Issuu on Google+

‫هەڵوەشاندنەوەی دیكتاتۆریەت لە پرۆسەی پەروەردەی كوردستاندا‬ ‫هوگۆ چاڤێز دەیویست چەپ‬ ‫دیاردەی تەنیایی‬ ‫بهێنێتەوە سەر رێگا‬ ‫بە تەنیا نەك گۆشەگیر‬

‫رونۆ المبێر‬

‫ئێریك كالینبێرگ‬

‫‪9‬‬

‫نیسانی‬ ‫ئەحمەد‬ ‫عەبدولڕەحمان‬ ‫‪ 2013‬وەهاب ‪4‬‬ ‫‪1‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫كوردی‬

‫باوی فێمینە و فێمینیزمیش‬ ‫پەراوێز دەخرێت‬

‫مۆنا شۆلێ‬

‫‪12‬‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪MONDE‬‬

‫‪diplomatique‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫نیسان(ئەپرێل)ی ‪ - 2013‬ژمارە ‪34‬‬

‫‪14‬‬

‫‪ 20‬الپەڕە ‪ -‬نرخی ‪ 1000‬دینارە‬

‫‪www.monde-diplomatique-kurde.com - info@monde-diplomatique-kurde.com‬‬

‫سنوورە نادیارەكەی‬ ‫كوردستانی عێراق‬ ‫یوست ئاڕ هیلتەرمان‬

‫*‬

‫فۆتۆ‪Milos Bicanski :‬‬

‫قوبرس و وانەیەكی قورس‬ ‫سێرژ حەلیمی‬

‫لە قوبرس بارودۆخەكە بە جۆرێكی لێهاتبوو‬ ‫كە هیچی لەگەڵ نەدەكرا‪ .‬بەرزكردنەوەی باج‬ ‫دەبووە هۆی دڵساردكردنەوەی وەبەرهێنەران‪.‬‬ ‫خۆپاراس���تن لە بەرامبەر دەستبەسەرداگرتنی‬ ‫بازرگانیی واڵتانی مووچ���ە نزم بەپێچەوانەی‬ ‫رێككەوتنەكان���ی س���ەر بە ئاڵوگ���ۆڕی ئازاد‬ ‫بوو‪ .‬ئەگەر س���ەپاندنی باج لەس���ەر مامەڵە‬ ‫داراییەكان زۆر كەمیش بێت‪ ،‬پێویس���تی بەوە‬ ‫بوو كە پێش پەسندكردنی زۆربەی دەوڵەتان‬ ‫رەزامەندی لەس���ەر ب���دەن‪ .‬دابەزاندنی باجی‬ ‫سەر بەرهەمەكان پێویستی بە گلۆپی سەوزی‬ ‫بروكسل هەبوو‪...‬‬ ‫رۆژی ش���ەممە‪16 ،‬ی مارس���ی ‪ 2013‬لەپڕ‬ ‫لە قوبرس هەموو ش���تێك گ���ۆڕا‪ .‬دامەزراوە‬ ‫س���ەنگینەكانی وەك بانكی ناوەندیی ئەوروپا‪،‬‬ ‫س���ندوقی دراوی نێودەوڵەتی‪ ،‬یۆرۆگرووپ و‬ ‫حكومەت���ی خانم ئەنجێال مێ���ركل لە ئەڵمانیا‬ ‫كاربەدەس���تانی قوبرس���یان ناچارك���رد ب���ە‬ ‫هە‌ڵنان���ی هەنگاوێك كە ئەگ���ەر هوگۆ چاڤێز‬ ‫كاری وای كردب���ا‪ ،‬دەیانگوت ئەوە هەنگاوێكی‬ ‫دژ بە ئازادی و دیكتاتۆرانە و س���ەرەڕۆیانەیە‪،‬‬ ‫ئینجا بە س���ەدان س���ەروتاری پڕ لە تووڕەیی‬ ‫و بێزاریی���ان لە‌دژی دەنووس���ی‪ .‬بڕیارەكەش‬ ‫بریتی بوو لە هەڵگرتنی بڕێك لە پاش���ەكەوتە‬ ‫بانكییەكانی خەڵك بەشێوەی ئۆتۆماتیك و بێ‬ ‫پرس و ئاگاداركردنەوەی خاوەنی حیسابەكان‪.‬‬ ‫رێژەی دەستبەسەرداگرتن كە پێشتر لەنێوان‬ ‫‪ %6.75‬و ‪ %9.90‬داندرابوو‪ ،‬یەكس���ان بوو بە‬ ‫هەزار ئەوەندەی بڕی باجی تۆبین (باج لەسەر‬ ‫مامەڵە داراییەكان) كە ‪ 15‬س���اڵە هەر باسی‬ ‫دەكەن و جێبەجێنەكراوە‪ .‬بەم جۆرە دەركەوت‬ ‫ك���ە ئەوروپا ئەگەر لێیگەڕێن‪ ،‬دەتوانێ هەموو‬ ‫شتێك بكات!‬ ‫دی���ارە هەن���گاوی ل���ەو چەش���نە كاتێك‬ ‫وەاڵمبەخش���ە كە بزانێ رووی ل���ە كێیە‪ .‬لەم‬ ‫پەیوەندییەدا مەبەستی ئەم بڕیارە نە خاوەن‬ ‫پشكەكان بوو‪ ،‬نە خاوەن داراییەكان و نە بانكە‬

‫*‬

‫قەرزدارەكانیش‪ ،‬بەڵكو مەبەس���ت ئەو خەڵكە‬ ‫هەژارە بوو كە پارەی خۆیان بۆ پاشەكەوت لە‬ ‫بانك داناوە‪ .‬لۆژیكی لیبرالیزمیش زۆرتر لەگەڵ‬ ‫ئەوە دەگونجێ كە دەستبەسەرداگرتنی دارایی‬ ‫خانەنشینێكی قوبرسی بە بیانووی ئەوەی لە‬ ‫رێگەی ئەو‌ەوە پێش بە كەسێكی رووسی سەر‬ ‫بە مافیا دەگیرێت كە لە بەهەشتێكی داراییدا‬ ‫(‪ )1‬خۆی حەشارداوە‪ ،‬تا ئەوەی كە بانكدارێكی‬ ‫ئەڵمان���ی یان خاوەن پاپۆڕێك���ی یۆنانی یان‬ ‫كۆمپانیایەكی فرەدەوڵەتی‌ كە پش���كەكانی لە‬ ‫بەهەشتە داراییەكانی وەك ئێرلەندا و سویسرا‬ ‫و لوكس���ومبورگ خزان���دووە ناچار بكەی باج‬ ‫بدەن‪.‬‬ ‫خان���م مێ���ركل و س���ندوقی نێودەوڵەتی و‬ ‫بانك���ی ناوەندیی ئەوروپا ب���ەردەوام دووپاتی‬ ‫دەكەن���ەوە كە ب���ۆ ئەوەی متمان���ەی خاوەن‬ ‫داراییەكان وەدەس���تبێتەوە‪ ،‬نابێ نە خەرجی‬ ‫گش���تیی دەوڵ���ەت زیادبك���رێ و ن���ە قەرزی‬ ‫س���ەروەرانەی دەوڵەت���ان بخرێت���ەوە ب���ەر‬ ‫وتووێژ‪ .‬وەك ئەوان هۆشدارییان داوە‪ ،‬بازاڕە‬ ‫داراییەكان تەحەمولی هیچ جۆرە خلیسكان و‬ ‫لەڕێ الدانێك لەو ب���وارەدا ناكەن‪ .‬بەاڵم ئایا‬ ‫بەڕاست هێشتا دەكرێ چ متمانەیەك بە دراوی‬ ‫هاوبەش و گەرەنتیی پاش���ەكەوتە بانكییەكان‬ ‫بكرێ ئەگە‌ر‌قەرار بێ هەموو موش���تەرییەكی‬ ‫بانكێكی ئەوروپی بەیانییەك لە خەوهەڵسێ و‬ ‫ببینێ كە بە ش���ەوێك الیەكی پاشەكەوتەكەی‬ ‫تااڵنكراوە؟‬ ‫‪ 17‬دەوڵەتە ئەندامەك���ەی یۆرۆگرووپ بەو‬ ‫بڕی���ارەی كە دایان‪ ،‬توانییان كارێك بكەن كە‬ ‫كەس فیكری بۆ نەدەچوو‪ ،‬بڕیاری لەم جۆرەش‬ ‫لە ئایندەدا دووپ���ات دەكەنەوە‪ .‬لەمەوال هیچ‬ ‫هاوواڵتیەك���ی یەكێتی ئەوروپا نابێ خۆی لەو‬ ‫راس���تییە گێل بكات كە هەر دەم و س���اتێك‬ ‫رەنگە ببێت���ە ئامانجی سیاس���ەتێكی دارایی‬ ‫كە بەبیانووی رێكخس���تنەوەی حیسابەكان لە‬ ‫بەرهەمی كار و رەنجی خۆی بێبەش���ی بكات‪.‬‬

‫چ لە رۆم‪ ،‬چ لە ئەس���ینا و چ لە نیكۆس���یا‪،‬‬ ‫بڕیاردەران���ی كارتۆنی���ی واڵت���ەكان لەمەوال‬ ‫ناچارن خۆیان لەگەڵ ئەو ئاوازە بگونجێنن كە‬ ‫دامەزراوەكانی بروكسل و فرانكفۆرت و بەرلین‬ ‫دەیژەن���ن‪ ،‬تەنانەت ئەگەر ریس���كی ئەوەش‬ ‫بكەن ك���ە دوات���ر لەالیەن گەل���ی خۆیانەوە‬ ‫رەتدەكرێنەوە (‪.)2‬‬ ‫گەالنی ئەوروپا پێویستە ئەم بەسەرهاتەی‬ ‫قوبرس بكەنە هەوێنی شتێكی فراوان‪ ،‬فراوانتر‬ ‫لە تووڕەییەكی ب���ێ ئاكام‪ .‬ئەوان دەبێ بزانن‬ ‫كە ئەگەر بیان���ەوێ ئەوانیش دەتوانن هەموو‬ ‫ش���تێك بكەن‪ .‬رۆژێ���ك دوات���ر‪ ،‬هەندێك لە‬ ‫وەزیرانی ئەوروپایی نەیانتوانی ترسی خۆیان‬ ‫لەوە بش���ارنەوە كە بەو بڕیارەیان ‪ 30‬س���اڵ‬ ‫«پەروەردە»ی لیبراڵییان مایەپووچ كردەوە‪،‬‬ ‫ئەو لیبرالیزمەی كە بێدەسەاڵتیی دەوڵەتی وەك‬ ‫یەكێك لە تیۆرییەكانی حوكمڕانی قەباڵندبوو‪.‬‬ ‫ئەوان بەو بڕیارەیان پێش���وەخت شەرعیەتیان‬ ‫دا بە هەندێك بڕیاری سەرس���ەختانە‪ .‬بڕیاری‬ ‫وا كە رەنگە رۆژێك ئەڵمانیاش رەتیبكاتەوە‪،‬‬ ‫چونكە هیچ دوور نییە ئەو نەهامەتییە یەخەی‬ ‫ئەوانیش بگرێ‪.‬‬ ‫پەراوێزەكان‪:‬‬ ‫(‪ )1‬مەبەس���ت لە بەهەشتی دارایی ئەو واڵتانەیە كە‬ ‫خاوەن پارە و سەرمایەكان بۆ بانكەكانی واڵتی خۆیان‬ ‫رادەكێش���ن بێ ئەوەی هیچ باجێكی���ان لێوەرگرن –‬ ‫وەرگێڕ‬ ‫(‪ )2‬بڕوانە «چارەنووسی پاشەكەوتچییەكانی ئایسلەندا‬ ‫لە ئەڵمانیا بڕیاری لەسەر درا» (ئینگلیزی)‪ ،‬رۆژنامەی‬ ‫فاینانشیەل تایمز‪ ،‬لەندەن‪18 ،‬ی مارسی ‪ .2013‬هیچ‬ ‫كام لە ئەندامانی پەرلەمانی قوبرس���ی رەزامەندییان‬ ‫بەرامبەر بە پالنەكەی یۆرۆگرووپ دەرنەبڕیوە‪.‬‬

‫* بەڕێوەبەری گشتیی لومۆند‬ ‫دیپلۆماتیكی فەڕەنسی‬

‫كاری هونەرمەندی كورد سەمەر درێعی‬

‫كوژرانی سێ خەباتگێڕی كورد لە پاریس لە كانوونی دووەم (جانیوەری)‬ ‫ی ‪ ،2013‬سەرلەنوێ سەرنجی دونیای بۆ داخوازییەكانی گەلی كورد‬ ‫بۆ سەربەخۆیی راكێشایەوە كە بەسەر چوار واڵتدا دابەش بووە و ئەو‬ ‫سنوورانەی لە ئەنجامی هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆرێتی عوسمانیەوە پەیدا‬ ‫بوون‪ ،‬رەتدەكاتەوە‪ .‬لە عێراقیش‪ ،‬پرسی كوردستان خەریكە بناغەكانی‬ ‫دەوڵەتی عێراق هەڵدەتەكێنێت‪.‬‬

‫گرژییەكان���ی نێوان كورد و عەرەب لە‬ ‫عێراق���دا مێژوویەكی كۆن���ی هەیە‪ .‬ئەم‬ ‫گرژییانە لەو بەڵێنانەوە كە دوای جەنگی‬ ‫یەكەمی جیهان���ی و رووخانی دەوڵەتی‬ ‫عوس���مانییەوە بە ك���ورد دران و دواتر‬ ‫پشتگوێ خران‪ ،‬س���ەرچاوەیان گرتووە‪.‬‬ ‫دوای ئەوەی ئەمەریكا لە س���اڵی ‪2003‬‬

‫عێراقی داگیركرد‪ ،‬داخوازییەكانی كورد‬ ‫ئەمجارەیان بە توندی سەریانهەڵدایەوە‬ ‫و س���ەركردەكانی كوردی���ش هەوڵی���ان‬ ‫داوە كەڵك ل���ە الوازی حكومەتی بەغدا‬ ‫وەربگ���رن‪ .‬بەاڵم رەوڕەوەی كێش���ەكان‬ ‫هێش���تا لە خوالنەوەدایە‪ .‬دەس���ەاڵتی‬ ‫ناوەندی خەریكە خ���ۆی بنیاتدەنێتەوە‪،‬‬

‫‪2‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫نیسانینیسانی‬

‫‪2 2‬‬

‫سنوورە نادیارەكەی كوردستانی عێراق‬

‫نەخشە‬

‫بەاڵم بە زەحمەت���ی (‪ ،)1‬ئەمە لە كاتێكدا‬ ‫لە س���ایەی ئەو كۆنتراكتە تازانەی لەگەڵ‬ ‫كۆمپانیا بیانیی���ەكان ئیمزاكراون‪ ،‬بڕێكی‬ ‫زۆری نەوتی���ش دەنێرێت���ە بازاڕەكان���ی‬ ‫جیهان(‪ .)2‬ئەو ساتە چارەنووسسازە نزیك‬ ‫بووەتەوە كە س���ەرانی كورد و حكومەتی‬ ‫فیدراڵیی عێراق دەبێ���ت بڕیارێك بدەن‪:‬‬ ‫یان ئەوەتا رێككەوتننامەیەك ئیمزا بكەن‪،‬‬ ‫یانی���ش ئەگەر نەیانتوان���ی‪ ،‬ئەوە دەبێت‬ ‫خۆیان بۆ جەنگێك���ی ناوخۆی خوێناوی‬ ‫ئامادە بكەن‪.‬‬ ‫خەڵكێكی زۆری عێ���راق لەوباوەڕەدان‬ ‫چەمكە نەش���یاوەكەی «ملمالنێی شیعە‬ ‫و س���وننە» پەردەیەك���ە بۆ داپۆش���ینی‬ ‫ئ���ەوەی ك���ە س���ەركردە عێراقیی���ەكان‬ ‫ویستوویانە «جیاوازییە مەزهەبییەكان»‬ ‫زیندوو بكەنەوە و بۆ مەرامی سیاس���ییان‬ ‫بەكاریانبێن���ن‪ .‬ئەم قس���ەیە بۆ چەمكی‬ ‫«ملمالنێ���ی ك���ورد و عەرەب»ی���ش‬ ‫دەس���تدەدات‪ .‬لە راس���تیدا‪ ،‬عێراقیەكان‬ ‫بە هەڵەدا نەچوون‪ ،‬چونكە ئەگەر س���ەیر‬ ‫بكەین لە گەڕەكەكانی ناو ش���اری بەغدا‪،‬‬ ‫خێزان و گرووپە نەژادی و مەزهەبییەكان‬ ‫تێكەڵ���ی یەكدی بوونە‪ ،‬ك���ورد و عەرەب‬ ‫ژن و ژنخ���وازی لەگەڵ یەكت���ر دەكەن و‬ ‫ناسنامەی عێراقێتی بە خاڵێكی كۆكەرەوە‬ ‫و هاوبەش دەزانن‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەم دیاردەیە زیاتر لە نێو ش���ارە‬ ‫گەورەكان���دا بەدیدەكرێ���ت‪ ،‬چونكە هەتا‬ ‫بەرەو بەرزاییەكانی باكوور و سنوورەكانی‬ ‫ئێران و توركیا و ش���اخەكانی كوردستان‬ ‫بڕۆی���ن‪ ،‬ناس���نامەی عێراقیب���وون كاڵ‬ ‫دەبێتەوە و لەجیاتی ئەوە ناسیۆنالیزمێكی‬ ‫كوردی بەهێز هەروەها ناس���یۆنالیزمێكی‬ ‫نەژادیی عەرەبی دەبینین كە لە جەوهەردا‬ ‫زۆر دژی یەكت���رن‪ .‬ئەمەی دوایی خۆی لە‬ ‫بەرگی یەكێتی عێراقیدا ش���اردووەتەوە‪.‬‬ ‫خواس���تی كوردان لەگەڵ شەرعیەتی ئەو‬ ‫دەوڵەت���ە نایەتەوە كە دوای س���ەردەمی‬ ‫عوسمانی هاتووەتە كایەوە‪ ،‬چونكە كورد‬ ‫هەرگیز ئەم سیستەمە سیاسییە پۆست –‬ ‫عوسمانییەیان قبووڵ نەكردووە‪ ،‬بەڵكو لە‬ ‫جیاتی ئەمە چەمكێكی دیكەیان پێشنیاز‬ ‫كردووە كە چەمكی دەوڵەت – نەتەوەیە‪،‬‬ ‫واتە پێكەوەگرێدانی دەوڵەت و ناسنامەی‬ ‫نەژادی‪.‬‬ ‫ج���ارێ ش���ەڕە سیاس���یەكە لەس���ەر‬ ‫دیاریكردنی س���نووری نێ���وان «عێراقی‬ ‫كوردی» و بەش���ەكەی دیكەی عێراقە كە‬ ‫زۆرینەی دانیشتووانەكەی عەرەبن‪ .‬ئەوەی‬ ‫كورد باس���ی دەكەن‪ ،‬ئەو س���نوورەیە كە‬ ‫ت���ا زنجیرە چیای حەمری���ن دەچێت‪ ،‬ئەو‬ ‫زنجی���رە چیای���ەی كە دەكەوێت���ە نێوان‬ ‫بەغ���دا و باك���ووری رۆژهەاڵت���ی واڵت‪،‬‬ ‫وات���ە پش���تەوەی چەمی دیجل���ە‪ .‬ئەگەر‬ ‫گەشتیارێك سەردانی ئەو ناوچەیە بكات‪،‬‬ ‫ئەوە تەنها چەند تەپۆڵكەیەكی س���ادەی‬ ‫لە ناوەڕاس���تی ئەو دەش���تاییە دەكەوێتە‬ ‫بەرچ���او كە تا بناری ش���اخە دوورەكانی‬ ‫زاگرۆس درێژ دەبن���ەوە‪ .‬بە پێچەوانەوە‪،‬‬ ‫ب���ە الی عەرەب���ەوە س���نوورەكە تا ئەو‬ ‫شوێنانە دەچێت كە پێشتر كاربەدەستانی‬ ‫بەغدا دیاریانكردووە‪ ،‬واتە ئەو س���نوورە‬ ‫ئیدارییەی كە هەرسێ پارێزگای دهۆك و‬ ‫هەولێر و س���لێمانی لە بەشەكەی دیكەی‬ ‫عێراق جیادەكاتەوە‪.‬‬ ‫ئەم هێڵ���ە س���نوورییەی حەمرین هی‬ ‫ئەو س���ەردەمەیە كاتێك كورد لە كۆتایی‬ ‫شەستەكان ویس���تیان الوازیی دەسەاڵتی‬ ‫ناوەندی ئیس���تیغالل بكەن‪ .‬لەو كاتەدا‪،‬‬ ‫حیزبی بەعس كە تازە دەسەاڵتی گرتبووە‬ ‫دەست‪ ،‬هێشتا الواز بوو و بە دوای دۆست‬ ‫و هاوپەیماندا دەگەڕا‪ ،‬بۆیە كورد سنووری‬ ‫حەمرینیان پێش���نیاز كرد‪ .‬بەاڵم لەساڵی‬ ‫‪ 1970‬حكومەت���ی ناوەن���دی و راب���ەری‬ ‫بزاڤ���ی نەتەوەیی كورد مس���تەفا بارزانی‬

‫سنوورەكانی كوردستان‪:‬‬ ‫ئەو سنوورەی كە نێردەی كورد بۆ كۆنفرانسی ئاشتی لە پاریس لە ساڵی ‪ 1919‬پێشنیازی كردبوو‪.‬‬

‫ئەزموونەكانی ئۆتۆنۆمی‪:‬‬

‫ئەو سنوورەی كە پەیماننامەی سێڤەر لە ساڵی ‪ 1920‬بۆ كوردستان پیشنیازی كردبوو‪.‬‬ ‫ئەو س���نوورەی كە لە میانەی یەكەم كۆنفرانسی نەتەوە یەكگرتووەكان لە سان فرانسیسكۆ لە ساڵی‬ ‫‪ 1945‬بۆ كوردستان پێشنیاز كرا‪.‬‬

‫كوردستانی عێراق‬ ‫كۆماری كوردی لە مەهاباد (‪)1947-1946‬‬ ‫«كوردس���تانی س���وور» لە ئازەربایجان‪،‬‬ ‫(‪)1929 - 1923‬‬

‫ئەو ناوچانەی‬ ‫كوردیان لێ دەژین‬

‫سەرچاوە‪ :‬ئەنستیتوی كوردی لە پاریس‪ ،‬میهرداد ئیزەدی‪ ،‬زانكۆی هارڤارد‪ ،‬نیویۆرك‪.1998 ،‬‬

‫سەرچاوە‪ :‬ئەنستی‬

‫بەڵێن و شكستەكان‪:‬‬ ‫‪10(1920‬ی ئاب‪ /‬ئۆگوس���ت)‪ .‬پەیماننامەی س���ێڤەر‬ ‫كە ل���ە نێ���وان ئیمپراتۆرێت���ی عوس���مانی و هاوپەیمانە‬ ‫سەركەوتووەكانی جەنگی جیهانیی یەكەمدا ئیمزا كرا باس‬ ‫لە دروستكردنی كوردستانێكی ئۆتۆنۆم دەكات لە رۆژهەاڵتی‬ ‫ئەناتۆلیا (توركیا) و ویالیەتی موسڵ (عێراق)‪.‬‬ ‫‪24( 1923‬ی تەمموز‪ /‬جواڵی)‪ .‬پەیماننامەی لۆزان كە‬ ‫رێبەری تورك مس���تەفا كەمال ئەتاتورك دانوس���تاندنی‬ ‫لەس���ەر كردبوو‪ ،‬دەبێتە هۆی دەستهەڵگرتن لە مافەكانی‬ ‫كورد‪.‬‬

‫رێككەوتنێكی���ان ئیمزا كرد ك���ە بەڵێنی‬ ‫ئۆتۆنۆم���ی داب���وو بۆ ئ���ەو ناوچانەی بە‬ ‫زۆرینە كورد بوون‪ .‬هەرچەندە بارزانی ئەو‬ ‫یاس���ایەی رەتكردەوە كە بۆ دامەزراندنی‬ ‫ناوچ���ەی ئۆتۆنۆمی���ی ك���ورد لەالی���ەن‬ ‫حكومەتی بەعسەوە دەركرابوو‪ ،‬بەاڵم ئەو‬ ‫سنوورەی یاس���اكە بۆ ناوچەی ئۆتۆنۆمی‬

‫‪ .1937 ،1930 ،1925‬چەن���د راپەڕینێكی كوردان لە هەڵدەگیرسێت‪ .‬حیزبی بەعس‪ ،‬كە هاتبووە دەسەاڵت‪،‬‬ ‫رازی دەبێت بە دروس���تكردنی ناوچەیەك���ی ئۆتۆنۆمی‬ ‫توركیا بەرپا دەبن‪.‬‬ ‫كوردی لە ئادار (مارس)ی ‪.1970‬‬ ‫‪( 1946‬كانوونی دووەم‪ /‬جانیوەری)‪ .‬بە پش���تیوانیی‬ ‫‪( 1984‬ئاب‪ /‬ئۆگوست)‪ .‬پارتی كرێكارانی كوردستان‬ ‫یەكێتیی سۆڤیەت‪ ،‬لە ئێران كۆماری كوردی لە مەهاباد‬ ‫دادەمەزرێ���ت‪ .‬دوای س���اڵێك‪ ،‬هێزەكانی تاران كۆتایی دەست بە خەباتی چەكداری و شەڕی گەریالیی دەكات‬ ‫لە رۆژهەاڵتی توركیا‪.‬‬ ‫بەم ئەزموونەی ئۆتۆنۆمی دێنن‪.‬‬ ‫‪( 1961‬ئەیل���ول)‪ .‬شۆڕش���ێك لە باك���ووری عێراق‬

‫دەگرتەوە كە پێشتر رێكەوتننامەكەی ساڵی‬ ‫‪ 1970‬بۆ ناوچەی ئۆتۆنۆم دیاریكردبوون‪.‬‬ ‫ئەم «هێڵە س���ەوز»ە بە درێژایی سااڵنی‬ ‫نۆهەدەكان سنووری نێوان هەرێمی كوردی‬ ‫و ناوچەكانی دیكەی عێراق بوو‪ ،‬دوای ساڵی‬ ‫‪2003‬ش‪ ،‬سەرباری س���نووربەزاندنەكانی‬ ‫كورد‪ ،‬لە هەردوو دەستووری كاتی ساڵی‬

‫هەتا بەرەو بەرزاییەكانی باكوور و سنوورەكانی‬ ‫ئێران و توركیا و شاخەكانی كوردستان بڕۆین‪،‬‬ ‫ناسنامەی عێراقیبوون كاڵ دەبێتەوە و لەجیاتی ئەوە‬ ‫ناسیۆنالیزمێكی كوردی بەهێز دەبینین‬ ‫دیاریكردبوو ش���ەرعیەتی وەرگرت و مافی‬ ‫كوردیش بۆ ئۆتۆنۆمی قبووڵ كرا (‪.)3‬‬ ‫لەساڵی ‪ 1991‬رێژیمی سەددام حوسێن‬ ‫ل���ە كوێ���ت دەركرا كە س���اڵی پێش���تر‬ ‫داگیری كردبوو‪ .‬لە بەهاری هەمان ساڵدا‬ ‫خەڵك���ی ناوچە كوردییەكان راپەڕین و لە‬ ‫ئەنجامدا س���وپای عێراق ب���ە زەبری هێز‬ ‫س���ەركوتیكردن‪ .‬بەاڵم لەبەر فشارەكانی‬ ‫ئەمەری���كا و هاوپەیمانەكانی‪ ،‬س���وپاكە‬ ‫ناچار بوو بۆ هێڵێكی بەرگری پاشەكش���ە‬ ‫بكات‪ ،‬كە پێی دەگوترا هێڵی س���ەوز و لە‬ ‫هەندێك شوێن هەر هەمان ئەو سنوورانەی‬

‫ئیدیعای ئەوەیان دەكرد كە نازانن هێڵەكە‬ ‫كتوم���ت كەوتووەت���ە ك���وێ‪ ،‬هەرچەندە‬ ‫هەندێك نەخش���ەی س���ااڵنی نۆهەدەكان‬ ‫زۆر بە روونی سنوورەكەیان دیاریكردووە‬ ‫و ه���ەر خۆش���یان ل���ە راب���ردوودا ئ���ەو‬ ‫نەخشانەیان بەكاردەهێنا‪ .‬جگە لەمەش‪،‬‬ ‫زۆر س���ەركەوتووانە توانییان قەناعەت بە‬ ‫هێزە ئەمەریكیەكان بێنن كە شارەزایی و‬ ‫ئەزموونێكی زۆر كەمیان لەبارەی مێژووی‬ ‫عێراق و هێڵی سنوورەكە هەبوو‪ .‬لە جیاتی‬ ‫ئەمە هێڵێكی دیكە دروستبوو كە بە «هێڵی‬ ‫پەالپیتكەی تفەنگ» ناسراوە و دەكەوێتە‬ ‫نێوان سوپای عێراق و جەنگاوەرانی كورد‬ ‫كە پێشان بە پێشمەرگە ناسرابوون‪ .‬ئەم‬ ‫س���نوورە تازەیە كە كەوتووەتە باشووری‬ ‫هێڵە كۆنەك���ە‪ ،‬چەندین بەش���ی گرنگی‬ ‫ناوچە كێشە لەس���ەرەكان دەگرێتە خۆی‬ ‫لەگەڵ بەشێكی پارێزگای كەركووكیش كە‬ ‫ناكۆكیەكی زۆری لەسەرە (‪.)4‬‬

‫‪ 2004‬و دەس���تووری هەمیش���ەیی ساڵی‬ ‫‪2005‬ی عێراقدا بوو بە سنووری شەرعیی‬ ‫كوردستان‪ .‬بەاڵم ئەم دەستوورەی دوایی‬ ‫باس���ی لەوە دەك���رد كە ئ���ەو ناوچانەی‬ ‫لەم ناوچە كێشە لەسەرانەدا یەدەگێكی‬ ‫دەكەونە ئەودیوی هێڵەكە – ناوچە كێشە‬ ‫لەس���ەرەكان‪ -‬دەبووایە ب���ە ریفراندۆم لە زۆری گاز و پێت���رۆل هەن كە كورد چاوی‬ ‫كۆتایی ساڵی ‪ 2007‬چارەنووسیان دیاری تێبڕی���ون و دەیەوێ���ت دەوڵەت���ی خۆی‬ ‫دروس���تبكات‪ .‬حكومەتی ناوەندیی عێراق‬ ‫كربایە‪.‬‬ ‫هەرگیز وا بە ئاس���انی دەستبەرداری ئەم‬ ‫لەبەرئەوەی ئ���ەم ریفراندۆم���ە نەكرا‪ ،‬س���امانە سروش���تییانە نابێت و لە دژی‬ ‫س���ەركردە كوردەكان دەس���تیان كرد بە دروستبوونی كوردس���تانێكی بەهێزە جا‬ ‫شكاندنی شەرعیەتی «هێڵە سەوز»ەكە‪ .‬ئۆتۆنۆم بێت یان س���ەربەخۆ‪ .‬س���ەرانی‬

‫‪( 1988‬ئ���ادار‪ /‬مارس)‪ .‬س���ەددام حوس���ێن چەكی‬

‫كوردی���ش‪ ،‬ه���ەروەك چۆن ل���ە گوتارە‬ ‫سیاس���یەكانیاندا هەڵكەوت���ەی «هێڵ���ی‬ ‫س���ەوز»یان گۆڕیوە‪ ،‬درێغییان نەكردووە‬ ‫لەوەی یەدەگە نەوتییەكانی كەركووكیش‬ ‫بخەنە سەر ئەو خەماڵندنە گشتییانەی بۆ‬ ‫سامانی نەوتی هەرێمەكەیانی دەكەن‪.‬‬ ‫ناسیۆنالیستەكان زۆر بە دەگمەن لەگەڵ‬ ‫یەكت���ر ئاش���ت دەبن���ەوە و رێكدەكەون‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم س���ەرباری رق و كین���ە‪ ،‬تووڕەیی‬ ‫و دەمارگی���ری‪ ،‬ناكۆكی���ی س���نووری و‬ ‫ن���اوە ناوەش ش���ەڕ و پێك���دادان‪ ،‬مێژوو‬ ‫دەوڵەمەن���دە ب���ە س���ازش و رێككەوتنی‬ ‫مێژوویی درێژخایەن‪ .‬بۆ نموونە سنووری‬ ‫نێوان واڵتی فارس و جیهانی عەرەبی كە‬ ‫لە سااڵنی هەشتاكان جەنگە وێرانكەرەكەی‬ ‫نێوان عێراق و ئێرانی لەس���ەر هەڵگیرسا‪،‬‬ ‫بۆ ماوەی چەندین سەدە بە بەراورد لەگەڵ‬ ‫س���نووری دیكەدا نەگۆڕ بووە‪ ،‬ئەگەرچی‬ ‫هیچ رێككەوتنێكی بنەبڕیشی لەسەر ئیمزا‬ ‫نەكراوە‪ .‬بڕۆ قسە لەگەڵ كورد و عەرەب و‬ ‫توركمانی كەركووك بكە بۆت دەردەكەوێت‬ ‫كە ئەوان لەس���ەر چەندی���ن خاڵ كۆكن و‬ ‫دەتوانن پێك���ەوە كاروباری پارێزگاكەیان‬ ‫بەڕێوەببەن و دەس���ەاڵت لەنێوان خۆیاندا‬ ‫دابەش���بكەن‪ .‬بە داخەوە‪ ،‬الیەنی دەرەكی‬ ‫دەتوانن هەوڵەكانی ئاشتبوونەوە تێكبدەن‬ ‫(ه���ەر واش���ی لێدەك���ەن)‪ ،‬چونك���ە بە‬ ‫الی كاربەدەس���تانی بەغ���دا و هەولێرەوە‬


‫‪33‬‬

‫ەی كوردستان‬

‫‪20132013‬‬ ‫نیسانی‬ ‫نیسانی‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫چوار دەوڵەت‪ ،‬یەك گەل‪....‬‬ ‫كورد كە خاوەن كولتوور و مێژوویەكی هاوبەشن و لەسەر خاكێك دەژین كە لە رووی جوگرافییەوە تا راددەیەك یەكانگیرە‪ ،‬وا بۆ نزیكەی‬ ‫سەدەیەك دەچێت داوای ئۆتۆنۆمی و مافی چارەی خۆنووسین دەكەن‪ .‬لە مێژوودا‪ ،‬چەندین چارەسەر پێشنیاز كراون بۆ ئەوەی ئەم گەلە بێ‬ ‫نیشتمانە ببێتە خاوەن دەوڵەتێكی سەربەخۆ‪.‬‬

‫بە تێپەڕینی كات‪،‬‬ ‫دەسەاڵتی ناوەندی لە‬ ‫بەغدا رەنگە بتوانێت خۆی‬ ‫بەهێزبكاتەوە و هەوڵ‬ ‫بدات‪ ،‬وەك لە رابردوودا‬ ‫وایكردووە‪ ،‬ئیرادەی خۆی‬ ‫بەسەر كورددا بسەپێنێت‬ ‫دیارە ئ���ەوە ئەركی س���ەركردە تازەكانی‬ ‫عێراق���ە ك���ە ب���ە ج���ددی هەوڵب���دەن بۆ‬ ‫چارەس���ەركردنی كێش���ەی خاك���ە ناكۆكی‬ ‫لەسەرەكان‪ ،‬بۆ دۆزینەوەی هەندێ رێگەچارە‬ ‫بە لەبەرچاوگرتنی داخوازییەكان و مێژووش‪.‬‬ ‫ئەم كارە س���ەختە و كاتیش فشاری هێناوە‪.‬‬ ‫دوای ئەوەی هێزەكانی ئەمەریكا لە كانوونی‬ ‫یەكەم (دیسێمبەر)ی ‪ 2011‬بە تەواوەتی لە‬ ‫عێراق كشانەوە‪ ،‬واشنتن وەك جاران سەنگی‬ ‫نەم���ا و ناتوانێت رۆڵ بگێڕێ���ت‪ ،‬رێكخراوی‬ ‫نەت���ەوە یەكگرتووەكانیش ل���ە توانایدا نییە‬ ‫بۆشاییەكە پڕبكاتەوە‪.‬‬

‫نەخشەی دیالێكتە كوردییەكان‪:‬‬ ‫ملمالنێ لەسەر دیاریكردنی سنووری نێوان‬ ‫زمانە كوردیەكان‬ ‫كوردستان و بەشەكەی دیكەی عێراق بەردەوام‬ ‫كورمانجی ‪:‬‬ ‫پەهلەوانی‪:‬‬ ‫دەبێت لە لەقاندنی بناغەكانی دەوڵەتی نوێی‬ ‫ناوچە تێكەڵەكان‬ ‫(كورمانجی باكوور)‬ ‫(دملی یان زازایی)‬ ‫عێراق كە هەر خۆی ش���لۆق و ناس���كە‪ .‬بە‬ ‫(كورمانجی باشوور یان سۆرانی)‬ ‫(گۆرانی كە لەكی و هەورامیش دەگرێتەوە)‬ ‫تێپەڕینی كات‪ ،‬دەسەاڵتی ناوەندی لە بەغدا‬ ‫رەنگە بتوانێت خ���ۆی بەهێزبكاتەوە و هەوڵ‬ ‫بدات‪ ،‬وەك لە رابردوودا وایكردووە‪ ،‬ئیرادەی‬ ‫خۆی بەس���ەر كورددا بسەپێنێت‪ .‬حكومەتی‬ ‫یتوی كوردی لە پاریس‪ ،‬میهرداد ئیزەدی‪ ،‬زانكۆی هارڤارد‪ ،‬نیویۆرك‪.‬‬ ‫بەغدا‪ ،‬دوور نییە بتوانێت شارە كوردییەكانی‬ ‫ناوچە تەخت و دەش���تاییەكان دااگیربكاتەوە‬ ‫و جەنگاوەران���ی كوردیش بەرەو ش���اخەكان‬ ‫راوبنێ���ت‪ ،‬ئینج���ا ئەوانیش بێ س���ێ و دوو‬ ‫دەس���تدەكەنەوە بە خەباتی چەكداری‪ .‬بەاڵم‬ ‫كیمیای���ی ل���ە دژی ش���ارۆچكەی هەڵەبج���ەی كوردی‬ ‫‪( 2010‬بەه���ار)‪ .‬توركیا یەك ل���ە بەرفراوانترین‬ ‫‪(1999‬كانوون���ی دووەم ‪ /‬جانیوەری)‪ .‬س���ەرۆكی‬ ‫كوردیش دوور نییە بتوانن ئەو دەستكەوتانەی‬ ‫بەكاردێنێ���ت (پێنج هەزار كەس دەبنە قوربانی) و ‪ PKK 100‬عەب���دواڵ ئۆجاالن لە الیەن دەزگای هەواڵگری ئۆپەراس���یۆنە س���ەربازییەكانی ل���ە دژی ‪PKK‬‬ ‫دوای ‪ 2003‬بە دەستیانهێناون بپارێزن‪ ،‬واتە‬ ‫هەزار كورد بەرەو توركیا رادەكەن‪.‬‬ ‫دەس���تپێدەكات‪ ،‬كە هەرگیز ش���ااڵوی وەها گەورەی‬ ‫توركیەوە دەستگیردەكرێت‪.‬‬ ‫ئۆتۆنۆمییەكی بەرفراوان لەسەر خاكی خۆیان‬ ‫ل���ە دژی ‪ PKK‬نەك���ردووە‪ .‬ئەم���ەش دوای چەندین‬ ‫و بە ش���ێوەیەكی دیفاكتۆش كۆنترۆڵی ئەو‬ ‫‪5( 1991‬ی ئ���ادار‪ /‬مارس)‪ .‬لە باكووری عێراق‪ ،‬كورد‬ ‫‪6( 2005‬ی نیس���ان‪ /‬ئاپریل)‪ .‬س���ەركردەی كورد پێكدادانی خوێناوی لە نێوان سوپای تورك و یاخیبووە‬ ‫ناوچە ناكۆكی لەس���ەرانە بكەن كە زۆرینەی‬ ‫دەس���ت بە راپەڕین دەكەن‪ .‬دوو ملی���ۆن كورد ئاوارەی جەالل تاڵەبانی بە سەرۆكی عێراق هەڵدەبژێردرێت‪ .‬كوردەكان هات‪.‬‬ ‫دانیش���تووانیان ك���وردن‪ .‬بەم ش���ێوەیەش‬ ‫ئێران و توركیا دەبن‪.‬‬ ‫ئەو دەس���توورەی كە ش���ەش مانگ پێشتر پەسەند‬ ‫بەردەوام بن لە هیواخواس���تن بەوەی رۆژێك‬ ‫‪( 1992‬نیسان‪ /‬ئاپریل – ئایار‪ /‬مایس)‪ .‬لە كوردستانی كرابوو‪ ،‬ئۆتۆنۆمیەكی بێ پێشینە دەبەخشێتە كوردی‬ ‫ل���ە رۆژان دەوڵەتێكی ك���وردی لە دۆخێكدا‬ ‫عێراق‪.‬‬ ‫عێراق هەڵبژاردنێكی ئازاد ساز دەكرێت‪.‬‬ ‫لە دایك ببێت كە گۆڕانێكی گەورە بەس���ەر‬ ‫ناوچەكەدا بێت و سنوورە نێودەوڵەتییەكان‬ ‫بگۆڕێن و چەندین ئاس���ۆی ت���ازە لە بەردەم‬ ‫(پایتەختی هەرێمی كوردستان)‪ ،‬كێشەكە چەوسێندراونەتەوە و بە دەست هەوڵەكانی ناكۆكی لەسەرەكانی دیكە‪ ،‬ئێستا هانیان و تەنانەت راگواستنی خەڵكیش‪.‬‬ ‫لە س���اڵی ‪ ،2007‬ئەنجومەنی ئاسایش���ی نەتەوە بێ دەوڵەتەكاندا دەربكەون‪.‬‬ ‫بریتیی���ە ل���ە گەمەی���ەك كە تێی���دا یان بەغدا بۆ تەعریبی هەموو عێراق و راگواستن دەدەن «بگەڕێنەوە ش���وێنی ئەس���ڵیی‬ ‫دەیبەیتەوە یان دەدۆڕێیت‪ ،‬ئەو گەمەیەی و قڕكردنی براكانیان لە سااڵنی هەشتاكان خۆیان»‪ .‬لە ه���ەر حاڵەتێكدا بێت‪ ،‬چ لە نەتەوەیەكگرتووەكان دەس���تەیەكی پێكهێنا‬ ‫كە كاربەدەستانی كەركووك تێیدا جگە لە ب���ە تایبەتی ل���ە ناوچە ش���اخاویەكانی پاكتاوی ن���ەژادی كوردی یان لە پاكتاوی بەن���اوی كۆمیس���یۆنی یارمەت���ی نەت���ەوە‬ ‫بەردی ش���ەترەنج هیچی دیكە نین‪ .‬ئەگەر رۆژهەاڵت���ی كەرك���وك‪ ،‬نااڵندوویانە‪ .‬ئەو نەژادی عەرەبی‪ ،‬ئەوەمان لەیادچووەتەوە یەكگرت���ووەكان ب���ۆ عێ���راق (یونام���ی) بە *بەرپرسی كارگێڕیی چاالكییەكانی گرووپی‬ ‫مەسەلەی توركمانەكانیشی بخەیتە سەر‪ ،‬كوردانەی بۆ ئ���ۆردوگاكان راگوێزرابوون ئ���ەم هاوواڵتیانە‪ ،‬ك���ە هاوواڵتی دەرەجە ئامانج���ی دۆزینەوەی رێگەچارە بۆ كێش���ەی قەیرانی نێودەوڵەتی لە برۆكسل‪ .‬لە ‪ 2007‬تا‬ ‫كە پش���تیوانێكی كەمێك رەزاقورس���یان و هەروەه���ا ئەوانەش���ی رایاناكردب���وو و دووش نین‪ ،‬بوونەتە قوربانیی دەستی هێزە «س���نوورە ناوخۆییە كێش���ە لەسەرەكان»‪ 2012 .‬جێگری بەڕێوەبەری بەشی رۆژهەاڵتی‬ ‫بااڵكان‪ ،‬خاوەن كۆمەڵێ مافن كە دەستوور ئ���ەوە ب���وو یونام���ی‪ ،‬دوای بەدواداچوون و ناوەڕاس���ت و باك���ووری ئەفریق���ای هەمان‬ ‫بۆی دابینكردوون و دەیانپارێزێت‪ ،‬دووان لێكۆڵینەوەی دۆخ���ەكان‪ ،‬راپۆرتێكی گرنگی رێكخراو بووە‪.‬‬ ‫ئەوە ئەركی سەركردە تازەكانی عێراقە كە بە‬ ‫لەم مافانە‪ :‬نیشتەجێبوون و دەنگدانن لە ئامادەكرد (ئەگەرچ���ی باڵونەكرایەوە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫جددی هەوڵبدەن بۆ چارەسەركردنی كێشەی خاكە‬ ‫ه���ەر كوێیەكی عێراق بێت‪ .‬جگە لەمەش‪ ،‬درایە دەستی سەركردەكانی عێراق كە الیەنی‬ ‫ناكۆكی لەسەرەكان‪ ،‬بۆ دۆزینەوەی هەندێ رێگەچارە بە ئەو نەوە تازانەی لە كەركووك لەدایكبوونە كێش���ەكەن)‪ ،‬ئەم راپۆرتە چەندین سیناریۆ‬ ‫وەرگێڕانی لە فەڕەنسیەوە‪:‬‬ ‫و وەچ���ەی ئ���ەم «نیش���تەجێكراوە» پێشنیاز دەكات بۆ دانوستاندن و گەیشتن بە‬ ‫لەبەرچاوگرتنی داخوازییەكان و مێژووش‬ ‫كانەبی محەممەد عەواڵ‬ ‫عەرەبانەن‪ ،‬هیچ زێدێك���ی دیكەیان نییە رێككەوتنێك (‪.)5‬‬ ‫جگە لە كەركووك‪.‬‬ ‫ئەو كەركووكیان���ەی كە لە كۆنەوە لەو‬ ‫هەی���ە‪ ،‬واتە توركیا‪ ،‬ئ���ەوە گەمەكە زۆر بووبوونە پەناب���ەر لە ئێران‪ ،‬گەڕاونەتەوە شارەدا ژیاون بیری ئەو رۆژگارانە دەكەن‪ ،‬سەرچاوە و پەراوێزەكان‪:‬‬ ‫یان دەیانەوێ���ت بگەڕێنەوە زێدی خۆیان‪ ،‬هەر لە س���اڵی ‪1930‬یەوە ت���ا رووخانی *ئەم وتارە لە دوا ژمارەی گۆڤاری مانیێر دوڤواغ‪ ،‬ژمارە ‪ ،128‬بەهاری ‪2013‬وەرگیراوە‪.‬‬ ‫ئاڵۆزتر دەبێت‪.‬‬ ‫هەر بۆیە داوای زەوییەكانیان دەكەنەوە و رێژیم���ی پاش���ایەتی لەس���اڵی ‪ )1( ،1958‬بڕوانە نییر رۆزن‪« ،‬لە عێراق‪ ،‬دەسەاڵتێكی ئۆتۆریتاری شیعی سەرهەڵدەدات»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬ئادار (مارس)‬ ‫كە ش���ارەكەیان نموون���ەی فرەڕەنگی و ی ‪.2010‬‬ ‫بەغدا و هەولێر هەردووكیان پڕۆژەیەكی خانووەكانیان دروستدەكەنەوە‪.‬‬ ‫(‪ )2‬شارل هاكێ‪« ،‬كۆمپانیا بیانیەكان لەسەر نەوتی عێراق پێشبڕكێیانە»‪ ،‬گۆڤاری لێكسپرێس‪ ،‬پاریس‪4 ،‬ی حوزەیران‬ ‫بەاڵم ل���ە گەمەیەكدا ك���ە گەمەی یان پێكەوەژیانی نەژادی بوو‪ ،‬بەاڵم پڕۆسەی‬ ‫نیش���تمانییان دروس���تكردووە ك���ە‬ ‫(جون)ی ‪.2012‬‬ ‫سەركەوتنەكەی دەوەستێتە سەر بااڵنسی هەموو یان هیچ (یان دۆڕان یان بردنەوە) تەعریب وەحشییانە كۆتایی بەم رۆژگارە‬ ‫(‪ )3‬بۆ زیاتر زانیاری لە بارەی مێژووی كورد‪ ،‬ئەم كتێبانە بخوێنەوە‪ :‬دەیڤد مەكدۆوەڵ‪ ،‬مێژووی نوێی كورد‪ ،‬چاپخانەی‬ ‫هێز لە نێوان هەردووالدا‪ .‬كورد هەوڵدەدەن ی���ە‪ ،‬وەاڵمدانەوەی «پاكت���اوی نەژادی» هێنا‪ .‬ئەگەرچی كورد دەڵێن كە رەفتاری‬ ‫ئ���ای ب���ی تۆریس‪ ،‬لەندەن – نیویۆرك‪ .1996 ،‬كریس كوچێرا‪« ،‬بەرەنگاری كوردی یان خەوبینینێكی سەرش���ێتانە بە‬ ‫جێ پێی خۆیان قایم بكەن و زیاتر بەرەو رەنگە «پاكت���اوی نەژادی»یەكی دیكەی ئەوان لەگەڵ عەرەب و كەمینەكانی دیكەی سەربەخۆیی»‪ ،‬چاپخانەی بایار‪ ،‬پاریس‪.1997 ،‬‬ ‫پێش���ەوە هەنگاو بنێن‪ ،‬بۆ ئەمەش كەڵك پێچەوان���ە بێت كە عەرەبێك���ی زۆر هەن خاكە كێش���ە لەس���ەرەكان لەچاو بەعس (‪ )4‬ئ���ەم راپۆرت���ەی گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی بخوێن���ەوە‪« ،‬كورد و عێراق‪ :‬پش���ێوی و نائارامی بە درێژایی هێڵی‬ ‫ل���ە هەر دەرفەتێ���ك وەردەگرن كە بۆیان ئەم پڕۆسەیەی دوایی ناودەنێن كورداندن توندوتی���ژ نییە‪ ،‬لەمەدا راس���ت دەكەن‪ ،‬پەالپیتكەی تفەنگ»‪ ،‬برۆكسل‪ ،‬تەمموز (جوالی)ی ‪.2009‬‬ ‫هەڵدەكەوێت‪ .‬كورد ناهەقیان نییە هەوڵی (تكری���د)‪ .‬زۆر لەو عەرەبانەی كە رێژیمی بەاڵم ل���ە كۆتاییدا ئەنجامەكە هەر هەمان (‪ )٥‬جیم میویر «نەتەوە یەكگرتووەكان كێشەی ناوچە ناكۆكی لەسەرەكانی عێراق چارەسەر دەكات»‪BBC News، ،‬‬ ‫لەم چەشنە بدەن‪ ،‬چونكە بە دەیان ساڵ بەعس هێنابوون���ی بۆ كەركووك و ناوچە شتە‪ ،‬واتە بێبەشكردن لە مافی دەنگدان ‪23‬ی نیسان (ئاپریل)ی ‪.2009‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫نیسانینیسانی‬

‫‪4 4‬‬

‫هەڵوەشاندنەوەی دیكتاتۆریەت لە پــــــ‬ ‫ئەم نووسینە هەوڵێكە بۆ تیشكخستنە سەر چەند الیەنێكی دۆخ و سیاسەتی پەروەردە و خوێندن لە هەرێمی كوردستاندا‪ ،‬ئەویش بە‬ ‫شیكردنەوەی چەند مەودایەكی ئەو‌گوتارەی لە باس و مامەڵە پەروەردەییەكاندا بەكاردەهێنرێت‌‪ .‬هەروەها باسێكی كورتی هۆیەكانی‬ ‫چەقبەستن و دەرنەچوونە لەو‌ نالەبارییە‌ی پەروەردەی كوردستان تێیدا خول دەخوات‌‪ .‬گرنگی ئەم تێڕوانینەی لەم نووسینەدا باس‬ ‫دەكرێت لەوەدایە كە شتەكان لە گۆشەنیگای خوارەوەی ئەو پێكهاتە هەرەمییەوە كە پێیدەگوترێت سیستەمی پەروەردەی كوردستان‬ ‫دەخوێندرێتەوە‪ .‬بەو هیوایەی كە ئەو بیرۆكانەی لەم نووسینەدا خراونەتە روو یاریدەدەری هەمووان بن بۆ تێگەیشتن و هۆشیاریی‬ ‫زیاتر و دروستكردنی پردی پەیوەندی لە نێوان ئاستە جیاوازەكانی پێكهاتەی بەڕێوەبردنی پرۆسەی پەروەردە لە هەرێمی كوردستاندا‪.‬‬

‫تا ئێستا لە هەرێمی كوردستاندا كە باسی‬ ‫چاكسازی و گۆڕانی ئیجابی دەكرێت‪ ،‬مەبەست‬ ‫كاركردنە لەسەر سیستەم كە بە ناو و شێوەی‬ ‫جی���اواز دەردەكەوێت‪ ،‬وەك‪ :‬س���تراتیژی‪،‬‬ ‫بەڕێوەبردن‪ ،‬پێكهاتە‪ ،‬میكانیزم‪ ،‬دامەزراوە‪،‬‬ ‫یاس���ا و ‪...‬هتد‪ .‬هەڵبەت ئەمانە پێكهاتەی‬ ‫زۆر گرنگ و هەس���تیارن و ئێسكەپەیكەر و‬ ‫ماسوولكە و الیەنە بەرجەستەكانی جەستەی‬ ‫پەروەردە بە گشتی پێكدێنن‪ .‬چاكسازیكردن‬ ‫لەم بوارانەدا پێویس���تی ب���ە لێبڕان و وچان‬ ‫هەیە‪ .‬بەاڵم بەس���تنەوەی چاكس���ازی تەنها‬ ‫بە دەس���تكاریكردنی سیستەم و یاساكانەوە‬ ‫بچووككردن���ەوەی پرۆس���ەی چاكس���ازی و‬ ‫كورتكردن���ەوەی تەمەنیەت���ی‪ ،‬وات���ە زیاتر‬ ‫پینەكردن و جوانكاریی رووكەش���ە و بازدانە‬ ‫بەسەر بەشێكی گرنگی پێكهاتەی پەروەردە‬ ‫ك���ە بریتیی���ە ل���ە رۆح و دەروون و هزری‬ ‫پەروەردە‪ .‬هەر پرۆژەیەكی چاكس���ازی گەر‬ ‫مێژووی پێكهاتن و پێشكەوتنی سایكۆلۆژیی‬ ‫خەڵكی كوردس���تان بە هەن���د وەرنەگرێت‪،‬‬ ‫ئەوا گش���ت هەوڵەكانی ك���ورت دەهێنن‪ .‬بە‬ ‫ئاوڕدانەوەی ورد لە مێژووی ناوچەكە‪ ،‬دەبینین‬ ‫كە سەرچاوەی كێشەكان نەبوونی سیستەم‬ ‫و میكانیزمی جێبەجێكردن نەبووە‪ .‬لە عێراق‬ ‫و لە هەرێمی كوردستانیش���دا سیستەمەكان‬ ‫چەندین جار بە ش���ێوازی جیاواز گۆڕدراون‪،‬‬ ‫كەچی هەم���ان دەرئەنجامی���ان هەبووە‪ .‬لە‬ ‫هەم���وو حاڵەتەكاندا خەڵ���ك خۆزگەیان بە‬ ‫سیس���تەمەكەی پێشوو خواس���تووە چونكە‬ ‫خەڵك دركیان بەوە كردووە كە لە هەرهەوڵێكی‬ ‫چاكس���ازیدا جووڵەمان پێچەوانەیە‪ .‬لێرەدا‬ ‫مەبەس���تمە بڵێم كە هەرچەندە چاكسازی لە‬ ‫سیستەمی پەروەردە لە كوردستاندا گرنگە‪،‬‬ ‫گرنگتر لەمە چاكس���ازییە لە هزر و دەروون‬ ‫و دنیابینی ئەو خەڵكانەی سیس���تەمەكەیان‬ ‫ب���ۆ پێكهێنراوە و لەناو سیس���تەمەكەدا كار‬ ‫دەكەن‪.‬‬ ‫مەبەستی س���ەرەكی لە هەر سیستەمێكی‬ ‫كاركردن (بۆ نموونە سیستەمی پەروەردە)‬ ‫رێكخستنی هەوڵەكانی مرۆڤە و ئاراستەكردنی‬ ‫ك���ۆی كۆشش���ەكانە ب���ەرەو مەبەس���تێكی‬ ‫دیاریكراو یان س���وودی گش���تی‪ .‬سیستەم‬ ‫یەكەیەكی رووتە و بە گش���تی بێالیەنە‪ ،‬نرخ‬ ‫و بەهاكەی ل���ە خودی خۆی���دا نییە‪ .‬ئەوە‬ ‫كاریگەریی سیس���تەمەكە لە خەرمانەكردنی‬ ‫كۆی هەوڵ���ەكان بە ش���ێوەیەكی ئیجابی و‬ ‫ویس���تراوە كە وا دەكات ئەو سیس���تەمە بە‬ ‫سەركەوتوو دابنرێت‪ .‬ئەو سەركەوتووییەش‬ ‫ل���ەوەوە دێت ك���ە سیس���تەمەكە هاریكاری‬ ‫كەسانێك بكات لە خودی خۆیاندا كارامەن‪،‬‬ ‫هەوڵ دەدەن‪ ،‬زیندوون و لە رێی بەكارخستنی‬ ‫هێزی بەرجەس���تە و هێزی ئ���اوەز و رۆح و‬ ‫دەروونیانەوە مومارەسەی مرۆڤایەتی خۆیان‬ ‫دەك���ەن‪ .‬بۆیە لەكات���ی پێكهێنان‪ ،‬هاوردن‪،‬‬ ‫لەخۆگرتن یان رێكخس���تن و چاككردنی هەر‬ ‫سیستەمێكدا‪ ،‬پێویستە ئەو مرۆڤانەی لە نێو‬ ‫سیس���تەمەكەدا كار دەكەن بە وردی دیراسە‬ ‫بكرێن‪.‬‬ ‫ئ���ەو رژێم���ە جیاوازانەی لە س���ایەیاندا‬ ‫خەڵكی هەرێمی كوردستان ژیاون و دەژین‪،‬‬ ‫دوو تایبەتمەندییان هەیە‪ :‬هەموویان لە رێی‬ ‫گۆڕانی لەناكاوی سیس���تەمدا دەس���ەاڵتیان‬ ‫لە دەس���تگرتووە و هەمووشیان بە شێوەی‬ ‫جی���اواز زۆردار ب���وون و زۆردارن‪ .‬ئ���ەم‬ ‫رژێمان���ە‪ ،‬لەگەڵ بوونی نییەتی ئاش���كرا و‬ ‫نهێنی‪ ،‬بانگەش���ەی هێنانەئارای گۆڕانكاری‬ ‫و چاكس���ازیی دەسەاڵتیان كردووە و بەڵێنی‬ ‫ژیانی باش���تر و داهات���ووی رووناكیان داوە‪.‬‬ ‫گرنگە بزانین هۆیەكی سەرەكی رەهاییبوون و‬ ‫زۆرداریی ئەم رژێمانە شێوازی لەدەستگرتنی‬ ‫دەس���ەاڵتەكەیە‪ ،‬چونك���ە گۆڕان���كاری ل���ە‬ ‫سیس���تەمی حوكمڕانی بەه���ۆی گۆڕانكاریی‬ ‫سروش���تیی لە هزر و بیری خەڵكیدا نەبووە‪.‬‬ ‫مێژووی ئەم گۆڕانە رووكەش���ە بەم شێوەیە‬ ‫ئەوەن���دە دووب���ارە بووەتەوە ك���ە زۆربەی‬

‫خەڵك بەرامبەر زۆرینەی داواكاری چاكسازی‬ ‫و پێش���كەوتن و خۆش���گوزەرانی رەشبین و‬ ‫نائومێدن‪ .‬بوونی مێژوویەك���ی دوورودرێژی‬ ‫رەشبینی دیدوبۆچوونی جیاواز دروست دەكات‬ ‫كە بەرەو نەستی خەڵكی دەپەڕنەوە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫بە شێوەیەكی بەردەوام مێژووی رەشبینی ئاو‬ ‫دەدات و دەیژیێنێت‪ .‬رژێمە دیكتاتۆرییەكان‬ ‫س���وود لەم رەش���بینییە بۆ هێش���تنەوەی‬ ‫دەسەاڵتیان وەردەگرن‪ .‬تایبەتمەندیی روون‬ ‫و ئاش���كرای رژێمی دیكتاتۆری (كە ئەویش‬ ‫سیس���تەمە) ئەوەیە كە دەسەاڵتی خۆی لە‬ ‫رێی هێزی بەرجەس���تە و چەوس���اندنەوە و‬ ‫چاودێریی راستەوخۆ و پێشێلكردنی ئاشكرای‬ ‫مافەكانی خەڵكییەوە دەچەس���پێنێت‪ .‬ئەمە‬ ‫ئ���ەو الیەن���ەی دیكتاتۆرییەتە ك���ە خەڵك‬ ‫كاردانەوەی���ان لە دژی دەبێت و رادەپەڕن و‬ ‫هەوڵ���ی البردنی دەدەن لە رێی بەكارهێنانی‬ ‫هێزی بەرجەس���تەوە‪ ،‬ئەویش لە ش���ێوەی‬ ‫سیس���تەمێكی دیكەدا كە بە «مافی بەرگری‬ ‫لەخۆكردن���ی چەكدارانە‪ ،‬مافی ئازادیخوازی‪،‬‬ ‫خودموختاری‪ ،‬سەربەخۆیی‪ ،‬نەتەوەپەرستی‪،‬‬ ‫دیمۆكراس���ی و‪...‬هت���د» ناودەنرێت‪ .‬بەاڵم‬ ‫چەندین جار ئازادیخوازمان بینیوە كە بووەتە‬ ‫زاڵ���م‪ ،‬سیس���تەمی دیموكراس���یمان بینیوە‬ ‫گۆڕاوە بۆ شێوازی جیاوازی دیكتاتۆرییەت‪،‬‬ ‫بزووتنەوەی ئازادیخوازمان بینیوە كە خەڵكی‬ ‫دەچەوس���ێنێتەوە‪ ،‬راپەڕی���ن و شۆرش���یش‬ ‫منداڵەكان���ی خۆی���ان هەڵدەلووش���ن! ئایا‬ ‫كێشەكە لە كوێدایە؟‬

‫وردودرش���تی ژیانی خەڵكیدا باڵودەكاتەوە‪،‬‬ ‫ئەم كارە دەكات‪ .‬گوتار(‪ )discourse‬تەنها‬ ‫ش���ێوازی قسەكردن و نووس���ین ناگرێتەوە‪،‬‬ ‫بەڵكو كۆی پێكهات���ە و چاالكییە ئاوەزی و‬ ‫ئایدیۆلۆژییەكان دەگرێتەوە كە بیركردنەوەی‬ ‫هەم���وو ئەندامەكانی كۆمەڵگە لە چوارچێوە‬ ‫دەگرن‪ .‬ل���ە رێی مامەڵ���ە گوتارییەكانەوە‪،‬‬ ‫هێزی هەر سیس���تەمێك لە رێی خودی ئەو‬ ‫كەسانەوە كە سیستەمەكە بێهێز و پشتگوێی‬ ‫خس���توون‪ ،‬ناوخۆیی دەكرێت و دەچێتە ناو‬ ‫خ���ودی مرۆڤەكان���ەوە و دەبێتە بەش���ێكی‬ ‫دانەبڕاو لە پێكهاتە و بونیادی مرۆڤەكان‪ ،‬بە‬ ‫ش���ێوەیەك كە ئیدی سیستەمەكە پێویستی‬ ‫ب���ەوە نییە بە بەردەوام ل���ە دەرەوەڕا و بە‬ ‫زۆر بس���ەپێندرێت‪ .‬ئەو مامەڵە گوتارییانەی‬ ‫ك���ە ئیدی بوونەت���ە فەرهەنگ���ی كۆمەاڵنی‬ ‫خەڵك‪ ،‬ل���ە ناویاندا ئەو خەڵكانەی كە ژیان‬ ‫و بەردەوام���ی بە سیس���تەمەكە دەدەن‪ ،‬لە‬ ‫رێی دروستكردنی كەش���وهەوایەكی لەبار و‬ ‫ناس���راو لە نێو سیستەمە تازەكەدا درێژە بە‬ ‫مانەوەی خۆیان دەدەن‪ .‬كاتێك كە سیماكانی‬ ‫دیكتاتۆرییەت ناوخۆیی دەبن و لە نێو مامەڵە‬ ‫گوتارییەكانی هەر تاكێكی كۆمەڵگەدا خۆیان‬ ‫جێگی���ر دەكەن‪ ،‬ئەو مامەاڵنە كارێك دەكەن‬ ‫تا سیستەمە نوێیەكەش گەندەڵ بكەن‪ ،‬رێك‬ ‫وەك ئەو ڤایرۆس���انەی ك���ە هێرش دەكەنە‬ ‫سەر خانە س���اغەكان‪ .‬بۆیە لەم بارەدا هەر‬ ‫سیس���تەمێكی نوێ جگە ل���ە رەنگدانەوەی‬ ‫سیستەمە كۆنەكە هیچی دیكە نابێت‪ ،‬چونكە‬

‫عەبدولڕەحمان ئەحمەد وەهاب *‬

‫هەرەمەكە چیدی نابێت‪.‬‬ ‫بەشێك لەو دەردانەی فەرهەنگی ئەكادیمی‬ ‫و‌ پەروەردەیی هەرێمی كوردستان پێیانەو‌ە‬ ‫گیرۆدە بووە بوونی باوەڕی وەك « دەسەاڵتی‬ ‫رەهای مەعریفە و گواس���تنەوەی مەعریفە و‬ ‫مێش���كی مرۆڤ وەك خەزێنەی شتهەڵگرتن‬ ‫و مامۆس���تایەتی وەك ئەنجامدانی كۆمەڵێك‬ ‫چاالكی و‪...‬هتد»ین‪ .‬ئەم مامەڵە گوتارییانە‬

‫یان كەمترە‪ .‬ئ���ەم باوەڕەش زۆر بە فراوانی‬ ‫ل���ە كۆمەڵگ���ەدا باڵوبووەتەوە‪ .‬نیش���انە و‬ ‫بەڵگەی خاوەندارێتی مەعریفە ئەو بڕوانامە و‬ ‫ناوونیشانانەن كە پاش خوێندنی هەندێ وانەی‬ ‫دیاریكراو ل���ە ماوەیەكی زەمەنی دیاریكراودا‬ ‫دەدرێن‪ .‬دەبێت ئەوەش���مان لە یاد بێت كە‬ ‫ناوەندەكانی بەخشینی بڕوانامە لە كوردستاندا‬ ‫حكومی���ن (ئەهلییەكانیش ه���ەر بە پێوەرە‬

‫فێربوون و فێركردن نابنە گواستنەوەی مەعریفە‪،‬‬ ‫بەڵكو دەبنە ئاڵوگۆڕی ئەزموونكردنە جیاوازەكانی‬ ‫مەعریفە الی تاكەكان و گفتوگۆ و كێشمەكێشی‬ ‫دروستكردن و دەوڵەمەندكردن و سوود لێ بینینی‬ ‫مەعریفە‪ .‬هەروەها لە ناوەندێكی وادا مرۆڤبوونی‬ ‫كەسەكان بە زۆر و كەمی مەعریفەوە بەند نییە و لە ناو‬ ‫پۆلدا كەس لە كەسی دیكە بااڵدەستتر نییە‬ ‫گرنگ���ە بزانی���ن كە كۆمەڵگ���ەكان‪ ،‬وەك‬ ‫مرۆڤەكانی نێویان‪ ،‬تایبەتمەندیی دەروونییان‬ ‫هەیە كە وەك بەشی ژێرەوە و نادیاری چیای‬ ‫بەفرینی نێو ئۆقیانووسەكان (‪ )iceberg‬وان‬ ‫گەر بە بەشە دیار و بەرجەستەكانی كۆمەڵگە‬ ‫بەراورد بكرێت‪ .‬كۆمەڵگەكان بەشی دەروونی‬ ‫نائ���اگا (الوعی)ی���ان هەیە كە ل���ە هی هەر‬ ‫ئەندامێكی كۆمەڵگەكە قووڵتر و پێچەڵپێچترە‌‪.‬‬ ‫بزووتن���ەوە سیاس���ی و كۆمەاڵیەتیی���ە‬ ‫جیاوازەكان لە رێی پێكهاتەیەكی هێزەوە كە‬ ‫گشت شەبەقەكانی ژیان لە خۆ دەگرێت‪ ،‬لە‬ ‫پاكتاوكردنی جەس���تەیی خەڵكەوە بیگرە تا‬ ‫قس���ە و قس���ەڵۆك و باڵوبوونەوەی نوكتەی‬ ‫رۆژان���ە‪ ،‬تا ش���یكردنەوە و تەفس���یركردنی‬ ‫كتێ���ب و كارە ئەدەب���ی و هونەریی���ەكان‪،‬‬ ‫درێژە بە دەس���ەاڵتی خۆی���ان دەدەن‪ .‬بەاڵم‬ ‫سروشتییە كە بەكارهێنانی هێزی بەرجەستە‬ ‫لەالیەن رژێمەكان كاردانەوەی بەرجەس���تەی‬ ‫لێدەكەوێت���ەوە‪ ،‬ئەمەش مان���ەوەی رژێمەكە‬ ‫دەخاتە مەترسییەوە‪ .‬بۆیە لە رێی غەریزەی‬ ‫سروش���تیی خۆپاراستنەوە‪ ،‬ئەو سیستەمانە‬ ‫ئەو هێزەی كە مانەوەیان مس���ۆگەر دەكات‬ ‫ب���ەرەو ناوەوە بۆ بەش���ی دەروونی نائاگای‬ ‫كۆمەڵگە و ئاكار و رەفتار و دیدوبۆچوونیان‬ ‫ئاراس���تە دەك���ەن‌‪ .‬بەهەندوەرگرتن���ی ئەم‬ ‫تایبەتمەندیی���ە دەروونیی���ەی كۆمەڵ���گا لە‬ ‫پرۆسەی چاكس���ازیدا گرنگە‪ ،‬چونكە رژێمی‬ ‫دیكتات���ۆری و زۆردار مان���ەوەی خۆی تەنها‬ ‫ل���ە رێی هێ���زی بەرجەس���تە و تۆقاندنەوە‬ ‫درێژە پێنادات‪ ،‬بەڵكو لە رێی هێزی مامەڵە‬ ‫گوتارییەكانییەوە (‪،)discursive practices‬‬ ‫كە ئایدیۆلۆژیا و فەلس���ەفەی رژێمەكە بەنێو‬

‫هەردوو سیستەمەكە لە الیەن هەمان كۆمەڵە‬ ‫خەڵكەوە كە یەكجۆر دنیابینی و بۆچوونیان‬ ‫هەیە بەڕێوە دەبرێن‪.‬‬ ‫لەب���ەر ئ���ەوەی بابەتی باس���ەكە لێرەدا‬ ‫پ���ەروەردە و خوێندن���ە‪ ،‬بۆی���ە زۆر گرنگە‬ ‫ب���ە جیددی ئاوڕێك ل���ەو مامەڵە گوتارییانە‬ ‫بدەینەوە كە لە نێ���و كۆمەڵگەی ئەكادیمی‬ ‫كوردس���تاندا بە روونی دی���ارن‪ .‬گەندەڵیی‬ ‫ئەكادیم���ی لە كوردس���تاندا‪ ‌،‬ل���ە دەرەوە و‬ ‫ناوەوەی سیستەمەكاندا‪ ،‬بووەتە كولتوورێكی‬ ‫تایبەت بە خۆی‪ ،‬ئەمەش كێشەیەكە رێگریی‬ ‫زۆری ل���ە ب���ەردەم هەوڵەكانی چاكس���ازیدا‬ ‫داناوە‪ .‬یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی ئەم‬ ‫گەندەڵییە بەرباڵویی مامەڵەی دیكتاتۆرییەتە‬ ‫لە گوتاری گشت ئاستە جیاوازەكانی دەزگا‬ ‫پەروەردەییەكانی كوردستاندا‪.‬‬ ‫لە كوردس���تاندا مامەڵ���ەی دیكتاتۆرییانە‬ ‫لە هەر پۆلێ���ك‪ ،‬فەرمانگەیەك‪ ،‬دەزگایەك‪،‬‬ ‫پۆس���تێكی ئەكادیمی یان كارگێڕیدا هەیە‪.‬‬ ‫ئ���ەوەی ل���ەم ش���یكردنەوەیەدا تیش���كی‬ ‫دەخەمە س���ەر گوتاری ئەو خاڵە ناوەندی و‬ ‫س���ەرەكییانەی سیستەمی پەروەردە نین كە‬ ‫لە ئاستی س���ەرەوەی هەرەمی كارگێڕیدان‪،‬‬ ‫بەڵكو ئەو یەكە پەروەردەییانەن كە لە بنی‬ ‫هەرەمەكەدان و هێ���زی خۆڕاگری و مانەوە‬ ‫بە لووتكە دەدەن‪ .‬هەڵب���ەت ئەم هێزە لەو‬ ‫مامەڵ���ە گوتارییانەوە س���ەرچاوە دەگرێت‬ ‫كە ل���ە كاتی پالندانان بۆ پێشكەش���كردنی‬ ‫سیس���تەمی نوێدا بەهەند وەرناگیرێن و بێ‬ ‫بیركردن���ەوەی ش���یكارییانە و رەخنەگرانە‬ ‫ب���ەكار دەهێنرێنەوە‪ .‬هەر بۆیە سیس���تەمی‬ ‫ن���وێ جگە ل���ە رێكخس���تنەوەیەكی دیكەی‬

‫دەرهاوێش���تەی ترس���ناكیان لە پرۆس���ەی‬ ‫پەروەردەدا دەبێت كە لەكاتی نەخش���اندنی‬ ‫سیستەمی نوێدا بەهەند وەرناگیرێن‪ .‬لێرەدا‬ ‫هەوڵ دەدەم ئەو باوەڕە باوانەی كە بەشێكن‬ ‫ل���ە مامەڵ���ە گوتارییەكانی نێ���و فەرهەنگی‬ ‫هەرێمی كوردستان بە گشتی و‪ ،‬بە تایبەتی‬ ‫لە كولتووری پەروەردەییدا شی بكەمەوە‪.‬‬ ‫فەلس���ەفەی پ���ەروەردە ل���ە هەرێم���ی‬ ‫كوردس���تاندا باوەڕی بە دەس���ەاڵتی رەها و‬ ‫پرس���یارلێنەكراوی مەعریف���ە و زانین هەیە‪.‬‬ ‫مەعریف���ە بە كۆمەڵە بیروباوەڕێكی یەكانگیر‬ ‫و جێگیر و نەگۆڕ دادەنرێت و دەس���ەاڵتێكی‬ ‫پیرۆزی بەسەر مرۆڤەكانەوە هەیە‪ .‬زانست‪/‬‬ ‫زانین‪ /‬مەعریفە شتێكی باش و پیرۆز و گرنگە‬ ‫و پێویستە هەر كەسێك كەم تا زۆر هەیبێت‪،‬‬ ‫كەس نییە لە دژی مەعریفە قسە بكات و بە‬ ‫گرنگی دانەنێت‪ .‬لە هەمان كاتدا بە تایبەتی‬ ‫لە ناوەندە ئەكادیمییەكانی كوردستاندا ئەو‬ ‫باوەڕەش هەیە ك���ە هەندێك كەس خاوەنی‬ ‫ئەم مەعریفەیەن و الی كەس���انی دیكە نییە‬

‫حكومیی���ەكان كاردەك���ەن و وێنەگرتنەوەی‬ ‫كتومتی ئەوانن) و بە ش���ێوەیەكی سروشتی‬ ‫سیاسەتەكانی حكومەت پەیڕەو دەكەن‪ .‬ئەم‬ ‫حاڵەتە دەس���ەاڵت و هێ���زی قۆرخكردنێكی‬ ‫بێس���نوور دەداتە ئەو دەزگا ئەكادیمیانە و‬ ‫ئ���ەو حكومەتەش كە بەڕێوەیان دەبات‪ .‬ئەو‬ ‫كارمەندانەی لەم دەزگایانەدا كار دەكەن‪ ،‬بە‬ ‫تایبەتی مامۆستایان‪ ،‬پش���كێكی گەورەیان‬ ‫ل���ەم خاوەندارێتییە ب���ەر دەكەوێت‪ .‬لێرەوە‬ ‫كێشە س���ەر هەڵدەدات كاتێك مامۆستاكان‬ ‫دەسەاڵتی خۆیان وەك مرۆڤ بەسەر مرۆڤی‬ ‫دیكەدا كە فێرخوازانن‪ ،‬دەسەپێنن‪ ،‬ئەمەش‬ ‫لەڕێی تێكەڵكردنی دەسەاڵتی كەسیی خودی‬ ‫مامۆستاكان لەگەڵ ئەو دەسەاڵتەی مەعریفە‬ ‫هەیەتی‪ ،‬چونكە گوایە مامۆستا تاكە كەسە‬ ‫لەناو پۆلدا خاوەنی زانین و مەعریفەیە‪.‬‬ ‫دەزگا ئەكادیمییەكانی هەرێمی كوردستان‬ ‫باوەڕیان وایە كە مەعریفە و زانین كۆمەڵێك‬ ‫ب���اوەڕی دیاریك���راو و نەگ���ۆڕ و كۆمەڵێك‬ ‫زانیاری و حەقیقەت���ی ناو كتێبەكانن‪ .‬بازنە‬


‫‪55‬‬

‫‪2013‬‬ ‫‪2013‬‬ ‫نیسانی‬ ‫نیسانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫ئاداری‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫ــــــرۆسەی پەروەردەی كوردستاندا‬ ‫و گرۆ و كۆمەڵگەی ئەكادیمی لە كوردستاندا‬ ‫بە ئەس���تەم باس���ی سیاس���ەتی مەعریفی و‬ ‫گفتوگۆ لەسەر شێواز و نهێنی و كەشوهەوای‬ ‫پێكهاتنی مەعریفە دەكەن (جێگای سەرنجە‬ ‫كە ئەم جۆرە باسوخواس���ە ك���ەم تا زۆر لە‬ ‫دەرەوەی دەزگا و ناوەن���دە ئەكادیمییەكاندا‬ ‫هەی���ە)‪ .‬هەر بۆیە لە كوردس���تاندا كەس���ی‬ ‫زان���ا ئەوەی���ە كە ئ���ەو كۆمەڵ���ە زانیاری و‬ ‫حەقیقەتان���ەی الیە‪ .‬ب���اوەڕی باو ئەوەیە كە‬ ‫زانی���ن زۆر بە س���ادەیی لە كەس���ێكی وەك‬ ‫مامۆس���تاوە ب���ۆ كەس���انی وەك فێرخوازان‬ ‫دەگوازرێتەوە (بەمەش دەگوترێت فێركردن)‪.‬‬ ‫فێرخوازانی���ش وەك وەرگری ئ���ەم كۆمەڵە‬ ‫زانیارییە تەماشا دەكرێن (بەمەش دەگوترێت‬ ‫فێربوون)‪ .‬ئەمەش مانای ئەوەیە كە مێشكی‬

‫مامۆس���تاوە بۆ فێرخواز‪ .‬ئەو مامۆس���تایەی‬ ‫زۆرترین زانیاری بۆ فێرخوازەكانی بگوازێتەوە‬ ‫باش���ترینە‪ .‬مامۆس���تا چاالكیی بەخش���ینی‬ ‫زانی���اری ئەنج���ام دەدات و ل���ە فێرخوازیش‬ ‫چاوەڕێ دەكات كە بە ش���ێوەیەكی س���لبی‬ ‫و بێ دوودڵ���ی و رەخنەگرت���ن وەریبگرێت‪.‬‬ ‫بۆی���ە دەبینین ك���ە زانس���تی وانەگوتنەوە‬ ‫(‪ )pedagogy‬ل���ە كوردس���تاندا بە رەهایی‬ ‫مامۆس���تایەتی بە «ك���ردن‪ -‬ئەنجامدان»ی‬ ‫ئ���ەو كۆمەڵە كارە دیاریك���راوە دادەنێت كە‬ ‫پێناسەی فێركردن دەكەن (وەك گواستنەوە‬ ‫و گەیاندن���ی زانی���اری و‪...‬هتد)‪ .‬زانس���تی‬ ‫وانەگوتنەوە لە هەرێمی كوردس���تاندا بە هیچ‬ ‫شێوەیەك باس���ی دەرەنجامەكانی فێربوونی‬ ‫فێرخ���واز و فراوانبوون���ی م���ەودای خەیاڵ‬

‫فێرخوازەكان بە خەزێنە و س���ندوقی بەتاڵ‬ ‫دادەنرێ���ت‪ .‬بۆیە تا فێرخ���واز زۆرتر زانیاری‬ ‫وەربگرێت و هەڵیبگرێ���ت ئەوە فێرخوازێكی‬ ‫باشترە‪ .‬بەم پێیە سروشتی فێرخواز دەبێتە‬ ‫وەرگرێكی بێ ئیرادە و خەزنكەرێكی كارامە‪.‬‬ ‫بەم شێوەیە بیركردنەوە لە ناو پۆلدا نە الی‬ ‫فێرخواز و نە الی مامۆس���تا جێگای نابێتەوە‬ ‫و ناپێویست و نەخوازراوە‪ .‬هەروەك دەبینین‬ ‫ل���ە ناوەندەكانی خوێندن���ی ئێمەدا حەزێكی‬ ‫زۆرمان بۆ زان���راوەكان هەیە لە بری ئەوەی‬ ‫حەز لە بیركردنەوە و پرس���یار و رای خۆمان‬ ‫دەرب���ارەی زان���راوەكان بكەین‪ ،‬هەمیش���ە‬ ‫ناوەڕۆكی پەرتووك���ەكان دەجوینەوە لە بری‬ ‫ئەوەی گرنگی بە بۆچوون و ئەزموونی خۆمان‬ ‫لەم���ەڕ ناوەڕۆكی پەرتووك���ەكان بدەین‪ .‬زۆر‬ ‫بە س���ادەیی‪ ،‬لە پۆلەكانی ئێمەدا مرۆڤەكان‬ ‫بۆ س���ندوقی هەڵگرتن بچووك دەكرێنەوە و‬ ‫مرۆڤایەتییان دەخرێتە مەترسییەوە‪.‬‬ ‫بەم ش���ێوەیەش مامۆستایەتی و فێركردن‬ ‫دەبن���ە كاری گواس���تنەوەی زانی���اری ل���ە‬

‫و قووڵی���ی بیركردن���ەوەی رەخنەگران���ە و‬ ‫دەس���تڕەنگینی و پرسیاركردن و پتەوكردنی‬ ‫بنەما ئەخالقییەكان���ی و‪...‬هتد ناكات‪ .‬هەر‬ ‫لەبەر ئەمەش���ە ك���ە لە پۆلدا مامۆس���تا بە‬ ‫رەهایی لە چەقی پرۆس���ەكەدایە‪ .‬هەرچەندە‬ ‫بانگەش���ە بۆ گۆڕینی ئ���ەم جەختكردنە لە‬ ‫مامۆس���تاوە بۆ فێرخواز دەكرێت‪ ،‬بەاڵم ئەم‬ ‫بانگەش���ە و هەواڵن���ە هی���چ دەرەنجامێكیان‬ ‫نابێت گ���ەر پێداچوونەوە و گۆڕانكاری تەواو‬ ‫و ریشەیی لەگوتاری پەروەردەییمان نەكەین‬ ‫كە لە ش���ێوازی بیركردنەوە و تێگەیش���تن و‬ ‫پێناسەكانماندا بە روونی دیارە‪.‬‬ ‫بەهۆی بوونی ئەو جۆرە مامەڵە گوتارییانەی‬ ‫سەرەوە پۆلەكان بوونەتە ناوچەی دیكتاتۆریی‬ ‫بچ���ووك و هەر بەو ش���ێوەیەش ب���ەردەوام‬ ‫دەبن‪ .‬لە الیەن بەرزترین ئاس���تی دەسەاڵتی‬ ‫ئەكادیمی���ی هەرێمی كوردس���تانەوە دان بە‬ ‫بوونی كاربەدەس���تی دیكتات���ۆری بچووك لە‬ ‫كۆمەڵگ���ەی ئەكادیمی���دا نراوە (تەماش���ای‬ ‫پەیامی وەزارەتی خوێندن���ی بااڵی كابینەی‬

‫شەش���ی حكومەتی هەرێمی كوردس���تان بە‬ ‫ناوی «نەخشەڕێگا بەرەو كواڵیتی» بكە!)‪.‬‬ ‫هەڵبەت مەبەس���ت لە پەیامەكەدا سەركردە‬ ‫و كارگێ���ڕی زانكۆكان���ن‪ ،‬ب���ەاڵم كێش���ەكە‬ ‫زۆر ل���ەوە زیاتر رۆچووەتە ن���او بچووكترین‬ ‫یەك���ەی ئەكادیم���ی و ناو دی���د و بۆچوونی‬ ‫خەڵكەوە‪ .‬ئەم دیكتاتۆرییەتە بچووكانە‪ ،‬كە‬ ‫بە هەموو جەس���تەی كۆمەڵگەی كوردستاندا‬ ‫باڵوبوونەت���ەوە‪ ،‬هەرج���ۆرە سیس���تەمێك‬ ‫دەخەنە مەترسییەوە با لە رووی تییۆرییەوە‬ ‫سیستەمەكە سەركەوتوو و پێشەنگیش بێت‪.‬‬ ‫بۆیە هەر هەوڵێكی چاكس���ازی لە سیستەمدا‬ ‫لە الیەن ئەو كەس���انەی لە سیس���تەمەكەدا‬ ‫كار دەكەن یان سیس���تەمەكەیان بۆ دانراوە‬ ‫بەرپ���ەرچ دەدرێتەوە یان فش���ەڵ دەكرێت‪.‬‬ ‫مەرج نییە گۆڕین یان چاككردنی سیس���تەم‬ ‫ببێتە هۆی گۆڕین یان چاككردنی هەڵوێستی‬ ‫خەڵك���ی بەرامب���ەر ئامانج���ەكان و رۆڵ و‬ ‫دیدوبۆچوونیان‪ .‬ئەمەش چونكە فەلس���ەفەی‬ ‫پەروەردەی هەرێمی كوردستان فەلسەفەیەكی‬ ‫دەردەدار و ناكارامەی���ە‪ .‬گ���ەر هەوڵەكان���ی‬ ‫چاكسازی كار لەسەر فەلسەفەی پەروەردەی‬ ‫كوردس���تان‪ ،‬كە لەڕێ���ی كۆمەڵێك مامەڵەی‬ ‫گوتاریی���ەوە فەراهەم دەكرێت و دێتە ئاراوە‪،‬‬ ‫نەكەن‪ ،‬ئەوا هەر ئەو كەس���انەی سیستەمە‬ ‫نوێیەكەیان بۆ دانراوە (مامۆستا و فێرخواز‬ ‫و كۆمەڵگە بە گش���تی) و بڕیارە لەس���ەریان‬ ‫جێبەجێ بكرێت‪ ،‬لە سیس���تەمەكە رادەپەڕن‬ ‫و بە شاز و نەناسراو و بێگانە و نەخوازراوی‬ ‫ل���ە قەڵەم دەدەن و كارێك���ی زۆر دەكەن بۆ‬ ‫گەڕانەوە بۆ بارودۆخی جارانیان‪ .‬بەرەنگاریی‬ ‫زۆریش دەكەن لەوەی لە سیستەمە نوێیەكەدا‬ ‫بەشدار بن و ناڕەزایی لە دژی مەبەستەكانی‬ ‫دەردەب���ڕن و هەوڵ���ی زۆر بۆ پەكخس���تنی‬ ‫دەدەن‪.‬‬ ‫بۆ هەڵوەشاندنەوەی مامەڵەی دیكتاتۆرییەت‬ ‫لە نێو پۆلەكان و لە كۆمەڵگەدا پێویس���تمان‬ ‫ب���ە بیركردنەوەیەكی جیاواز لە فەلس���ەفەی‬ ‫پەروەردەی خۆمان هەیە‪ .‬ئەمەش پێویستی‬ ‫بە دروستكردنی كەشوهەوایەكی وا هەیە كە‬ ‫تێیدا ل���ە بۆچوون و دنیابین���ی خۆمان ورد‬ ‫ببینەوە‪ ،‬بە بوون���ی متمانە بە یەكدی هەوڵ‬ ‫بدەین لە سەرچاوە و ئەجێندا تییۆرییە دیار‬ ‫و نادیارەكانی مامەڵ���ە پەروەردەیییەكانمان‬ ‫بكۆڵینەوە‪ .‬پێویستە ئەم پرۆسەیەش كۆمەڵە‬ ‫پێناس���ە و تێگەیش���تن و ئامانجێك���ی نوێ‬ ‫بهێنێتە ئاراوە كە لە رێی گوتاری پەروەردەیی‬ ‫جیاوازەوە دەریانببڕین‪ .‬بۆ نموونە‪:‬‬ ‫‪ .1‬تا ئێستا كە لەبارەی مانای مامۆستایەتی‬ ‫و فێركردنەوە لەكەسانی دەوروبەرم پرسیبێت‬ ‫و ئەوەشی لە بەڵگەنامەی فەرمی و بۆچوون و‬ ‫ئاخاوتنی بەرپرس و كارمەندانی پەروەردەوە‬ ‫بە ئاش���كرا دیارە ئەوەیە كە‪ ،‬زۆرینەی زۆری‬ ‫پێناس���ەكان بریتیبوون لە‪ :‬كردنی كۆمەڵێك‬ ‫كار و چاالكی داواكراو لە ناو پۆلەكاندا‪ .‬ئەم‬ ‫جۆرە تێگەیش���تن و بیركردنەوە س���ەرپێییە‬ ‫لە پرۆس���ەی فێركردن ئینتیباعێكی درۆینە‬ ‫دەداتە هەر ش���تێك ك���ە مامۆس���تا لە ناو‬ ‫پۆلەكاندا دەیكات‪ ،‬تەنانەت گەر ئەو ش���تانە‬ ‫پەروەردەیی���ش نەب���ن و بەپێچەوانەوە بن‪.‬‬ ‫هەروەها ئەم جۆرە تێگەیش���تنە مامۆس���تا‬ ‫دەخات���ە چەقی پۆلەوە‪ ،‬بە مانای ئەوەی كە‬ ‫گرنگترین كەس لە پۆلدا مامۆستایە‪ ،‬چونكە‬ ‫پێناس���ە و تێگەیش���تنی لەو جۆرە ئەوەندە‬ ‫س���ەرقاڵی كارەكان���ی مامۆس���تایە ئەوەندە‬ ‫ب���ە ئەگەرەكان���ی مەبەس���ت و دەرەنجام و‬ ‫دەرهاویشتەی كارەكانی مامۆستاوە پەیوەست‬ ‫نابێت‪ .‬گەر مامۆستا كارە داواكراوەكان ئەنجام‬ ‫بدات‪ ،‬ئیدی هیچ گرنگییەك بە دەرهاویش���تە‬ ‫و دەستكەوتەكانی كاری مامۆستاكە نادرێت‪.‬‬ ‫كاتێك مامۆستایەتی بە «كردن»ی كۆمەڵە‬ ‫كردارێ���ك دادەنرێت‪ ،‬ئی���دی پۆلی خوێندن‬ ‫دەبێت���ە ناوەندێك ك���ە تێیدا مامۆس���تا بۆ‬ ‫چەندین كاژێر قسە و كارەكانی خۆی نمایش‬ ‫دەكات و فێرخوازانیش تەنها بە جەس���تە لە‬ ‫ناو پۆلدا دەبن‪.‬‬ ‫ب���ە پێچەوانەوە‪ ،‬ئەگەر پێناس���ەی رۆڵی‬ ‫مامۆس���تا بە «یارمەتیدانی كەسانی دیكە بۆ‬ ‫كردن���ی كار و چاالكی» بێ���ت‪ ،‬دەبینین كە‬ ‫گرنگییەكە لێرەدا بە «كەسانی دیكە» دەدرێت‬ ‫كە فێرخوازەكانن نەك خودی مامۆستا‪ .‬لەگەڵ‬ ‫ئەم پێناس���ە و تێگەیش���تنەدا فێرخوازان بە‬

‫ش���ێوەیەكی سروشتی و راستەوخۆ دەخرێنە‬ ‫چەقی پرۆس���ەی فێركردن���ەوە‪ ،‬گرنگییەكە‬ ‫كۆمەڵێك كەس���ە نەك تاكە‌كەس���ێك‪ .‬بەم‬ ‫شێوەیە تەنها لەكاتی دڵنیابوون لە روودانی‬ ‫فێربوون وەك دەرەنجامی پرۆسەكە‌ دەزانین‬ ‫كە كاری مامۆس���تایەتی و فێركردن ئەنجام‬ ‫دراون‪ .‬ئ���ەم ش���ێوە روانینە بۆ پرۆس���ەی‬ ‫فێرك���ردن دڵنیایی زۆر زیات���رە لەوەی الی‬ ‫ناوەند و بەرپرس���ە ئەكادیمییەكانمان هەیە‬ ‫چونك���ە لە رێ���ی دەرهاویش���تەی كارەكانی‬ ‫مامۆستاوە پرۆس���ەكە هەڵدەسەنگێنین نەك‬ ‫لە رێی خودی كارەكانەوە‪ .‬لە كەشوهەوایەكدا‬ ‫كە دەستكەوت و دەرەنجام لە كەسانی تردا لە‬

‫دەزگا‬ ‫ئەكادیمییەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستان باوەڕیان‬ ‫وایە كە مەعریفە و‬ ‫زانین كۆمەڵێك باوەڕی‬ ‫دیاریكراو و نەگۆڕ و‬ ‫كۆمەڵێك زانیاری و‬ ‫حەقیقەتن‬

‫زۆر رووەوە دەبینی���ن ك���ە لەگ���ەڵ گۆڕانی‬ ‫سیاس���ەتەكاندا مەعریفەی جیاواز پێكهاتووە‬ ‫و گۆڕانی بەس���ەردا هاتووە‪ .‬كە ئەمە بەهەند‬ ‫وەرناگیرێ���ت‪ ،‬ئی���دی ناوەندەكانی فێركردن‬ ‫دەبنە بنكەی باڵوكردنەوە و مەیدانی برەودان‬ ‫ب���ە ئەجێندا و كولتوور و گوت���اری تایبەتی‬ ‫دەسەاڵتێكی تاكڕەوانە و چەوسێنەر‪.‬‬ ‫ب���ەاڵم بۆچوون���ی پێچەوان���ەی ئ���ەوەی‬ ‫س���ەرەوە ئەوەیە كە كاری مێش���كی مرۆڤ‬ ‫تەنه���ا هەڵگرت���ن نیی���ە‪ ،‬بەڵك���و كاری‬ ‫چارەس���ەركردن (‪)processing‬ی زانیارییە‬ ‫جۆراوجۆرەكانیش���ە كە لە رێی هەستەوەرە‬ ‫جیاوازەكانەوە كۆدەكرێنەوە بۆ دروستكردنی‬ ‫چەندی���ن نموون���ەی عەقڵ���ی(‪mental‬‬ ‫‪ .)model‬چارەس���ەركردن لێ���رەدا مان���ای‬ ‫دروستكردن‪ ،‬ئاڵوگۆڕكردن‪ ،‬دەستكاریكردن‪،‬‬ ‫رێكخستن‪،‬هەڵگێرانەوە و زۆر چاالكی دیكەی‬ ‫هاوشێوە دەگەیەنێت‪ .‬ئەم پرۆسەیە نەبڕاوە‬ ‫و لەبننەهاتووە و لە ڕێیەوە نموونەی عەقڵی‬ ‫دەبێتە قاڵب و هۆی چارەسەركردنی چەندین‬ ‫نموونەی عەقڵی دیكە‪ .‬بۆیە بە ش���ێوەیەكی‬ ‫خوالو ئەم پرۆس���ەیە لە مێشكی مرۆڤەكاندا‬ ‫راوەس���تانی نییە‪ .‬نموونە عەقڵییەكانی هەر‬ ‫مرۆڤێك مێژوو و پاشخان و پێكهاتەی تایبەتی‬ ‫و گش���تییان هەیە و ئاسایییە كە زۆرێك لەو‬ ‫نموونانە لە هی كەس���انی دیكە نەچن‪ .‬بۆیە‬ ‫مانا و سروش���ت و فراوانیی مەعریفە ناكرێت‬ ‫لە مێشكی مرۆڤەكاندا بە نەگۆڕی بمێننەوە و‬ ‫هەروا بە ئاسانی و وەك خۆی لە كەسێكەوە‬ ‫بۆ كەس���انی دیكە بگوازرێت���ەوە‪ .‬بە بوونی‬ ‫تێگەیش���تنی لەم جۆرە‌لە ی���ەك كاتدا كار‬ ‫لەس���ەر یەكس���انی و جیاوازیی مرۆڤەكان لە‬ ‫بەها و مانا و كێش���ە گش���تییەكاندا دەكرێت‬ ‫و‪ ،‬لە ناوەندێك���ی وادا مەعریفە چوارچێوەی‬ ‫نابێت و هیچ دەس���ەاڵتێك ناتوانێت قۆرخی‬ ‫بكات‪ .‬فێربوون و فێركردن نابنە گواستنەوەی‬ ‫مەعریفە‪ ،‬بەڵكو دەبنە ئاڵوگۆڕی ئەزموونكردنە‬ ‫جیاوازەكانی مەعریفە الی تاكەكان و گفتوگۆ‬ ‫و كێشمەكێشی دروستكردن و دەوڵەمەندكردن‬ ‫و س���وود لێ بینینی مەعریف���ە‪ .‬هەروەها لە‬ ‫ناوەندێكی وادا مرۆڤبوونی كەسەكان بە زۆر‬ ‫و كەمی مەعریفەوە بەند نییە و‪ ،‬لە ناو پۆلدا‬ ‫كەس لە كەس���ی دیكە بااڵدەستتر نییە‪ .‬گەر‬ ‫كۆمەڵگە و دەس���ەاڵتی ئەكادیمی و مامۆستا‬ ‫و فێرخوازان ئ���ەم بۆچوونەیان هەبێت‪ ،‬ئەوا‬ ‫لە پۆلدا ئاراستەی فێربوون تاكالیەنە نابێت‬ ‫و ئەزموونكردن و دەوڵەمەندكردنی مەعریفە‬ ‫الی مامۆس���تا و فێرخوازانیش روودەدات و‪،‬‬ ‫هیچ دەرفەتێك بۆ چەوساندنەوە نامێنێتەوە‪.‬‬ ‫بە كورتی‪ ،‬ئەوەی لەم نووسینەدا هەوڵم داوە‬ ‫بیڵێم ئەوەیە كە‪ ،‬كاركردن لەس���ەر ناسین و‬ ‫پەرەپێدان و گەشەپێدانی سروشتی مرۆڤەكان‬ ‫زۆر گرنگترە و كاریگەری زیاترە لە كاركردن‬ ‫لەسەر چاكسازی لە سیستەمەكاندا‪ .‬هەڵبەت‬ ‫بە هیچ ش���ێوەیەك باس���ی پشتگوێخستنی‬ ‫چاكسازی لە سیستەمدا ناكەم‪ ،‬بەاڵم گرنگە‬ ‫كە چاكس���ازی لە بیروبۆچوون���ی مرۆڤەكاندا‬ ‫ب���ە گوڕوتی���ن و هۆش���یارییەكی زۆرترەوە‬ ‫بكرێ���ت و هەموو جۆرە چاكس���ازییەكان لە‬ ‫یەك كاتدا و لە گش���ت س���ەرچاوە و كەسە‬ ‫جیاوازەكانەوە ئەنجام بدرێن‪ .‬هەروەها گرنگە‬ ‫پێداچوون���ەوە ب���ە وردودرش���تی بۆچوون و‬ ‫مامەڵ���ە گوتارییەكانماندا بكەین‪ ،‬بە تایبەتی‬ ‫ئ���ەو مامەاڵنەی ك���ە كۆمەڵگە ب���ە باش و‬ ‫خوازراویان دادەنێت و هەست بە ترسناكییان‬ ‫ن���اكات‪ ،‬ل���ە دەرهاوێش���تە جیاوازەكانیان‬ ‫بكۆڵین���ەوە و كاری جیددی و بناغەیییان بە‬ ‫بێ ترس و بە متمانەوە لەس���ەر بكەین‪ .‬بۆیە‬ ‫بۆ هەڵوەشاندنەوەی مامەڵەی دیكتاتۆرییەت‪،‬‬ ‫لە ناوەندەكانی پەروەردەی فەرمی و نافەرمی‬ ‫و ل���ە كۆمەڵگەدا‪ ،‬پێویس���تە بگەڕێینەوە بۆ‬ ‫ش���یكردنەوەی گوتاری پەروەردەیی و گشت‬ ‫ئ���ەو مامەڵ���ە و بۆچوونانەی لە پرۆس���ەی‬ ‫پەروەردەدا ئەنجام دەدرێن و چاكس���ازییان‬ ‫تێدا بكەین‪.‬‬

‫هەموو شتێك كرنگتر بێت‪ ،‬تاكەكان ناتوانن‬ ‫كار و بۆچوون���ی خۆیان بەس���ەر كۆمەڵگەدا‬ ‫بس���ەپێنن و‪ ،‬بەم���ەش دیكتاتۆریی���ەت روو‬ ‫نادات‪.‬‬ ‫‪ .2‬تێگەیش���تنمان ل���ە سروش���تی زانین‬ ‫و مەعریف���ە كاریگ���ەری لەس���ەر ش���ێوازی‬ ‫مامەڵەم���ان لەگەڵی���دا هەیە‪ .‬ب���ەالی كەمی‬ ‫دوو جۆر تێگەیش���تنی جیاواز لە سروش���تی‬ ‫مەعریف���ە ه���ەن و ه���ەر یەكەی���ان ج���ۆرە‬ ‫دەرهاویش���تەیەكیان هەی���ە‪ .‬تێگەیش���تنی‬ ‫یەكەمیان‪ ،‬كە الی دەزگا و ناوەند و كەسانی‬ ‫ئەكادیم���ی و لە كۆمەڵگەی ئێم���ەدا باوە و‬ ‫وەك لە سەرەوە باس���كرا‪ ،‬بچووككردنەوەی‬ ‫بازنەی مەعریفەیە لە زانیاری نێو كتێبەكاندا‬ ‫ك���ە دەگوازرێت���ەوە و وەر دەگیرێت‪ .‬یەكێك‬ ‫لە مانا و دەرهاویش���تەكانی ئەم تێگەیشتنە‬ ‫ئەوەیە كە بڕیاری پێش���ینە لەسەر سروشتی‬ ‫مێش���كی مرۆڤ دەدات‪ ،‬بەوەی كە مێش���ك‬ ‫وەك دەفرێك���ی خەزنكردن وایە‪ .‬ئەم باوەڕە‬ ‫ك���ە فێركردن بە گواس���تنەوەی ئەو كۆمەڵە‬ ‫زان���راو و زانینەی كە بڕیارە مەعریفە بێت لە‬ ‫مێشكی مامۆستاوە بۆ مێش���كی فێرخوازان‬ ‫دادەنێت كۆمەڵێك كێشەی سروشتی‪ -‬وجودی‬ ‫(‪ )ontological‬و سیاس���ی دێنێتە ئاراوە‪.‬‬ ‫كێش���ە وجودیی���ەكان وەك بچووككردنەوەی‬ ‫كاری مێش���كی مرۆڤەكان ب���ۆ هەڵگرتنێكی‬ ‫نەرێنی و بێ ویس���ت و بێ ئیرادە‪ ،‬لە هەمان‬ ‫كاتدا پشتگوێخستنی چاالكییە ئەرێنییەكانی‬ ‫چارەسەركردن (پرۆسێسكردن)ە لە مێشكدا‪.‬‬ ‫بە بوونی باوەڕی باوی لەم جۆرە‪ ،‬مرۆڤەكان‬ ‫پێناسە و كەسێتی و سروشت و ئاكار و هزر‬ ‫و هەس���ت و نەس���ت و پێچەڵپێچی و قووڵی‬ ‫و لە هەمان كاتیش���دا مێژووی پێش���كەوتنی‬ ‫گش���ت ئەمانە لە دەست دەدەن‪ ،‬چونكە گەر‬ ‫كاری مێشك تەنها هەڵگرتن و سڕینەوە بێت‪،‬‬ ‫ئەو كاتە مرۆڤبوون���ی مرۆڤەكان بە زۆری و‬ ‫كەم���ی ئەو زان���راو و زانیارییانەوە بەندە كە‬ ‫بڕیارە لە مێش���كیاندا هەڵی���ان گرتبن‪ .‬بەم‬ ‫پێی���ە هاوس���ەنگی مامۆس���تا و فێرخواز لە‬ ‫پۆلدا دەبێتە ئەوەی كە مرۆڤبوونی مامۆستا‬ ‫لەوپەڕی���دا بێت و مرۆڤبوون���ی فێرخوازیش‬ ‫لە نزمترین ئاس���تدا یان هەر ل���ە نەبووندا‪.‬‬ ‫لە دەرەنجامی ئەم هاوكێش���ەیەدا كێش���ەی‬ ‫سیاسی لە ناوەندێكی وادا‪ ،‬كە تاكە كەسێك‬ ‫هێز و بااڵدەس���تییەكی ناهاوسەنگی بەسەر‬ ‫كۆمەڵێكی دیكەدا سروشتی و بێسنوور بێت‪،‬‬ ‫نەك لەبەر گرنگی و سوودی كارەكانی بەڵكو‬ ‫لەبەر سروش���تی كەسەكە و ناوونیشانەكەی‪،‬‬ ‫دەگاتە ئەوپەڕی و چەوسانەوە و سڕینەوەی *عەبدولڕەحمان ئەحمەد وەهاب‪ ،‬خوێندكاری‬ ‫مرۆڤەكان بەبێ وچ���ان روو دەدات‪ .‬ئەمە لە دكتۆرای���ە لە سۆس���یۆلۆژیا و سیاس���ەتی‬ ‫كاتێكدا كە زۆرینەی زۆری پێكهاتەی مەعریفە پەروەردەیی لە زانك���ۆی تۆرۆنتۆ لە كەنەدا‬ ‫پەیوەندی ب���ە بارە سیاس���یی و مێژوویییە و خاوەنی بڕوانامەی ماس���تەرە لە ئەدەبیاتی‬ ‫جیاوازەكان���ەوە هەی���ە؛ ب���ە گوزەركردن بە ئەمریكی لە زانكۆی ماساچوس���ێتس‪ -‬بۆستن‬ ‫نێو مێ���ژووی پێش���كەوتنی مەعریف���ەدا لە لە ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‪.‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫نیسانینیسانی‬

‫‪6 6‬‬

‫پشێوی و ناسەقامگیری‪ ..‬قەدەری رۆژهــــ‬ ‫لەدوای ‪11‬ی ئەیلول (سێپتێمبەر)ی ‪2001‬ەوە‪ ،‬واڵتانی رۆژئاوایی چەندین جار لە رۆژهەاڵتی ناوەڕاستدا هێزیان‬ ‫بەكارهێناوە و ئۆپەراسیۆنیان كردووە‪ .‬سوپاكانی دەوڵەتانی بیانی لەجیاتی ئەوەی ئاگری جەنگەكان دابمركێننەوە‪ ،‬خۆشتریان‬ ‫كردووە‪ .‬ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بە الوازی لەو جەنگانە هاتەدەر‪ ،‬گرووپە چەكدارەكانیش بوونەتە ئاكتەری‬ ‫سەرەكی و بەهێزی گەمە سیاسییەكە‪ .‬شۆڕشەكانی جیهانی عەرەبی لە چوارچێوەی ئەم پشێوی و نائارامیەدا هەڵگیرسان‪.‬‬

‫ل���ە ‪11‬ی نیس���ان (ئاپری���ل)ی ‪،2007‬‬ ‫جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمەریكای پێشوو‬ ‫نیكۆالس بێرنز‪ ،‬ئەم چەند دێڕەی نووس���یوە‪:‬‬ ‫«تا ‪ 10‬س���اڵ پێش ئێس���تا‪ ،‬ئەوروپا چەقی‬ ‫سیاس���ەتی دەر��كی���ی ئەمەری���كا ب���وو‪ ،‬لە‬ ‫نیس���ان (ئاپریل)ی ‪1917‬ەوە‪ ،‬كاتێك وودرۆ‬ ‫ویلس���ن یەك ملیۆن س���ەربازی ناردە بەرەی‬ ‫رۆژئاوا‪ ،‬تا دەس���تتێوەردانی سەرۆك كلینتن‬ ‫لە كۆس���ۆڤۆ لە س���اڵی ‪ .1999‬ل���ە ماوەی‬ ‫زۆربەی سااڵنی س���ەدەی بیستەمدا‪ ،‬بایەخی‬ ‫یەكەم و سەرەكیی ئێمە ئەوروپا بوو‪)...( .‬‬ ‫ئێستا رەوشەكە بە تەواوەتی گۆڕاوە‪)...( .‬‬ ‫رۆژهەاڵتی ناوەڕاس���ت‪ ،‬بۆ سەرۆكی ئەمەریكا‬ ‫و وەزیری دەرەوەی و هەروەها بۆ ئەوانەی لە‬ ‫دوای ئەوانیشەوە دێن‪ ،‬چووەتە ئەو پێگەیەی‬ ‫كە ئەوروپا لە س���ەدەی بیستەمدا الی ئیدارە‬ ‫جیاجیاكان هەیبوو (‪.»)1‬‬ ‫جۆرج دەبلیو بوش‪ ،‬س���ەرۆكی پێش���ووی‬ ‫ئەمەریكاش ئەوكات ئەمەی گوتبوو ‪»:‬ئەوەی‬ ‫ئێس���تا ل���ە رۆژهەاڵتی ناوەڕاس���تی گەورەدا‬ ‫روودەدات تەنه���ا ملمالنێیەك���ی س���ەربازی‬ ‫نییە‪ .‬جەنگێكی ئایدیۆل���ۆژی یەكالكەرەوەی‬ ‫ئەم س���ەردەمەی ئێمەیە‪ .‬جەنگێك لە نێوان‬ ‫ئەوانەی باوەڕیان بە ئازادی و نەرمڕۆیی هەیە‬ ‫و ئەوانەی توندڕۆن و خەڵكی بێتاوان دەكوژن‬ ‫و نیازی خۆیان راگەیان���دووە كە دەیانەوێت‬ ‫شێوازی ژیانی ئێمە تێكبدەن (‪.»)2‬‬ ‫دوای س���اڵێك‪ ،‬باراك ئۆبام���ا لە میانەی‬ ‫پێشكەشكردنی دۆكترینە ستراتیژییە تازەكەی‬ ‫ئەمەریكا لە ‪5‬ی كانوونی دووەم (جانیوەری)ی‬ ‫‪ ،2012‬ئەم بۆچوونەی سەرەوەی رەتكردەوە‬ ‫و رایگەیان���د كە ئێس���تا‪ ،‬وەك جێ بایەخی‬ ‫یەكەمی واڵتەكەی‪ ،‬نەك رۆژهەاڵتی ناوەڕاست‪،‬‬ ‫بەڵكو ئاسیا ش���وێنی ئەوروپای گرتووەتەوە‬ ‫(‪ .)3‬بەاڵم ئایا بەڕاس���ت ئەم قس���انە هێمان‬ ‫بۆ ئەوەی ئەمەریكا دەس���تبەرداری هەرێمێك‬ ‫دەبێت كە بە هۆی شۆڕش���ە عەرەبییەكانەوە‬ ‫و بەه���ۆی قەیرانی بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران‪،‬‬ ‫بووەتە ناوچەیەكی ناسەقامگیر؟‬ ‫دوای ‪11‬ی ئەیل���ول (س���ێپتێمبەر)ی‬ ‫‪« ،2001‬رۆژهەاڵتی ناوەڕاس���تی گەورە» كە‬ ‫ناوچەیەكی س���نوور نادیارە و لە پاكستانەوە‬ ‫درێژ دەبێتەوە ت���ا مەغریب و واڵتانی قۆچی‬ ‫ئەفریقی���ش دەگرێت���ەوە‪ ،‬بووەت���ە مەیدانی‬ ‫س���ەرەكیی زلهێزی ئەمەریكا و مەیدانی ئەو‬ ‫جەنگە یەكالییكەرەوە بێوێنەیەی كە كۆشكی‬ ‫سپی ناوی ناوە ملمالنێی جیهانی‪ .‬ئەم هەرێمە‬ ‫لەبەر س���امانە نەوتیەكەی‪ ،‬لەبەر هەڵكەوتە‬ ‫س���تراتیژییەكەی‪ ،‬لەبەر بوونی ئیس���رائیل‪،‬‬ ‫هەردەم یەكێك بووە لەو ناوچانەی كە ویالیەتە‬ ‫یەكگرت���ووەكان بایەخێك���ی زۆری پێداوە بە‬ ‫تایبەت���ی لە دوای ‪ 1956‬و پووكانەوەی وردە‬ ‫وردەی هەردوو زلهێزی فەڕەنسی و بەریتانی‬ ‫لە ناوچەكە‪ .‬هەر وەك فیلیپ درۆز ڤەنسەن‪،‬‬ ‫لە شیكردنەوەیەكی جوانیدا بۆ «ساتەوەختی‬ ‫ئەمەریكی» لە رۆژهەاڵتی ناوەڕاستدا‪ ،‬دەڵێت‬ ‫كە ئەم هەرێمە وەك «حەوش���ەی پش���تەوە‬ ‫(‪»)4‬ی ویالیەت���ە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا‪،‬‬ ‫شوێنی ئەمەریكای التینی گرتووەتەوە‪ .‬جگە‬ ‫لەم���ەش‪ ،‬ئەم هەرێمە خەس���ڵەتێكی دیكەی‬ ‫هەیە كە ل���ە نیمچە كیش���وەری ئەمەریكادا‬ ‫بەدی ناكرێت‪ ،‬ئەویش ئەوەیە كە مەیدانێكی‬ ‫گرنگی جەنگە لە دژی تێرۆریزمی جیهانی‪.‬‬ ‫وادیارە دیمەنەكە سەراوژێر كراوە‪ .‬ئەمەش‬ ‫گومانی تێدا نییە كە ئامانجی ستراتیژدانەرانی‬ ‫پێنتاگۆن و كۆنەپارێزە تازەكانی ئیدارەی بوش‬ ‫بووە‪ ،‬بەاڵم دەكرێت ئەو گومانەش بكەین كە‬ ‫ئەنجام���ەكان بە گوێرەی خەونەكانیان بوونە‪،‬‬ ‫واتە سەرلەنوێ داڕش���تنەوەی هەرێمەكە بۆ‬ ‫ئەوەی دەس���ەاڵتێكی هەمیشەیی خۆیانی لێ‬ ‫دامەزرێنن بە هەمان ش���ێوەی فەڕەنسییەكان‬ ‫و بەریتانییەكان ك���ە دوای یەكەمین جەنگی‬ ‫جیهانی لە ناوچەكە كردیان‪.‬‬ ‫لە راس���تیدا‪ ،‬لە ماوەی هەش���ت س���اڵی‬ ‫س���ەرۆكایەتییەكەی جۆرج دەبلیو بوش���دا‪،‬‬ ‫رۆژهەاڵت���ی ناوەڕاس���تی گ���ەورە ب���وو ب���ە‬

‫«ناوچەی���ەك بۆ چەندین جەنگ���ی دژوار»‪،‬‬ ‫چەندین ش���ەڕ و ملمالنێی خوێن���اوی كە لە‬ ‫یەك كاتدا بەرپا بووبوون‪ ،‬هێزە س���ەربازییە‬ ‫رۆژئاواییەكانیش بەشدارییەكی راستەوخۆیان‬ ‫تێ���دا دەكرد ك���ە لە دوای جەنگ���ی دووەمی‬ ‫جیهانیی���ەوە ئەمە یەكەمین ج���ار بووە بەم‬ ‫ش���ێوەیە ل���ە جەنگێك���ی وەه���اوە بگلێن‪.‬‬ ‫ئەفغانس���تان تووشی پاش���اگەردانی دێت و‬ ‫هێزە ئەمەریكییەكانیش و هەروەها هێزەكانی‬ ‫نات���ۆش كەوتوونەتە ناو زۆنگاوی ئەم جەنگ‬ ‫و فەوزایە كە رزگاریان نابێت لێی تا س���اڵی‬ ‫‪ 2014‬ك���ە گوای���ە لەو س���اڵەدا ئ���ەو واڵتە‬ ‫بەجێدێڵ���ن‪ .‬هەرچەن���دە س���وپای ئەمەریكا‬ ‫لە عێراق كش���اوەتەوە‪ ،‬بەاڵم ئ���ەو واڵتە تا‬ ‫ئێس���تاش بە دەس���ت توندوتیژی مەزهەبی‬ ‫و نەژادیی���ەوە دەناڵێنێت كە س���ەتان هەزار‬ ‫قوربانیی لێكەوتووەتەوە و چەندین برینیشی‬ ‫لە جەستەی ئەو واڵتەدا دروستكردووە كە بە‬ ‫ئاسانی ساڕێژ نابن‪.‬‬ ‫ه���ەر دوای جەنگ���ی ئیس���رائیل لە دژی‬ ‫لوبن���ان لە هاوینی ‪2006‬دا‪ ،‬لوبنان دووچاری‬ ‫جەنگێك���ی ناوخۆیی بێدەنگ ه���ات لەنێوان‬ ‫دوو هێ���ز‪ :‬الیەنەكانی ‪14‬ی ئادار (مارس) بە‬ ‫رابەرایەتی س���ەعد حەریری و هاوپەیمانییەك‬ ‫كە لە حیزبوڵاڵ و تەوژمی نیش���تمانیی ئازاد‬ ‫بە س���ەركردایەتی ژەنەراڵ میش���ێل عەون‪.‬‬ ‫لە فەڵەس���تینیش‪ ،‬پڕۆس���ەی بەكۆلۆنیكردن‬ ‫و كارە س���ەركوتكارییەكان بەش���دارن نەك‬ ‫تەنه���ا ل���ە خێراكردن���ی پارچەپارچەكردنی‬ ‫خاكی فەڵەس���تین‪ ،‬بەڵكو لە هەڵوەشانەوەی‬ ‫كۆمەڵگ���ە و لێكترازانی بزاڤی نیش���تمانیش‪.‬‬ ‫ئینجا ئۆپەراس���یۆنی سەربازیی ئیسرائیلی بە‬ ‫ن���اوی « گوللەی لەقاڵبدراو» كە لە ‪- 2008‬‬ ‫‪ 2009‬ل���ە دژی كەرتی غەززە كردی‪ ،‬گرژی و‬ ‫ناكۆكییەكانی خراپتر كرد‪.‬‬ ‫دوای ئەوەی ئەتیوپی���ا لە كانوونی یەكەم‬ ‫(دیس���ێمبەر)ی ‪ 2006‬دەس���تێوەردانێكی‬ ‫س���ەربازی ل���ە س���ۆماڵ كرد و واش���نتنیش‬ ‫پش���تگیری لێكرد‪ ،‬س���ۆماڵ ناونیش���انێكی‬ ‫گوماناوی وەرگرت و بە «بەرەی نوێی جەنگ‬

‫بنبەستی سیاسی لە‬ ‫فەڵەستین‪ ،‬هەڵوەشانەوەی‬ ‫دەوڵەتان‪ ،‬دەستتێوەردانە‬ ‫سەربازییە یەك لە دوای‬ ‫یەكەكانی ئەمەریكا ئەو‬ ‫مانایە دەگەیەنن كە‬ ‫نائومێدییەكی خۆكوژ‬ ‫لەئارادایە‪ ،‬هەروەها بەهانە‬ ‫دەدەنە دەست توندڕەوەكان‬ ‫تا موزایەدە بكەن‬ ‫ل���ە دژی تێرۆریزم» ناس���را‪ .‬لێرەدا دەكرێت‬ ‫باس لە «كەوانەیەك���ی قەیران»ی زۆر درێژ‬ ‫بكەین كە لە پاكس���تانەوە دەڕوات تا هەرێمی‬ ‫ساحل لە ئەفریقا كە دارفور و هەروەها دوای‬ ‫رووخان���ی رێژیمەكەی كۆلۆنێ���ل موعەممەر‬ ‫قەزافی‪ ،‬لیبیاش دەگرێتەوە‪.‬‬ ‫ئ���ەم جەنگ و قەیرانانە ك���ە هەر یەكەیان‬ ‫مێژوویەك���ی تایبەت���ی خ���ۆی و دینامیك���ی‬ ‫ناوخۆی���ی خ���ۆی و ه���ۆكاری لۆكالیی خۆی‬ ‫هەیە‪ ،‬بەش���ێكن لەو دی���دە ئەمەریكییەی كە‬ ‫ئیدارەی ب���وش هەڵیگرتبوو‪ .‬لە س���ەردەمی‬ ‫جەنگی س���ارددا‪ ،‬ویالیەت���ە یەكگرتووەكانی‬ ‫ئەمەریكا (هەروەها یەكێتی سۆڤیەتیش) ئەم‬ ‫قەیرانانەیان بە پێكدادان���ی نێوان رۆژهەاڵت‬ ‫و رۆژئ���اوا دادەنا‪ .‬بەپێی ئ���ەم لۆژیكە بێت‪،‬‬ ‫نیكاراگوای س���ااڵنی حەفتاكان و هەشتاكان‬ ‫مەیدانێك نەبوو بۆ خەباتی بەرەی س���اندینی‬ ‫ل���ە دژی رێژیمێكی دیكتاتۆری وەحش���ی لە‬

‫ساڵی ‪ ،2007‬رێگاكانی یاخیبوون‬ ‫ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا‬ ‫دوای ئەوەی «رۆژهەاڵتی ناوەڕاستی‬ ‫گەورە»ی كردە گەورەترین مەیدانی‬ ‫«جەن���گ ل���ە دژی تێرۆری���زم»‪،‬‬ ‫ژمارەیەك���ی زۆری جەنگاوەران���ی‬ ‫فرەن���ەژادی راكێش���ایە ناوچەك���ە‪،‬‬ ‫سنوورەكانی سڕیەوە و رێگایەكیشی‬ ‫دروستكرد بۆ هاتوچۆكردنی یاخیبووان‬ ‫و چەك‪.‬‬ ‫پێن���او بونیادنانی كۆمەڵگەیەك كە دادوەریی‬ ‫زیاتری تێدا بێت‪ ،‬بەڵكو واڵتێك بوو كە زۆر‬ ‫رێی تێدەچ���وو بەالی ئیمپراتۆرێتیی خراپەدا‬ ‫دایبش���كاندایە (‪ ،)5‬وات���ە ب���ە الی یەكێتی‬ ‫س���ۆڤیەتدا‪ ،‬ئەمە لێكدانەوەیەكی سیاس���ی‬ ‫بوو ك���ە گەلی نیكاراگوای���ی نرخەكەی دا و‬ ‫دووچاری ش���ەڕ و ماڵوێرانیەكی ‪ 10‬س���اڵە‬ ‫ب���ووەوە‪ .‬بە الی واش���نتنەوە‪ ،‬هیچ گرفتێك‬ ‫نییە بە ناوی گرفتی فەڵەس���تینی‪ ،‬دەوڵەتی‬ ‫سۆماڵی تووش���ی هیچ قەیرانێك نەبووە‪ ،‬لە‬ ‫لوبنانی���ش هی���چ گرژیەك���ی مەزهەبی نییە‪،‬‬ ‫بەڵكو ئەوەی هەیە ملمالنێیەكی جیهانییە لە‬ ‫نێوان چاكە و خراپەدا‪ .‬بە دیوەكەی دیكەدا‪،‬‬ ‫ئەم گوتارە ئەمەریكییە‪ ،‬بووەتە خۆراكێك بۆ‬ ‫رێكخراوی قاعیدە و بەم بیانووەوە جەنگێكی‬ ‫درێژخایەن���ی ل���ە دژی « خاچپەرس���تان و‬ ‫جولەكە» راگەیاندووە‪.‬‬ ‫بەش���ێكی ئەم دووفاقیە س���ادەیە دواجار‬ ‫بووەت���ە پێش���بینیكردنێك ك���ە خۆی خۆی‬ ‫دەهێنێتە دی و لەالیەن ئاكتەرە لۆكالیەكانەوە‬ ‫وەك ئام���راز بۆ پتەوكردن���ی پایە و هێزیان‬ ‫بەكارهێن���دراوە‪ .‬باش���ترین نموونە بۆ ئەمە‬ ‫سۆماڵە (‪ :)6‬حكومەتی فێدێراڵی راگواستە كە‬ ‫لە سەركردە گەندەڵ و نەشارەزاكانی جەنگ‬ ‫پێكهاتووە‪ ،‬ئەو بیرۆكەیەی بە كۆشكی سپی‬ ‫«فرۆشت» كە گوایە سۆماڵ بووەتە مەیدانی‬ ‫چاالكییەكانی «تێرۆریزم���ی نێودەوڵەتی»‪.‬‬ ‫بۆیە واش���نتن هانی ئەدی���س ئەبابای دا تا‬ ‫یەكێت���ی دادگا ئیس�ل�امیەكان لەناوببات كە‬ ‫شەش مانگ پێشتر دەستی بەسەر مەقادیشۆدا‬ ‫گرتبوو (‪ .)7‬دینامیكە ناوخۆییەكانی ئەم شەڕ‬ ‫و قەیرانانە پش���تگوێخراون و لە جیاتی ئەمە‬ ‫ش���یكردنەوەی فراوان و جیهانییان بۆكراوە‪.‬‬ ‫داگیركردن���ی واڵتێك���ی موس���ڵمان لەالیەن‬ ‫ئەتیوپیایەكی مەسیحیەوە سوودی زیاتری بە‬ ‫گرووپە ئیسالمییە توندڕەوەكان گەیاند و الی‬ ‫خەڵك خۆشەویستی كردن (‪.)8‬‬ ‫نموونەیەكی دیك���ە لوبنانە‪ ،‬ئەو دەوڵەتە‬ ‫الواز و ش���لۆقەی ك���ە لەس���ەر بنچین���ەی‬ ‫پالنڕێژییەكی حەكیمان���ە دامەزراوە‪ .‬هەردوو‬ ‫حكومەت���ی ئەمەریك���ی و فەڕەنس���ی‪ ،‬ب���ە‬ ‫پش���تگیریكردنێكی ئاش���كرای بەرەی���ەك و‬ ‫نیوەی واڵت لە دژی نیوەكەی دیكە‪ ،‬هەوڵی‬ ‫رێگەچارەیەكی نیشتمانی بۆ كێشەكانی ئەم‬

‫بەرە‬

‫ه‬

‫لە مانداتی بەریتانییەوە بۆ داگیركردنی ئیسرائیلی‬

‫فەڵەستین كە هەر دوای جەنگی یەكەمی جیهانی كەوتە ژێر مانداتی بەریتانیاوە‪ ،‬بوو‬ ‫بە دروستكردنی ئیسرائیل لەساڵی ‪ 1948‬گەیشتە لووتكە‪ .‬لە كاتێكدا كە ئەم داگیركا‬ ‫كەناری رۆژئاواش‪ ،‬دروستكردنی دەوڵەتێكی سەربەخۆی فەلەستینی پێناچێت جارێ موم‬

‫‪ ،2002‬سەرلەنوێ‬ ‫داگیركردنەوە‬

‫زۆنەكانی ئەی و بی‬

‫كۆلۆنییە ئیسرائیلیەكان‬

‫ئەو شریتە ئەمنیانەن كە هێزەكانی ئیسرائیل لە دەوری‬ ‫شارە گەورە فەلەستینییەكاندا دروستیكردوون‪.‬‬ ‫خاڵەكانی پشكنین كە ئیسرائیل لە دەوری ئورشەلیم‬ ‫دایناون‪.‬‬ ‫دیواری ئاسایشی ئیسرائیلی كە یان دروستكراوە‬ ‫یانیش ئێستا لە دروستكردندایە‪.‬‬ ‫ڕۆژەی دروستكردنی دیواری ئیسرائیلی‬

‫‪000 – 1993‬‬ ‫وەك پێستی پ‬

‫فەڵەستین دوای رێككەوتنەكانی قاهیرە (‪ )1994‬و‬

‫(زۆنی ئەی)‪ :‬ئەو خاكانەی تەنها لە ژێر‬ ‫دەسەاڵتی فەڵەستینیدان‬ ‫(زۆنی بی)‪ :‬ئەو خاكانەی لە ژێر كۆنترۆڵ‬ ‫سوپای ئیسرائیلی لەوێ بەرپرسە لە كاروب‬ ‫(زۆنی سی)‪ :‬ئەو خاكانەی تەنها لە ژێر ك‬ ‫ئیسرائیلیدان‬ ‫جۆالن كە لەساڵی ‪1967‬ەوە ئیسرائیل دا‬ ‫لە ساڵی ‪ 1981‬خستوویەتیە سەر خاكی خۆ‬


‫‪77‬‬

‫‪2013‬‬ ‫‪2013‬‬ ‫نیسانی‬ ‫نیسانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫ئاداری‬

‫ــــەاڵتی ناوەڕاست‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫ئاالن گرێش‬

‫ەكانی «جەنگ لە دژی تێرۆریزم»‬ ‫رێگای «ئەنتەرناسیۆنال یاخی»‬

‫هاتوچۆكردنی جەنگاوەران و چەك‬

‫و بە بابەتی پڕۆسەی داگیركاری كە‬ ‫ارییە هێشتا بەردەوامە و گەیشتووەتە‬ ‫مكین بێت‪.‬‬

‫‪ ،20‬پنت پنت‬ ‫پڵنگی لیۆپارد‬

‫واڵتەیان زۆر س���ەخت ك���ردووە‪ .‬بەم جۆرە‪،‬‬ ‫لوبن���ان بووەت���ە مەیدانی ملمالنێ���ی نێوان‬ ‫رۆژئاوا و هاوپەیمانەكانی لە الیەكەوە و ئێران‬ ‫و س���ووریا لەالیەكەی دیكەوە‪ ،‬كە دوور نییە‬ ‫وەك «سەركەوتنی خراپە» بێتە بەرچاو‪.‬‬ ‫راس���تە جەنگەكان ژمارەیان زۆرە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ه���ەزار و ی���ەك رایەڵیان لە نێوان���دا هەیە‪.‬‬ ‫س���نوورەكان هەت���ا دێ زیاتر ل���ە كۆنترۆل‬ ‫دەردەچن‪ ،‬ئەمەش رێ بۆ هاتوچۆی چەك و‬ ‫جەنگاوەران و تەكنیكەكانیان ئاسان دەكات‪.‬‬ ‫جگە لەمەش‪ ،‬سەتان هەزار پەنابەر لەبەر شەڕ‬ ‫و پێكدادان هەاڵتوونە و ئاوارەی سنوورەكان‬ ‫بوون‪ .‬بەم جۆرە‪ ،‬لە ئەفغانس���تان لە دوای‬ ‫‪2005‬ەوە‪ ،‬چەندین شێوازی جۆراوجۆری شەڕ‬ ‫و توندوتیژی پەیدا بوون كە پێشتر لە عێراق‬ ‫بەرباڵو بوون وەكو پەالماری خۆكوژی (ئەم‬ ‫ج���ۆرەی خەبات لە س���ەردەمی داگیركاریی‬ ‫س���ۆڤیەت لە ئەفغانس���تان لەئارادا نەبوو)‪،‬‬ ‫لەگ���ەڵ بەكارهێنان���ی بۆم���ب و تەقەمەنیی‬ ‫دەستكرد لە دژی كاروانەكانی گواستنەوەی‬ ‫سەربازان‪.‬‬ ‫لە دۆخێكی ئاوادا‪ ،‬دەوڵەتانی ناوچەكە كە‬ ‫پێشتر بە هۆی دەیان س���اڵی دیكتاتۆری و‬ ‫گەندەڵییەوە الواز بووبوون‪ ،‬ناتوانن رۆلێكی‬ ‫كاریگەر بگێڕن‪ .‬لە هەندێك شوێن‪ ،‬دەتوانین‬ ‫بڵێین ئاسەواریش���یان نەماوە‪ ،‬بۆ نموونە لە‬ ‫ئەفغانس���تان‪ .‬لە عێراقیش‪ ،‬ناس���ەقامگیری‬ ‫و هەڵوەش���انەوە كۆمەاڵیەتییەكەی ئێس���تا‬ ‫تەنها ئەنجامی جەن���گ نین‪ ،‬بەڵكو نزیكەی‬ ‫‪ 13‬س���اڵی ئابڵوقەی ئاب���ووری (‪– 1990‬‬ ‫‪)2003‬یش كۆمەڵگ���ە و دەوڵەتی عێراقیان‬ ‫لە ریشەوە هەڵتەكاند‪ .‬لەم ماوەیەدا بوو كە‬ ‫كاریگەریی سەلەفیە سوننییەكان دەستیكرد‬ ‫بە زیادبوون و پەلهاویش���تن لەو واڵتەدا‪ ،‬بە‬ ‫تایبەت���ی لە كەناری ئ���ەو رێگایانەی بەرەو‬ ‫ئوردن دەچ���ن‪ ،‬ئەو رێگایان���ەی نەك تەنها‬ ‫خۆراك و داوودەرمانی���ان پێدا رەتدەبوون‪،‬‬ ‫بەڵك���و چەك و بی���ری توندڕەویش (‪ .)9‬لە‬ ‫لوبنانیش ه���ەوڵ و تەقەالكانی بونیادنانی‬ ‫دەس���ەاڵتێكی ناوەندیی بەهێز شكستیان‬

‫‪،1993 – 1967‬‬ ‫فراوانبوونی ئیسرائیل‬

‫خواردووە‪ .‬هەرچی فەڵەستینیشە‪ ،‬دەسەاڵتی‬ ‫نیش���تمانی ب���ۆ مان���ەوەی خۆی پش���ت بە‬ ‫یارمەتییە س���ەربازی و ئابوورییە بیانییەكان‬ ‫دەبەس���تێت‪ ،‬هەروەها لە سایەی پشتیوانیی‬ ‫حكومەتی ئیس���رائیلیش تا ئێستا ماوەتەوە‪.‬‬ ‫چەندین هەرێمیش هەن‪ ،‬وەكو كوردس���تانی‬ ‫عێراق و غ���ەززە ئۆتۆنۆمییان وەرگرتووە و‬ ‫ئەمەش جۆش و خرۆش دەداتە جوداخوازان‬ ‫لە ش���وێنی دیكە‪ ،‬وەكو ك���وردی توركیا و‬ ‫بەلوچەكانی ئێران و پاكستان‪.‬‬ ‫گرووپ���ە چەكدارەكانی���ش قەت پێش���تر‬

‫بۆ یەكەم جار ل���ە دوای ‪ 1948‬و ‪1949‬وە‪،‬‬ ‫بەش���ێكی زۆری دانیش���تووانی ئیس���رائیلی‬ ‫ناچار بوون م���اڵ و حاڵی خۆیان بەجێبێڵن‬ ‫و رابكەن‪.‬‬ ‫تەنانەت حەماس���یش‪ ،‬كە تەنها لە غەززە‬ ‫خۆی جێگیر كردووە‪ ،‬لە توانایدایە بە مووشەك‬ ‫پەالماری ش���ارێكی ئیسرائیلی وەك سدێرۆت‬ ‫ب���دات (‪ .)10‬بەكارهێنانی چەكی دەس���تكرد‬ ‫و س���ەرەتایی ب���ەاڵم كاریگەر ك���ە دەكرێت‬ ‫بە ئاس���انی بیانگۆڕی (وەك���و تەقەمەنیی‬

‫بەریتانیا و فەڕەنسا كە دوو دەوڵەتی سەركەوتووی‬ ‫جەنگی یەكەمی جیهانی بوون‪ ،‬گاڵتەیان بە خەون و‬ ‫ئاواتی گەالن (لە رۆژهەاڵتی ناوەڕاست) دەهات و بە‬ ‫كەیفی خۆیان سنووری سیاسییان دادەڕشت و چەندین‬ ‫قەوارەی دەستكردیان دروستكرد و ئیرادەی خۆیان‬ ‫بەسەر ئەو گەالنەشدا سەپاند كە ملكەچیان نەدەبوون‬ ‫ئەوەندە بەهێ���ز نەبوون و رۆڵ���ی گرنگیان‬ ‫نەگێڕاوە لەوەی كۆتایی سااڵنی دوو هەزارەكان‬ ‫گێڕاویانە‪ ،‬ئەمەش دانوستانەكان زۆر ئاڵۆزتر‬ ‫دەكات‪ .‬بۆ نموونە لە ئەفغانس���تان و عێراق‬ ‫و س���ۆماڵ‪ ،‬ئەو گرووپانەن ت���ەرازووی هێز‬ ‫دەگۆڕن و قەیران دروستدەكەن‪ .‬لە لوبنان‪،‬‬ ‫حیزبوڵ�ڵ�ا قس���ەی دەڕوات و ل���ە غەززەش‬ ‫حەماس هەموو شتێكە‪.‬‬ ‫ئەم رێكخراو و گرووپانە س���ەلماندوویانە‬ ‫كە دەتوانن مەترسی دروستبكەن و هەڕەشە‬ ‫بكەن‪ .‬لە عێراق و ئەفغانس���تان‪ ،‬توانیویانە‬ ‫شكس���ت بە گەورەترین س���وپای رۆژئاوایی‬ ‫بێنن‪ .‬ل���ە لوبنانیش‪ ،‬حیزبوڵ�ڵ�ا نەك تەنها‬ ‫توان���ی بۆ م���اوەی ‪ 33‬رۆژ خ���ۆی راگرێت‬ ‫بەرامبەر بە پەالمارەكانی ئیسرائیل لە ساڵی‬ ‫‪ ،2006‬بەڵكو رێساكانی یارییەكەشی گۆڕی‪:‬‬

‫‪،1967 – 1948‬‬ ‫خاپووركردنی گوندی عەرەبان‬

‫دەس���تكرد‪ ،‬مووشەكی قەس���ام‪ ،‬چەكی دژە‬ ‫تانك و هتد‪ ).‬توانیویانە س���نوورێك بۆ توانا‬ ‫س���ەربازییە ئەمەریكی و ئیس���رائیلییەكان‬ ‫دابنێ���ن‪ .‬زیی���ڤ ش���ییف‪ ،‬ش���یكەرەوەی‬ ‫س���ەربازی كە بۆ رۆژنام���ەی هائارێتز كاری‬ ‫دەكرد و ئێس���تا لە ژیاندا نەماوە‪ ،‬لە ساڵی‬ ‫‪ 2007‬بۆچوونێك���ی ریالیس���تی دەرب���ڕی و‬ ‫گوتی ‪»:‬ئەگەرچی دەی���ان جار رامانگەیاند‬ ‫ك���ە حەماس كەوتووەتە ژێر فش���ار و داوای‬ ‫ئاگربەست دەكات‪ ،‬بەاڵم لە جەنگی سدێرۆت‪،‬‬ ‫دەكرێت بڵێین كە ئیسرائیل دۆڕاندی‪)...( .‬‬ ‫لە سدێرۆت ئیسرائیل شتێكی بە سەردا هات‬ ‫كە ل���ە دوای جەنگی س���ەربەخۆییەوە قەت‬ ‫شتی وای بە خۆیەوە نەدیبوو‪ :‬دوژمن توانی‬ ‫تەواوی شارێك بێدەنگ بكات و ژیانی ئاسایی‬ ‫بوەستێنێ» (‪.)11‬‬ ‫بنبەس���تی سیاس���ی ل���ە فەڵەس���تین‪،‬‬

‫‪،1949 – 1947‬‬ ‫پالنی دابەشكردن كە لە‬ ‫‪29‬ی تشرینی دووەم‬ ‫(نۆڤێمبەر)ی ‪1947‬‬ ‫پێشنیاز كرا و یەكەم‬ ‫داگیركردن‬

‫هەڵوەش���انەوەی دەوڵەتان‪ ،‬دەستتێوەردانە‬ ‫سەربازییە یەك لە دوای یەكەكانی ئەمەریكا‬ ‫ئ���ەو مانای���ە دەگەیەنن ك���ە نائومێدییەكی‬ ‫خۆك���وژ ل���ە ئارادای���ە‪ ،‬هەروەه���ا بەهانە‬ ‫دەدەنە دەس���ت توندڕەوەكان ت���ا موزایەدە‬ ‫بكەن‪ .‬ئەو گرووپە ئیس�ل�امییانەی كە ئااڵی‬ ‫قاعیدەیان هەڵكردووە‪ ،‬جا لە عێراق بن یان‬ ‫لە ئەفغانس���تان‪ ،‬لە كامپە فەڵەستینیەكانی‬ ‫لوبنان بن یان لە واڵتانی مەغریبی عەرەبی‪ ،‬لە‬ ‫مالی بن یان لە سۆماڵ‪ ،‬ئەوەیان دەرخستووە‬ ‫كە ئایدیۆلۆژیای توندڕەوی فش���اری هێناوە‬ ‫لە كاتێكدا س���نوورە هەرێمیی���ەكان درزیان‬ ‫تێكەوتووە‪.‬‬ ‫ئەو ناس���یۆنالیزمەی كە لە دوای جەنگی‬ ‫یەكەمی جیهانییەوە باڵی بەسەر ناوچەكەدا‬ ‫كێشابوو‪ ،‬ئێستا بە هۆی سەرهەڵدانی ناسنامە‬ ‫ن���ەژادی و ئاینییەكان���ەوە الوازبووە و باوی‬ ‫نەماوە‪ .‬واش���نتنیش هانی سەرهەڵدانی ئەم‬ ‫ناس���نامەخوازییەی داوە‪ ،‬جا لە بێئاگاییەوە‬ ‫بێت یانیش حیسابی وردی بۆ كردبێت‪ .‬یەك‬ ‫لە بەناوبانگترین كەسایەتییە سەربازییەكانی‬ ‫ئەمەری���كا‪ ،‬ژەن���ەڕاڵ دەیڤ���د پێترای���وس‪،‬‬ ‫س���ەركردایەتی فیرقەی ‪101‬ی دەكرد‪ ،‬ئەو‬ ‫هێزە سەربازییەی بە ئاسماندا دەگوازرایەوە و‬ ‫لە ساڵی ‪ 2003‬موسڵی گرت‪ .‬یەك لە بڕیارە‬ ‫س���ەرەتاییەكانی بریتی بوو لە دروستكردنی‬ ‫ئەنجومەنێكی ش���ارەوانی كە بە سیستەمی‬ ‫كۆتا هەڵدەبژێردرا‪ ،‬ئەوە بوو هەر كۆمونیتە‬ ‫و سندوقی دەنگدانی جودای بۆ دانرا‪ ،‬وەكو‬ ‫كورد‪ ،‬عەرەب‪ ،‬توركمان‪ ،‬مەس���یحی و هتد‪.‬‬ ‫وشەی «عێراقییەكان» لە قاموسی سیاسی‬ ‫ئەو شارەدا سڕایەوە‪.‬‬ ‫گۆڕینی ناوچەكە بۆ مۆزایكی «كەمینەكان»‬ ‫سیاس���ەتێكی ئەمەریكی بوو‪ .‬ئەم سیاسەتە‬ ‫خەڵك���ی ناچار ك���رد ناس���نامە و ئینتیمای‬ ‫خۆیان ب���ۆ كەمینەیەك‪ ،‬ب���ۆ كۆمونیتەیەك‬ ‫دیاری بكەن‪ ،‬لەس���ەر حیس���ابی ئینتیمای‬ ‫نیش���تمانی (یان ه���ەر ئینتیمایەكی دیكە)‪.‬‬ ‫هەروەها ئ���ەم سیاس���ەتە یەكێتیی خاك و‬ ‫نەتەوەی دەوڵەتانی خستە مەترسییەوە‬

‫‪،1920‬‬ ‫فەلەستین كەمێك‬ ‫پێش دەستپێكردنی‬ ‫مانداتی بەریتانی‬

‫و تابا (‪)1995‬‬ ‫كۆنترۆڵی‬

‫ڵی هەردووالدان‪.‬‬ ‫باری ئاسایش‪.‬‬ ‫كۆنترۆڵی‬

‫اگیری كردووە و‬ ‫ۆی‪.‬‬

‫ئەو زەویانەی ئیسرائیل لە ‪ 1967‬بەدواوە داگیری كردوون‬ ‫هەرێمی سینا كە ئیسرائیل لە ‪ 1967‬داگیری كرد و لە‬ ‫ساڵی ‪ 1982‬بە تەواوەتی درایەوە بە میسر‬ ‫ناوچەی جۆالن كە ئیسرائیل لە ‪ 1967‬داگیری كرد و لە‬ ‫ساڵی ‪ 1981‬خستیە سەر خاكی خۆی‪.‬‬ ‫«زۆنی ئاسایش»ی باشووری لوبنان كە ئیسرائیل لە ساڵی‬ ‫‪ 1978‬داگیری كرد و لە ئایار (مایس)ی ‪ 2000‬بە جێیهێشت‪.‬‬

‫ئەو گوندە عەرەبیانەی لە نێوان ‪ 1948‬و ‪1967���‬ ‫الیەن هێزە ئیسرائیلیەكان یان تێكدراون یانیش دانیشتووانە‬ ‫رەسەنەكانیان دەركراون و جوولەكەیان تێدا نیشتەجێ كردوون‬ ‫سنوورەكانی ‪4‬ی حوزەیران (جون)ی ‪1967‬‬ ‫هێڵە سپیەكان بریتین لە سنووری قەزا و ناحیە‬ ‫فەڵەستینییەكان لە پێش جەنگی ‪1949 – 1947‬‬

‫هێڵە سپیەكان بریتین لە سنووری ئاگربەستەكانی شوبات‬ ‫(فێبریوەری) – تەمموز (جواڵی)ی ‪1949‬‬ ‫دەوڵەتی عەرەبی‬ ‫دەوڵەتی جوولەكە‬ ‫لەالیەن ئیسرائیلەوە لە نێوان ‪ 1948‬و ‪ 1949‬داگیركراوە‬ ‫دەسەاڵتی تایبەتی نێودەوڵەتی‬ ‫كوشتارە گەورەكان‬

‫مانداتی بەریتانی دوای ‪1923‬‬ ‫شار و گوندە فەڵەستینییەكان‬ ‫شار و كۆلۆنییە یەهودیەكان‬ ‫شارە تێكەڵەكان‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫نیسانینیسانی‬

‫‪8 8‬‬

‫پشێوی و ناسەقامگیری‪..‬‬ ‫قەدەری رۆژهەاڵتی ناوەڕاست‬ ‫زەوتكردنی نایاسایی‪:‬‬

‫هوگۆ چاڤێز‬

‫هەرێمی جۆالن كە نزیكەی ‪ 50‬س���اڵە لەالیەن ئیس���رائیلەوە داگیركراوە و هەزاران جێنشینگەی لێ دروستكراوە‪ ،‬بە یەكێك لە سەرچاوە‬ ‫گەورەكانی كێش���ەی نێوان س���ووریا و ئیسرائیل دادەنرێت‪ .‬ئەم هەرێمە هێڵێكی پێش���ەوەی جەنگی پێشووشە كە بەردەوام مەترسی هەیە‬ ‫ئاگری شەڕ هەڵبگیرسێنێتەوە‪ ،‬ئەمە لە كاتێكدا سووریا دووچاری ناسەقامگیری هاتووە‪) .‬‬ ‫ئەو خاكەیە كە ئیسرائیل لە حوزەیران (جون)ی ‪ 1967‬داگیری‬ ‫كرد و لە ساڵی ‪ 1981‬خستیە سەر خاكی خۆی‪.‬‬ ‫ئەو زۆنەیە كە لە ئایار (مایس)ی ‪ 1974‬لە هێزی سەربازی داماڵراوە‬ ‫و خراوەتە ژێر كۆنترۆڵی نەتەوە یەكگرتووەكان (یوندۆف)‪.‬‬ ‫جێنشینگە (كۆلۆنی)یە ئیسرائیلیەكان‬ ‫گوندە سوورییەكان‬

‫رونۆ المبێر *‬

‫سنووری ساڵی ‪1923‬‬ ‫زۆنی داماڵڕاو لە سەرباز لە تەمموز (جواڵی)ی ‪1949‬‬ ‫هێڵی ‪4‬ی تەمموز (جواڵی)ی ‪1967‬‬ ‫هێڵی كشانەوەی هێزە ئیسرائیلیەكان لە لوبنان بەپێی‬ ‫پێشنیازەكانی نێردراوی تایبەتی نەتەوە یەكگرتووەكان تێری‬ ‫رۆد الرسن لە ئەنجومەنی ئاسایش (ئایار‪ /‬مایسی ‪)2000‬‬ ‫كێڵگەكانی شەبعا (لە چوارچێوەی رێككەوتنی نێوان ئیسرائیل و سووریا‪ ،‬ئەم كێڵگانە‬ ‫لە سااڵنی پەنجاكان بەخاكی سووریا حیسابكران‪ ،‬بەاڵم لوبنان كە سووریا پشتگیری‬ ‫دەكرد داوای ئەم ناوچەیەی دەكردەوە)‪.‬‬

‫و دەرگای ب���ۆ چەندی���ن كێش���ە و ملمالنێی‬ ‫دیكە كردەوە كە كۆتاییان نایەت‪ .‬دواتر ئەم‬ ‫سیاسەتە هانی دەس���تتێوەردانی دەرەكیش‬ ‫دەدات‪ ،‬جا هەرێمی بن یان نێودەوڵەتی‪ ،‬هەر‬ ‫یەك���ە و ئاكتەرە لۆكالیەكان بۆ بەرژەوەندیی‬ ‫تایبەتی خۆی بەكاردێنێت‪ .‬هەر لە س���ااڵنی‬ ‫هەش���تاكانەوە‪ ،‬ئیسرائیلیش رۆلێكی گەورەی‬ ‫لە داڕشتنی ئەم ستراتیژیەدا گێڕاوە (‪.)12‬‬ ‫كە وابێت پەرێزی ئیدارەی بوش لە رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاس���ت زۆر پیس���ە‪ .‬بە رەچاوكردنی ئەم‬ ‫شكستانە‪ ،‬سەرۆك باراك ئۆباما هەر لە یەكەم‬ ‫خولی سەرۆكایەتیەكەیدا هەوڵیداوە هەڵەكانی‬ ‫ئەوەی پێش خۆی وردە وردە راس���تبكاتەوە‪.‬‬ ‫یەكەم هەنگاوی ئەوە بوو كە رەزامەندی لەسەر‬ ‫كێشانەوەی هێزە س���ەربازییەكانی واڵتەكەی‬ ‫لە عێراق دەربڕی‪ .‬ئەم ناوچەیە س���ەرچاوەی‬ ‫شكستە س���ەربازییەكان بووە و هەر ئەمیشە‬ ‫سەرچاوەی قەیرانە داراییەكەی ساڵی ‪.2007‬‬ ‫ئۆباما بڕیاری دا سنوورێك بۆ زیانەكان دابنێت‬ ‫و خێ���را دەس���تبكات بە كێش���انەوەی هێزە‬ ‫سەربازییەكانی واڵتەكەی لە ناوچەكە‪ .‬بەاڵم‬ ‫رواڵەت لە ناوەڕۆك نەرمتر دێتە بەرچاو‪ ،‬بۆیە‬ ‫سیاس���ەتی واڵتەكەی گۆڕانێك���ی ئەوتۆی بە‬ ‫خۆیەوە نەبینیوە‪ :‬ئۆباما بێ مەرج پشتیوانی‬ ‫لە سیاسەتەكانی ئیسرائیل دەكات‪ ،‬هەروەها‬ ‫پش���تیوانی لە رێژیمە مەلەكییەكانی كەنداو و‬ ‫لە رێژیمە دیكتاتۆرییەكان دەكات‪ ،‬زۆر توندە‬ ‫لەگەڵ ئێران‪ .‬هەروەها درێژە بە «جەنگی دژە‬ ‫تێرۆریزم» دەدات‪ ،‬بەاڵم بە ش���ێوازی دیكە‪،‬‬ ‫بۆ نموونە‪ ،‬بە رێ���گای بەكارهێنانی فڕۆكەی‬ ‫درۆن بۆ لێدانی نیش���انە تێرۆریستییەكان لە‬

‫پاكستان و یەمەن‪.‬‬ ‫شۆڕش���ە عەرەبییەكانی���ش ل���ەم دۆخ���ە‬ ‫نائارامەدا س���ەریانهەڵدا‪ .‬الوازیی دەوڵەتان و‬ ‫سنوورەكان دەركەوتووە چەند و چۆنە‪ ،‬كە بە‬ ‫هۆی چەندین س���اڵی شەڕ و دەستتێوەردانی‬ ‫رۆژئاوای���ی و هەروەه���ا بەه���ۆی شكس���تی‬ ‫نوخبە سیاسییەكانی واڵتەكانەوە الوازییەكە‬ ‫گەورەتر بووە‪ .‬گومانی تێدا نییە كە هەرێمی‬ ‫س���ووریا ‪ -‬عێ���راق – ئ���وردن ل���ە هەمووی‬ ‫زیات���ر دووچاری پش���ێوی و قەیران هاتووە‪.‬‬ ‫ئەگەر لەم دوو واڵت���ەی دواییدا‪ ،‬ناڕەزایەتیە‬ ‫«سنووردارەكان» بەردەوامیش بووبن‪ ،‬ئەوە‬ ‫لە سووریا راپەڕین‪ ،‬كە زۆر دڕندانە سەركوت‬ ‫كراوە‪ ،‬دەریخس���تووە دەوڵ���ەت و كۆمەڵگە‬ ‫چەندە الواز و هەڵتەكیون‪ ،‬دۆخێك كە بەهۆی‬ ‫دەستتێوەردانەكانی سعودیە و قەتەرەوە زۆر‬ ‫خراپتر بووە‪ ،‬ئەمەش گرژیی نێوان ش���یعە و‬ ‫س���وننە توندتر دەكات‪ .‬خواستی كوردستانی‬ ‫س���ووریا بۆ ئۆتۆنۆم���ی بەس���تراوەتەوە بە‬ ‫الوازی و دابەش���بوونی عێراق كە لە س���اڵی‬ ‫‪1991‬ەوە دەس���تیپێكردووە‪ .‬قەیرانی سووریا‬ ‫سەرلەنوێ سەقامگیریی عێراقی تێكداوەتەوە‬ ‫و س���وننەكانی عێ���راق كەوتوونەت���ە خۆ بۆ‬ ‫بەهاناوەچوون���ی «براكانیان» لە س���ووریا‪،‬‬ ‫كەچ���ی حكومەت���ی عێراق یاری ب���ە كارتی‬ ‫مەزهەبی دەكات‪ .‬هەن���دێ گرووپی توندڕەو‬ ‫ك���ە خۆیان بە قاعی���دە دادەنێن لەم هەرێمە‬ ‫هەڵتەكی���وەدا بە ش���ێوەیەكی هەمیش���ەیی‬ ‫خۆی���ان جێگیر ك���ردووە و چاالكی دەنوێنن‪.‬‬ ‫ئوردن كە دووچاری چەندین فش���اری توندی‬ ‫ناوخۆی���ی بووە و وەژێر ش���ااڵوی پەنابەرانی‬

‫س���ووری كەوتووە‪ ،‬ئێستا وا پرسیار لە خۆی‬ ‫دەكات كە ئاخۆ ئایندەی بە كوێ دەگات‪.‬‬ ‫ل���ە س���اڵی ‪ ،1916‬فەڕەنس���ا و بەریتانیا‬ ‫رۆژهەاڵت���ی ناوەڕاس���تیان دابەش���كرد ك���ە‬ ‫ئەوكات هێشتا لە ژێر كۆنترۆلی ئیمپراتۆرێتی‬ ‫عوس���مانیدا ب���وو‪ .‬ئ���ەم دوو دەوڵەت���ە‬ ‫س���ەركەوتووەی جەنگ���ی یەكەم���ی جیهانی‬ ‫گاڵتەی���ان بە خ���ەون و ئاواتی گەالن دەهات‬ ‫و ب���ە كەیفی خۆیان س���نووری سیاس���ییان‬ ‫دادەڕش���ت و چەندین قەوارەی دەستكردیان‬ ‫دروس���تكرد و ئیرادەی خۆیان بەس���ەر ئەو‬ ‫گەالنەشدا س���ەپاند كە ملكەچیان نەدەبوون‬ ‫و یاخ���ی بووبوون‪ .‬ئا لەم نەخش���ەڕێژییەی‬ ‫كۆلۆنیالیزمەوە بوو ئ���ەم دەوڵەتانەی ئەمڕۆ‬ ‫دەیانبینین لە دایكبوونە و تا كۆتایی جەنگی‬ ‫س���ارد و ئیمپریالیزم���ی تازە ك���ە هێماكەی‬ ‫جەنگی عێراقی سااڵنی ‪ 1991 – 1990‬بوو‪،‬‬ ‫بەردەوام ب���وون‪ .‬لە س���اڵی ‪ 2013‬دا‪ ،‬ئەم‬ ‫دەوڵەتانە و سنوورەكانیش���یان كەوتوونەتە‬ ‫بەر مەترس���ییەوە‪ .‬ئایا شۆڕشەكانی جیهانی‬ ‫عەرەبی دەتوانن ئەم مەترس���ی و هەڕەشانە‬ ‫نەهێڵن و دەوڵەتگەلێك دروستبكەن كە جێی‬ ‫هەموو گرووپ و كەمینەیەكیان تێدا ببێتەوە‬ ‫و ئارام و سەقامگیر بن؟‬ ‫تێبینی‪ :‬ئەم وتارە لە دوا ژمارەی گۆڤاری‬ ‫مانیێر دوڤواغ وەرگیراوە‪ ،‬ژمارە ‪ ،128‬بەهاری‬ ‫‪.2013‬‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬

‫سەرچاوە و پەراوێزەكان‪:‬‬ ‫(‪ )1‬نیكۆالس بێرنز‪« ،‬تۆبز و گێزەر»‪ ،‬بۆستن ریڤیو‪ ،‬ئایار (مایس) – حوزەیران (جون)ی ‪.2007‬‬ ‫(‪ )2‬گوتار بەبۆنەی رەوشی فیدێرالی (ستەیت ئۆف یونییەن)‪11 ،‬ی كانوونی دووەم (جانیوەری)‪.2007 ،‬‬ ‫(‪ )3‬بڕوانە‪ ،‬مایكڵ تی كلەیر‪« ،‬كاتێك پێنتاگۆن بەرەو زەریای پاسیفیك بەڕێدەكەوێت»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬ئادار (مارس)‪.2012 ،‬‬ ‫(‪ )4‬فیلیپ درۆز ڤەنسەن‪ ،‬سەرلێتێكچوون بە هۆی هێزەوە «ساتەوەختی ئەمەریكی» لە رۆژهەاڵتی ناویندا‪ ،‬باڵوخانەی الدێكوڤێرت‪ ،‬پاریس‪.2007 ،‬‬ ‫(‪ )5‬لە ‪8‬ی ئادار (مارس)ی ‪ ،1983‬لە گوتارێكیدا لە ئۆرالندۆ (فلۆریدا)‪ ،‬رۆناڵد رێگان دەستەواژەی «ئیمپراتۆریی خراپە»ی بەكارهێنا‪ .‬ئەو كە بۆ كۆمەڵەی نیشتمانی دۆستانی‬ ‫ئینجیل قسەی دەكرد‪ ،‬ئاگاداریان دەكاتەوە نەوەك هەڵخەڵەتێن و «خۆیان بێالیەن راگرن و رووداوەكانی مێژوو و ئارەزووە شەڕانگێزیەكانی ئیمپراتۆرێتیەكی خراپە پشتگوێ‬ ‫بخەن و بڵێن پێشبڕكێی خۆپڕچەككردن جگە لە لێكحاڵینەبوون هیچی دیكە نییە»‪.‬‬ ‫(‪ )6‬ئەمە بخوێنەوە‪ ،‬ژێرار پرونیێ‪« ،‬هەوڵە ترسناكەكانی واشنتن لە سۆماڵ»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬ئەیلول (سێپتێمبەر)ی ‪.2006‬‬ ‫(‪ )7‬ئەم وتارە بخوێنەوە‪ ،‬فیلیپ لێماری‪ « ،‬كاتێك واشنتن لە سۆماڵ یاری بە ئاگر دەكات»‪ ،‬تشرینی دووەم (نۆڤێمبەر)ی ‪.2007‬‬ ‫(‪ )8‬بڕوانە رۆالن مارشال‪« ،‬سۆماڵ‪ :‬بەرەیەكی دیكەی جەنگ لە دژی تێرۆریزم؟»‪ ،‬دیراساتەكانی سەنتەری دیراسات و توێژینەوەی نێودەوڵەتی (سێری)‪ ،‬ژمارە ‪ ،135‬پاریس‪،‬‬ ‫حوزەیران (جون)ی ‪.2007‬‬ ‫(‪ )9‬بڕوانە وەلی ناسڕ‪ ،‬زیندووبوونەوەی شیعە‪ .‬چۆن ملمالنێكانی ناو ئیسالم كار لە ئایندە دەكەن‪ ،‬باڵوخانەی نۆرتۆن‪ ،‬نیویۆرك‪.2006 ،‬‬ ‫(‪ )10‬لە ‪7‬ی تشرینی یەكەم (ئۆكتۆبەر)ی ‪ ،2007‬مووشەكێكی جۆری كاتیوشا لە غەززەوە بۆ ئیسرائیل هاویژرا‪ .‬ئەم مووشەكە لەوەی قەسام دوورمەوداتر و نیشانەڕاستتر بوو‪.‬‬ ‫(‪« )11‬شكانی ئیسرائیل لە سدێرۆت»‪ ،‬هائارێتز‪ ،‬تەلئەبیب‪8 ،‬ی حوزەیران (جون)ی ‪.2007‬‬ ‫(‪ )12‬بڕوانە وتارەكەی جۆرج قورم‪« ،‬بەبالكانكردنی رۆژهەاڵتی ناوەڕاست»‪ ،‬كانوونی دووەم (جانیوەری)ی ‪.1983‬‬

‫پرسیار لەهەر كەسێك بكە‪ ،‬پێیبڵێ كە ئاخۆ‬ ‫ناوی سەرۆكی ئوزبەكستان‪ ،‬پادشای سعودیە‪،‬‬ ‫یان س����ەرۆك وەزیری دانیمارك دەزانێ‪ ،‬ئەو‬ ‫س����ێ واڵتەی كە لە رووی رووب����ەری خاك و‬ ‫دانیشتوان یان داهاتەوە لەگەڵ ڤێنزوێال بەراورد‬ ‫دەكرێن؟ لەوانەیە نەزانن‪ .‬لێی بپرس����ە ئەدی‬ ‫هوگۆ چاڤێز دەناسیت؟ زۆر رێی تێدەچێت كە‬ ‫بزانێ����ت كێیە‪ .‬بێگومان‪ ،‬پێش ئەوەی هەواڵی‬ ‫مردنەكەی ل����ە میدیاكانی جیهان دەنگبداتەوە‬ ‫و ‪ 55‬س����ەرۆك دەوڵەت و سەرۆك حكومەتی‬ ‫جیهانیش ئامادەی رێوڕەسمی پرسەكەی ببن‪،‬‬ ‫ئەو كەس����ەی پرس����یارەكەی لێكراوە‪ ،‬دەزانێ‬ ‫چاڤێز كێیە‪.‬‬ ‫كەس نەیدەزانی كە رۆژێك لە رۆژان چاڤێز‬ ‫ئاوا بەناوبانگ دەبێت‪ .‬كاتێك لە گەرمەی یەكەم‬ ‫هەڵمەت����ی هەڵبژاردندا بوو بۆ س����ەرۆكایەتی‬ ‫واڵتەكەی لە سا��ی ‪ ،1998‬راڤەكارێكی سیاسی‬ ‫ڤێنزوێلی گوتی‪« :‬ناگاتە هەڵبژاردنی ئایندە‪،‬‬ ‫لەی����اد دەكرێت»(‪ .)1‬ئ����ەوكات‪ ،‬ژنە كاندیدای‬ ‫كۆنەپارێزی س����ەرۆكایەتی‪ ،‬ئیرێنە س����ایێز‪،‬‬ ‫بە ش����ێوازی خۆی باس����ی لەوە كرد كە چۆن‬ ‫دەس����تەبژێرە سیاسییەكانی واڵتەكەی مامەڵە‬ ‫لەگەڵ خواستەكانی میللەتدا دەكەن‪ .‬لەماوەی‬ ‫كەمتر لە ‪ 20‬ساڵ‪ ،‬كاراكاس بەرزترین ئاستی‬ ‫پووكانەوەی ئابووری لەسەر ئاستی هەرێمەكەدا‬ ‫تۆم����ار كرد‪ ،‬بە جۆرێك رێژەی بێكاری لە ‪17‬‬ ‫‪%‬ەوە ب����ەرز ب����ووەوە بۆ نزیك����ەی ‪.% 50‬‬ ‫ل����ە بارودۆخێكی ئاوها كارەس����اتئامێزدا‪ ،‬ئەو‬ ‫بەرنامەی هەڵبژاردنەی خاتوو سایێز پێشنیازی‬ ‫كردب����وو – كە بریتی بوو ل����ە بەردەوامبوون‬ ‫لەسەر هەمان سیاسەتەكانی پێشوو – زۆر بە‬ ‫زەحمەت دەیتوانی دەنگدەران راكێشێت‪ .‬ئەوە‬ ‫بوو خاتوو سایێز كە كۆنە شاجوانی جیهانییە‪،‬‬ ‫ناچار بوو بە هانای خۆیەوە بچێت و بڕیاری دا‬ ‫هەموو توانایەكی خۆی بۆ ش����ەڕی هەڵبژاردن‬ ‫بخاتە گ����ەڕ‪ .‬بەاڵم تازە كار ل����ەكار ترازابوو‪،‬‬ ‫هەوڵەكانی شكستیان هێنا و لە ئاكامدا چاڤێز‬ ‫بردیەوە و بە س����ەرۆكی ڤێنزوێال هەڵبژێردرا‪.‬‬ ‫زۆر كەس پێیان سەیر بوو‪ ،‬سەریان سووڕما‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەمە راستی بوو‪ ،‬چاڤێز سەركەوت‪.‬‬ ‫لەو س����ەردەمەدا‪ ،‬واتە كۆتایی نۆهەدەكان‪،‬‬ ‫رەنگی سیاس����ی ئەمەریكای التین تابلۆ سادە‬ ‫یەكڕەنگییەكانی نیگاركێشی فەڕەنسی ئییڤ‬ ‫كالین����ی بەبیردەهێناین����ەوە‪ .‬لە مەكس����یك‪،‬‬ ‫كارل����ۆس س����الیناس (‪ )1994 - 1988‬چەند‬ ‫س����اڵێك پێش����تر پت����ر ل����ە ‪ 110‬كۆمپانیای‬ ‫گش����تی تەسفیە كردبوو‪ .‬لە بەرازیل‪ ،‬فێرناندۆ‬ ‫هێنریك كاردۆسۆ (‪ )2002 - 1994‬دڵسۆزانە‬ ‫و وریایان����ە ب����ەڕەی س����ووری بۆ س����ەرمایە‬ ‫بیانیی����ەكان راخس����ت‪ .‬ئەرجەنتینی كارلۆس‬ ‫مونعی����م (‪ )1999 1989-‬گوێ لە دەس����تی‬ ‫س����ندوقی دراوی نێودەوڵەت����ی ب����وو‪ ،‬خەمی‬ ‫یەكەمی ئەوەبوو خواست و ئارەزووەكانی ئەم‬ ‫دامەزراوە دارایی����ە جیهانییە جێبەجێ بكات‪.‬‬ ‫هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی لە ڤێنزوێال‬ ‫بە حاڵ دەس����تیپێكردبوو كاتێك رێوڕەس����می‬ ‫كردن����ەوەی دووەم كۆبوون����ەوەی لووتك����ەی‬ ‫واڵتان����ی ئەمەریكی ل����ە س����انتیاگۆی چیلی‬ ‫دەستیپێكرد كە دەبووایە لە رۆژانی ‪ 18‬و ‪19‬‬ ‫ی نیس����ان (ئاپریل)ی ‪ 1998‬بەڕێوەچووبایە‪.‬‬ ‫س����ەرۆك دەوڵ����ەت و س����ەرۆك حكومەتانی‬ ‫ئەمەری����كای التی����ن ك����ە لە تەك س����ەرۆكی‬ ‫ویالیەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكای ئەوكات‪،‬‬ ‫بیل كلینتنەوە وەستابوون‪ ،‬لە دەموچاویانەوە‬ ‫دیار بوو كە زۆر دڵیان خۆشە بەوەی بڕیاریان‬ ‫داوە تا پێ����ش س����اڵی ‪ 2005‬بازاڕێكی ئازاد‬ ‫ب����ۆ سەرتاس����ەری كیش����وەرەكانی ئەمەریكا‬ ‫دروستبكەن كە لە ئاالسكاوە درێژ ببێتەوە تا‬

‫دوورگەكانی خاكی ئاگر(تیێرا دێل فوێگۆ) تا‬ ‫بە (ناوچەی ئاڵوگۆڕی ئازاد) بناسرێت‪.‬‬ ‫لەو كاتەدا‪ 13 ،‬واڵت لە ‪ 15‬واڵتە ئەندامەكەی‬ ‫یەكێت����ی ئەوروپی لەالی����ەن «چەپ»ەكانەوە‬ ‫حوكم دەكران‪ .‬بەاڵم بەناو چەپەكانی ئەوروپا‬ ‫راستڕۆیانە رەفتاریان دەكرد‪ .‬لیۆنێل ژۆسپەنی‬

‫چاڤێز بەوە ناسرا بوو‬ ‫كە سەركۆنەی ئەوانەی‬ ‫دەكرد رەخنەیان ئاراستە‬ ‫دەكرد و پێیدەگوتن روویان‬ ‫لە سەرۆكە كە قسە دەكەن‬ ‫نەك لە كەسێكی ئاسایی‬ ‫حیزبی سۆسیالیستی فەڕەنسی بووە پاڵەوانی‬ ‫تایبەتاندنی كۆمپانیاكان‪ .‬گێرهارد شرۆیدەری‬ ‫سۆس����یال – دیموكرات����ی ئەڵمان����ی هەندێ‬ ‫«ریفۆرم»ی كرد و بەوهۆیەوە وەك پاڵەوانی‬ ‫راستڕۆ لەسەر ئاستی ئەوروپادا ناسرا‪ .‬تۆنی‬ ‫بلێ����ری پارتی كرێكارانی بەریتانی رێكالمی بۆ‬ ‫«رێبازی سێیەم»ی خۆی دەكرد بە جۆرێك‪،‬‬ ‫بە قس����ەی ئەو رێكخراوەی س����ەرۆك وەزیری‬ ‫پێش����ووی ئیس����پانی خۆس����ێ ماریا ئاسنار‬ ‫دایمەزراندبوو‪ ،‬گەیشت بە ئاستی «جێگرەوەی‬ ‫شەرعی» خاتوو مارگرێت تاتچەر (‪.)2‬‬ ‫بەاڵم لە ئەمەریكای التیندا شۆڕش خەریك‬ ‫بوو بەرپا دەبوو‪ ،‬چونكە لەوێ بیرە زیرەكەكانی‬ ‫قوتابخانەی چیكاگۆ دەمێك بوو كەوتبوونە كار‬ ‫و ئیشیان لەسەر دەكرا‪ .‬سەرەتا لە ڤێنزوێال‪،‬‬ ‫كاتێك لە س����اڵی ‪ 1989‬پالنی رێكخستنەوەی‬ ‫هەیكەلی (س����ترەكچرەل ئەجەس����تمێنت) كە‬ ‫س����ندوقی دراوی نێودەوڵەتی ئامادەی كردبوو‬ ‫بووە هۆی بەرپابوونی پشێوی و خۆپیشاندان‪،‬‬


‫‪99‬‬

‫‪2013‬‬ ‫ئاداری‬ ‫‪2013‬‬ ‫‪2013‬‬ ‫نیسانی‬ ‫نیسانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫ئاداری‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫دەیویست چەپ بهێنێتەوە سەر رێگا‬ ‫س���ەرۆكی ڤێنزوێال كە لە پێنجی ئاداری رابردوو كۆچی دوایی كرد‪ ،‬مەش���خەڵی بزاڤێكی داگیرس���اند كە گۆڕانێكی گەورەی بەسەر تەواوی‬ ‫ئەمەریكای التیندا هێنا‪ .‬چاڤێز پرسی هەژارانی كردە چەقی سیاسەتەكانی‪ ،‬بەمەش چەپەكانی بازاڕی رووبەڕووی پێكناكۆكیەكانی كردەوە‪.‬‬

‫دووەم (نۆڤێمبەر)ی ‪ 2008‬گوتی‪« :‬خەباتی‬ ‫ئێمە رەنگدانەوەی ملمالنێی چینەكانە»‪.‬‬ ‫س����ەرۆك چاڤێز دوای ئ����ەوەی هەڵبژاردنی‬ ‫بردەوە‪ ،‬بۆ بەیانییەكەی چووە ناو ستۆدیۆكانی‬ ‫ئەو كەناڵە تەلەڤزیۆنییەی كە دەوڵەمەندترین‬ ‫كەس����ایەتی واڵت خاوەنیەتی‪ ،‬واتە گوستاڤۆ‬ ‫سیس����نیرۆس‪ ،‬ل����ە چاوپێكەوتنەكانیدا هانی‬ ‫وەبەرهێنەرانی دەدا‪ :‬ئەوە بوو بازاڕی بورسەی‬ ‫كاراكاس ب����ە م����اوەی دوو رۆژ بە رێژەی ‪40‬‬ ‫‪ %‬زیادی كرد‪ .‬ب����ەاڵم لە حوزەیران (جون)‬ ‫ی ‪ ،2011‬رۆژنام����ەی وۆڵ س����تریت جۆرنەڵ‬ ‫ئاشكرای كرد كە ئێستا نەخۆشیەكەی چاڤێز‬ ‫وایكردووە بازاڕەكان چاالك و گەرموگوڕ بن‪.‬‬ ‫لەساڵی ‪« ،2001‬هێڵە گشتییەكانی پالنی‬ ‫گەش����ەپێدانی ئاب����ووری و كۆمەاڵیەتی واڵت‬ ‫ب����ۆ ‪ « 2007 – 2001‬پێش����بینی دەكرد كە‬ ‫« چینێكی خاوەنكارانی تازە دروس����تببێت»‬ ‫و «كەش����وهەوایەكی متمانەئامێ����ز ب����ۆ‬ ‫وەبەرهێنەران����ی بیانی لە واڵت» بێتە كایەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم چوار س����اڵ دواتر‪ ،‬ئەم پالنە باوی نەما‬ ‫و ك����ۆن بوو‪ ،‬چونك����ە چاڤێ����ز رایگەیاند كە‬ ‫واڵتەك����ەی خەریكە بە دوای «سۆس����یالیزمی‬ ‫سەدەی بیست و یەكەم»دا دەگەڕێت‪.‬‬

‫(فۆتۆ‪)AFP :‬‬ ‫ئەو رووداوەی كە ئێستا بەناوبانگە و پێیدەڵێن‬ ‫كاراكازۆ‪ .‬شااڵوەكانی سەركوتكردن پتر لە سێ‬ ‫هەزار كوژراویان لێكەوتەوە‪ .‬سێ ساڵ دواتر‪،‬‬ ‫هەر لە ڤێنزوێ��ل�ا‪ ،‬دوو هەوڵی كودێتای یەك‬ ‫لە دوای یەك دران بۆ رووخاندنی دەس����ەاڵت‪.‬‬ ‫یەكێكیان چاڤێز فەرماندەیی كردبوو‪.‬‬ ‫لە ئێكوادۆر و بۆلیڤیا و هەرێمی چیاپاسی‬ ‫مەكس����یك چەندین راپەڕین����ی میللی خەڵكە‬ ‫رەس����ەنەكانی واڵت بەرپ����ا ب����وون و بوون����ە‬ ‫س����ەرەتایەك ب����ۆ قۆناغێكی ت����ازە‪ ،‬قۆناغی‬ ‫بزاڤ����ی كۆمەاڵیەت����ی میللی ك����ە بیرۆكەیەك‬ ‫ورووژاندبووی‪ ،‬بیرۆكەی ئ����ەوەی كە مەحاڵە‬ ‫دیموكراس����ی لە بەرگە لیبڕاڵەكەی دابماڵرێت‪.‬‬ ‫تاكە چارەسەر ئەمە بوو ‪»:‬گۆڕینی جیهان بێ‬ ‫گرتنە دەستی دەس����ەاڵت»‪ ،‬ئەمە ناونیشانی‬ ‫كتێبێكی بیرمەند جۆن هۆڵۆوەیە كە لە ساڵی‬ ‫‪2002‬دا باڵوی كردبووەوە(‪ .)3‬قەیدی ناكات‪ ،‬با‬ ‫مەیدان لە بەردەم راستەكانیشدا چۆڵ ببێت‪.‬‬ ‫س����ەرەتا‪ ،‬چاڤێ����ز لەگ����ەڵ هەن����دێ لەم‬ ‫بۆچوونانەدا بوو «دەمانزانی كە س����تراتیژی‬ ‫گرتنەبەری رێگای هەڵبژاردن رەنگە كارەساتی‬ ‫لێبكەوێتەوە‪ ،‬دەمانزانی ك����ە رەنگە بكەوینە‬ ‫تەڵەی دەس����ەاڵتەوە» (‪ .)4‬لەو كەسانەی لە‬ ‫دەوروبەری بوون‪ ،‬هەندێكیان هێش����تا لەگەڵ‬ ‫ئ����ەو بیرۆكەیەدا ب����وون كە دەبێ����ت بە هێز‬ ‫دەسەاڵت بگرنە دەست‪ .‬یەكەم شت كە وایكرد‬ ‫بۆچوونیان بگۆڕێت ئەوە بوو كاتێك تیمەكەی‬ ‫چاڤێز بینییان كە تووڕەیی و پەس����تی چینە‬ ‫ناوەڕاستەكانی كۆمەڵگە بەرامبەر بە دەسەاڵت‬ ‫نەك تەنها رەنگە چاڤێز بگەیەنێتە سەرۆكایەتی‬ ‫كۆمار‪ ،‬بەڵكو دەرفەتیشی بۆ بڕەخسێنێت تا‬ ‫دەس����توورێكی تازە بۆ واڵت دابنێت‪ ،‬ئەویش‬ ‫بە رێ����گای شكس����تپێهێنانی «فرتوفێڵەكانی‬ ‫دەسەاڵت»‪.‬‬ ‫‪ 20‬ساڵ پێش����تر‪ ،‬س����الڤادۆر ئەلێندێ لە‬ ‫چیلی‪ ،‬وازی لە بیرۆك����ەی خەباتی چەكداری‬

‫هێنابوو‪ .‬ب����ەاڵم بیرمەندی چیلی خاتوو مارتا‬ ‫هارنێكەر دەڵێت‪« :‬دیموكراس����ی مەس����یحی‬ ‫هێشتا س����ەنگێكی زۆری ماوە نەك تەنها الی‬ ‫چینەكانی ناوەڕاس����ت و سەرەوە‪ ،‬بەڵكو الی‬ ‫كرێ����كاران و جووتیارانیش‪ .‬ئەمە یەكێكە لەو‬ ‫هۆیان����ەی ك����ە بۆچی یەكێت����ی میللی – ئەو‬ ‫هاوپەیمانێتیەی پشتگیری لە ئەلێندێ دەكرد‬ ‫– قەت پێش����نیازی ئ����ەوەی نەك����رد بەرەو‬ ‫ئەنجومەنێكی نووسینەوەی دەستوور هەنگاو‬ ‫هەڵێنێت‪ ،‬بەڵكو تەنها رازی بوو بەوەی پشت‬ ‫بەو یاس����ایانە ببەس����تێت كە هێش����تا كاریان‬ ‫پێدەكرا و لە هەمان كاتیشدا لە نێو یاساكاندا‬ ‫بە دوای درز و كەلێندا بگەڕێت» (‪.)5‬‬ ‫لە ڤێنزوێالش‪ ،‬كۆنە كۆلۆنێلی سوپا هوگۆ‬ ‫چاڤێ����ز دەیتوانی پش����ت بە بەش����ێكی زۆری‬ ‫هێزە س����ەربازییەكانی واڵتەكەی ببەس����تێت‪،‬‬ ‫چونكە هەموو ئەفسەرەكان سەر بە چینەكانی‬ ‫س����ەرەوەی كۆمەڵگ����ە نەب����وون‪ ،‬ئەمەش لە‬ ‫ناوچەك����ەدا دیاردەیەكی نائاس����ایی بوو‪ .‬ئەو‬ ‫«ش����ۆڕش»ەی كە لەكات����ی هەڵبژاردنی بە‬ ‫س����ەرۆكی واڵت رایگەیاند زیاتر بەرهەمی ئەم‬ ‫بارودۆخ����ە نائاس����اییە بوو ن����ەك بەروبوومی‬ ‫پ����رۆژە سیاس����ییەكەی كە ئ����ەوكات لەچاو‬ ‫پڕۆژەی خەڵكی دیكە‪ ،‬كرچوكاڵ بوو‪ ،‬چونكە‬ ‫لە پڕۆژەكەی����دا رەخنەی ل����ە «كاپیتالیزمی‬ ‫وەحش����ی» گرتبوو‪ .‬لەم رەخنەیەش����یدا‪ ،‬بە‬ ‫قس����ەی چاڤێز خۆی‪ ،‬پش����تی ب����ە «رێبازی‬ ‫سێیەم»ی تۆنی بلێر بەستبوو‪.‬‬

‫لە نانخواردن لەگەڵ بەڕێوەبەرانی‬ ‫بانكەكانەوە تا ملمالنێی چینەكان‬ ‫یەك����ەم حكومەتی چاڤێز خات����وو ماریتزا‬ ‫ئیزاگیرێی لە پۆستی وەزیری دارایی هێشتەوە‬ ‫– ب����ۆ ماوەیەك����ی ك����ەم – كە پێش����تریش‬ ‫هەمان پۆس����تی هەب����وو ل����ە حكومەتەكەی‬

‫رافائێل كالدێ����رای نیۆلیبراڵ‪ .‬هەرچی بەرنامە‬ ‫س����ەرەتاییەكەی ئەو حكومەتەش بوو‪ ،‬هەمان‬ ‫پالن و رێبازە كۆنەكانی سااڵنی شەستەكان و‬ ‫حەفتاكان����ی گرتەوەبەر و هیچ گۆڕانكارییەكی‬ ‫ئەوت����ۆی نەك����رد‪ ،‬بە تایبەتی ل����ە بوارەكانی‬ ‫خوێن����دن و خزمەتگوزاریی تەندروس����تی بە‬ ‫خۆڕایی‪.‬‬ ‫ب����ەاڵم‪ ،‬ب����ە قس����ەی مامۆس����تای زانك����ۆ‬ ‫س����تیڤ ئێڵن����ەر‪ ،‬كاربەدەس����تە حكومیی����ە‬ ‫پێشكەوتنخوازەكانی پێشوو هەندێ ریفۆرمی‬ ‫ئاب����ووری و كۆمەاڵیەت����ی ل����ەم جۆرەی����ان‬ ‫دەستپێكردبوو «لە هەمان كاتدا نەیاندەویست‬ ‫ش����تێك بكەن میللەت هەس����ت بكات بەوەی‬ ‫بووەت����ە ئەكتەرێكی سیاس����ی – ئەمە رەنگە‬ ‫ببووای����ە هۆی رادیكاڵبوون����ی خەڵك و چینە‬ ‫سەردەس����ەتەكانی نیگ����ەران بكردای����ە (‪».)6‬‬ ‫چاڤێز ستراتیژیەكی پێچەوانە دەگرێتە بەر‪.‬‬ ‫بەپێی دەستووری تازەی واڵت كە لە ساڵی‬ ‫‪ 1999‬پەسەند كرابوو‪ ،‬بەرنامە كۆمەاڵیەتییەكان‬ ‫چیتر لەالیەن وەزارەتەكانەوە تاكالیەنانە بۆ گەل‬ ‫داناندرێن‪ ،‬بەڵكو دەبێت میللەتیش چاالكانە لە‬ ‫دانان و خستنەگەڕیاندا بەشداربێت‪ .‬بێگومان‪،‬‬ ‫زیاتر ئەم پڕۆژەیە بوو دەس����تەبژێری سیاسی‬ ‫واڵتی تووڕە كرد نەك ئایدیۆلۆژیاكەی سەرۆك‬ ‫چاڤێز‪ .‬ئەم دەس����تەبژێرە زوو دركی بەوە كرد‬ ‫كە ه����ەر هەنگاوێك بۆ بەسیاس����یكردنەوەی‬ ‫ئایدیالی دیموكرات����ی دەبێتە هۆی الوازكردنی‬ ‫كۆنترۆڵەكەی بەسەر دامودەزگاكانی دەوڵەت‬ ‫و پاوانكردنی داهاتەكانی نەوت‪.‬‬ ‫ئینج����ا زنجی����رەی رووداوە ی����ەك لەدوای‬ ‫یەكەكان بۆ هەموو الیەك ئاش����كرایە‪ :‬كودێتا‪،‬‬ ‫پەكخستنی كەرتی نەوت لەالیەن كادیرە بااڵكان‬ ‫و تەكنیككارەكانی ئەم كەرتەوە‪ ،‬بۆیكۆتكردنی‬ ‫هەڵبژاردن و هتد‪ .‬هەڵوێستی ئۆپۆزیسیۆنیش‬ ‫جگە لەوەی پێش����انی دا كە بورژوازی چەندە‬ ‫كەللەڕەق����ە و ئامادە نییە بچووكترین تەنازول‬

‫ب����كات‪ ،‬ئەنجام����ی پێچەوان����ەی لێكەوتەوە و‬ ‫زیات����ر بووە هۆی توندبوون و جددیبوونی ئەو‬ ‫پڕۆسەیەی چاڤێز دەستیپێكردبوو‪ .‬هەر وەك‬ ‫گرێگۆری ویلپێرت دەڵێت ‪»:‬هەموو جارێ كە‬ ‫ئۆپۆزیس����یۆن هەوڵێكی دەدا ب����ۆ رووخاندنی‬ ‫چاڤێز – بێگومان شكستی دەهێنا – كەچی‬ ‫ئەنجامەك����ەی ئەوە ب����وو چاڤێ����ز زیاتر فێر‬ ‫دەبوو كە چۆن شكس����تیان پێبێنێت و فێڵیان‬ ‫لێبكات‪ .‬هەروەها زیاتر ئاس����انكاری بۆ دەكرد‬ ‫تا سیاسەتی بوێرانەتر بخاتەگەڕ» (‪.)7‬‬ ‫ب����ە بۆچوون����ی میدی����اكان‪ ،‬ئەم پڕۆس����ە‬ ‫سیاسییە وای لە چاڤێز كرد رێبازێكی سیاسی‬ ‫رادی����كال بگرێتە ب����ەر و ببێتە سەرمەش����قی‬ ‫ئ����ەو ش����ەپۆلەی ك����ە چەندین كەس����ایەتی‬ ‫پێشكەوتنخوازی لە سااڵنی ‪2000‬ەوە هێنایە‬ ‫سەر دەسەاڵت (‪ .)8‬بەاڵم‪ ،‬هەر وەك سەرۆكی‬ ‫كۆنەپارێزی پێش����ووی ئوروگوای خولیۆ ماریا‬ ‫س����انگینێتی بۆی دەچێت‪ ،‬ئ����ەم گێژەلووكە‬ ‫سیاس����ییەی ناوچەكە ك����ە زیاتر «پەمەییە»‬ ‫نەك «س����وور»‪ ،‬لە جیاتی ئەوەی ش����ۆڕش‬ ‫بێت بریتی بووە لە «گەڕانەوە بەرەو سەنتەر‪،‬‬ ‫گەڕانەوەیەك كە سەخت و پێكناكۆك و ملكەچ‬ ‫دێتە بەرچ����او» (‪ .)9‬كەواتە ئەو چەمكگەلەی‬ ‫ك����ە هێزێك����ی تێكدەرانەی����ان هەی����ە‪ ،‬وەكو‬ ‫«بەنیشتمانیكردن»‪« ،‬سەروەرێتی»‪ ،‬ئەنتی‪-‬‬ ‫ئیمپریالیزم» كە چاڤێ����ز زیندووی كردنەوە‪،‬‬ ‫دەیسەلمێنن كە هەم چاڤێز خەونێكی گەورەی‬ ‫هەب����ووە و هەمیش چەپ وردە وردە لە رێبازە‬ ‫ئایدیۆلۆژیەكەی الیدابوو‪.‬‬ ‫دیارە ئەم وەرچەرخانەی چاڤێزی بۆلیڤاری‬ ‫سەرنجڕاكێشە‪ ،‬چونكە ئەو لەكاتی هەڵمەتەكانی‬ ‫هەڵبژاردنی ساڵی ‪ 1998‬ەوە زوو زوو دیداری‬ ‫دەكرد لەگ����ەڵ بەڕێوەبەرانی بانكەكانی وەك‬ ‫س����یتیبانك‪ ،‬جەی پی مۆرگان چەیز‪ ،‬مۆرگان‬ ‫ستانلی بۆ ئەوەی دڵنیایان بكاتەوە و نەترسن‪.‬‬ ‫‪ 10‬ساڵ دواتر لە گوتارێكیدا لە ‪30‬ی تشرینی‬

‫بەاڵم زۆربەی س���ەركردە سیاس���ییەكانی‬ ‫واڵتان ئاراس���تەیەكی پێچەوانەیان گرتووەتە‬ ‫بەر‪ .‬بێگومان هەر ئەم ئاراس���تە سیاسییەی‬ ‫چاڤێز بوو س���ەرنجی دونیای ب���ۆ ڤێنزوێال‬ ‫راكێشا‪ .‬لەوكاتەی لە فەڕەنسا‪ ،‬لیۆنێل ژۆسپەن‬ ‫دەیگوت «دەوڵەت هەموو ش���تێك نییە»‪،‬‬ ‫ڤێنزوێال دەس���تیكردبوو بە زیندووكردنەوەی‬ ‫دەوڵەت و كردنی بە چەقی هەموو شتەكان‪:‬‬ ‫هەوڵ���ی دا كۆنترۆل���ی زۆرب���ەی پڕۆژەكانی‬ ‫بەرهەمهێنانی س���امانە سروشتیەكان بكات‬ ‫(ئەم بوارە لە ئەمەری���كای التیندا چەندین‬ ‫ركابەری دروستكرد)‪ ،‬دەستی بەسەر بانكی‬ ‫ناوەن���دی و سیاس���ەتی دراودا گرتەوە‪ .‬لە‬ ‫كاتێكدا كوبا دەستیكردبوو بە دروستكردنی‬ ‫گۆڕەپانی یاری گۆلف بۆ گەشتیارانی بیانی‪،‬‬ ‫ڤێنزوێال دەس���تی بەس���ەر ئەم گۆڕەپانانەدا‬ ‫گرت بۆ ئەوەی خانوویان لەسەر دروستبكات‬ ‫بۆ هەژار و بێمااڵن‪.‬‬ ‫لەس���اڵی ‪2003‬وە رێژەی ه���ەژاری ‪%50‬‬ ‫كەمی كرد و حاڵەتی زۆر هەژاریش (ئەوانەی‬ ‫هیچیان نییە) بە رێژەی ‪ % 70‬كەمی كرد‪،‬‬ ‫كەمبوونەوەی نایەكس���انی (ئێستا ڤێنزوێال‬ ‫ل���ە چاو واڵتانی هەرێمەكە زۆرترین ئاس���تی‬ ‫یەكسانی هەیە)‪ ،‬پەیدابوونی دیپلۆماسییەكی‬ ‫بەهێ���ز كە بەش���داربوو لە شكس���تپێهێنانی‬ ‫(ناوچەی ئاڵوگۆڕی ئازاد) و دروس���تكردنی‬ ‫رێكخ���راو و دام���ەزراوەی هەرێمی لەس���ەر‬ ‫بنچینەی پرینس���یپی هاوپش���تی بۆ نموونە‬ ‫(هاوپەیمانێتی بۆلیڤاری بۆ گەالنی ئەمەریكا)‬ ‫یان لەسەر بنچینەی سەربەخۆیی و سەر بە‬ ‫ویالیەت���ە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا نەبوون‪،‬‬ ‫بۆ نموونە (یەكێتیی دەوڵەتانی ئەمەریكای‬ ‫باشوور) و (كۆمەڵەی دەوڵەتانی ئەمەریكای‬ ‫التی���ن و كاریب���ی)‪ .‬ل���ە پش���تگیریكردنی‬ ‫ئەرژەنتین���ەوە بۆ دان���ەوەی قەرزەكانی بۆ‬ ‫یارمەتیدانی كەرتی تەندروس���تی لە بۆلیڤیا‪،‬‬ ‫وا ل���ە كاراكاس دەكەن بەم نزیكانە «ببێتە‬ ‫جێگرەوەی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی وەك‬ ‫س���ەرچاوەی س���ەرەكی دابینكردنی پارە لە‬ ‫ناوچەكەدا» (بەپێ���ی رۆژنامەی ئێل نوێڤۆ‬ ‫هێرالد‪1 ،‬ی ئ���ادار‪ /‬مارس���ی ‪ .)2007‬ئایا‬ ‫دەبێت هاوڕا بی���ن لەگەڵ ئەو ئەنجامگیریەی‬ ‫رۆژنامەی (لێزێك���ۆ) كردوویەتی (‪7‬ی ئادار‪/‬‬ ‫مارسی ‪ )2013‬كە گوایە چاڤێز داهاتی پێترۆلی‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫نیسانینیسانی‬

‫‪1010‬‬

‫هوگۆ چاڤێز دەیویست‬ ‫چەپ بهێنێتەوە سەر رێگا‬

‫واڵتەكەی «بە فی���ڕۆداوە»‪ ،‬ئەو داهاتەی كە‬ ‫ڤێنزوێال نەیزانی بۆ خۆی سوودی لێ ببینێت‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم چاالكانە لە نێو رێكخ���راوی ئۆپێكدا بە‬ ‫كاری هێن���ا بۆئەوەی خ���ۆی پێبكاتە زلهێز و‬ ‫نرخی پێترۆل بەرز بكاتەوە؟‬

‫«كە قسە دەكەن رووتان لە سەرۆكە‬ ‫نەك لە كەسێكی ئاسایی»‬ ‫بەاڵم كاراكاس بە هۆی گرفتە زۆرەكانیەوە‪،‬‬ ‫س���ەرنجی دەرەوە و ناوخۆش���ی بە الی خۆیدا‬ ‫راكێشاوە‪ .‬پێش هەموو شتێك‪ ،‬مەحاڵە پشت‬ ‫بە دەزگای دەوڵەتێك ببەس���تی كە پاشماوەی‬ ‫«رێژیمی پێشوو» بێت‪ ،‬ناكرێت فەرمانبەرانی‬ ‫حكومی بگ���ۆڕی و كادیرانی ب���ە ژمارە زۆری‬ ‫دڵس���ۆزی س���ەر بە رێژیمی تازەی���ان بخەیتە‬ ‫شوێن‪ .‬هەر وەك كۆمەڵناسی بەریتانی‪ ،‬رالف‬ ‫میلیباند لە س���ااڵنی حەفتاكان نووس���یویەتی‬ ‫‪»:‬ئەو حكومەتانەی دەستدەكەن بە گۆڕانێكی‬ ‫شۆڕشگێڕی‪ ،‬ناتوانن بە تەمای ئەوە بن كەڵك لە‬ ‫بێالیەنییە ناودارەكەی دەستەبژێرە ئیدارییەكان‬ ‫وەربگرن‪ ،‬ئەم���ەش دەچێتە عەقڵەوە‪ .‬لەمەش‬

‫كەس نەیدەزانی كە‬ ‫رۆژێك لە رۆژان چاڤێز‬ ‫ئاوا بەناوبانگ دەبێت‪.‬‬ ‫كاتێك لە گەرمەی یەكەم‬ ‫هەڵمەتی هەڵبژاردندا بوو‬ ‫بۆ سەرۆكایەتی واڵتەكەی‬ ‫لەساڵی ‪ ،1998‬راڤەكارێكی‬ ‫سیاسی ڤێنزوێلی گوتی‪:‬‬ ‫«ناگاتە هەڵبژاردنی ئایندە‪،‬‬ ‫لەیاد دەكرێت»‬ ‫خراپت���ر ناتوانن پش���ت بە پش���تیوانییەكی‬ ‫دڵس���ۆز و بەجۆش ببەستن كە جێبەجێكردنی‬ ‫سیاسەتەكەیان پێویستی پێیەتی» (‪.)10‬‬ ‫گرفتێكی دیكە‪ :‬ئەو ستراتیژیەی لە ئەنجامی‬ ‫ئەم كۆس���پەوە دەگیرێتە ب���ەر و ئامانجەكەی‬ ‫بونیادنان���ی دەوڵەتی نوێیە ك���ە تەریب بێت‬ ‫لەگەڵ دەوڵەتی یەكەم و مەبەستیش لێی دواتر‬ ‫رووخاندنی بێ���ت‪ .‬راوێژكارێكی چاڤێز بە ناوی‬ ‫مایكڵ لیبۆویت���ز دەڵێت‪« :‬دوو دەوڵەت هەن‪:‬‬ ‫یەكەمیان ئەوەیە كە كرێ���كاران دەیخەنە ژێر‬ ‫دەستی خۆیانەوە (واتە دەوڵەتی كۆن)‪ ،‬ئینجا‬ ‫هەر لەم دەوڵەتەوە دەس���تدەكەن بە هەڵێنانی‬ ‫هەن���دێ هەن���گاوی توند لە دژی س���ەرمایە‪،‬‬ ‫ئینج���ا دەوڵەتێكی تازە لەدایكدەبێت كە خانە‬ ‫سەرەتاییەكانی بریتین لە كرێكاران و شووراكان‬ ‫(‪ .)11‬گومانی تێدا نییە‪ ،‬خاڵی دەس���تپێكردن‬ ‫ه���ەر دەوڵەتە كۆنەكەیە لەگ���ەڵ چوون بەرەو‬ ‫سۆسیالیزمێك كە وەك سیستەمێكی ئۆرگانیكی‬ ‫سەیر دەكرێت و بریتییە لە پڕۆسەی گواستنەوە‬

‫بەرەو سیس���تەمی نوێ‪ .‬ئەم���ەش مانای ئەوە‬ ‫دەگەیەنێ كە دەبێ هەردووكیان پێكەوە بژین و‬ ‫بە درێژایی پڕۆسەكە كار لەیەكتر بكەن» (‪.)12‬‬ ‫راستە ئەو پالنانەی داڕێژراون رێگە خۆشدەكەن‬ ‫بۆ هاتنەكایەی ئ���ەو «ئیش و ئەركانەی» كە‬ ‫ناسراون و وەك دەزانین دەبێت سەركەوتووش‬ ‫بن‪ ،‬بەاڵم دەبنە هۆی كۆپیكردنەوەی بیرۆكراسی‬ ‫پێشوو و باڵوبوونەوەی گەندەڵی و هاتنەكایەی‬ ‫دەس���تەبژێرێكی ت���ازە‪ ،‬ئەو دەس���تەبژێرەی‬ ‫پێیدەگوترێت بورژوازی بۆلیڤاری كە نزیكە لە‬ ‫چاڤێز و رەنگە بە قەد دەس���تەبژێرە كۆنەكە‬ ‫هەلپەرست و بەرژەوەندچی بێت‪.‬‬ ‫گرفتێكی دیكەی سیاس���ی ئۆتۆریتاربوونی‬ ‫سەرۆكە‪ .‬چاڤێز بەوە ناسرا بوو كە سەركۆنەی‬ ‫ئەوان���ەی دەكرد رەخنەیان ئاراس���تە دەكرد و‬ ‫پێیدەگوتن روویان لە سەرۆكە ��ە قسە دەكەن‬ ‫نەك لە كەسێكی ئاسایی‪ .‬ئەم رەفتارەی چاڤێز‬ ‫رێی بۆ كەساندنی دەسەاڵت خۆشدەكرد‪ ،‬ئەمەش‬ ‫پێچەوانەی ئایدیالی «بەشداریكردن»ە كە خۆی‬ ‫زوو زوو باس���ی دەكرد‪ .‬ئەگەر مردنی سەرۆكی‬ ‫ڤێنزوێال مانای ئەوە بێت كە ئەم گرفتە كۆتایی‬ ‫هاتووە (یان گۆڕانی بەس���ەردا هاتووە)‪ ،‬ئەدی‬ ‫باشە بۆ نەبوونی ئاسایش و ئارامی چی بڵێین‬ ‫(‪ ،)13‬بۆ بەستنی هاوپەیمانێتیە گوماناوییەكانی‬ ‫لەگەڵ بێالرووس���یا و ئێران و لیبیا و سووریا‬ ‫و هتد چی بڵێین‪ ،‬هاوپەیمانییەك كە جۆرێكە‬ ‫ل���ە پارادۆكس‪ ،‬چونكە گوایە بۆ نەهێش���تنی‬ ‫ناعەدالەت���ی لە نێوان واڵت���ان خەبات دەكەی‬ ‫و لە هەمان كاتیش���دا دەبیتە هاوپەیمانی ئەو‬ ‫رێژیمانەی كە لەس���ەر خاكی خۆیان درێژە بە‬ ‫ناعەدالەتی دەدەن؟‬ ‫بەاڵم رەنگە ئەو گرفتانەی كە س���ەرەكین‪،‬‬ ‫ئەوان���ە بن كە سروش���تێكی ئابوورییان هەیە‪.‬‬ ‫ب���ە پلەی یەكەم ئەو گرفتەی كە پەیوەس���تە‬ ‫بە هەوڵدان بۆ هەمەڕەنگكردنی سیس���تەمێكی‬ ‫ئابووری كە لەس���ەر پێترۆل وەستاوە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫لە سایەی داهاتەكانی نەوت‪ .‬ئەمە دیاردەیەكە‬ ‫كە چاودێرێكی ڤێنزوێلی دەیشوبهێنێت بەوەی‬ ‫هەوڵ بدەی بۆ «گۆڕینی تایەی ئۆتۆمبێلەكەت‬ ‫لە كاتی لێخوڕیندا» (چیكاگۆ تریبیون‪ 15 ،‬ی‬ ‫تەمموز‪ /‬جواڵی ‪.)2005‬‬ ‫لە ساڵی ‪ ،1973‬وەزیری دەرەوەی ویالیەتە‬ ‫یەكگرتووەكانی ئەمەریكا‪ ،‬هێنری كیسینجەر‪،‬‬ ‫بەم دێڕە پاساو بۆ كودێتاكەی دژ بە ئەلێندێ‬ ‫دەهێنێتەوە‪« :‬كاتێك وا پێویست بكات لە نێوان‬ ‫ئابووری و دیموكراسیدا یەكێكیان هەڵبژێرین‪،‬‬ ‫ئەركی ئێمە ئەوەیە ئاب���ووری رزگار بكەین»‪.‬‬ ‫هەوڵەكانی چاڤێز و ئەمال و ئەوالكردنی هەندێ‬ ‫ج���ار وایان لێكردووە بڕیارێكی پێچەوانە بدات‪.‬‬ ‫ئایا دەبێت سەركۆنەی بكەین؟‬ ‫*رۆژنامەنووس و هاوكاری لومۆند دیپلۆماتیك‪.‬‬ ‫ئەندامی كۆمەڵەی (ئاكسیۆن كریتیك میدیا)‬ ‫كە كۆمەڵەیەكە لە الیەن هەندێ لە مامۆستایانی‬ ‫زانكۆی خاوەن بیری چەپەوە دامەزراوە و رەخنە‬ ‫لە میدیاكان دەگرێت‪.‬‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬

‫سەرچاوە و پەڕاوێزەكان‪:‬‬ ‫(‪ )1‬ئەم وتەیە‪ ،‬بارت جۆونز‪ ،‬وەریگرتووە لەو كتێبەی نووسیویەتی‪« ،‬چیرۆكی هوگۆ چاڤێز‪ ،‬لە خانووێكی‬ ‫قوڕەوە بۆ شۆڕشێكی بەردەوام»‪ ،‬چاپخانەی ستییفۆرس‪ ،‬هانۆڤەر (نیو هەمشایەر)‪.2007 ،‬‬ ‫(‪ )2‬ت���ۆم بورنس مارانی���ۆن‪« ،‬تاتچەر‪ :‬یەكدەنگی و بارودۆخەكان»‪ ،‬دەزگای ش���یكردنەوە و دیراس���اتی‬ ‫كۆمەاڵیەتی‪ ،‬مەدرید‪12 ،‬ی ئایار‪ /‬مایسی ‪.2009‬‬ ‫(‪ )3‬جۆون هۆلۆوەی‪« ،‬گۆڕینی جیهان بێئەوەی دەسەاڵت بگریە دەست‪ :‬واتای ئەمڕۆی شۆڕش‪ ،:‬چاپخانەی‬ ‫سیلێپس لوكس‪ ،‬پاریس – مۆنرێیال‪.2007 ،‬‬ ‫(‪ )4‬بارت جۆونز وەریگرتووە‪ ،‬هەمان سەرچاوەی پێشوو‪.‬‬ ‫(‪ )5‬مارتا هارنێكەر‪« ،‬ئەمەریكای التین» تاقیگەیەك بۆ سۆسیالیزمی سەدەی بیست و یەكەم»‪ ،‬چاپخانەی‬ ‫یوتۆپیا‪ ،‬پاریس‪.2010 ،‬‬ ‫(‪ )6‬س���تیڤ ئێڵنەر‪« ،‬س���ەرلەنوێ بیركردنەوە لە سیاس���ەتی ڤێنزوێلی»‪ ،‬چاپخانەی لێن ریینەر‪ ،‬بولدەر‬ ‫(كۆلۆرادۆ)‪.2008 ،‬‬ ‫(‪ )7‬گرێگۆری ویلپێرت‪« ،‬گۆڕینی ڤێنزوێال لە رێگای گرتنەدەستی دەسەاڵت»‪ ،‬چاپخانەی ڤێرسۆ‪ ،‬لەندەن‪،‬‬ ‫‪.2007‬‬ ‫(‪ )8‬ئەم وتارە بخوێنەوە‪ ،‬ویلیەم ئای رۆبینس���ۆن‪« ،‬رێگاكانی سۆس���یالیزم لە ئەمەریكای التین»‪ ،‬لومۆند‬ ‫دیپلۆماتیك‪ ،‬تشرینی دووەم (نۆڤێمبەر)ی ‪.2011‬‬ ‫(‪ )9‬ئەم وتەیە فڕانك گۆدیشۆ وەریگرتووە و لە كتێبەكەیدا باڵویكردووەتەوە بە ناونیشانی «بوركانەكەی‬ ‫ئەمەریكای التین»‪ ،‬چاپخانەی تێكستوێل‪ ،‬پاریس‪.2008 ،‬‬ ‫(‪ )10‬رالف میلیباند‪« ،‬دەوڵەت و كۆمەڵگەی كاپیتالیستی»‪ ،‬زانكۆی بروكسل‪( 2012 ،‬چاپی یەكەمی لە‬ ‫ساڵی ‪ 1979‬باڵوبووەتەوە‪).‬‬ ‫(‪ )11‬ئەم وتارەی رونۆ المبێر بخوێنەوە‪« ،‬بەشداریكردنی میللەت جێ بە <دەوڵەتە كۆنەكە>ی ڤێنزوێال‬ ‫لەق دەكات»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬ئەیلول (سێپتێمبەر)ی ‪.2006‬‬ ‫(‪ )12‬مایكڵ لیبۆویتز‪« ،‬ئەلتەرناتیڤی سۆسیالیستی»‪ ،‬گۆڤاری مۆنسلی ریڤیو‪ ،‬نیویۆرك‪.2010 ،‬‬ ‫(‪ )13‬ئ���ەم وتارەی مۆریس لوموان بخوێن���ەوە‪« ،‬ئایا كاراكاس گڕ دەگرێت؟»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬ئاب‬ ‫(ئۆگوست)ی ‪.2010‬‬

‫پاكستان‪..‬‬ ‫*‬

‫ئەشرەف كاهن‬

‫لەس���ەر یەكێك ل���ە ج���اددە جەنجاڵەكانی‬ ‫ئەم ش���ارە بیس���ت ملیۆنییەدا‪ ،‬الئیق حوسێن‬ ‫ماتۆڕەك���ەی خ���ۆی لێدەخ���وڕی و برادەرێكی‬ ‫خۆیش���ی هەڵگرتبوو كاتێك لەن���اكاو یەكێك‬ ‫كە بۆس���ەی بۆ دانابوون���ەوە تەقەی لێكردن و‬ ‫گوللەیەك بەر الی راس���تەی س���ەری كەوت و‬ ‫هەردوو چاوی لەگەڵ گوللەكە دەرهاتن‪ .‬رووداوی‬ ‫لەم جۆرە لە كەراچی زۆر روودەدەن‪.‬‬ ‫الئیق بۆی گێڕاین���ەوە و گوتی ‪»:‬وامدەزانی‬ ‫بە بەردێكی تیژ لەسەریان داوم»‪ .‬برادەرەكەی‬ ‫زوو زانی تەقەیان لێكردوون‪ .‬الئیق ئەوەش���ی‬ ‫گوت ‪»:‬برادەرەكەم داوای لێكردم ش���ایەتمان‬ ‫بێنم‪ ،‬ئینجا زانیم ك���ە بە دەمانچەی بێ دەنگ‬ ‫لێیانداوم»‪ .‬الئیق حوس���ێن كە ئێستا هەردوو‬ ‫چاوی لە دەستداوە‪ ،‬ئەندامی مەڵبەندی ئەهلی‬ ‫س���وننەت و جەماعەتە كە رێكخراوێكی سوننی‬ ‫توندڕەوە‪ .‬هاوڕێكەشی‪ ،‬موفتی سعود رەحمان‪،‬‬ ‫یەكێك بوو لەو ‪ 2400‬كەسەی خەڵكی كەراچی‬ ‫كە لەساڵی ‪2012‬دا یان لەسەر جاددە كوژراون‪،‬‬ ‫یان رفێندراون و تا مردن ئەشكەنجە دراون‪.‬‬ ‫لەش���اری كەراچی كە پایتەخت���ی ئابووریی‬ ‫پاكس���تانە‪ ،‬ئەوەی میدیاكان و پۆلیس ناویان‬ ‫ناوە «نیش���انەگرتنەوە بۆ كوش���تن» بووەتە‬ ‫دێوەزمەی���ەك ب���ۆ دانیش���تووانی ش���ارەكە‪.‬‬ ‫خەڵكەك���ەی بوونەتە قوربانیی نەبوونی ئارامی‬ ‫و ئاس���ایش و كەمتەرخەمیی دەزگای پۆلیس‪.‬‬ ‫خاتوو تەنویر فاتیمە كە دایكێكی رەشپۆش���ە‪،‬‬ ‫دەگێڕێتەوە و دەڵێت ‪»:‬سەیری هەواڵەكانمان‬ ‫دەكرد لە تەلەڤیزیۆن تا بزانین كێ ئەمجارەیان‬ ‫بووەتە قوربانیی كوش���تنی نیش���انەبۆگیراو و‬ ‫بە خەمباری���ەوە بیرمان لەو دای���ك و باوكانە‬ ‫دەكردەوە كە كەس���ە خۆشەویس���تەكانیان لە‬ ‫دەس���تداون‪ ،‬هەر ئەوەندەم���ان زانی یەكێك لە‬ ‫دەرگای داو پێیگوتین كە كوڕەكەمان یەكێكە لە‬ ‫قوربانییەكان‪ .‬بە نیازبووین چەند مانگێكی دیكە‬ ‫ژنی بۆ بێنین»‪.‬‬

‫س���ەالمەتی بگەڕێیتەوە»‪ .‬شتێك هەیە ئەگەر‬ ‫بیكەی ئەوە دڵنیابە دەتكوژن‪ ،‬ئەویش ئەوەیە‬ ‫كاتێك دزێك دەیەوێت تەلەفۆنە دەستیەكەت لێ‬ ‫بفڕێنێ و تۆش بەرینادەی‪ ،‬ئەویش بێ س���ێ و‬ ‫دوو گولەیەكت پێوە دەنێت و خۆی ون دەكات‪.‬‬ ‫زۆر كەس ه���ەن پێیانوایە كە بەرزبوونەوەی‬ ‫راددەی نائارامی جۆرێكە لە دەربڕینی ناڕەزایەتی‪،‬‬ ‫س���ەرەتایەكە ب���ۆ شۆڕش���ێكی كۆمەاڵیەتی‪.‬‬ ‫ئابووریناس شەهید حەسەن سدیقی‪ ،‬سەرۆكی‬ ‫ئەنستیتوی توێژینەوە لە بواری بانك و دارایی‬ ‫ئیسالمی‪ ،‬لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا نییە و دەڵێت‪:‬‬ ‫«ب���ە خراپترین قەیرانی ئابووری و سیاس���یدا‬ ‫تێدەپەڕی���ن كە وێن���ەی نەبووە ل���ە مێژووی‬ ‫پاكس���تاندا‪ ،‬بەاڵم هیچ ترووسكاییەكی شۆڕش‬ ‫لەم بێسەروبەری و نائارامییەدا نابینم»‪.‬‬ ‫ئەم فەوزای���ە ژیانی ئابووری خراپتر كردووە‬ ‫و بووەتە ه���ۆی داخس���تنی ژمارەیەكی زۆری‬ ‫كۆمپانیاكان‪ ،‬ئەمەش وای كردووە بە س���ەتان‬ ‫هەزار كرێ���كار و ماڵ و منداڵەكانیان لە بژێوی‬ ‫ژیانی���ان بێبەش ببن‪ .‬ب���ەردەوام گیروگرفت و‬ ‫گرژی هەن‪« .‬نزیكەی شەش مانگ لە ساڵێكدا‬ ‫خۆپیشاندان و كۆبوونەوە لەسەر بانگەوازی فاڵن‬ ‫و فیس���ار حیزبی سیاس���ی ئەنجام دەدرێن كە‬ ‫داوای مانگرتن دەكەن»‪ ،‬ئەمە قسەی ئەمجەد‬ ‫عەلیە‪ ،‬كە كرێكارێكی ‪ 65‬س���اڵەیە و بەیانی تا‬ ‫ئێوارە حەماڵی دەكات و بارێكی زۆر بۆ بازاڕی‬ ‫جودی���ا دەگوازێتەوە ك���ە گەورەترین بازاڕە لە‬ ‫پاكستان‪ .‬بەم كارە سەختەی رۆژانە تەنها ‪200‬‬ ‫تا ‪ 300‬روپیە (ك���ە دەكاتە تەنها یۆرۆیەك و‬ ‫نیو تا یۆرۆیەك و ‪ 300‬س���ەنت)ی پێ دەبڕێت‬ ‫بۆ بەخێوكردنی خانەوادەیەكی حەوت كەسی‪.‬‬ ‫ئەم پیرەپیاوە دەبێت مەمنون بێت چونكە‪ ،‬بە‬ ‫قسەی سدیقی‪%40 ،‬ی خەڵكی پاكستان داهاتی‬ ‫رۆژانەیان لە ‪ 100‬روپیەش كەمترە (كە دەكاتە‬ ‫تەنها ‪ 76‬سەنتی یۆرۆ)‪ .‬بەاڵم بە قسەی سدیقی‪،‬‬ ‫ئەگەر خێزانێكی چوار كەسی وەك دایك و باوك‬ ‫و دوو منداڵ لە تاك���ە ژوورێكدا بژین‪ ،‬ئەوە بە‬ ‫الی كەمیەوە مانگانە پێویس���تیان بە ‪ 12‬هەزار‬

‫خاتوو زوهرە یوسف‪ ،‬سەرۆكی كۆمیسیۆنی‬ ‫مافەكانی مرۆڤ لە پاكس���تان‪ ،‬دەڵێت ‪»:‬ئەم‬ ‫شەپۆلەی ئێستای كوشتن بەشێكی دەگەڕێتەوە‬ ‫لەشاری كەراچی كە‬ ‫بۆ زیادبوونی توندوتیژیی���ە ئاینییەكان‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ه���ۆكاری دیكەی سیاس���ی و كاری چەتەیی و پایتەختی ئابووریی پاكستانە‪،‬‬ ‫دزیش ه���ەن و دیاردەكە گەورەت���ر دەكەن»‪ .‬ئەوەی میدیاكان و پۆلیس‬ ‫سەرباری ترسناكیی دیاردەكە‪ ،‬حكومەت خۆی‬ ‫لێ گێل ك���ردووە و نكوڵی لێدەكات‪ .‬ئەگەر بە ناویان ناوە «نیشانەگرتنەوە‬ ‫ئامارە رەسمییەكانی حكومەت باوەڕ بكەین‪ ،‬ئەوە بۆ كوشتن» بووەتە‬ ‫دیاردەی كوشتنی نیشانە بۆگیراو تەنها دڵۆپێكە‬ ‫لە ئۆقیانووسی تاوانە ئاساییەكان كە لە واڵتدا دێوەزمەیەك بۆ دانیشتووانی‬ ‫روودەدەن‪ .‬بەڕێز ش���ەرجیل میم���ون‪ ،‬وەزیری شارەكە‪ .‬خەڵكەكەی بوونەتە‬ ‫راگەیاندنی هەرێمی س���یند‪ ،‬لە‬ ‫كۆنفرانس���ێكی قوربانیی نەبوونی ئارامی و‬ ‫رۆژنامەوانیدا لە تش���رینی دووەم (نۆڤێمبەر)‬ ‫ی ‪ 2012‬دا گوت���ی ‪»:‬ل���ە پتر ل���ە دوو هەزار ئاسایش و كەمتەرخەمیی‬ ‫رووداوی كوش���تن تەنها ‪370‬یان وەك‬ ‫راگەیەندراون»‪.‬كوشتنی دەزگای پۆلیس‬ ‫نیشانەبۆگیراو بە پۆلیس‬ ‫لەم شارەدا‪ ،‬پاڵنەری تاوانكەران هەرچیەك‬ ‫بێت‪ ،‬هەموو هاوواڵتیەك دوور لەهەر ئینتیمایەكی روپی���ە (‪ 7.2‬یۆرۆ) دەبێت بۆ ئەوەی تێربخۆن‬ ‫مەزهەبی‪ ،‬نەژادی یان سیاسی‪ ،‬لە گیانی خۆی و ئاس���ایی بژین‪ .‬سدیقی دەڵێت ‪»:‬لەم واڵتەدا‬ ‫و كەسانی نزیكی خۆی كە لە ماڵ دەچنە دەرێ چینی ناوەڕاست وجودی نییە‪ ،‬خەڵك یان زۆر‬ ‫دڵنیا نییە‪ .‬هوما حەبیبی‪ ،‬تەمەن ‪ 45‬ساڵ كە ه���ەژارن یانیش ژمارەیەكی زۆر كەمیان یەكجار‬ ‫فەرمانب���ەری ك��مپانیایەكی ئەهلیە‪ ،‬ئومێدێكی دەوڵەمەندن‪ .‬بە قسەی ئابووریناسانی سەربەخۆ‪،‬‬ ‫زۆری بە دوو كوڕەك���ەی هەیە كە خوێندكاری ‪2%‬ی هەرە دەوڵەمەندەكانی پاكستان جڵەوی‬ ‫زانكۆن و پێیوایە ئایندەیەكی گەشیان دەبێت‪ ،‬ئابووریی واڵتیان بە دەستە‪.‬‬ ‫« ب���ەاڵم هەم���وو جارێك كە لە م���اڵ دەڕۆنە‬ ‫جگە لەمەش‪ ،‬گیروگرفتەكانی كەرتی كارەبا‬ ‫دەرەوە دڵم دەوەس���تێت‪ .‬لەم ش���ارەدا كە لە‬ ‫ماڵ چوویت���ە دەرەوە بە تەمای خۆت مەبە بە كارێكی زۆر خراپ دەكەنە س���ەر ئابووریی واڵت‬

‫و ژیانی خەڵك‪ .‬بڕان���ی رۆژانەی كارەبا كار لە‬ ‫مەكینەكانی رستن و چنینی كارگە پاكستانییەكان‬ ‫دەكات‪ ،‬ئەمەش زۆر زیانبەخش���ە بۆ قوماش و‬ ‫بەڕە و مافوور‪ .‬ئەم كارگانە سەرچاوەی بژێوی‬ ‫ژمارەیەك���ی یەكج���ار زۆری خەڵكن و هەروەها‬ ‫سەرچاوەیەكی باش���ی هاتنی دراوی بیانین بۆ‬ ‫واڵت‪ .‬ئ���ەم گرفتەی كارەبا زیانی نزیكەی یەك‬ ‫ملی���ار دۆالری ل���ە كارگ���ەكان داوە‪ .‬هەر بۆیە‬ ‫كۆمپانیاكان ناچاربوون بەشێك لە كارگەكانیان‬ ‫ببەنە بەنگالدی���ش و مالیزیا‪ .‬ئەمەش بێگومان‬ ‫خەڵكێك���ی زۆر بێ ئی���ش دەكات و بارودۆخی‬ ‫كۆمەاڵیەتییان خراپتر دەكات‪ .‬س���ەرباری ئەم‬ ‫كێش���انە‪ ،‬بازرگانان و خاوەن كۆمپانیاكان بە‬ ‫دەست باندە مافیایی و چەتەكانەوە دەناڵێنن كە‬ ‫داوای س���ەرانە و بەخشیشیان لێدەكەن‪ ،‬ئەگەر‬ ‫نەیاندەنێ‪ ،‬دوور نییە بیانكوژن و تەرمەكانیان لە‬ ‫ناو فەردەیەك فڕێدەنە لێواری رێگاكان‪ .‬ئەگەرچی‬ ‫ئەم بازرگانانە زۆر داوایان لە حكومەت كردووە‬ ‫شتێكیان بۆ بكات و بیانپارێزێت‪ ،‬بەاڵم سوودی‬ ‫نەبووە‪ .‬لەم بارەیەوە‪ ،‬عەتیق میر‪ ،‬س���ەرۆكی‬ ‫كۆمەڵ���ەی بازرگانانی كەراچ���ی دەڵێت ‪»:‬لە‬ ‫ترسی كوشتن‪ ،‬ژمارەیەكی زۆری هاوپیشەكانمان‬ ‫و كۆمپانیاكان ناچار بوونە مانگانە پارە بدەنە‬ ‫تاقمی چەكدار بۆ ئەوەی بیانپارێزن‪ .‬حكومەت‬ ‫هیچی پێناكرێت‪ .‬شارەكە خەریكە بە تەواوەتی‬ ‫دەكەوێتە دەستی باندە مافیاییەكانەوە كە ئێستا‬ ‫چەندین گەڕەكیان لە دەستە»‪.‬‬ ‫ئەم زیادبوونەی تاوان كێشەیەكی گەورەیە بۆ‬ ‫حكومەت‪ ،‬حكومەتێك كە هەرگیز وەك ئێستا‬ ‫بێ توانا و بێ دەس���ەاڵت و بێ ئیرادە نەبووە‪.‬‬ ‫خاتوو زوهرە یوس���ف دەڵێ���ت ‪»:‬تاوانەكانی‬ ‫كوشتنی س���اڵی ‪ 2012‬جیاوازن لە تاوانەكانی‬ ‫ساڵی پێشتر»‪ .‬كوش���تن و توندوتیژییەكانی‬ ‫س���اڵی ‪ 2011‬زیاتر مۆركی نەژادییان پێوە بوو‬ ‫و لە چەند گەڕەكێكی شاریش بوون‪ ،‬بۆ نموونە‬ ‫گەڕەك���ی كاتهی پاهاری كە بووبووە ش���انۆی‬ ‫پێكدادان���ی خوێناوی نێوان پەش���توونەكان و‬ ‫موهاجیرە ئوردوزمانەكان‪ ،‬بەاڵم توندوتیژییەكانی‬ ‫ئەمساڵ هەموو گەڕەكێكی شاریان گرتووەتەوە و‬ ‫لە هەموو نێوەندە كۆمەاڵیەتیەكاندا روودەدەن‪.‬‬ ‫ئەگەرچی شارەكە الی گەشتیارانی بیانی بە‬ ‫شارێكی كراوە و لیبراڵ ناسراوە‪ ،‬بەاڵم گرووپە‬


‫‪1111‬‬

‫‪2013‬‬ ‫‪2013‬‬ ‫‪2013‬‬ ‫نیسانی‬ ‫نیسانی‬ ‫نیسانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫ئاداری‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫مەترسییەكانی ژیان لەشاری كەراچی‬

‫ئاینیی���ە توندڕەوەكان رۆڵێك���ی گەورەیان هەیە‬ ‫لە تێكدان���ی ئارامی‪ .‬بەاڵم گ���رووپ و رێكخراوە‬ ‫تائیفیی���ەكان تەنها لە كەراچ���ی نین‪ ،‬بەڵكو لە‬ ‫سەرتاس���ەری واڵتدا هەن و مێژوویەكی درێژیان‬ ‫هەیە‪ .‬هەر نەژادچێتی بوو لە ساڵی ‪ 1971‬بووە‬ ‫هۆی دابەش���بوونی واڵت و هەرێم���ی رۆژهەاڵت‬ ‫كە دانیش���تووانەكەی بەنگالی بوون سەربەخۆیی‬ ‫خۆی راگەیاند و بووە بەنگالدیش‪ .‬سەركردەكانی‬ ‫پاكس���تان دیارە وانەیان لە مێژوو وەرنەگرتووە‬ ‫بۆیە هێشتوویانە جیاوازییە نەژادییەكان وا ریشە‬ ‫دابكوتن و گەورە ببن‪.‬‬ ‫موهاجیرەكان كە بە ئەسڵ خەڵكی هیندستانن‬ ‫و لەس���اڵی ‪ 1947‬دوای ئەوەی خەباتەكەیان بۆ‬ ‫سەربەخۆیی سەركەوتوو بوو رایانكرد‪ ،‬ژمارەیەكی‬ ‫زۆری���ان وەك كەس���انی خوێن���دەوار و لێهاتوو‬ ‫خزمەتی پاكس���تانیان كردووە و بەش���دارییەكی‬ ‫باشیان كردووە لە گەشەكردنی واڵتدا‪ .‬لە سایەی‬ ‫سیاس���ەتی كۆتا كە حكومەت بۆی دانابوون‪ ،‬بە‬ ‫ماوەی چەندین س���اڵ توانیان دەس���تیان بگاتە‬ ‫دامودەزگاكانی حكومەت و پیشەی مامۆستایەتی‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەم هەموو ئیمتیازاتانەیان تووشی ناكۆكی‬ ‫و ملمالنێ���ی خوێن���اوی كردن لەگ���ەڵ خەڵكە‬ ‫رەسەنەكەی ناوچەكە بە تایبەتی سیندییەكان و‬ ‫پەشتوونەكان كە لە ژێر ئااڵی حیزبی نیشتمانیی‬ ‫عەوامی یەكیانگرتووە و كۆبوونەتەوە‪.‬‬ ‫لەس���اڵی ‪ ،1972‬بەه���ۆی ناكۆكی���ی نێوان‬ ‫موهاجی���رەكان و س���یندییەكان لەس���ەر زمان‬ ‫پێكدادان���ەكان دوو ئەوەندە زیادیان كرد‪ ،‬چونكە‬ ‫س���یندییەكان رازی نەدەبوون زمانی ئوردو (كە‬ ‫زمان���ی موهاجیرەكان���ە) ببێتە زمانی رەس���می‬ ‫هەرێم���ی س���یند‪ .‬دامەزراندن���ی بزاڤ���ی میللی‬ ‫پەناب���ەران وەك حیزبێكی سیاس���ی لە كەراچی‬ ‫لە ناوەڕاستی هەش���تاكاندا‪ ،‬كە بۆ كۆكردنەوە و‬ ‫یەكێتیی موهاجیرەكان بوو‪ ،‬بووە هۆی نانەوەی‬ ‫زنجیرەیەكی دیكەی كوش���ت و كوش���تار‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەمجارەیان دەستی باندە قاچاخچیەكانی دەرمانی‬ ‫هۆش���بەری تێدا بوو‪ ،‬كە پەشتوونی بوون‪ .‬ئەم‬ ‫توندوتیژیانە ناكۆكییەكانی نێوان هەردوو كۆمونیتە‬ ‫سەرەكیەكەی كەراچییان قووڵتر كردەوە‪.‬‬ ‫چەن���د س���اڵێك دوات���ر گرژیی���ەكان ن���ەك‬ ‫خاونەبوون���ەوە بەڵكو زیاتریش بوون‪ ،‬ئەویش بە‬ ‫هۆی پێكدادانی نێوان سیندییەكان و موهاجیرەكان‬

‫لەس���اڵی ‪ 1988‬تا ساڵی ‪ ،1990‬دواتر لە ساڵی‬ ‫‪ 1992‬تا ساڵی ‪ .1995‬جگە لەمەش بەكارهێنانی‬ ‫هێز لە الیەن س���وپا و پۆلیسەوە لە دژی بزاڤی‬ ‫میللیی پەنابەران بارودۆخەكەی ئاڵۆزتر كرد‪ .‬بەاڵم‬ ‫سەرباری سەركوتكردن‪ ،‬ئەم حیزبە لە دەرەوەی‬ ‫چوارچێوە نەژادیەك���ەی توانی خەڵكی دیكەش‬ ‫ب���ۆ خۆی راكێش���ێت‪ ،‬ئەوە بوو ل���ە هەڵبژاردنە‬ ‫پەرلەمانییەكانی س���اڵی ‪ 2008‬توانی ‪%69.2‬ی‬ ‫دەنگ لە كەراچی بەدەستبهێنێت‪.‬‬ ‫بۆ ماوەی چەندین ساڵ ئەم شارە بەندەریەی‬ ‫پاكس���تان بووە مەیدانی پێكدادانی نێوان دەیان‬ ‫گرووپ و تاقمی چەت���ە و تاوانكەر‪ .‬ئەم باندانە‬ ‫دەس���تیان هەبوو لە تاوانی وەكو بەبارمتەگرتن‬ ‫بۆ پارە‪ ،‬بازرگانیكردن بە دەرمانە هۆشبەرەكان‪،‬‬ ‫فرۆش���تنی چەك و هەروەه���ا بازرگانیكردن بە‬ ‫مرۆڤ‪ .‬لەمەشدا‪ ،‬جیاوازییە نەژادی و سیاسییەكان‬ ‫ئاگری توندوتیژییەكانیان خۆشتر دەكرد‪ .‬گەڕەكی‬ ‫لیاری كە زۆربەی دانیشتووانەكەی بە رەچەڵەك‬

‫شتێك هەیە‬ ‫ئەگەر بیكەی ئەوە دڵنیابە‬ ‫دەتكوژن‪ ،‬ئەویش ئەوەیە‬ ‫كاتێك دزێك دەیەوێت‬ ‫تەلەفۆنە دەستیەكەت لێ‬ ‫بفڕێنێ و تۆش بەرینادەی‬ ‫بەلوچن‪ ،‬پڕە لە باندی مافیایی و شەڕیانە لەسەر‬ ‫ناوچەی نفوز‪ .‬زۆرجاریش ناكۆكیەكان دەبنە هۆی‬ ‫پێكدادانی نێ���وان گرووپە نەژادییەكان‪ .‬لەالیەكی‬ ‫دیكەوە‪ ،‬تاوانە رێكخراوەكان زۆربەی كات لەالیەن‬ ‫حیزبە سیاسییەكانەوە ئیستیغالل دەكرێن و كەم‬ ‫تا زۆریش پەیوەندییان بە بزاڤە تێرۆریستیەكانەوە‬ ‫هەیە‪ ،‬ئەمەش وا دەكات ئەم تاوانانە كاریگەرییان‬ ‫بەسەر كۆمەڵگا و ژیانی ئابوورییەوە زیاتر بێت‪.‬‬ ‫باندە تاوانكەر و مافیاییەكانی لیاری دەسەاڵتێكی‬ ‫بەرفراوان و گەورەیان هەیە بە جۆرێك لە توانایاندایە‬ ‫بازاڕی جودیا تەنانەت تەواوی سەنتەری شاریش‬ ‫پەك بخەن‪ ،‬لە حاڵەتێكدا ئەگەر كاسبكاران رازی‬ ‫نەبن پارەیان بدەنێ لە بەرامبەر پاراستنیان‪.‬‬

‫دوای ئەوەی لە كۆتایی ساڵی ‪ 2007‬شەپۆلێكی‬ ‫ت���ازەی پەنابەرانی پەش���تونی هاتە ش���ارەكە‪،‬‬ ‫بارودۆخەكە زۆر خراپتر بوو‪ .‬ئەمەش دوای ئەوەی‬ ‫س���وپای پاكستانی ئۆپەراس���یۆنی سەربازی دژ‬ ‫بە تاڵیبانی لە هەرێمە خێڵنش���ینەكانی سوات و‬ ‫وەزیرستان(‪ )1‬دەستپێكرد و نزیكەی یەك ملیۆن‬ ‫كەس ئاوارە بوون و روویان لە شاری كەراچی كرد‪،‬‬ ‫بە تایبەتی ئەو گەڕەكانەی كەنار كە كەوتوونەتە‬ ‫رۆژه���ەاڵت و رۆژئاوای ش���ارەكە‪ .‬حكومەتیش‪،‬‬ ‫ب���ەو نیازەی جەن���گاوەرە ئیس�ل�امییەكان نەرم‬ ‫و دەس���تەمۆ بكات‪ ،‬وازی لێهێنان و چیتر راوی‬ ‫نەدەنان‪ ،‬بەڵكو خزمەتگوزاری تەندروستیش���ی‬ ‫پێش���كەش دەكردن و رێگاشی پێدان كۆمەك و‬ ‫زەكات بۆ خۆیان كۆبكەنەوە‪ .‬بەاڵم سەرباری ئەم‬ ‫سیاسەتەی حكومەتی پاكستان‪ ،‬تاڵیبان و فەقێ‬ ‫تون���دڕەوەكان كەوتنە ملمالن���ێ و بەگژداچوونی‬ ‫حیزبە عەلمانییەكانی ش���ارەكە‪ ،‬بە پلەی یەكەم‬ ‫بزاڤی نیش���تمانیی پەنابەران و هەروەها حیزبی‬ ‫نەتەوەی���ی عەوام‪ .‬ئەمەی دوای���ی‪ ،‬ئەگەرچی لە‬ ‫پەشتونەكان پێكدێت‪ ،‬بەاڵم لەالیەن تاڵیبانەوە بە‬ ‫حیزبێكی خائی���ن دادەندرێت لەبەر ئەوەی خۆی‬ ‫بە عەلمانی دادەنێت و هەروەها بەشداریش���ە لە‬ ‫حكومەتەكەیئیسالمئاباددا‪.‬بەپێیسەرچاوەیەكی‬ ‫پۆلیس‪ ،‬هێرش و پەالماری ئیسالمیەكان حیزبی‬ ‫نەتەوەیی عەوامی���ان زۆر الواز كردووە‪ ،‬تەنانەت‬ ‫لەو شوێنانەش كە بە بنكەی بەهێزی ئەو حیزبە‬ ‫دادەنرێن‪.‬‬ ‫پۆلیسێك بەناوی چودهری محەممەد ئەسلەم‬ ‫كە بەش���داری لە چەندین ئۆپەراس���یۆنی دژ بە‬ ‫تاڵیباندا كردووە‪ ،‬نموونەیەكمان بۆ باس دەكات‬ ‫لەسەر چۆنیەتی كاری رێكخراوەیی ئیسالمیەكان‪.‬‬ ‫لە كۆتایی ساڵی رابردوو‪ ،‬دوو كەس كە خۆیان بە‬ ‫مەال دانابوو‪ ،‬حەوت هەرزەكار لە كەراچی تەنزیم‬ ‫دەك���ەن و بەڵێنیان پێ���دەدەن بیانبەنە یەكێك‬ ‫ل���ە قوتابخانە ئاینییەكانی جەماعەتی تەبلیغ كە‬ ‫كۆمەڵەیەكی ئاینییە و جێی رێزی خەڵكە‪ ،‬چونكە‬ ‫بەوە ناس���راوە كە لەگەڵ كاری توندوتیژیدا نییە‬ ‫و تەنها بایەخ بە دەعوە و پەروەردەی ئیس�ل�امی‬ ‫دەدات‪ .‬پێیان دەڵێن كە بۆ خوێندن دەبێت بچنە‬ ‫ش���اری الهوور كە ش���ارێكی ئارامە و دەكەوێتە‬ ‫رۆژهەاڵتی واڵت‪ ،‬دایك و باوكیشیان لەبەرئەوەی‬ ‫باوەڕی���ان پێدەكەن‪ ،‬رازی دەب���ن منداڵەكانیان‬

‫(فۆتۆ‪)AFP :‬‬

‫لەگەڵیان بڕۆن‪.‬‬ ‫دوو پیاوەكە گەنجەكان دەبەنە شاری میرانشا‪،‬‬ ‫پایتەخت���ی ئیداری���ی باكووری وەزیرس���تان كە‬ ‫هەرێمێكی خێڵنشینە و هاوسنووری ئ��فغانستانە‪.‬‬ ‫لە جیات���ی خوێندنی قورئان‪ ،‬دەیانبەنە كامپێك‬ ‫بۆ مەشقكردن لەسەر هێرشی خۆكوژی‪ .‬كامپەكە‬ ‫لە الیەن گەورە بەرپرس���ێكی تاڵیبانەوە بە ناوی‬ ‫وەلی محەممەد مەحسوود بەڕێوەدەبرا‪ .‬ئەوە بوو‬ ‫درۆنێكی ئەمەریكی بۆردومانی كامپەكەی كرد و‬ ‫حەڤدە كەس كوژران‪ .‬هەندێك لە كوژراوەكان لەو‬ ‫جۆرە هەرزەكارە هەڵخەڵەتێندراوانە بوون‪ .‬ئەوانەی‬ ‫دەرباز بووبوون دەستگیركران و باسی بەسەرهاتی‬ ‫خۆیان كرد كە چۆن تەف���رەدراون‪ ،‬لە ئەنجامدا‬ ‫ئەو كەسانەی ئەم جۆرە فرت و فێاڵنەیان كردبوو‬ ‫دەس���تگیركران‪ .‬دوو مەالیەكە كاتێك لە بەردەم‬ ‫قازی دان بە تاوانەكانیاندا دەنێن‪ ،‬دەڵێن ‪»:‬نەك‬ ‫تەنه���ا پەالماری پۆلیس و س���ەرباز و پارێزەر و‬ ‫قازی دەدەین‪ ،‬بەڵكو هەموویان دەكوژین‪ ،‬چونكە‬ ‫هەموویان پیاوی ئەمەریكان»‪.‬‬ ‫ئەم قس���انە درۆ نەبوون‪ ،‬چونكە لە س���اڵی‬ ‫‪ 2012‬تەنها لە ش���اری كەراچی ‪ 150‬پۆلیس و‬ ‫قازی كوژران‪ .‬بۆ زۆربەی پالنەكانی كوش���تنیش‬ ‫گوم���ان لە تاڵیبان دەكرێت‪ .‬تاڵیبان بە زمانێكی‬ ‫تەمومژاوی لە مەس���ەلەكە دەدوێن‪ ،‬بە قس���ەی‬ ‫وتەبێژەكەیان‪ ،‬ئیحس���انوڵاڵ ئیحسان «رەحم بە‬ ‫خائینان و تاغیەكانی كەراچی ناكەین»‪ .‬وەسای‬ ‫جەلیل‪ ،‬نوێنەری بزاڤی میللیی پەنابەران‪ ،‬دەڵێت‬ ‫‪»:‬دەمێك���ە حكومەتمان ل���ە زیادبوونی تاڵیبان‬ ‫ئ���اگادار كردووەتەوە‪ ،‬بەاڵم گوێم���ان پێنادات‪.‬‬ ‫ئاشكرایە جەنگ لە باكوورەوە هاتووەتە خوارێ»‪.‬‬ ‫لە راستیدا‪ ،‬ناكۆكییە نەژادی‪ -‬سیاسییەكانی ئەم‬ ‫حیزبە لەگەڵ پەش���توونەكان وا دەكەن گومانی‬ ‫لێبكرێ���ت ك���ە بیەوێت ئاگری ش���ەڕەكە خۆش‬ ‫بكات‪.‬‬ ‫تاڵیبانیش السایی باندە مافیاییەكان دەكەنەوە‬ ‫و وەك���و ئەوان پەنا بۆ كاری بارمتەگیری دەبەن‬

‫و هەروەها بە نارنجۆك هێرش دەكەنە س���ەر ئەو‬ ‫دووكانانەی خاوەنەكانیان ئامادە نین داواكانیان‬ ‫جێبەجێ بكەن‪ .‬جگە لەمە‪ ،‬پشتیوانی لەو گرووپە‬ ‫ئیسالمییە سوننییە توندڕەوانە دەكەن كە هێرش‬ ‫دەكەنە س���ەر كەمینەی شیعە لە پاكستان و بە‬ ‫ئەزموونەكانیان هاوكارییان دەكەن‪ .‬لە هەندێ لە‬ ‫گەڕەكە پەشتووننشینەكانی كەراچی لێناگەڕێن‬ ‫سەرتاش���خانەكان ریش���ی پیاوان بتاش���ن‪ ،‬داوا‬ ‫ل���ە ژنانیش دەكەن لە ماڵ نەیەن���ە دەرەوە‪ .‬بە‬ ‫قسەی چاودێران چوار تا پێنج هەزار جەنگاوەری‬ ‫تاڵیب���ان رژاونەتە ناو ش���اری كەراچی و خۆیان‬ ‫تێدا جێگیركردووە‪ ،‬ب���ەاڵم لەوبارەیەوە پۆلیس‬ ‫هیچ زانیاریی���ەك یان ئامارێك ئاش���كرا ناكات‪.‬‬ ‫لەبەرئەوەی بەندەری كەراچی تاكە دەروازەیە بۆ‬ ‫ناتۆ تا دەستی بە ئەفغانستان بكات‪ ،‬ئەم ژمارە‬ ‫زۆرەی تاڵیبان لەو شارەدا سەرئێشە نەك تەنها‬ ‫بۆ خەڵك���ی كەراچی‪ ،‬بەڵكو بۆ ئەمەریكیەكان و‬ ‫هاوپەیمانەكانیشیاندروستدەكات‪.‬‬ ‫بە قسەی ئەسلەم‪ 14 ،‬لەو پەالمارە بۆمبیانەی‬ ‫لەس���اڵی ‪ 2011‬لە كەراچی روویانداوە دەس���تی‬ ‫تاڵیبانیان تێ���دا بووە‪ .‬هەر ئ���ەو فەرماندەیەی‬ ‫پۆلیس‪ ،‬لە كانوونی دووەم (جانیوەری)ی ‪2013‬‬ ‫لە گەڕەكی مەنگۆپیر دەس���تی بەسەر ‪ 100‬كیلۆ‬ ‫تەقەمەنیدا گرت‪ .‬مامۆستای زانستی سیاسەت‪،‬‬ ‫تەوس���یف ئەحمەد خان‪ ،‬دەڵێت ‪»:‬كاتی ئەوە‬ ‫هات���ووە وەزعەكە كۆنترۆل بكرێت‪ ،‬ئەگەرنا دوور‬ ‫نییە شارەكە ببێتە گۆمی خوێن‪ ،‬بە جۆرێك كە‬ ‫هەرگیز ش���تی وا بەخۆی���ەوە نەبینێت‪ .‬ئەمەش‬ ‫زیانێكی گەورە دەبێت بۆ كەراچیەك كە ئێمە وەك‬ ‫شارێكی عەلمانی و پێشكەوتنخواز ناسیومانە»‪.‬‬ ‫بەاڵم هەر ئەو كەراچیەی ئەم مامۆس���تایە ئێستا‬ ‫بووەتە قوربانیی توندوتیژی سیاس���ی كە حیزبە‬ ‫سیاس���ییەكان بە ملمالنێیان لەس���ەر دەسەاڵت‬ ‫بەرپایان كردووە و كێشەی تاڵیبانیشی هاتووەتە‬ ‫س���ەرێ‪ .‬خاتوو زوهرە یوس���فیش لەوبارەیەوە‬ ‫دەڵێ���ت ‪»:‬ناكۆكییە سیاس���ییەكان زۆر ئاڵۆزن‬ ‫و كێش���ە ئابوورییەكانی���ش زۆر دژوارن‪ .‬زۆر‬ ‫الیەن هەن ئامادەن ش���ارەكە لە خوێن و ئاگردا‬ ‫بگەوزێنن جا باندە مافیاییەكان بن‪ ،‬تاڵیبان بن‪،‬‬ ‫بڕیاربەدەس���تانی سیاس���ی بن یاخود رێكخراوە‬ ‫توندڕەوە هەڵوەشاوەكان»‪.‬‬ ‫فاتح محەممەد بورفات‪ ،‬تاوانناس و س���ەرۆكی‬ ‫بەش���ی سۆسیۆلۆژیا لە زانكۆی كەراچی‪ ،‬دەڵێت‬ ‫‪»:‬رێژەی ئەو دۆس���یە تاوانكاریانەی لە دادگادا‬ ‫حوكمیان بۆ دەردەچێ���ت لە ‪ % 5‬تێناپەڕێت‪،‬‬ ‫كەچی نۆ لەس���ەر دەی ئەو كەسانەی ئێستا لە‬ ‫زینداندان هێشتا هەر چاوەڕێی دادگاییكردنن»‪.‬‬ ‫ش���ەرەفەددین میمۆنیش الی خۆیەوە ناڕەزایەتی‬ ‫دەردەبڕێت و دەڵێت ‪»:‬بێتوانایی دەزگای پۆلیس‬ ‫دەگەڕێتەوە ب���ۆ ئەوەی ك���ە ژمارەیەكی كەمی‬ ‫پۆلی���س ه���ەن و دەزگای هەواڵگریش هەتا دێت‬ ‫متمانەی كەمتر پێ دەكرێت»‪.‬‬ ‫ئایا هەقە بترس���ین لەوەی سیس���تەم بەرەو‬ ‫رووخ���ان دەڕوات؟ لەوبارەی���ەوە بورفات دەڵێت‬ ‫‪»:‬بە داخەوە دەبێت دانی پێدا بنێین كە دەوڵەتی‬ ‫پاكستانی شكستی هێناوە‪ .‬حیزبە سیاسییەكان‬ ‫پێش ئ���ەوەی بەڵێن بە میللەت ب���دەن‪ ،‬دەبێت‬ ‫ج���ارێ دان ب���ەم واقیع���ە ناخۆش���ەدا بنێن»‪.‬‬ ‫ئابووریناس سدقی كە زۆر گەشبینتر نییە‪ ،‬ئەوە‬ ‫دەخات���ەوە یادمان كە «بودج���ەی پەروەردە لە‬ ‫پاكس���تان لەوەی ئەتیوپیا كەمترە»‪ .‬هەروەها‬ ‫بودجەی تەندروستیشی «كەمترین بودجەیە لە‬ ‫جیهاندا»‪ .‬پێش ئەوەی بپرسین « دەكرێت هیوا‬ ‫بۆ كام ش���ۆڕش یان بۆ كام گۆڕانكاری بەاڵم بە‬ ‫ئاراستەیەكی باشدا بخوازین‪ ،‬دەبێت بپرسین لە‬ ‫سەر چ بنەمایەك؟»‬ ‫*رۆژنامەوانێكە لە كەراچی دەژیت‪.‬‬ ‫وەرگێڕان‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬

‫پەراوێزەكان‪:‬‬ ‫(‪ )1‬بڕوانە ژان لیوك راسین‪« ،‬لە پاكستان‪ ،‬سەرۆك لە ژێر كاریگەریدایە»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬تشرینی‬ ‫دووەم (نۆڤێمبەر)ی ‪ ،2008‬هەروەها سەیرێكی ئەم وتارەش بكە‪ ،‬محەممەد ئیدریس ئەحمەد‪« ،‬پاكستان‬ ‫خۆی نەیار بۆ خۆی دروست دەكات»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬كانوونی یەكەم (دیسێمبەر)ی ‪.2009‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫نیسانینیسانی‬

‫‪1212‬‬

‫دیاردەی تەنیایی‬

‫بە تەنیا نەك گۆشەگیر‬ ‫*‬

‫ئێریك كالینبێرگ‬

‫‪ 50‬ساڵ لەمەوبەر لە واڵتانی «پێشكەوتوو»دا ژمارەی ئەو كەسانەی بەتەنیا دەژیان زۆر كەم بوو‪ ،‬بەاڵم ئەمڕۆ ئەم ژمارەیە‬ ‫لەپڕ یەكجار زۆر زیادی كردووە‪ .‬هێندێك كەس لەو باوەڕەدان كە ئەمە نیش���انەی پەرەس���ەندنی دوورەپەرێزیی كۆمەاڵیەتی و‬ ‫تەنانەت جۆرێك لە نارسیس���یزمە (خاس���یەتێكی مرۆڤە كە لە ئەنانییەت و خۆپەرستیدا بەرجەستە دەبێت)‪ .‬بەاڵم كاتێك لەو‬ ‫هۆكارانە ورد دەبینەوە كە س���ەرچاوەی ئەم گۆڕانكارییەن لە ش���ێوازی ژیانی مرۆڤ‪ ،‬ئەوە بۆمان دەردەكەوێ كە دیمەنەكە لەوە‬ ‫ئاڵۆزترە‪ ،‬هەم تاكگەرایی و هە‌‌م بەرباڵویی پەیوەندییەكانی تاك دەوریان لەو دیاردەیەدا هەیە‪.‬‬

‫س���اڵ و بگرە چەندین دەیە دەكێش���ن‪ .‬خولە‬ ‫یەك لەدوای یەكەكانی ژیان ئەمڕۆ بە چەشنێك‬ ‫رێكخراون كە خێزان لەو نێوەدا رۆڵێكی كاتی و‬ ‫مەرجدار دەبینێ‪.‬‬

‫ب���ە ریوایەت���ی كتێب���ی پیرۆز خ���ودا بۆ‬ ‫دروس���تكردنی دونی���ا ه���ەر رۆژەی ش���تێك‬ ‫دەخولقێنێ‪ :‬ئاس���مانەكان و زەوی‪ ،‬رووناكی‪،‬‬ ‫رووەك و گیانلەبەران���ی هەمەج���ۆر و‪ ...‬هتد‪.‬‬ ‫كاتێكیش لە هەر كام ل���ەو كارانە دەبێتەوە‪،‬‬ ‫خ���ودا ب���ە رەزامەندییەوە چاو ل���ە ئەنجامی‬ ‫«نەخۆش» و «بێ ئەخالق»‪ ،‬و‬ ‫كارەكەی دەكات و دەڵێت ‪»:‬ئەوە باش���ە»‪.‬‬ ‫«دەمارگیر»‬ ‫خودا ئەو خۆشحاڵییەی نامێنێ كاتێك ئادەم‬ ‫دروس���ت دەكات و دەبینێ مرۆڤ كەموكوڕیی‬ ‫سەرەڕای بەرباڵویی ئەم دیاردە نوێیە‪ ،‬پرسی‬ ‫هەی���ە‪ .‬هەربۆیە بە خۆی دەڵ���ێ ‪ »:‬هیچ بە‬ ‫باشی نازانم مرۆڤ تەنیا بێ»‪ .‬بۆیە حەوا‪-‬ش ژی���ان بەتەنیایی بابەتێكە كە كەمترین باس و‬ ‫دروست دەكات بۆ ئەوەی ببێتە هاودەمی ئادەم توێژینەوەی لەس���ەردەكرێ و لە س���ەردەمی‬ ‫ئەمڕۆدا كەمترین تێگەیش���تنمان بۆی هەیە‪.‬‬ ‫و لە تەنیایی بیهێنێتە دەر‪.‬‬ ‫لەگەڵ گەشەس���ەندنی هزر و پێشكەوتنی چ تاك���ە تەنیاكان بۆخۆیان و چ كەس���وكار و‬ ‫مرۆڤ‪ ،‬ئ���ەوە تەنی���ا ئاین���ەكان نەبوون كە دەوروبەریان ئەم حاڵەت���ە وەك ئەزموونێكی‬ ‫تەنیاییان بە ش���تێكی خ���راپ زانیوە‪ ،‬بەڵكو تایبەتی ئەو تاكانە تەماش���ادەكەن‪ ،‬لەكاتێكدا‬ ‫فەلسەفە و ئەدەبیاتیش ئامۆژگارییان كردووە ئەم دیاردەی���ە هەتا دێ زۆرتر باڵودەبێتەوە و‬ ‫كە پێویس���تە خەبات ل���ەدژی تەنیایی بكرێ‪ .‬ئەنجامەكانی لەسەر ژیانی كۆمەاڵیەتی شیاوی‬ ‫ش���اعیری یۆنانی تێئۆكری���ت دەڵێ‪« :‬مرۆڤ ئەوەن كە زۆر زیاتر لە ئێستا سەرنجیان بدرێتێ‬ ‫هەمیشە پێویس���تی بە مرۆڤە»‪ .‬مارك ئۆرێل و لە‌بەرچاو بگیرێن‪ .‬لەو كەمە دەرفەتانەی كە بۆ‬ ‫ئیمپرات���ۆری رۆم ك���ە الیەنگری ستۆیس���یزم دیالۆگی گشتی لەسەر ئەو دیاردەیە رێكخراون‪،‬‬ ‫بوو مرۆڤ���ەكان بە «ئاژەڵ���ی كۆمەاڵیەتی» چاو‌دێران و ئەوانەی راوبۆچوونی لەسەردەدەن‬ ‫دەش���وبهێنێ‪ .‬داهێنانی شتێك بەناوی خێزان ئەو دیاردەیە تەنیا لە روانگەی دەروونناسی و‬ ‫بە باشترین ش���ێوە پێویستی مرۆڤ بە ژیانی توانای ژیان لەنێو كۆمەڵگە و وەك نیشانەیەكی‬ ‫بەكۆمەڵ نیشان دەدات‪ .‬لە هەموو سەردەمەكاندا نارسیسیزم و خۆتەریككردنەوە و وازهێنان لە‬ ‫و ل���ە هەموو كۆمەڵگەكان���دا كۆڵەكەی ژیانی «ژیانی پێكەوەیی» تەماشادەكەن‪ .‬بەاڵم ئەم‬ ‫كۆمەاڵیەت���ی و ئابووری بریتی بووە لە خێزان گۆڕانكارییە سەرس���امكەرەی مۆدی ژیان نەك‬ ‫نەك تاكەكەس‪ .‬تەنانەت الیەنگرانی بیرۆكەی ه���ەر فڕی بەس���ەر ئەو كڵێش���انەوە نییە كە‬ ‫گەشەسەندنی وەچەی مرۆڤ پێیانوایە كە لە میدیاكان دەربارەی گۆشەگیری باسی دەكەن‬ ‫كۆمەڵگە سەرەتاییەكاندا ئەوە لە سایەی ژیانی و دەیخەنە گەڕ‪ ،‬بەڵكو تایبەتە بە ئەزموون و‬ ‫بەكۆمەڵەوە ب���ووە كە مرۆڤەكان توانیویانە چ مۆدێكی ژیانی زۆر سەرنجڕاكێش‪ ،‬بە‌پێچەوانەی‬ ‫بۆ دابینكردنی ئەمنییە‌ت و ئاسایشیان و چ بۆ‬ ‫پەیداكردنی خۆراك و بەرهەمهێنانەوەی خۆیان‬ ‫لەماوەی ‪ 50‬ساڵی‬ ‫و زاوزێ مانەوەی خۆیان دەستەبەر بكەن‪.‬‬ ‫لە ماوەی ‪ 50‬س���اڵی راب���ردوودا‪ ،‬رەگەزی رابردوودا رەگەزی مرۆڤ‬ ‫مرۆڤ ناچار ب���ووە ئەزموونێكی كۆمەاڵیەتیی ناچار بووە ئەزموونێكی‬ ‫پێش���تر نەدیتراو تاقیبكات���ەوە‪ .‬بۆ یەكەمجار‬ ‫لە مێ���ژووی مرۆڤایەتی���دا ژمارەیەكی یەكجار كۆمەاڵیەتی پێشتر‬ ‫زۆر لە تاكەكانی س���ەر بە تەمەنی جۆراو‬ ‫‌جۆر نەدیتراو تاقیبكاتەوە‪ .‬بۆ‬ ‫و بارودۆخ���ی جیاواز بڕیاری���ان داوە بە تەنیا‬ ‫بژین‪ .‬هەتا ماوەیەك���ی كەم لەمەوبەر زۆربەی یەكەمجار لە مێژووی‬ ‫ئەمەریكاییەكان ل���ە تەمەنێكی گەنجدا‬ ‫ژیانی مرۆڤایەتیدا ژمارەیەكی‬ ‫هاوسەرییان پێكدەهێنا و تا كۆتایی ژیانیشیان‬ ‫لەگەڵ خێزان پێكەوە دەژیان‪ .‬ئەگەر یەكێك لە یەكجار زۆر لە تاكەكانی‬ ‫هاوسەرەكان مردبا‪ ،‬ئەوەی دیكە خێرا‬ ‫مێردی سەر بە تەمەنی جۆراو‌جۆر‬ ‫دەكردەوە یان ژن���ی دێنایەوە‪ .‬كەچی ئەمڕۆ‪،‬‬ ‫ئەمەریكاییەكان هەم درەنگتر ژیانی هاوسەری و بارودۆخی جیاواز بڕیاریان‬ ‫پێ���ك دێن���ن و ه���ەم ماوەیەك���ی كە‬ ‫‌متریش داوە بە تەنیا بژین‬ ‫پێكەوە دەمێننەوە‪ .‬بەپێی داتاكانی سەنتەری‬ ‫توێژینەوەی پیو لە ئەمەریكا‪ ،‬تێكڕای تەمەنی‬ ‫هاوسەرگیریی یەكەم «گەیشتووەتە بەرزترین بیری باو‪ ،‬تاكە تەنیاكانیش ئەوەندە گۆشەگیر‬ ‫ئاست كە تا ئێس���تا تۆمار كرابێ‪ ،‬چونكە لە و التەریك نین كە باسدەكرێ‪.‬‬ ‫باڵوبوونەوەی شێوازی ژیانی تاك و تەرایانە‬ ‫ماوەی تەنیا نیو سەدەدا ئەو تەمەنە پێنج ساڵ‬ ‫زیادی ك���ردووە(‪ .»)1‬ماوەكانی ژیانی تەنیایی هیچی ل���ە ئەزموون���ی ئاڵوگۆڕێكی بنەڕەتیی‬ ‫جا لە ئەنجامی لێكجیابوونەوەی هاوسەرەكان و كۆمەڵگە لەس���ەر ئاس���تی ه���ەرە بەرباڵودا‬ ‫مردنی یەكێك لە هاوسەرەكاندا بێ یان بەهۆی كەمتر نییە‪ .‬ئەم ش���ێوازە ژیانە دەبێتە هۆی‬ ‫خۆبواردن لە هاوس���ەرگیری‪ ،‬ئەمڕۆ ساڵەهای ئاقار بەخشینەوەی س���ەرلەنوێ بە داڕشتنی‬

‫چوارچێوەكانی ژیانی شارنش���ینی (لەبواری‬ ‫نیش���تەجێبوون و هاوتوچ���ۆ و‪ ..‬هت���د) و‬ ‫گەشەسەندنی ئابووریی خزمەتكردنی تاكەكان‬ ‫(مانەوە لە ماڵ‪ ،‬سەرپەرشتیی منداڵ‪ ،‬گەیاندنی‬ ‫خواردنی ئامادە و‪ ...‬هتد)‪ .‬ئەم شێوازە نوێیەی‬ ‫ژیان كاریگەریی لەسەر شێوەی گەورەبوون و‬ ‫پیربوون و تەنانەت مردنی مرۆڤەكانیش هەیە‬ ‫و ش���وێنەواری خۆی لەس���ەر هەموو گرووپە‬ ‫كۆمەاڵیەتیەكان و خێزانەكان بەجێدێڵێ‪.‬‬ ‫ب���اوە ك���ە بڵێن پەرە‌س���ەندنی دی���اردەی‬ ‫«س���ینگڵتن» (وات���ە س���ەڵتی‪ ،‬زگوورتی و‬ ‫بەتەنیا ژیان) دیاردەیەكی تایبەت بە ئەمریكایە‬ ‫و دەركەوتی ئەو شتەیە كە رەخنەگری ئەدەبی‬ ‫هارۆڵد بلووم بە «ئاینی هەر كەس بۆخۆی»‬ ‫ناوی دەب���ات‪ .‬بەاڵم هێ���زی جووڵێنەری ئەم‬ ‫گۆڕانكارییە سنوورەكانی ئەمەریكا دەبڕێت و‬ ‫دیاردەكە بەرەو كولتووری دیكە پەلدەهاوێژێت‪.‬‬ ‫بەڵگەش���مان ئەوەیە كە ئ���ەو دیاردەیە لەنێو‬ ‫ئەو نەتەوانەی وا ناس���راون كەمتر تاكگەرایی‬ ‫قبوڵ دەكەن‪ ،‬زۆرتر‌بەرچاودەكەوێ‪ .‬هەروەها‬ ‫ژمارەی كەسانی سەڵت و زگوورتی لە ئەمەریكا‬ ‫كەمترە لەچاو واڵتانی دیكە‪ .‬بەپێی ئامارەكان‬ ‫ئ���ەو واڵتانەی ئەو ش���ێوەژیانەیان زۆرتر تێدا‬ ‫بەدیدەكرێ بریتین لە سوێد‪ ،‬نەرویج‪ ،‬فینالند و‬ ‫دانمارك‪ .‬لەو واڵتانەدا س���ەڵت و زگوورتیەكان‬ ‫‪ 40‬تا ‪ %45‬ی ماڵەكان پێكدێنن‪ .‬لە ژاپۆن كە‬ ‫خێزان ش���تێكی پیرۆزە و ژیانی كۆمەاڵیەتیش‬ ‫پێگەیەكی مێژوویی لە فەرهەنگی ئەو واڵتەدا‬ ‫هەی���ە‪ ،‬ئەم رێژەیە ئەمڕۆ نزیكەی ‪ %30‬یە‪ .‬لە‬ ‫ئەڵمانیا و فەڕەنسا و بەریتانیا و ئوسترالیا و‬ ‫كەنەداش رێژەكە لە ئەمەریكا زیاترە‪ .‬دیاردەكە‬ ‫تەنیا لە واڵتە زلهێزە پیشەسازییەكانی پێشووشدا‬ ‫كورت نابێتەوە‪ ،‬بەڵكو لە چین و هیندستان و‬ ‫بەرازیل رێژەی تەنی���اكان بەخێراییەكی زۆرتر‬ ‫زیاد دەكات‪ .‬بەپێ���ی راپۆرتێكی یۆرۆمۆنیتۆر‬ ‫ئینتەرناش���نال كە دامەزراوێكی ش���رۆڤەكاری‬ ‫بازاڕەكان���ە و بنك���ەی لە لەندەن���ە‪ ،‬ژمارەی‬ ‫سینگلتنەكان لە تەواوی واڵتانی جیهاندا رووی‬ ‫لەزیادبوونە‪ .‬ئەو ژمارەیە كە لە ساڵی ‪1996‬دا‬ ‫نزیكەی ‪ 153‬ملیۆن كەس بوو‪ ،‬لە ساڵی ‪2002‬‬ ‫دا گەیشتووەتە ‪ 202‬ملیۆن‪ ،‬واتە بە ‪ 10‬ساڵ‬ ‫بە رێژەی ‪ %33‬بەرزبووەتەوە (‪.)2‬‬ ‫ئای���ا ه���ۆكاری ئ���ەم گۆڕان���ە بنەڕەتییە‬ ‫سەرس���وڕهێنەرەی ش���ێوازی ژی���ان چییە؟‬ ‫ئاشكرایە كە بۆ بەشێك لە خەڵك ئەمە ئەنجامی‬ ‫گەشەسەندنی ئابووری و ئەمنییە‌تی ماددییە‪.‬‬ ‫بە واتایەكی دیكە‪ ،‬ئەگ���ەر لە رابردووی دوور‬ ‫س���ینگڵتنەكان هەرگیز ژمارەیان ئەوەندە زۆر‬ ‫نەبووە‪ ،‬هۆیەكەی ئەوەیە كە ئەمڕۆ دەرەتانی‬ ‫بەتەنیا ژیانیان هەیە‪ .‬بەاڵم فاكتەری ئابووری‬ ‫هەموو ش���تەكە نییە‪ .‬بەپێی لێكۆڵینەوەیەكی‬ ‫ساڵی ‪ ،1957‬زیاتر لە نیوەی خەڵكی ئەمەریكا‬ ‫رای نێگەتیڤیان لەسەر سینگڵتنەكان هەبووە‪:‬‬ ‫ئەو كەس���انەی ك���ە ژیانی هاوس���ەرگیرییان‬ ‫پێكنەهێنابوو بە «نەخۆش» و «بێئەخالق»‬ ‫یان «دەمارگیر» لەقەڵەمدەدران و تەنیا ‪%30‬‬ ‫ی بەشدارانی راپرس���یەكە هیچ بۆچوونێكیان‬

‫لەوبارەیە‌وە نەبووە‪ .‬نەوەیەك دواتر لە س���اڵی‬ ‫‪ ،1976‬هاوكێش���ەكە تەواو پێچەوانە بووەوە‪:‬‬ ‫تەنیا ‪ %30‬ئەو ش���ێوە ژیانەی���ان مەحكووم‬ ‫دەك���رد‪ ،‬نیوەیان هی���چ بۆچوونێكیان نەبوو‪،‬‬ ‫تەنی���ا یەك ئەمریكایی لەك���ۆی حەوت كەس‬ ‫ئەو ش���ێوە ژیانەی پێ ب���اش بووە (‪ .)3‬ئەمڕۆ‬ ‫لەكاتێكدا كەسانی رەبەن ژمارەیان لە كەسانی‬ ‫خێزاندار زیاترە‪ ،‬هەر راپرس���یكردن لەس���ەر‬ ‫بابەتێكی لەم چەش���نە بۆ ه���ەر دامەزراوێكی‬ ‫راپرس���ی بیرۆكەیەكی س���ەیر و بەسەرچوو‌ە‪.‬‬ ‫ئەگەرچی ئێس���تاش هە‌ڵسەنگاندنی نەرێنی و‬ ‫خراپ تەماش���اكردنی ئەو كەس���انەی حەز بە‬ ‫ژیانی هاوس���ەرێتی ناكەن لەناونەچووە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫پارامێترە فەرهەنگییەكانی مامەڵە لەگەڵ ئەم‬ ‫دیاردەیە بەشێوەیەكی بنەڕەتی گۆڕاون‪.‬‬ ‫ئەمڕۆ ئەم راس���تییە تەواو لە ئایدیۆلۆژیای‬ ‫بااڵدەستدا جێی خۆی كردۆتەوە‪ ،‬راستییەك كە‬ ‫دەڵێ كلیلی گەیشتن بە سەركەوتن و بەختەوەری‬ ‫لەوەدا نییە پەیوەندی لەگەڵ كەس���انی دیكە‬ ‫گرێبدەی‪ ،‬بەڵكو لەوەدای���ە خۆت لەوانی دی‬ ‫جیابكەیەوە‪ ،‬رێچكەی خۆت بگریەبەر و دەرفەت‬ ‫و شانسەكان بگری و لەكیس خۆتیان نەدەی‪.‬‬ ‫عەقڵی سەردەم ئازادی و دەرفەتی هەڵبژاردنی‬ ‫لەنێو چەندین بژاردا و گەشەكردنی تاكەكەسی‬ ‫بە خەسڵەتی باش و بەرز دەنرخێنێ‪ .‬ئەندروو‬ ‫چێرلین لەوب���ارەوە تەنانەت دەڵێ‪« :‬تاكەكان‬ ‫پێش ئەوەی قەرزاری هاوسەر یان منداڵەكانیان‬ ‫بن‪ ،‬قەرزاری خودی خۆیانن» (‪.)4‬‬ ‫هەت���ا ماوەیەك���ی كەمی���ش لەمەوبەر هەر‬ ‫كەسێك ویستبای جیابێتەوە دەبووایە داواكەی‬ ‫بۆ تەاڵق پاس���او بدات‪ .‬ئەمڕۆ رەوتێكی تەواو‬ ‫پێچەوانە بەدیدەكرێ‪ .‬ئەگەر كەسێك تەواو لە‬ ‫ژیانی هاوسەرێتیی خۆی رازی نەبێ‪ ،‬دەبێ ئەوە‬ ‫پاساو بدات كە بۆچی هەرچی زووترە كۆتایی‬ ‫بە ژیانی هاوس���ەرگیریە‌كەی ناهێنێ‪ ،‬چونكە‬ ‫ئەوەی ئەمڕۆ قورسایی هەیە پاراستنی خێزان‬ ‫نییە بە‌هەر نرخێك بێت‪ ،‬بەڵكو «پێویس���تی‬ ‫و دڵخۆش���یی خودە»‪ .‬ئەم ئاڵوگۆڕە هەروەها‬ ‫لە هۆگرییەكی هەتا دێ كەمتر بە شوێنەكانی‬ ‫ژی���ان و مانەوەدا خۆی دەنوێنێ‪ .‬لە ئەمەریكا‬ ‫خەڵك ئەوەن���دە زوو زوو جێگۆڕكە دەكەن و‬ ‫ماڵ دەگوازنەوە كە كۆمەڵناس���ەكان لەجیاتی‬ ‫چەمكی «دراوسێیەتی» پێیان باشترە باسی‬ ‫«كۆمەڵگەی دەروەستی س���نووردار» بكەن‪.‬‬ ‫س���ەبارەت بە پەیوەندیی كاری���ش بە‌هەمان‬ ‫ش���ێوەیە‪ ،‬چونكە لە سەردەمی ئەمڕۆدا كار و‬ ‫پۆست و مووچە و ئایند‌ە بەردەوام ناجێگیرییان‬ ‫پێ���وە دیارە و تاكەكان ناچ���ارن بۆ مانەوەی‬ ‫خۆی���ان تەنیا بیر لە خۆیان بكەنەوە و هیچی‬ ‫دیكە‪ .‬بە باوەڕی كۆمەڵناس���ە ئەڵمانییەكانی‬ ‫وەك ئولریش بێك و ئێلیزابێت بێك گێرنشایم‪،‬‬ ‫«وردە وردە ت���اك دەبێت���ە یەكەی بنەڕەتیی‬ ‫بەرهە‌مهێنانەوەی كۆمەاڵیەتی (‪.»)6‬‬ ‫ئەگ���ەر بااڵدەس���تبوونی چەمك���ی تاك لە‬ ‫سەدەی نۆزدەدا سەری هەڵدابێ‪ ،‬ئەوە تەنیا لە‬ ‫نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا ئەو چەمكە‬ ‫بەش���ێوەی قووڵ كۆمەڵگە پیشەسازییەكانی‬

‫(فۆتۆ‪)Tim Dragonhide :‬‬

‫هەڵش���ێالیەوە و ئەم���ەش لە س���ایەی چوار‬ ‫گۆڕانكاریی كۆمەاڵیەتی گەورەوە بوو‪ :‬بەڕەسمی‬ ‫ناسینی مافی ژنان‪ ،‬پەرەسەندنی ئامرازەكانی‬ ‫پەیوەندی‪ ،‬شارس���ازی و چوونەسەری تەمەن‬ ‫و ئومێ���دی ژیان‪ .‬پێك���ەوە كۆبوونەوەی ئەم‬ ‫چوار فاكتەرە بەس���تێنێكی هانابەخش���ی بۆ‬ ‫پەرەسەندنی تاكگەرایی و ژیانی بەتەنیا سەرەتا‬ ‫لە رۆژئاوا و دواتر لە تەواوی جیهاندا پێكهێنا‪.‬‬

‫هەرچی بمەوێ‪،‬‬ ‫هەروەخت پێمخۆش بێ‬ ‫پێش هەموو ش���تێك با هەڵوەستە لەسەر‬ ‫رزگاربوونی ژنان بكەین‪ .‬ئەو دەس���تكەوتانەی‬ ‫لەپ���اش س���اڵەكانی ‪ 1950‬وە لەو ب���وارەدا‬ ‫وەدەس���تهاتن لەگەڵ ئەوەی ك���ە نیوەچڵ و‬ ‫لەرزۆك بوون لەچاو ئەو س���ەردەم شۆڕشێك‬ ‫بوو‪ :‬ئیدی ژنان توانییان دەستیان بە پەروەردە‬ ‫رابگات و جیهانی كار دابگرن و كۆنترۆڵی ژیانی‬ ‫خانەوادەگی و سێكسی خۆیان بگرنە دەست‪.‬‬ ‫زۆربەی واڵتانی پێش���كەوتوو لە نیو سەدەی‬ ‫رابردوودا هەمان ئاڵوگۆڕیان بەخۆیانەوە دیوە‬ ‫بە چەش���نێك كە رێژەی بەش���داری نێوان ژن‬ ‫و پیاو لە ب���واری خوێندنی بااڵ و لە مەیدانی‬ ‫كاردا هەرگیز هێندە یەكسان نەبووە‪ ،‬ئەگەرچی‬ ‫ئێستاش هێندێك هەاڵواردن هەر ماون‪.‬‬ ‫هاوكات وەدەس���تهێنانی ماف���ی لەباربردنی‬ ‫من���داڵ و كۆنترۆڵی زاوزێ لەالی���ەن ژنانەوە‬ ‫چوارچێوەی نەریتیی پەیوەندییە‌كانی دامەزراو‬ ‫لەس���ەر دوو جێندەری ژن و پیاوی لەبەر یەك‬ ‫هەڵوەش���اندووە‪ ،‬هەر لەمەوە كاتی پێكهێنانی‬ ‫ژیانی هاوس���ەرێتی زۆر درەنگت���رە و رێژەی‬ ‫جیابوونەوە و تەاڵق بەخێرایی زیادی كردووە‪.‬‬ ‫لە ئەمەریكا ئەگەری ئەوەی كە هاوسەرگیرییەك‬ ‫بە جیابوونەوە كۆتایی بێ دوو هێندەی ‪ 50‬ساڵ‬ ‫پێش ئێس���تا بەهێزە‪ .‬بۆ ژنێك بەجێهێشتنی‬ ‫هاوس���ەرەكەی یان بڕیاری ژیانی بەتەنیا بەو‬


‫‪1313‬‬

‫مانایە نییە كە ئەو ژنە هەتا س���ەر پەیوەندی‬ ‫لەگ���ەڵ هی���چ پیاوێك نابێ‪ .‬ه���ەروەك مایكل‬ ‫رۆزنفیڵ���د‪ ،‬كۆمەڵناس لە زانكۆی س���تانفۆرد‬ ‫روونیدەكاتەوە‪ ،‬زۆر لە ژنانی تەمەن ‪ 30‬ساڵەی‬ ‫چینە مامناوەندەكان ئارەزووی سەرخۆش���ی و‬ ‫قۆناغی دووەمی «ه���ەرزەكاری» دەكە‌ن‪ .‬ئەم‬ ‫حەزی خۆش���گوزەراندنە كاكڵی ئەو شتەیە كە‬ ‫رۆزنفیڵد پێیدەڵێ «س���ەردەمی سەربەخۆیی‬ ‫تاكەكان»‪ .‬زگوورتی و تەنیاژیان دەبێتە هۆی‬ ‫ئەوەی كات و ش���وێنی پێویستمان هەبێت بۆ‬ ‫چێژ وەرگرتن لە هاودەمی كەسانی دیكە (‪.)7‬‬ ‫بااڵدەس���تی جێگە و پێگ���ەی تاك هەروەها‬ ‫پشتبەس���تن بە ئامرازەكانی پەیوەندی دەبێتە‬ ‫هۆی ئەوەی تامی لەزەتەكانی ژیانی كۆمەاڵیەتی‬ ‫بكەی بەبێ ئەوەی پێویست بكات لە ماڵ بچیتە‬ ‫دەرەوە‪ .‬ساڵی ‪ 1940‬تەنیا سێ یەكی خێزانە‬ ‫ئەمەریكییەكان تەلەفۆنیان هەبوو‪ .‬پاش شەڕی‬ ‫دووەمی جیهانی رێژەی ئەو خێزانانە دەگەیشتە‬ ‫‪ %63‬و ئەمڕۆ ئەم رێژەیە گەیش���تووەتە ‪.%95‬‬ ‫تەلەڤیزیۆن زۆر خێراتریش باڵوبووەوە‪ .‬روبێرت‬ ‫پوتنام‪-‬ی سیاسەتناس ئەوەمان وەبیردەخاتەوە‬ ‫كە لەنێوان ساڵەكانی ‪ 1948‬و ‪ 1958‬ژمارەی ئەو‬ ‫خێزانە ئەمریكیانەی بوونە خاوەنی تەلەڤیزیۆن‬ ‫ل���ە ‪ %1‬ەوە بوو ب���ە ‪ .%90‬لە دەهەی كۆتایی‬ ‫سەدەی بیستەمدا ئەمجارە ئەوە ئینتەرنێت بوو‬ ‫كە بارودۆخەكەی لە بنڕا گۆڕی‪ ،‬چونكە هاوكات‬ ‫هەم جەوهەری تەلەفۆنی لەبواری پەیوەندیگرتندا‬ ‫تێدا بوو‪ ،‬هەم سس���تی و پاسیڤیی بەكاربەری‬ ‫تەلەڤیزیۆنیش‪ .‬ئەوانەی دەچنە سەر ئینتەرنێت‬ ‫ن���ەك تەنیا دەتوانن ه���ەر كات و لە هەركوێ‬ ‫كە بۆخۆیان پێیان خۆش بێ پەیوەندی لەگەڵ‬ ‫هەر كەس���ێكدا دابمەزرێن���ن‪ ،‬بەڵكو لە رێگای‬ ‫دروستكردنی بلۆگ و باڵوكردنەوەی وێنەكانیان‬ ‫لەسەر یوتیوب یان دەربڕینی رای خۆیان لەسەر‬ ‫ت���ۆڕە كۆمەاڵیەتییەكان روو ل���ە جەماوەرێكی‬ ‫جیهانی دەكەن كە هیچ س���نوورێكی بۆ نییە‪.‬‬ ‫لە سایەی ئینتەرنێتەوە هەموو تاكێك دەتوانێ‬

‫هاوكات هەم تەنیا بێ و هەم لەگەڵ كەس���انی‬ ‫دیكە ل���ە پەیوەندی���دا بێت و بەب���ێ ئەوەی‬ ‫حزووری جەستەیی هەبێ‪ ،‬بەلێشاو پەیوەندی‬ ‫دروستبكات‪.‬‬ ‫زۆربەی س���ینگڵتنەكان رێگای دیكەیان بۆ‬ ‫پەیوەندی دامەزراندن لەگەڵ كەس���انی دیكەدا‬ ‫لەبەردەس���تە‪ ،‬ئەویش بریتییە لە چوونەدەر لە‬ ‫ماڵەوە و چێژوەرگرتن لەو ژیانە كۆمەاڵیەتیەی‬ ‫شار پێشكەشیان دەكات‪ .‬بەمجۆرە شارسازی‬ ‫و شارنش���ینی س���ێهەمین هێ���زی بزوێنەری‬ ‫بەتاكگەراییكردن���ی جیهانە‪ .‬ش���ارە گەورەكان‬

‫بە تەنیا ژیان و‬ ‫ئازار چەشتن بەدەست‬ ‫تەنیاییەوە دوو دۆخی‬ ‫تەواو جیاوازن‪ .‬زۆر لە‬ ‫توێژینەوەكان دەریدەخەن‬ ‫كە دەرمانی ئازاری تەنیایی‬ ‫لە كوالیتی پەیوەندی و‬ ‫تێكەاڵوییەكانی مرۆڤدایە‬ ‫نەك لە زۆری و بۆریی ئەو‬ ‫پەیوەندی و تێكەاڵوییانەدا‬ ‫هەموو ئەو كەس���ە جۆراوجۆرانە بۆ الی خۆیان‬ ‫رادەكێش���ن كە حەز لە ش���ێوەژیانی ئاسایی‬ ‫و چوارچێ���وە نەریتیی���ەكان ناك���ەن‪ ،‬چونكە‬ ‫ل���ەوێ دەتوانن هەر چۆنێ���ك و هەر چەندێك‬ ‫بیانەوێ هاموشۆی ئەو كەسانە بكەن كە وەك‬ ‫خۆیانن‪ .‬بەهۆی ئەوەی كە ش���ار پۆلێنبەندی‬ ‫و گ���رووپ گرووپكردنی تاكەكان بەپێی بەها و‬

‫زەوق و سەلیقە و ش���ێوازی ژیانی هاوبەشیان‬ ‫ئاس���ان دەكاتەوە‪ ،‬بۆیە كۆمەڵێك بنەكولتوور‬ ‫بەرهەمدێنێ ك���ە زۆرب���ەی كات جێی خۆیان‬ ‫دەكەنەوە و پێش دەكەون و دەبنە بەشێك لە‬ ‫كولتووری زاڵ‪ .‬هۆوارد چووداكۆف‪-‬ی مێژووناس‬ ‫لە ش���یپانەی نێوان سەدەی‬ ‫دەریخستووە كە ‌‌‬ ‫‪ 20‬و س���ەدەی ‪21‬دا شارگەلی وەك شیكاگۆ و‬ ‫نیویۆرك بەهۆی شێوازە تازەكانی ژیانی بژاردە‬ ‫س���پی پێس���ت و نێرینە و زگوورتیەكانیان كە‬ ‫یانەی مەش���روباتی خۆیان و ماڵی تایبەتی و‬ ‫هەڵسوكەوتی جنسی ئازادانە و دژەباویان هەیە‪،‬‬ ‫تەواو گۆڕانیان بەسەردا هاتووە‪.‬‬ ‫بەدرێژایی س���ااڵن ئەم بنەكولت���وورە ناو و‬ ‫ناوبانگێك���ی بۆخ���ۆی دروس���تكردووە‪ ،‬كۆدە‬ ‫فەرهەنگییەكانی ژیانی ش���اری خستووەتە ژێر‬ ‫كاریگ���ەری خۆیەوە و ئ���ەوەی تا دوێنێ تەنیا‬ ‫مۆرك���ی كەس���ایەتی كەمینەیەك ب���وو وردە‬ ‫وردە خەریكە ببێتە نۆرم و بە‌هایەكی گش���تی‬ ‫و پەس���ندكراوی هەم���ووان‪ .‬جیاوازییەك���ەش‬ ‫لەوەدای���ە كە ئەم���ڕۆ ئیدی كەس���ە زگوورتی‬ ‫و رەبەن���ە خواپێداو و دەستڕۆیش���تووەكە بۆ‬ ‫ئ���ەوەی لەڕووی كۆمەاڵیەتیەوە تێكەڵی خەڵك‬ ‫بێ و گەش���ە بكات‪ ،‬چی���دی ناچار نییە لەنێو‬ ‫ب���اڕی پڕ دووكەڵی جگەرە و یانە داخراوەكانی‬ ‫شەوانەدا خۆی ببەستێتەوە‪ .‬ژمارەیەكی یەكجار‬ ‫زۆر خزمەتگوزاری و شوێنی تێكەڵبوون لەگەڵ‬ ‫خەڵك وەك هۆڵەكانی لەش���جوانی و باڕەكان‬ ‫و كۆمەڵەكانی نیش���تەجێبوون و چێشتلێنە‌ر‬ ‫و فرۆش���گا تایبەتیی���ەكان ه���ەوڵ دەدەن كە‬ ‫پێداویستی و بەرژەوەندیی تایبەتی ئەوان وەدی‬ ‫بێنن‪ .‬وەك ئێت���ان وۆتەرس لە كتێبی «هۆزە‬ ‫شارنشینەكان»دا باسی دەكات‪ ،‬ئەو كەسانەی‬ ‫بەتەنیا دەژین بۆ بەتەنیا ژیان دەتوانن یارمەتی‬ ‫یەكتر بدەن (‪.)8‬‬ ‫چوارەمی���ن گۆڕانكاری كە ژیانی س���ەڵتی‬ ‫هێندەی دیكە كردە مۆد‪ ،‬بریتییە لە شاكارێكی‬ ‫بەكۆمەڵ‪ ،‬هەرچەندە كەمتر بەم جۆرە دەبینرێ‪،‬‬

‫‪2013‬‬ ‫نیسانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫نیسانی‬

‫لەبەرئەوەی لە س���ەردەمی ئەم���ڕۆدا هەتا دێ‬ ‫خەڵ���ك زیاتر دەژین‪ ،‬ئەزموون���ی پیربوون لە‬ ‫تەنیاییدا ت���ا دێ زیاتر دەبێت���ە دیاردەیەكی‬ ‫گش���تی‪ .‬لە س���اڵی ‪ 1900‬لە ئەمەریكا تەنیا‬ ‫‪%10‬ی كەس���انی بەتە‌مەن بەتەنی���ا دەژیان‪،‬‬ ‫رێژەیەك كە سەدەیەك دواتر گەیشتووەتە ‪%62‬‬ ‫(‪.)9‬‬

‫پیربوون بە تەنیایی‬

‫پی���ری و تەنیایی ش���تێكی ئاس���ان نییە‪.‬‬ ‫گیروگرفتە ئاس���اییەكانی كەس���انی بەتەمەن‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫وەك بەڕێوەبردن���ی دارای���ی مووچ���ەی‬ ‫خانەنش���ینی‪ ،‬پێڕاگەیش���تن بە نەخۆش���ی‪،‬‬ ‫قبووڵكردنی كەمبوونەوەی توانا جەس���تەیی‬ ‫و فكرییەكانی���ان‪ ،‬دیتن���ی مەرگ���ی ی���ەك‬ ‫لەدوای یەكی كەس���انی ئازیز‪ ،‬كاتێك كەسە‬ ‫بەتەمەنەك���ە بەتەنی���ا دەژی یەكج���ار زۆر‬ ‫س���ەخت و تاڵترن‪ .‬دیارە ئەوە ب���ەو مانایە‬ ‫نییە كە شتەكە ئەوەندەش رەش بێت‪ .‬بەپێی‬ ‫توێژینەوەیەك ك���ە لە بەریتانیا ئەنجامدراوە‪،‬‬ ‫دەركەوتووە كەسانی تەنیای بەتەمەن لەچاو‬ ‫ئەو كەس���ە بەتەمەنانەی لەگەڵ هاوسەریان‬ ‫دەژین‪ ،‬ژیانێكی خۆشتریان هەیە و پەیوەندی‬ ‫باشتریش���یان لەگەڵ ئەو كەسانەدا هەیە كە‬ ‫پێیان رادەگەن و دڵیان دەدەنەوە (پەرستیار‬ ‫و پزیش���ك و بەهیارەكانی ناوماڵیان)‪ .‬چەند‬ ‫دەیەیەكە كە كەسانی بەتەمەن بەگشتی زیاتر‬ ‫حەز دەكەن لە ماڵی خۆیاندا بەتەنیایی بژین‬ ‫و نەچن���ە الی كەس���وكار و هاوڕێیانیان یان‬ ‫لە شوێنی خانەنش���یناندا بژین (‪ .)10‬لێرەشدا‬ ‫دیاردەكە تایبەت نییە بە ئەمەریكا‪ .‬لە ژاپۆن‬ ‫را بگ���رە تا ئەڵمانیا بەتەنی���ا پیربوون بووە‬ ‫بە ن���ۆرم و عادەتێكی ب���او و تەنانەت لەنێو‬ ‫ئەو گرووپانەدا كە بەشێوەی نەریتی هۆگر و‬ ‫الیەنگری مۆدێلی ژیانی خێزانین (‪.)11‬‬ ‫ئەو كەسانەی ژیانی بەتەنیایی هەڵدەبژێرن‬ ‫زۆربەی كات بە مەبەستێكی دیاریكراوەوە ئەو‬ ‫كارە دەك���ەن كە بریتیە لەوەی س���ەرئەنجام‬ ‫پەیڕەوی لەو بەه���ا بەنرخانەی وەك ئازادیی‬ ‫تاكەكەس���ی و كۆنترۆڵی خود و گەشەكردنی‬ ‫كەس���ایەتیی خ���ود بك���ەن ك���ە ه���ەر ل���ە‬ ‫هەرزەكارییەوە تا مردن سەرمەش���قی ژیانن‪.‬‬ ‫ژیانی بەتەنیا ئ���ەو دەرفەتە بە هەموو كەس‬ ‫دەدات كە چی پێخ���ۆش بوو و هەركات پێی‬ ‫خ���ۆش بوو‪ ،‬بەو جۆرە ك���ە بۆخۆی دەیەوێ‬ ‫بیكات‪ .‬ئەم بارە تایبەتییە دەبێتە هۆی ئەوەی‬ ‫كە كەس���ەكە ناچار نەبێت م���ل بداتە كاری‬ ‫تاقەتبڕی فیداكردنی حەز و پێویس���تییەكانی‬ ‫خۆی بۆ حەز و پێویستییەكانی شەریكی ژیان‪.‬‬ ‫هەروەها دەرەتانی ئەوە بە كەس���ەكە دەدات‬ ‫كە تەنیا لە فیكری خۆیدا بێت‪ .‬لە سەردەمی‬ ‫میدیا دیجیتاڵەكان و تۆڕە كۆمەاڵیەتییەكاندا‬ ‫ك���ە هەموو جێیەكی���ان داگرت���ووە‪ ،‬بەتەنیا‬ ‫ژیان قازانجێكی گەورەی دیكەش���ی هەیە‪ ،‬كە‬ ‫بریتییە لە پاش���ەكەوتكردنی كات و ش���وێن‬ ‫بۆ خۆس���اڕێژكردن و پێڕاگەیشتن بە خود لە‬ ‫تەنیایی و ئارامیدا‪.‬‬ ‫بە تەنیا ژیان و ئازار چەش���تن بەدەس���ت‬ ‫تەنیایی���ەوە دوو دۆخی ت���ەواو جیاوازن‪ .‬زۆر‬ ‫ل���ە توێژینەوەكان دەریدەخ���ەن كە دەرمانی‬ ‫ئ���ازاری تەنیایی ل���ە كوالیت���ی پەیوەندی و‬ ‫تێكەاڵوییەكان���ی مرۆڤدایە ن���ەك لە زۆری و‬ ‫بۆری���ی ئەو پەیوەن���دی و تێكەاڵوییانەدا‪ .‬بە‬ ‫واتایەكی دیكە‪ ،‬گرنگ نییە كەسەكان بە تەنیا‬ ‫دەژین یان نا‪ ،‬گرنگ ئەوەیە كە ئەوان هەست‬ ‫نەكەن بەتەنیا جێیانهێشتوون‪.‬‬ ‫*كۆمەڵن���اس ل���ە زانكۆی نیوی���ۆرك‪ .‬تازە‬ ‫كتێبێك���ی بەناوی «س���ۆلۆ‪ :‬پەرەس���ەندنی‬ ‫سەرس���وڕهێنەری ژیان���ی تەنیای���ی»‬ ‫باڵوكردووەت���ەوە‪ ،‬چاپ���ی پێنگوی���ن پرێس‪،‬‬ ‫نیویۆرك‪.2012 ،‬‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬ئاسۆ عەبدوڵاڵ‬

‫سەرچاوە و پەراوێزەكان‪:‬‬

‫(‪« )1‬داكش���انی ژیانی هاوس���ەرگیری و س���ەرهەڵدانی خێزان ‌ە نوێیەكان»‪ ،‬پیو ریسێرچ‬ ‫سەنتەر‪ ،‬واشنتن دی سی‪ ،‬نۆڤێمبەری ‪.2012‬‬ ‫(‪ )2‬یۆرۆمۆنیتۆر ئینتەرناش���نال‪« ،‬بەتەنیا ژیان‪ :‬كاریگەریی وردوخاش���بوونی بنەماڵە و‬ ‫پەرەسەندنی ژیانی تەنیا‌یی لەسەر بواری نیشتەجێبوون»‪ ،‬جوالی ‪.2008‬‬ ‫(‪ )3‬بڕوانە وتاری فرانك فورس���تێنبێرگ ژونیۆر و ش���یال كێنێدی و بۆنی ماكلۆید و روبین‬ ‫رەمبۆ و ریچارد سێتەرس���ن ژونیۆر‪« ،‬گەو‌رەبوون زەحمەتە»‪ ،‬گۆڤاری كۆنتێكستس‪ ،‬ژمارە‬ ‫‪ ،3‬بێركلی‪.2004 ،‬‬ ‫(‪ )4‬ئەن���دروو چێرلین‪« ،‬چاوخش���اندنێك بەس���ەر دۆخی هاوس���ەرگیری و خانەوادە لە‬ ‫ئەمەریكای ئەمڕۆدا»‪ ،‬چاپی كنۆف‪ ،‬نیویۆرك‪.2009 ،‬‬ ‫(‪ )5‬ئەم دەستەواژەیە یەكە��جار لەالیەن مۆریس جانۆڤیتز داهێنراوە‪.‬‬ ‫(‪ )6‬ئولریش بێك و ئێلیزابێت بێك‪-‬گێرنشەیم‪« ،‬تاكگەرایی‪ :‬تاكگەرایی دەزگایی و ئاكامە‬ ‫سیاسی و كۆمەاڵیەتیەكانی»‪ ،‬چاپی سەیج‪ ،‬لەندەن‪.2002 ،‬‬ ‫(‪ )7‬مایكڵ رۆزنفیلد‪« ،‬س���ەردەمی سەربەخۆیی تاك‪ :‬ژیانی هاوبەشی نێوان هاونەژادەكان‬ ‫و هاوڕەگەزەكان و گۆڕانكاری لە خانەوادەی ئەمەریكاییدا»‪ ،‬باڵوكراوەكانی زانكۆی هارڤارد‪،‬‬ ‫كەمبریج‪.2007 ،‬‬ ‫(‪ )8‬ئێتان وۆتەرس‪« ،‬هۆزەكانی ش���ار‪ :‬نەوەیەك كە هاوڕێیەتی و خانەوادە و دەروەستی‬ ‫پێناسە دەكاتەوە»‪ ،‬چاپی بلوومسبێری‪ ،‬نیویۆرك‪.2003 ،‬‬ ‫(‪ )9‬كلۆد فیش���ەر و مایكل هاوت‪« ،‬س���ەدەیەك جیاوازی‪ :‬چلۆن ئەمەریكا لە ‪ 100‬ساڵی‬ ‫رابردوودا گۆڕانی بەسەردا هات»‪ ،‬فۆنداسیۆنی رەسێل سەیج‪ ،‬نیویۆرك‪.2006 ،‬‬ ‫(‪ )10‬دۆرا كۆستا‪« ،‬گۆڕانكارییەكانی خانەنشینی‪ :‬مێژوویەكی ئابووریی ئەمریكا‪-1880 ،‬‬ ‫‪ ،»1990‬چاپی زانكۆی شیكاگۆ‪.1998 ،‬‬ ‫(‪ )11‬رۆبێرت ئێلیكس���ن‪« ،‬نەزمی فەرمیی ماڵ و خانەوادە»‪ ،‬چاپی زانكۆی پرینس���تن‪،‬‬ ‫‪.2008‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫نیسانینیسانی‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬

‫‪1414‬‬

‫باوی فێمینە و فێمینیزمیش‬ ‫پەراوێز دەخرێت‬ ‫مۆنا شۆلێ‬

‫<>دەتەوێ���ت خ���ۆم رووت بكەمەوە؟>>‬ ‫<> رۆژنامەنووس���ەكە رازی دەبێت و گفتی‬ ‫هاتنەوەی بە كامیرەكەیەوە پێدەدات‪ .‬هەندێ‬ ‫رۆژنامەنووسی دیكە بە رووداوەكە دەزانن و‬ ‫ئەوانی���ش دێن‪ ،‬ئیتر بە كۆم���ەڵ بە دەوری‬ ‫ژنە گەنجەكانەوە كۆدەبنەوە كە بۆ پاڵپشتی‬ ‫پەناهەندەكان هاتب���وون‪ .‬هەڵبەتە‪ ،‬ژنەكان‬ ‫خۆی���ان رووت نەكردەوە‪ ،‬بەاڵم س���وودیان‬ ‫لە هەلەكە بینی بۆ پەردەهەڵماڵین لەس���ەر‬ ‫غەریزەخوازیی میدیاكان»(‪.)٥‬‬ ‫فێمین���ەكان زیاتر پراگماتی���ك بوون‪ .‬لە‬ ‫سەروبەندی كارە بەراییەكانیاندا لە ئۆكرانیا‬ ‫لەس���اڵی ‪ ،٢٠٠٨‬لەس���ەر پش���تی رووتیان‬ ‫دروشمەكانیان دەنووسی‪ ،‬بەاڵم وێنەگرەكان‬ ‫تەنه���ا بایەخی���ان ب���ە س���نگ و مەمكیان‬ ‫دەدا‪ .‬بۆیە دواتر دروش���مەكانیان جێگۆڕكێ‬ ‫پێك���رد(‪ ...)٦‬ئ���ەم ش���ێوازە ل���ە كاركردن‬ ‫پێناچێ���ت هی���چ گرفتێكی رۆح���ی بۆ ئیننا‬ ‫شێڤشینكۆ دروستبكات‪ ،‬ئەو كچە ئۆكرانیەی‬ ‫ك���ە بیرۆكەی فێمینی هێنایە فەڕەنس���ا‪ .‬لە‬ ‫كانوونی یەكەمی (دێس���ێمبەر) لە ماڵپەڕی‬ ‫‪ Rue89‬دەیگ���وت‪« :‬دەزانی���ن میدی���اكان‬

‫شێوازە لە كاركردن لە الیەن كۆمەڵەی (ئاكت‬ ‫ئەپ) ەوە لە خەباتك���ردن بۆ قەاڵچۆكردنی‬ ‫ئایدز گیراوەتەبەر‪ .‬بەاڵم س���ەرباری ئەمانە‪،‬‬ ‫دەبێت لە پش���ت هەر <>كردەیەك>>ەوە‬ ‫بنەمایەكی سیاسی بەتین و باش بیرلێكراوە‬ ‫هەبێت ت���ا مانایان پێببەخش���ێت‪ .‬بەاڵم لە‬ ‫الی فێمین���ەكان‪ ،‬هەر هیچ نەڵێین دەبێ دان‬ ‫ب���ەوەدا بێنین ك���ە گوتارەكەیان زۆر الوازە‪،‬‬ ‫ئەگەر نەڵێین كە بە تەواوی كارەساتە‪.‬‬

‫نووس���ەری مەغریبی فاتیمە مێرنیسی لە‬ ‫كتێبی «ح���ەرەم و رۆژئ���اوا» (چاپخانەی‬ ‫ئەلبەن میش���ێل‪ )٢٠٠١ ،‬دەنووس���ێت « وا‬ ‫پێدەچێت موسڵمانان لە داپۆشینی ژنەكانیاندا‬ ‫و رۆژئاواییەكانیش لە رووتكردنەوەیاندا هەست‬ ‫بە دەس���ەاڵتی پیاوانەیان بك���ەن»‪ .‬كاتێك‬ ‫میدیای فەڕەنسا بە شەوقەوە تەماشای ئەو‬ ‫ژنانە دەكات كە بە فێمین (‪ )١‬ناس���راون‪ ،‬یان‬ ‫كاتێ���ك گرنگی بە عەلیا ئەلمەهدی دەدرێت‪،‬‬ ‫ئەو خوێندكارە میس���ریەی لە ‪ ٢٠١١‬لەس���ەر‬ ‫بلۆگەكەی خۆی رووتكردەوە (‪ ،)٢‬هەس���ت بە‬ ‫«لە دژی ئەو پیرەژنانەی خەریكی‬ ‫جۆرە پاڵپشتیەكی نوێ دەكەی بۆ رەوایەتی و‬ ‫خوێندنەوەی كتێبن»‬ ‫دروستیی ئەم كردارانە‪ .‬لە ‪٥‬ی ئادار (مارت)‬ ‫لە كەناڵی فران���س‪ 2‬دا ریپۆرتاژێكمان بینی‬ ‫بچووككردن���ەوەی ژن���ان بۆ جەس���تە و‬ ‫لەب���ارەی گرووپێك كە بە رەگەز ئۆكرانین و‬ ‫سێكس���والێتییان‪ ،‬ئینكاركردنی توانس���تی‬ ‫نزیكەی س���اڵێكە لە فەڕەنسا نیشتەجێن(‪،)٣‬‬ ‫رۆش���نبیرییان‪ ،‬نابەرچ���اوی ئەوان���ەش كە‬ ‫یەكێك���ی دیك���ەش كە بەن���اوی <>عەلیا‪،‬‬ ‫ناتوانن ببنە جێی س���ەرنجی پیاوان‪ ،‬بەردی‬ ‫شۆڕش���ی رووت>> ناونراب���وو لە ‪٨‬ی ئادار‬ ‫بناغەی سیس���تەمی باوكس���االری پێكدێنن‪.‬‬ ‫(مارت) لە كەناڵی س���ێنا پۆبلیك لە رۆژی‬ ‫ج���ا بزووتنەوەی���ەك كە بەناو بانگەش���ەی‬ ‫جیهانیی ژناندا پەخشكرا‪.‬‬ ‫فێمینیستی خۆی بكات‪ ،‬ژنە ئەندامەكانیشی‬ ‫زەوقانە‬ ‫بێ‬ ‫ژنانەی‬ ‫لەو‬ ‫بەداخەوە بۆ هەزاران‬ ‫تەنها ‪ 20‬كەس���ێك بن لە فەڕەنسا‪ ،‬بتوانێت‬ ‫خۆی���ان رووت ناكەنەوە و ب���ە جلوبەرگەوە‬ ‫ئەمانە فەرامۆش بكات جێی واقوڕمانە‪ .‬لەم‬ ‫خەبات بۆ مافەكانی���ان دەكەن‪ ،‬یان خۆیان‬ ‫روانگەیەوە ئیننا شێڤش���ینكۆ بەم ش���ێوەیە‬ ‫كەمتر بەپێ���ی پێودانگە زاڵەكانی گەنجێتی‪،‬‬ ‫بچووككردنەوەی ژنان‬ ‫بۆ رۆژنامەی گاردی���ان دەدوێت‪>< :‬لە ژێر‬ ‫قەدوبااڵڕێكی‪ ،‬جوان���ی و توندوتۆڵی نمایش بۆ جەستە و سێكسوالیتییان‪ ،‬هەیمەن���ەی نێردا دەژی���ن و خۆڕووتكردنەوە‬ ‫دەكەن‪ .‬پەیامنێری فرانس ئەنتێر لە میس���ر‬ ‫باش���ترین ئام���رازە بۆ ورووژاندن���ی پیاوان‪،‬‬ ‫ڤانیسا دێكورۆ لە ‪٦‬ی شوبات (فێبریوەری) ئینكاركردنی توانستی‬ ‫بۆ راكێش���انی س���ەرنجیان (‪ .>>)٩‬ئەمە‬ ‫لەسەر تویتەر بەم شێوەیە تووڕەبوونی خۆی‬ ‫فێمینیزمێك���ە كە ل���ە ب���ەردەم هەژموونی‬ ‫دەردەبڕێ���ت‪>< :‬نوێن���ەری فێمینیزم ئەو رۆشنبیرییان و نابەرچاوی‬ ‫نێ���ردا ملكەچ دەكات‪ :‬جا پێویس���تی دەكرد‬ ‫ژنانەن كە لە ج���ادە و كۆاڵنەكانی قاهیرەدا ئەوانەش كە ناتوانن ببنە‬ ‫س���ەرلەنوێ دابهێنرێتەوە؟ شێڤشینكۆ نەك‬ ‫خۆپیش���اندانیان ك���رد‪ ،‬ن���ەك فێمینەكان‬ ‫هەر تەنها ئەم شێوازەی ال پەسەندە‪ ،‬بەڵكو‬ ‫(ئەوان���ەی كە بەخۆڕووتكردن���ەوە ناڕەزایی جێی سەرنجی پیاوان‬ ‫لە درێژەی قس���ەكانیدا بۆ رۆژنامەی گاردیان‬ ‫دەردەبڕن)! كەچی لەس���ەر فێمینسیتەكان بەردی بناغەی سیستەمی‬ ‫دانی پێدادەنێت‪>< :‬فێمینیزمی كالس���یك‬ ‫كەمترین ریپۆرتاژی تەلەڤیزیۆنی‬ ‫وەك پیرەژنێك���ی نەخ���ۆش وای���ە كە چیتر‬ ‫دەبینم>>‪ .‬باوكساالری پێكدێنن‬ ‫<>لەحاڵی‬ ‫و‬ ‫رێكخراوەكانی ژنان لە فەڕەنسا‬ ‫لەس���ەر پێیەكانی ناڕوات‪ .‬ئ���ەم فێمینیزمە‬ ‫بزووتنەوەی‬ ‫شتانەی‬ ‫حازردا زیاتر لەسەر ئەو‬ ‫ل���ە دونیای كۆنفران���س و كتێبەكاندا پەنگی‬ ‫بە‬ ‫س���ێكس‪،‬‬ ‫بە‬ ‫چیی���ە‪.‬‬ ‫ب���ە‬ ‫پێویس���تیان‬ ‫راوبۆچوونیان‬ ‫دەیك���ەن‬ ‫ژن���ە ئۆكرانی���ەكان‬ ‫خواردووەتەوە>>‪ .‬ئەم خانمە حەقیەتی بە‬ ‫وەردەگیرێت نەك لەسەر كار و كردەوەكانی سكاندال‪ ،‬بە پەالماردان‪ :‬پێویستە ئەمانەیان رووی پیرەژنەكان���دا بقیژێنێت‪ ،‬ئەمان چیدی‬ ‫بۆ بڕەخس���ێنین‪.‬‬ ‫خۆیان»(‪.)٤‬‬ ‫دەركەوتن لە رۆژنامەكان‪ ،‬جێگ���ەی لەززەت نین بۆ تەماش���ای پیاوان‪.‬‬ ‫(‪)٧‬‬ ‫وات���ە تۆ هەیت <> ‪ .‬ج���ا تۆ بڵێی ئەمە هەرچی كتێبیشە بۆ ئەم پڕە لە ئەلف و بێ‬ ‫راست بێت؟‬ ‫كە مێشكی سەر دەبەن‪ ،‬بەح!‬ ‫ل���ە راس���تیدا‪ ،‬چاالكوان���ی فێمینیس���ت‬ ‫«ئەگەر مەمكەكانت دەربخەیتەوە‪،‬‬ ‫ب���ۆ ئ���ەم مەبەس���تە‪ ،‬كل���ۆد گیی���ۆن‪،‬‬ ‫دەیگوت‪:‬‬ ‫كە‬ ‫دەكات‬ ‫راست‬ ‫ئۆتەین‬ ‫كلێمەنتین‬ ‫نووسەری كتێبێكی نایاب لەسەر بەكارهێنانە‬ ‫بە كامیراوە دێمەوە»‬ ‫لە‬ ‫كولتوورمان‪.‬‬ ‫ل���ە‬ ‫بەش���ێكە‬ ‫<>نوان���دن‬ ‫(‪)١٠‬‬ ‫جیاوازەكان���ی جەس���تە لە سیاس���ەتدا ‪،‬‬ ‫جا ژنان‪ ،‬دەتانەوێت گوێتان لێ بگیرێت؟ ئوبێرتین ئوكلێ���ر‪-‬ەوە‪ ،‬ك���ە داخوازیكەری دەنووس���ێت‪« :‬لەوانەیە نیەتباش���ێك لەنێو‬ ‫یەك چارەس���ەر هەیە‪ :‬خۆتان رووتبكەنەوە! ماف���ی دەنگدانی ژنان بوو لەس���اڵی ‪ ،١٩١٠‬چاودێران بڵێت ئەم رس���تەیە (رس���تەكەی‬ ‫ل���ە تش���رینی یەكەم (ئۆكتۆب���ەر) ی ‪ ٢٠١٢‬لە س���ەروبەندی هەڵبژاردنی ش���ارەوانیەكان ئیننا) تەنها رەنگدانەوەی گومان و دڵڕەقیی‬ ‫لە ئەڵمانیا‪ ،‬كۆمەڵ���ێ پەناهەندە لە بەردەم س���ندوقی دەنگەكانی سەرەوخوار دەكردەوە گەنجایەتی���ە‪ .‬بەاڵم پێویس���تە ب���ە داخەوە‬ ‫دەرگای براندب���ورگ‪ ،‬لە س���ەنتەری بەرلین‪ ،‬بۆ ئەوەی رۆژنامەكانی كۆماری سێی ئەوكات ئاماژە بە گەمژەیی ئەو بكەین! لە راس���تیدا‬ ‫كۆبوون���ەوە بۆ پەردەهەڵماڵین لەس���ەر ئەو وێنەكانیان لە الپەڕەی یەكەمیان باڵوبكەنەوە‪ ،‬و لەوانەی���ە ئیننا ل���ە دووتوێ���ی كتێبێكدا‬ ‫بارودۆخەی تێی���دا دەژیان‪ ،‬وەلێ نەیانتوانی تا هەڵسوڕاوەكانی بزووتنەوەی رزگاریخوازی بیتوانیای���ە ئ���ەوە بخوێنێتەوە ك���ە وێنەی‬ ‫سەرنجی میدیاكان بە الی خۆیاندا رابكێشن‪ .‬ژن���ان (‪ )MLF‬ك���ە لە س���ااڵنی حەفتاكاندا جەس���تەی فێمینیس���تەكان‪ ،‬وەك ژنە پیرە‬ ‫ژنێك���ی گەنجی زۆر تووڕە كە لەگەڵ ئەماندا نەرمە گۆشتیان دەهاویشتە ناو كۆبوونەوەی دابڕاوەكان لە دونیا كڵێشەیەكی كۆنی دژە‪-‬‬ ‫خۆپیش���اندانی دەك���رد‪ ،‬رووی دەم���ی ل���ە ئەوان���ەی دژی لە باربردن بوون‪)٨(،‬بەهەرحاڵ‪ ،‬فێمینیستیە‪ .‬ئێستاش جێگەی داخە كە كچە‬ ‫رۆژنامەنووسێكی رۆژنامەی بیلد كرد و گوتی‪ :‬ئێمەش دەزانین دەست بوەشێنین !>> ئەم هەڵس���وڕاوێك دەبینین الف���ی نوێكردنەوەی‬

‫فێمینی���زم لێ���دەدات كەچ���ی ئ���ەم جۆرە‬ ‫كاران���ە پەیڕەو دەكات���ەوە»(‪ .)١١‬لەوكاتەوە‬ ‫ئەو ژن���ە فەڕەنس���ییانەی نوێنەرایەتی ئەم‬ ‫<>گرووپە>> دەك���ەن ناچاربوون كتێبێك‬ ‫ك���ە كۆمەڵێك دیمانەی ل���ە خۆگرتووە لەم‬ ‫بارەیەوە بە چاپ بگەیەنن(‪ .)١٢‬یەكێك لەمان‬ ‫بەم شێوەیە لە رۆژنامەی لیبێراسیۆن لە ‪٧‬ی‬ ‫ئادار (مارت)ی ‪ ٢٠١٣‬ئاخ هەڵدەكێش���ێت و‬ ‫دەڵێت‪>< :‬لە فەڕەنسا پێویستە كۆمەڵێك‬ ‫نووس���ین باڵوبكەیت���ەوە بۆ ئ���ەوەی دانت‬ ‫پێدابنێن‪ ،‬بۆ ئەوەی شەرعیەت پەیدا بكەیت‬ ‫ئەمە چەند زەحمەتە‪ ،‬زەحمەت!»‪.‬‬ ‫بۆ ماڵپەڕی ‪ Rue89‬ئیننا شێڤشینكۆ بەم‬ ‫شێوەیە گوتاری ئەو ��چە الوە فەرەنسییانەی‬ ‫دەیانەوێ���ت خۆیان بگەیەنن���ە بزووتنەوەی‬ ‫فێمی���ن ك���ورت دەكاتەوە‪>< :‬ئ���ەم كچانە‬ ‫پێمدەڵێ���ن‪ :‬ئەو بزووتنەوە فێمینیس���تانەی‬ ‫پێش���تر ل���ە فەڕەنس���ا هەبوون‪ ،‬ب���ۆ ژنە‬ ‫گەنجەكانی ئەمڕۆ دەس���ت نادەن‪ ،‬بەڵكو بۆ‬ ‫ژنە رۆشنبیرەكانە كە لە پیاو دەچن‪ ،‬ئەوانەی‬ ‫ئینكاری سێكس���والیتەی خۆی���ان دەكەن‪،‬‬ ‫چونك���ە بۆ ئێمە ژن دەبێت ژنانە بێت»‪ .‬بۆ‬ ‫ئەم مەبەستە‪ ،‬پێویس���تە دان بەوەدا بنێین‬ ‫ك���ە فێمین بە ش���ێوەیەكی حاش���اهەڵنەگر‬ ‫لەم بارەیەوە پێش���كەوتنێكی تۆماركردووە‪.‬‬ ‫چونكە بۆ یەكێكی وەك س���یمۆن دوبۆڤواری‬ ‫پێش���ڕەویان‪ ،‬پێویس���ت بوو چاوەڕێی یادی‬ ‫‪ 100‬س���اڵەی لەدایكبوونی بكەین لە ‪٢٠٠٨‬‬ ‫تا بە رووتی بیبینین‪ 100 .‬س���اڵ ماوەیەكی‬ ‫درێ���ژە! بە هەر ح���اڵ‪ ،‬ئارامیی هەمووان بە‬ ‫لەززەتەوە پاداشتی درایەوە‪ ،‬ئەوەتا گۆڤاری‬ ‫لونوڤێڵ ئۆبسێرڤاتۆر لە ‪٣‬ی كانوونی دووەم‬ ‫(جانیوەری) ‪ ٢٠٠٨‬لەس���ەر بەرگی یەكەمی‬ ‫وێنەیەك باڵودەكاتەوە كە نووس���ەری كتێبی‬ ‫سێكسی دووەم‪-‬ە لە پشتەوە لە حەمامەكەیدا‬ ‫بە رووت���ی دەیبینین(‪ .)١٣‬فێمینەكانیش كچی‬ ‫باش���ن‪ ،‬كارئاس���انی ب���ۆ خەڵكانێكی دیكە‬ ‫دەكەن (<>فێمین>> لە التینیدا بە مانای‬ ‫<>ران>> دێت‪ ،‬بەاڵم بە قسەی ئەمان بێت‬ ‫فێمینەك���ەی ئەمان هی���چ پەیوەندی بەوەوە‬ ‫نییە‪ ،‬ئەم زاراوەیان تەنها بۆ ئەوە هەڵبژاردووە‬ ‫<>چونك���ە وەزن و قافی���ەدارە>>)‪ .‬بەم‬ ‫پێی���ە بێت‪ ،‬با ش���ەرم نەكەی���ن‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫ببینە فێمینیست دەبێت خاوەن جەستەیەكی‬ ‫س���ەرنجڕاكێش بین‪ ،‬سێكسی بین و ژیانێكی‬ ‫سێكسیانەشمان هەبێت‪ .‬جا خەمەكەی ئێمە‬ ‫لەوەدای���ە هەموو ئەوان���ەی دەیانەوێت ببنە‬ ‫خاوەن ئەو قوونە بچكۆلەیەی سارتەر باسی‬ ‫دەكات بۆیان ئاس���ان و لواو نابێت‪ .‬لونوڤێل‬ ‫ئۆبس���ێرڤاتۆر بەمە چی مەبەست بوو؟ ئایا‬ ‫رۆش���نبیرە گەورەكانیش جەستە و غەریزە‬ ‫و ژیانی سێكس���ییان نییە؟ ئای���ا ئەمانیش‬ ‫هەروەك وتارێ���ك نین كە مافی باڵوكردنەوە‬ ‫و بازرگان���ی پێوەكردنم���ان پێیانەوە بەبێ‬ ‫رەزامەندی نووسەرەكەی نییە؟‬

‫فێمینیزمی پۆپیولەر‬ ‫فێمین���ەكان جەوماوەرێك���ی زۆری���ان لە‬ ‫رووداوەكەی سیڤیتاس بە الی خۆیاندا راكێشا‬ ‫كاتێك لە تش���رینی دووەم���ی ‪ ٢٠١٢‬لەالیەن‬ ‫كاتۆلیك���ە توندڕەوەكانەوە لە س���ەروبەندی‬ ‫خۆپیشاندان لە دژی <>مافی هاوسەرگیری‬ ‫ب���ۆ هەمووان>> پەالم���اردران‪ .‬لەو كاتەوە‬ ‫بەرە بەرە بوونە جێی رەتكردنەوە‪ ،‬بۆ نموونە‬ ‫لەالیەن كۆمەڵەی فێمینیس���تی لێ تومولتوز‬ ‫یان ژنە ئەكت���ەر و دەرهێنەر ئۆڤیدی‪-‬یەوە‪.‬‬ ‫فێمین���ەكان رەخنەیان لەوەدا لێدەگیرێت كە‬ ‫بەم كارەیان تەكانێك���ی دیكە بەو روانگەیە‬ ‫دەدەن كە پیشەس���ازییە ریكالمكەرەكان بۆ‬ ‫جەس���تەی ژن هەیانە‪ .‬ب���ەاڵم زۆرێك لەمان‬ ‫بەرگرییان لە خۆی���ان كرد بە باڵوكردنەوەی‬ ‫كۆمەڵێ وێنەی هەندێك لە ئەندامەكانیان كە‬ ‫خۆیان لەم جۆرە رێس���ایانە بەدوور دەگرن‪.‬‬ ‫لە راس���تیدا‪ ،‬كێش���ەكە لەوەدایە كە ئەمانە‬ ‫هەرگیز لەسەر بەرگی گۆڤاری ئینرۆكەپتیبل‬ ‫نابینی���ن‪ ،‬ئەمانێك ك���ە مەمكەكانیان وەك‬ ‫توورەكە ش���ۆڕبووەتەوە‪ ،‬هەرگیز لەگەڵ ئەو‬ ‫<>فیمینیزمە پۆپیول���ەرە>>دا ناگونجێت‬ ‫كە ئ���ەم گۆڤ���ارە گرنگ���ی پێ���دەدات‪ ،‬نە‬ ‫لەگەڵ ئۆپسێس���یۆن‪ ،‬كە پاشكۆی لونوڤێل‬ ‫ئۆبسێرڤاتۆرە بۆ مۆد و كااڵ جوانكارییەكان‪،‬‬ ‫هەرچەن���د لە مانگی ئەیلول (س���ێپتێمبەر)‬ ‫ی راب���ردوو فێمینەكان لێ���وەی دەركەوتن‪.‬‬ ‫بە هیچ ش���ێوەیەك نابێت پاكانەی ئەوەیان‬ ‫بۆ بكەین ك���ە ئەمەی دەیكەن هەڵەی ئەوان‬ ‫نییە‪ :‬گەر ئ���ەوان دەیانویس���ت تارادەیەك‬ ‫شیاوی پەسەندكردن بوونایە‪ ،‬دەبوو لە كاتی‬ ‫وێنەگرتنیان بۆ ماڵپەڕی ئینرۆكەپتیبل هەموو‬ ‫ئەندام���ە ئامادەبووەكانیان لەس���ەر وێنەكە‬ ‫بس���ەپاندایە‪ .‬لەم روانگەیەوە‪ ،‬كلۆد گییۆن‬ ‫دەڵێت‪>< :‬كاریگ���ەری وێنەی ئەم گرووپە‬ ‫(كە لەسەر ماڵپەڕی ئینرۆكوپتیبل دانراوە)‬ ‫لەس���ەر ئەو ژنانەی كەمتر گەنجن‪ ،‬یان ئەو‬ ‫ژنە گەنجانەی كە كەمتر قەدەری ویراس���ەت‬ ‫جوانی پێبەخش���یون‪ ،‬چ���ی دەبێت؟ ئەمە‬ ‫هەمان ئەو شوێنەوارەی دەبێت كە تیرۆریزمە‬ ‫ریكالمكەر و ماچیستەكان بەرهەمیان هێناوە‪،‬‬ ‫ئەو ش���تەی فێمینیس���تەكان بێ وەستان لە‬ ‫هەوڵ���ی رووهەڵماڵینیدان‪ .‬ئ���ەم وێنەیە زۆر‬ ‫لە هەڵەیەكی ئاس���ایی كوش���ندەترە‪ ،‬ئەمە‬ ‫پارەدۆكسێكی سیاسی ئاشكرایە>>‪.‬‬ ‫ئین���كاری بەردەوام���ی ئەندامەكانی ئەم‬ ‫بزووتنەوەیە بەس نین بۆ رەوینەوەی گومان‬ ‫ل���ەو سیاس���ەتەی كە پەی���ڕەوی دەكەن لە‬ ‫باڵوكردن���ەوەی وێنەی پڕج���ۆش‪ .‬لە كتێبی‬ ‫فێمین‪ ،‬یەكێك لە دامەزرێنەرە ئۆكرانیەكانی‬ ‫ئ���ەم بزووتنەوەی���ە دەڵێ���ت‪>< :‬ئەندامە‬ ‫كچەكانمان دەبێت وەرزش���وان بن بۆ ئەوەی‬ ‫بتوانن بەرگەی تاقیكردنەوە قورسەكان بگرن‪،‬‬


‫‪1515‬‬

‫‪2013‬‬ ‫نیسانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫نیسانی‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫‪LE‬‬

‫كوردی‬

‫كاری هونەرمەندی كورد سەمەر درێعی‬

‫هەروەها جوان بن بۆ ئەوەی جەس���تەیان بە‬ ‫زیرەكانە بەكاربێن���ن‪ .‬بە كورتی‪ ،‬فێمینەكان‬ ‫بەرجەستەی وێنەی ژنێكی نوێ (واتە جوان‬ ‫و چاالك و تەواو ئازاد دەكەن>>‪ .‬بۆ ئەمان‬ ‫ب���وون بە فێمینیس���ت لە خواردنی ماس���تی‬ ‫بیفیدوس (بۆ رێكیی لەش) باشترە‪ .‬هەرچەند‬ ‫یەكێك لە هاوڕێ فەڕەنسیەكانیان دەڵێت ئەم‬ ‫قسەیە <>خراپ وەرگێڕدراوە»(‪.)١٤‬‬ ‫بەهەرحاڵ‪ ،‬ئێستا مسۆگەر نییە كە میدیا‬ ‫و جەم���اوەرە س���ادەكە جی���اوازی لە نێوان‬ ‫فێمینەكان و سیسیۆلینا بۆ نموونە بكەن‪ ،‬ئەو‬ ‫ژنە ئەكتەرەی تاجە گوڵینەی لەس���ەر پرچە‬ ‫زەردەك���ەی دادەنا‪ ،‬یان لەگ���ەڵ كچە نیمچە‬ ‫رووتەكانی الپەڕە س���ێی رۆژنامەی بەریتانی‬ ‫زە سەن‪ .‬لەم گۆش���ەنیگایەوە‪ ،‬كلۆد گییۆن‬ ‫دەڵێت‪« :‬ژنێ���ك پێیگوتم بە الیەنی كەمەوە‬ ‫لەوەت���ەی بە رووتی خەب���ات دەكەن‪ ،‬زیاتر‬ ‫گوێیان لێدەگیرێت! بە هیچ شێوەیەك وانییە‬ ‫و گوێی���ان لێناگیرێت‪ ،‬بەڵك���و تەنها چاویان‬ ‫تێدەبڕن و بەس‪ .‬كاتێك سەرنووس���ەرەكان‬ ‫بێ���زار دەبن لەوەی ئیتر ه���ەر مەمك بخەنە‬ ‫سەر رۆژنامەكانیان‪ ،‬ئەوكاتە هەر سەیریشیان‬ ‫ناكەین>>‪ .‬ژنە رۆژنامەنووسەكانی ماڵپەڕی‬ ‫‪ Rue98‬تەواو واقیان وڕماوە لە سەركەوتنی‬ ‫بەدەستهێنانی جەماوەرێكی وا زۆر و زەوەند‬ ‫لە الیەن ئەم تەڤگەرەوە‪ .‬بۆ ئەم مەبەس���تە‬ ‫دەڵێن‪>< :‬یەكەم وتار كە لەسەر فێمینەكان‬ ‫ئامادەم���ان كرد بە وێنەوە بوو‪ .‬تەنها وێنەی‬ ‫ی���ەك ژنی فێمینمان دەبین���ی كە لە بەردەم‬ ‫ماڵ���ی دۆمینیك س���ترۆس‪-‬كان ب���ە مەمكی‬ ‫رووتەوە وەستابوو‪ .‬وتارێكی سێ پەرەگرافیش‬ ‫لەگ���ەڵ وێنەكە دانرابوو‪ .‬بەاڵم ‪ ٦٩٥٠٠‬میوان‬ ‫سەردانی وتارەكەیان كرد‪ .‬ئەمەش بە راستی‬ ‫زۆرە>>‪ .‬ئ���ەم <>سێكس���ترێمیزم (ی���ان‬ ‫توندڕەوی سێكسی)یەی كە ئەمان بانگەشەی‬ ‫بۆ دەك���ەن ناڕوونیەك���ی وای تێدایە كە بە‬ ‫وتەی ئەمان بێت هەموو شتەكانیان جێگەی‬ ‫دەنگدان���ەوەن‪ ،‬بەاڵم لە پێ���ش هەموویانەوە‬ ‫سێكس‪ ،‬ئەو شتەی مەكینەی میدیاكان بەالی‬ ‫خۆیدا پەلكێش دەكات‪.‬‬

‫ئایا میدیاكان هەموویان بوونەتە‬ ‫فێمینیست؟‬ ‫ئای���ا ل���ە رێ���گای ئ���ەم بزووتنەوەیەوە‬ ‫كۆدەنگیی���ەك لەس���ەر كێش���ەی فێمینیزم‬ ‫دروس���ت بوو بە شێوەیەك كە ببێتە سەردێڕ‬ ‫و ناونیش���انی الپەڕەی یەكەمی رۆژنامەكان و‬ ‫ش���ەرەفی بەرنامەی بە لێشاوی تەلەڤیزیۆنی‬ ‫بۆ تەرخان بكرێت؟ پێویستە مرۆڤ ساویلكە‬ ‫بێ���ت بۆ ئەوەی ب���ڕوا بە ش���تێكی وابكات‪.‬‬ ‫ئەم بایەخەی ئێس���تا بە فێمی���ن دەدەرێت‬ ‫رێك رەنگدان���ەوەی ئەو دژایەتییە بێمانایەیە‬ ‫ك���ە لە بەرامب���ەر فێمینیزم���دا دەكرێت‪ .‬بۆ‬

‫نموون���ە ل���ە ‪٧‬ی ئادار (م���ارت)‪ ،‬رۆژنامەی‬ ‫لیبێراس���یۆن دوو الپەڕەی���ان ب���ۆ تەرخان‬ ‫دەكات‪ .‬هەڵبەتە ئەمە تینیوێتی رۆژنامەكەی‬ ‫نەش���كاند‪ ،‬چونكە هەر لە رۆژی دوایی و بە‬ ‫بۆن���ەی رۆژی جیهانیی ژنانەوە یەك ژمارەی‬ ‫ئەنتۆل���ۆژی ب���ۆ تەرخانكردن���ەوە‪ .‬ل���ە ژێر‬ ‫ناونیشانی <>س���ێكس بۆ هەموومان!>>‪،‬‬ ‫هەمان رۆژنامە س���ەردێڕەكەی بەناونیشانی‬ ‫<>یاوەری سێكسكردن>> بۆ كەمئەندامان‬ ‫تەرخانكرد‪ .‬ئ���ەو وێنەیەی لەگەڵ بابەتەكەدا‬ ‫دابەزێنراوە پیاوێك���ی كەمئەندام لە جێگادا‬ ‫نیش���اندەدا لەگ���ەڵ <>یاوەرێ���ك>> (قژ‬ ‫زەرد‪ ،‬دەم بەپێكەنین‪ ،‬نموونەی نەرمونیانی‬ ‫و لەخۆب���ووردە‪ ،‬بە كورتی خەس���ڵەتی ژنی‬ ‫راس���تەقینە)‪ ،‬ب���ەاڵم لەبەرامب���ەر ژنەكەدا‬ ‫ش���تەكان وانین‪ :‬بە كورتی ئ���ەوەی كاتێك‬ ‫دەیڵێن <>س���ێكس بۆ هەموومان>> واتە‬ ‫<>س���ێكس بۆ پیاوان>> نەك <>سێكس‬ ‫بۆ ژنان>>‪.‬‬ ‫بۆ رۆژنامەی لیبێراس���یۆن ئ���ەم خەباتە‬ ‫بەشێكە لە بەرگری و پشتیوانی شێلگیرانەی‬ ‫ئ���ەو ب���ۆ كاری <>لەشفرۆش���ی>>‪ .‬ل���ە‬ ‫كانوون���ی دووەم (جانی���وەری)دا‪ ،‬هەم���ان‬ ‫رۆژنام���ە وێن���ەی پیاوێ���ك كە ل���ە چەندین‬ ‫رووەوە كەمئەندام���ە‪ ،‬باڵودەكات���ەوە كە بۆ‬ ‫مافی دابینكردنی <>یاوەری سێكس>> بۆ‬ ‫كەمئەندامان دەجەنگێت‪ .‬بەاڵم‪ ،‬پاتریك ژان‬ ‫لەس���ەر بلۆگەكەی ئاماژەی بەوە دەدا(‪ )١٥‬كە‬ ‫ئەم پیاوە لە ماوەی ژیانیدا دوو هاوس���ەری‬ ‫هەب���ووە‪ ،‬تەنان���ەت خاوەن منداڵیش���ە‪ ،‬كە‬ ‫دیارە ئەمەش بیانووەكانی ئەو بەوەی كەسی‬ ‫كەمئەن���دام ناتوانێت ژیانێكی سێكس���ی بۆ‬ ‫خۆی دابین ب���كات الواز دەكات‪ .‬بەهەرحاڵ‪،‬‬ ‫بۆ كۆتاییهێنان ب���ەم چیرۆكە‪ ،‬ئەو ژنەی لە‬ ‫الپ���ەڕەی كۆتایی رۆژنامەكە دەردەكەوێت بە‬ ‫پێی لیبێراسیۆن بێت شاجوانی فەڕەنسایە‪.‬‬ ‫هەم���ان گومانمان بەرامب���ەر بە رۆژنامەی‬ ‫ش���ارلی ئێبدۆ لەال دروس���ت دەبێ���ت‪ ،‬ئەو‬ ‫رۆژنامەیەی قەاڵی قۆش���مەی نێرس���االرییە‪.‬‬ ‫ئەوەتا هەفتە لە دوای هەفتە كاریكاتێرێكمان‬ ‫نیش���اندەدات ك���ە گوایە عەیبترین ش���ت لە‬ ‫دونیادا سێكس���ی كۆمە‪ ،‬ئەم كارەش بۆ ئەم‬ ‫رۆژنامەی���ە كە لە ژم���ارە ‪٦‬ی ئادار (مارت)‬ ‫ی ‪ ٢٠١٣‬باڵوبووەتەوە‪ ،‬یەكسانە بە بوون بە‬ ‫<>فێمی���ن>>(‪ ،)١٦‬یان هاوكاریكردن لەگەڵ‬ ‫فێمینەكان‪ .‬لەسەر بەرگەكەش‪ ،‬كاریكاتێرێكی‬ ‫بەڕێز لووز دەبینین كۆمەڵێ خەڵك نیشاندەدات‬ ‫كە تاكێك گونیان هەڵگرتووە‪ .‬بەمەش رەخنە‬ ‫لە فێمینیس���تەكان دەگرێت و بە هیس���تیری‬ ‫و <>گ���ون خۆر>> ل���ە قەڵەمیان دەدات‪،‬‬ ‫بێگومان ئەم كاریكاتێرە فڕی بە ئیستێتیكای‬ ‫ریكالم���ەوە نیی���ە‪ ،‬ب���ەاڵم كورتكراوەیەكی‬ ‫تەواوی كاردانەوەی بزووتنەوەی فێمینەكانە‪.‬‬ ‫شێڤش���ینكۆ لە چوارچێوەی ئەو دیمانەیەی‬ ‫لەگەڵ ئەم رۆژنامە ساتیرەدا دەیكات‪ ،‬دەڵێت‬

‫دەكەن‪ .‬ئەمە تا ئێس���تا پێشوازی لێكراوە‪.‬‬ ‫توێژەر س���ارا سالم بەم ش���ێوەیە گلەیی لە‬ ‫پەیوەن���دی خوێندكارە گەنجە میس���رییەكە‬ ‫(عەلیا ئەلمەهدی) لەگەڵ فێمینەكاندا دەكات‪:‬‬ ‫<>گەر هەڵوێستی خۆڕووتكردنەوەی لەسەر‬ ‫بلۆگەك���ەی وەك ئامرازێك بۆ تەحەدداكردنی‬ ‫كۆمەڵگای باوكساالری تەماشاكرا‪ ،‬گرفتئامێزە‬ ‫چونك���ە ئەم خانمە لەگەڵ گرووپێكدا مامەڵە‬ ‫دەكات كە دەش���ێت وەك كۆلۆنیال پێناسە‬ ‫بكرێت(‪ .>>)٢٠‬ب���ەاڵم‪ ،‬بۆچی لۆمەی خۆیان‬ ‫بكەن كاتێك تەنها دەرخستنی مەمكەكانیان‬ ‫بەس بێت بۆ راكێشانی زۆرترین جەماوەر؟‬

‫ئەو كۆمەڵگایەكی دەوێت كە <>تێیدا ژنان‬ ‫ژمارەی���ەك فێمینیس���ت س���ەركۆنەی‬ ‫لە پی���اوان زیاتر دەس���ەاڵتیان هەبێت>>‪،‬‬ ‫فێمینەكانی���ان ك���رد ب���ەوەی ل���ە جیات���ی‬ ‫نەیخۆی تاڵە‪.‬‬ ‫ئەم بەناو فێمینیس���تە حەماس���ێكی زۆر جەختكردن���ەوە ل���ە بەه���ای رووتێت���ی‪،‬‬ ‫بە گوماناوی دروس���ت دەكات‪ .‬لە فەڕەنس���ا باشتروابوو بەرگرییان لە ئازادیی جلپۆشینی‬ ‫ئ���ەو هەڵ�ڵ�ا میدیاییەم���ان بیردێنێتەوە كە ژنان بەو ش���ێوەیەی ئارەزوویان���ە بكردایە‪.‬‬ ‫بە دەوروپش���تی كۆمەڵەی <>نە س���ۆزانی بەاڵم‪ ،‬فێمینەكان دڵنیان لەوەی دەس���تیان‬ ‫و نە ملك���ەچ>>دا كرا‪ .‬ئ���ەم بزووتنەوەیە بە حەقیقەت گەیشتووە‪ .‬لەم گۆشەنیگایەوە‪،‬‬ ‫گرنگییەك���ی زۆری ب���ەم كۆمەڵەی���ە دا‪ ،‬شێڤشینكۆ بەم شێوەیە بۆ هەواڵەكانی ڤەنت‬ ‫هۆیەكەش���ی ئەوەب���وو كە زۆرینەی���ان ژنە مینوت دەدوێ���ت ‪>< :‬گوتارمان بە گوێرەی‬ ‫عەرەب���ن و ئەم���ەش رێگ���ەی پەالماردان���ی ئەو ‪ 10‬واڵتەی بزووتنەوەكەمان تێیاندا چاالكە‬ ‫ئیس�ل�ام و <>گەنج���ە عەرەب>>ەكانی بۆ ناگونجێنی���ن‪ .‬پەیامەكەمان گەردوونییە‪>>.‬‬ ‫میدیاكان خۆش���دەكرد(‪ .)١٧‬دوو هەڵسوڕاوی ئەم���ە تێكەڵییەكە لە هەژاری رۆش���نبیری و‬ ‫ئەم كۆمەڵەیە‪ ،‬بەڕێ���زان لوبنە مێلیان (كە لووتب���ەرزی و گوایە ئ���ەوان رەنگڕێژی ئاكار‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬هەردی مێد‬ ‫یاری���دەدەری پەرلەمانت���اری سۆسیالیس���ت و هەڵس���وكەوتی گونجاوی ژن���ان لە دونیادا‬ ‫مالی���ك بوتی���ح‪-‬ە) لەگەڵ س���افیە لەبدی‪،‬‬ ‫هەردووكی���ان یەكەمینی ئەو كەس���انەبوون پەراوێزەكان‪:‬‬ ‫ك���ە پەیوەندیی���ان بە فێمینەكان���ەوە كرد و‬ ‫دواتر لێیان دووركەوتنەوە‪ .‬لقی فەڕەنس���ی ‪ .١‬فێمی���ن گرووپێكی ناڕەزای���ی ژنانی ئۆكرانییە لەس���اڵی ‪ ٢٠٠٨‬دامەزراوە‪ .‬ئەم رێكخراوە بەوە ناس���راوە‬ ‫كۆمەڵەی فێمینەكان ل���ە گەڕەكی گوت دۆر كە بەخۆڕووتكردنەوە (بەش���ی س���ەرەوەی لەش) ناڕەزایی بەرامبەر بە گەش���تیارانی س���ێكس و ئاژانسە‬ ‫بارەگایان داناوە‪ ،‬كە گەڕەكێكی پاریس���یە و نێودەوڵەتییەكانی هاوسەرگیری و دامەزراوە ئاینییەكان دەردەبڕێت (لومۆند دیپلۆماتیكی كوردی)‪.‬‬ ‫موس���ڵمانێكی زۆری تێكەڵبوو بە كۆمەڵگای ‪ .٢‬لە ژێر رۆشنایی تێبینییەكانی مێرنیسی‪ ،‬هەڵوێستی عەلیا ئەلمەهدی لە چوارچێوەی میسردا رچەشكێنێكی‬ ‫فەرەنسی لێدەژی‪ .‬كرانەوەی بارەگاكەیان بە حاش���اهەڵنەگرە‪ .‬بێگومان بەهۆیەوە دووچاری چەندین هەڕەش���ە بووەوە كە شایانی چاوپۆشی نین‪ .‬بەاڵم‪،‬‬ ‫الفیتەیەك كە شین‪-‬سپی‪-‬س���وور بوو جاڕدا‪ ،‬گرفتەكە لەوەدایە كە كارەكەی ئەو تا بڵێی تاكڕەوانەیە‪ ،‬هاوكات بێتوانایە لە تەكاندان و گۆڕینی عەقڵیەتی‬ ‫ئەمەش هەڵبەتە ئەوانەی دەهێنایەوە یاد كە واڵتەك���ەی‪ .‬لەوانەیە هەر بەرهەم‪-‬كوژە بێت‪ :‬ئەوەتا ل���ە خۆرئاوا ئەم كچە گەنجە خێرا لەالیەن كۆمەڵێ‬ ‫خەڵكی گومانلێكراوەوە پشتگیری لێكرا كە وتار و بیركردنەوەیان نە بێمەبەستە و نە بەرامبەر بە كۆمەڵگای‬ ‫چاالكوانەكانی بەرەی ناسیۆنالی راستڕەو لە‬ ‫میسریش رەحمی هەیە‪.‬‬ ‫‪ ٢٠١٠‬لە هەمان شوێندا رێكیانخستبوو‪.‬‬ ‫‪« .٣‬مەمكەكانمان‪ ،‬چەكەكانمان»‪ ،‬لە نووسینی كارۆلین فورێست و نادیا ئەلفانی‪.‬‬

‫«عەقڵیەتی عەرەب» لە ئۆكرانیا‬ ‫گ���ەر دژایەتیكردنی پیاوان���ی توندڕەوی‬ ‫كەنیس���ە بەش���ێكە لە ئامانج���ی كۆمەڵەی‬ ‫فێمین بەو بیانووەی كەنیس���ە قورساییەكی‬ ‫ئۆرتۆدۆكس���یانەی لەس���ەر كۆماری ئۆكرانیا‬ ‫هەیە‪ ،‬ئەوا وتەبێژەكانی كۆمەڵەكە هەندێجار‬ ‫ئ���ەم چوارچێوەی���ە دەڕەتێن���ن‪ ،‬بەتایبەتی‬ ‫كاتێك باس دێتە س���ەر ئیس�ل�ام‪ .‬یەكێك لە‬ ‫دامەزرێنەرانی بزووتنەوەكە‪ ،‬ئاننا هوتسۆل‪،‬‬ ‫بەم ش���ێوەیە ئاوی نەژادپەرس���تی دەدات و‬ ‫خەم بۆ ئەوە دەخوات كە كۆمەڵگای ئۆكرانی‬ ‫<>نەیتوانیوە عەقڵیەتی عەرەب لە بەرامبەر‬ ‫ژنان ریشەكێش بكات>>(‪ .)١٨‬لە مانگی ئادار‬ ‫(مارت)ی‪ ٢٠١٢‬دا‪ ،‬بەناونیش���انی (رووتبوون‬ ‫لە جیات���ی حیجاب) فێمینە فەڕەنس���یەكان‬ ‫چاالكییەكی دژە‪-‬حیجابیان سازكرد لە بەردەم‬ ‫بورجی ئێڤڵ‪ .‬بەشداربووەكان هاواریان دەكرد‬ ‫<>رووتی واتە ئ���ازادی>>‪ ،‬یان دەیانگوت‬ ‫<>فەڕەنس���ا‪ ،‬خۆت رووتكەرەوە!>>‪ .‬بەم‬ ‫كارەیان ئەم���ان درێژە بەو گریمانەیە دەدەن‬ ‫كە لە كولت���ووری خۆرئاوادا رەگی داكوتاوە‪.‬‬ ‫ئ���ەو گریمانەی���ەی كە رزگارب���وون تەنها لە‬ ‫نواندنێكی تەواودا بەرجەس���تە دەبێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەمان ئ���ەو زەبروزەنگە فەرامۆش دەكەن كە‬ ‫ئ���ەم كردەی نواندنە هەندێجار لەناخی خۆیدا‬ ‫هەڵیگرتووە(‪.)١٩‬‬

‫‪>< .٤‬فێمین‪ ،‬شەڕی <>سێكسی‪-‬توندڕەو>>‪ ،‬رۆژنامەی لیبێراسیۆن‪٧ ،‬ی ئادار (مارت)ی ‪.٢٠١٣‬‬ ‫‪>< .٥‬گەر تۆ مەمكەكانت دەربخەیت‪ ،‬بە كامیرەكەمەوە دێمەوە>>‪ ،‬ماڵپەڕی سینزس‪ ،‬تشرینی یەكەم‬ ‫(ئۆكتۆبەر)ی ‪.٢٠١٢‬‬ ‫‪>< .٦‬ئۆكرانیا‪ :‬فێمینیزمی مەمك رووت بە دونیادا پەلدەهاوێت>>‪٧ ،AFP ،‬ی ئادار (مارت)ی ‪.٢٠١٢‬‬ ‫‪>< .٧‬مەمكە رووتەكان‪ :‬فێمین‪ ،‬دیاردەیەكی میدیایی یان فیمێنیستییانە؟>>‪٢٣ ،Rue89 .‬ی كانوونی‬ ‫یەكەم (دێسێمبەر)ی ‪.٢٠١٢‬‬ ‫‪>< .٨‬فێمینیزم لە دووڕیانی توندڕەویی سێكسیدا>>‪ -M ،‬لومەگەزین دومۆند‪٩ ،‬ی ئادار (مارت)ی ‪.٢٠١٣‬‬ ‫‪>< .٩‬فێمینە جەنگاوەرە مەمك رووتەكان گۆڕەپانی مەش���ق بۆ فێمینیزمی جیهان دادەمەزرێنن>>‪ ،‬زە‬ ‫گاردیان‪٢٢ ،‬ی ئەیلول (سێپتەمبەر)ی ‪.٢٠١٢‬‬ ‫‪ .١٠‬كلۆد گییۆن‪« ،‬لە ستایشی جەستەی رەخنەئامێزدا»‪ ،‬پاریس‪ ،‬چاپخانەی ‪.٢٠٠٨ ،H&O‬‬ ‫‪>< .١١‬چ بەكارهێنانێك���ی سیاس���ییانەی رووتێتی؟>>‪ ،‬كلۆد گییۆن‪٧ ،‬ی ش���وبات (فێبریوەری)ی ‪،٢٠١٣‬‬ ‫هەروەه���ا لە ‪١٣‬ی ئادار (مارت) دەنووس���ێت <>بە دەنگی زەنگەكە رزگاری���ان دەبێت؟ فێمین‪ ،‬دوایی و‬ ‫كۆتایی>>‪١٢ ،‬ی ئادار (مارت)‪.‬‬ ‫‪« .١٢‬فێمین‪ ،‬دیمانە لەگەڵ گالیا ئاكێرمان»‪ ،‬پاریس‪ ،‬چاپخانەی كالمان‪-‬لێڤی‪.٢٠١٣ ،‬‬ ‫‪ .١٣‬بڕوانە‪ :‬سیلڤی تیسۆ‪>< ،‬كچۆڵەیەكی نینۆك بۆیاخكراو»‪ ،‬لومۆند دیپلۆماتیك‪ ،‬شوبات (فێبریوەری)‬ ‫ی ‪.٢٠٠٨‬‬ ‫‪>< .١٤‬فێمین‪ :‬پەیامەكەمان گەردوونییە>>‪ ،‬ڤەنت مینوت‪٥ ،‬ی مارتی ‪.٢٠١٣‬‬ ‫‪>< .١٥‬لەشفرۆش���ی‪ :‬رزگاربوون سەرقاپ دادەنێتەوە>>‪ ،‬لە بلۆگی پاتریك ژەن وەرگیراوە‪٧ ،‬ی كانوونی‬ ‫دووەم (جانیوەری)ی ‪.٢٠١٣‬‬ ‫‪ .١٦‬بڕوانە‪ :‬ماییا مازۆرێت‪>< ،‬سەرنجێك سەبارەت بە كاریكاتێرە سووكایەتیكەرەكەی شارلی ئێبدۆ>>‪،‬‬ ‫سێكساكتو‪٢٠ ،‬ی ئەیلول (سێپتێمبەر)ی ‪.٢٠١٢‬‬ ‫‪ .١٧‬ناسیرا گێنیف‪-‬سولەیمان و ئێریك مارسێ‪« ،‬فێمینیستەكان و گەنجی عەرەب»‪ ،‬التور دێگ‪ ،‬چاپخانەی‬ ‫ئۆب‪.٢٠٠٤ ،‬‬ ‫‪>< .١٨‬فێمین‪ ،‬جەنگاوەرە مەمك رووتە ئۆكرانیەكان>>‪٢٨ ،TheAtlantic.com ،‬ی تشرینی دووەم‬ ‫(نۆڤێمبەر)ی ‪.٢٠١٢‬‬ ‫‪>< .١٩‬فێمین یان بتگەرایی پەچەفڕێدان>>‪ ،‬سینزس‪ ،‬تشرینی یەكەم (ئۆكتۆبەری ‪ ،٢٠١٢‬هەروەها بڕوانە‪:‬‬ ‫ئاالن گرێش‪>< ،‬تەنوورە و س���ترینگی بەزۆر>>‪ ،‬نوڤێل ئۆریەنت‪ ،‬بلۆگی لومۆند دیپلۆماتیك‪٢٠ ،‬ی ئادار‬ ‫(مارت)ی ‪.٢٠١١‬‬ ‫‪ .٢٠‬س���ارا س���الم‪>< ،‬فێمینیزمی نیو‪-‬كۆڵۆنیالی فێمین‪ :‬كاتێك رووتێتی دەبێتە یونیفۆرم>>‪ ،‬ئەلئیخبار‬ ‫ئینگلیش‪٢٦ ،‬ی كانوونی یەكەم (دێسەمبەر)ی ‪.٢٠١٢‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫نیسانینیسانی‬

‫‪1616‬‬

‫دوورگەكانی كێرگلێن‪:‬‬

‫رۆژانی بەختەوەری لەسەر‬ ‫*‬

‫كالڤدیژ سلوبان‬ ‫دەبێ سەفەركردن بۆ ئەنتاركتیك و مانەوە بۆ ئ���ەوەی تێكەڵی دانیش���تووانە كەمەكەی‬ ‫لەوێ بە سەفەرێكی ئایدیال دابنرێت‪ ...‬بەاڵم دوورگەك���ە ببی���ت‪ ،‬دیارە زۆر ب���ە دەگمەن‬ ‫حەقیقەت ش���تێكە و رۆمانس���یەت شتێكی چاوت بە دانیش���تووانی رەس���ەنی ناوچەكە‬ ‫دیكەیە‪ :‬لەو شوێنە سەخت و دووردەنگانە‪ ،‬تا دەكەوێت‪ .‬رێبوارەكە لە دوورگەی رەیونیۆنی‬ ‫چاوبڕدەكات دیمەنی شەنگ دیارە‪ ،‬لە هەمان فەڕەنسییەوە بەس���ەر پشتی پاپۆڕێكەوە بە‬ ‫كاتیشدا یاس���ا و رێسا و فەرمانی دەسەاڵتی ناوی ماریۆن دوفرێن بەڕێدەكەوێت و لەوێوە بە‬ ‫فەڕەنسای مێترۆپۆل سەروەرە‪ .‬شاعیرانیش سواری هەلیكۆپتەری سەمەرە بەرەو دوورگەكە‬ ‫دەفڕێ‪ .‬كات تووشی مەیین دێت و بە تەواوی‬ ‫كاتیان بۆ خەونبینین زۆر كەمە‪.‬‬ ‫نغ���رۆ دەبێت‪ ،‬ل���ەو ئاقارانە ئیدی ش���ینایی‬ ‫ش���اعیری بەناوبانگی رۆمانسی ئینگلیزی ئاسمانی ئیستیوایی بەرەو قاوەییەك دەگۆڕێت‬ ‫میس���تەر وۆردس���ۆرپ ل���ە ش���ەوی دووی كە خەسڵەتی رەنگی قوتبی باشوورە‪ .‬بەخێر‬ ‫تەمموز (جوالی) س���اڵی ‪ ،١٨٧٥‬بە خۆی و بگەنە واڵتی دژایەتی و ترازانە زەمەنییەكان‪،‬‬ ‫س���تراتمۆرەوە كە ناوی پاپۆڕەكەی بوو‪ ،‬بە دوورگەی ناوبراو كەوتووەتە نێوان هێڵەكانی‬ ‫ناچاری لەسەر گاشەبەردەكانی كەناری دونیا چلەمینی نەعرەتە و پەنجاهەمینی لوورەوە‪.‬‬ ‫بەندەر دەگرێت‪ .‬ئیتر وۆردسۆرپ دەمێك لەوێ ئێرە دوورگەیەكی راس���تەقینەیە و كۆدوورگە‬ ‫دەژێت و ب���ە تفەنگەكەی ئەلباترۆس‪ ،‬باڵندە (ئەرخەبی���ل) ە گڕكانیی���ەكان نزیكەی ‪300‬‬ ‫بە ناوبانگەكەی زەریا‪ ،‬راودەكات و گۆش���تی دوورگە و دوورگۆكە لەخۆدەگرێت‪ .‬دابڕانێكی‬ ‫ئەو باڵندەیە دەبێتە توێشووی سەفەرەكەی‪ .‬س���ەرتاپاگیر‪ :‬رێبوارەك���ە هەرگیزا و هەرگیز‬ ‫لەو س���ەردەمە بە دواوە گۆڕانكارییەكی زۆر لەگەڵ كیش���وەردا لە كۆنتاكت و پەیوەندیدا‬ ‫لە رەوتی ژیانی ئەوانە روویداوە كە لەس���ەر نەبووە‪.‬‬ ‫كرێكاران���ی دوورگ���ەی رەیونی���ۆن كە بۆ‬ ‫ئ���ەو دوورگان���ە دەژی���ن و دەكەونە س���ەر‬ ‫خاكی باش���ووری ئەنتاركتیكی فەڕەنسی‪ .‬بە كاروباری دروس���تكردن و دابینكردنی ژێرخان‬ ‫نیسبەت گەش���تیارە ئینگلیزەكە «گەیشتنی گرێبەس���تیان لەگ���ەڵ ئەنج���ام درابوو‪ ،‬هەر‬ ‫نامەی���ەك لە رێگای پۆس���تەوە‪ ،‬یەكێك بوو لەسەرپشتی پاپۆڕەكەوە سەیری ئەو دیمەنە‬ ‫لە هیوا ه���ەرە دەگمەنەكانی» (‪ ،)١‬بەاڵم بە دڵتەزێنانەیان دەكرد و لێیان رادەمان‪ .‬ئەوان‬ ‫نیس���بەت رێبواران و گەشتیارانی هاوچەرخ‪ ،‬خێرا بڕی���اری ئەوە دەدەن ك���ە بە زووترین‬ ‫بۆ دروس���تكردنی پەیوەندی لەگەڵ جیهانی كات بگەڕێن���ەوە بۆ س���ەر دوورگە دڵڕفێن و‬ ‫دەرەوە تەنها ئینتەرنێتێك بەس���ە‪ ،‬سەرباری ش���یرینەكەی خۆیان‪ ،‬تەواو ب���ە پێچەوانەی‬ ‫دووریی سێ هەزار كیلۆمەتر لە ئاوەدانییەوە‪ ،‬ئەوەی كە لە گرێبەس���تەكەدا دەستنیش���ان‬ ‫ل���ە توانای هەموو كەس���ێكدا هەیە ئاگاداری كراب���وو‪ .‬ئ���ەم دەس���ت لەكاركێش���انەوە و‬ ‫هەواڵی دونیا بێت‪ .‬راستە‪ ،‬هێڵەكان سستن‪ ،‬سەرپێچیكردنە هەند دووپاتبووەوە كە ئیدی‬ ‫بەاڵم كاری پێ مەیس���ەر دەب���ێ‪ .‬هەروەها‪ ،‬بەڕێوبەرانی قوتبی ئەنتاركتیكی فەڕەنس���ی‬ ‫تەنها بۆ ماوەی نیوس���ەعاتیش بەبێ كەم و بڕیاریاندا ئەوانەی گوێڕایەڵی گرێبەس���تەكە‬ ‫زیاد‪ ،‬سێ ژەم خواردنیش لە ئانوساتی خۆیدا نەبن و لە پاپۆڕەكە نەیەنەخوارێ‪ ،‬ئەوە وەكو‬ ‫فەراه���ەم دەكرێت‪ .‬هەر لە س���اڵی ‪١٩٥٠‬وە ئەو گەش���تیارانەی هەر بۆ خۆش���ی دەچنە‬ ‫ئەوێ‪ ،‬كرێی س���ەفەرەكەیان لێوەردەگیرێ‪.‬‬ ‫دەبێ ئام���اژە بۆ ئەوەش بكرێت كە دەبووایە‬ ‫لەبەر نەبوونی‬ ‫ئەم گەشتیارانە چەندین ساڵ چاوەڕێ بكەن تا‬ ‫دەسەاڵتێكی مەدەنی‬ ‫ناوەكانیان دەخرێنە لیستەوە‪ ،‬هەندێ جاریش‬ ‫دەبووایە بۆ ئەو مەبەس���تە ماوەی پێنج ساڵ‬ ‫و گۆڕینی ئەم دوورگە‬ ‫چاوەڕێ بكەن‪ .‬گەش���تكردن بۆ ئەو دوورگانە‬ ‫سەرمابردەاڵنە و‬ ‫ج���ۆرە ئیمتیازێك���ە و بوار ب���ۆ خاوەنەكەی‬ ‫دەڕەخس���ێنێ پێ بنێتە س���ەر خاكی قوتبی‬ ‫گرمۆڵەبووە بە بایەكی‬ ‫باشوور و ئەو سێ دوورگانەش بەسەربكاتەوە‬ ‫هەمیشەیی‪ ،‬مرۆڤە‬ ‫كە وێس���تگەی وەس���تانی پاپۆڕەكەن‪ ،‬وەكو‬ ‫دوورگەی كرۆزێ و كێرگلێن و ئەمس���تەردام‪.‬‬ ‫بااڵدەستەكان بە‬ ‫ئەم س���ەفەرە ب���ە «خوالن���ەوە» ناودەبرێ‬ ‫شێوەیەكی توند و سەخت‬ ‫و چ���وار هەفتە دەخایەنێ���ت و نزیكەی ‪16‬‬ ‫هەزار یۆرۆش���ی تێدەچێ‪ .‬لە كاتی ئێستادا‪،‬‬ ‫حوكمڕانی ئەو ناوچەیە‬ ‫خەڵكێكی زۆر روو لەم شوێنە دەكەن‪.‬‬ ‫دەكەن‬ ‫س���ەرۆكی دوورگ���ەی كێرگلێ���ن كە ناوی‬ ‫دیس���كەر‪-‬ە‪ ،‬بەڕێ���ز دیارە‪ ،‬بەاڵم خۆش���ی‬ ‫فەڕەنس���ییەكان بنكەیەكی هەمیش���ەییان لە دوورەپەرێز نیشان دەدات‪ .‬ئەو بە شێوەزاری‬ ‫دوورگەكانی كێرگلێ���ن دامەزراندووە بەناوی تەئافی���ن (‪ ،)٢‬لەنێو ئەو خان���ووە نوێیانەی‬ ‫(بەندەری فەڕەنس���ییەكان)‪ .‬ئ���ەم بنكەیە ك���ە لەمالوئ���ەوال پەرش���وباڵوبوونەتەوە و‬ ‫شوێنی نیش���تەجێبوونی هەمیش���ەیی نییە‪ ،‬لەدەنگەدەنگی زیقنی مەكینەی پاپۆڕەكاندا‪،‬‬ ‫بەاڵم زانا و س���ەربازان و لۆژیستیككاران بۆ بەخێرهاتن���ی وێنەگ���رەكان دەكات «ت���ۆی‬ ‫م���اوەی س���اڵێك‪ ،‬بگرە س���اڵ و نیوێك‪ ،‬لە هونەرمەند‪ ،‬پێش هەموو ش���تێك دەبێ خۆت‬ ‫لە هەڵەشەیی بپارێزیت!» هیشتا بە تەواوی‬ ‫بنكەی ناوبراو دەمێننەوە‪.‬‬ ‫بە نیس���بەت یەكێكیشەوە كە ئەو سندوقە پێیان نەخستبووە س���ەر دوورگەكە‪ ،‬ئا بەم‬ ‫زەبەالحانەی گواس���تنەوە ی���ان ئەو خانووە شێوەیە بانگی كەس���ێكی دەكرد كە هاتبوو‬ ‫دەس���تكردانەی لەالیەن كارگ���ەی فییۆدەوە لەنێو تەنهایی و ئەو فەزا بێس���نوورە داڵدەی‬ ‫دروستدەكرێن و بە سەرانسەری «پایتەختدا» خۆی بدات‪ .‬هەر پێش ئەوەی بە تەواوی پێی‬ ‫باڵوبوونەتەوە لە بەرچاو نەگرێت‪ ،‬ئەوە دیمەنی خستبێتە سەر ئەو خاكەی كە بە تامەزرۆوە‬ ‫چڕبووەوەی شارس���تانێتیەكی خۆماڵی وێنا چاوەڕێ���ی بینینی دەكرد‪ ،‬ل���ە ناكاو چەندین‬ ‫دەكرێت‪ .‬دوای دوو هەفتەی سەفەر بە رێگای بەربەستی لەبەردەم قوت دەبێتەوە كە پێشتر‬ ‫ئاوی‪ ،‬مەبەست لە بڕینی ئۆقیانووسی هیندییە‪ ،‬بە خەونیش بیری لێنەكردبوونەوە‪.‬‬ ‫لەب���ەر نەبوون���ی دەس���ەاڵتێكی مەدەنی‬ ‫ئیت���ر دەبێ هەموو ئارەزوویەك بەالوە بخرێت‬

‫و گۆڕین���ی ئ���ەم دوورگە س���ەرمابردەاڵنە و‬ ‫گرمۆڵەبووە بە بایەكی هەمیش���ەیی‪ ،‬مرۆڤە‬ ‫بااڵدەس���تەكان بە شێوەیەكی توند و سەخت‬ ‫حوكمڕانی ئ���ەو ناوچەیە دەكەن‪ .‬لە نێو ئەو‬ ‫ف���ەزا فراوانەدا‪ ،‬بەڕێوەبەرانی بااڵدەس���ت و‬ ‫خاوەن توانا‪ ،‬زیندانێكیان لە ژێر ئەو ئاسمانە‬ ‫شین و بێس���نوورەدا دروستكردووە‪ .‬لەالیەن‬ ‫بەڕێز دیس���كەر‪-‬ەوە كە خاوەن دەسەاڵتێكی‬ ‫بێپایانە‪ ،‬سەرجەم ئەو فەرمانانە دەسەپێنرێن‬ ‫كە لە ئۆفیس���ەكانی پایتەختی فەڕەنس���اوە‬ ‫دادەڕێژرێ���ن و دەردەچ���ن و دەنێردرێن‪ ،‬ئەو‬ ‫واڵتەی ك���ە ‪ 13‬ه���ەزار كیلۆمەت���ر لەوێوە‬ ‫دوورە‪ .‬چەقەچ���ەق و ه���ەرای ناوبژیوانان���ی‬ ‫خۆماڵی كەش���وهەوای حەوش���ەی پش���ووی‬ ‫قوتابخانەكانم���ان دەهێنێت���ەوە ی���اد‪ ،‬بەاڵم‬ ‫گێچەڵ و گاڵەگاڵ هەندە پەرەی س���ەندبوو‪،‬‬ ‫تا ئ���ەو راددەیەی كە دەبووای���ە ئیتر چەكە‬ ‫گڕدارەكانیان لە ش���وێنێكی قایم بشارنەوە‪.‬‬

‫س���ەرباری ئەو هەموو شەڕەقسانەش‪ ،‬دەبێ‬ ‫راپۆرتەكان بە ش���ێوازێكی گونجاو بنووسرێن‬ ‫و رەوان���ەی بنی دونیا بكرێن‪ ،‬مەبەس���ت لە‬ ‫بەڕێوەبەرایەتییەكان���ی فەڕەنس���ان‪ ،‬چونكە‬ ‫هەر ئەوان بە تەنها خاوەن بڕیارن بۆ ئەوەی‬ ‫جێگۆڕكێ بە كەس���ێك بكەن و بینێرنە سەر‬ ‫پۆس���تێكی دیكە‪ .‬بەاڵم ب���ۆ یەكێك كە بەو‬ ‫نیازەوە چووبێتە ئەو ناوچەیە‪ ،‬بۆئەوەی «لەو‬ ‫خاڵە نزیكبێتەوە كە ئیدی زەمەن تێیدا نامێنێ‬ ‫و ئیتر رۆدەچێتە نێو دونیایەكی ئەفسووناوی‬ ‫و نێو تەنهاییەكەوە كە هەس���تكردن بە كات‬ ‫وجودی نامێن���ێ (‪ ،»)٣‬بەاڵم ب���ە پێچەوانە‬ ‫دەكەوێتەوە‪ ،‬ئەو كەس���ە هەست دەكات كە‬ ‫هاتووەتە شوێنێك بە شێوەیەك لە شێوەكان‬ ‫جۆرە ئیكۆسیس���تەمێكە و لە ژێر چەكمەی‬ ‫گەشتیاراندا هەالهەال بووە و دەناڵێنێ‪.‬‬ ‫لەنێ���و س���اڵۆنە فراوانەكەش ك���ە وێنەی‬ ‫بڵحی���ان تێدا هەڵواس���یوە و ب���ە رووەك و‬

‫گوڵی نایلۆنیش رازێندراوەتەوە و نەخش���ەی‬ ‫مێزەكەش شارەزایانە نەخشێنراوە‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫نۆرەكان تێكنەچن‪ ،‬پێشبینی و رەچاوی ئەوە‬ ‫ك���راوە كە كێ پێش كێ دێتە ژوورەوە‪ .‬جگە‬ ‫ل���ە خەڵكی رەیونیۆن‪ ،‬ئەوان لە ئانوس���اتی‬ ‫خۆیان دێن‪ .‬كاژێر ‪ 12‬پێنج دەقیقە كەم دێنە‬ ‫ژوورەوە‪ ،‬ی���ان كاژێر حەوت���ی ئێوارە و هەر‬ ‫دوای ش���یوخواردن بە هەڵپە بۆی دەردەچن‪،‬‬ ‫ئەمە لە كاتێكدا ئەوانی دی هێشتا دەستیان‬ ‫بە خواردنی شیرینەمەنییەكانیان نەكردووە‪.‬‬ ‫دەس���تە دەس���تە مێزی خواردن جێدەهێڵن‪،‬‬ ‫رێب���واری ب���ە پەلەش ك���ە گوێی ل���ێ نییە‬ ‫ئاهەنگێكی لە دەس���ت بچێ���ت‪ ،‬یان تێكەڵی‬ ‫یاریكەرانی پۆكەر بێت یان لەس���ەر كیسەی‬ ‫خاش���اكی لە نایل���ۆن دروس���تكراو گەمەی‬ ‫خلیس���كان لە نێو قوڕەچڵپاوەكە و لەس���ەر‬ ‫پێس���تەكان بكات (‪ ،)٤‬ئەو رێب���وارە بژارەی‬ ‫دەرچوون هەڵدەبژێ���رێ‪ .‬دەبێ ئاماژەش بۆ‬


‫‪1717‬‬

‫‪2013‬‬ ‫‪2013‬‬ ‫نیسانی‬ ‫نیسانی‬ ‫‪2013‬‬ ‫ئاداری‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫دیدێك لە زیهنەوە‬

‫كۆدوورگەی دێزۆالسیۆن‬ ‫ئەس���تۆ‪ .‬دوای چ���وار س���اڵ‪ ،‬جێمس كۆكی‬ ‫ئینگلی���زی كە پیاوێكی پراگماتیك و عەمەلی‬ ‫دەبێ‪ ،‬تەنها هەر چاوی ب���ە كۆدوورگەیەكی‬ ‫وێران دەكەوێت‪ ،‬دوورگەكانی دێزۆالسیۆن‪.‬‬ ‫لەنێ���و ئ���ەم دوورگان���ە‪ ،‬ئوس���ترالیەكان‬ ‫دوورگەی هێرد بە موڵكی خۆیان دەزانن‪ .‬هێرد‬ ‫دوورگەیەكی بچووكتر و كەمێكیش دەكەوێتە‬ ‫باشوورەوە‪ .‬ئوسترالیەكان لێكۆڵینەوەیەكیان‬ ‫سەبارەت بە چۆنیەتی ژیانی ئینسان لەو شوێنە‬ ‫التەریك و بندەستانە ئەنجامداوە‪ .‬دوای ئەوەی‬ ‫نەگەیش���توونەتە هیچ ئەنجامێكی دڵخۆشكەر‬ ‫كە شایانی باس بووبێت‪ ،‬باروبارگەی خۆیان‬ ‫پێچاوەتەوە و بە یەكجارەكی بنكەكەش���یان‬ ‫لەسەر دوورگەكە داخستووە‪ .‬ئیتر لەو قۆناغە‬ ‫بە س���ەرەوە‪ ،‬تەنه���ا هەر زان���اكان‪ ،‬ئەویش‬

‫ئ���ەوە بكرێت كە هی���چ دەرچوونێك بە تاقی‬ ‫تەنها لە بنكەكە مۆڵەتی پێنادرێت‪ .‬بەالیەنی‬ ‫كەمەوە دەبێ س���ێ كەس پێك���ەوە دەرچن‪.‬‬ ‫گریمانی ئەوە دەكرێت كە «ئەگەر یەكەمیان‬ ‫بریندار ب���وو‪ ،‬ئ���ەوە دووەمی���ان دەتوانێت‬ ‫یارمەتی بدات و سێیەمیشیان دەتوانێت داوای‬ ‫فریاگوزاری بكات»‪ .‬ئەم رێنماییانە ئاراستەی‬ ‫ئەو كەس���انە دەكرێن كە لە سەرلەبەیانییەوە‬ ‫بەبێ وەرگرتنی مۆڵەتی پێشوەخت‪ ،‬بنكەكە‬ ‫جێدەهڵن بۆ پیاسەكردن‪.‬‬ ‫لەكاتی ئەو دەرچوونە چوارچێوەڕێژكراوەدا‪،‬‬ ‫«پیاس���ەكەران» خەریكی ژماردنی ش���ێری‬ ‫دەریاكانن و ئەڵقە دەخەنە پێی كۆرمۆرانەكان‬ ‫(گیان���دارە زەبەالح���ە ئەفس���انەییەكان) و‬ ‫ئامێ���ری «جی پی ئێس» لەس���ەر پش���تی‬ ‫فیلی دەریاكان گیردەكەن‪ ،‬دەس���ت بەس���ەر‬ ‫ئەو پشیالنەدا دەگرن كە رۆژگار كردوونی بە‬ ‫كێوی و سترێسی كەلەرمی دوورگەی كێرگلێن‬

‫دەپێوێن‪...‬‬ ‫رێبوارەكان بەش���ێوەیەكی سەخت و دژوار‬ ‫رێ���گا ب���ەرەو كۆلێ���ت و ش���وێنی داڵدەدان‬ ‫دەكەن���ەوە‪ .‬چونك���ە بایەك���ی هەن���د تی���ژ‬ ‫هەڵیكردووە كە هەموو ك���ون و كەلەبەرێكی‬ ‫گرتووەتەوە و هەموو ش���تێكی لە پێش خۆی‬ ‫راماڵیوە‪ .‬لەو ئاقارە قوتبییەدا‪ ،‬پێش ئەوەی‬ ‫چڕنووكە نەوس���نەكانی ئینس���انی بگاتێ‪ ،‬با‬ ‫هەم���وو كارێكی خۆی ئەنجام���داوە‪ .‬ماوە نا‬ ‫ماوەیەكیش‪ ،‬ئاوی س���ۆالڤێك دەبینرێت كە‬ ‫بەرەوخوار جۆگەلە دەبەستێت‪.‬‬ ‫نەبوونی ئاس���ەوارێكی لوك���س بیرمان بۆ‬ ‫ئاووهەوایەك���ی ئەفس���انەیی و س���ەرەتایی‬ ‫رادەكێش���ێت‪ ،‬بەاڵم تەنەكە ش���ینەكان (كە‬ ‫لە پالس���تیك و ب���ە ش���ێوەیەكی مەحكەم‬ ‫دروستكراون) پڕ لە خۆراكن و بە چاودێرییەكی‬ ‫لە راددەبەدەریش لەالی���ەن دوو رێكخراوەوە‬ ‫بەڕێوەدەچن كە بچووكترین شت لەالی خۆیان‬

‫تۆمار دەكەن‪ .‬مەبەستیش لە رێكخراوی خاكی‬ ‫قوتبی باشووری فەڕەنسی و پەیمانگای قوتبی‬ ‫فەڕەنسی پۆل‪-‬ئێمیل‪-‬ڤیكتۆرە‪ .‬كەواتە ئەگەر‬ ‫ئەندامێك���ی پەیمانگا ل���ە كۆلێتی رێكخراوی‬ ‫قوتبی فەڕەنسی بمێنێتەوە و لەوێ شەو بباتە‬ ‫سەر‪ ،‬سەرەڕای زۆروزەبەندی ئازووقەش‪ ،‬بۆی‬ ‫نییە دەس���ت بۆ خۆراكەكان بەرێت‪ .‬دەبێ لە‬ ‫كۆڵەپش���تی خۆی‪ ،‬خۆراك و تێشووی خۆی‬ ‫بپێچێتەوە‪.‬‬ ‫هەردەمێكی���ش ب���ە تەم���ای ئ���ەوە بین‬ ‫ب���ەرەوڕووی ئەو با و بۆران���ە هەنگاو بنێین‬ ‫ك���ە ئاس���ۆییانە خۆیان بە لەش و س���ەر و‬ ‫رووخس���ارماندا دەكێش���ن‪ ،‬ئ���ەوە لە هەموو‬ ‫ئانوساتێكدا ترس���ی ئەوە هەیە تا ئەژنۆمان‬ ‫بچەقین‪ ،‬یان گەیش���تبێتینە ئەو ناوچە رووت‬ ‫و بەردەاڵن���ەی ل���ەو گژوگیای���ە تایبەتییانە‬ ‫(ئازۆرێل) بترازێت كە بە تۆپەڵ لە پێش���مان‬ ‫قووت دەبنەوە‪ ،‬هیچ شتێكی دیكە نابینرێت‪.‬‬

‫دەبێ خۆش���مانی لێ بپارێزین‪ ،‬چونكە وەك‬ ‫ئەوە وایە بە نێو كێڵگەی مینی شەخس���یدا‬ ‫هەنگاو بنێین‪ .‬لە هەم���ان كاتدا‪ ،‬چاومان بە‬ ‫رووەك���ی دەگم���ەن و پارێزراویش دەكەوێت‪.‬‬ ‫هەمووشمان كۆڵەپش���تمان پێیە كە دووجار‬ ‫لەبارستایی ئاسایی خۆی قورسترە‪.‬‬ ‫لە نێو ئ���ەم هەنگاوە قورس���انەدا‪ ،‬وێڕای‬ ‫سەرجەم ئەو سەختییانەی كە بەر جەستەمان‬ ‫دەكەون‪ ،‬گوێمان ل���ە دەمەقاڵەی نێوان دوو‬ ‫گرووپ دەبێت‪ .‬دوو دەس���تەی بەرهەڵستكار‪،‬‬ ‫دەس���تەیەكیان الیەنگرانی «رێ���ز نات»ن‪،‬‬ ‫ك���ە خەبات ب���ۆ ئەوە دەك���ەن‪ ،‬بەپێی توانا‬ ‫پاركە سروش���تییەكە بگەڕێننەوە س���ەردەمە‬ ‫سەرەتاییەكانی خۆی و لە هەوڵی قەاڵچۆكردنی‬ ‫چەندین نەخۆش���یدان كە لەنێو زیندەوەرانی‬ ‫ئ���ەو ناوچەی���ە باڵوبووەتەوە‪ .‬دەس���تەكەی‬ ‫دیكەشیان خەبات دەكەن لە پێناو پاراستنی‬ ‫ئەمڕۆ هەموو‬ ‫ئەو گیانەوەرانەی لە شوێنی دیكەوە هێنراون‬ ‫و هەروەه���ا لە پێناو چارەس���ەكردنی خمێرە شتێكی پەیوەندیدار بە‬ ‫سەوزەكان دەجەنگن و بانگەشە بۆ ئاژەڵداری‬ ‫خۆماڵی دەكەن كە جاران دانیش���تووانی ئەو رۆژهەاڵتی ناوەڕاست لە‬ ‫ناوچەیەی لەس���ەر ژیاوە‪ .‬ئەم ئاژەڵدارییەش چوارچێوەی دابەشكردنی‬ ‫بەپێی قۆناغەكانی ساڵ پەیڕەوی كراوە‪40 ،‬‬ ‫رۆژ لە وەرزی زس���تانی قوتبی كە مانگەكانی فرە سادەكەرەوەی "شیعە‬ ‫تەمووز (جوالی) و ئاب (ئۆگوست)‬ ‫دەگرێتەوە و سوننە"دا دەخوێندرێتەوە‬ ‫تا دەگاتە ‪ 100‬رۆژ لە وەزری هاویندا‪.‬‬ ‫واپێدەچ���ێ ه���ەر دواب���ەدوای دۆزینەوەی‬ ‫ئەم كۆدوورگەی���ە (ئەرخەبیل) لەالیەن ئیڤ ب���ە ش���ێوەیەكی كاتی و پچڕ پچ���ڕ دەتوانن‬ ‫ژۆزێ���ڤ دو كێرگلێن‪-‬ەوە‪ ،‬لە س���اڵی ‪ ،١٧٧٢‬تاقیكردنەوە زانس���تییەكانیان لەس���ەر ئەو‬ ‫دیمەن و كۆنتراس���تەكانی ئ���ەم كۆدوورگانە دوورگەیە ئەنجام بدەن‪.‬‬ ‫گەش���تیاریش‪ ،‬ب���ە خ���ۆی و پێی���ە ب���ە‬ ‫بەمجۆرە بووبێت‪ .‬ئەگ���ەر بێت و بە داوێكی‬ ‫نهێنی سەرجەم ئەو ئەستێرانەی لە ئاسمانی ئازارەكانیەوە‪ ،‬لەنێو خانووە دروستكراوەكاندا‬ ‫كێرگلێندا هەن پێكەوە ببەس���تینەوە‪ ،‬ئەوە بەرەوڕووی بایەكی یەكجار سەرشێت دەبێتەوە‬ ‫نەخشە تێكئااڵوەكانی رۆژنامە شەخسییەكەی كە دەی���ەوێ خانوو لە بناغ���ەوە هەڵكەنێ‪.‬‬ ‫ئەمیرالمان بۆ روون دەبێتەوە كە لە سەفەری تەنها جۆرە نەوڕەسێك نەبێت كە گۆئێالندی‬ ‫دووەمی���دا ئەنجامی داب���وو‪ .‬هێڵی زیگزاك و پێدەگوترێت‪ ،‬بەرەوڕووی ئەو بایە دەفڕێت و‬ ‫تێكشكاو‪ ،‬هێڵی بەرەو پێشەوەچوون و هێڵی بۆ چەند ساتێكیش لە چوارچێوەی پەنجەرەكە‬ ‫كشانەوە كە دەكرێ تەرجەمەی باری دەروونی وچانێ���ك دەدا و دواج���ار بەرزدەبێت���ەوە و‬ ‫ئەم گەڕۆكەمان بۆ بك���ەن لە نێوان دوودڵی تێكەڵی ه���ەورەكان دەبێ���ت‪ .‬دەبێ لەوەش‬ ‫و كش���انەوەی یەكجاری‪ .‬س���ەرەڕای ئەوەی تێبگەین بۆ ئەوەی تووشی ئینسانی نوێ بین‪،‬‬ ‫كێرگلی���ن‪ ،‬دۆزەرەوەی ئ���ەو كۆدووورگانەیە دەبێ بۆ ماوەیەكی دوور و درێژتر لە ژوورەوە‬ ‫و ن���اوی ئەویش���یان هەڵگرت���ووە‪ ،‬ب���ەاڵم بمێنینەوە‪ ،‬چونكە تاقە ش���وێنێكە كە تێیدا‬ ‫شتێكی س���ەرنجڕاكێش و سەرسووڕهێنەرە‪ ،‬هەست بە تەنهایی دەكرێ‪ .‬جا لەو فەزایە كە‬ ‫چونك���ە خودی كێرگلێن بە هیچ ش���ێوەیەك سنوورەكان لە بێكۆتایی دەخشێن‪ ،‬خۆمان بە‬ ‫خوێندنەوەی بالنشۆ‪-‬وە خەریك دەكەین‪.‬‬ ‫نەگەیشتبووە سەر ئەو دوورگانە‪.‬‬ ‫دوای خەی���اڵ و مەزەندەیەكی دەریاوانی‪،‬‬ ‫كێرگلێن دەگاتە ئەو ئاس���تەی كە چۆنیەتی * خ���اوەن خەاڵتی یەكەمین نیش���تەجێیە بۆ‬ ‫پێكهاتنی ئەو كیشوەرە قوتبییە لێكبداتەوە» ئافراندن كە بەڕێوەبەرایەتی كاروباری رۆشنبیری‬ ‫جێی گومان نییە كە كانێكی هەمەجۆری لێیە‪ ،‬ئۆقیانووس���ی هین���دی و بەڕێوەبەرایەتی بااڵی‬ ‫بە تایبەتی مس و ئاسن و قورقوشم‪ .‬لە ناوچە خاك���ی قوتب���ی ئەنتاركتیكی فەڕەنس���ی‪ ،‬بە‬ ‫ساردەكانیش���دا ئەڵماس و ئاقیق و زەفیر و ناونیش���انی «وۆرك ش���ۆپی ئەوێن���دەرێ»‬ ‫زومرودیش هەن‪ ...‬تەنانەت‪ ،‬رەنگە ئینسانی رێكیخس���تووە و كالڤدیژ سلوبان‪-‬ی وێنەگر بۆ‬ ‫نوێشی لێبێت (‪ »)٥‬ئەم هێاڵنەی سەرەوە ئەو ماوەی س���ێ مانگ لەسەر دوورگەكانی كێرگلێن‬ ‫قس���انەن كە كێرگلێن بە قەناعەتێكی زۆرەوە نیشتەجێ دەبێ‪ ،‬بۆ شەست و دووەمین گەشتی‬ ‫ئاراستەی لویسی پانزەهەمی كردبوو‪ ،‬پاشای زانستی‪.‬‬ ‫ئەو سەردەمەی فەڕەنسا و هەر خودی پاشاش‬ ‫وەرگێڕانی‪ :‬ئەحمەدی مەال‬ ‫خەرج و مەسرەفی سەفەری دووەمی گرتبووە‬ ‫پەراوێزەكان‪:‬‬

‫(‪ )١‬گراسی دولێپین‪« ،‬بەسەرهاتی سەرسوڕهێنەر و نەزانراو لە دەریای قوتبی باشوور‪ ،‬كێرگلێن‪ ،‬كرۆزێ‪،‬‬ ‫ئەمستەردام و سان‪-‬پۆل»‪ .‬دەزگای ئوێست‪-‬فرانس‪ ،‬رێن‪.٢٠٠٢ ،‬‬ ‫(‪ )٢‬زاراوەی تایفین‪ ،‬جۆرە كریۆلێكی باش���ووری ئەنتاركتیكە‪ .‬بۆ زیاتر شارەزابوون لەم زاراوەیە‪ ،‬بڕوانە «‬ ‫دوورگەكانی كێرگلێن‪ :‬جیهانێكی سەیروسەمەرە‪ ،‬بەبێ دانیشتووان»‪ .‬دەزگای هارمەتان‪ ،‬پاریس‪.٢٠٠٣ ،‬‬ ‫(‪ )٣‬مۆریس بالنشۆ‪« ،‬فەزای ئەدەبی»‪ ،‬دەزگای گالیمار‪ ،‬پاریس‪.١٩٥٥ ،‬‬ ‫(‪ )٤‬لیتە گەرماوی نێو قوڕوچڵپاو یان فیلی زەریا بە نەوازش���ەوە خۆگەوزاندن‪ .‬بۆ پێناس���ەی دیكە بڕوانە‬ ‫ئەلێكسەندەر ماروا‪.‬‬ ‫(‪ )٥‬گراسی دولێپین‪ « ،‬ئەمیرال دو كێرگلێن و ئەفسانەكانی سەردەمەكەی»‪ ،‬دەزگای هارمەتان‪.١٩٩٨ ،‬‬


‫دیپلۆماتیك‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫دیپلۆماتیك‬ ‫لومۆندلومۆند‬ ‫‪- 2013‬‬ ‫نیسانینیسانی‬

‫‪18 18‬‬

‫رەواق‬

‫دالوەر قەرەداغی *‬

‫ناوی فیلم‪ :‬وەرزی كەركەدەن‬ ‫دەرهێنانی‪ :‬بەهمەن قوبادی‬ ‫نواندنی‪ :‬مۆنیكا بیلۆچی‪ ،‬بەهرۆز وس���وقی‪،‬‬ ‫بیران سات‪،‬‬ ‫یەڵماز ئەردۆغان و بیلچیم بلگین‬ ‫مۆسیقا‪ :‬كەیهان كەلهووڕ‬ ‫وێنەگرتن‪ :‬تورەج ئەساڵنی‬

‫*‬

‫نووسین‪ :‬تۆماس ئۆیستەرمایەر‬

‫بە بۆچوونی بەڕێوەبەری تێیاتری شاوبوهنەی‬ ‫بەرلین و دەرهێنەری ش���انۆیی پڕبەرهەم‪ ،‬تۆماس‬ ‫ئۆیستەرمایەر‪ ،‬ئەگەر شانۆگەری بودجەی حكومی‬ ‫بۆ دابین نەكرێ���ت و لە ناو كۆمەڵگە رەگی خۆی‬ ‫دانەكوتێت‪ ،‬هەر نەبێت باش���ترە‪ .‬ل���ەم وتارەدا‪،‬‬ ‫نووس���ەر ش���یكردنەوەیەك بۆ مەرجە «ماددی و‬ ‫روحیەكان»ی بووژانەوەی هونەری شانۆ دەكات‪،‬‬ ‫چونكە لە ئەوروپا‪ ،‬شانۆگەری نەك تەنها بە دەست‬ ‫سیاسەتی كەممەسرەفی (تقشف)ی حكومەتانەوە‬ ‫دەناڵێنێت‪ ،‬بەڵكو بە دەست ئارەزووی تەسلیمبوون‬ ‫بە ئایدیۆلۆژیای زاڵیشەوە دەناڵێنێ‪.‬‬

‫ئیدی چیت لە خاك دەوێ‬ ‫ئەی گوایە لە كۆڵت نەبوونەوە؟‬ ‫گۆڕیان هەڵكەندیت‪ ،‬ناووناسنامەتیان شوێنبزر كرد‬ ‫گوتیان‪ :‬مردوویت!‬ ‫مردوویت ‪ ...‬یان زیندوو‬ ‫كەس نازانێ‬ ‫دەم بدروو‬ ‫دیوارەكان لەسەر شانت هەڵبگرە و‬ ‫بڕۆ!‬ ‫ ‬

‫لە فیلمی وەرزی كەركەدەن – ەوە‬

‫«پاییزان مانگ بێ ئەندازە جوانە‪ .‬ئەو كەسەی پێیوابێ كە مانگ‬ ‫هەمیشە ئاوها دیارە‪ ،‬ئەوا نازانێ جیاوازی چییە و ئەوەش شتێكە‬ ‫مایەی داخ و ئەفسووسە»‪.‬‬ ‫ئەندرێ تاركۆڤسكی‬ ‫ ‬ ‫وەرزی كەرك���ەدەن فیلمێك���ی نوێی‬ ‫بەهم���ەن قوبادییە‪ ،‬قوب���ادی لەم كارە‬ ‫نوێیەیدا شتێكی دیكە دەڵێ تا رادەیەكی‬ ‫زۆر جی���اواز لەوەی كە ل���ە فیلمەكانی‬ ‫پێش���وویدا گوتوویەتی و ش���تێكی زۆر‬ ‫جیاوازتری���ش پیش���ان دەدا لەوەی كە‬ ‫بین���ەری ئێم���ە ل���ەو چەن���د ئەزموونە‬ ‫سینەماییە كەمەی فیلمسازیی كوردیدا‪،‬‬ ‫ب���ە بینینی راهات���ووە‪ .‬بە ب���ڕوای من‬ ‫قوب���ادی لەم فیلمە نوێیەیدا دەگەڕێتەوە‬ ‫بۆ ئەسڵ و كرۆكی سینەما‪ ،‬دەگەڕێتەوە‬ ‫بۆ ئەو ماتریاڵە خاو و رەس���ەنانەی كە‬ ‫پێكهاتەی س���ینەما دروستدەكەن‪ .‬پەنا‬ ‫دە��اتە بەر وێنە لە گۆشەی جودا جودا و‬ ‫ناباوەوە‪ ،‬بوێرانە و بە متمانەوە‪ ،‬كامێرا‬ ‫لەس���ەر وێنە لە بزاوترین دۆخی وەستان‬ ‫و جێگیربوونیدا‪ ،‬رادەگرێت‪.‬‬ ‫وێنە ل���ەم كارە نوێی���ەی قوبادیدا‪،‬‬ ‫ل���ەوە دەردەچێت ك���ە فۆرمێكی جێگیر‬ ‫بێ و ببینرێ و تێپەڕێ و پاش���ان وێنەی‬ ‫دیكەی ب���ە دوادا بێت‪ ،‬یاخ���ود وێنەی‬ ‫دیكە و فۆرمی دیكە تەواو بكات‪ ،‬بەڵكو‬ ‫پنتێك���ە بۆ هەڵگۆزین���ی وێنەی نوێ و‬ ‫یەكەیەكە سەربەخۆ كە ریتمی گێڕانەوە و‬ ‫توخمەكانی چیرۆكی لەسەر هەڵدەچنرێ‬ ‫و دەبێتە درێژكراوە و بەشێكی سەرەكی‬ ‫لێ���ی‪ .‬وێنە ل���ە وەرزی كەركەدەن – دا‬ ‫فۆرمێكە زیاتر دەبیسترێ وەك لەوەی بە‬ ‫تەنها ببینرێ‪ ،‬پردی پەیوەندی وەرگریش‬ ‫لەگ���ەڵ ئ���ەو فۆرمان���ەدا‪ ،‬بێدەنگییەكە‬ ‫ك���ە مەگەر تەنها لەڕێی ش���یعر و دێڕی‬ ‫بێدەنگی موس���یقاییەوە بناس���رێتەوە و‬ ‫ل���ەزەت لە بیس���تنی ببرێ‪ .‬لە س���ەروو‬ ‫هەموو ئەوەشەوە‪ ،‬وێنە گوزارشت ناكات‪،‬‬ ‫بەڵكو گوزارش���تی لێدەك���رێ‪ ،‬بێگومان‬ ‫لەڕێی وش���ەوە نا بەڵك���و بە بێدەنگی و‬ ‫لەو فەزایەدا كە بێدەنگی دایدەمەزرێنێ‪.‬‬ ‫قوبادی لە وەرزی كەركەدەندا ئیشێكی‬ ‫ورد و گرنگ���ی لەس���ەر دووانەی دەرەوە‬ ‫‪ /‬ناوەوە (دەرەوەی ش���وێن و ناوەوەی‬ ‫شوێن‪ ،‬روخس���اری پاڵەوان و ناوەوەی‪،‬‬ ‫ناو زیندان و دەرەوەی‪ ،‬ناوەوەی شۆڕش‬ ‫و دەرەوەی‪ ،‬ناوەوەی نیشتمان و دەرەوە‬ ‫و م���اڵ و دەرەوەی ) ك���ردووە كە یەك‬ ‫ئەویت���ر ت���ەواو دەكات و تا س���نووری‬

‫چوونەوە س���ەر یەكدی‪ ،‬پێك���دا دەچن‬ ‫و رەنگ و خەس���ڵەتی یەكتری دەگرن‪.‬‬ ‫هێن���دە بە ش���ێوەیەكی ش���ەفاف و بە‬ ‫چاوێكی شاعیرانە و ریتمێكی هاوئاهەنگ‬ ‫ئیش لەس���ەر ئەو دوالیزم���ە كراوە‪ ،‬كە‬ ‫بین���ەری س���ینەما‪ ،‬ئەزموونەكانی كەڵە‬ ‫دەرهێنەرانی وەك ئەندری تاركۆڤس���كی‬ ‫و ئینگم���ار بێرگمان – ی لە یادەوەریدا‬ ‫دەژێتەوە‪.‬‬ ‫بۆ نموونە ئەو وێنەیەی كە زیندانوان‬ ‫لە دەرەوەی زیندانەكەدا لەژێر پروشەی‬ ‫بەفردا راوەس���تاوە و لەناو زیندانەكەشدا‬ ‫شاعیری زیندانی‪ ،‬توورەكەی لەسەردا و‬ ‫لەگەڵ ژنەكەیدا‪ ،‬رێگەی سێكس���كردنی‬ ‫پێدراوە‪ ،‬لەو وێنانەیە كە درێژ دەبێتەوە‬ ‫بۆ دەرەوەی خ���ۆی و یەكێكی دیكە لە‬ ‫س���اتەوەختە جوانەكان���ی فیل���م تۆمار‬ ‫دەكات‪ ،‬وێنەیەك كە س���نووری لەحزەی‬ ‫بینینی رووت دەب���ڕێ و جوانییەك چێ‬ ‫دەبێ دانسقە كە تەنها بەو شێوەیە و لەو‬ ‫جۆرە مامەڵەكردنە هەستیارەدا جوانیی‬ ‫ل���ە توانایدایە گوزارش���ت ل���ە تراژیدیا‬ ‫بكات‪.‬‬ ‫ب���ەم مانایە‪ ،‬ل���ە وەرزی كەركەدەندا‬ ‫بینەر خۆی لەژێ���ر هەژموونی بێدەنگیی‬ ‫درێ���ژ درێژی پڕ لە گوتن و پرس���یار و‬ ‫بێدەنگیدا دەبینێتەوە‪ ،‬بەر لە هەر شتێك‬ ‫هەست دەكات كە ئەوەی دەیبینێ‪ ،‬تەنها‬ ‫چ���او بۆ بینین���ی بە هانای���ەوە نایەت‪،‬‬ ‫بەڵكو پێویستە كۆمەك لە شتی دیكەی‬ ‫وەك خەیاڵ و بیس���تن و رامان بخوازێ‪،‬‬ ‫پرۆس���ەی بینین لە وەرزی كەركەدەندا‪،‬‬ ‫بە ش���یعر دەستپێدەكات و بە بێدەنگیدا‬ ‫دەڕوا و دواجاریش دەڕژێتەوە ناو خودی‬ ‫شیعر‪.‬‬ ‫ئ���ەوەی بەر لە هەر ش���تێك وەرزی‬ ‫كەركەدەن لە فیلمەكانی دیكەی بەهمەن‬ ‫قوبادی جیادەكات���ەوە‪ ،‬هەنگاونانیەتی‬ ‫رووە و جیهانیب���وون‪ .‬گەر تا س���ااڵنێك‬ ‫لەوەوب���ەر‪ ،‬قوب���ادی زۆر ل���ە كارەكانی‬ ‫پێش���ووی لە مەرزەكاندا قەتیس كردبێ‬ ‫و بۆ تەنیایی و مەرگەس���اتەكانی كورد‬ ‫الوابێتەوە‪ ،‬ئەوا ل���ە ئەزموونەكانی ئەم‬ ‫دوایی���ەی و ب���ە تایبەتیش ل���ە وەرزی‬ ‫كەرك���ەدەن – ەوە‪ ،‬ل���ە دونیابین���ی‬

‫هونەری شانۆ‬

‫دیكەوە و بە ئاراس���تەی دیكەدا هەنگاو‬ ‫دەنێت‪ .‬ك���ورد گوتەنی بەهمەن قوبادی‬ ‫لەم فیلمەوە بڕی���ار دەدات بە كەم قایل‬ ‫نەبێت‪.‬‬ ‫وەرزی كەرك���ەدەن لە چی���رۆك یان‬ ‫لەڕاستیدا لە ژیاننامەی شاعیر و نووسەری‬ ‫كورد سدیق كەمانگەر‪ -‬ی خەڵكی بانەی‬ ‫رۆژهەاڵت���ی كوردس���تانەوە هەڵگۆزراوە‬ ‫كە بە تۆمەتی نووس���ینی شیعری دژ بە‬ ‫رژێمی ئیسالمی‪ 27 ،‬ساڵ لە زینداندا و‬ ‫لە هەلومەرجێكی بێ ئەندازە نامرۆڤانەدا‬ ‫دەبات���ە س���ەر‪ ،‬ژنەكەش���ی (مین���ای‬ ‫درەخش���انی) كە خەڵكی تاران و شیعە‬ ‫مەزهەبە‪ ،‬بە هەمان تۆمەت بە ‪ 10‬ساڵ‬ ‫زیندانی حوك���م دەدرێت‪ ،‬وێڕای ئەوەش‬ ‫چارەنووسی شاعیرەكە لە خانەوادەكەی‬ ‫دەش���اردرێتەوە و پێیاندەگوترێ مردووە‬ ‫و بۆ ماوەی ‪ 27‬س���اڵ باوكی لەس���ەر‬ ‫گۆڕێكی س���اختە دەیالوێنێتەوە و بۆی‬ ‫دەگری‪ .‬هاوتەریب ب���ەو هێڵە‪ ،‬چیرۆكی‬ ‫عەشقی ئەو شاعیرە و مینای درەخشانی‬ ‫هەیە‪ ،‬كە لەڕاس���تیدا ئەمە ئەو بیانووە‬ ‫راس���تەقینەیەیە‪ ،‬لە وەرزی كەركەدەندا‬ ‫دەبێتە س���ەرچاوەی هەموو تراژیدیاكان‬ ‫و چارەنووس���ی ه���ەردوو پاڵ���ەوان لە‬ ‫بناخ���ەوەڕا هەڵدەتەكێن���ێ و ئێس���تا و‬ ‫ئایندەیان دەكاتە خەونێكی ترسناكی پڕ‬ ‫لە مۆتەكە‪.‬‬ ‫كاس���تینی وەرزی كەرك���ەدەن‬ ‫كاستینێكی س���ەنگین و ژمارەی گرینگن‬ ‫ل���ە كاری س���ینەمایی واڵتەكانی���ان و‬ ‫جیهان���دا‪ .‬هەر لە خاتوو مۆنیكا بیلۆچی‬ ‫ئیتاڵیاییەوە بۆ بەهرۆزی وسوقی ئێرانی‬ ‫و یەڵم���از ئەردۆغ���ان و مولجیم بلگینی‬ ‫ت���ورك ت���ا دەگات���ە كەیه���ان كەلهووڕ‬ ‫و وێنەگرێك���ی بەتوان���ا و ناس���راوی‬ ‫ك���وردی وەك تورەجی ئەس�ڵ�انی‪ .‬ئەم‬ ‫كاس���تینە بەو قورساییەش���ەوە‪ ،‬لە مانا‬ ‫س���یمبوڵیكییەكەیدا‪ ،‬گردبوون���ەوەی‬ ‫تواناگەلێك���ە ل���ە فیلمێك���ی جواندا بۆ‬ ‫لەس���ەركردنەوەی گەلێك و هێمایەكیشە‬ ‫بۆ هاوچارەنووس���یی ئینسان و خەونی‬ ‫هاوبەشی بە ئازادییەوە‪.‬‬ ‫*شاعیر و نووسەر‬

‫لەو واڵتە ئەوروپیانەی كە خۆیان بە دیموكرات‬ ‫دادەنێ���ن‪ ،‬بەرژەوەندیی گش���تی حكومەت ناچار‬ ‫دەكات ب���اج وەربگرێ���ت و لە رێ���گای دامودەزگا‬ ‫جیاجیاكانیش���یەوە پارەكە س���ەرلەنوێ دابەش‬ ‫بكاتەوە‪ ،‬چونكە ئەم كارە بە راس���ت و پێویست‬ ‫دەزانرێت‪ .‬بمبوورن لە نووس���ینی ئەم پێشەكیە‬ ‫الوازە‪ ،‬ب���ەاڵم پێ���م باش بوو بە بی���ری خوێنەر‬ ‫بێنمەوە كە ئاخۆ بیرۆكەی كاری گشتی تا چەند‬ ‫چووەتە ن���او جەرگەی خودی كۆمەڵگەكانمان كە‬ ‫یارمەتی تاكەكان و گرووپە كۆمەاڵیەتییەكان بدات‬ ‫تا كامەران بن؟ س���ەركەوتوو ب���ن؟ فێرببن؟ تا‬ ‫بیروبۆچوونی دیكە قبوڵ بكەن‪ ،‬تا كەسانی دیكە‬ ‫و كۆمەڵگەكانی دیكە قبوڵ بكەن؟‬ ‫س���ەركەوتنی نیۆلیبرالی���زم ك���ە لە س���ااڵنی‬ ‫حەفتاكان لە چیكاگۆ دەستیپێكرد و بە رووخانی‬ ‫«سۆس���یالیزمی راس���تەقینە» خێراتر بوو‪ ،‬دوو‬ ‫ئاكامی لێكەوتەوە‪ :‬هەڵگرتنی بەربەس���ت لەسەر‬ ‫بازاڕە داراییەكان و ئازادبوونیان‪ ،‬تایبەتاندنی ئەو‬ ‫خزمەتگ���وزاری و دامودەزگایانەی كە تا ئەوكات‬ ‫سەر بە كەرتی گشتی بوون‪ .‬ئەم گۆڕانی پارادیگمە‬ ‫هاوكات بووە لەگەڵ لەدەستدانی شەرعییەتی شانۆ‪.‬‬ ‫بەشێكی زۆری چەپ لە ئەوروپای رۆژئاوا كە هەر‬ ‫خۆیان پێش���تر بە گومان بوون لە دامودەزگاكان‪،‬‬ ‫ئەوە ئەگ���ەر نەڵێین دژی دەوڵەت بوون‪ ،‬هیچیان‬ ‫بۆ نەمایەوە تەنها بەرگریكردن نەبێت لە دەوڵەت‬ ‫بەرامبەر بە هێرش���ی الیەنگ���رە تازەكانی بازاڕ‪،‬‬ ‫ئەگەرچی ئەمەشیان لە ناچاری بوو‪.‬‬ ‫لە راستیدا‪ ،‬من خۆم خەون بە كۆمەڵگەیەكەوە‬ ‫دەبینم كە رزگاری بووبێت لە دەس���ت موڵكایەتی‬ ‫تایب���ەت‪ ،‬هەروەه���ا س���امان و دەرامەتەكانیش‬ ‫بە ش���ێوەیەكی یەكس���ان هی هەم���وو تاكەكانی‬ ‫ئەو كۆمەڵگەیە بن‪ .‬بەاڵم ئەفس���وس هێشتا زۆر‬ ‫زۆرم���ان م���اوە بگەینە ئ���ەم یۆتۆپیایە‪ .‬لەمەش‬ ‫خراپتر‪ ،‬ئایدیۆلۆژیای بازاڕ پەڵەی تۆتالیتاریزم لە‬ ‫نێوچەوانی هەر بیرێك و هەر هەوڵێك دەدات كە بە‬ ‫ئاراستەی ئەم خەونە كاربكات‪ .‬تەنانەت پرینسیپی‬ ‫بەشینەوەیەكی بەشەكی (جزئی) سامانەكان‪ ،‬ئەو‬ ‫پرینسیپەی كە بورژوازیی داگیركەر لە سەدەكانی‬ ‫نۆزدەهەم و بیس���تەمدا دایهێناب���وو‪ ،‬ئەمڕۆكە لە‬ ‫مەترسیدایە‪.‬‬ ‫هەرچ���ی ئەوانەی ئەمڕۆ لەبەر مەترس���ییەكی‬ ‫گ���ەورەدان كەمێ���ك دوای دامەزراندن���ی رای���خ‬ ‫(ئیمپڕاتۆریەت)ی ئەڵمانی لە س���ااڵنی ‪- 1870‬‬ ‫‪ ،1871‬لەو س���ەردەمەی كە پێیدەڵێن سەردەمی‬ ‫«دامەزرێنەران»‪ ،‬داهێنراون‪ .‬واتە ئەوانەی كە زۆر‬ ‫كەم بەدامەزراوەیی كرابوون و بەرپرسیارێتییەكەیان‬ ‫دراب���ووە هێ���زی گش���تی واتە حكوم���ەت‪ ،-‬ئەو‬ ‫شتانەش ئەمانەن‪ :‬هۆیە گشتییەكانی گواستنەوە‪،‬‬ ‫قوتابخان���ەكان‪ ،‬زانك���ۆكان‪ ،‬پەرتووكخان���ەكان‪،‬‬ ‫پاركەكان‪ ،‬هت���د‪ .‬ئەوكات‪ ،‬ب���ورژوازی دەوڵەتی‬ ‫ئەمەی بە دەربڕینی هێزە م���اددی و روحیەكەی‬ ‫خۆی دادەنا‪ .‬كەچی ئەمڕۆ‪ ،‬تەنها وەك كۆسپێك‬ ‫لە بەردەم گەش���انەوەی خۆیدا س���ەیری دەكات‪.‬‬ ‫ئ���ەو دام���ودەزگا كولتووریانەی كە ب���ە پارەی‬ ‫حكوم���ی بەڕێوەدەبرێن و جاران جێی ش���انازی‬ ‫دەستەبژێرەكانی كۆمەڵگە بوون‪ ،‬ئەمڕۆ بەشێكی‬ ‫زۆریان شەرعیەتیان لە دەستداوە‪.‬‬ ‫ل���ە ئەڵمانیا‪ ،‬لەس���اڵی ‪1992‬ەوە ‪ 18‬ش���انۆ‬ ‫یان داخ���راون یانیش تێكەڵكراون‪ .‬بە پێچەوانەی‬ ‫فەڕەنسا‪ ،‬لە ئەڵمانیا تەنها حكومەتە هەرێمییەكان‬ ‫و ش���ارەوانییەكان كۆمەك���ی دارای���ی دەدەن���ە‬ ‫دامودەزگا و چاالكییە كولتوورییەكان‪ .‬لە بەرلین‪،‬‬ ‫ئەگەرچی الفی ئەوە لێدەدرێ كە گوایە بەهەشتی‬ ‫هونەرمەندانی الوە‪ ،‬بودج���ەی كولتوور لە ‪%2‬ی‬ ‫خەرجییە گشتیەكان تێناپەڕێت‪ .‬ئەگەر دایبنێین‬ ‫كە بەشی شانۆ بە ئۆپێراشەوە تەنها ‪%1.1‬ی ئەو‬

‫بودجەیە بێت (‪ %0.7‬بۆ یەك تاكە ش���انۆ)‪ ،‬ئەوە‬ ‫ئەو قسە و باسانەی كە ئێستا لەسەر كەمكردنەوەی‬ ‫زیاتری ئەو بودجەیە دەكرێن نابەجێن و غەدرێكە‬ ‫لە ش���انۆ دەكرێت‪ .‬رەوشی شانۆ لە هامبورگ كە‬ ‫دووەم گەورە ش���اری واڵتە‪ ،‬لەوەی بەرلین باشتر‬ ‫نیی���ە‪ ،‬چونكە بودجەی كولتوور ‪ %2.1‬و بەش�����ی‬ ‫شانۆ و ئۆپێراش ‪%0.9‬یە‪.‬‬

‫لە پێناو خوێندنەوەیەكی دیكەی‬ ‫كۆمەڵگەدا‬ ‫بورژوازی دەستی لەو بیرۆكە بناغەییە هەڵگرت‬ ‫كە وێنەیەك���ی بۆ خودی خۆی دروس���تكردبوو‪،‬‬ ‫وێنەیەك لەس���ەر ش���تێكی دیكە دامەزرابوو نەك‬ ‫لەس���ەر چاوچنۆكی و پارەپەرستی‪ .‬هەرچی ئەو‬ ‫گومانكردن���ە قووڵەی چینە هەژارەكانیش���ە‪ ،‬كە‬ ‫ناهەقیش���یان نەبوو لەو گومانەیان‪ ،‬بەرامبەر بەو‬ ‫«پەرستگا بورژوازییانە» (واتە شانۆكان)‪ ،‬ئێستا‬ ‫لەگەڵ س���ەردەمدا دێتەوە‪ .‬س���اڵ و نیوێك پێش‬ ‫ئێستا كاتێك لە ئەمس���تەردام بووم‪ ،‬شۆفێرێكی‬ ‫تاكس���ی كە زانی لە بواری شانۆدا كار دەكەم‪ ،‬بە‬ ‫گاڵتەوە پێیگوتم «ئێستا كاتی ئەوەیە پارەكانمان‬ ‫بدەن���ەوە!»‪ .‬ل���ەم كاتەدا‪ ،‬حكومەت���ە تازەكەی‬ ‫هۆڵەندا تازە دەس���تیكردبوو بە ش���ااڵوێكی بێ‬ ‫پێشینەی پاكتاوی كولتووری‪.‬‬ ‫ئەم كەش���وهەوایە بە ئەوروپادا باڵوبووەتەوە‪.‬‬ ‫هەڵوەش���اندنەوەی كولت���وور‪ ،‬كە لێ���رە و لەوێ‬ ‫و ب���ە پل���ەی جیا جیا ل���ە تەواوی كیش���وەری‬ ‫ئەوروپ���ادا هەس���تی پێدەكرێت‪ ،‬ل���ە ئیتاڵیا و‬ ‫بەتایبەتی ل���ە هەنگاریا زۆر زی���ادی كردووە‪ .‬لە‬ ‫هەنگاریا‪ ،‬دژایەتیكردنی رۆشنبیری لەالیەن چینی‬ ‫فەرمانڕەواوە هەروەها ئەو دروشم و لێدوانانەی كە‬ ‫بە ئاشكرا دژی جولەكە و كەسانی هۆمۆسێكسوالن‬ ‫وایان كرد بەڕێوەبەری شانۆی نیشتمانیی بوداپێست‬ ‫البدرێت و كەسێكی چڵكاوخۆری سەر بە حیزبی‬ ‫فیدێس لە جێی دابنرێت‪ ،‬كە حزبێكی راستڕەوی‬ ‫نەتەوەپەرستە‪.‬‬ ‫جگە لەم���ە‪ ،‬دیاردەیەكی دیك���ەش پەیدابووە‬ ‫ك���ە وا بۆ ‪ 10‬س���اڵێك دەچێت زیانێكی زۆری بە‬ ‫ش���انۆ گەیاندووە‪ .‬بە بیانووی ئەوەی گوایە هانی‬ ‫دەزگا سەربەخۆكان دەدەن و پشتگیرییان دەكەن‪،‬‬ ‫هات���وون هونەرمەندانی ش���انۆیان تێكبەرداوە و‬

‫لە بەرلین‪،‬‬ ‫ئەگەرچی الفی ئەوە‬ ‫لێدەدرێ كە گوایە‬ ‫بەهەشتی هونەرمەندانی‬ ‫الوە‪ ،‬بودجەی كولتوور‬ ‫لە ‪%2‬ی خەرجییە‬ ‫گشتییەكان تێناپەڕێت‪.‬‬ ‫رەوشی شانۆ لە هامبورگ‬ ‫كە دووەم گەورە شاری‬ ‫واڵتە لەوەی بەرلین باشتر‬ ‫نییە‪ ،‬چونكە بودجەی‬ ‫كولتوور ‪%2.1‬ەو بەشی‬ ‫شانۆ و ئۆپێراش ‪%0.9‬یە‬ ‫ناكۆكی و دووبەرەكییان خستووەتە نێوانیانەوە‪.‬‬ ‫ئەوانەی پشتگیری لە ش���انۆی ئازاد یان شانۆی‬ ‫ناڕەس���می دەكەن سبەی تا ئێوارێ هاتوهاواریانە‬ ‫گوای���ە ئەوان باش���تر ئەو پاران���ە بەكاردێنن كە‬ ‫دامودەزگا گشتییەكانی دەوڵەت هەڵیاندەلووشن‪.‬‬ ‫ئا بەم ش���ێوەیە خۆیان تەس���لیمی ئەپۆلۆژیای‬ ‫رۆحی س���ەردەم دەكەن‪ ،‬ئەگەرچی گومانی تێدا‬ ‫نییە پێش���یان خۆش نییە وابكەن‪ ،‬واتە‪ :‬هونەری‬ ‫زیاترتان پێش���كەش دەكەین بەرامبەر بە پارەی‬ ‫كەمتر‪ .‬المان س���ەیر نەبێت ئەگەر ئەم گوتارەی‬ ‫براكوژی الی ئەنجومەنە شارەوانییەكان و بەرپرسە‬ ‫كولتوورییەكان دەنگێكی باشی دابێتەوە‪ ،‬چونكە‬ ‫«ش���انۆی ئازاد» دوو س���وود دەبەخشێت‪ :‬ناوە‬ ‫سەرنجڕاكێشەكەی بیرمان بۆ گەنجێتی‪ ،‬یاخیبوون‬


‫و تەحەددای نوێ‬

‫(فۆتۆ‪)tipperarynorth.ie :‬‬ ‫و رۆمانتیزم دەبات و لەگەڵ پارەشدا گرفتی نییە‪.‬‬ ‫هەروەها دەتوانێت بە پارەیەكی كەمیش ئیش���ی‬ ‫خۆی هەڵسووڕێنێت‪ .‬لە راستیدا‪ ،‬كاربەدەستانی‬ ‫حكومی و بڕیاربەدەستانی سیاسی زۆر بە ئاسانی‬ ‫دەتوانن كۆمەك���ە داراییەكانیان ببڕن یان روو لە‬ ‫هونەرمەندانی دیكە بكەن و كۆمەكیان بدەنێ‪.‬‬ ‫ئەم دۆخە شلۆقەی كۆمەكی دارایی وا دەكات‬ ‫هەر پڕۆژەیەكی شانۆگەری ئەگەر سەركەوتنێكی‬ ‫خێرای مس���ۆگەری نەبێت‪ ،‬جێبەج���ێ ناكرێت‪،‬‬ ‫ئەگەرنا دوور نییە ش���انۆكاران دووچاری قەیرانی‬ ‫دارایی ببنەوە و بكەونە سەر رینگ‪ .‬بەاڵم لە هەمان‬ ‫كاتدا‪ ،‬ئەم دۆخە ئابوورییە ناهێڵێت كۆمپانیاكان‬ ‫و دەرهێنەرانی شانۆیی گەشەی ژیانی هونەرییان‬ ‫دوورم���ەودا بێت‪ .‬بۆ ئ���ەوەی بەرگەی ئەم دۆخە‬ ‫بگرن‪ ،‬هونەرمەندانی بەناو «ئازاد» زۆرجار ناچار‬ ‫دەبن وردە ئیش���ی دیكە بكەن‪ ،‬ئەمەش بە خراپ‬ ‫لەسەر هونەرە ش���انۆییەكان دەكەوێت‪ .‬هەرچی‬ ‫وردە ئیش���ەكانی دیكەی س���ەر شانۆشن‪ ،‬وەكو‬ ‫دیكۆردانەران‪ ،‬هونەرمەندانی ش���ێوەكار‪ ،‬مەیك‬ ‫ئەپ‪ ،‬وێنەكێش و هتد‪ ،‬ئەمانە لەبەر مەترس���یی‬ ‫لەناوچووندان‪.‬‬ ‫هونەرمەندان ئەركێكی قورسیان لە ئەستۆیە‪،‬‬ ‫ئەویش ئەوەیە كە س���اڵ لە دوای ساڵ و نەوە لە‬ ‫دوای نەوە دەبێت واتایەكی تازە ببەخشنە شانۆ‪.‬‬ ‫شانسی دەستكەوتنی شوێنێك كە كۆمەكی بكرێت‬ ‫ناوەستێتە سەر ژمارەی داهێنەران و شانۆكاران‪.‬‬ ‫بۆ نموونە‪ ،‬زۆربەی ش���انۆكاران كەوتوونەتە نێو‬ ‫ئ���اوی كولتوورێ���ك‪ ،‬كولت���ووری دژایەتیكردنی‬ ‫دام���ودەزگاكان و ب���ە گومان���ەوە س���ەیری ئەم‬ ‫ش���انۆ گەورە و گران و س���ەنگینانە دەكەن كە‬ ‫ب���ۆ ماوەیەكی درێژ ب���ورژوا لەخۆباییەكان تێیدا‬ ‫خۆی���ان بادەدا و فیزیان لێ���دەدا‪ .‬بەاڵم هەر ئەم‬ ‫شانۆیانەش���ن كە دەرفەتی كارمان پێدەبەخشن‪،‬‬ ‫ئامرازگەلێكی بەرهەمهێنانمان دەدەنێ كە بەراورد‬ ‫ناكرێن‪ ،‬بۆ ئەوەی گوێم���ان لە خوێندنەوەیەكی‬ ‫دیكەی كۆمەڵگە بێت‪.‬‬ ‫گومان���ی تێدا نییە‪ ،‬ئێمە هێش���تا موهەریجی‬ ‫مۆدێرنین بۆ نوخبەیەك كە قبوڵی دەكات گاڵتەی‬ ‫پێبكەی���ن بۆ ئ���ەوەی ببێتە خ���اوەن ئیمتیازی‬ ‫لێبووردەیی و بێتە بەرچاوان و بش���توانێت خۆی‬ ‫بەخۆی پێبكەنێت‪ .‬بەاڵم دەس���تبەرداربوون لەم‬ ‫ش���وێنانە‪ ،‬لەم ئامرازانە‪ ،‬وەك ئەوە وایە خۆمان‬ ‫باڵی خۆمان بكەین و ئیشی ئەو كەسانەش ئاسان‬ ‫بكەی���ن كە خەون ب���ەوەوە دەبینن نانمان ببڕن‪.‬‬ ‫لە دوای ‪ ،2008‬لە ئەمەری���كا ژمارەیەكی زۆری‬ ‫كۆمپانیاكان خۆیان لە كاری كۆمەك بەخش���ین‬ ‫كێشایەوە كە هەر ئەم كارە بوو لەناو كولتووری‬ ‫ئەمەریكیدا هەم بارانی دەباراند و هەمیش ئاسمانی‬ ‫س���اماڵی دروس���تدەكرد‪ .‬هونەرمەندان زیانێكی‬

‫زۆریان پێكەوت و ئەوان باجەكەیان دا‪.‬‬ ‫جگە لە تێكچوونی بارودۆخی ماددی‪ ،‬ئێس���تا‬ ‫هونەرمەن���دان لە دوو قەیران���دا دەژین‪ :‬قەیرانی‬ ‫رواڵ���ەت و قەیرانی ناواخن‪ .‬ئەم چەند س���اڵەی‬ ‫دوایی‪ ،‬ئیبداعی ش���انۆیی بە مەبەست خۆی بە‬ ‫هەندێ تیۆرییەوە بەس���تووەتەوە كە بۆ هونەری‬ ‫پۆس���ت درامایی و « رۆڵگێڕان» زۆر رۆش���ن و‬ ‫سوودبەخش نەبوونە‪ .‬سەیرە‪ ،‬ئەو شێوە تازانەی‬ ‫كە لە سااڵنی حەفتاكان و هەشتاكان پەیدابوونە‬ ‫هێش���تاش كاریگەرییان بەسەر پرینسیپ و رێسا‬ ‫بنچینەییە ئیستاتیكیەكانی بەشێكی زۆری شانۆ‬ ‫گشتییەكان و فێس���تیڤاڵەكاندا ماوە‪ ،‬هەرچەندە‬ ‫لەم رووەوە الساییكەرەوەكان هێشتا زۆریان ماوە‬ ‫مۆدێلەكانیان یەكس���ان بكەن‪ .‬پێكهاتەكانی ئەم‬ ‫شانۆ بێتامە كە خۆی بە پێشەنگ دادەنێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫خۆی شانۆیەكی بێتام و كرچ و كاڵە كەچی خۆی‬ ‫بە مۆدێل دادەنێت بۆ شانۆی مۆدێرن‪.‬‬ ‫س���تایلی ئەم شانۆیە دەوەس���تێتە سەر ئەو‬ ‫بیرۆكەیەی كە دەڵێت گوایە كاری شانۆنووس���ی‬ ‫چیتر لەم سەردەمەدا باوی نەماوە‪ ،‬سەردەمێك‪،‬‬ ‫گوایە مرۆڤ تەنها وەك كەسێك كە خاوەنی كار‬ ‫و كردەوەكان���ی خۆیەتی دەتوانێت پەیامی خۆی‬ ‫بگەیەنێ���ت‪ .‬كە گوایە بە ق���ەد ژمارەی بینەرانی‬ ‫ئامادەب���وو راس���تیی زاتی هەن‪ .‬ك���ە گوایە ئەو‬ ‫رووداوانەی لەس���ەر ش���انۆ نواندنیان بۆ دەكرێت‬ ‫هیچ راستییەكی ئەوتۆ دەرنابڕن كە الی هەمووان‬ ‫پەس���ەند بێت‪ .‬كە گوایە ئەزموونە پچڕپچڕەكەی‬ ‫ئێم���ە لەگەڵ جیهان���دا تەنها لەناو ش���انۆیەكدا‬ ‫پێش���كەش بكرێت‪ ،‬خۆی پارچ���ە پارچە بووە و‬ ‫تێیدا ژانرە ئەدەبیەكان لەس���ەر یەكتر دانراون‪:‬‬ ‫جەستە‪ ،‬س���ەما‪ ،‬وێنە‪ ،‬ڤیدیۆ‪ ،‬مۆسیقا‪ ،‬قسە‪...‬‬ ‫ئ���ەم چوونەناویەك���ەی هەس���تەكان ب���ە بینەر‬ ‫دەڵێت كە تا هەتایە ناتوانێت س���ەر لەم جیهانە‬ ‫بێسەروبەرە دەربكات و تێیبگات‪ ،‬كەواتە ماقوڵ‬ ‫نیی���ە بچێت لەم جیهانە بە دوای هۆكارەكان یان‬ ‫تاوانباراندا بگەڕێت‪.‬‬ ‫بە هەمان شێوەی هاوتا سۆسیالیستییەكەی‪،‬‬ ‫ئەم «ریالیزمە كاپیتالیس���تیەش» كە ماكیاژی‬ ‫ئایدیۆلۆژی���ا س���ەركەوتووەكەی دەكات و جوانی‬ ‫دەكات‪ ،‬لەو راس���تتر و بەهێزت���ر نەبێت كەمتر‬ ‫نییە‪ .‬ل���ە جیهانێكدا كە بیروب���اوەڕی نیۆلیبراڵ‬ ‫بە س���ەریدا زاڵە‪ ،‬هیچ شتێك بە قەد ئەم قسانە‬ ‫چێژ ب���ە س���وودمەندانی ناگەیەنێت‪ :‬كەس هیچ‬ ‫بەرپرس���یارێتییەكی نییە‪ ،‬ئەم جیهانە ئەوەندە‬ ‫ئاڵ���ۆزە ك���ە هەر هەوڵێ���ك بۆ تێگەیش���تن لە‬ ‫میكانیزمەكانی جگە لە وەهم هیچی دیكە نییە‪.‬‬ ‫زۆر ئاساییە كە ئەگەر گشت نوێنەرانی شانۆی‬ ‫پۆست درامایی لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا نەبن‪ .‬كاری‬ ‫هەندێ كەس���ایەتیی شانۆی دۆكیومێنتاری وەكو‬

‫كۆمەڵ���ەی ئەڵمانی ریمین���ی پرۆتۆكۆل (‪ ،)1‬یان‬ ‫شانۆنووسی سویسری میلۆ راو (‪ )2‬كە زۆرجاران‬ ‫خۆی لە قەرەی رۆژنامەگەری دەدات‪ ،‬پێدەچێت‬ ‫كەڵك���ی زیات���ری هەبێت و زیاتر عەقڵ رۆش���ن‬ ‫بكاتەوە لە چاو زۆربەی ئەو شانۆگەرییانەی كە بە‬ ‫شێوەیەكی ئاسایی مۆنتاژ دەكرێن‪ .‬سەركەوتنی‬ ‫ئەم ش���انۆیە لەوەدایە بە شێوازی تایبەتی خۆی‬ ‫تیشك دەخاتە سەر قەیرانی شانۆی كالسیكی‪ .‬بە‬ ‫تەركیزكردنە سەر بەرهەمە كالسیكییەكان‪ ،‬شانۆی‬ ‫كالس���یكی خۆی لە واقیع دابڕیوە‪ .‬ئیستاتیكای‬ ‫كالسیكی كە زۆر لە خەمی ئەوەدا نییە تەنانەت‬ ‫كەمترین زانیاریش لەس���ەر ژیانی رۆژانەیان بداتە‬ ‫جەماوەر‪ ،‬وا بۆ ‪ 30‬ساڵێك دەچێت خۆی خەریك‬

‫ئەدی چی دەڵێی‬ ‫سەبارەت بە زیادبوونی‬ ‫وتار و هەواڵ لە میدیاكان‬ ‫لەسەر نەخۆشییەكانی‬ ‫پەیوەست بە كار‪،‬‬ ‫سترێس‪ ،‬خەمۆكی‪،‬‬ ‫سیندرۆمی شەكەتبوونی‬ ‫پیشەیی؟ فیكری ئابووری‬ ‫چووەتە نێو دەمارەكانی‬ ‫خوێنی كۆمەڵگەی‬ ‫مۆدێرن و جەستە‬ ‫و رۆحی تێكداوین و‬ ‫شێواندوویەتی‬ ‫كردووە بە رابردووەوە و بە چاوێكی پیرۆز سەیری‬ ‫دەكات‪.‬‬ ‫لەناو ئەم بازنە داخراوە یان ئەم بازنە پێچاوپێچە‬ ‫س���ەر بەرەوژێ���رەدا‪ ،‬ئ���ەو پەیماننامەی���ەی كە‬ ‫شانۆگەری بە كێشە سیاسی و كۆمەاڵیەتییەكانی‬ ‫سەرد��می خۆی دەبەس���تێتەوە چاری نییە هەر‬ ‫دەبێت هەڵبوەش���ێتەوە‪ .‬تەنانەت كار لە شانۆش‬ ‫دەكات‪ ،‬چونكە ش���انۆگەران هەست و نەستیان‬ ‫لە ش���انۆگەرە كۆنەكانەوە وەردەگ���رن نەك لە‬ ‫خودی جەس���تەی خۆیان‪ .‬لە ئاكام���ی ئەمەدا‪،‬‬ ‫خەڵك���ی ئەزمووندار لە ژیان���ی رۆژانەی خۆیان‬ ‫لە چاو ش���انۆگەرە كالس���یكییەكان پتر خۆیان‬ ‫پێشان دەدەن بەوەی شتیان پێیە بۆ گێڕانەوەی‬ ‫بەس���ەرهاتەكانی ئەم جیهانە‪ ،‬كە دەبووایە ئەمە‬

‫‪19‬‬ ‫‪19‬‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫‪diplomatique‬‬

‫‪2013‬‬ ‫‪2013‬‬ ‫ئاداری‬ ‫نیسانی‪2013‬‬ ‫نیسانی‬

‫‪LE‬‬

‫كوردی‬

‫كوردی‬

‫كوردستان‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫لەالیەن كۆمپانیای رووداو باڵودەكرێتەوە‬

‫ئیشی شانۆگەران بێت نەك خەڵكی ئاسایی‪.‬‬ ‫ئەمەیە جەوه���ەری قەیرانەكە‪ .‬بۆ ئەوەی لەم‬ ‫قەیران���ە دەربازی بێت‪ ،‬ش���انۆ دەبێت بیرێك لە‬ ‫پەروەردەكردن و راهێنانی ئەكتەرانی خۆی بكاتەوە‬ ‫جا بە هەر شێوەیەك بێت‪ .‬بێرتۆلت برێخت كە لە‬ ‫بێرلینەر ئانسامبڵ دەرهێنەری شانۆیی بوو‪ ،‬داوای‬ ‫لە ئەكتەرەكانی دەكرد رووبەڕووی واقیع ببنەوە‪،‬‬ ‫بڕۆن ئامادەی دانیشتنەكانی دادگا بن‪ ،‬بچنە ناو‬ ‫كارگەكان بۆ ئەوەی لە رەفتاری خەڵكی تێبگەن‪،‬‬ ‫هۆیەكانی بزانن‪ .‬منیش هەمان شت دەكەم لەگەڵ‬ ‫ئەكتەرەكانی خۆم‪ ،‬داوایان لێدەكەم لە ژیاننامەی‬ ‫خۆیان‪ ،‬لەو ش���تانەی كە رۆژانە بە چاوی خۆیان‬ ‫دەیانبینن‪ ،‬سوود وەربگرن‪.‬‬ ‫ت���رس ل���ە خۆدابەزاندن���ی كۆمەاڵیەت���ی چ‬ ‫كاریگەرییەك���ی بەس���ەر ئەكتەران���ەوە دەبێت؟‬ ‫ئامانجی سەركەوتن چۆن كار لە هەست و نەست‬ ‫و ئارەزوو و س���ۆزمان دەكات؟ ت���ا چ راددەیەك‬ ‫ژیانی تایبەتیمان دەچێتە ژێر باری پێگوتنەكان‬ ‫(امالئ���ات)ی رۆڵگێڕان؟ چەند كاری ش���انۆیی‬ ‫بە هۆی هەلومەرج���ی كۆمەاڵیەتیی ئەكتەرێكی‬ ‫كەمدەرامەتەوە شكس���ت دێنێت؟ بۆچی چەندین‬ ‫وشەی زۆر جوان و ناسكمان هەن بۆ شیكردنەوەی‬ ‫پەیوەندیی���ە هاوس���ەری و خۆشەویس���تی و‬ ‫سێكس���ییەكانمان‪ ،‬كەچی وش���ەمان لێبڕاوە بۆ‬ ‫باسكردن لە داتەپینی سیاسیمان «سیستەمێكی‬ ‫گەندەڵ»؟ بۆچ���ی چێژ دەبینین لەوەی باس لە‬ ‫بارە دەروونییە ناهەموارەكەمان بكەین؟ باش���ە‬ ‫بۆچی ب���ە هەمان دڵەوە مامەڵە لەگەڵ كێش���ە‬ ‫كۆمەاڵیەتیی���ەكان ناكەی���ن كە وا ‪ 20‬س���اڵێكە‬ ‫ژمارەی���ان هەتا دێت زیاتر دەبێ���ت‪ ،‬لە كاتێكدا‬ ‫كارێكی زۆریان لە جەستە و رۆحی ئێمە كردووە‪:‬‬ ‫س���ەعاتی زۆری كار‪ ،‬بەژمارەبوونی ژیانی رۆژانە‪،‬‬ ‫ناچاری بەردەوام بەردەس���ت بیت و پەیوەندیت‬ ‫پێ���وە بكەن‪ ،‬نامەی پەیوەند بە ئیش تا درەنگی‬ ‫شەویش هەر بۆت دێت‪ ،‬دەبێت ژیانی خۆم بۆ ئەو‬ ‫كۆمپانیایە تەرخان بكەم كە ئیشی داومەتێ‪ ،‬وەك‬ ‫بڵێی هاوسەرگیریم لەگەڵ كۆمپانیاكە كردبێت‪.‬‬ ‫ئەم واقیعەی باسمكرد تا سەر ئێسقان چووەتە‬ ‫ناخ���ی هەموو كەس���ێكەوە‪ .‬ئ���ەدی چی دەڵێی‬ ‫سەبارەت بە زیادبوونی وتار و هەواڵ لە میدیاكان‬ ‫لەسەر نەخۆشییەكانی پەیوەست بە كار‪ ،‬سترێس‪،‬‬ ‫خەمۆكی‪ ،‬سیندرۆمی ش���ەكەتبوونی پیشەیی؟‬ ‫فیكری ئابووری چووەتە نێو دەمارەكانی خوێنی‬ ‫كۆمەڵگەی مۆدێرن و جەستە و رۆحی تێكداوین‬ ‫و شێواندوویەتی‪.‬‬

‫پەناگەیەك بۆ هێزە نوێگەرەكان‬ ‫ئەم خاڵەیە كە دەبێت ش���انۆ باس���ی بكات‪.‬‬ ‫ئەمەیە كە ئێمە دەمانتوانی بیهێنینە سەر شانۆ و‬ ‫نواندنی بۆ بكەین و لێهاتووانە خەیاڵی خۆمان بە‬ ‫ئاوی ئەو كانییە ئاوبدایە كە خەڵكی دەوروبەرمان‬ ‫ئاو دەدات‪ .‬بە بۆچوونی من باش���ترین شانۆ ئەو‬ ‫ش���انۆیەیە كە پەیمانێكی نهێنی بە خۆی داوە تا‬ ‫باسی هەموو ئەم پرس و بابەتانە بكات‪.‬‬ ‫شانۆیەك كە لەالیەن حكومەتەوە پارەی بۆ دابین‬ ‫دەكرێت‪ ،‬ناچێتە ژێر باری لۆژیكی پێشبڕكێ‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لەگەڵ ئەمەشدا‪ ،‬بیرۆكە و كەڵكەڵەكانی قازانج تا‬ ‫دێ���ت زیاتر كاریگەری پەیدا دەكەن‪ .‬كۆمەڵگەش‬ ‫رەنگە متمانەی بە خۆی پەیدا بكردایەتەوە ئەگەر‬ ‫هەندێ موهەریجی بوێری هەبووایە و ئاوێنەیان بۆ‬ ‫راگرتایە‪ ،‬وایان لێبكردایە پرسیار لە خۆی بكات و‬ ‫بە ئاشكرا گاڵتەی پێبكەن‪.‬‬ ‫شانۆ دەكرێت ئەمە بێت‪ :‬پەناگەیەك بۆ هێزە‬ ‫نوێگەرەكان‪ ،‬كاتێك ئەو دەزگایانەی بۆ گێڕانەوەی‬ ‫چیرۆك���ی دونی���ا تەرخانكراون دەبن���ە نێچیری‬ ‫خواس���تی قازانج كە لەگەڵ نەبوون���ی ئازادییان‬ ‫دێتەوە‪ ،‬بەڵگەش بۆ ئەمە‪ ،‬س���ەیری تەلەڤزیۆن‬ ‫بكە ب���ۆت دەردەكەوێت‪ .‬میدیاكان كە هەتا دێت‬ ‫زیاتر سەربەخۆیی خۆیان لە دەستدەدەن‪ ،‬جۆرێك‬ ‫ل���ە نائومێدییان دروس���تكردووە‪ ،‬ئەمە وەاڵمێكە‬ ‫لە وەاڵم���ەكان بۆ ئ���ەو پرس���یارەی كە بۆچی‬ ‫ئ���ەو هەموو خەڵكە بە تایبەت���ی گەنجان روو لە‬ ‫شاوبوهنە دەكەن‪ ،‬چونكە بە شوێنێكی دادەنێن‬ ‫كە تا ئێستاش ئازادیی رۆڵ بینین و بیركردنەوەی‬ ‫تێدا ماوە‪ .‬شوێنێكە دەتوانین جەستەی شێواوی‬ ‫مرۆڤی تێدا ببینین‪ ،‬ئەو جەستانەی لە بەر نەرمی‬ ‫خواروخێچ بوونە‪.‬‬ ‫جگ���ە لەم���ەش‪ ،‬لە ش���انۆ ش���تێك چوو و‬ ‫بەسەرچوو‪ ،‬ناكرێت چەندین جار دروستیبكەیتەوە‬ ‫یان مۆنتاژەكەی بگۆڕی وەك ئەوەی لە س���ینەما‬ ‫دەكرێت‪ .‬ش���انۆ لێرە و ئێستایە كە ئەكتەر رۆڵی‬ ‫خ���ۆی دەگێڕێ���ت و بینەریش‪ ،‬كە پس���پۆڕە لە‬ ‫سەیركردن‪ ،‬بڕیار دەدات كە ئاخۆ شانۆگەریەكەی‬ ‫بە دڵە یان نا‪ .‬لەم جیهانە دیجیتاڵەی ئێستاماندا‬ ‫كە شاشەیەكی دوو رەهەندی واقیع دەگوازێتەوە‪،‬‬

‫خاوەنی ئیمتیاز‬ ‫ئاكۆ محەممەد‬ ‫سەرنووسەر‬ ‫نەزەند بەگیخانی‬ ‫بەڕێوەبری نووسین‬ ‫سەالم سەعدی‬ ‫بەڕێوەبەری هونەری‬ ‫حوسێن هیممەتی‬ ‫ستافی وەرگێڕەكان‬ ‫دکتۆر ئاسۆ عەبدوڵاڵ حەسەن زاده‪ ،‬دکتۆر‬ ‫ئەحمەدی مەال‪ ،‬کانەبی محەممەد عەواڵ‪،‬‬ ‫هەردی مێد‪ ،‬د‪ .‬شوان جافر‬ ‫دیزاین‬ ‫بەختیار مستەفا‬ ‫هونەر مەرجان‬ ‫‪Tel: 00964 (0)750 488 5696‬‬ ‫‪info@monde- dediplomatique- kurde.com‬‬ ‫‪www.monde- dediplomatique- kurde.com‬‬ ‫ئەدرێس‬ ‫كۆمپانیای رووداو‪ ،‬شەقامی جەوهەر باپیر‪،‬‬ ‫هەولێر – هەرێمی كوردستان – عێراق‬ ‫فەرەنسا‬ ‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫بەڕێوەبەر‬ ‫‪Serge Halimi‬‬ ‫جێگری بەڕێوەبەر‬ ‫‪Alain Gresh‬‬ ‫بەڕێوەبەری كارگێڕی‬ ‫‪Bruno Lombard‬‬ ‫سەرنووسەر‬ ‫‪Martine Bulard‬‬ ‫جێگری سەرنووسەر‬ ‫‪Pierre Rimbert‬‬ ‫دەستەی نووسەران‬ ‫‪Laurent Bonnelli, Mona Chollet, Alain‬‬ ‫‪Gresh, Renaud Lamert, Evelyne Pieiller,‬‬ ‫‪Philippe Rivierre, Philippe Rekacewicz‬‬ ‫‪(cartographie), Anne-Cecile Robert‬‬ ‫بەڕێوەبەری هونەری‬ ‫‪Alice Brazilay, Maria Ierardi‬‬ ‫دیكۆمانتسیۆن‬ ‫‪Olivier Pironet‬‬ ‫سكرتاریەت‬ ‫‪Anne Callait-Chavanel, Sophie Durand‬‬‫‪NGO, Joseline Fleury, Monique Salomé‬‬ ‫‪Tel: 00 33 (0) 153 94 96 01‬‬ ‫‪Fax: 00 33 (0) 153 94 96 26‬‬ ‫ئەدرێس‬ ‫‪1- 3, rue Stephen- Pichon,‬‬ ‫‪F- 75013,Paris‬‬

‫ئیش و ئەركی ش���انۆ تەنها لەم ساتە دەگمەنەدا‬ ‫دەردەك���ەوێ‪ :‬كارێكی خەیاڵ���ی باس لە جیهانی‬ ‫واقیع دەكات‪.‬‬ ‫*دەرهێنەری ش���انۆیی و بەڕێوەبەری ش���انۆی‬ ‫شاوبوهنە لە بەرلین‬ ‫وەرگێڕانی لە فەڕەنسیەوە‪ :‬كانەبی محەممەد عەواڵ‬ ‫سەرچاوە و پەراوێزەكان‪:‬‬ ‫(‪ )1‬ئ���ەم ن���اوە واتای ئەوەیە كە كارە ش���انۆییە‬ ‫ئەزموونییەكانی چەندین هونەرمەند شانۆ و واقیع‬ ‫تێكەڵ بە یەكتر دەكەن‪.‬‬ ‫(‪ )2‬دەرهێنەرێك���ی ش���انۆیی و وتارنووس���ێكی‬ ‫سویسریە ئیش لەسەر ئەو كارە شانۆییانە دەكات‬ ‫كە ب���اس لە توندوتی���ژی دەك���ەن وەكو جەنگی‬ ‫رواندا‪ ،‬دادگاییكردنی چاوشێسكۆ و خێزانەكەی لە‬ ‫رۆمانیا‪...‬‬


‫نیسانی ‪ - 2013‬لومۆند دیپلۆماتیك‬

‫‪20‬‬

‫‪MONDE‬‬ ‫‪LE‬‬

‫‪diplomatique‬‬ ‫كوردی‬

‫رۆشنبیر و رۆمانسیەت‬ ‫ئەحمەدی مەال *‬ ‫یەكێك لە تەقلیدەكانی نووسین بە زمانی‬ ‫كوردی لە شێوە دەرەكییەكانیدا بانگەشە بۆ‬ ‫عەقاڵنیەت دەكات و دەیەوێت بە زیهنیەتێكی‬ ‫سارد و ئەكادیمیس���تیانە خۆی گەاڵڵە بكات‬ ‫و بێوچ���ان داوەتیش���مان دەكات پرس���یار‬ ‫بورووژێنی���ن و گومانچاندن بكەینە ئامرازێك‬ ‫بۆ تێگەیشتن‪ .‬بەاڵم بە وردبوونە و دیققەتدان‬ ‫لە خودی ئەو نووسینانە‪ ،‬ئەوەمان لەال روون‬ ‫دەبێتەوە كە ئەم نووس���ینانە بە نەبرەیەكی‬ ‫رۆمانس���ی فیكرەكانی���ان گەاڵڵەك���ردووە‪،‬‬ ‫هەڵبەتە مێژووی ئەم نەبرەیەش پاش���ماوەی‬ ‫كەلەپوورێك���ی پێش���ینەیە و پێویس���تی بە‬ ‫توێژینەوەیەك���ی زۆر هەیە‪ ،‬بەاڵم بەش���ێكی‬ ‫زۆری دەگەڕێتەوە بۆ سەرجەم ئەو هەست و‬ ‫شعوورانەی لە دەوری بێبەریبوون و حیرمان‬ ‫و داپڵۆس���ینی دەروونی و ویژدانی پەنگیان‬ ‫خواردووەتەوە كە بەرهەمی مێژووی خۆمانە‪.‬‬ ‫هەروەها پاشماوەی رەوانبێژییەكی مینبەریشە‬ ‫ك���ە هەر ل���ەوەوە كەرەس���تە زارەكییەكانی‬ ‫هەڵهێنج���اوە‪ :‬ل���ە جیات���ی پەنا ب���ردن بۆ‬ ‫ئەنجەت و نموون���ە و لۆژیك‪ ،‬كەلێنەكان بە‬ ‫كەرەسە ئینفیعالییەكان پڕ دەكاتەوە‪ ،‬وەكو‬ ‫دووپاتكردنەوە‪ ،‬ورووژان���دن و ختووكەدانی‬ ‫س���ۆز و باوش���ێنكردنی دوروونێكی ماندوو و‬ ‫هتد ‪....‬‬ ‫ئەم گوتارانە نابنە فاكتەری دروستكردنی‬ ‫هۆشیاری‪ ،‬بەڵكو زۆر بە پێچەوانەوە هەندەی‬ ‫دیك���ە خوێنەرێك دروس���تدەكەن ئاڵوودەی‬ ‫ئەم كەش���وهەوایە بكرێت كە هەندەی دیكە‬ ‫هەس���تی بێبەریبوون تێیدا ببووژێنرێتەوە‪.‬‬ ‫وەك���و تراوێلكەیەكی لێ���دێ‪ ،‬تینوو بۆ الی‬ ‫خۆی راكێشێت‪.‬‬ ‫یەكێك لە خەس���ڵەتەكانی ئەم نووسینە‬ ‫خ���ۆی بە گرێ���ی «هەڵوێس���تخوازی»یەوە‬ ‫هەڵدەواس���ێ‪ .‬لێرەدا دەبێ «هەڵوێس���ت»‬ ‫ل���ە «هەڵوێس���تخوازی» ج���ودا بكرێتەوە‪،‬‬ ‫یەكەمیان بە رامان و راڤەكردن و لێكۆڵینەوە‬ ‫دێتە دی و لە خزمەتی زۆرینەش���دا كۆتایی‬ ‫دێت‪ ،‬كەچی چەمكی دووەمیان تەنها فاكتەر‬ ‫پاڵپێوەنەری بێت‪ ،‬چوونە سەر سەكۆیە‪ ،‬خۆ‬ ‫نمایش���كردنە و رۆڵی ئیستیهالكی دەبینێت‪.‬‬ ‫نابێت ئەوەش���مان لەبیر بچێت كۆكردنەوەی‬ ‫بینەر لە دەوری س���پێكتال زۆر ئاس���انترە‬ ‫ل���ەوەی رچەیەكیان پێ نیش���ان بدرێت بۆ‬ ‫ئەوەی خۆیان رێگای خۆیان بكەنەوە‪.‬‬ ‫دەش���ێ ناوی «رۆمانس���یەتی نوێ» لەو‬ ‫دەقانە بنرێت‪ .‬دەقێكی جمكانەیە و ناتوانێت‬ ‫لە یۆڵداش���ە كۆمەاڵیەتیەكەی جودا بێتەوە‪.‬‬ ‫ئەو پەت���ە وەهمییە ب���واری ناداتێ جیهان‬ ‫تەی بكات و لە ف���ەزای نوێ بگەڕێت‪ .‬واتە‬ ‫نووسینێكە لە نێوان دوو جەمسەر دەڕوێ و‬ ‫لەو نێوەندە ئیش دەكات‪ .‬بۆیە بەبێ ویست‬ ‫ترۆتیس���كیانە دەیەوێ لەنێو «شۆڕش���ێكی‬ ‫ئەزەلی» بژێ���ت‪ .‬واتە لە نێو شۆڕش���ێكی‬ ‫خەیاڵی‪ ،‬ئەگەر نەگوترێت لە نێو خڵتەكانی‬ ‫شۆڕشدا توێشووی خۆی پەیدا دەكات‪.‬‬ ‫ئەم دی���دە و بۆچوونە بە ش���ێوەیەك لە‬ ‫شێوەكان ترنجێندراوەتە نێو دەقی ئەدەبی‪،‬‬ ‫دەقی ش���یعری بەش���ی ش���ێری ل���ەم بوارە‬ ‫بەركەوتووە‪ .‬هەندەی لە خەیاڵی رەتكردنەوە‬ ‫دەژێ‪ ،‬هەن���دە نەیتوانییە كەرەس���ەكانی بە‬ ‫شێوەیەك بئافرێنی كە رەتكردنەوە ئاوێتەی‬ ‫زمان بكات و ئاسۆكانی گوزارشتی پێ بەرین‬ ‫بكرێ���ت‪ .‬هەندەی دەق خۆی بە داواكارییەوە‬ ‫هەڵدەواس���ێ‪ ،‬هەن���دە خ���ۆی ب���ە زمانەوە‬ ‫هەڵنەواس���یوە‪ .‬بۆی���ە زمانێك دێت���ە ئاراوە‬ ‫كەفوكوڵ و جۆش���وخرۆش دەبن���ە داینەمۆ‬ ‫و بزوێن���ەری‪ .‬هەر بۆیە بانگەش���ەكردن بۆ‬

‫كاری هونەرمەند ‪Virna Mulino‬‬

‫بەرپاكردنی شۆڕش���ێكی كۆمەاڵیەتی‪ ،‬تەنها‬ ‫عەجولییەكی رۆمانسی لێ دەمێنێتەوە‪ ،‬نەك‬ ‫بەرهەمی رامانێك و رۆچوون و پش���كنینێكی‬ ‫ورد‪.‬‬ ‫خودی ئەو نووسینە چەند رەگەزێك دەگرێتە‬ ‫خۆی‪ ،‬دەكرێ بەمجۆرە ئاماژەیان بۆ بكرێت‪:‬‬ ‫چەمكی «مەرگ» وەك دەرچە و دەروازەیەك‬ ‫بۆ خەالس���بوون خۆیمان پێ دەناس���ێنێت‪،‬‬ ‫بێگوم���ان لێ���رە دەبێت باس ل���ە مەرگێكی‬

‫مەجازی بكرێت‪ ،‬چونك���ە لە هەموو مێژووی‬ ‫ئەدەبیات���ی كوردیدا‪ ،‬نووس���ەری خۆكوژمان‬ ‫نەبووە! ئەم بانگەشەكردنە بۆ لەناوچوون و‬ ‫مەرگ‪ ،‬ئەنجامی ئەو شكس���تە زیهنییەیە كە‬ ‫ناتوانێت دەس���تكاری هەلومەرجەكانی ژیان‬ ‫ب���كات‪ .‬هەموو پرۆژەیەك���ی واقیعی خۆی لە‬ ‫خ���ۆی دا چۆك دادەدات‪ .‬ختووكەدانی مەرگ‬ ‫لە پێناو ژیان نییە‪ ،‬بەڵكو ئەنجامی شكستە‪.‬‬ ‫ئەم���ە بەو مانایەش نابێ���ت لێكبدرێتەوە كە‬

‫كالسیكی و بەشێكی بۆچوونە رووكەشەكانی‬ ‫سۆفیگەرییە كە بە چاوێكی زۆر بێ بایەخەوە‬ ‫س���ەیری ژیانی كردووە و هەموو هەوڵێكی لە‬ ‫گەیش���تن بە یار و گەیش���تن بە حەقیقەتی‬ ‫بااڵ تەس���كردووەتەوە‪ ،‬رەنگە بەشێكیش���ی‬ ‫بگەڕێت���ەوە بۆ ئەدەبیاتی «ئەبس���ورد» كە‬ ‫لە ف���ەزاو ئاووهەوای رۆژئ���اوادا ئەم رێبازە‬ ‫سەرهەڵدەدات و خاوەن رەگوڕیشەی مێژوویی‬ ‫و كەلت���ووری تایبەت���ی خۆیەت���ی‪ ،‬بەاڵم بە‬ ‫پچڕپچڕی و بەبێ سیاقە گشتییەكەی دەگاتە‬ ‫الی ئێمە‪.‬‬ ‫ئ���ەم دراوان���ە وا دەكات‪ ،‬رۆش���نبیریی‬ ‫رۆمانس���ی‪ ،‬ب���ە ش���ێوەیەكی پەنه���ان و‬ ‫زۆرجاریش لێزانانە‪ ،‬ب���ە بێ ئەوە جاڕی بۆ‬ ‫لێبدرێت‪ ،‬لە هەوڵی ئەوەدایە بكەوێتە پێش‬ ‫كاروان‪ .‬ئارەزوومەن���دە ئااڵیەك���ی وەهم���ی‬ ‫بگرێتە دەس���تەوە و جەماوەری خوێنەریش‬ ‫بداتە دوای خۆی‪ .‬بەرەو كوێ‪ ،‬رەنگە خۆشی‬ ‫نەزانێ!‬ ‫لە ژێ���ر پ���ەردەی خ���ۆ ب���ە قوربانیزان‬ ‫ئەم خۆخس���تنە پێش���ەوەیە تەرح دەكات‪.‬‬ ‫قوربانیی���ەك ك���ە تەنها لە س���ەر رووپەلی‬ ‫كاغ���ەزدا وجوودی هەی���ە‪ ،‬ئەگینا بە واقیع‪،‬‬ ‫چ كۆمەاڵیەت���ی بووبێت‪ ،‬چ لە ئاس���تەكانی‬ ‫دیكەی ژیان وجوودی نییە‪ .‬وەكو هەڵبژاردنی‬ ‫هاوتەریبی نووسەر لەگەڵ چەمكی قوربانیداندا‬ ‫بە ش���ێوەیەكی ئۆتۆماتیك���ی بێتەدی‪ ،‬وەك‬ ‫بڵێی بە پێچەوانەوە‪ ،‬كردەی نووس���ین هیچ‬ ‫پاساو و هیچ واتەیەكی دیكە هەڵنەگرێت‪ .‬ئەم‬ ‫چەمكە‪ ،‬واتە چەمكی قوربانی‪ ،‬لە رۆژهەاڵتی‬ ‫دێرینی ئێمەدا‪ ،‬رەگوڕیشەی زۆر كۆنە‪ ،‬بۆیە‬ ‫بە ئاسانی تێكەڵ بە چەمكە گەردوونییەكان‬ ‫دەبێت‪ .‬ئەوەی بوار دەدات ئەم جۆرەنووسینە‬ ‫لەس���ەر پێ راگرێت‪ ،‬چەمكی گەردوونییە‪ ،‬بە‬ ‫واتایەكی دی‪ ،‬نووس���ەر بانگەشە بۆ كەش و‬ ‫ئاووهەوایەكی گەردوونی دەكات‪ ،‬هەوڵێك بۆ‬ ‫دامركاندنەوەی دەروونی خوێنەری ‪ ،‬چەمكی‬ ‫گەردوونی خاكێكی زۆر ب���ە پیتوبەرەكەتە‪،‬‬ ‫هەم���وو چەمكێك جوغزی نیش���تیمان تەی‬ ‫ب���كات و موخاتەب���ەی هەموو ئینس���انییەت‬ ‫بكات‪ ،‬بە رزگاربوون ل���ە ئافەتی خۆماڵێتی‬ ‫لێكدەدرێتەوە‪ .‬بەاڵم هەر ئەم گشتگیرییەشە‬ ‫زۆرج���ار خۆی لە نێو بەتاڵی���دا دەبینێتەوە‪.‬‬ ‫بەكارهێنان���ی زمانێك���ی گش���تگیر‪ ،‬بەرەو‬ ‫عەدەمییەتێ���ك داوەتم���ان دەكات و پش���ت‬ ‫لە س���ەرجەم ئەو وردەكاری و تەفاس���یالنە‬ ‫دەكات كە خ���ودی ژیان پێكدەهێنن‪ .‬واقیعی‬ ‫ئێمە‪ ،‬س���ەرباری ئەوەی گرێدراوی واقیعێكی‬ ‫گەردوونییە‪ ،‬بە تایبەتی لە دوای شەپۆلەكانی‬ ‫جیهانگیرییەوە‪ ،‬ب���ەاڵم بۆ ماوەیەكی یەكجار‬ ‫زۆری دیك���ە‪ ،‬تایبەتمەندیی���ە زمانەوان���ی و‬ ‫كۆمەاڵیەتی و ژێرخانی دەروونی و كارەكتەر‬ ‫هتد‪ ،‬زۆر تایبەت و جودان‪.‬‬ ‫ئەم زمانە گش���تگیرە‪ ،‬دیسانەوە هەندەی‬ ‫دیك���ە ئەو نەبرە رۆمانس���ییە تیژتر دەكات‪،‬‬ ‫هەندەی دیكە رۆدەچێتە نێو عەقڵ و دەروونی‬ ‫ئینسانی الی ئێمە‪.‬‬ ‫نەبوونی ئاڵووێرێكی بابەتییانە‪ ،‬لە غیابی‬ ‫عەقڵێكی گەورە كە بتوانێت بە نێو ژانرەكاندا‬ ‫گوزەر بكات‪ ،‬بەبێ ئەوەی تووش���ی ساتمەی‬ ‫گەورە بێت‪ ،‬وایكردووە‪ ،‬بەرهەمی ئەدەبی‪ ،‬بە‬ ‫تایبەتی رەگەزی شیعری لە دەور چەمكگەلێك‬ ‫خول بخۆن���ەوە كە تا س���ەربەرز بكەیتەوە‪،‬‬ ‫هەندە سنوورەكانت لێ تەسك دەبنەوە‪.‬‬

‫چەمك���ی مەرگ ل���ە رامانە فەلس���ەفییەكان‬ ‫زەوت بكەین و بوارێ���ك نەمێنێتەوە بۆ ئەم‬ ‫دیاردەیەی كە ل���ە زەمانی ئەنكیدۆوە مرۆڤ‬ ‫پێوەی ئاڵوودە بووە‪ ،‬بخەینەالوە‪.‬‬ ‫ترنجاندن���ی م���ەرگ و هەڵهاتنێكی زیهنی‬ ‫ل���ە ژیان بە تەنها تاقە ئەنجەتێك مەیس���ەر‬ ‫نابێت و پاساوی فیكرەی «ژیان بێ مانایە»‬ ‫خۆی خۆی پووچ دەكاتەوە‪ .‬رەگوڕیشەی ئەم * مامۆستای زمان و ئەدەبیاتی فەرەنسی‪،‬‬ ‫بۆچوونە بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ ئەدەبیاتی لە زانكۆی كاستییا المانچا ‪ -‬ئیسپانیا‬


lemonde 34