ ‫دیپلۆماتیك نووسیوە‪:‬‬ ‫‪www.npr.org‬‬

‫ماك���ۆدو و دێگێ���ن‪ ،‬ژن و مێردێكی تەمەن ‪80‬‬ ‫س���اڵی كە ل���ە واڵتانی ئێمەدا هێش���تا نموونەی‬ ‫وەكو ئەوانمان زۆرن‪ ،‬بەم شێوەیە لەگەڵ یەكتردا‬ ‫دەكەونە قسە‪:‬‬ ‫دێگێن بە بیرت دێت كە تەمەنمان ‪ 20‬س���اڵ‬‫بوو؟‬ ‫ئای پیاوەكە لەسەرخۆ قسە بكە با نەوەكانمان‬‫گوێیان لێ نەبێ‪ ،‬جوان نیی���ە لەبەرچاوی ئەوان‬ ‫باسی گەنجێتی خۆمان بكەین!‬ ‫ئێ بۆ؟ سەیری رەسمەكانی خۆت بكە‪ ،‬تۆ لە‬‫كچەكانم���ان جوانتربووی وەختی خۆی كە هەمان‬ ‫تەمەنی ئەوانت هەبوو‪ .‬تۆ ئەوكات بەهێز و بازوو‬ ‫بووی و چوارشانە بووی‪ ،‬پێویستت بە خزمەتكار‬ ‫نەبوو تا ماڵەوەت بۆ پاك بكاتەوە و رۆژێ س���ێ‬ ‫ژەم و لە كاتی خۆیدا‪ ،‬نان بداتە ‪ 15‬كەس‪.‬‬ ‫راس���تە‪ ،‬خەس���وو و خەزووری رەحمەتیم و‬‫دش���ەكانم و هەندێ لە مامۆزاكانیش���ت لەگەڵمان‬ ‫دەژیان‪ .‬لەگەڵ هەشتی بەیانی‪ ،‬من لە بازاڕ بووم‬ ‫بۆ ش���ت كڕین‪ ،‬چونكە باوكت ماسی ئەگەر تازە‬ ‫نەبووایە نەیدەخوارد‪ ،‬ماس���یی ناو بەستەری قەت‬ ‫نەدەخوارد‪ .‬ئەوكات فەرمانبەری بچووك هێشتا لە‬ ‫توانای���دا هەبوو بە پارە كەمەكەی خۆی ماس���یی‬ ‫تیۆف(‪ )1‬بكڕێت‪.‬‬ ‫ فەرمانب���ەر قەت بچووك نییە‪ ،‬ژنی خۆم‪ .‬لە‬‫ئۆفیس���ێكدا ئیش دەكات‪ ،‬ق���ات و بۆینباغ لەبەر‬ ‫دەكات‪ ،‬هەم���وو كۆتایی مانگ مووچەی خۆی بە‬ ‫رێكوپێك���ی وەردەگرێت‪ .‬ج���اران فەرمانبەر الی‬ ‫هەموو كەس قەدر و حورمەتی هەبوو‪ .‬سواڵكەران‬ ‫و ئەوان���ەی پارەیان نەبوو م���ەڕ بكڕن بۆ جەژنی‬ ‫تاباس���كی(‪ )2‬یان رێوڕەس���می تەعمی���د (باپتێم‬ ‫یان باپتی���زم یان مەعمودیەت رێوڕەس���مێكە بۆ‬ ‫شووشتنەوەی منداڵ بە ئاو لە ناو كڵێسا بۆ ئەوەی‬ ‫بۆ یەكەمین جار بچێتە س���ەر ئاینی مەسیحی –‬ ‫و)‪ ،‬رووی���ان لەو دەك���رد‪ .‬ئەوانەی ن���ەدار بوون‬ ‫یان وایان پێش���اندەدا كە هەژار و نەدارن‪ .‬ئەمڕۆ‬ ‫كەسانی دەوڵەمەند یاریزانانی فوتبۆڵ و زۆرانباز و‬ ‫گۆرانیبێژانن یان ئەوانەن كە لە ئیسپانیا و ئیتاڵیا‬ ‫و ئەمەریكا هاتوونەتەوە‪ .‬ئەمانە شوێنی كەسانی‬ ‫بیرۆك���رات و فەرمانبەرانی حكومی و ش���ۆفێرانی‬ ‫كەسایەتییە حكومییەكانیان گرتووەتەوە‪.‬‬ ‫ بەڵێ پیاوەكە‪ ،‬ئەوكات تۆ بە جلی رەسمیی‬‫ش���ۆفێری پارێزگارەوە ش���یك و كەشخە بووی!‬

‫كاتێك دەته���اژوت كاڵوە قیتەك���ەت هەردەم بە‬ ‫جوانی لەس���ەر دەنا‪ .‬چەند شیك و بەرچاو بووی‬ ‫كاتێك دەرگای س���ەیارەكەت لە بەرپرس���ەكەت‬ ‫دەكردەوە لە كاتی رێپێوان و مەراسیمەكانی جەژی‬ ‫نیشتمانیدا‪ .‬كامێرامانانی تەلەڤیزیۆن چاوەڕێیان‬ ‫دەكرد‪ .‬تۆ رێك لەو ش���وێنەی بە خەتی سپی لە‬ ‫شۆستە دیارییان كردبوو لەوێ راتدەگرت‪ .‬زۆر بە‬ ‫كەشخەیی لە سەیارەكەت دادەبەزی و دەسووڕایەوە‬ ‫الیەك���ەی دیكە و كاڵوەكەت لەس���ەر دەكردەوە و‬ ‫ئینجا خۆت دادەنەواند و دەرگاكەت لێدەكردەوە‪.‬‬ ‫ئینجا دەرگاكەت دادەخستەوە و سوار دەبوویەوە‬ ‫و س���ەیارەكەت دەبرد لەوال لەسەر هێڵێكی راست‬ ‫ب���ە جوانی راتدەگرت‪ .‬لەوانەی���ە خەڵك بە هەڵە‬ ‫وایانبزانیب���ا تۆ بەرپرس���ەكەی‪ ،‬ئەوەندە رێك و‬ ‫گورجوگۆڵ بووی!‬ ‫ دێگێن‪ ،‬ئەوە بە راستتە؟‬‫ئ���ەدی چ���ۆن! تەنان���ەت یەكێ���ك ل���ە ژنە‬‫دراوسێیەكانمان ماوەی یەك ساڵ عاشقت بووبوو‪.‬‬ ‫خۆی وا هەڵدەكێشا تا تۆ بە شەو بچیت سەرێكی‬ ‫لێبدەی‪ .‬نایەتەوە بیرت؟‬ ‫نا! تەنیا ئەو شتا��ەم دێنەوە یاد كە نەدەبوونە‬‫ه���ۆی مش���تومڕ و دەمەقاڵی‪ ،‬خ���ۆت ئەمە باش‬ ‫دەزانی! وەرە ژنەكە پش���تم بشێلە باشترە لەوەی‬ ‫بیر لە یادەوەرییەكان بكەیتەوە! خۆت باش دەزانی‬ ‫كە مووچەی خانەنش���ینییەكەم بەش���ی هەردوو‬ ‫نەخۆشییەكەی من‪ ،‬باداری و گلۆكۆما و شەكرەی‬ ‫تۆ ناكات‪.‬‬ ‫ش���ەكرەی چی؟ خێر بڵێ‪ ،‬هی���چ نییە بەس‬‫كەمێك پاشماوەی شەكرە و هیچی دی!‬ ‫دە فەرموو‪ ،‬بە راس���تی سێنیگالیی رەسەنی‪،‬‬‫باوەڕت بە خورافە و قس���ەی پیرەژنان هەیە‪ ،‬تۆ‬ ‫پێتوایە ئەگەر من باسی بكەم ئەوە رێژەی شەكر‬ ‫لە ناو خوێنتدا بەرز دەبێتەوە‪ .‬وا پێشاندەدەی كە‬ ‫هیچ عەیبت نییە و لەش���ت ساغە بەس بۆ ئەوەی‬ ‫نیوەڕۆی���ان قاپە برنجەكەت هەڵلووش���ی و كەس‬ ‫هیچت پێ نەڵێ!‬ ‫ ماكۆدو دە لێمگەڕێ‪ ،‬درێژ بە با پش���تت بە‬‫رۆنی شیا (شیا یان كاریتێ دارێكە بەرەكەی وەكو‬ ‫كاكاو وایە و رۆنەكەرەی لێ دروست دەكرێ – و)‬ ‫چەوركەم و بە باشی بتشێلم!‬ ‫ماكۆدوش دشداشەكەی هەڵكرد و لەسەر سك‬

‫راكشا‪ ،‬ئینجا لە ناكاو گوتی ‪:‬‬ ‫دێگێن‪ ،‬دەست و بازووەكانت وەك جاران بەهێز‬‫نین‪ ،‬دەبێت ژنی س���ێیەم بێن���م‪ ،‬ژنێكی بەهێز و‬ ‫خورت بێت!‬ ‫ژنەكەش زللەیەكی توندی لێدەدات و دەڵێت‪:‬‬ ‫كە هیچت تێدا نەماوە‪ ،‬وس بیت باشترە‪ .‬خۆت‬‫چ���اك دەزانی كە كچی گەن���ج پیاوی پیری وەكو‬ ‫تۆیان نەهێشت‪ .‬سەیرێكی دەوروبەری خۆت بكە‪.‬‬ ‫دیارە هەر ئەو كچە گەنجانەن هەموو مووچەكانی‬ ‫خانەنش���ینی بۆ خۆیان دەب���ەن‪ .‬خۆیان حەزیان‬ ‫دەكرد ببنە بێوەژن و دوایی خەریكی خۆشەویستە‬ ‫گەنجەكانیان بن دوای ئەوەی دەتبەنە گۆڕ‪ .‬تۆش‬ ‫ئەمەت دەوێت؟‬ ‫بەس���ە بۆڵە بۆڵ‪ ،‬بمشێلە باش���ترە! دەزانم‬‫جزدانەك���ەم ئەوەن���دە پ���ڕ نییە هەت���ا خەڵكی‬ ‫راكێش���ێت‪ ،‬ئەگەر ب���ە قودرەت���ی قادریش ژنی‬ ‫س���ێیەمم دەستكەوێت‪ ،‬ئەویش هەر لەگەڵ یەكەم‬ ‫دەمەقاڵیم���ان رێك وەكو ژن���ی دووەمم رادەكات‪.‬‬ ‫ئاوت بۆ گەرم كردووم تا بچم دەستنوێژ هەڵگرم؟‬ ‫جارێ هێشتا زستان ماوە‪ ،‬دنیا ساردە‪.‬‬ ‫ئای لە باپیرەی منداڵەكان‪ ،‬خۆ من ‪ 10‬دەستم‬‫پێوە نییە تا لە یەك كاتدا ‪ 10‬ئیش بكەم! تەواو‪،‬‬ ‫ناتەوێت چیتر بتش���ێلم؟ هەس���تە هەستە! ئەوە‬ ‫كوڕەكەت هاتەوە‪ ،‬زوو دشداشەكەت دادەوە!‬ ‫سەالم و عەلەیكوم‪ ،‬دایە و باوكەی خۆشەویستم‬‫چۆنن‪ ،‬خۆ شەڕتان نەكردووە؟‬ ‫كوڕم جا لە ماڵێ كەس هەیە س���ەری رەحەت‬‫بێت و شەڕ نەكات؟‬ ‫خۆ ئیزعاجم نەكردوون؟‬‫ن���ا نا‪ ،‬نی���وەڕۆ نانێكی باش���مان خ���وارد و‬‫سەرخەوێكمان شكاند‪.‬‬ ‫زۆر نامێنمەوە‪ ،‬هەر هاتبووم بەشی تۆ لە مووچە‬‫كەمەكەمت بۆ بێنمەوە و هیچی دی‪ .‬حەز دەكەم‬ ‫زۆر شتی دیكەش���تان بۆ بكەم‪ .‬شتێكی باشتان‬ ‫كردووە ك���ە منتان هێناوەت���ە دونیایێ و منیش‬ ‫هیچ درێغیم نەكردووە‪ .‬خوشكەكانیشم هەروەها‪.‬‬ ‫بەس دوعام بۆ بكەن تا لە تاقیكردنەوەی كۆنكور‬ ‫دەرچم‪ .‬نانم دەكەوێتە ناو رۆن‪ ،‬دەبمە یاریدەدەری‬

‫كارگێڕی‪ ،‬چیتان دەوێ بۆ جاری دووەم دەتانبەمە‬ ‫حەج‪.‬‬ ‫كوڕی خۆم‪ ،‬جاری جاران نییە بتوانین بەپێی‬‫خۆمان بڕۆین‪ ،‬قاچمان بەرگەی ئەو جۆرە سەفەرە‬ ‫ناگرێ‪ .‬جارێكت بردووینەتە حەج كە فەرزە‪ .‬پارەت‬ ‫ل���ە دەمی خۆت گرتەوە بۆ ئ���ەوەی ئێمە ببەیتە‬ ‫ح���ەج‪ .‬دڵنیا بە‪ ،‬چۆن پێ���ش باوكت هیچ پیاوی‬ ‫دیكەم نەدیوە‪ ،‬تەمەنم ‪ 16‬ساڵ بوو شووم پێكرد‪،‬‬ ‫كوڕم تۆش لە هەموو هاوەاڵنت باش���تری ئینشااڵ‬ ‫خودا ئەوەی بتەوێ بە نسیبت دەكات‪ .‬ئەگەر خودا‬ ‫بۆ خۆیت نەباتەوە‪ ،‬ئەگەر كەسێك لەو ئیمتیحانە‬ ‫دەرچێت ئەوە تۆی نەك كەسێكی دی‪.‬‬ ‫قسەكانی دایكی زۆر كاریان تێكرد و چاوی پڕ‬ ‫ئاو بوو‪ ،‬كەم ژن هەن ئەوەی ئەو ناسیبێتنی ئاوها‬ ‫س���وێندی خۆیان بەجێبێنن و نەچنە نێو ئاگری‬ ‫جەهەننەم‪ ،‬چۆن بە پەلە هاتبووەوە ماڵەوە ئاوهاش‬ ‫بە پەلە رۆیشت و دایك و باوكی بەجێهێشت‪.‬‬ ‫دێگێ���ن س���ەیركە كوڕێك���ی چەن���دە چاكت‬‫پێبەخشیوم! سەیركە چەندە ئاسوودەین لە ماڵێ‪،‬‬ ‫خانووی خۆمان هەیە‪ ،‬قەنەفە‪ ،‬تەختەخەوێكی دوو‬ ‫جێی���ی‪ ،‬دۆاڵبێكی پڕی پێنج جامی‪ ،‬تەلەڤیزیۆن‪،‬‬ ‫سەالجە‪ ،‬موجەمیدە‪.‬‬ ‫كابانێكمان هەیە بەس بۆ شیولێنان‪ ،‬یەكێكی‬‫دیكە بەس بۆ جل شووتن‪ ،‬فاتورەی ئاو و كارەبا‬ ‫لە كاتی خۆیان دەدرێن بەبێ دواخس���تن ماشەاڵ!‬ ‫دەبێت ئاگامان لە دەممان بێت نەوەك قس���ەیەك‬ ‫بكەین ئ���ازاری بدات! تاقە ش���تێك كە عاجزمان‬ ‫دەكات ئەوەی���ە كە بەردەوام لە ناومان نییە و زوو‬ ‫زوو نایبینی���ن‪ .‬هاتوچۆ بە ئۆتۆمبیل و ئۆتۆبوس‬ ‫لێ���رە لەم گەڕەك���ە گەورەیەی ئێم���ە كە بووەتە‬ ‫شاری ئێمە س���ەختە و ماندوومان دەكات‪ .‬ئەگەر‬ ‫ژنەكەی رازیبووایە بێت لەگ���ەڵ ئێمەدا بژیت‪ ،‬چ‬ ‫زەرەر دەكات‪ ،‬چی دەبێت! بەاڵم ژنی گەنجی ئەم‬ ‫زەمانە پێیان خۆشە لە شوقەیەكدا لەگەڵ مێردیان‬ ‫و منداڵەكەیان و سەگەكەیان و هەندێ جار لەگەڵ‬ ‫پش���یلەكەیاندا بژین‪ .‬بەس هەركە ش���تێكیان لێ‬ ‫دەقەومێت یەكسەر رادەكەنە الی خەسوویان یان‬ ‫ئەوەتا منداڵە ساواكەیان لەشی گەرم داهاتووە یان‬ ‫ئەوەتا شتێكی قوتداوە‪.‬‬ ‫دەی دێگێن‪ ،‬دڵت هیچ نەكات و ش���وكور بە‪،‬‬‫دی���ارە ئەو ئەم ژیانەی پێخۆش���ە‪ .‬كوڕەكەی لێ‬ ‫زەوت نەكردووی���ن‪ ،‬نابێت‪ ،‬ش���تی وا نییە‪ .‬ئەها‪،‬‬ ‫ئەوە م���ەال بانگی دا‪ .‬نەعلەكانم ب���ۆ بێنە لە بن‬

‫قەرەوێڵەكەن‪ ،‬ئەو ئاوە گەرمەش بێنە با دەستنوێژ‬ ‫بگ���رم‪ .‬مزگەوتەكە كەمێ دوورە تا دەگەمێ كاتی‬ ‫پێدەچێت‪.‬‬ ‫ئ���ێ پیاوەكە نازانی ناتوانم بە ئاس���انی قیت‬‫ببم���ەوە ئەگەر زۆر خۆم دانەوێنم‪ .‬ئەو بابوجانەی‬ ‫نزیك دەرگاكە بێنە و ش���تێك لە ملت بئاڵێنە و‬ ‫كاڵوەكەت لەسەربكە دەرێ كەمێك ساردە‪.‬‬ ‫م���ام ماك���ۆدو ورتەیەكی لێوە ه���ات و گوتی‬‫«وەرزەكانیش تێكچوونە!»‪ ،‬ئینجا سەری نەوی‬ ‫كرد ت���ا بەر بەرزەكی دەرگاكە نەكەوێت‪ .‬ئەو زۆر‬ ‫حەزی لەم قس���ەیەیە كە دەیان جار گوێی لێبووە‬ ‫بەرپرس���ەكەی دەیگوتەوە كاتێ���ك تەلەفۆنی بۆ‬ ‫مامۆزاكەی دەكرد تا بزانێت كەش���وهەوای ش���ار‬ ‫چۆنە‪.‬‬ ‫دێگێن سەری لەم زمانە دەرنەدەكرد‪ ،‬ئەو زۆری‬ ‫پێخۆش بوو كاتێك پیاوەكەی بە فەڕەنسی قسەی‬ ‫دەكرد‪ ،‬كاتێك بیرەوەرییە كۆنەكانی لەگەڵ زمانی‬ ‫ئیشەكەی لە مێشكیدا وەك یادەوەریی خانەنشینی‬ ‫سەردەمی كۆلۆنیالیزم دەگەشانەوە‪.‬‬ ‫دێگێ���ن بازووەكانی درێژ كرد بینی دوو رەنگی‬ ‫هەیە‪ ،‬رەنگی پێستە نەرمەكەی كاڵترە لە رەنگی‬ ‫پێس���تی دەموچاوی‪ .‬بە دزیەوە سەیرێكی خۆی‬ ‫كرد لە ئاوێنەی دۆاڵبەكەیان و گوتی‪« :‬ئای هەی‪،‬‬ ‫جوانی بۆ كەس نامێنێت‪ ،‬ئاوێنەكە‪ ،‬دۆستەكەم‪،‬‬ ‫ئەم���ە منم‪ ،‬ئەمە دێگێنە لە بەرامبەرت؟ « ئینجا‬ ‫شوكری خودای كرد و گوتی ‪»:‬ئەوانەی وەكو من‬ ‫پیر نەبوونە و چوونەتە دونیاكەی دیكەوە‪ ،‬خوایە‬ ‫گیان گۆڕیان تەنگ نەكەی!»‬

‫*خانمە نووس���ەرێكی بە رەچەڵەك سێنیگالیە‬ ‫و چەندی���ن رۆم���ان و چیرۆكی نووس���یوە‪ .‬لە‬ ‫س���ێنیگال و كۆت دیڤوار (كەناری عاج) ژیاوە‬ ‫و ئێس���تاش لە تونس دەژی���ت‪ .‬دوا رۆمانی بە‬ ‫ناونیشانی «دارەكە چەمایەوە» باڵوكردووەتەوە‬ ‫لە باڵوخانەی ئێبورنی‪ ،‬ئەبیجان‪.2012 ،‬‬ ‫وەرگێڕان‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬ ‫پەراوێزەكان‬ ‫(‪ )1‬تیۆف بەناوبانگترین ماسیە لە سێنیگال‪.‬‬ ‫(‪ )2‬س���ێنیگالیەكان ب���ە جەژن���ی قوربان دەڵێن‬ ‫تاباسكی‪.‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫دۆسییە‬

‫‪1616‬‬

‫ژیانی پیر و بەسااڵچووان لە چین‬ ‫كین ژوانگ‪ ،‬گوندی ژیران‬ ‫ژۆردان پوویی *‬

‫جاران بەپێی دابونەریتی چینی و كۆنفوشیوسی‪ ،‬پیر و بەسااڵچووان رێزیان لێدەگیرا و ئاوڕیان لێدەدرایەوە و‬ ‫خزمەت دەكران و لەگەڵ منداڵەكانیان دەژیان‪ .‬بەاڵم ئێستا سەردەم گۆڕاوە‪ ،‬چونكە منداڵەكانیان دەڕۆنە شار‬ ‫و لەوێ زۆربەیان لەناو ئەپارتمان و خانووی زۆر بچوكدا دەژین‪ .‬هەر بۆیە ‪%54‬ی ئەو ‪ 185‬ملیۆن چینییەی كە‬ ‫تەمەنیان لە سەرووی ‪ 65‬ساڵیەوەیە‪ ،‬بەتەنیا دەژین‪ .‬گوندە بچكۆالنەكەی كین ژوانگ كە ‪ 800‬كەسی لێدەژی و‬ ‫دەكەوێتە پەڕگەی هەرێمی خەبێی‪ ،‬نموونەیەكە بۆ ژیانی ئەم توێژەی كۆمەڵگە‪.‬‬

‫دیارە كە باس���ی كین ژوانگ دەكەین‪ ،‬لە خۆڕا‬ ‫نییە و ه���ۆی خۆی هەیە‪ .‬ئ���ەم گوندە كە ‪800‬‬ ‫كەس���ی لێدەژی و ‪ 330‬كیلۆمەترێك لە پەكینەوە‬ ‫دوورە‪ ،‬كەوتووەت���ە ئەودیوی چەند كارگەیەك كە‬ ‫لەوێ كاركەران ئیش لەس���ەر ماكینەكانی پێچان‬ ‫و لە كارتۆننان دەكەن‪ ،‬ئەو كارگانە گوندەكەیان‬ ‫شاردووەتەوە‪ .‬هەروەها لەو ناوە چەندین كارگەی‬ ‫پەیینی كیمیاییش���ی لێیە كە ئاووهەوای ناوچەی‬ ‫دۆنگگوانگیان پیس و ناشیرین كردووە‪.‬‬ ‫بۆ ئەوەی بچیتە ئەو گوندە‪ ،‬باشترە بە رووبارە‬ ‫دەس���تكردەكەی كەناڵ���ی گ���ەورەدا بچیت‪ ،‬كە‬ ‫ش���اكارێكی جوانی چینە و لە سەردەمی حوكمی‬ ‫بنەماڵەی سوییەكان (‪ )618 - 581‬دروستكراوە‬ ‫و پەكین بە هانگژو دەبەس���تێتەوە كە كەوتووەتە‬ ‫خ���وارووی واڵت‪ .‬ئەگەرچی ئاوی ئەم جۆگەیە بە‬ ‫نەرم���ی دەڕوات‪ ،‬بەاڵم كەفێك���ی زەردی لە ژێر‬ ‫قامیش���ەكانی لێواری ئاوەكە كۆكردووەتەوە‪ ،‬ئەم‬ ‫كەفە هی كارگەیەكی دروس���تكردنی كاغەزە كە‬ ‫كەوتووەت���ە دووریی ‪ 80‬كیلۆمەترێك لەوس���ەری‬ ‫جۆگە ئاوەكەوە‪ .‬یەكێك ل���ە پردەكان دەڕوانێتە‬ ‫س���ەر كێڵگەكانی گەنم ك���ە پێكهاتوون لە چەند‬ ‫پارچ���ە زەویەكی باریك و تەس���ك و لەوالتریش‬ ‫چەند خانووچكەیەكی لە خش���ت دروس���تكراوت‬ ‫بەرچاو دەك���ەون كە بە چەند ریزێكی رێكوپێكی‬ ‫داری س���پیندار دەورەدراون‪ .‬ئ���ا لەوێ جووتیارە‬ ‫پیرەكان���ی گوندی كین ژوان���گ دەژین‪ ،‬جگە لەم‬ ‫گوندە‪ ،‬هەرێمەكە ‪ 59‬گوندی دیكەشی لێیە‪.‬‬ ‫خاتوو كین شوێش���ی‪ ،‬كە تەمەنی ‪ 65‬ساڵە‪،‬‬ ‫پێش���تر پێیانگوتبوو كە ئێمە سەردانی دەكەین‪.‬‬ ‫ئ���ەو زۆر ب���ە گەرمی ب���ە خێرهاتن���ی كردین‪.‬‬ ‫سەروقژێكی كوڕانی‪ ،‬كەمێك ماكیاژ‪ ،‬پاڵتۆیەكی‬ ‫خوری���ی دەس���تكرد ك���ە س���ەرەوەی قۆڵەكانی‬ ‫نایلۆن ب���وو‪ ،‬بۆ بەخێرهاتن ئ���ەو ژنە جگەرەی‬ ‫پێشكەش���كردین لە جۆری هۆنگتاشان « گردی‬ ‫پەرستگای سوور»‪ ،‬ئینجا لە دواوە دەستی لەناو‬ ‫دەس���تی نا و بە پێش���مانكەوت بە نێو كۆاڵن و‬ ‫رێچك���ە تەنگ و قوڕاوییەكانی گوندەكەی و گوتی‬ ‫‪ »:‬بێرەدا‪ ،‬بۆ خۆمان رێیەكمان دروس���تكردووە‪،‬‬ ‫بەپێی توانای خۆمان»‪ .‬ئەمبەر و ئەوبەری رێیەكە‬ ‫كەرپوچڕێژ كراون لە ش���ێوەی مشار و تا دەگاتە‬ ‫پەرستگایەكی بودیی بچكۆالنە‪ .‬گوتی ‪ »:‬ئەمساڵ‬ ‫بۆیەی سوورمان لێداوە بۆ ئەوەی كەمێك رەونەقی‬ ‫هەبێت و بێتەوە بەرچاوان‪ .‬هەندێ خەڵكی گوند‬ ‫دێن لێرە دوعا دەكەن بۆ ئەوەی ببنە فەرمانبەر»‪.‬‬ ‫خاتوو كین شوێشی هێشتاش كەسێكی رووخۆش‬ ‫و قسەخۆش���ە و هەروەها تاقەت و هێزیشی تێدا‬ ‫م���اوە‪ .‬ئەو ل���ە گوندەكەی خۆی س���ەرۆكی لقی‬ ‫حیزبی كۆمونیس���تی چینە‪ .‬گوت���ی ‪»:‬لە چین‪،‬‬ ‫ئەوانەی تەمەنیان لە شەست بەسەرەوەیە‪%14 ،‬ی‬ ‫دانیش���تووان پێكدێنن (تا ساڵی ‪ ، 2050‬رێژەكە‬ ‫دەگاتە ‪ - %30‬نووس���ەر)‪ .‬لە كین ژوانگ‪ ،‬ئەمانە‬ ‫‪%70‬ی خەڵك پێكدێنن و هەمووشیان بە هەژاری‬ ‫دەژین»‪.‬‬ ‫ئەم ژنە خانەنشینە كە كاری كشتوكاڵ دەكات‪،‬‬ ‫دوو ساڵ لەمەوبەر رازیبوو بەو پۆستە حیزبیەی و‬ ‫بۆ ئەم ئیشەش���ی‪ ،‬مانگانە ‪ 600‬یوان (‪ 75‬یۆرۆ)‬ ‫وەردەگرێت‪ .‬ئەمە یەكەمین جارە لە دوای هاتنی‬ ‫كۆمونیزم بۆ چین كە ژنێك ببێتە بەرپرسی لقی‬ ‫حیزبی كۆمونیست لە گوندی كین ژوانگ‪ .‬یەكێك‬ ‫لەوالوە گوتی ‪»:‬چونكە ئەم یەكەم كەسە هەوڵی‬ ‫دابێت خزمەتمان بكات‪ .‬دەبێت ئەوەش بڵێین كە‬ ‫ئەو پێنج منداڵی گەورە كردووە‪ ...‬ژنێكی چوست‬ ‫و چ���االك و زیرەكە‪ ،‬لە بەردەم پڕۆژە س���ەیر و‬ ‫س���ەمەرەكانی حكومەتدا راناكات‪ ».‬خاتوو كین‬

‫ژوانگ هەموو كەسێك خۆشیدەوێت‪ ،‬بە پێچەوانەی‬ ‫ژێنگ رۆنگلین‪ ،‬بەرپرسی لقی حیزبی كۆمونیست‬ ‫لە گوندێكی دراوسێدا‪ ،‬كە خەڵكی گوندەكە رقیان‬ ‫لێیەتی لەوەتەی بەرتیلی لە خاوەنی كارگەیەكی‬ ‫سیلولۆز وەرگرتوە كە ژینگە پیس دەكات‪.‬‬ ‫خەڵك���ی گوندەكە ئومێدێك���ی زۆریان بەو ژنە‬ ‫هەیە تا شتێكیان بۆ بكات و ژیانیان باشتر بكات‪،‬‬ ‫چونكە بە هۆی كەمبوون���ەوەی بەزەیی و وەفای‬ ‫منداڵەكانیان و هەروەها بە هۆی پەرەسەندنێكی‬ ‫وەحش���یانەی پیشەس���ازیی قورس‪ ،‬ژیانیان زۆر‬ ‫ناخۆش بووە‪ .‬لە ناوەڕاستی نەوەتەكان بەدواوە‪،‬‬ ‫خەڵكە گەنج و ئیش���كەرەكەی گون���دەكان وردە‬

‫نەچ���ووە‪ ،‬بەاڵم دیكۆزێكی لێی���ە كە ماركەیەكی‬ ‫چینییە و ش���وێنی ماكدۆناڵدزی گرتووەتەوە‪ .‬وا‬ ‫خەریكە شاڕێیەكی گەورە بۆ شارەكە دروستدەكرێت‬ ‫كە شەش سایدە‪ .‬لەم دیو و لەودیوی شاڕێكە هیچ‬ ‫دارێك���ی لێ نییە‪ ،‬لە جیاتی دارس���تان چاوت بە‬ ‫ژمارەیەكی زۆری ماكینە و سیلینگی بەرز دەكەوێت‬ ‫بۆ دروستكردنی بینایە و یەكەی نیشتەجێبوون‪.‬‬ ‫چەندین پانكارت (لەوحەی ئاگاداری)مان بەرچاو‬ ‫دەكەوێت كە باس لە هێشتنەوەی باخ و شینایی‬ ‫دەكەن لە نێوان بینایەكان���دا‪ ،‬ئەو بینایانەی كە‬ ‫ی���ەك مەتر چوارگۆش���ەی بە چوار ه���ەزار یوان‬ ‫(‪ 493‬یۆرۆ) دەفرۆش���رێت‪ .‬لە س���ەر یەكێك لە‬ ‫پانكارتەكان نووس���راوە «لەالیەن هوكوی گوند‬

‫و گوندیانە هەر خۆیان پێش���تر خەونی ئەوەیان‬ ‫هەبووە بڕۆنە شار و لەوێ بژین‪.‬‬ ‫لە تش���رینی دووەم (نۆڤێمبەر)ی ‪ ،2012‬هەر‬ ‫دوای هەژدەهەمین كۆنگرەی پارتی كۆمونیس���تی‬ ‫چین‪ ،‬كاربەدەستانی شاری دۆنگگوانگ خاتوو كین‬ ‫شوێش���ی داوەت دەكەن‪ .‬ئەویش وەك كەسێكی‬ ‫گوێڕایەڵ‪ ،‬ئامادەی رێوڕەسمی خوێندنەوەی هەر‬ ‫‪ 64‬الپەڕەك���ەی كار و خزمەتەكانی س���كرتێری‬ ‫گشتیی ماوەبەسەرچووی پارتی كۆمونیست‪ ،‬هو‬ ‫جینتاو‪ ،‬بوو‪ .‬ئینجا بە سواری ئۆتۆبوس گەڕایەوە‬ ‫دێیەكەی خۆی‪.‬‬

‫پاشناوی (كین)یان پێوەیە‪.‬‬ ‫تەنیا ل���ە ماوەی حەوت س���اڵدا‪ ،‬چوار كارگە‬ ‫لەسەر خاكی كینەكان كراونەتەوە‪ .‬لەوێ هەندێ‬ ‫مەخزەن لە جەمەلۆنی سپی و شین دروسكراون‪،‬‬ ‫جاری وا هەیە ئەو جەمەلۆنانە لەس���ەر دوو كۆنە‬ ‫كاریتە دان���راون و كراونەتە مەخزەن یان كارگە‪،‬‬ ‫لەوێ چاوت بە هەندێ گەنج دەكەوێت كە خەریكی‬ ‫لێكبەس���تنی ماكینە و ئی���ش پێكردنیانن‪ ،‬ئەو‬ ‫ماكینانە نایلۆنی گلۆپدار بۆ پێچانەوەی جیهاز و‬ ‫لە ناو كارتۆنان‪ ،‬دروستدەكەن‪ ،‬هەروەها ماكینەی‬ ‫دیكە ه���ەن تۆپی لوول���دراوی پ���ەڕەی كارتۆن‬ ‫دروستدەكەن‪ .‬سەیرەكە ئەوەیە كە هیچ كام لەم‬ ‫كاركەرانە خەڵكی گوندەكە نین‪ ،‬تەنانەت خەڵكی‬ ‫هەرێمی خەبێیش نین‪ .‬خەڵكی هەرێمی كینگهاین‬ ‫ك���ە هەرێمێكی ه���ەژارە و دەكەوێت���ە رۆژئاوای‬ ‫چینەوە‪ ،‬لەوێ مووچ���ەی مانگانەی كاركەران لە‬ ‫‪ 800‬یوان (‪ 98‬یۆرۆ) تێناپەڕێت‪.‬‬ ‫گوندەكە تەنیا پێنج ماش���ێنی لێیە‪ ،‬یەكێكیان‬ ‫كامیۆن (پیكەپی سەرداپۆشراو)ێكی بچووكی رەنگ‬ ‫قورقوشمیی مۆدێل (وو لینگ)ە‪ ،‬كە هی خاوەنی‬ ‫دووكانەكەیە‪ ،‬چوارەكەی دیكە ماشێنی سێ تایەی‬ ‫شێوە قالۆنچەن كە نرخی هەر یەكێكیان ‪ 20‬هەزار‬ ‫یوانە (‪ 2468‬یۆرۆ)‪ ،‬هەموویان رەنگیان سوورە و‬ ‫خۆی لە ئەساسدا ئەم جۆرە سەیارانە بۆ كەسانی‬ ‫كەمئەندام دروستكراون‪ .‬لەم بارەیەوە‪ ،‬خاتوو كین‬ ‫شوێش���ی دەڵێت ‪ »:‬خەڵكی ئێرە هەموویان زۆر‬ ‫پیرن‪ ،‬نە توانایان هەیە و نە دەش���وێرن سەیارە‬ ‫لێخوڕن بەنێو ئەو هەموو لۆریانەدا كە بە خێرایی‬ ‫دەڕۆن»‪.‬‬ ‫ئەگەر خەڵكی گوندەكە وریا نەبن‪ ،‬ئەوە هەموو‬ ‫زەوی و كێڵگەكان���ی كین ژوانگ چارەنووس���یان‬ ‫ونب���وون و لەناوچوون دەبێت‪ .‬س���اڵی رابردوو‪،‬‬ ‫لە گوندێكی دراوس���ێدا‪ ،‬بەڵێندەرێك لەسەر ئەو‬ ‫زەویانەی جێهێڵدرابوون دەستیكرد بە دروستكردنی‬ ‫چوار بینایەی نیش���تەجێبوون‪ « .‬دەڵێن ئەمە بۆ‬ ‫باشتركردنی ژیانی ئێمەیە‪ ،‬گوایە ناكرێت چیتر بە‬ ‫شێوەی جاران بژین‪ ،‬بە بیرێكی ئاو و بە كونجێك‬ ‫لە حەوشە بۆ سەرئاو»‪ .‬بەاڵم ئەو رووبەرەی كە‬ ‫دەكرێتە خان���وو زۆر گەورەی���ە – ‪ 120‬تا ‪300‬‬ ‫مەتری چوارگۆش���ە – ئەم���ەش وا دەكات كەس‬ ‫لە توانایدا نەبێت خانوو یان ش���وقەیەك بۆ خۆی‬ ‫بكڕێ���ت‪ ،‬چونكە نرخی هەر یەكێكیان ‪ 240‬هەزار‬ ‫یوانە (‪ 30‬هەزار یۆرۆ)‪ ،‬ئەمە ئەگەر مەس���رەفی‬ ‫گەرمكەرەوی گاز (غاز)یش حیساب نەكەین‪.‬‬

‫‪Photo by adamjones.freeservers.com‬‬

‫وردە كێڵگەكانی���ان بۆ كارگ���ەكان و پڕۆژەكانی‬ ‫بیناسازی و خانووە س���ەفەریەكان بەجێهێشت‪،‬‬ ‫ئ���ەو خانووانەی كە تەواوی واڵتی���ان پڕكردووە‪.‬‬ ‫لەو پارەیەی پاش���ەكەوتیان كردبوو‪ ،‬ژمارەیەكی‬ ‫زۆریان پارەی���ان دەناردەوە ب���ۆ چاككردنەوە و‬ ‫خزمەتكردن یان ب���ۆ گەورەكردنی ماڵەكانیان كە‬ ‫وەكو كەپر وان‪ .‬بەاڵم دوایین نەوەی كۆچكردووان‬ ‫بە تەواوەتی بوونە خەڵكی شار و توانەوە‪ ،‬راستە‬ ‫ژیانی ش���ار بۆ ئەوان خۆشترە بەاڵم ژیانێكی زۆر‬ ‫گران و بە مەسرەفیشە‪.‬‬ ‫هەر ‪ 15‬كیلۆمەترێك لەوالترەوە‪ ،‬دەچیتە شاری‬ ‫دۆنگگوانگ كە ژمارەی دانیشتووانەكەی ‪ 70‬هەزار‬ ‫كەس دەبێت‪ .‬ئەم ش���ارە جارێ ماكدۆناڵدزی بۆ‬

‫پەس���ەند كراوە!»‪( ،‬هوكو ‪ :‬سیستەمی تۆماری‬ ‫خانووب���ەرە لە چی���ن – و)‪ ،‬بێگوم���ان چەندین‬ ‫هاندەری دیكەشیان لەسەر نووسراون بۆ راكێشانی‬ ‫كڕیاران‪ .‬لە چین‪ ،‬كاركەرانی كۆچكردوو‪ ،‬ئەگەرچی‬ ‫لەناو ش���اردا نیشتەجێبوونە و ش���وێنی خۆیان‬ ‫كردووەتەوە‪ ،‬بە شێوەیەكی گشتی‪ ،‬مافیان نییە‬ ‫ئەپارتمان (شوقە) بۆ خۆیان بكڕن‪ ،‬بۆیشیان نییە‬ ‫منداڵەكانیان ببەنە قوتابخانە‪ ،‬بوونەتە قوربانیی‬ ‫هوكوە ئەسڵیەكەی خۆیان كە فەرق و جوداییان‬ ‫لەگەڵدا دەكات‪ ،‬ئەو هوكوەی كە وەك پاسپۆرت‬ ‫وایە بۆیان‪ .‬ش���ارەوانیی دۆنگگوانگ لەسەر زەویە‬ ‫كش���توكاڵیەكان لەگ���ەڵ جووتی���اران و خەڵكی‬ ‫گوندەكان���ی دەوروبەر رێكدەكەوێ���ت و ئامادەیە‬ ‫لە ناو شار ئیش���یان بداتێ‪ ،‬هەندێ لەو جووتیار‬

‫س���ەرۆكی لقی حیزب لە گون���دی كین ژوانگ‪،‬‬ ‫كۆبوونەوەی هەفتانەی خۆی لە سالۆنی پشتەوەی‬ ‫دووكانەك���ەی گوند‪ ،‬كە تاكە دووكانە لەو گوندە‪،‬‬ ‫ساز دەكات‪ .‬هاوڕێیانی حیزب لەسەر كارتۆنەكانی‬ ‫بیرە یان لەس���ەر تەختی فرۆش���یار دادەنیشن‪،‬‬ ‫تەختی فرۆشیار كە لە چیمەنتۆ دروستكراوە‪ ،‬لە‬ ‫ژێرەوە بە خشتی خەڵوز گەرم دەبێت‪ .‬لە دیوار لە‬ ‫پشت سەریان پۆستەرێك هەڵواسراوە بۆ رێزنان‬ ‫لە قارەمانێتی سوپای میللیی رزگاریخواز‪ .‬لەوالتر‪،‬‬ ‫پۆستەرێكی دیكە هەڵواسراوە و مەدحی خەسڵەتە‬ ‫چاكەكان���ی ئەلكحولێكی لە برنج دروس���تكراوی‬ ‫ه���ەرزان بەها دەكات‪ .‬بنمیچ���ی دووكانەكەش بە‬ ‫لەوحێك داپۆش���راوە كە لە قوتووی مەشروباتی‬ ‫غازی دروس���تكراوە‪ .‬خەڵكی گوندەكە هەموویان‬

‫ئەوان���ەی دەیانك���ڕن‪ ،‬كەس���انی بازرگانن كە‬ ‫داهاتی س���ااڵنەیان لە نێ���وان ‪ 200‬هەزار تا ‪300‬‬ ‫هەزار یوانە (‪ 37‬هەزار یۆرۆ)»‪ ،‬ئەمە بە قس���ەی‬ ‫بەڵێندەرەك���ە‪ .‬ئەو بە خۆش���حاڵیەوە دەروازەی‬ ‫بینایەكەی پێ نیش���انداین كە بە دوو س���توونی‬ ‫رەنگ زێڕی���ن رازێندراوەتەوە و لە سەرەوەش���ی‬ ‫لەوحێك���ی مەڕمەڕ دروس���تكراوە كە لەس���ەری‬ ‫نووسراوە‪« :‬شارە قەشەنگەكەی قەراخ رووبار»‪.‬‬ ‫رێچكەیەك���ی چیمەنتۆی���ی بیناكان بە ش���اڕێی‬ ‫سەرەكی دەبەستێتەوە‪.‬‬ ‫خاتوو كین شوێش���ی‪ ،‬دڵی بەوە خۆش���ە كە‬ ‫جووتیارە خانەنش���ینبووەكانی گوندەكەی ئیش‬ ‫لەسەر زەویەكانیان دەكەن و چاودێرییان دەكەن‪،‬‬ ‫تەنانەت بۆ ماوەیەك���ی كەمیش‪ ،‬با داهاتەكەیان‬ ‫چەند فەردە گەنمەشامیەك یان فەردە ئاردێكیش‬ ‫بێت‪ .‬دەڵێت ‪ »:‬هەموو ساڵێك‪ ،‬لە ئاخیر و ئۆخری‬ ‫مانگ���ی كانوونی دووەم (جانی���وەری)دا‪ ،‬هەموو‬ ‫جووتیاران بەخشیش���ێك وەردەگرن بە بڕی ‪687‬‬


‫‪1717‬‬

‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫پیاوێكی بەسااڵچووی چینی كە لە پاركێكی پەكینی پایتەخت دانیشتووە‬ ‫یوان»‪ .‬لەسەر پسوولەی بەخشیشەكە نووسراوە‬ ‫كە ئەمە یارمەتیەكە ب���ۆ كڕینی پەینی كیمیایی‬ ‫لە كارگە دراوس���ێكەی هوا گێ‪« .‬بەاڵم بە كەیفی‬ ‫خۆیانە چۆنی خەرج دەكەن‪ .‬لێرە بەڕاستی كەس‬ ‫حەزی لە پەینی كیمیایی نییە‪ ».‬هۆیەكەی ئەوەیە‬ ‫كە كارگەكە ئاوی بەلوعەی هەر شەست گوندەكەی‬ ‫هەرێمەكەی پیسكردووە‪ .‬كار گەیشتووەتە ئەوەی‬ ‫كە تابلۆی ئاگاداری و رێكالمی سەیر سەیر لەسەر‬ ‫دیوارەكان هەڵبواس���رێن و لە سەریان بنووسرێت‬ ‫‪ »:‬ئەگەر دەتەوێت خۆت بە ئاوی پاك بش���ۆیت‪،‬‬ ‫تەلەفۆنی ئەم ژمارەیە بكە‪.»...‬‬ ‫بەرامبەر بەو ئابوونە سااڵنەیەی دەیدەن كە ‪40‬‬ ‫یوانە (پێنج یۆرۆ)‪ ،‬پیرەژن و پیرەمێردەكانی گوندی‬ ‫كین ژوانگ ‪%80‬ی خەرجیی پش���كنینی پزیشكی‬ ‫و هەروەها ‪%30‬ی پ���ارەی داوودەرمانەكانیان بۆ‬ ‫دەبژێردرێت���ەوە‪ ،‬ئەم���ە بەرنام���ەی حكومەتە بۆ‬ ‫كەرت���ی تەندروس���تی‪ .‬ئەو خزم���ەت و تیمارەی‬ ‫دەدرێنە خەڵكەكە‪ ،‬لە ئاستی نەخۆشییەكاندا نین‬ ‫چونكە بە هۆی پیسبوونی ئاوەوە‪ ،‬نەخۆشییەكان‬ ‫هەتا دێ زیاتر ترسناكتر و سەختتر دەبن‪ .‬ئەگەر‬ ‫سەیری ناو چەكمەجە و رەفەی نۆڕینگەی پزیشكی‬ ‫گوند بكەین‪ ،‬دەبینین پڕن لە حەب و كەپس���ولی‬ ‫نەخۆشیی زێدەفش���اری خوێن «ساڵی دوو جار‪،‬‬ ‫بەهاران و پای���زان‪ ،‬خەڵكی گوندەكە‪ ،‬وەكو بڵێی‬ ‫حەج دەكەن‪ ،‬دەچن سەردانی خەستەخانەی لیان‬ ‫ژێنگ دەكەن كە نیو سەعاتێك بەپێ لێرەوە دوورە‪.‬‬ ‫هەفتەیەك لەوێ دەمێننەوە و فەحسی تەواویان بۆ‬ ‫دەكرێت و ئەگەر پێویست بكات دەرزییان لێدەدەن‪.‬‬ ‫ئەمە هەم���ووی بە ‪ 200‬یوان (‪ 24‬یۆرۆ)»‪ ،‬ئەمە‬ ‫قسەی پزیشكە گەنجە ‪ 34‬ساڵیەكەی گوندەكەیە‬ ‫كە جێی باوكی گرتووەتەوە‪.‬‬ ‫كەسێكی دیكەی دیاری گوندەكە‪ ،‬بەڕێز كین رو‬ ‫هێیە‪ ،‬كە تەمەنی ‪ 65‬ساڵە‪ .‬ئەو پیاوە ‪ 45‬ساڵە‬ ‫خاوەنی دووكانەكەی گوندی كین ژوانگە كە تاكە‬ ‫دووكانی ئەو گوندەیە‪ .‬خەڵكی گوندەكە بە سایەی‬ ‫ئەو پیاوەوە دەستیان بە شمەك و كەلوپەلەكانی‬ ‫بەكاربردن دەگات‪ ،‬وات���ە كۆمەڵگەی بەكاربردن‪،‬‬ ‫كە تەلەڤزیۆن ب���ەردەوام رێكالمی بۆ دەكات‪ .‬لە‬ ‫دووكانەكەی���دا‪ 30 ،‬جۆر پاكەتی جگەرە دەبینی‪،‬‬ ‫چای لێیە‪ ،‬ش���یری وشك و چیپس‪ ،‬پێنج جۆری‬ ‫چیپس���ی بۆندار‪ .‬ش���تەكانی ئەم دووكانە‪ ،‬هێلكە‬ ‫و س���ەوزە نەبن‪ ،‬هەمووی لە ن���او نایلۆن نراون و‬ ‫پێچراون و لەس���ەر رەفە دارینە پتەوەكانی دیوار‬ ‫دان���راون‪ .‬خاوەنی دووكانەكە گوتی ‪« :‬س���ەرەتا‬ ‫تەنیا ‪ 20‬جۆر بەرهەمم لە دووكانەكە دەفرۆشت‪،‬‬ ‫بە ‪ 150‬یوان دەتتوانی هەموو دووكانەكەم بكڕی!»‬ ‫ئینجا لە سااڵنی هەشتاكان‪ ،‬خاوەنی كارگەیەكی‬ ‫دۆندرمە بەس���تەر (موجەمیدە)یەكی پێش���كەش‬ ‫كرد‪ ،‬دوای ئەمە خەڵكی گوندەكە‪ ،‬بۆ یەكەم جار‪،‬‬ ‫دەستیان بە دۆندرمەی شیری گەیشت‪.‬‬ ‫دووكاندارەك���ە بەخ���ۆی بە س���واری كامیۆنە‬ ‫بچوكەكەی دەچێتە شار و شمەك بۆ دووكانەكەی‬ ‫دەكڕێت‪ .‬لەو بارەیەوە گوتی ‪ »:‬لە یادمە كە خۆم‬ ‫بە خەڵكی گوندم گوت چۆن چەرخ داگیرس���ێنن‪،‬‬ ‫نەیاندەزان���ی‪ .‬هەندێكی���ان زۆر عین���اد بوون و‬ ‫لەگەڵ پێش���كەوتن نەبوون! تا ئێستاش ژمێریارە‬ ‫مووروودارەكەم بەكار دەهێنم بۆ كڕیارەكانم‪ ».‬وا بۆ‬ ‫ساڵێك دەچێت‪ ،‬بەڕێز كین رو هێ لە دووكانەكەی‬ ‫ئابوونەی ئینتەرنێتی (سی گی)ی چاینا تیلیكۆم‬ ‫دەخاتە روو بۆ خەڵك تا ببنە ئابوونەدار ‪»:‬بەاڵم‬ ‫كەس نازانێت كۆمپیوتەر بەكار بێنێت‪ ،‬جا چ جای‬ ‫سمارتفۆن»‪ .‬دووكاندارەكە كاسەی چەكمەجەداری‬ ‫نیی���ە‪ ،‬بەڵك���و تەنیا س���ندوقێكی داری هەیە بۆ‬ ‫تێكردنی پارە‪ ،‬ك���ە تەمەنی بە الی كەمیەوە دوو‬ ‫س���اڵ دەبێت و لە ژوورەكەی ئەودی���وی داناوە‪،‬‬ ‫لە ناوەڕاستی س���ندوقەكە درزێك هەیە و پارەی‬ ‫تێدەكات‪.‬‬ ‫بە قس���ەی دراوس���ێكانی‪ 100 ،‬هەزار یوانێك‬ ‫(‪ 12334‬یۆرۆ)ی پاش���ەكەوت ك���ردووە‪ ،‬ئەمەش‬

‫پارەیەك���ی یەكجار زۆرە‪ .‬خەڵكی گوندەكە گلەیی‬ ‫لێدەكەن لەبەر ئ���ەوەی دوو منداڵی هەیە منداڵی‬ ‫دووەمی كچێكە و ئەمڕۆ تەمەنی ‪ 32‬ساڵ دەبێت‪،‬‬ ‫ئەم���ە لە كاتێكدا كە لە چین كەس بۆی نەبوو لە‬ ‫یەك منداڵ زیاتری هەبێت‪ .‬لەسەر ئەمە‪ ،‬سزاكەی‬ ‫تەنیا غەرامەیەكی دوو س���ەت یوانی بوو‪ ،‬ئەمە لە‬ ‫كاتێكدا خەڵكی دیك���ە دەبووایە غەرامەیەكی دە‬ ‫ق���ات زیاتر بدەن‪ ،‬بۆیە یان ناچار دەبوون منداڵی‬ ‫دووەمیان بكوژن‪ ،‬یانیش بیش���ارنەوە و بە نهێنی‬ ‫گەورەی بكەن‪.‬‬ ‫هەن���دێ ك���ەس دەڵێ���ن ك���ە دووكاندارەكە‬ ‫سیفەتێكی س���ەیری هەیە‪ ،‬چونكە «رۆژێك چوو‬ ‫داوای ‪ 100‬یوانی لە خوش���كەكەی كرد وەكو سزا‬ ‫لەبەرئ���ەوەی درەختێكی ماڵی خوش���كەكەی لە‬ ‫تەلە كارەباییەكەی ئ���ەوی دابوو»‪ .‬بەاڵم لەگەڵ‬ ‫ئەوەش���دا‪ ،‬دووكاندارەكە زوو زوو ق���ەرز دەداتە‬ ‫جووتیاران و ئەوانیش دوای رنینی بەروبوومەكانیان‬ ‫و فرۆشتنیان‪ ،‬قەرزەكەی دەدەنەوە‪ .‬بەڕێز كین رو‬ ‫هێ شانازی بە كارەكانی خۆیەوە دەكات و دەڵێت‬ ‫‪ »:‬من رۆژنام���ەكان دەخوێنمەوە‪ ،‬ئەوانیش دێن‬ ‫لە من دەپرسن دەنگوباس���ی پەكین چییە»‪ .‬بۆ‬ ‫مندااڵن���ی جووتیارانی گوندەكەی كە ‪ 50‬منداڵێك‬ ‫دەب���ن و دەچنە قوتابخانەی گوندێكی دراوس���ێ‪،‬‬ ‫دووكاندارەكە دەچێت نوقڵی س���ەیر سەیریان بۆ‬ ‫دێنێت‪ ،‬وەك ئەو نوقاڵنەی لە كەناڵی كاكو تیڤی‬ ‫دەیانبینی���ن‪ ،‬كە كەناڵێك���ی تەلەڤزیۆنی چینییە‬ ‫بۆ فیلمی كارتۆنی‪ .‬لەوبارەیەوە گوتی ‪»:‬س���اڵی‬ ‫پار‪ ،‬هەموو داوایان دەكرد بنێش���تی پرتەقاڵییان‬ ‫بۆ بێنم‪ .‬بە راس���تی زۆر زەحمەت بوو دۆزینەوەی‬ ‫ئەو بنێشتە! هەموو ئەم مندااڵنە لە الیەن داپیر و‬ ‫باپیریانەوە بە خێو و پەروەردە دەكرێن‪ ،‬دوور لە‬ ‫دایك و باوكیان‪ .‬دەزانی هەندێ جار چەند ناخۆشە‬ ‫كە ئەمە دەبینی»‪.‬‬

‫‪AFP‬‬

‫و گەنمەشامی دەچێنێت لەسەر پارچە زەویەك كە‬ ‫‪ 0.3‬هێكت���ارە‪ .‬ژنەكەش منداڵی كوڕە تاقانەكەی‬ ‫بەخێو دەكات‪ ،‬كە چووەتە ئیش���ی بازرگانی‪ ،‬كە‬ ‫ساڵێ ‪ 10‬مانگ دەچێت و نایەتەوە‪ ،‬لە هەرێمێك‬ ‫كە لێرەوە نزیكە‪.‬‬

‫الی كەمیەوە ‪ 59‬یوان دەبێت(‪ .)1‬كوڕەكەی ئەو ژن‬ ‫و مێردە پیر و كەمئەندامە سااڵنە پتر لە ‪ 100‬یوان‬ ‫بەشداری دەدات‪ .‬ژنەكە گوتی ‪« :‬بە سایەی ئەم‬ ‫سیس���تەمە تازەیەوە‪ ،‬داهاتی سااڵنەی هەموومان‬ ‫پێكەوە دەگاتە پتر لە ‪ 616( 5000‬یۆرۆ)»‪.‬‬

‫ل���ە ‪27‬ی ئەیل���ول (س���ێپتێمبەر)ی ‪،2011‬‬ ‫خاتوو گێ های رۆنگ لە بەردەم ماڵەكەی لەسەر‬ ‫بەس���تەڵەك هەڵدەخلیس���كێ و ئەژنۆی راستەی‬ ‫دەش���كێت‪ .‬ناچار بوون نەش���تەرگەریی بۆ بكەن‬ ‫ك���ە ‪ 16‬هەزار ی���وان (‪ 1974‬ی���ۆرۆ)ی تێچوو و‬ ‫حكومەت هیچی نەدانەوە‪ .‬خاتوو گێ های رۆنگ‪،‬‬ ‫كە ئەژنۆكەی شیشی س���تیلی تێ چەقێندرا بوو‬ ‫تا جێگی���ر بێت و زوو چاك بێت���ەوە‪ ،‬دەڵێت لە‬ ‫كەشوهەوا دەزانێت و دەتوانێت پێشبینی بكات ‪»:‬‬ ‫كاتێك ئازارم هەبوو‪ ،‬ئەوە مانای ئەوەیە كە بەیانی‬ ‫باران دەبارێت‪».‬‬

‫كاتێك لێمان پرسی خەرجییەكەیان زیاتر بۆ چ‬ ‫ش���تێك دەڕوات‪ ،‬یەكسەر وەاڵمی داینەوە و گوتی‬ ‫« ئەلكحولی برنج»‪ ،‬ئینجا بە دەنگێكی بەرز گوتی‬ ‫«هەمووی فڕ دەك���ەم»‪ ،‬ئەمە چوارەم كوپ بوو‬ ‫لەسەر یەك فڕی كردن‪ ،‬ئەوجا یەكسەر رشایەوە و‬ ‫ئەوەی خواردبووی‪ ،‬هێنایەوە سەر مێزەكە و وەكو‬ ‫منداڵ گوتی ببوورە‪ .‬پێش ئەوەی بچین بخەوین‪،‬‬ ‫ئ���اگاداری كردینەوە‪ ،‬گوت���ی ‪« :‬نەكەن باوەڕ بە‬ ‫دووكاندارەك���ە بكەن‪ ،‬الی هەموو كەس باس���تان‬ ‫دەكات كە گوایە ئێوە سیخوڕن»‪.‬‬

‫بۆ ئەوەی پارەی نەش���تەرگەری و نەخۆشخانە‬ ‫پەی���دا بكەن‪ ،‬مێردەكەی ناچ���ار بوو بچێت ئیش‬ ‫بكات لە پڕۆژەی دروستكردنی هێڵی شەمەندەفەری‬ ‫ئێكسپرێسی نانچانگ‪ ،‬پایتەختی جیانگشی‪ .‬رۆژانە‬ ‫بە ‪ 80‬یوان ئیشی دەكرد و پارەكەش تا تەواوبوونی‬ ‫كۆنتراكتەكەی پێی نەدەدرا‪ ،‬واتە بۆ ساڵی دواتر‪.‬‬ ‫پیاوەكە ب���ە منگە منگ و بۆڵ���ە بۆڵەوە گوتی‪:‬‬ ‫«كوڕەكەمان تەنیا س���ێ ه���ەزار یوانی بۆ رەوانە‬ ‫كردووین و تەنانەت نەش���هات س���ەرێك لە دایكی‬ ‫بدات كە دوو هەفتە لە نەخۆشخانە مایەوە»‪.‬‬ ‫لەبەرئەوەی خاتوو گێ های رۆنگ كە هەنگاوێك‬ ‫دەڕوات قاچەكان���ی دەنووش���تێنەوە‪ ،‬بۆیە زۆر لە‬ ‫م���اڵ دوور ناكەوێتەوە‪ ،‬ب���ەاڵم وەك داپیرەیەك‬ ‫چاوی لە منداڵەكانی گوندەكەیەتی و پاسەوانییان‬ ‫دەكات‪ .‬ماڵەك���ەی بووەتە باخچەی مندااڵن و پڕە‬

‫«ئەگەر منداڵێك زیاترت بوو‪ ،‬بە نهێنی دەژیت‬ ‫تا ئەوكاتەی دایك و باوكی غەرامە دەدەن‪ .‬لە سەردەمی‬ ‫مندا‪ ،‬زۆر خراپتر بوو‪ ،‬چونكە دەبووایە بە دەستی خۆمان‬ ‫منداڵی دووەم بكوژین‪ ،‬جا بە پێدانی ژەهر بووایە كە‬ ‫فەرمانبەرێكی حكومی پێی دەداین‪ ،‬یانیش بە خنكاندن»‬ ‫ئەوە دوو رۆژە ئێمە لە ماڵی بەڕێز ژوو فێنگجون‬ ‫و هاوسەرەكەی‪ ،‬خاتوو گێ های رۆنگ‪ ،‬دەخەوین‪،‬‬ ‫مێردەكە تەمەنی ‪ 64‬ساڵە و ژنەكەشی ‪ 62‬ساڵ‪ .‬لە‬ ‫سەرەوەی دەروازەی خانووە كۆنەكەیان نووسراوە‪:‬‬ ‫«رۆژه���ەاڵت س���وورە»‪ ،‬كە ناوی س���روودێكی‬ ‫سەردەمی شۆڕش���ی كولتووریی چینە‪ .‬ناوماڵیان‬ ‫زۆر سادەیە‪ ،‬نە بەفرگرە و نە ماكینەی جلشۆریان‬ ‫هەیە‪ ،‬مەنجەڵێك���ی گەورەیان هەیە كە بە خەڵوز‬ ‫گەرم دەكرێت‪ ،‬لەگەڵ پانكەیەك كە چوار ساڵێكە‬ ‫كڕیویانە‪ ،‬ئەویش لە س���ایەی كۆمەك یان فشاری‬ ‫حكومەتەوە كە هانی گوندنش���ینانی داوە شت بۆ‬ ‫ناوماڵیان بكڕن‪.‬‬ ‫ژن و مێردەكە ك���ە هەردووكیان كەمئەندامن‪،‬‬ ‫لەالی���ەن مارەبڕێكی پس���پۆڕەوە (كەس���ێك كە‬ ‫بەرامبەر پارە‪ ،‬كچێك و كوڕێك‪ ،‬یان ژن و پیاوێك‬ ‫دەگەیەنێتە یەكتری و ل���ە یەكتریان مارە دەكات‬ ‫– و)‪ ،‬بەرامبەر بە ‪ 50‬یوان گەیش���توونەتە یەك‪.‬‬ ‫بە قس���ەی خۆیان‪ ،‬هەردووكی���ان هەر كە یەكەم‬ ‫جار یەكتریان بینیوە‪ ،‬یەكتریان خۆشویس���تووە‪.‬‬ ‫بەڕێز ژوو فێنگجون دەڵێت ‪ »:‬ژنەكەم كەسێكی‬ ‫ئازا و لێبووردە و حاڵی���ە‪ .‬كاتێك دێمەوە ماڵێ‪،‬‬ ‫نان���م بۆ دێنێت و ئەلكحول���ی برنجم بۆ لە بەرداخ‬ ‫دەكات‪ .‬منیش‪ ،‬ئیش���م ئەوەیە دەچم بازاڕ دەكەم‬ ‫و هەتا پێش���مبكرێت جلەكانم درەنگ دادەكەنم‪،‬‬ ‫ب���ۆ ماوەیەك���ی زۆر لە بەریان دەك���ەم تا زۆر بە‬ ‫شوش���تنیانەوە مان���دوو نەبێ���ت»‪ .‬پیاوەك���ە‪،‬‬ ‫ئەگەرچی كەمئەندامیشە‪ ،‬بە تەنیا دەچێت پەمۆ‬

‫‪LE‬‬

‫لە پۆس���تەری ئاژەڵ و زیندەوەران و لەسەر هەر‬ ‫دەرگایەك ئەلفوبێ نووسراوە و لەسەر دیوارەكەش‬ ‫ئاسكێكی فڕیو هەڵواس���راوە‪ .‬لەوبارەیەوە‪ ،‬گوتی‬ ‫‪»:‬ئەگ���ەر منداڵێك زیاترت بوو‪ ،‬بە نهێنی دەژیت‬ ‫ت���ا ئەوكاتەی دایك و باوك���ی غەرامە دەدەن‪ .‬لە‬ ‫سەردەمی مندا‪ ،‬زۆر خراپتر بوو‪ ،‬چونكە دەبووایە‬ ‫بە دەس���تی خۆمان منداڵی دووەم بكوژین‪ ،‬جا بە‬ ‫پێدانی ژەهر بووایە كە فەرمانبەرێكی حكومی پێی‬ ‫دەداین‪ ،‬یانیش بە خنكاندن»‪ .‬دوو كۆاڵن دەڕۆی‬ ‫دەبینی لەسەر دیوارێكی كۆن بە تیپی گەورە ئەم‬ ‫دێڕە نووس���راوە ‪« :‬راس���تگۆ بە لەگەڵ ئۆفیسی‬ ‫پالنی خانەوادەیی!»‪.‬‬ ‫ئەگەر رێگا وشك بێت‪ ،‬ئەوە ژوو فێنگجون بە‬ ‫مۆتۆرسیكلە كارەباییە سێچەرخەییەكەی ‪ 10‬گوند‬ ‫دەگەڕێت بۆ كۆكردنەوەی بوتڵی پالستیكی بەتاڵ‬ ‫بۆ ئەوەی بیانفرۆشێتەوە‪ .‬هەردەم پرتە و بۆڵەیەتی‬ ‫لە دژی كوڕەكەی و لێی ناڕازیە چونكە پارەیان بۆ‬ ‫نانێرێتەوە‪ ،‬بەس جلوبەرگ و هەروەها شیری تۆز‬ ‫دەنێرێت ئەویش بۆ منداڵە ساواكەی خۆی‪ .‬خۆی و‬ ‫ژنەكەی مانگانە ‪ 60‬یوانی خانەنشینی وەردەگرن‪.‬‬ ‫ل���ە ئەیلول (س���ێپتێمبەر)ی ‪2009‬وە‪ ،‬حكومەت‬ ‫دەس���تیكردووە بە جێبەجێبەكردنی سیستەمێكی‬ ‫خانەنش���ینی تایبەت بە ناوچە گوندنشینەكان كە‬ ‫بەپێی ئەم سیس���تەمە هەر كەس���ێك تەمەنی لە‬ ‫نێوان ‪ 18‬تا ‪ 59‬س���اڵ بێت‪ ،‬دەبێت سااڵنە ‪100‬‬ ‫تا ‪ 500‬یوان بدات وەك بەش���داری (اشتراك)‪ .‬كە‬ ‫تەمەنیان گەیش���تە ‪ 60‬ساڵی‪ ،‬ئەوە مافیان هەیە‬ ‫داوای مووچەی خانەنش���ینی بكەن كە مانگانە بە‬

‫خاتوو لیو روییانی تەمەن ‪ 63‬س���اڵ‪ ،‬ئەویش‬ ‫رۆلێك���ی زۆر گرنگی هەیە ل���ە گوندەكەدا و زۆر‬ ‫خزمەتی پیران دەكات چونكە ژن و پیاوان لێك مارە‬ ‫دەكات‪ ،‬واتە مارەبڕێكی رەسمیە‪ .‬ئەو ‪ 30‬ساڵێك‬ ‫دەبێ���ت هاتووەتە ئەم گوندە‪ .‬ژنێكی رووخۆش و‬ ‫چوست و چاالكە‪ ،‬سبەی تا ئێوارێ لەم ماڵ بۆ ئەو‬ ‫ماڵ دەگەڕێ‪ .‬یەكێك لە دراوس���ێ ژنەكانی باسی‬ ‫دڵفراوانی و كەس���ایەتیە چاكەكەی ئەو مارەبڕەی‬ ‫بۆ كردین و گوتیش���ی ك���ە «خاوەنی بەهرەیەكە‬ ‫دەتوانێت مردوو زیندوو بكاتەوە»‪ .‬ئەم ژنە پێشتر‬ ‫مەس���یحی بووە‪ ،‬وەك خۆی دەڵێت ‪« :‬قەش���ە‬ ‫پێیگوتین كە یاری���ی ماهجۆنگ (جۆرە یارییەكی‬ ‫چینییە وەكو پۆكەر وایە – و) خراپە‪ ،‬منیش وازم‬ ‫لە دین هێنا»‪ .‬لە كانوونی دووەم (جانیوەری)ی‬ ‫رابردوو‪ ،‬ئەو ژنە ژن و پیاوێكی تەمەن ‪ 50‬ساڵەی‬ ‫لێك مارەك���ردن‪« .‬هەردووكیان منداڵیان هەبوو‪.‬‬ ‫مێ���ردی ژنەكە خۆی كوش���تبوو‪ ،‬هەرچی پارە و‬ ‫سامانی هەبوو هەمووی دابووە براكەی تا ئیشێكی‬ ‫پێب���كات‪ ،‬ئەمیش هەمووی بە فی���ڕۆ دا و خەرج‬ ‫كرد‪ .‬بەاڵم پیاوەكە خاوەن���ی زەویەكی زۆرە‪ .‬بە‬ ‫دوای ژنێكدا دەگەڕا كە حەزی لە ئیشكردن بێت‪.‬‬ ‫ژنی پێش���ووی كە خەڵكی ماندشوری بوو‪ ،‬زۆری‬ ‫جگەرە دەكێش���ا و زۆری یاری دەكرد‪ .‬بەاڵم هەر‬ ‫ژنەكە بوو كە وازی لە پیاوەكە هێنا و بەجێیهێشت‬ ‫ئەگەرچی ‪ 10‬س���اڵ بوو ژن و مێرد بوون‪ .‬خاتوو‬ ‫لی���و روییان‪ ،‬بە دەگم���ەن دوو ژن���ی لێك مارە‬ ‫دەك���ردن یان كۆی دەكردنەوە بۆ ئەوەی یارمەتی‬ ‫یەكتر بدەن و پێك���ەوە بژین‪ .‬گوتی‪« :‬بەاڵم دوو‬ ‫پیاوم نەگەیاندووەتە یەكتری‪ ،‬چونكە دەترسم لە‬ ‫پاشەملە بە خراپ باسم بكەن»‪.‬‬ ‫بەاڵم ئیشی لێك نزیككردنەوەی دوو دڵ بەشی‬ ‫ئ���ەوە ناكات پێی بژین و فاتورە بدەن و خەرجیی‬ ‫ماڵ���ەوە بك���ەن‪ ،‬بۆیە مێردەكە ك���ە ناوی كینگ‬ ‫بینگ ژانگە و تەمەنی ‪ 64‬س���اڵە‪ ،‬بەردەوام قۆڵ‬ ‫و باس���كی خۆی هەڵكردووە بۆ ئەوەی بچێتە شار‬ ‫ئیش بكات‪ ،‬بە تایبەتی لە پڕۆژەكانی بیناسازیدا‪.‬‬ ‫كە لە گوندەكە چووینە دەرێ لەس���ەر یەكێك لە‬ ‫دیوارەكان پانكارتێكمان بینی رێكالمێكی لەسەر‬ ‫نووسرا بوو «سیما سیحریە سەیرەكانی پاریس»‬ ‫كە س���تۆدیۆی وێنەگریی هاوسەرگیرییە لە شاری‬ ‫دۆنگگوان���گ‪ .‬لە بن ئەو دێڕە ژمارەیەكی تەلەفۆن‬ ‫هەبوو دیار بوو بە پەلە پەل نووسرا بوو كە ژمارە‬ ‫تەلەفۆنی كەسێكە ئیشەكەی خاپووركردنی خانووە‬ ‫چۆڵ و كەالوەكانە‪.‬‬ ‫*نێ���ردراوی تایبەتی لومۆن���د دیپلۆماتیك ‪-‬‬ ‫پەكین‬

‫وەرگێڕان‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬ ‫سەرچاوەكان‪:‬‬ ‫(‪ )1‬بڕوانە «چین پرۆگرامی خانەنش���ینی دەباتە‬ ‫گوندەكان»‪ ،‬چاینا دەیلی‪ ،‬پەكین‪16 ،‬ی ئەیلول‬ ‫(سێپتێمبەر)ی ‪.2009‬‬

‫دۆسییە‬

‫كامەران‬ ‫بنوو‬ ‫دەبێ���ت پی���ر بی���ت‪ .‬مەگری‪،‬‬ ‫مەپاڕێوە‪ ،‬هەڵمەچۆ‪ :‬دەبێت پیر‬ ‫بی���ت‪ .‬ئەمە بڵێ���رەوە نەك وەكو‬ ‫ه���ات و هاوارێك���ی بێئومێ���دی‪،‬‬ ‫بەڵكو وەكو بەبیرهێنانەوەیەك بۆ‬ ‫دەستپێكردنی قۆناغێكی پێویست‪.‬‬ ‫سەیری خۆت بكە‪ ،‬سەیری پێڵووی‬ ‫چاوەكانت‪ ،‬سەیری لێوەكانت بكە‪،‬‬ ‫قژە لوولەكەت لەسەر دەموچاوت‬ ‫الدە و بیب���ەرەوە س���ەرەوەی‬ ‫گوێیەكان���ت‪ :‬لە ئێس���تاوە تۆ لە‬ ‫ژیانی خۆت دوور دەكەویتەوە‪ ،‬لە‬ ‫بیرت نەچێت‪ ،‬هەر دەبێت پیر بیت!‬ ‫هێواش هێواش خۆت دوورخەرەوە‬ ‫و فرمێس���ك نەڕێ���ژی‪ ،‬هیچت لە‬ ‫یاد نەچێت! تەندروس���تییەكەت‪،‬‬ ‫دڵخۆشییەكەت‪ ،‬لەنجە و الرەكەت‪،‬‬ ‫ئەو كەمە چاكە و راس���تییەی كە‬ ‫ژیانی تۆیان وا لێكردبوو ئەوەندە‬ ‫ناخ���ۆش و تاڵ نەبێ���ت‪ ،‬ئەمانە‬ ‫هەمووی���ان لەگەڵ خ���ۆت بەرە و‬ ‫هی���چ لەبیرنەكەی! خ���ۆت ئامادە‬ ‫بك���ە و بڕۆ‪ ،‬بە نەرم���ی بڕۆ و لە‬ ‫قەراخی رێگا خ���ۆش و جوانەكە‬ ‫رامەوەس���تە‪ ،‬تۆ ب���ە بێهودە ئەم‬ ‫رێگای���ە تاقیدەكەیت���ەوە‪ ،‬چونكە‬ ‫دەبێت پیر بیت! رێگاكە بەرمەدە‬ ‫و نەخ���ەوی‪ ،‬پاڵ مەك���ەوە تەنها‬ ‫بۆ م���ردن نەبێت‪ .‬كاتێك لە تەك‬ ‫ش���ەریتە لوول���ە گێژخواردووەكە‬ ‫درێ���ژ دەبی���ت‪ ،‬ئەگەر ل���ە دوای‬ ‫خۆتەوە یەك یەك مووە لوولەكانی‬ ‫ق���ژت جێنەهێش���تبێت‪ ،‬نە یەك‬ ‫یەك ددانەكان���ت و نە یەك یەك‬ ‫ئەندامە سوواوەكانیش���ت لە دوای‬ ‫خۆتەوە جێنەهێش���تبێت‪ ،‬ئەگەر‬ ‫تۆزە ئەزەلیەكە‪ ،‬پێش س���ەعاتی‬ ‫كۆتاییت‪ ،‬چاوەكانتی لە رووناكییە‬ ‫ناوازەكە بێبەش نەكردبێت‪ ،‬ئەگەر‬ ‫تا سەر‪ ،‬ئەو دەستە دۆستەی كە‬ ‫رێی پێ نیشانداوی لە ناو دەستی‬ ‫خۆتدا هەڵگرتبێ���ت‪ ،‬زەردەخەنە‬ ‫بكە و پاڵكەوە‪ ،‬كام���ەران بنوو‪،‬‬ ‫پایەدار بنوو‪.‬‬ ‫سەرچاوە‪:‬‬ ‫كۆلێت‪« ،‬كەزیەكانی دارمێو»‪.١٩٠٨ ،‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫‪18 18‬‬

‫رەواق‬

‫خەیاڵی‬

‫دالوەر قەرەداغی *‬

‫فیلمی دۆكیومێنتەری‪ :‬هەزارویەك سێو‬ ‫نووسین و دەرهێنانی‪ :‬تەها كەریمی‬

‫ئاال‌ن ڤیكی‬

‫*‬

‫«ئەگەر ئێوە لە جێی من بوونایە چیتان دەكرد؟»‬ ‫یەكێك لە دەربازبووانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان لە فیلمی «هەزارویەك سێو»دا‬

‫دوای راپەڕی���ن‪ ،‬چەندی���ن پرۆژەی‬ ‫نووس���ین و توێژینەوە لەس���ەر ئەنفال‬ ‫هەر ل���ە كاری ئەدەبی و كۆكردنەوەی‬ ‫بەڵگەنامەوە تا دروس���تكردنی كورتە‬ ‫فیلم و فیلمی درێژ و زنجیرەی درامایی‬ ‫تایبەت بەو كارەساتە بەرهەمهێنراون‪،‬‬ ‫بەاڵم كەمیان جێگەی س���ەرنج بوون و‬ ‫لە رووی ئیستاتیكا و جوانكارییەكانی‬ ‫كاری سینەماییەوە لە ئاست هەڵگرتنی‬ ‫بەرپرسیارێتی ئەو ئەركە و هەستیاریی‬ ‫فیلماندنی كارەساتەكەدا بوون‪ .‬هۆكاری‬ ‫سەرەكی ئەو كورتهێنانەش بە گشتی‪،‬‬ ‫نەبوون���ی دیدگ���ە و بڕنەكردنی توانا‬ ‫و ئ���ەوق خواردنی ئیش���كردنەكانە لە‬ ‫چوارچێوەی كەشێك لە یادكردنەوە و‬ ‫الواندنەوە و بانگەشە و بۆنەخوازیدا‪.‬‬ ‫جی���اواز ل���ە زۆرب���ەی ئ���ەو كارە‬ ‫هونەرییان���ە‪ ،‬فیلمی «ه���ەزار و یەك‬ ‫س���ێو» ی هونەرمەن���د تەها كەریمی‪،‬‬ ‫كە فیلمێك���ی درێ���ژی دۆكیومێنتاری‬ ‫سینەماییە و بەم دواییانە لە فێستیڤاڵی‬ ‫فیلم���ی دۆكیومێنت���ەری تایب���ەت بە‬ ‫جینۆس���اید لە س���لێمانی نمایش���كرا‪،‬‬ ‫فیلمێكە راماندەگ���رێ و پێوەندییەكی‬ ‫دیكەم���ان لەگەڵ مێ���ژووی خۆمان و‬ ‫گێڕان���ەوەی حەكایەتەكانی خۆمان بۆ‬ ‫ئەوانی دی‪ ،‬لەگەڵ دروستدەكا‪.‬‬ ‫دوو هێڵی سەرەكی لە «هەزارویەك‬ ‫سێو» دا شانبەش���انی یەكدی دێن و‬ ‫یەكتریش تەواو دەكەن‪ ،‬یەكێكیان هێڵی‬ ‫مێخەكڕێژكردنی س���ێوە‪ ،‬كە نەریتێكی‬ ‫دێرینی كوردەوارییە و وەك سیمبوڵێك‬ ‫بۆ گوزارش���تكردن لە خۆشەویستی و‬ ‫لێبووردەیی بەكارهاتووە‪ ،‬ئەویدیشیان‬ ‫هێڵی گەڕان و پێوەن���دی دامەزراندنە‬ ‫لە ڕێ���ی داهێنراوێك���ی مۆدێرنی وەك‬ ‫ئینتەرنێتەوە ب���ۆ خوڵقاندنی تۆڕێكی‬ ‫هەمەالیەن���ەی پێوەندی و ناس���اندنی‬ ‫ئەنف���ال ب���ە رای گش���تی و نێوەندە‬ ‫نێودەوڵەتییەكان‪.‬‬ ‫ناونیش���انی فیلمەكە «هەزارویەك‬ ‫سێو»‪ ،‬دەمانگەڕێنێتەوە بۆ ناونیشانی‬ ‫ئەفسانەیی حەكایەتەكانی «هەزارویەك‬ ‫شەو» كە ژینگەی س���ەرەكی زۆربەی‬ ‫رووداوەكانی‪ ،‬ش���اری بەغدا و شەقامی‬ ‫ئەبی نەواس���ە‪ ،‬واتە زێدی س���ەرەكی‬ ‫حەكایەتەكانی س���ەندیباد و عەالئەدین‬ ‫و عەل���ی باب���ا و چل دزەك���ە و هتد‬ ‫‪ ...‬هاوكاتیش ش���ارێكە ك���ە بڕیاری‬

‫ئەنجامدان���ی پرۆس���ەی ئەنفالی لێوە‬ ‫دراوە‪ .‬وەك دەزانین بونیادی هونەری‬ ‫حەكایەتەكان���ی كتێب���ی «هەزارویەك‬ ‫ش���ەو» بە جۆرێكە ك���ە حەكایەتێكی‬ ‫سەرەكی هەیە و پاشان لەو حەكایەتەوە‪،‬‬ ‫حەكایەت���ی دیكە لەدای���ك دەبن و بە‬ ‫دەوری حەكایەت���ە س���ەرەكییەكەدا‬ ‫دەس���ووڕێنەوە‪ .‬حەكایەتگەلێ���ك كە‬ ‫ش���ەهرەزاد بۆ ش���ەهرەیار پادش���ای‬ ‫دەگێڕێت���ەوە‪( .‬ئەو پادش���ایە بەهۆی‬ ‫خیانەتكردن���ی ژنەكەیەوە لێی‪ ،‬رقێكی‬ ‫ئەس���توور لە ژنان هەڵدەگرێ و هەموو‬ ‫ش���ەوێك ژنێ���ك دەخوازێ و پاش���ان‬ ‫ك���ە رۆژ دەبێتەوە دەیك���وژێ)‪ .‬بەاڵم‬ ‫ش���ەهرەزاد ك���ە یەكێكە ل���ەو ژنانەی‬ ‫ش���ەهرەیار پادش���ا خواس���توویەتی‪،‬‬ ‫هەموو ش���ەوێك بۆ رزگاركردنی گیانی‬ ‫خ���ۆی‪ ،‬ت���ا س���اتەوەختی قووقاندنی‬ ‫كەڵەش���ێر‪ ،‬حەكایەتێك بۆ شەهرەیار‬ ‫پادشا دەگێڕێتەوە و بەهۆی زیرەكی و‬ ‫زوبان رەوانیی خۆشیەوە‪ ،‬حەكایەتەكە‬ ‫لە ش���وێنێكدا جێدێڵێ كە پادش���ا لە‬ ‫چاوەڕوان���ی هاتن���ی ش���ەوێكی دی و‬ ‫حەكایەتێك���ی دیك���ەدا دەهێڵێتەوە و‬ ‫كوش���تنەكەی خۆی پێ دوادەخات‪ ،‬بە‬ ‫جۆرێك وا دێتە پێش چاو كە كانیاوی‬ ‫حەكایەت���ەكان ب���ەوەی بەردەوام���ی‬ ‫دەبەخش���نە ژیانی ش���ەهرەزاد‪ ،‬وشك‬ ‫نەكەن و ل���ە تەواوبوون نەیەن‪ .‬وێڕای‬ ‫ئەوەش ناونیشانێكی وەك «هەزارویەك‬ ‫شەو» ناوبانگێكی دیاری لە ئەدەبیاتی‬ ‫خۆرئاوا و الی خوێنەرانی خۆرئاوا هەیە‬ ‫كە ئاراستەی بەشێكی سەرەكی پەیامی‬ ‫دەرهێنەر و فیلمەكەی رووەو ئەوانە‪.‬‬ ‫بەاڵم حەكایەتخوانانی چیرۆكەكانی‬ ‫«هەزاروی���ەك س���ێو» بوونەوەران���ی‬ ‫ژینگەیەك���ی دیك���ەن و حەكایەت���ی‬ ‫دیكەیان ب���ۆ گێڕانەوە ه���ەن‪ .‬ئەوانە‬ ‫خەڵكانێكن كە بە موجیزە لە چەنگاڵی‬ ‫م���ەرگ رزگاریان ب���ووە و لە گۆڕە بە‬ ‫كۆمەڵ���ەكان خۆیان دەرب���از كردووە‪،‬‬ ‫چیرۆكەكانیان چیرۆكی راس���تەقینە و‬ ‫زیندوون و بۆنی شەو و مردنیان لێدێ‪.‬‬ ‫زوبان���ی گێڕانەوەكانیان ب���ە هەردوو‬ ‫ش���ێوەزاری س���ۆرانی و بادینانی���ە و‬ ‫شوێنەكانی وێنەگرتنیش لە بادینانەوە‬ ‫ت���ا گەرمیان و كۆیە و دووكان و دۆڵی‬ ‫جافایەتی درێژ بوونەتەوە‪.‬‬ ‫كەواتە فیلمەك���ە تەنها گێڕانەوە و‬

‫تۆماركردن���ی حەكایەتەكان���ی ئەنفال‬ ‫و كۆمەڵك���وژی و دەربازب���وون نییە‪،‬‬ ‫بەڵك���و پنتێكیش هەیە ك���ە هەردوو‬ ‫ناونیش���انەكە‪ ،‬وات���ە «هەزاروی���ەك‬ ‫ش���ەو» و «هەزاروی���ەك س���ێو»‪،‬‬ ‫لەمیانەی مێخەكڕێژكردنی س���ێوەكان‬ ‫لەالیەن كەسوكاری ئەنفالكراوەكانەوە‬ ‫و ناردنی���ان ب���ە ئاوی زێ���ی بچووكدا‬ ‫بەرەو رووب���اری دیجل���ە و بەغدا‪ ،‬بە‬ ‫ی���ەك دەگەن و دەڕژێنەوە ناو یەكدی‪.‬‬ ‫لە فیلمەك���ەدا دەبینین كەس���وكاری‬ ‫ئەنفالكراوانێكی���ش هەن كە قایل نابن‬ ‫سێوە مێخەكڕێژكراوەكانی خۆیان بەرەو‬ ‫بەغ���دا بنێرن لەبەرئ���ەوەی پێیانوایە‪،‬‬ ‫ناك���رێ قوربان���ی پەیامی ئاش���تی بۆ‬ ‫جەل�ل�اد بنێرێ و لێی بب���وورێ‪ ،‬بەاڵم‬ ‫تەه���ا كەریمی دەرهێن���ەری فیلمەكە‪،‬‬ ‫تەنه���ا مێژوو ناگێڕێتەوە و وێنە ناگرێ‬ ‫و رووداو تۆمارن���اكات‪ ،‬بەڵكو مۆرك و‬ ‫ئیمزای تایبەتی خۆی لە وێنەكان دەدا‬ ‫و دەستكاری روانینە باوەكان دەكات‪.‬‬ ‫هەروەك ئەوەی پێشتر لە ئەزموونەكانی‬ ‫پێش���وویدا و بە تایبەتی���ش لە فیلمی‬ ‫دۆكیومێنتەری «بەكرێگیراوی سپی»دا‬ ‫بینیمان كە ئیمزای لە دژ كۆكرایەوە و‬ ‫بەیاننامەی ناڕەزایەتی لەسەر دەركرا‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەمجارەیان پاڵپشتی پەیامەكەی‬ ‫دەرهێن���ەر‪ ،‬دەربازبووان���ی گ���ۆڕە‬ ‫بەكۆمەڵەكان خۆیانن‪ ،‬ئەو كەس���انەن‬ ‫كە بە شێوەیەكی پراكتیكی ئەزموونی‬ ‫ترس و ش���ەڕ و مردنیان كردووە و لە‬ ‫هەموو كەس زیات���ر تااڵوەكانی جەنگ‬ ‫و كۆمەڵكوژییان چەش���تووە‪ ،‬بۆیە لە‬ ‫هەمووان زیاتر بە تەنگ پەیامی ئاشتی‬ ‫و دووبارەنەبوونەوەی كارەساتەكەوەن‪.‬‬ ‫هەزار و یەك س���ێو چەندێك ئیش‬ ‫لەسەر مێژوو و رابردووی قوربانییەكان‬ ‫دەكا‪ ،‬هێندەش لە ئێستایاندا ئامادەیی‬ ‫هەی���ە و جەخ���ت لەس���ەر ئایندەیان‬ ‫دەكاتەوە‪ ،‬ئەوەش لەڕێی هێنانە قسەی‬ ‫قوربانیەكانی���ەوە لەب���ەردەم كامێرادا‬ ‫ب���ۆ گێڕان���ەوەی حەكایەتەكانیان بە‬ ‫زوبانێكی گرافیكی و سینەمایی گەرم‪،‬‬ ‫تا بینەران ئەو تاوان���ی كۆمەڵكوژییە‬ ‫ببینن كە چارەكە سەدەیەك لەمەوبەر‬ ‫و لە تاریكیەكی ئەنگوستەچاودا ئەنجام‬ ‫دراوە و كامێ���را نەیتوانی���وە وێن���ەی‬ ‫بگرێ‪.‬‬ ‫*شاعیر و نووسەر‬

‫زانس����تی خەیاڵی (‪ )science-fiction‬ئەو‬ ‫شتانەی لە زەمانی ئێستادا رێیان تێدەچێ و بە‬ ‫بیری مرۆڤدا دێن دەكاتە هەوێنی پێشبینیكردن‬ ‫و كێشانەوەی فۆڕم و شێوەكانی ژیانی ئایندە‪.‬‬ ‫لەبەر ئەوەی ئەم زانستە ترس و هیوای گشتیی‬ ‫مرۆڤ بەرجەس����تە دەكات‪ ،‬ئەوە بە ش����ێواز‌ی‬ ‫خۆی رەهەندێكی سیاسییانەی هەیە‪ .‬لەكاتێكدا‬ ‫هونەرمەندانی ئینگلیزی زمان دەمێكە لە كارە‬ ‫هونەرییەكانیاندا وازیان لە زانس����تی‪ -‬خەیاڵی‬ ‫هێن����اوە و روویان كردووەتە فانتازیا‪ ،‬ئێس����تا‬ ‫هونەرمەندان����ی ئەفریقایی رووی����ان كردووەتە‬ ‫زانستی خەیاڵی‪.‬‬

‫لە ئەفریقا تائێستا‬ ‫بەهاری سیاسی رووی‬ ‫نەداوە‪ ،‬بەاڵم ئایندە هەر‬ ‫لە ئێستاوە دەستیپێكردووە‬ ‫گرووپێك لە هونەرمەندانی الوی ئەفریقایی‪،‬‬ ‫بە رەشپێس����ت و سپیپێس����تەوە‪ ،‬ك����ە نەوەی‬ ‫س����ێهەمی پاش س����ەربەخۆیی واڵتەكانیانن و‬ ‫لە رێگەی كۆمەڵێ����ك بلۆگ و چەند گۆڤارێكی‬ ‫نوێ����ی پان‪-‬ئەفریقایی����ەوە پێوەندییان لەگەڵ‬ ‫یەكتر دامەزراندبوو‪ ،‬بەدوور لە سەرنج و زوومی‬ ‫مێدی����اكان خەریكن كودەتایەك����ی فەرهەنگی‬ ‫لەكیش����وەری ئەفریقا بەرپادەكەن‪ ،‬ئەوەش بە‬ ‫داگیركردنی سەرزەمینێك كە تا ئێستا پاوانی‬ ‫خەیاڵپەروەرەكان����ی رۆژئاوایی بوو‪ ،‬واتە بواری‬ ‫زانستی‪-‬خەیاڵی‪ .‬وەك فەیلەسووفی سێنیگالی‬ ‫سولەیمان بەشیر دیان دەڵێ لە كیشوەرێكدا كە‬ ‫بنیاتنان����ی دواڕۆژ لە قەیراندایە‪ ،‬تەنیا خەیاڵی‬ ‫ئایندە مانابەخش����ە‪ ،‬هەر ئەمەشە كە «مرۆڤە‬ ‫نەبین����راوەكان»ی گرووپی فیكش����نی س����ێ‬ ‫رەهەن����دی باڵویدەكەنەوە و بەڵێنیان بە یەكتر‬ ‫داوە كە «بە هاوبەشی سەبارەت بە چارەنووسی‬ ‫داكار بنووس����ن و بەرهەم بێنن» كاتێك دەڵێن‬ ‫‪»:‬ئەو ئایندەیەی بەس����ەرهاتەكان باسیدەكەن‬ ‫دەبێتە هۆی لەدایكبوونی ئێس����تایەكی دیكە و‬ ‫پرسیار لەسەر دۆخێكی ئەمڕۆ دروست دەكات‬ ‫و كاریگەریی لەسەر دادەنێ»(‪.)1‬‬ ‫تا كۆتایی س����ااڵنی ‪ ،2000‬خەڵكی ئەفریقا‬ ‫هیچ پێویستیان بەوە نەبوو جیهانێكی خراپتر‬ ‫و ترسناك كە یەكێكە لە رەهەند‌ەكانی زانستی‪-‬‬ ‫خەیاڵ����ی لە زەینی خۆیاندا وێنا بكەن‪ ،‬چونكە‬ ‫واقیع بۆخ����ۆی بەس بوو‪ .‬ب����ەاڵم مۆدێرنیتی‬ ‫لەم����ەوال زەمان����ی ئێستایش����ی خس����تووەتە‬ ‫لەرزینەوە‪ .‬وەك رۆژنام����ەی لومۆند وەبیرمان‬ ‫دێنێت����ەوە (ژمارەی ‪ 30‬جانی����وەری ‪،)2013‬‬ ‫ماوەیەك پێش ئێستا كەس����انێك لە باكووری‬ ‫مال����ی ب����وون ك����ە «زۆر خۆڕاگ����ر و تەیار بە‬

‫چ����ەك و تەقەمەنی بوون‪ ،‬ئەوان لە مێش����كی‬ ‫خۆیاندا وەكو ئەوەی لە سەدەی حەوتەمدا بن‬ ‫دەژیان‪ ،‬كەچی تەكنەلۆژیای سەدەی بیست و‬ ‫یەكیان بەكار دەبرد»‪ .‬لە جۆهانسبێرگ لەبەر‬ ‫دەرگای فرۆش����گایەكی گەورە س����ێ گەنج كە‬ ‫پارەی پڕكردن����ەوەی تەلەفۆنی مۆبایلیان پێ‬ ‫نەماب����وو‪ ،‬لەداخان دەس����تدەكەن بە جوێندان‬ ‫بە «بەكۆیلەبوونی م����رۆڤ لەبەرامبەر ئامێرە‬ ‫دیجیتاڵەكاندا»‪.‬‬ ‫بلۆگ����ەری غانایی جۆناتان دۆتس لەس����ەر‬ ‫بلۆگەكەی خۆی بەناوی «ئافرۆسایبەرپەنك»‬ ‫پرس����یار دەكات‪« :‬ئەگەر بێت و ئەو رەوتە تا‬ ‫‪ 50‬س����اڵی دیكەش هەروا ب����ەردەوام بێ‪ ،‬چی‬ ‫روودەدات؟ ك����ێ دەبێ وەاڵمی ئەم پرس����یارە‬ ‫بدات����ەوە؟ بێگوم����ان نووس����ەرانی زانس����تی‪-‬‬ ‫خەیاڵ����ی!»‪ .‬دۆتس لە كتێبەكەی خۆیدا لەژێر‬ ‫ناوی «ئەوالتر لە سنوورەكانی زانستی‪-‬خەیاڵی‬ ‫لە واڵتانی ت����ازە گەش����ەكردوودا» كە رەنگە‬ ‫رۆژێك وەك مانیفێس����تی ئەم قۆناغە نوێیە لە‬ ‫قەڵەم بدرێ‪ ،‬باس����ی ئەوە دەكات كە بۆخۆی‬ ‫چۆن بەو جیهانە ئاشنا بووە‪« .‬بیهێننە پێش‬ ‫چ����اوی خۆت����ان منداڵێكی ئەفریقای����ی كە لە‬ ‫تەلەڤیزی����ۆن چاوی ب����ە دیمەنەكانی دنیایەكی‬ ‫س����ەیر و س����ەمەرە دەكەوێ كە زۆر لەوالتر لە‬ ‫سنوورەكانی ش����ارەكەی خۆی وجوودی هەیە‪.‬‬ ‫ئەمە یەكێك لە كۆنترین بیرەوەرییەكانی منە‪،‬‬ ‫من لە ناوەڕاس����تی سااڵنی ‪ 1990‬لە بینایەكی‬ ‫بچووك و ئارامی نامۆبی لە دەوربەری نیما كە‬ ‫یەكێكە لە بەناوبانگترین شارۆچكە‌‌ی هەژاران لە‬ ‫«ئەكرا» گەورە بووم‪ .‬جیا لە دەزگای پەخشی‬ ‫دەوڵەتی ئەوكاتە تەنیا دوو كەناڵی تەلەڤیزیۆنی‬ ‫لە واڵتدا هەبوو‪ .‬خانەوادەكەشمان بەهیچ جۆر‬ ‫پارەی ئابۆنەدان بۆ تەلەڤیزیۆنی س����ەتەالیتی‬ ‫نەبوو‪ .‬بەوحاڵەش هەر ئەودەمیش هەموو جۆرە‬ ‫پرۆگرامێك����ی سەرنجڕاكێش����ی واڵتانی دیكەی‬ ‫جیهان لە كەناڵە حكومییەكانەوە پەخشدەكران‪.‬‬ ‫من لە رێگای كتێبی گەورە نووسەرانەوە لەگەڵ‬ ‫زانستی‪-‬خەیاڵی ئاشنا نەبووم‪ ،‬بەڵكو لەڕێگای‬ ‫وەسەریەكخس����تنەوەی ئەو جۆرە دیمەنانە كە‬ ‫بەم چەشنە دیتبوومن»‪.‬‬ ‫هەر ل����ە ناوەڕاس����تی س����ااڵنی ‪2000‬ەوە‪،‬‬ ‫چەند س����ەحنێكی فڕۆكە‌ی بوونەوەرەكانی نێو‬ ‫بۆش����ایی بە ئاس����مانی فیلمە ئەفریقاییەكاندا‬ ‫تێپەڕ بب����وون‪ .‬فیلم����ی «خوێنهێنەكان» كە‬ ‫س����اڵی ‪ 2005‬دەرهێن����ەری كامیرۆن����ی ژان‬ ‫پیێر بێكۆلۆ دروس����تیكردبوو‪ ،‬باس����ی شاری‬ ‫یائوون����دەی س����اڵی ‪2025‬ی دەك����رد‪« .‬واڵتە‬ ‫یەكگرتووەكانی ئەفریقا» بەرهەمی نووسەری‬ ‫فەڕەنس����ی‪-‬جیبووتی عەبدولڕەحم����ان وابێری‬ ‫باس����ی دونیایەك����ی پێچەوان����ەی دەك����رد كە‬ ‫تێیدا ئەفریقا س����اڵی ‪ 2033‬دەبێ بە ناوەندی‬ ‫ئابووری و رووناكبیریی جیهان‪ ،‬لە سەردەمێكدا‬


‫‪19‬‬ ‫‪19‬‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬

‫‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‪2013‬‬ ‫حوزەيرانی‬

‫ئایندە لە ئەفریقا‬

‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫كوردستان‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫لەالیەن كۆمپانیای رووداو باڵودەكرێتەوە‬ ‫خاوەنی ئیمتیاز‬ ‫ئاكۆ محەممەد‬ ‫سەرنووسەر‬ ‫نەزەند بەگیخانی‬ ‫بەڕێوەبری نووسین‬ ‫سەالم سەعدی‬ ‫بەڕێوەبەری هونەری‬ ‫حوسێن هیممەتی‬ ‫ستافی وەرگێڕەكان‬ ‫دکتۆر ئاسۆ عەبدوڵاڵ حەسەن زاده‪ ،‬دکتۆر‬ ‫ئەحمەدی مەال‪ ،‬کانەبی محەممەد عەواڵ‪،‬‬ ‫هەردی مێد��� ،‬د‪ .‬شوان جافر‬ ‫دیزاین‬ ‫بەختیار مستەفا‬ ‫هونەر مەرجان‬ ‫‪Tel: 00964 (0)750 488 5696‬‬ ‫‪info@monde- dediplomatique- kurde.com‬‬ ‫‪www.monde- dediplomatique- kurde.com‬‬ ‫ئەدرێس‬ ‫كۆمپانیای رووداو‪ ،‬شەقامی جەوهەر باپیر‪،‬‬ ‫هەولێر – هەرێمی كوردستان – عێراق‬ ‫فەرەنسا‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪magicbaltimore.com‬‬

‫مەحكوومەكانی س����ەر زەوی لەجیاتی ئەوەی‬ ‫وەك ئێس����تا خەڵكی ئەفریقا ب����ن‪ ،‬ئەمجارە‬ ‫خەڵكی بێچارەی ئەمری����كا و ئەورووپا بوون‪.‬‬ ‫نووسەر لەو داستانەدا وێڕای پەسەندنەكردنی‬ ‫باس����ی «مرۆڤێكی ئەفریقایی دەكات كە زۆر‬ ‫زوو خۆی لێدەگۆڕێ و هەستێكی باوەڕبەخۆیی‬ ‫بەرچاوی دەگرێ‪ .‬مرۆڤێك كە پێیوایە لەسەر‬ ‫ڕووی زەوی ئەو لە هەم����وو مرۆڤەكانی دیكە‬ ‫لەس����ەرترە و كەس ناتوانێ بیگاتێ‪ ،‬ئەوەش‬ ‫لەبەر ئەوەی بەهۆی بۆش����ایی و مەودای زۆر‬ ‫و بێس����نوور بەجی����ا لە گ����ەالن و نەژادەكانی‬ ‫دیكە دەژی‪ .‬ئەو مرۆڤ����ە بۆخۆی پەیژەیەكی‬ ‫بەها و بایەخەكانی دروستكردووە كە حوكمی‬ ‫ئەو لەس����ەرەوەی هەر هەموویانە‪ .‬ئەوانی دی‬ ‫بریتین لە خەڵكانی خۆجێیی و بەربەرەكان و‬ ‫مرۆڤە سەرەتاییەكان و بتپەر‌ستەكان كە هەر‬ ‫هەمووشیان سپی پێستن‪ ،‬لە پلەی هەرە نزمی‬ ‫كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا رادەگیرێن»‪.‬‬ ‫س����اڵی ‪ 2009‬ئەمجارە نۆرەی نووس����ەری‬ ‫ئانگۆالی����ی ژۆزێ ئێ����دواردۆ ئاگوالوزا بوو كە‬ ‫پ����ڕ بداتە بواری ئایندە‪ .‬ل����ە كتێبی «بارۆكۆ‬ ‫ترۆپیكال» (‪ )2011‬دا كە باسی ساڵی ‪2020‬‬ ‫دەكات‪ ،‬بەهۆی داهاتی نەوتەوە كۆمەڵێك بینای‬ ‫بەرز بە دیواری لە شووشەواتی بریقەدارەوە لە‬ ‫لوان����دای پایتەختی ئانگۆال قوتدەبنەوە‪ .‬بەاڵم‬ ‫دوای ئ����ەوە «لەپڕ نرخی ن����ەوت دادەبەزێ و‬ ‫لەگەڵ ئ����ەودا هەم����وو ئەو دۆخ����ە خۆش و‬ ‫رووناك����ەش تێكدەڕووخ����ێ‪ .‬ئ����ەو پەمپانەی‬ ‫ئاو ب����ۆ نهۆمە هەرە بەرزەكان دەبەنە س����ەر‬ ‫لەكاردەكەون‪ .‬ماتۆڕی كارەباكانیش بە هەمان‬ ‫ش����ێوە‪ .‬خەڵكانی بیانی كە پێشتر بە لێشاو‬ ‫دەهاتنە ئەم واڵتە وردە وردە واڵت بەجێدێڵن‬ ‫و هەژارەكانی واڵت لە ش����وێنەكانی ئەوان لە‬ ‫بیناكان نیش����تەجێ دەبن»‪ .‬لە باش����وور‪ ،‬لە‬ ‫كاپ‪ ،‬گۆڤاری شیمورێنگا لە هەمان سەردەمدا‬ ‫ژمارەیەكی تایبەتی بۆ زانستی‪-‬خەیاڵی تەرخان‬ ‫دەكات كە پێش����وازی زۆر باش����ی لێدەكرێ‪،‬‬ ‫بەن����اوی «ژووری دەنگدان����ەوەی دەنگەكانی‬ ‫دكتۆر شەیتان»‪ .‬وەك وابێری باسی دەكات‪،‬‬ ‫«ئەم بوارە خەریكە وەك بوارێكی جوانناسانە‬ ‫لەالیەن نەوەیەكی نوێ لە هونەرمەندە گەنجە‬ ‫ئەفریقاییەكان����ەوە كاری تێ����دا دەكرێ‪ .‬ئەمە‬ ‫تەنان����ەت تەنیا شۆڕش����ی راس����تەقینەیە كە‬ ‫مەیدانی هونەریی ئەفریقا بەخۆیەوە دیتبێ»‪.‬‬ ‫ئەمە بەتایبەتی بۆ ئەفریقای ئینگلیزی زمان‬ ‫و ئەفریقای باش����وور راستە كە زۆر كاریگەریی‬ ‫كو‌لتووریی خەڵك����ی واڵتانی ئینگلیزی زمانی‬ ‫بەس����ەرەوەیە و نیوەی پیشەس����ازی نمایشی‬ ‫هەم����وو ئەفریق����ای بۆخۆی داگی����ر كردووە‪.‬‬ ‫ئوولیمات����ا گوێی����ە ك����ە چاودێری یاس����ایی‬ ‫پێش����انگا هونەرییەكانە‪ ،‬دەڵێت ‪« :‬س����اڵی‬ ‫‪ ،2009‬نی����ل بلۆمكام����پ دەرهێنەری خە‌ڵكی‬

‫ئەفریقای باش����وور كە لە كولتووری دیجیتاڵی‬ ‫زۆر ش����ارەزایە و لەالیەن پیتەر جاكس����ن‪-‬ەوە‬ ‫(دەرهێن����ەری فیلمی تریلۆژیی لۆردز ئۆف زە‬ ‫رینگ‪ -‬لۆردەكانی ئەڵقەكان) پشتگیری دەكرێ‪،‬‬ ‫بڕی����اری دا بگەڕێتەوە س����ەرزەمینی منداڵیی‬ ‫خۆی وات����ە چیاوێلۆ كە یەكێك����ە لە گەڕەكە‬ ‫هەرە هەژارەكانی س����ۆوێتۆی و لەوێ یەكەمین‬ ‫فیلمی درێژی خۆی دروس����تكرد‪ .‬ئەو كە وەكو‬ ‫عادەت جوانكاریی ریپۆرتاژیی ش����ەڕ و فیلمی‬ ‫دۆكیۆمێنتاری تیڤی لەگەڵ زانس����تی‪-‬خەیاڵی‬ ‫تێكەڵ دەكات بەم كارەی فیلمێكی دروستكرد‬ ‫كە پێشوازییەكی زۆری لە سەرتاسەری جیهان‬ ‫لێكرا و بوو بە دەس����تپێكی فەرمیی هونەری‬ ‫ئەفریقا لە بواری زانس����تی‪-‬خەیاڵیی دونیایدا‪.‬‬ ‫ناوی فیلمەكە بریتی بوو لە گەڕەكی ‪.»)2( 9‬‬ ‫ئەو فیلمە هەر لە فەڕەنس����ا زیاتر لە یەك‬ ‫ملیۆن كەس لە سینەما بینیان و بەشێوەیەكی‬ ‫زۆر ج����وان كێش����ەكانی ئەفریقای باش����ووری‬ ‫ئەمڕۆ و پێش هەموو ش����تێك رەگەزپەر‌ستی‬ ‫وێنا دەكات‪ .‬لەو فیلم����ەدا كۆمەڵێك پەنابەر‬ ‫كە لە ئەس����تێرەكانی دیك����ەوە هاتوون لەنێو‬ ‫كۆمەڵێ����ك ئۆردوگادا زیندانی كراون و لەالیەن‬ ‫كۆمپانیایەكی فرەنەتەوەوە چاو‌دێری دەكرێن‬ ‫هەت����ا نهێنیی����ە تەكنەلۆژییەكانی����ان بزانن‪.‬‬ ‫دواتر رۆمانی «ش����اری ئاژەاڵن»ی نووسەر و‬ ‫رۆژنامەوانی ئەفریقای باشوور لۆرێن بۆك هات‬ ‫كە بە هەمان شێوە لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی‬ ‫س����ەركەوتنی بەدەستهێنا‪ .‬بەس����ەرهاتەكانی‬ ‫«زینزی سێپتەمبەر» كە شوێنگەڕێكی پۆلیسی‬ ‫تایبەتی ژۆبوورگە و هونەر و توانای بێوێنەی‬ ‫هەیە‪ ،‬لە سەرەتادا لە ئەفریقای باشوور چاپكرا‬

‫لە ش����ارە گەورەكاندا و هەروەها داگیركردنی‬ ‫ئەفریق����ا لەالی����ەن بەڕێوەبەرییەك����ەوە كە بە‬ ‫كۆمەڵێ����ك رۆبۆت بەڕێوەدەچ����ێ و زۆر خراپ‬ ‫كار دەكەن‪ .‬هارتمان لە پێشەكی ئەو كتێبەدا‬ ‫دەنووس����ێ‪« :‬زانس����تی‪-‬خەیاڵی تەنیا ژانری‬ ‫ئەدەبیی����ە كە دەرفەتی ئەوە بە نووس����ەرانی‬ ‫ئەفریقا دەدات ل����ە روانگەی خۆیانەوە بیر لە‬ ‫داهات����وو بكەنەوە‪ .‬ئەگەر تۆ نەتوانی روانگەی‬ ‫خۆت لە ئاین����دە بخەیەڕوو‪ ،‬كەس����انی دیكە‬ ‫روانگەی خۆیان لەوبارەوە‌جێبەجێ دەكەن و‬ ‫مەرجیش نییە روانگەی ئەوان بەرامبەر بە تۆ‬ ‫نیەتی زۆر باش����ی تێدا بێ‪ .‬هەربۆیە زانستی‬ ‫خەیاڵی بۆ گەشەس����ەندن و داهاتووی ئەفریقا‬ ‫یەكجار زۆر گرنگە»‪.‬‬ ‫لەنێو ئەو نووس����ەرانەدا كە بۆ ئەم پرۆژەیە‬ ‫هەڵبژێردراون‪ ،‬نێ����دی ئۆكۆرافۆری ئەمریكایی‬ ‫دەبینرێ كە بە رەچەڵەك نایجیریاییە‪ .‬ئەو كە‬ ‫زۆر شەیدای زانستی دروستبوونی ئەستێرەكان‬ ‫و بیری س����یحراویی ب����اب و باپیرانی خۆیەتی‬ ‫لە هۆزی ئیب����ۆ‪ ،‬لە یەكەمی����ن كتێبی خۆیدا‬ ‫بەناوی «كێ لە مەرگ دەترسێ؟»(‪ ،)4‬سیغەی‬ ‫ئەفریقایی «لۆردەكانی ئەڵقەكان» دادەڕێژێ‪.‬‬ ‫ئ����ەم كتێبە س����اڵی ‪ 2011‬خەاڵت����ی جیهانی‬ ‫فانتازی وەرگرت و وەك شاری ئاژەاڵن خەریكە‬ ‫دەكرێتە فیلمی س����ینەمایی‪ .‬دەرهێنەرەكە‌ش‬ ‫خانم ڤان����وری كاهیۆی خەڵك����ی كینیایە كە‬ ‫كورت����ە فیلمێكی دروس����تكردبوو ل����ە زۆر لە‬ ‫فێس����تیڤاڵەكاندا س����ەرنجی راكێشا و خەاڵتی‬ ‫وەرگرت‪ .‬ئەم كورتە فیلم����ە بەناوی پوومزی‬ ‫بوو كە باس����ی ئەفریقا دەكات وەكو قوربانیی‬ ‫گەرمبوونی كەشی سەرزەمین‪.‬‬

‫تا كۆتایی سااڵنی ‪ ،2000‬خەڵكی ئەفریقا هیچ‬ ‫پێویستیان بەوە نەبوو جیهانێكی خراپتر و ترسناك‬ ‫كە یەكێكە لە رەهەند‌ەكانی زانستی‪-‬خەیاڵی لە زەینی‬ ‫خۆیاندا وێنا بكەن‪ ،‬چونكە واقیع بۆخۆی بەس بوو‬ ‫و پاش����ان لە بەریتانیا و ساڵی ‪ 2011‬خەاڵتی‬ ‫بەنرخ����ی ئارتور كالركی بۆ باش����ترین رۆمانی‬ ‫زانستی‪-‬خەیاڵی لە بەریتانیا وەرگرت‪.‬‬ ‫یەكەمین باڵوكراوەی تایبەت بە هەواڵەكانی‬ ‫زانستی‪-‬خەیاڵیش بەناوی ئافرۆ ئێس ئێف(‪ )3‬هەر‬ ‫لە ئەفریقای باشوور چاپكراوە‪ .‬ئەم كۆكراوەیە‬ ‫بیرۆكەی ئیڤۆر هارتمانی خەڵكی زیمبابۆیە كە‬ ‫ئێستا لە جۆهانسبێرگ دەژی‪ .‬كتێبەكە بیست‬ ‫بابەتی تێدایە كە لەالیەن نووسەرانی نایجێری‬ ‫و غانایی و باشووری ئەفریقاییەوە نووسراون و‬ ‫بابەتەكان هەمەجۆرن‪ ،‬وەك سەفەر لە زەمەندا‬ ‫و كێشەی گانگەكان و باڵوبوونەوەی نەخۆشی‬

‫لە ش����اری ئاژەاڵندا بۆك گرنگییەكی زۆر بە‬ ‫مۆس����یقاكانی تایبەت بە شاری جۆهانسبێرگ‬ ‫دەدات‪ .‬قارەمانی داستانەكە كچێكە كە لەالیەن‬ ‫بەرهەمێنەرێك����ی مووزیك����ەوە راس����پێردراوە‬ ‫گۆرانیبێژێك����ی ونبوو بدۆزێت����ەوە‪ .‬مووزیكی‬ ‫فیلمەكە شتێكی سەیر و سەرشێتانەیە كە هیپ‬ ‫هۆپ و ئێلكترۆ و كوایتۆ و دابس����تێپ تێكەڵ‬ ‫دەكات و لەالیەن تیپ����ی «ئافریكان دۆپ»ی‬ ‫ئەفریق����ای باش����وورەوە تایبەت ب����ەو فیلمە‬ ‫دانراوە‪ .‬لە داستانەكەدا مۆسیقارێكی گەنج كە‬ ‫هەر بەڕاستی هەیە ئاماژەی پێكراوە‪ ،‬ئەویش‬ ‫ئێنتاتۆ مۆكگاتا ناسراو بە سپیك ماتامبۆ‪-‬یە‬

‫و یەكێك����ە لە هونەرمەندە هەرە داهێنەرەكانی‬ ‫چەند س����اڵی رابردووی ئەفریقا‪ .‬ئەو س����اڵی‬ ‫‪ 2012‬الی ئێمە گوتی‪« :‬نازانم ئاخۆ بەڕاستی‬ ‫خانەوادەیەكی مۆس����یقایی ئەفریقی هەیە كە‬ ‫بەدەوری فیلمەكانی زانس����تی‪-‬خەیاڵیدا شكڵ‬ ‫بگ����رێ‪ .‬هەرچۆنێك بێ ویلیەم جیبس����ۆن و‬ ‫فیلیپ دیك لەو نووس����ەرانەن كە من هۆگریانم‬ ‫و كەیفم بە كارەكانی����ان دێ»‪ .‬ماتامبۆ پاش‬ ‫دەركردنی تەنیا دوو ‪ CD‬كە س����اڵی ‪ 2010‬و‬ ‫‪ 2012‬بە ناوەكانی موشینی وام و فازەر كریپەر‬ ‫باڵوبوونەوە‪ ،‬لەالی����ەن كۆمەڵەی رەخنەگرانی‬ ‫رۆكی رۆژئاوای����ی و ئەفریقایی وەك میراتگری‬ ‫ئایندەگەری����ی ئەفریقا ناس����ێندرا‪ .‬ئەو كە لە‬ ‫داوێنی مۆس����یقای «گرەیت بالك موزیك»دا‬ ‫پەروەردە بووە‪ ،‬رێبازێ����ك پەیڕەو دەكات كە‬ ‫ئەفسانەكان و تەكنەلۆژیا و مۆسیقای نەریتی‬ ‫و ئەلكترۆن����ی تێكەڵ����ی یەكت����ر دەكات‪ .‬ئەم‬ ‫رێبازە ساڵی ‪ 1975‬لە ستوونەكانی رۆژنامەی‬ ‫نیوی����ۆرك تایمزدا لەالیەن رەخنەگری مووزیك‬ ‫مارك دێری تیۆریزە كراوە و دواتر لە س����ااڵنی‬ ‫‪1980‬دا لەسەر سەكۆی تێكنۆی «دێتروا»دا‬ ‫سەری هەڵداوەتەوە‪.‬‬ ‫بەمج����ۆرە ئەمری����كا و ئەفریق����ا بوون����ە‬ ‫تەواوك����ەری یەكت����ر‪ .‬ماتامب����ۆ لەوب����ارەوە‬ ‫دەڵێ����ت‪« :‬ئایندەگەریی ئەفریقایی بریتییە لە‬ ‫رەچەڵەكناسیەكی كو‌لتووری‪ .‬پیانۆژەنی جاز‬ ‫س����ان را زیات����ر لە هەموو ك����ەس كاریگەریی‬ ‫لەسەر من داناوە‪ ،‬چونكە ئەو بۆخۆی بەتەنیا‬ ‫گەردوونێك����ی هونەریی دروس����تكردووە‪ .‬ئەو‬ ‫لە ئەس����تێرەی زوحەلەوە هات������ووە‪ .‬ئەوەش‬ ‫خۆش����حاڵم دەكات‪ .‬وەك ئەفریقاییەك بەهۆی‬ ‫سیستەمی پەروەردەییمانەوە ئێمە نە سوودمان‬ ‫لە مێژوومان وەرگرتووە ن����ە لە كولتوورمان‪.‬‬ ‫خەڵكی����ش زۆر خ����ۆی بەو ش����تانەوە ماندوو‬ ‫ن����اكات‪ .‬ئایندەگەرەكانی ئەفریقا الیەنگری لە‬ ‫گێڕانەوەیەك����ی دیكەی رابردووم����ان دەكەن‪.‬‬ ‫ئەگ����ەر مرۆڤی س����پی پێس����ت پێیوایە ئێمە‬ ‫راس����تەڕێ لە جەنگەڵەوە سەرمان وەدەرناوە‬ ‫و پێ����ش هاتنی ئەو هی����چ نەبووین‪ ،‬ئەوا ئێمە‬ ‫رەچەڵەكناس����ییەكی دیكە دروستدەكەین كە‬ ‫پش����ت بە مێ����ژوو و بە هەرچییەك����ی بەدڵی‬ ‫خۆمان بێ دەبەس����تێ‪ .‬لەوەشدا شانازیمان بە‬ ‫خۆمان و بە بنیاتنانی خۆمان وەك گەلێك زەق‬ ‫دەكەینەوە»(‪.)5‬‬ ‫لە ئەفریقا تا ئێس����تاش بەهاری سیاس����ی‬ ‫رووی ن����ەداوە‪ .‬بەاڵم ئایندە هەر لە ئێس����تاوە‬ ‫دەستیپێكردووە‪.‬‬ ‫*رۆژنامەوان‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬ئاسۆ عەبدوڵاڵ‬

‫بەڕێوەبەر‬ ‫‪Serge Halimi‬‬ ‫جێگری بەڕێوەبەر‬ ‫‪Alain Gresh‬‬ ‫بەڕێوەبەری كارگێڕی‬ ‫‪Bruno Lombard‬‬ ‫سەرنووسەر‬ ‫‪Martine Bulard‬‬ ‫جێگری سەرنووسەر‬ ‫‪Pierre Rimbert‬‬ ‫دەستەی نووسەران‬ ‫‪Laurent Bonnelli, Mona Chollet, Alain‬‬ ‫‪Gresh, Renaud Lamert, Evelyne Pieiller,‬‬ ‫‪Philippe Rivierre, Philippe Rekacewicz‬‬ ‫‪(cartographie), Anne-Cecile Robert‬‬ ‫بەڕێوەبەری هونەری‬ ‫‪Alice Brazilay, Maria Ierardi‬‬ ‫دیكۆمانتسیۆن‬ ‫‪Olivier Pironet‬‬ ‫سكرتاریەت‬ ‫‪Anne Callait-Chavanel, Sophie Durand‬‬‫‪NGO, Joseline Fleury, Monique Salomé‬‬ ‫‪Tel: 00 33 (0) 153 94 96 01‬‬ ‫‪Fax: 00 33 (0) 153 94 96 26‬‬ ‫ئەدرێس‬ ‫‪1- 3, rue Stephen- Pichon,‬‬ ‫‪F- 75013,Paris‬‬

‫پەراوێزەكان‪:‬‬

‫(‪http://dakardeadropfiction.wordpress. )1‬‬ ‫‪com‬‬ ‫(‪ )2‬ئولیماتا گوێیە‪« ،‬ئەفریقا و زانستی‪-‬خەیاڵی‪.‬‬ ‫كەش���فكردنی گەردوون»‪18 ،‬ی س���ێپتەمبەری‬ ‫‪.www.gaite-lyrique.net ،2012‬‬ ‫(‪ )3‬ئافرۆ ئێس ئێف‪« ،‬زانستی خەیاڵی لەالیەن‬ ‫نووس���ەرانی ئەفریقی» (بە ئینگلی���زی)‪ ،‬چاپی‬ ‫س���تۆری تایم‪ ،‬جۆهانس���بێرگ‪ .2013 ،‬هەروەها‬ ‫بڕوانە ‪http://ivorhartmann.blogspot.fr‬‬ ‫(‪sonblog:http://nnedi.blogspot.fr )4‬‬ ‫(‪« )5‬س���پۆك مەتامبۆ و ئایندەنگەریی ئەفریقی‬ ‫ل���ە ئەفریقای باش���وور»‪13 ،‬ی مارس���ی ‪،2012‬‬ ‫‪http://afripopmag.com‬‬


‫حوزەيرانی ‪ - 2013‬لومۆند دیپلۆماتیك‬

‫‪20‬‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫مۆدێرنیتێ و هەرێمی كوردستان‬ ‫ئەحمەدی مەال‬

‫یەكێك ل���ە پێناس���ەكانی مۆدێرنیتێ‬ ‫ئەوەیە‪« :‬ئینسان لەگەڵ زەمەنی خۆیدا‬ ‫بژێت»‪ .‬ئەگەر ئەمە س���اكارترین پێناسە‬ ‫بێت‪ ،‬ئ���ەوە گیرت���ر و عاس���یترینیانە‪.‬‬ ‫بە تایبەت���ی كاتێك ئەم دەس���تەواژەیە‬ ‫تەرجەم���ەی هەلومەرج���ی الی خۆم���ان‬ ‫دەكرێت‪ .‬چونكە پێناس���ەی «زەمەن»‬ ‫یان «كات» دەبێتە كێشەیەكی بنەڕەتی‬ ‫لەم تەرحكردنەدا‪ .‬لەالیەكی دی‪ ،‬خودی‬ ‫تێرمەكە س���ەر بە كولتوور و كەلەپووری‬ ‫رۆژئاوایە و كاتێك بە كوردی ئەم كێشەیە‬ ‫ب���اس بكرێ���ت‪ ،‬دەبێ ئاوڕ ل���ە مێژووی‬ ‫كولتووری رۆژئ���اوا بدەین���ەوە‪ ،‬چونكە‬ ‫مێژووی ئێمە هیچی لەمەڕ ئەم چەمكەوە‬ ‫پێ نەگوتووین‪ ،‬رۆشنبیران و نووسەرانی‬ ‫ئێمە نەك تەنها ئاوڕیان لێی نەداوەتەوە‪،‬‬ ‫بەڵكو كێشەیەك نەبووە لەالی ئەوان بەم‬ ‫ناوەوە بووبێت‪ .‬ئەگەر بێت و ئێمەش ئەم‬ ‫تێرمە بورووژێنین‪ ،‬ئەوە لە ژێر رۆشنایی‬ ‫چەند خوێندنەوەیەك���ی تیۆرییە‪ ،‬یان لە‬ ‫رێ���گای تێكهەڵكێش���بوونی رایەڵەكانی‬ ‫جیهانگی���ری و هەروەه���ا تەكنەلۆژی���ای‬ ‫ژمارەی���ی لەم رووەوە بەش���ی ش���ێری‬ ‫بەردەكەوێت‪ ،‬ئەگینا ئیشكالیەتێك نییە‬ ‫لە كۆمەڵگەی ئێمە خ���ۆی بەم تێرمەوە‬ ‫خەریك كردبێت‪ ،‬چونكە هێشتا نەبووەتە‬ ‫كێش���ەیەكی فیكری‪ ،‬سیاس���ی‪ ،‬تەنانەت‬ ‫كۆمەاڵیەتیش‪.‬‬ ‫كاتێ���ك «ژی���ان» و «كات» پێكەوە‬ ‫دادەنرێ���ن‪ ،‬ئ���ەوە خ���ۆی ل���ە خۆی���دا‬ ‫تەنگژەیەك خۆیم���ان لێ گرژ دەكاتەوە‪.‬‬ ‫پرسیار سەبارەت بەو قۆناغ و سەردەمەی‬ ‫كە تێیدا دەژی���ن دەبێتە مایەی قەیرانی‬ ‫بەه���اكان‪ ،‬چ ل���ە رووی فیكریی���ەوە‪ ،‬چ‬ ‫ل���ە رووی سیاس���ییەوە و چ ل���ە رووی‬ ‫دامەزراوەییەوە‪ .‬ئایا ئێمە لەنێو كاتێكی‬ ‫دیاریكراودا دەژین؟ ئایا كۆمەڵگەی ئێمە‬ ‫پرس���یاری ل���ەو رووەوە ورووژان���دووە؟‬ ‫كاتێكی���ش باس���ی «كات» دەكەی���ن‪،‬‬ ‫مەبەستمان لە چ كاتێكە؟‬ ‫بۆی���ە ب���ە رای من‪ ،‬هێش���تا هیچ لەم‬ ‫پرس���گەالنە نەچوونەت���ە نێ���و رەحمی‬ ‫كۆمەڵگ���ەی ئێم���ەوە تاوەك���و چەمكی‬ ‫«مۆدێرنیت���ێ» چەكەرە ب���كات و ببێتە‬ ‫كێشە و ئیشكالیەتێكی دیاریكراو‪.‬‬ ‫رەنگە ب���ە س���ەرهەڵدانی دوو چەمك‬ ‫بتوانین باس لە سەرهەڵدانی مۆدێرنیتێ‬ ‫ل���ە كۆمەڵگەی خۆم���ان بكەین‪ ،‬ئەویش‬ ‫س���ەرهەڵدانی «ت���اك» ە ل���ە پ���اڵ‬ ‫س���ەرهەڵدانی «ئ���ازادی»‪ .‬بەبێ بوونی‬ ‫ئ���ەم دوو توخمە بە هیچ جۆرێك ناكرێت‬ ‫ئێمە باس لە مۆدێرنیتێ بكەین‪ .‬سەرجەم‬

‫*‬

‫ستۆک فۆتۆ دەربارەی چەمکی مۆدێرنیتێ‬ ‫ئەو دەرهاویش���تانەی كە جیهانی ئێمەی‬ ‫تەنی���وە‪ ،‬وەكو تەكنەلۆژی���ای ژمارەیی‪،‬‬ ‫س���ەتەالیت‪ ،‬ئامێرەكان���ی پەیوەن���دی و‬ ‫كۆمۆنیكاسیۆن‪ ،‬قاوەخانەی كولتووری و‬ ‫كۆمەڵگە مەدەنیی���ەكان و رێكخراوەكانی‬ ‫فێمینیزم و پارێ���زگاری منداڵ و لە پاڵ‬ ‫و باڵەخان���ەی ب���ەرز و میوانخانە پێنج‬ ‫ئەستێرەییەكان‪ ،‬دەرهاویشتەی كۆمەڵگەی‬ ‫ئێمە نین‪ ،‬بەڵكو لەگەڵ هەموو كااڵیەكی‬ ‫هاوردە خ���ۆی دەكاتە نێ���و كۆمەڵگەی‬ ‫ئێم���ەوە و هەندێجار ب���ە تۆپزیش جێی‬ ‫خۆی كردووەت���ەوە‪( .‬ئەگەر كۆمەڵگەی‬ ‫ئێم���ە س���امانی ژێرزەمین���ی نەبووایە‪،‬‬ ‫بەش���ێكی زۆری ئەم دەرهاویش���تانە بە‬ ‫شێوەیەكی الوازتر بگرە هەر لە بنەڕەتەوە‬ ‫نەدەبوون‪).‬‬ ‫سەرهەڵدانی تاك و ئازادییەكانی دەبنە‬ ‫بنەم���ا و ئەلفوبێ���ی مۆدێرنیتێ ‪ .‬ئیدی‬ ‫تاك وابەس���تەی رابردووی خۆی نابێت‪،‬‬ ‫لە رێ���گای مەرجەعیەتێك���ی ئاینییەوە‬ ‫پێناس���ەی خۆی ناكات‪ ،‬بەڵكو لە رێگای‬ ‫گرێبەس���تێك كە خ���ۆی بەش���داری لە‬ ‫داڕشتنی كردووە‪ ،‬خۆی دەناسێنێ و هەر‬ ‫ئەم گرێبەستەشە ئازادییەكانی بۆ دابین‬ ‫دەكات‪ .‬ئ���ەم ئازادییە واتاكانی ژیانی بۆ‬ ‫دەس���تەبەر دەكات و لە هەمان كاتیشدا‬

‫بەش���دار دەبێت لە ئاسوودەیی ئەو و بە‬ ‫لێپرسراویش���ەوە مامەڵە لەگەڵ دەرەوەی‬ ‫خۆی دەكات‪.‬‬ ‫لێرە دەبێت چەمكی ئاین س���ەرلەنوێ‬ ‫پێناسە بكرێتەوە و سەرلەنوێ گرینگی و‬ ‫رۆڵی لەنێو ئەم كۆمەڵگەیەدا دیاری بكرێت‬ ‫و ئەویش وەكو هەموو دامەزراوێكی دیكە‬ ‫سنوورەكانی دیاریكراو بێت‪ .‬بە واتایەكی‬ ‫دی‪ ،‬ئازادیی ویژدان دەچێتە خانەی ئەو‬

‫مۆدێرنیتێ و ئێمە‬ ‫دوو جیهانی جیاوازین‬ ‫ئازادیی���ەوە كە تاك لە س���اتەوەختێكی‬ ‫ژیانیدا هەڵیدەبژێرێت‪ ،‬یا رەتیدەكاتەوە‪،‬‬ ‫ی���ا رۆڵێك���ی بێالیەن���ی دەبێ���ت‪ .‬ئەم‬ ‫هەڵب���ژاردن و رەتكردن���ەوە و بێالیەنییە‬ ‫لەالیەن یاس���ا مەدەنییەكان���ەوە هەموار‬ ‫دەكرێت و دەچێتە نێو ئەو گرێبەس���تەی‬ ‫ك���ە تاك بە كۆمەڵ���ەوە گرێدەدات‪ .‬نەك‬ ‫لە دەرەوەی ئەو یاسایانەوە‪ ،‬یان خودی‬ ‫ئەم یاسایانە نابێت لەژێر فشاری دەرەكی‬ ‫نووسرابێتن‪ ،‬دەرەكی مەبەستم ئەوەیە لە‬

‫دەس���ەاڵتەكان‪ ،‬هەموو س���ەالحیەتەكان‬ ‫ببەخش���ێتە خۆی‪ .‬لە نێو ملمالنێی ئەم‬ ‫دوو چەمك���ە كە یەكێكی���ان مێژووییە و‬ ‫ئەوی دیكەشیان لە پشتەوەی مێژووەوە‬ ‫سەریهەڵداوە‪ ،‬تێكەڵبوونێك دێتە ئاراوە‬ ‫كە ل���ەم نێوانەدا تاك دەبێت���ە بارمتە‪،‬‬ ‫ئازادییەكان���ی دابەش���دەبن و هەندێكی‬ ‫دەس���ەاڵتی سیاس���ی دەیقۆزێت���ەوە و‬ ‫هەندێكی دیكەشی دەسەاڵتی مینبەركان‬ ‫دەیقۆزنەوە‪.‬‬ ‫كۆمەڵگ���ەی ئێم���ە ل���ەم رووەوە ب���ە‬ ‫ت���ەواوی دەبێت���ە ئ���ەو بارمتەی���ەی كە‬ ‫لەنێو تێكەڵوپێكەڵیی���ەك‪ ،‬بگرە لە نێو‬ ‫پاش���اگەردانییەكی مەنهەجیدا دەژێت كە‬ ‫هێش���تا زۆر زووە بیر لە س���ەرهەڵدانی‬ ‫مۆدێرنیتێ بكرێتەوە‪.‬‬ ‫هەر لەم س���ۆنگەیەوە پرسیاری ئەوەی‬ ‫ئایا ئینس���انی ئێمە ل���ە زەمەنی خۆیدا‬ ‫دەژێت؟ ب���ە نەخێ���ر وەاڵم دەدرێتەوە‪،‬‬ ‫چونكە لە هەقیقەتدا خودی ئەم زەمەنەیە‬ ‫قۆرخ ك���راوە‪ .‬زەمەنێكی یەكگرتوو نییە‪،‬‬ ‫پارچ���ە پارچەك���راوە‪ ،‬پارچەیەك���ی لە‬ ‫مێژوویەك���ی غەیبییەوە دێ���ت و دەیان‬ ‫پارچەی دیكەی لێدەبێتەوە‪ .‬ئینسانی الی‬ ‫ئێمە خاوەنی خودی خۆی نییە‪ ،‬تەنانەت‬ ‫تووشی تەغریب هاتووە‪.‬‬ ‫ئ���ەم تەغریببوون���ە چەمكێكی زیهنی‬ ‫نیی���ە‪ ،‬بەڵك���و دەچێتە نێ���و لۆچەكانی‬ ‫ژیان���ی رۆژانەوە‪ ،‬مامەڵەی لەگەڵ دەكات‬ ‫و وەك���و ماددەش لەگەڵی���دا هەڵدەكات‪.‬‬ ‫ژیانی رۆژان���ەی خەڵكی الی ئێمە جۆرە‬ ‫كۆكتێلێكە بەبێ تام و بەبێ رەنگ و بەبێ‬ ‫ب���ۆن‪ ،‬بەاڵم نە بەرەكەتی ئاوی هەیە‪ ،‬نە‬ ‫پێداویستییەكیشە‪ ،‬بەاڵم لە دەرەوە بۆی‬ ‫دێت‪.‬‬ ‫لە توانایدا نییە مامەڵەیەكی ئۆرگانیكی‬ ‫لەگەڵ بكات‪ ،‬لە توانایدا نییە بیهێنێتەوە‬ ‫بەره���ەم‪ ،‬ل���ە توانایدا نییە پرس���یاری‬ ‫لێبكات‪ ،‬بەڵكو وەكو كۆیلەیەك دەكەوێتە‬ ‫ژێر ركێفی سەرجەم ئەو كااڵیانەی كە لە‬ ‫دەرەوە ئاراستەی دەكرێن‪ .‬چ فیكری بن‪،‬‬ ‫چ كااڵ مادییەكان‪.‬‬ ‫ئ���ەم الترازان���ە زەمەنیی���ە وا دەكات‬ ‫ئینس���انی الی ئێم���ە ل���ە زەمەنی خۆی‬ ‫نەژێت‪ ،‬پرس���یار لەب���ارەی ئازادییەكانی‬ ‫نەورووژێنێ و لە هەمان كاتیش���دا وەكو‬ ‫تاك نایەوێت خۆی س���ەرلەنوێ پێناسە‬ ‫بكاتەوە!‪ .‬مۆدێرینتێ و ئێمە دوو جیهانی‬ ‫جیاوازین‪.‬‬

‫دەرەوەی مێژووەوە هاتبێت‪.‬‬ ‫یەكێ���ك لە تەنگژە ه���ەرە قووڵەكانی‬ ‫جیهانی ئێمە‪ ،‬واتە رۆژهەاڵتی ئیس�ل�امی‬ ‫نەبوون���ی روونبینیی���ە ل���ە مامەڵەكردن‬ ‫لەگ���ەڵ ئەم ئازادیەدا‪ .‬چونكە هەمیش���ە‬ ‫الیەنێ���ك قوت دەبێت���ەوە و بە جۆرێكی‬ ‫غەیبی‪ ،‬بە جۆرێكی وەهمی ئەم گرێبەستە‬ ‫لێكدەداتەوە و مێ���ژوو دەكاتە مەرجەع‪،‬‬ ‫نەك لە پێناو دروستكردنی كۆمەڵگەیەك‬ ‫كە بیەوێ لەناو مێ���ژوودا هەنگاو بنێت‪،‬‬ ‫بەڵكو بۆ ئ���ەوەی بیكاتە تەبەعییەتێك‪.‬‬ ‫بوونی ئەم تاكمەرجەع���ە گەڕانەوە نییە‬ ‫ب���ۆ ت���اك و ئازادیەكان���ی‪ ،‬بەڵكو وەكو‬ ‫تاق���ە پێوەر س���ەیری خ���ۆی دەكات و‬ ‫زیهنییەت���ی ئەكتەرەكانی ل���ە دەرەوەی‬ ‫زەمەن���ەوە هاتوون‪ ،‬لە س���اتەوەختێكی‬ ‫مێژووییە و لەوێوە قەدەری ئینس���انەكان‬ ‫دەخوێنێتەوە‪.‬‬ ‫رەتكردنەوەی چەمك���ی عەلمانیەتیش‬ ‫ه���ەر لێ���رەوە س���ەرچاوەی گرت���ووە‪.‬‬ ‫عەلمانیەت واتە دابەش���كردنی دەسەاڵت‬ ‫و س���ەالحیەتەكان‪ ،‬س���نووردانان و‬ ‫نەخشەس���ازییە لە نێوان تاك و كۆمەڵ‪،‬‬ ‫لە نێ���وان ئای���ن و دەوڵەت‪ ،‬ل���ە نێوان‬ ‫مێ���ژوو و پش���تەوەی مێ���ژوو‪ ،‬كەچ���ی * مامۆستای زمان و ئەدەبیاتی فەرەنسی‪،‬‬ ‫فیك���ری تاكڕەهەن���دی دەی���ەوێ هەموو لە زانكۆی كاستییا المانچا ‪ -‬ئیسپانیا‬


Lemonde 36 new