Analiza środowiska polonijnego w kontekście powrotów do kraju z Holandii w czasie rzeczywistym, Wars

ANALIZA ŚRODOWISKA POLONIJNEGO W KONTEKŚCIE

POWROTÓW DO KRAJU Z HOLANDII W CZASIE RZECZYWISTYM

Warszawa 2025 1

dr Sara Bojarczuk dr Kseniya Homel-Ficenes dr Kamil Matuszczyk

Ośrodek Badań nad Migracjami, Uniwersytet Warszawski

1

Redakcja Wydział ds. Programowych Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP Autorzy dr Sara Bojarczuk dr Kseniya Homel-Ficenes dr Kamil Matuszczyk Projekt graficzny, ilustracje i skład Joanna Tarkowska Korekta językowa Katarzyna Tran Trang Wydawca Ministerstwo Spraw Zagranicznych Departament Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą © Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP ISBN 978-83-68207-39-2 Druk i oprawa Sindruk Sp. z o.o. ul. Firmowa 12, 45-594 Opole

Badanie zostało przeprowadzone na zlecenie Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. Publikacja ma charakter niekomercyjny i nie jest przeznaczona do obrotu handlowego.

2

Spis treści

Podsumowanie

5

Podziękowania

8

1 Wstęp

10

2 Metodologia

14

Analiza forów internetowych (grupy facebookowe)

16

Wizyty badawczo-studyjne

17

Wywiady z migrantami w Holandii

18

Wywiady z migrantami powrotnymi

21

Wywiady eksperckie

24

Grupy fokusowe

24

Badanie ankietowe

25

3 Kontekst badania: skala migracji oraz sytuacja polskich migrantów w Holandii

31

Początki migracji z Polski do Holandii

32

Skala migracji do Holandii

34

Profil polskiego migranta w Holandii

37

Sytuacja Polaków na rynku pracy w Holandii

40

System pośrednictwa pracy

42

Integracja społeczno-kulturowa Polaków w Holandii

44

Plany powrotne Polaków

46

4 Wyniki badań empirycznych

49

Doświadczenie migracyjne

50

Czynniki skłaniające do wyjazdu

51

Ocena aspektów życia w Holandii

54

Rynek pracy

54

Edukacja

61

3

Doświadczenia z instytucjami

62

Sytuacja mieszkaniowa

64

Relacje społeczne

66

Bezpieczeństwo

68

Kontakty z rodziną i odwiedzanie Polski

69

Patriotyzm, język polski, organizacje polonijne

74

Znajomość języka holenderskiego

78

Ogólna ocena życia w Holandii

80

5 Plany powrotu do Polski

82

6 Determinanty powrotów

87

Najważniejsze czynniki zachęcające do powrotu do Polski

93

Scenariusze powrotne rodzin z dziećmi

96

7 Czynniki utrudniające powrót do Polski

99

Powroty rodzin z dziećmi – przewidywane utrudnienia

102

Powroty rodzin z dziećmi – napotkane utrudnienia

104

Wymiar relacji społecznych i percepcji powrotów

108

Sytuacja geopolityczna: wojna w Ukrainie

111

8 Oczekiwane ułatwienia od administracji rządowej i samorządowej w Polsce

112

9 Wnioski

119

10 Rekomendacje

124

Ogólne

125

W zakresie wsparcia administracyjnego

126

W zakresie wzmocnienia migrantów na rynku pracy i ochrony kapitału ludzkiego

127

W zakresie wsparcia mieszkaniowego i stabilizacji ekonomicznej

128

W zakresie pomocy dla osób doświadczających przemocy domowej

128

W zakresie zdrowia, usług społecznych i wsparcia dla osób w kryzysie

129

W zakresie wsparcia rodzin z dziećmi w systemie edukacji

129

11 Bibliografia

132

4

Podsumowanie

Raport przedstawia wielowymiarową analizę środowiska polonijnego w Królestwie Niderlandów oraz uwarunkowań decyzji o powrotach Polaków do Polski. Opracowanie opiera się na połączeniu danych zastanych z szerokim komponentem badań empirycznych, obejmujących badanie ankietowe, wywiady jakościowe, grupy fokusowe, analizę forów internetowych oraz wizyty studyjno-badawcze w różnych lokalizacjach Holandii.

Zastosowana kombinacja metod pozwoliła uchwycić zarówno strukturalne uwarunkowania migracji, jak i zróżnicowane doświadczenia jednostkowe migrantów oraz migrantów powrotnych.

Jednym z kluczowych wniosków raportu jest identyfikacja wyraźnej dychotomii w obrębie populacji Polaków mieszkających w Holandii.

Z jednej strony dominuje grupa migrantów funkcjonujących w modelu pracy agencyjnej, często o ograniczonym kapitale ludzkim, społecznym i kulturowym, pozostających na marginesie życia społecznego kraju przyjmującego. Warunki zatrudnienia i zakwaterowania tej grupy znacząco ograniczają możliwości nauki języka, budowania relacji społecznych oraz integracji. Z drugiej strony wyodrębnia się grupa migrantów z dłuższym

5

stażem pobytu, stabilną pozycją zawodową i relatywnie wysokim poziomem integracji, którzy częściej wiążą swoją przyszłość z Holandią i planują tam życie rodzinne. Odmienne zasoby i strategie migracyjne obu subpopulacji przekładają się na różne podejście do kwestii powrotu do Polski.

Raport zwraca również uwagę na niedostatecznie rozpoznany obszar doświadczeń migrantów znajdujących się w kryzysach życiowych. Badania ujawniły obecność Polaków doświadczających bezdomności, uzależnień oraz przemocy domowej, a także osób, które postrzegają pobyt w Holandii jako formę ucieczki przed konsekwencjami konfliktów z wymiarem sprawiedliwości w Polsce. Choć skala tych zjawisk nie jest możliwa do precyzyjnego oszacowania, narracje pracowników organizacji pomocowych wskazują na ich narastanie. Problemy te stanowią istotne wyzwanie zarówno dla instytucji holenderskich, jak i polskich, co w konsekwencji prowadzi do zapotrzebowania na dalsze analizy oraz dopasowane rozwiązania systemowe.

Istotnym obszarem w analizie jest rola pracy agencyjnej w kształtowaniu doświadczeń migracyjnych Polaków w Holandii. Prywatne agencje pracy tymczasowej pełnią kluczową funkcję w rekrutacji i organizacji zatrudnienia, oferując kompleksowe „pakiety migracyjne”. Jednocześnie badania potwierdzają, że model ten wiąże się z ryzykiem, w tym zależnością pracowników od pośredników, niepewnością zatrudnienia oraz podatnością na nadużycia. Wnioski raportu wpisują się w trwającą debatę publiczną dotyczącą potrzeby dalszego regulowania i monitorowania transgranicznego rynku pracy agencyjnej.

Znaczną część raportu poświęcono analizie planów powrotowych Polaków mieszkających w Holandii. Choć dane statystyczne wskazują na pojawienie się ujemnego salda migracyjnego, badania empiryczne pokazują, że wyjazdy z Holandii nie zawsze oznaczają powrót do Polski. Zidentyfikowano

6

zjawisko migracji wielokrotnych, polegających na kontynuowaniu mobilności w innych państwach Unii Europejskiej. Jednocześnie znaczna część badanych odkłada decyzję o powrocie, wskazując na konkretne warunki, których spełnienie mogłoby skłonić ich do takiego działania.

Wśród najczęściej wskazywanych czynników sprzyjających decyzji o powrocie znalazły się kwestie relacyjne i tożsamościowe, takie jak brak rodziny i przyjaciół w Holandii, tęsknota za kulturą i stylem życia w Polsce, poczucie braku przynależności w kraju przyjmującym oraz wysokie koszty życia. Przy tym te same czynniki bywają interpretowane ambiwalentnie i mogą zarówno zachęcać, jak i zniechęcać do powrotu. Niezależnie od deklarowanych planów migracyjnych badani Polacy dostrzegają pozytywne zmiany społeczno-gospodarcze zachodzące w Polsce.

Kluczowym czynnikiem różnicującym skłonność do powrotu pozostaje kwestia posiadania dzieci. Rodziny z dziećmi uczęszczającymi do szkół w Holandii są wyraźnie mniej skłonne do opuszczenia tego kraju, obawiając się kosztów adaptacyjnych oraz przerwania ciągłości edukacyjnej. Istotną rolę w kalkulacjach rodziców odgrywa porównanie systemów edukacyjnych obu krajów, w tym podejścia nauczycieli do dzieci czy metod nauczania.

W raporcie zwrócono uwagę także na funkcjonowanie środowiska polonijnego w Holandii. Poziom zaangażowania w działalność organizacji polonijnych pozostaje niski i silnie zróżnicowany, jednak szczególną rolę odgrywają szkoły polonijne, pełniące funkcję edukacyjną, kulturową i tożsamościową. Ich potencjał może zostać lepiej wykorzystany w kontekście polityk migracji powrotnych.

Zaprezentowane wnioski stanowią podstawę do sformułowania rekomendacji skierowanych do instytucji publicznych i organizacji zaangażowanych w polityki migracyjne, reintegracyjne i społeczne w Polsce oraz w Holandii.

7

Podziękowania

Autorzy raportu składają serdecznie podziękowania wszystkim uczestnikom badania, którzy poświęcili czas na podzielenie się swoją historią oraz wzięli udział w badaniu ankietowym.

W szczególności chcielibyśmy podziękować kilku osobom, bez których realizacja badań terenowych i pozyskanie danych byłyby ogromnym wyzwaniem: 1. Dagmarze Bobak, Konsul w Ambasadzie RP w Holandii, 2. dr Małgorzacie Bos-Karczewskiej, ekonomistce i ekspertowi ds. unijnej migracji zarobkowej, doradcy w Ministerstwie Spraw Społecznych i Zatrudnienia w Hadze, oraz w gminie Haga i Rotterdam, 3. dr Andrzejowi Szybkiemu, pracownikowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, 4. Beacie Bennaars, pracownikowi Polskiej Szkoły WARS i SAWA w Helmond, 5. Annie Kowalskiej, pracownikowi Centrum Polskich Kobiet w Hadze - POLKA,

8

6. dr Grażynie Gramza, autorce książki pt. „Kulturalno-edukacyjna aktywność środowisk polonijnych w Holandii w latach 1989-2019”, z Polsko-Niderlandzkiego Stowarzyszenia Kulturalnego, 7. Pracownikom Fundacji BARKA w Holandii, 8. Jakubowi Michalskiemu, stażyście w Ośrodku Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego, 9. Katarzynie Porwit, pracownikowi Ośrodka Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego.

9

1

10

Wstęp

1

Wstęp

Migracje Polaków do Królestwa Niderlandów1 od blisko dwóch dekad pozostają jednym z najciekawszych zjawisk kształtujących współczesną mobilność wewnątrz Unii Europejskiej. Holandia należy obecnie do najważniejszych krajów docelowych migracji zarobkowych z Polski, a jednocześnie do państw, w których obecność Polaków ma coraz częściej charakter długoterminowy, osiedleńczy i rodzinny. Skala tej migracji, jej zróżnicowanie i dynamika zmian sprawiają, że zagadnienie funkcjonowania środowiska polonijnego w Holandii, a także decyzji dotyczących powrotów do Polski, wymaga pogłębionej, wielowymiarowej analizy.

Zainteresowanie tą tematyką widoczne jest nie tylko w literaturze naukowej i raportach instytucjonalnych, lecz również w debacie publicznej i medialnej. W przestrzeni medialnej regularnie pojawiają się doniesienia opisujące doświadczenia Polaków pracujących i mieszkających w Holandii – zarówno te dotyczące relatywnie stabilnych warunków zatrudnienia oraz możliwości ekonomicznych i edukacyjnych, jak i takie, które wskazują na problemy związane z pracą agencyjną, warunkami mieszkaniowymi, 1

W dalszych częściach raportu nazwy Królestwo Niderlandów, Holandia używane są zamiennie.

11

dyskryminacją czy kryzysami życiowymi. Równolegle coraz częściej pojawia się pytanie o trwałość tego kierunku migracyjnego oraz o czynniki, które mogą sprzyjać decyzjom o powrocie do kraju pochodzenia.

Zgodnie z dostępnymi danymi statystycznymi Polacy stanowią obecnie najliczniejszą grupę migrantów z państw Unii Europejskiej w Holandii. O ile we wczesnych fazach migracji Polaków do Holandii dominował model krótkoterminowych wyjazdów zarobkowych, zwykle realizowanych przez osoby młode i bez zobowiązań rodzinnych, o tyle obecnie coraz częściej obserwuje się migracje długookresowe oraz obecność rodzin z dziećmi. Jednocześnie Holandia pozostaje krajem, w którym znacząca część Polaków funkcjonuje w segmentach rynku pracy o podwyższonym poziomie niepewności i niestabilności zawodowej, co wpływa zarówno na ich doświadczenia migracyjne, jak i na rozważania dotyczące powrotu.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera problematyka migracji powrotnych. Powroty z Holandii do Polski (jak i wyjazdy z Holandii do innych krajów) nie stanowią jedynie prostego „odwrócenia” procesu migracyjnego, lecz są rezultatem złożonych decyzji podejmowanych na styku czynników ekonomicznych, rodzinnych, instytucjonalnych i indywidualnych. Dotychczasowe badania wskazują, że decyzje o powrocie są silnie powiązane m.in. z sytuacją dzieci i ich edukacją, stabilnością zatrudnienia, stanem zdrowia, relacjami rodzinnymi, a także z oceną jakości usług publicznych i warunków życia w Polsce. Jednocześnie dostępne dane ilościowe nie pozwalają w pełni uchwycić zróżnicowania doświadczeń migrantów ani barier, które mogą skutecznie opóźniać lub uniemożliwiać realizację planów powrotnych.

Niniejszy raport wpisuje się w tę lukę badawczą, podejmując próbę kompleksowej analizy środowiska polonijnego w Holandii w kontekście decyzji i planów powrotnych. Celem opracowania jest połączenie 12

perspektywy strukturalnej – opartej na danych statystycznych i przeglądzie literatury – z perspektywą doświadczenia jednostek, rekonstruowanych na podstawie badań empirycznych oraz uzupełnionych wiedzą i doświadczeniem ekspertów. Szczególny nacisk położono na zróżnicowanie trajektorii migracyjnych, rolę instytucji formalnych i nieformalnych oraz znaczenie środowiska polonijnego jako zasobu i punktu odniesienia w procesach migracyjnych.

Raport opiera się na zestawieniu i wzajemnym uzupełnieniu różnych metod i technik badawczych (triangulacja) oraz łączy analizę danych zastanych z szerokim komponentem badań pierwotnych. Uwzględniono zarówno badania ankietowe, jak i jakościowe wywiady indywidualne, grupy fokusowe, obserwacje forów internetowych oraz wizyty studyjnobadawcze w wybranych lokalizacjach w Holandii. Tak zaprojektowana strategia badawcza umożliwiła diagnozę dominujących wzorców migracyjnych, a przy tym identyfikację doświadczeń grup szczególnie narażonych na marginalizację, w tym osób znajdujących się w kryzysach życiowych.

Analiza środowiska polonijnego w Holandii oraz decyzji dotyczących powrotów do Polski ma znaczenie nie tylko poznawcze, lecz także praktyczne. Uzyskane wyniki mogą stanowić podstawę do formułowania rekomendacji dla instytucji publicznych, organizacji pozarządowych oraz podmiotów zaangażowanych w kształtowanie polityk migracyjnych, reintegracyjnych i współpracy z diasporą. W obliczu obserwowanych zmian demograficznych, rynku pracy oraz dynamiki mobilności wewnątrzeuropejskiej rzetelna wiedza na temat doświadczeń Polaków w Holandii oraz uwarunkowań ich powrotów staje się istotnym elementem debaty o przyszłości migracji i relacji między państwem pochodzenia a diasporą.

13

2

14

Metodologia

2

Metodologia

Aby kompleksowo przedstawić sytuację migrantów w kraju przyjmującym oraz ich plany powrotowe, niezbędne jest zastosowanie strategii łączenia różnorodnych metod, technik oraz danych. W raporcie wykorzystano różne źródła danych: zarówno zastanych, jak i danych pierwotnych, na których bazuje dalsza część raportu. Źródła danych zastanych obejmują: • dane i raporty Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), • opracowania Narodowego Banku Polskiego (NBP), • dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS), • dane Głównego Urzędu Statystycznego (GUS), • literaturę naukową, w tym szczególnie wyniki badań empirycznych publikowane w językach polskim, angielskim i niderlandzkim, • szarą literaturę – raporty, publikacje medialne, ekspertyzy, w tym również opracowania na zlecenie agend rządowych.

Dane pierwotne zostały pozyskane poprzez zastosowanie kilku metod i technik. Uwzględnione zostały zarówno metody charakterystyczne dla badań ilościowych (ankiety), jak również jakościowych (wywiady indywi-

15

dualne i grupowe, wizyty terenowe, analiza forów internetowych). Poniżej znajduje się krótki opis prac badawczych wykonanych w ramach każdej z metod.

Analiza forów internetowych (grupy facebookowe) W celu uzupełnienia badania przeprowadzono obserwację 3 grup na Facebooku oraz analizę treści wybranych wpisów. Po dokonaniu wstępnego przeglądu 37 grup zrzeszających Polaków w Holandii do dalszej analizy wybrano 3 grupy, dostępne publicznie (tj. bez konieczności rejestracji). Były to: • grupa o ogólnym charakterze i ogólnokrajowym zasięgu „Polacy w Holandii” (rok założenia 2018), licząca ponad 46 tysięcy uczestników; • grupa o charakterze lokalnym „Polacy w Hoorn i okolicy” (rok założenia 2015), skupiająca ponad 24 tysiące członków; • grupa prowadzona głównie przez kobiety mieszkające w Holandii – „Polskie MAMY w Holandii” (rok założenia 2017), zrzeszająca ponad 31 tysięcy uczestniczek.

Celem tej części badania była identyfikacja tematów podejmowanych w grupach, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień związanych z powrotami do Polski. Z tego względu do analizy nie włączono grup, których nazwy zawierały słowa takie jak „praca” lub „ogłoszenia”, ponieważ treść w takich grupach najczęściej stanową ogłoszenia obejmujące bieżące działania Polaków związane z życiem i aktywnością w Holandii.

Analiza obejmowała pierwotne wpisy oraz komentarze pod nimi. Materiał badawczy dobierano w sposób celowy za pomocą wewnętrznych

16

wyszukiwarek z wykorzystaniem słów kluczowych, takich jak: „powrót”, „pomoc”, „zjeżdżam/zjeżdżać/zjazd”, „wracam/wracamy”, „z powrotem”, „chcę wrócić”, „reemigracja”, „Polonia”.

Wybrane wpisy oraz odpowiadające im sekcje komentarzy zostały zarchiwizowane, zanonimizowane, a następnie poddane analizie jakościowej.

W przypadku grupy „Polacy w Holandii” zarchiwizowane wpisy obejmują lata 2022–2025 (wyszukiwania za rok 2021 i wcześniej nie dały rezultatu, co może wynikać z ograniczeń technicznych oraz ilości treści). W przypadku grup „Polacy w Hoorn i okolicy” i „Polskie MAMY w Holandii” przegląd i analiza treści obejmowały lata 2020–2025.

Wizyty badawczo-studyjne W okresie październik–listopad 2025 autorzy raportu odbyli 5 kilkudniowych wizyt badawczo-studyjnych w różnych lokalizacjach w Holandii, w których znajdują się największe społeczności Polonii. Wizyty te miały charakter wielowymiarowy i obejmowały: • przygotowanie i osadzenie badań empirycznych w realiach lokalnych, • spotkania i rozmowy z ekspertami, • wywiady z migrantami mieszkającymi w Holandii, • odwiedzenie instytucji polonijnych i miejsc wsparcia Polaków i imigrantów, • weryfikację wniosków płynących z literatury.

Szczególną rolę odegrały wizyty w organizacji BARKA, które pozwoliły rozszerzyć perspektywę badania i dotrzeć do doświadczeń osób znajdujących się w kryzysie życiowym (głównie kryzys bezdomności czy uzależnienia). Ogromnym wsparciem informacyjnym były też dla nas wizyty

17

w Fundacji POLKA – Centrum Polskich Kobiet w Hadze, w Gemini Gallery, polskiej galerii sztuki w Eindhoven oraz w Polskiej Szkole WARS i SAWA w Helmond.

Wywiady z migrantami w Holandii W ramach realizacji badań terenowych zespół przeprowadził pogłębione wywiady indywidualne z 20 polskimi migrantami mieszkającymi minimum rok w Holandii. Respondenci do badań zostali dobrani w taki sposób, aby reprezentować zróżnicowane trajektorie migracji oraz kontekst społeczno-demograficzny. Wśród pytań poruszanych w trakcie rozmów znalazły się m.in. kwestie dotyczące kontekstu wyjazdu z Polski, doświadczenie pracy agencyjnej, ocena warunków życia w Holandii, związki z Polską i Polakami oraz szeroki komponent planów powrotnych (w tym czynniki utrudniające powrót czy zachęcające do niego, oczekiwania względem instytucji czy obawy związane z powrotem). Wywiady odbywały się zarówno osobiście, jaki i zdalnie (online lub telefonicznie), a ich średni czas trwania wynosił około 60 minut. Tabela 1 zawiera opis i profile uczestników.

Tabela 1. Charakterystyka uczestników badania jakościowego, mieszkających w Holandii Kod

Płeć

Wiek

Rok

Rodzina

przyjazdu NLR1 NLR2

Kobieta Kobieta

37 47

2016 2023

Sytuacja zawodowa

Partner z innego

Własna

kraju

działalność

Partner z Polski

Prace dorywcze

18

Kod

Płeć

Wiek

Rok

Rodzina

przyjazdu NLR3

Mężczyzna

39

2024

Sytuacja zawodowa

Partnerka z Polski,

Prace

(I) małoletnie

dorywcze

dziecko w Polsce, (II) spodziewa się dziecka NLR4

Kobieta

38

2023

Samotna,

Prace

dorosłe dziecko

dorywcze

w Polsce NLR5

Mężczyzna

43

2012

Partnerka

Pełen etat

z Holandii NLR6

Kobieta

40

2012

Samotna

Prace dorywcze

NLR7

NLR8

NLR9

Kobieta

Kobieta

Mężczyzna

35

35

43

2010

2017

2022

Mąż z Polski,

Pełen etat

2 małoletnich

(na urlopie

dzieci

macierzyńskim)

Partner z Polski,

Pełen etat,

małoletnie

własna

dziecko

działalność

Żona z Polski,

Pełen etat

2 małoletnich dzieci NLR10

Kobieta

47

2017

Samotna

Niepracująca (na zasiłku)

NLR11

Kobieta

40

2015

Wdowa,

Pełen etat

2 małoletnich dzieci NLR12

Kobieta

41

2019

Mąż z Holandii

Pełen etat

19

Kod

Płeć

Wiek

Rok

Rodzina

przyjazdu NLR13

Kobieta

35

2012

Sytuacja zawodowa

Mąż z Polski,

Pełen etat

2 małoletnich dzieci NLR14

Kobieta

48

2006

Mąż z Holandii,

Pełen etat

3 małoletnich dzieci NLR15

NLR16

Kobieta

Kobieta

57

46

2016

2009

Mąż z Holandii,

Pełen etat,

2 dorosłych

własna

dzieci w Polsce

działalność

Mąż z Holandii,

Pełen etat

1 dorosłe dziecko, 2 dzieci małoletnich NLR17 Mężczyzna

30

2023

Żona z Polski

Pełen etat

NLR18

Kobieta

28

2018

Samotna

Pełen etat

NLR19

Kobieta

37

2008

Mąż z Polski,

Pełen etat

2 małoletnich

(na zasiłku)

dzieci NLR20 Mężczyzna

39

2016

Żona z Polski, (I)

Pełen etat

2 dzieci, (II) spodziewa się dziecka Źródło: opracowanie własne.

20

Wywiady z migrantami powrotnymi Równie ważnym komponentem badań empirycznych była realizacja pogłębionych wywiadów indywidualnych z 23 migrantami powrotnymi.

Podobnie jak w przypadku migrantów w Holandii dobór rozmówców miał charakter celowy i obejmował osoby o różnym profilu społecznodemograficznym, różnej długości pobytu w Holandii oraz sytuacji rodzinnej. Rozmowy te koncentrowały się na życiu i pracy w Holandii oraz na ocenie i doświadczeniu podjętej decyzji o powrocie do ojczyzny, w tym również na propozycjach rekomendacji dla decydentów politycznych.

Wywiady te odbywały się online lub telefonicznie i trwały średnio około 60 minut. Tabela 2 zawiera opis i profile uczestników.

Tabela 2. Charakterystyka uczestników badania – migrantów powrotnych Kod

Płeć

Wiek

Rok

Rok

wjazdu

po-

do NL

wrotu

Rodzina

Sytuacja zawodowa

do PL R12

Mężczyzna

28

2016

2023

Samotny

Własna działalność

R2

Mężczyzna

49

2023

2024

Rozwiedziony,

Pełen etat

2 dzieci R3

Kobieta

44

2007

2021

Mąż z Polski,

Pełen etat

2 dzieci

2

R1 mieszka obecnie w Belgii, ale wyjechał z Holandii w 2023.

21

Kod

Płeć

Wiek

Rok

Rok

wjazdu

po-

do NL

wrotu

Rodzina

Sytuacja zawodowa

do PL R4

Kobieta

41

2016

2022

Mąż z Polski,

Pełen etat

(I) dorosłe dziecko w Holandii, (II) małoletnie dziecko w Polsce R5

Kobieta

38

2012

2025

Rozwiedziona

Własna działalność

R6

Mężczyzna

49

2012

2017

Żona z Polski,

Pełen etat

2 dzieci R7

Kobieta

36

2016

2021

Mąż z Polski

Pełen etat (2 etaty)

R8

Mężczyzna

73

2017

2021

Żona z Polski,

Emerytura

2 dzieci R9

Kobieta

44

2002

2024

Mąż z Polski,

Nie pracuje

3 dzieci R10 Mężczyzna

31

2020

2023

Samotny

Pełen etat

R11 Mężczyzna

30

2020

2025

Samotny

Pełen etat

R12

43

2005

2018

Partner z Polski,

Pełen etat

Kobieta

3 dzieci R13 Mężczyzna

33

2017

2021

Partnerka

Pełen etat

z Polski R14 Mężczyzna

35

2015

2020

Żona z Polski

Pełen etat

R15

26

2019

2025

Partnerka

Studentka,

z Polski

prace

Kobieta

dorywcze R16

Kobieta

41

2020

2022

Partner

Własna

z Polski

działalność

22

Kod

Płeć

Wiek

Rok

Rok

wjazdu

po-

do NL

wrotu

Rodzina

Sytuacja zawodowa

do PL R17 Mężczyzna

24

2021

2025

Partnerka

Pełen etat

z Polski R18

Kobieta

29

2020

2023

Samotna

Pełen etat

R19

Kobieta

34

2017

2022

Partner

Na urlopie

z Holandii,

wychowaw-

2 dzieci

czym

R20

Kobieta

32

2016

2024

Mąż z Polski

Pełen etat

R21

Kobieta

21

Uro-

2016

Samotna

Studentka

2018

Samotna

Niepracująca

z dzieckiem

(opieka nad

dzona w Holandii R22

Kobieta

43

2001

dzieckiem) R23

Kobieta

32

2012

2019

Mąż z Polski,

Pełen etat

2 dzieci Źródło: opracowanie własne.

Wywiady – zarówno z migrantami przebywającymi w Niderlandach, jak i z migrantami powrotnymi – za uprzednią zgodą rozmówców zostały zarejestrowane przy użyciu dyktafonu. Na podstawie nagrań sporządzono zanonimizowane transkrypcje. Pozwoliło to przygotować materiał z badań, który następnie został zakodowany przez zespół badawczy.

Badanie uzyskało zgodę etyczną Ośrodka Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego.

23

Wywiady eksperckie W trakcie realizacji badania przeprowadzono również 3 wywiady eksperckie z przedstawicielkami organizacji polonijnych, edukacyjnych i pomocowych w Holandii. Rozmowy te miały na celu pogłębienie aspektów dotyczących sytuacji Polaków mieszkających w Holandii, w szczególności: funkcjonowania instytucji wsparcia, sytuacji kobiet, dzieci i rodzin oraz doświadczeń organizacji polonijnych i pomocowych w kontekście zainteresowania migrantów powrotem do Polski.

Grupy fokusowe Aby jak najlepiej zrozumieć złożoność decyzji migracyjnych czy strategii radzenia sobie migrantów w Holandii i w Polsce, trzecim komponentem badań terenowych było przeprowadzenie zogniskowanych wywiadów grupowych (tzw. fokusów). W listopadzie 2025 roku zespół badawczy przeprowadził 2 takie fokusy. Pierwszy z nich składał się z 6 ekspertów reprezentujących organizacje polonijne oraz pomocowe, jak również badaczy problematyki migracji w Holandii. Celem tego wywiadu było zweryfikowanie zgromadzonego wcześniej materiału z migrantami oraz pogłębienie go o kontekst instytucjonalny. Wywiad ten trwał około 100 minut i był realizowany online. Drugi fokus składał się z rodziców dzieci, uczęszczających do jednej z polskich szkół w Holandii. Wśród tematów poruszanych w trakcie wywiadów znalazły się m.in. zagadnienia związane z funkcjonowaniem polskich rodzin w Holandii, wyzwaniami na rynku pracy oraz planami powrotnymi do Polski. Wywiad ten miał miejsce w jednej z sal tej szkoły, a wzięło w nim udział 2 mężczyzn oraz 4 kobiety. W przypadku obydwu wywiadów zarejestrowany został dźwięk, a następnie przygotowano transkrypcję, która została zanonimizowana i zakodowana.

24

Badanie ankietowe Największy komponent empiryczny w niniejszym raporcie stanowią wyniki badania sondażowego, zrealizowane w okresie od 31 października do 2 grudnia 2025. Do badania wykorzystano kwestionariusz ankiety online, do której link był dystrybuowany drogą mailową, poprzez fora internetowe, stronę Ambasady RP w Holandii oraz osobiście podczas wizyt studyjnych. W badaniu ankietowym wzięło udział 561 osób, jednak ze względu na kryteria doboru próby liczba ankiet poddanych analizie wyniosła finalnie 549. Według najlepszej wiedzy Autorów jest to jedno z największych tego typu badań wśród Polonii mieszkającej w Holandii. Wszyscy uczestnicy w momencie wypełniania ankiety mieszkali w Holandii.

W ankiecie wzięło udział 412 kobiet (75%) i 132 mężczyzn (24%). Pozostałe 5 osób (1%) odmówiło podania odpowiedzi. Spośród badanych niespełna 20% osób posiadało już wcześniejsze doświadczenie mieszkania w Holandii. W kwestii wieku – największa grupa respondentów, bo aż 130 osób, mieściła się w przedziale 41–45 lat (24%), 114 w przedziale 36–40 lat (21%) oraz 108 osób w przedziale 31–35 lat (20%). Rysunek 1 przedstawia procentowy udział poszczególnych grup wiekowych w próbie badawczej.

25

Wiek respondentów 25%

20%

15%

10%

5%

0%

poniżej 25

26–30

31–35

36–40

41–45

46–50

51–55

56–60

61 i więcej

Rysunek 1. Wiek respondentów Źródło: opracowanie własne.

Rysunek 2 przedstawia liczbę uczestników badania według roku przyjazdu do Holandii w okresie od 2000 do 2025. Jak pokazują nasze dane, okres 2000–2004 cechował się relatywnie niską intensywnością migracji, co łączy się z ówczesnymi regulacjami prawnymi dotyczącymi przyjazdu i pracy w Holandii. Od 2005 roku widoczny jest gwałtowny wzrost przyjazdów, którego kulminacja przypadła na 2008 rok. Niewątpliwie łączy się to z otwarciem holenderskiego rynku pracy dla migrantów z Polski (1 maja 2007). Po 2008 roku zaobserwować można spadek, a następnie okres wyraźnych fluktuacji. Co ważne, z poniższego rozkładu wynika, że uczestnicy ankiety to zdecydowanie migranci długoterminowi.

26

Liczba uczestników i rok przyjazdu do Holandii 50%

40%

30%

20%

10%

0% 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012 2014 2016 2018 2020 2022 2024 liczba uczestników

Rysunek 2. Rok przyjazdu do Holandii – rozkład liczby uczestników badania Źródło: opracowanie własne.

Analiza stanu cywilnego respondentów przestawia się następująco: blisko 47% z nich było zamężnych, 28% to panny/kawalerowie, a 11% uczestników było rozwiedzionych w momencie badania. Jedynie 8% uczestników pozostawało w zarejestrowanym związku partnerskim. Spośród osób, które miały partnera/partnerkę, zdecydowana większość (z wyjątkiem 2 osób) przebywała z nim/nią w Holandii. Spośród badanych, 329 osób (60%) miało dzieci, a wśród tych osób 36% miało 1 dziecko, 51% miało 2 dzieci, 10% 3 dzieci i jedynie niecałe 3% miało 4 lub więcej dzieci.

27

Zdecydowana większość dzieci respondentów przebywała w Holandii, w szczególności tych w wieku szkolnym i przedszkolnym.

Pod względem wykształcenia połowa respondentów posiadała wyższe wykształcenie (50%). Co trzeci badany (32%) ukończył liceum ogólnokształcące lub technikum, niecałe 8% zasadnicze zawodowe i szkołę policealną (8%). Tylko 2% uczestników miało wykształcenie podstawowe.

Szczegółowy rozkład poziomu wykształcenia przedstawia rysunek 3.

Poziom wykształcenia

Studia wyższe (licencjat, inżynier, magister) Szkoła policealna/ pomaturalna Liceum ogólnokształcące lub technikum Zasadnicza zawodowa/ szkoła branżowa Szkoła podstawowa lub gimnazjum 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Rysunek 3. Poziom wykształcenia respondentów Źródło: opracowanie własne.

Zdecydowana większość uczestników zdobyła wykształcenie w Polsce (90%), 8% w Holandii, a 2% w innym kraju, takim jak Wielka Brytania, Niemcy czy Irlandia. Wykształcenie zdobyte poza Polską to przede wszystkim studia wyższe.

Na szczególną uwagę zasługuje sytuacja zawodowa respondentów.

Większość osób biorących udział w ankiecie była zatrudniona w pełnym

28

wymiarze godzinowym (pełen etat) – prawie 60%. Niewiele ponad 20% było zatrudnionych w niepełnym wymiarze godzinowym. Co dziesiąty (12%) respondent prowadził własną działalność gospodarczą. Pozostałe grupy to studenci (niecałe 2%) oraz osoby bezrobotne (5,5%). Pojedyncze osoby wskazały na inne odpowiedzi, spośród których dominowały te związane z obecnością na zwolnieniu chorobowym, urlopem macierzyńskim, pobieraniem renty, niepełnosprawnością i/lub niezdolnością do pracy.

Ważną zmienną w badaniu była także forma zatrudnienia. Blisko 60% respondentów miało umowę na czas nieokreślony, bezpośrednio u pracodawcy, a 14% było również zatrudnionych bezpośrednio u pracodawcy, ale na czas określony. Poza osobami samozatrudnionymi (12%) około 10% było zatrudnionych przez agencje. Niecały 1% to osoby utrzymujące się z prac dorywczych.

Przed przyjazdem do Holandii 15% respondentów pracowało w sektorze produkcji, a kolejne 15% w handlu (hurtowym lub detalicznym). Mniejszy odsetek osób wskazał na doświadczenie pracy w finansach (7%), usługach (około 6%) czy w sektorze IT (6%). Niektórzy respondenci wskazali, że w Polsce byli zatrudnieni w sektorze usług transportowych (niecałe 5%), edukacji i tłumaczeniach (5%) oraz opiece zdrowotnej (5%). Blisko co dwudziesty respondent przed przyjazdem do Holandii pozostawał bez pracy (jako osoba bezrobotna bądź ucząca się). Pod względem alokacji sektorowej badanych Polaków w Holandii 20% z nich w momencie badania wykonywało pracę jako specjalista, 17% wykonywało prace proste, a 16% to wykwalifikowani robotnicy. Prace biurowe zostały wskazane przez 13% respondentów, niewiele ponad 5% to pracownicy w sektorze usług lub sprzedawcy. 11% respondentów wykonywało pracę na stanowisku menedżerskim. Spośród odpowiedzi w kategorii „inne” znalazły się: prace magazynowe i logistyczne (3,8%), praca produkcyjna i przemysło-

29

wa (około 1%), transport (1%), opieka zdrowotna (1%), edukacja i nauka (0,7%). Co istotne, 2,5% badanych to osoby, które w momencie badania nie pracowały, przebywały na rencie, zwolnieniu chorobowym lub poszukiwały zatrudnienia. 57% respondentów wykonuje prace zgodnie ze swoimi kwalifikacjami.

30

3

Kontekst badania: skala migracji oraz sytuacja polskich migrantów w Holandii

31

3

Kontekst badania: skala migracji oraz sytuacja polskich migrantów w Holandii

Początki migracji z Polski do Holandii Migracje Polaków do Holandii cieszą się coraz większym zainteresowaniem wśród badaczy, jednak kierunek ten nie był eksplorowany tak często, jak w przypadku migrantów z Polski i Polonii w Wielkiej Brytanii, Niemczech czy krajach skandynawskich (Gul-Rechlewicz, 2020). Pierwsze opracowania i studia empiryczne pojawiły się jeszcze przed otwarciem holenderskiego rynku pracy na pracowników z Polski w 2007 roku.

Badacze podkreślali wieloletnią tradycję migracji Polaków do Niderlandów, wskazując na migracje zarobkowe górników, powojenne migracje polityczne i tworzenie życia polonijnego w tym kraju (Leska-Ślęzak, 2003; Gramza, 2025). Wzmożone zainteresowanie migracjami z Polski do Holandii zintensyfikowało się wraz ze znoszeniem barier w dostępie Polaków do europejskiego rynku pracy (Toruńczyk-Ruiz, 2008). Szybko okazało się, że Holandia cieszy się niesłabnącą popularnością wśród mobilnych pracowników z Polski (Engbersen i in., 2013) i ta tendencja nadal się utrzymuje. I choć początkowo Holandia była traktowana przez Polaków jako kraj drugiego wyboru (po Wielkiej Brytanii, Niemczech czy Irlandii,

32

zob. Pszczółkowska, 2024), jednak z każdym kolejnym rokiem rosła liczba Polaków w tym kraju.

Warto w tym miejscu podkreślić, że początek intensywnych przyjazdów do tego kraju zbiegł się w czasie z zaostrzeniem narracji o imigracji i integracji w Holandii oraz wprowadzaniem przez rząd kolejnych restrykcyjnych rozwiązań w polityce migracyjnej i integracyjnej (zob. więcej w Kaczmarczyk i in., 2012). Punktem kulminacyjnym było stworzenie w 2012 roku przez antyimigracyjną Partię Wolności Geerta Wildersa kampanii i dedykowanej jej strony internetowej, umożliwiającej Holendrom raportowanie wszelkich skarg i doniesień na migrantów z Europy Środkowo-Wschodniej. Szybko okazało się, że portal ten był wymierzony głównie w Polaków (Pszczółkowska, 2024; Piotrowski, Beutel, 2025).

Tamte działania ukształtowały stereotypowe i dyskryminujące traktowanie Polaków w Holandii, jednak nie powstrzymały kolejnych osób przed wyjazdami i osiedleniem się w tym kraju.

Dotychczasowe badania empiryczne przedstawiały spójny obraz motywacji leżących u podstaw decyzji migracyjnych Polaków do Holandii. Były to przede wszystkim czynniki związane z sytuacją ekonomiczną, w tym głównie brak zatrudnienia, trudność w znalezieniu pracy odpowiadającej kwalifikacjom, niskie zarobki lub brak stabilności na rynku pracy w Polsce (Jancewicz, Markowski, 2021). W jednej z pierwszych ekspertyz badaczy Ośrodka Badań nad Migracjami UW dla MSZ podkreślono silnie sezonowy charakter zatrudnienia oraz ponadprzeciętnie wysoki udział kontraktów czasowych (Kaczmarczyk i in., 2012). Polacy charakteryzowali się determinacją w wyjazdach do Holandii przed 2007 rokiem. Jak pokazały badania Brinkmeier (2011) w sektorze rolnym, wielu migrantów z Polski decydowało się na podejmowanie zatrudnienia w Holandii bez wymaganych dokumentów (praca „na czarno” lub „w szarej strefie”), a w przypadku

33

części osób posiadających podwójny, polsko-niemiecki paszport (mieszkańcy Opolszczyzny) była to popularna strategia migracji wahadłowych pomiędzy Holandią i Polską. Wraz z pojawieniem się legalnej ścieżki dostępu do rynku pracy migracja Polaków ewoluowała i przybierała na sile.

Skala migracji do Holandii Od otwarcia holenderskiego rynku pracy 1 maja 2007 roku liczba Polaków systematycznie rosła, prowadząc do zmian w ogólnej strukturze imigrantów w Holandii. Spośród różnych państw członkowskich UE to właśnie wyjazdy Polaków do Holandii charakteryzowały się w tamtym okresie największą dynamiką (Kaczmarczyk i in., 2012). Dane z Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) wyraźnie pokazują, że Holandię jako kraj zamieszkania (tymczasowo lub na stałe) wybierało na przestrzeni lat coraz więcej Polaków. W 2007 roku liczba Polaków (w pierwszym oraz drugim pokoleniu) przekroczyła 50 000 osób. Wystarczyło 5 lat, aby liczba ta uległa podwojeniu i przekroczyła 100 000 w 2012 roku. Kolejny próg (200 000) został przekroczony na przełomie 2020 i 2021 roku. Co więcej, poza ogólnym wzrostem liczebności Polaków w Holandii w analizowanym okresie obserwowano stały wzrost udziału Polaków w całkowitej grupie ludności z tzw. tłem migracyjnym. O ile w 2004 roku Polacy stanowili niewiele ponad 1% wszystkich migrantów, o tyle w 2022 roku było to już 5%.

Współcześnie Polacy stanowią w Holandii najliczniejszą grupę migrantów z państw Unii Europejskiej. Według danych CBS (2024) w 2024 roku były to ponad 194 tysiące osób, co stanowiło ponad ¼ wszystkich migrantów z UE. Polacy znacznie wyprzedzają liczebnie Niemców (11%), którzy stanowią drugą, największą zbiorowość migrantów z Unii Europejskiej

34

w Holandii. Rysunek 4 przestawia tendencję wzrostową liczby Polaków mieszkających w Holandii.

Liczba Polaków mieszkających w Holandii, 2004–2022 250000

200000

150000

100000

50000

0

2004

2006

2008

2010

2012

2014

2016

2018

2020

2022

liczba osób

Rysunek 4. Liczba Polaków mieszkających w Holandii, 2004–2022 Źródło: opracowanie własne na podstawie danych opendata.cbs.nl.

Na przestrzeni prawie dwóch dekad istotnie wzrósł także udział mężczyzn wśród Polaków w tym kraju. O ile w 2004 roku stanowili oni niespełna 38%, o tyle w 2022 roku ich udział wynosił już niemal 49%. Jeszcze większa zmiana nastąpiła pod względem udziału migrantów w pierwszym i drugim pokoleniu. W 2004 roku ci drudzy stanowili aż 41%, co jest rezultatem wcześniejszych fal migracji do Holandii.

35

Jeśli uwzględnimy rozmieszczenie geograficzne Polaków w Holandii, to można ich spotkać w każdej gminie. Największą liczbę Polaków notuje się w prowincji Zuid-Holland (Holandia Północna – 65 831) oraz NoordBrabant (Brabancja Północna – 51 370), a z kolei najmniejszą w Drenthe (2 241). Gminami, w których zarejestrowanych jest najwięcej Polaków, pozostają Haga (15 100), Rotterdam (12 732) oraz Tilburg (7 613).

Tymczasowa mobilność zarobkowa z Polski do Holandii jest obecnie kontynuowana także na zasadzie delegowania pracowników. W ramach tej zorganizowanej formy czasowej mobilności zarobkowej wewnątrz Unii Europejskiej coraz więcej pracodawców i agencji pracy tymczasowej realizuje kontrakty na rzecz firm w Holandii, kierując tam swoich pracowników (Bussink i in., 2025). Według danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych liczba wydawanych formularzy A1, potwierdzających podleganie systemowi ubezpieczeń społecznych w Polsce, dynamicznie rosła w ostatnich 3 latach. Tabela 3 ukazuje ten trend, stanowiąc uzupełnienie obrazu migracji zarobkowych, które w przypadku obecności Polaków w Holandii mogą przybierać różną postać (tj. migracji lub delegowania).

Co ważne, na przestrzeni 3 lat ponad trzykrotnie wzrosła liczba dokumentów dla pracowników, dla których Holandia jest jednym z państw wykonywania pracy. Kategoria ta obejmuje jedną z najważniejszych mobilnych kategorii pracowników, czyli kierowców transportu międzynarodowego.

36

Tabela 3. Liczba delegowanych pracowników w latach 2022–2024 2022

Liczba wydanych zaświadczeń A1 dla 18 855

2023

2024

24 746

26 545

osób delegowanych z Polski do pracy w Holandii (pracownicy i prowadzący własną działalność gospodarczą; art. 12 Rozporządzenia 883/2004) Liczba wydanych zaświadczeń A1, gdy 101 319 161 482 319 657 jednym z państw wykonywania pracy była Holandia (w tym pracownicy transportu międzynarodowego; art. 13 Rozporządzenia 883/2004) Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Warto również zaznaczyć, że na przestrzeni lat rośnie obecność studentów z Polski na holenderskich uczelniach wyższych. W roku akademickim 2021/2022 było to jedynie 3 552 studentów (stanowili oni jedynie 3,1% wszystkich studentów cudzoziemskich), ale w roku 2023/2024 było to już 5 582 studentów (4,4% wszystkich studentów cudzoziemskich, zob. Ode i in., 2025).

Profil polskiego migranta w Holandii Analizując profil społeczno-demograficzny migrantów z Polski w Holandii, warto przyjrzeć się zarówno kontekstowi pierwszych, poakcesyjnych mobilności, jak i zmianie, jaka nastąpiła w ciągu blisko dwóch dekad.

W pierwszych opracowaniach naukowych opisywano profil typowego polskiego migranta w Holandii: przede wszystkim był to mężczyzna,

37

w wieku 30–45 lat, wykonujący proste prace fizyczne (Toruńczyk-Ruiz, 2008; Kaczmarczyk i in., 2012). Do Holandii jeździło najmniej osób z wyższym wykształceniem (jedynie 4% Polaków), kraj ten wybierali głównie pracownicy z wykształceniem zawodowym (Grabowska-Lusińska, Okólski, 2009). Co ważne, migranci ci nie wiązali swoich planów z życiem w Holandii, ponieważ mieli rodzinę w Polsce (lub planowali ją założyć po powrocie), a pobyt w Holandii traktowali jako racjonalną strategię ekonomiczną.

Z czasem, kiedy migracja z Polski do Holandii nabierała cech osiedleńczej, migrowały rodziny lub migranci zakładali gospodarstwa domowe w Holandii. Nadal jednak dominowały osoby młode, w wieku 18–44 lat, które na początku 2025 roku stanowiły blisko 60% (rysunek 5). Obecnie, jak pokazuje rysunek 5, znaczną część tworzą również osoby nieletnie, których udział w populacji Polaków w Holandii wynosi około 15%. Relatywnie najmniejszą część populacji Polaków w Holandii stanowią osoby w wieku emerytalnym. 1 stycznia 2025 roku było to niewiele ponad 3% imigrantów z Polski. Warto w tym miejscu podkreślić widoczne zmiany w strukturze wieku imigrantów z Polski w Holandii, jakie nastąpiły w okresie od 2015 do 2025. Przede wszystkim populację Polaków w Holandii częściej obecnie stanowią osoby dorosłe i starsze, niż miało to miejsce dekadę temu. Największe zmiany nastąpiły wśród imigrantów w wieku 45 lat i więcej, których obecność jest coraz bardziej zauważalna w Holandii.

38

Struktura wieku imigrantów z Polski w Holandii, 2015 i 2024

2015

2024

0%

20%

40%

60%

80%

0–4

5–9

10–14

15–19

20–24

25–29

30–34

40–44

45–49

50–54

55–59

60–64

65–69

70+

100%

35–39

Rysunek 5. Struktura wieku imigrantów z Polski w Holandii, 2015 i 2025 Źródło: opracowanie własne na podstawie danych: opendata.cbs.nl.

Kolejna zmiana nastąpiła pod względem stanu cywilnego polskich migrantów w Holandii. Największą grupę w latach 2007–2022 stanowiły osoby, które nigdy nie były w związku małżeńskim. W 2007 roku wskaźnik ten oscylował na poziomie 53%, natomiast w 2022 roku osiągnął wartość 68%. Osoby w związku małżeńskim (niezależnie od miejsca jego zawarcia) w 2007 roku stanowiły 36% całkowitej populacji, natomiast 15 lat później wartość ta spadła do 25%. Dane te wyraźnie potwierdzają, że migracja Polaków do tego kraju nadal ma głównie charakter indywidualnych wyjazdów i dotyczy osób, które nigdy nie były w sformalizowanym związku małżeńskim.

39

Sytuacja Polaków na rynku pracy w Holandii Dostępne opracowania dowodzą, że Polacy lepiej radzą sobie na rynku pracy niż imigranci spoza Europy (dotyczy to wysokiego poziomu zatrudnienia i niskiej stopy bezrobocia, zob. Vink i in., 2021). Polacy podejmują głównie prace niewymagające specjalnych kwalifikacji, zwykle gorzej płatne, tworzące tzw. drugi segment rynku pracy (Pszczółkowska, 2024).

W konsekwencji jest to zwykle zatrudnienie o charakterze tymczasowym, często sezonowe i cieszące się niską renomą społeczną. Większość badań na ten temat wskazuje na rolnictwo i ogrodnictwo, w tym głównie na pracę w szklarniach, przetwórstwo żywności, logistykę i magazyny, budownictwo, sprzątanie oraz opiekę domową (Brinkmeier, 2011; NBP, 2023; Pszczółkowska, 2024). Są to sektory cechujące się ponadprzeciętną obecnością imigrantów, wymagające pracy fizycznej i dużej elastyczności.

Ponadto od początku zintensyfikowanej mobilności zarobkowej z Polski do Holandii obserwuje się dominujący udział Polaków w sektorze określanym jako „działalność w zakresie usług administrowania i działalności wspierającej”. W rzeczywistości pod tą kategorią kryje się praca tymczasowa na rzecz agencji zatrudnienia, która zdominowała model migracji z Polski do Holandii. Według danych holenderskiego urzędu statystycznego (CBS) w 2013 roku blisko 2/3 Polaków wykonywało pracę w tym sektorze, a 10 lat później udział ten zmalał do 55%. Interesująca zmiana zaszła w sektorze rolnym, ponieważ w 2013 roku blisko co dziesiąty imigrant z Polski był zatrudniony w tym sektorze. Warto w tym miejscu podkreślić, że w tym okresie Polacy stanowili około 72% wszystkich pracowników imigranckich w sektorze rolnym w Holandii (tabela 4).

W 2023 roku już tylko niewiele ponad 6% Polaków podejmowało pracę

40

w rolnictwie. Obecnie więcej Polaków znajduje zatrudnienie w przetwórstwie przemysłowym (11,2%) oraz w handlu detalicznym i hurtowym (10,8%). Duża zmiana zaszła w transporcie i gospodarce magazynowej, ponieważ w 2013 roku jedynie 2,5% migrantów zarobkowych z Polski było zatrudnionych w tym sektorze, ale dekadę później wskaźnik ten wzrósł do 6,7% (tabela 4). W pozostałych sektorach holenderskiej gospodarki, takich jak edukacja, opieka zdrowotna czy społeczna, udział Polaków jest marginalny lub w ogóle nie występuje (np. sektor górnictwa i wydobywania).

Tabela 4. Główne sektory zatrudnienia imigrantów z Polski w Holandii, 2013 i 2023

2013 1. Działalność w zakresie

2023 65%

1. Działalność w zakresie

usług administrowania

usług administrowania

i działalność wspierająca

i działalność wspierająca

2. Rolnictwo, leśnictwo,

9,6%

łowiectwo i rybactwo 3. Handel hurtowy

11,2%

przemysłowe 7,3%

i detaliczny 4. Przetwórstwo

2. Przetwórstwo

55%

3. Handel hurtowy

10,8%

i detaliczny 5,3%

przemysłowe

4. Transport i gospodarka

6,7%

magazynowa

5. Budownictwo

2,5%

5. Rolnictwo, leśnictwo,

5. Transport i gospodarka

2,5%

łowiectwo i rybactwo

6,4%

magazynowa Źródło: opracowanie własne na podstawie danych: opendata.cbs.nl.

41

System pośrednictwa pracy Ze względu na skalę działalności, powszechność korzystania oraz zgłaszane nieprawidłowości problematyka pośrednictwa pracy w Holandii zasługuje na szczególną uwagę. Początkowo opracowania wskazywały na rolę nieformalnych sieci migracyjnych i poleganie pracodawców na kontaktach (sieciach) pracowników już zatrudnionych, którzy rekomendowali kolejnych pracowników (Brinkmeier, 2011). Z czasem jednak działalność ta została zinstytucjonalizowana i stała się profesjonalną działalnością transnarodową, trudną do kontrolowania i monitorowania przez organizacje państwowe (Pijpers, 2010; McGauran i in., 2016).

W literaturze można spotkać kilka różnych typów pośredników, zaangażowanych w ułatwianie i podtrzymywanie mobilności zarobkowej z Polski do Holandii. Pierwszym z nich są agencje zatrudnienia delegujące (wysyłające) pracowników z Polski (Szytniewski, van der Haar, 2022).

Takie agencje często współpracują z podmiotami w Holandii na zasadzie partnerstwa biznesowego (Bussink i in., 2025).

Literatura koncentruje się jednak na drugim typie, czyli na agencjach pracy tymczasowej, zlokalizowanych na terytorium Holandii. Według szacunków w 2020 roku było ich w Holandii ponad 14 000 – co ciekawe, dwa razy więcej niż w analogicznym okresie w Polsce (Rijksoverheid, 2020).

Dostępne szacunki wskazują, że do 2015 roku aż 70% Polaków zatrudnionych w Holandii otrzymało zatrudnienie za pośrednictwem agencji pracy tymczasowej (Vink i in., 2021). Nowsze dane wskazują niewielki spadek, jednak nadal większość migrantów z Polski podejmuje (głównie pierwsze) zatrudnienie dzięki wsparciu agencji.

42

Tak dużą popularność funkcjonowania Polaków w modelu pracy agencyjnej tłumaczy głównie kompleksowość usług, jakie oferują migrantom takie instytucje. Podmioty te, jak pokazują pionierskie badania Szytniewski i van der Haar (2022), poza organizacją zatrudnienia oferują tzw. pakiety migracyjne, obejmujące szereg usług i wsparcie podczas zatrudnienia w Niderlandach. Kluczowe jest zapewnienie zakwaterowania pracownikom, a także transport „spod drzwi do drzwi”, jak również wsparcie językowe czy pomoc w załatwieniu indywidualnego numeru identyfikacji socjalno-podatkowej BSN. Pracownik mobilny już przed wyjazdem z Polski jest zapewniany, że na miejscu, oprócz pracy dostępnej od zaraz, czeka na niego również miejsce w zbiorowym zakwaterowaniu oraz polskojęzyczny koordynator.

Zbytnie poleganie na agencjach pracy tymczasowej oraz silne przywiązanie pracownika do danej firmy na przestrzeni lat doprowadziło do ogromnej skali nadużyć i zjawisk patologicznych. Najpoważniejszy zarzut w krytycznej ocenie działalności pośredników dotyczy powiązania umowy o pracę z zakwaterowaniem i ubezpieczeniem zdrowotnym, ponieważ w sytuacji utraty zatrudnienia pracownik może trafić na ulicę i stracić bezpieczeństwo socjalne (McGauran i in., 2016). Co więcej, eksperci specjalizujący się w transgranicznym prawie zatrudnienia w Holandii wskazują, że agencje pracy tymczasowej oferują Polakom zatrudnienie na podstawie umów „zerogodzinowych” – jest to rodzaj umowy niegwarantującej minimalnego wynagrodzenia, a jedynie zapłatę za faktycznie przepracowany czas i konieczność pozostawania w gotowości do pracy (Vink i in., 2021).

Sygnały o wspomnianych zjawiskach docierają do opinii publicznej i decydentów, którzy poszukują rozwiązań trudnej sytuacji tysięcy polskich migrantów w Holandii. Przykładowo, w odpowiedzi na rosnącą skalę zatrudnienia tymczasowego i delegowania pracowników przez

43

agencje, Ambasada Holandii w Polsce w 2016 roku uruchomiła portal wHolandii.pl, który obecnie jest integralną częścią portalu holenderskiego: www.netherlandsandyou.nl. Zamysłem tej polskojęzycznej bazy wiedzy było przygotowanie Polaków zainteresowanych wyjazdem na potencjalne niebezpieczeństwa oraz zapoznanie z obowiązującymi w Holandii regulacjami. Informacja o portalu opisana została na: www.gov.pl/web/ uw-warminsko-mazurski/wholandiipl---portal-informacyjny-o-pracy-i-zyciu-w-holandii. Szczególnie doniosłym działaniem okazał się raport przygotowany przez specjalną komisję Emile’a Roemera z 2020 roku dla ministra ds. socjalnych. W raporcie tym, poza wielowątkową diagnozą problemów, znalazło się sporo rekomendacji i zaleceń, w jaki sposób rząd powinien poprawić skrajnie trudną sytuację migrantów zatrudnianych przez agencje pracy tymczasowej. Kontekst pracy w pandemii COVID-19 uwidocznił konieczność zajęcia się tą problematyką, zwłaszcza silną zależnością pracowników od firm powierzających im pracę (Rijksoverheid, 2020). Co ważne, publikacja ta nie trafiła do ministerialnej szuflady, ponieważ w kolejnych latach został przygotowany raport z monitoringu wdrażania zaleceń przedstawionych w 2020 roku.

Integracja społeczno-kulturowa Polaków w Holandii Poziom zaangażowania Polaków w życie społeczno-kulturowe w Holandii często skorelowany jest z ogólnym planem migracyjnym i sytuacją na rynku pracy. Większą skłonność do angażowania się w działania obserwować można u osób, które postanowiły się osiedlić lub pozostać na dłużej w Holandii. Inaczej sytuacja wygląda w przypadku imigrantów tymczasowych, którzy wskazują, że nie mają czasu i środków, aby włączać się w różnego rodzaju inicjatywy za granicą (Nowosielski, Dzięglewski, 2021;

44

Gramza, 2025). Brakuje jednak wiedzy na temat włączania się w życie społeczności lokalnej oraz w inicjatywy i organizacje holenderskie (np. kluby sportowe, organizacje wyznaniowe itp.). Więcej uwagi poświęcono natomiast aktywności organizacji polonijnych w Holandii (Jóźwiak, 2022).

Badacze tej problematyki wskazują na wieloletnie tradycje organizowania się Polonii w Królestwie Niderlandów, które wraz z pojawianiem się nowych fal migracji ewoluowało (Gramza, 2025). Badania Nowosielskiego i Dzięglewskiego (2021) pokazały, że najlepiej zorganizowanymi instytucjami polonijnymi w Holandii pozostają organizacje edukacyjne. To one stanowią silny filar dla Polaków, jak również swoisty „pomost” pomiędzy Holandią i Polską. Jóźwiak (2022) wskazuje z kolei na organizacje polonijne, które pełnią funkcję pomostu informacyjnego dla imigrantów przyjeżdżających do Holandii po 2007 roku. Organizacje te postrzegane są jako godne zaufania punkty, w których migranci mogą uzyskać pakiet informacji na temat prawa pracy, mieszkania, edukacji czy możliwości ubiegania się o pomoc (Jóźwiak, 2022).

Badania wśród Polonii w Holandii ukazują pewne uniwersalne prawidłowości, notowane powszechnie wśród migrantów w innych krajach.

Toruńczyk-Ruiz (2008) podkreśliła, że zawężanie kontaktów migrantów z Polski do innych Polaków ogranicza ich kontakty z Holendrami, jak również utrudnia naukę języka holenderskiego. Późniejsze badania zdają się potwierdzać ogólną tendencję do swoistego dystansu Holendrów do migrantów z Polski. Przykładowo, analizując przynależność wykwalifikowanych polskich migrantów w Berlinie i Amsterdamie, Cichocka (2021) ujawniła, że Polacy w Holandii inaczej postrzegali poziom integracji z ludnością przyjmującą. W narracjach migrantów podkreślane było subiektywne odczucie dystansu, nieformalnych barier stawianych przez Holendrów i trudności w nawiązywaniu relacji (Cichocka, 2021).

45

Dyskryminacja stanowi kolejny, dotkliwy problem, z jakim borykają się Polacy mieszkający i pracujący w Holandii. Choć brakuje precyzyjnych danych, od dawna pojawiają się dowody wskazujące na to, że Polacy bywają dyskryminowani ze względu na swoje pochodzenie (Piotrowski, Beutel, 2025). Związane jest to z utrzymującą się od ponad dwóch dekad narracją niechęci i uprzedzeń wobec migrantów z Europy Środkowo-Wschodniej.

W literaturze można odnaleźć narracje, określające Polaków jako obywateli drugiej kategorii (ang. second class citizens) – tak też zatytułowany został opisany wcześniej raport komisji Roemera w 2020 roku. Działania dyskursywne części partii politycznych sprawiają, że migrantom przypisuje się winę za tzw. kryzys mieszkaniowy i inne problemy społeczne, które w rzeczywistości mają podłoże strukturalne (Boztas, 2025). Również badania porównawcze wśród Polaków w trzech głównych destynacjach migracyjnych ujawniły, że w Holandii poziom postrzeganej dyskryminacji i gorszego traktowania przez społeczeństwo czy instytucje formalne jest znacznie wyższy niż w Niemczech czy Irlandii (McGinnity, Gijsberts, 2015). Co więcej, dostępne badania wskazują, że wyżej wykwalifikowani migranci z Polski częściej odczuwają przejawy dyskryminacji osobistej niż osoby z niższym wykształceniem. Wynika to głównie z większej aktywności społecznej i kulturowej tej pierwszej kategorii Polaków, co skutkuje większą wrażliwością i samoświadomością negatywnych zachowań ze strony społeczeństwa większościowego (van Doorn i in., 2013).

Plany powrotne Polaków Skala czy motywacja wyjazdów Polaków z Holandii pozostaje najmniej zbadanym tematem. Pierwszym wyzwaniem w diagnozie tego zjawiska jest brak rzetelnych i trafnych danych, które pozwoliłyby określić, jak wielu Polaków i po jakim czasie wyjeżdża z tego kraju. Pewne, ogólne

46

wnioski przedstawia Netherlands Bureau for Economic Policy Analysis (CPB), pokazując ogólne trendy w skali emigracji z Holandii. Wśród tych wniosków znalazło się m.in. potwierdzenie, że większość migrantów traktuje pobyt w Holandii tymczasowo, a większe prawdopodobieństwo wyjazdu z tego kraju dotyczy migrantów o najniższych zarobkach, osób niebędących w związku i tych, którzy nie mają stałego kontraktu na zatrudnienie (CPB, 2025).

Z danych urzędowych wynika, że do 2024 roku saldo migracji z Polski do Holandii było dodatnie (tj. więcej osób przyjechało do tego kraju, niż z niego wyjechało). W 2023 roku z Holandii wyjechało 13,8 tysiąca Polaków – głównie były to kobiety (56%) i osoby urodzone w Polsce (Ode i in. 2025).

Po raz pierwszy w historii pomiarów zaobserwowano, że w 2025 roku (stan na 30 października) więcej Polaków wyjechało z Holandii, niż do niej przyjechało (CBS, 2025). Choć różnica ta kształtowała się na poziomie 490 wyjazdów więcej, to dopiero obserwacja trendów w kolejnych latach pozwoli zweryfikować prawdziwość tezy o rosnącej skłonności Polaków do powrotów do ojczyzny.

Dane Narodowego Banku Polskiego (NBP, 2023) dają wgląd w plany migracyjne Polaków obecnych w kilku krajach UE, w tym w Holandii.

Zapytani o możliwe powody powrotu, na pierwszym miejscu Polacy w Holandii deklarowali, że byłaby to sytuacja rodzinna (51% badanych), poziom wynagrodzenia (35%) czy zdrowie (32%). Badania te nie wskazują jednak szerszego kontekstu tych okoliczności. Badania zrealizowane w latach 2016, 2018 i 2022 ujawniły trend, zgodnie z którym coraz mniej Polaków w analizowanym okresie deklaruje wyjazd przed upływem 3 miesięcy i równolegle wzrasta odsetek planujących pozostać w Holandii na zawsze (28% w 2022 roku). Najwięcej badanych (35%) deklarowa-

47

ło chęć pozostania dłużej niż 3 lata, jednak nie na stałe. Co ważne, 14% wskazało, że nie planuje w ogóle powrócić do ojczyzny.

Czy migranci z Holandii deklarujący wyjazd wróciliby bezpośrednio do Polski? Dane NBP (2023) pokazują, że odpowiedzi twierdzącej na takie pytanie udzieliło jedynie 36% badanych – mniej niż badani w Niemczech (39%) czy w Wielkiej Brytanii (48%). Równocześnie częściej wśród Polaków w Holandii niż w Niemczech czy Wielkiej Brytanii wskazywano, że najpierw wrócą do Polski, jednak następnie wyjadą w kierunku Europy Zachodniej. Należy w tym miejscu podkreślić notowaną już wcześniej strategię Polaków, migrujących pomiędzy różnymi krajami i wracających do tego samego kraju po pewnym okresie. Tak zwane zjawisko migracji wielokrotnych charakteryzuje szczególnie Polaków w Holandii, ponieważ może to dotyczyć aż 14% migrantów (Jancewicz, Salamońska, 2020) – w przypadku innych krajów UE wskaźniki te są znacznie niższe. Migracje te polegają na wielokrotnych wyjazdach do różnych państw, często do tych samych, w których dana osoba przebywała wcześniej. Strategia taka odróżnia się od typowej migracji osiedleńczej, kiedy migrant decyduje się na związanie na stałe z jednym, konkretnym miejscem.

Badania z 2022 roku potwierdzają wcześniejsze ustalenia odnośnie cyrkulacyjnej natury mobilności Polaków do Holandii (NBP, 2023). Aż 27% badanych Polaków w Niderlandach przebywało wcześniej w innym kraju UE, a najczęściej były to Niemcy. Okazuje się również, po porównaniu Polaków przebywających w trzech krajach, że to właśnie imigranci z Holandii najczęściej (kilka razy w roku) odwiedzają Polskę (dotyczyło to 67% badanych).

48

4

Wyniki badań empirycznych

49

4

Wyniki badań empirycznych

Dalsza część raportu poświęcona została omówieniu głównych danych z badań ilościowych oraz jakościowych. Celowo autorzy prezentują w pierwszej kolejności wnioski z badania ankietowego, które są wzbogacone wypowiedziami respondentów w trakcie wywiadów indywidualnych czy grupowych. Sekcja ta została podzielona na najważniejsze tematy, jakie zostały zidentyfikowane w trakcie badań, zaczynając od doświadczeń migracyjnych i kontekstu wyjazdu z Polski do Holandii, a kończąc na planach związanych z powrotami.

Doświadczenie migracyjne Jedno z pytań, które zostało zadane respondentom, dotyczyło wcześniejszego doświadczenia migracyjnego i tego, czy obecny wyjazd do Holandii jest ich pierwszą mobilnością poza Polskę. Aż 25% respondentów mieszkało już wcześniej w innych krajach przez dłużej niż 3 miesiące. Spośród najczęściej wymienianych krajów były to: Niemcy, Wielka Brytania, USA, Francja, Irlandia, Szwajcaria, Włochy czy Hiszpania.

50

Podobna tendencja wyłoniła się w trakcie wywiadów jakościowych. Dla większości rozmówców Holandia była pierwszym krajem migracji, a jedynie kilka osób wskazało na wcześniejsze epizody pracy i/lub studiów w innym kraju. Co ważne, w przypadku kilku uczestników wywiadów ich decyzję o dłuższym pobycie w Holandii poprzedzały wcześniejsze wyjazdy sezonowe do tego kraju. O strategiach takich wspominały głównie osoby z wyższym wykształceniem, które w trakcie studiów miały możliwość wyjazdów do pracy fizycznej w szklarniach, w magazynach czy przy produkcji wyrobów mięsnych. Inaczej jednak sytuacja może wyglądać w przypadku wykwalifikowanych pracowników fizycznych, decydujących się na podjęcie kontraktu w Holandii. Przykładowo, jeden z takich rozmówców (75 lat) ze względu na posiadane kwalifikacje uznawane we wszystkich krajach UE wspominał o zatrudnieniu we Włoszech, Francji, Niemczech czy Belgii. Co ciekawe, Holandia była jego ostatnim „przystankiem” przed przejściem na emeryturę.

Czynniki skłaniające do wyjazdu Spośród czynników, które wpłynęły na decyzje migracyjne respondentów, dominowały przede wszystkim te związane z kwestiami ekonomicznymi, takie jak lepsze zarobki, a co się z tym wiąże – perspektywa lepszego życia w Holandii zarówno dla respondentów, jak i ich rodzin. Jednak poza czynnikami ekonomicznymi respondenci zadeklarowali również brak perspektyw rozwoju zawodowego w Polsce oraz lepsze perspektywy rozwoju zawodowego w Holandii. Istotnym czynnikiem według respondentów była również możliwość życia według własnego światopoglądu.

Rysunek 6 przedstawia szczegółowe zestawienie czynników skłaniających do wyjazdu oraz liczbę osób wraz z oceną danego czynnika.

51

Czynniki skłaniające do wyjazdu z Polski Obawy związane z sytuacją geopolityczną w Polsce (wojna w Ukrainie i rosyjska agresja) Możliwość życia według własnego światopoglądu (np. poszanowanie praw mniejszości seksualnych, dostęp do aborcji) Chciałem(-am) być bliżej członków rodziny w Holandii

Lepsze życie dla mojej rodziny w Holandii

Lepsze życie dla mnie w Holandii

Chęć podjęcia edukacji w Holandii

Wyższe zarobki w Holandii

Lepsze perspektywy rozwoju zawodowego w Holandii Brak perspektyw rozwoju zawodowego w Polsce

Brak pracy w Polsce

0 Najmniej istotny

Mało istotny

Ani istotny, ani nieistotny

100

200 Bardzo istotny

300

400

Najbardziej istotny

Rysunek 6. Istotność czynników skłaniających Polaków do wyjazdu Źródło: opracowanie własne.

52

Znaczenie powyższych motywów do emigracji potwierdzają odpowiedzi otwarte w ankiecie, ale tam wśród zróżnicowanych czynników dominują jednak aspekty ekonomiczne, takie jak wyższe zarobki, stabilniejsze zatrudnienie, możliwość szybkiego zgromadzenia oszczędności oraz większa dostępność mieszkań i kredytów. Wskazuje na to ponad połowa odpowiedzi otwartych, w tym liczne argumenty dotyczące „lepszych zarobków”, „spokojniejszego życia”, „wyższej pensji” czy „godnych warunków bytowych”. Drugą znaczącą grupę stanowią czynniki rodzinne i relacyjne – wielu respondentów do wyjazdu skłonili partner lub partnerka, żona, mąż lub szeroko rozumiane życie rodzinne. W uzyskanych odpowiedziach powtarzają się też kwestie związane z polityką i frustracją społeczną w Polsce, w tym brak stabilizacji, konflikty światopoglądowe, niski poziom usług społecznych czy postrzegane ograniczenia prawne i obywatelskie. Część osób wskazywała też na czynniki osobiste, takie jak potrzeba zmiany, chęć poznania innej kultury, ciekawość świata, a także kwestie zdrowotne czy trudne sytuacje rodzinne. Podsumowując, emigracja Polaków do Holandii jest efektem splotu czynników ekonomicznych, społecznych, relacyjnych i indywidualnych, z których najsilniejsze pozostają kwestie finansowe i rodzinne.

Analiza deklaracji respondentów pokazuje, że większość osób przyjeżdżających do Holandii nie planowała szczegółowo swojego pobytu oraz potencjalnego powrotu. Największa grupa (29,5%) wskazała, że wyjechała bez określonego planu czasowego, co sugeruje nie tylko otwartość na różne scenariusze, ale też niepewność co do przyszłości w momencie migracji. Jest to jednak dość powszechna strategia wśród polskich (i nie tylko) migrantów, udokumentowana w badaniach m.in. w Irlandii i Wielkiej Brytanii. Kolejną znaczącą kategorią są osoby, które planowały zostać od 1 do 3 lat (17,3%), a niewiele mniej (bo 15,7%) – na stałe. Oznacza to,

53

że prawie połowa ankietowanych rozważała pobyt co najmniej kilkuletni lub trwały.

Wyniki pokazują także, że część migrantów traktowała pobyt jako typowy wyjazd zarobkowy i krótkoterminowy – 11,8% planowało zostać do 3 miesięcy, a 15,3% powyżej 3 miesięcy, ale mniej niż rok. Warto również zauważyć, że 10,4% respondentów nie miało żadnego planu w momencie przyjazdu, co podkreśla nie tylko spontaniczność decyzji, lecz także otwartość na dalsze doświadczenia.

Ocena aspektów życia w Holandii Zrealizowane badania ujawniły, że analizując ocenę aspektów życia w Holandii wśród badanych Polaków, należy wyróżnić kilka dominujących tematów, w tym głównie rynek pracy, edukację czy doświadczenie kontaktów z instytucjami.

Rynek pracy Respondenci generalnie pozytywnie oceniają większość aspektów życia w Holandii, zwłaszcza te związane z warunkami pracy i sytuacją ekonomiczną, co bezpośrednio odnosi się do ich głównych motywów wyjazdu. Okazuje się, że dochody i stabilność zawodowa wypadają najlepiej – ponad 69% badanych wskazuje, że ocenia swoją sytuację finansową na dobrą lub bardzo dobrą, a podobny wskaźnik (również 69%) to dobra i bardzo dobra ocena warunków zatrudnienia wśród respondentów.

Pozytywna ocena poziomu dochodów w Holandii w porównaniu z dochodami w Polsce pojawia się także w konwersacjach na forach w mediach społecznościowych.

54

Ogólne pozytywne oceny potwierdzają również zrealizowane wywiady jakościowe. Badani Polacy deklarują dobry poziom integracji ekonomicznej i umiejętności nawigowania na rynku pracy. Jedynie kilka badanych osób wspominało o doświadczeniu czasowego bezrobocia w Holandii.

Migranci doświadczający kryzysu bezdomności, wspomnieli o doświadczeniu pracy dorywczej, nieformalnej, której podjęcie w Holandii bywa dość problematyczne.

W próbie badawczej znalazły się także osoby prowadzące w Holandii jednoosobową działalność gospodarczą. Badani ci chwalili sobie otoczenie instytucjonalne i wsparcie urzędów przy załatwianiu niezbędnych formalności. Ilustruje to poniższy przykład: „Mam zarejestrowaną działalność, mimo że mieszkałam w międzyczasie ponad trzy lata w Danii i dalej mam działalność, w Holandii jest bardzo łatwo [ją] założyć. Wystarczy mieć jakiś tam pomysł, opisać, opisać go w zdaniach. Idzie się do takiego urzędu, […] przedstawiasz pomysł, mówisz, płacisz 50 euro i tu koniec, nie ma więcej opłat”. [R5]

W trakcie wywiadów respondenci często mówili o przepracowaniu, monotonności czy obciążeniu fizycznym oraz psychicznym, wynikającym głównie z rodzaju wykonywanej pracy. Najczęściej na ten aspekt wskazywały osoby pracujące w magazynach, centrach dystrybucji i szklarniach. Krytyczny głos w tej dyskusji pojawił się podczas wywiadu z Polką (44 lata) z doświadczeniem pracy w korporacji, która zwróciła uwagę na wyzwania związane z równowagą między pracą a życiem prywatnym:

55

„Więc w takich wielkich korporacjach w Holandii my, Polacy, nie mamy za bardzo… Jeśli chcemy się piąć naprawdę do góry, to musimy z wielu innych rzeczy zrezygnować, czyli z życia rodzinnego. A że ja mogłam sobie pozwolić na to, żeby z tego nie rezygnować i zostać na przykład na jednej zmianie, a nie pracować dwóch lub trzech zmian, to po prostu zostałam na tym poziomie team leadera i sobie pracowałam cały czas”. [R9]

Problem wypalenia zawodowego poruszyła podczas wywiadu również jedna z ekspertek, podkreślając, że stanowi on istotne wyzwanie wśród kobiet poszukujących wsparcia w organizacji. Negatywne oceny na temat rynku pracy w Holandii zdominowały wątki związane z wyzyskiem pracowników, stosowanym przez agencje zatrudnienia. Pomimo niskiego poziomu zatrudnienia za pośrednictwem agencji, jaki wyłonił się z badania ilościowego, należy podkreślić, że wskaźnik ten obejmuje osoby z różnym stażem pobytu w Holandii. Model ten wciąż dominuje w przypadku pierwszego wyjazdu do Holandii, jak również w przypadku migrantów cyrkulacyjnych i wykonujących prace proste, co potwierdziły wywiady jakościowe. Jasno wynika z nich, że swoistą normą stało się korzystanie z usług pośredników w „rozpoczynaniu przygody migracyjnej” w tym kraju. W taki sposób mówili o tym uczestnicy wywiadów:

56

„Oczywiście przez pośrednika, ponieważ żeby znaleźć pracę bezpośrednio w firmie, trzeba przeważnie znać język holenderski, przynajmniej angielski na poziomie B1, B2. Co u mnie nie występowało”. [R10]

„Bo w Holandii zazwyczaj tak jest, że tam jest dużo agencji pośrednictwa pracy i czasami nawet jak się aplikuje bezpośrednio, to firma woli najpierw przez agencję sobie sprawdzić tą osobę, niż dawać taki stały kontrakt, że tak powiem. Więc miałam najpierw kontrakt z agencją na pół roku, ale później firma zapewniła przedłużenie tego kontraktu chyba na rok, a kolejny kontrakt już był taki na stałe, więc zazwyczaj tak to wygląda w Holandii.” [R19]

Zrealizowane wywiady pozwoliły ustalić, że główną motywacją do korzystania z usług agencji jest łatwość podjęcia pracy oraz szeroki wybór dostępnych ofert. Agencje te, jak wspominali rozmówcy, zwykle nie dokonują selekcji pracowników, dlatego też szansę na „zorganizowany wyjazd zarobkowy” ma każdy zainteresowany. Dodatkowo, jak wskazał jeden z uczestników badania [R2], praca przez agencję jest dostępna prawie z dnia na dzień, co u wielu migrantów borykających się z problemami w Polsce przyspiesza decyzję o wyjeździe.

57

Drugą grupę czynników stanowi szeroki zakres wsparcia, oferowanego nowo przybyłym migrantom. Wielokrotnie osoby z doświadczeniem pracy przez agencje wspominały o personelu tych firm (koordynatorach), którzy byli Polakami, co umożliwiało im swobodną komunikację i budowało swoiste poczucie zaufania. Krytyczne oceny wobec tych koordynatorów przeplatały się z pochwałami, jak w przypadku jednego z migrantów powrotnych, który pozytywnie wspominał wsparcie koordynatorki w kontaktach z lekarzem holenderskim. W taki sposób o działaniu agencji mówiła 44-letnia uczestniczka wywiadu: „Mieszkanie, pracę. Ewentualnie jak ktoś nie miał jak dojechać, to rowery, żeby dojeżdżać do pracy. I właściwie przez tą agencję mieliśmy pierwsze umowy […] więc mieliśmy wszystko też przetłumaczone na polski. W agencji też pracowały panie Polki, do których można było zadzwonić i się dogadać, jak coś się działo, prawda? Więc to był ten plus dla osób, które nie znały żadnego języka i na przykład po angielsku nie mogły się też komunikować z szefami czy z księgową z pracy”. [R3]

Kluczowym czynnikiem okazuje się także zorganizowanie transportu spod drzwi mieszkania w Polsce do miejsca zakwaterowania w Holandii.

Jest to strategiczna usługa, ponieważ znaczna część pracy dla migrantów oferowana jest w mniejszych miejscowościach, często poza głównymi szlakami komunikacyjnymi. Co więcej, niektóre agencje, na co wskazywali nasi rozmówcy, zapewniają także transport z miejsca zakwaterowania do

58

miejsca wykonywania pracy. W rzeczywistości jednak pracownicy agencyjni stają się silnie zależni od agencji i koordynatorów.

Zarówno migranci mieszkający w Holandii, jak i migranci powrotni raczej krytycznie wypowiadali się na temat działań agencji, zwłaszcza nieprawidłowości, z jakimi się spotykali bezpośrednio lub o których słyszeli od innych migrantów. Problemem, z którym najczęściej borykają się Polacy w Holandii, pozostaje brak pewności zatrudnienia i stabilności dochodu.

Kilkoro rozmówców wskazywało, że doświadczyli sytuacji, kiedy pracowali tylko kilka dni w ciągu miesięcy, bez wynagrodzenia za pozostały czas „oczekiwania” [NLR3]. Przykładowo, jeden z badanych mężczyzn w wieku 30 lat wspominał o własnym doświadczeniu rozwiązania umowy z agencją i próbie narzucenia na niego opłat za zniszczenia, jakich miał dokonać.

Problem tzw. kar umownych pojawiał się również w innych wywiadach [R1], co może wskazywać na szerszą skalę stosowania nieuczciwych praktyk wobec migrantów. Wspomniany rozmówca mówił również o wycieku jego danych osobowych i planach wejścia na drogę sądową ze wspomnianą agencją. Okazuje się jednak, że strategia dochodzenia swoich roszczeń nie jest popularna wśród migrantów w Holandii. Częściej jednak, co sugerują nasze badania, godzą się oni na przedstawiane im (tj. z minimalną przestrzenią do ich negocjowania) warunki zatrudnienia, a w skrajnych sytuacjach rezygnują i podejmują współpracę z inną agencją lub szukają bezpośredniego zatrudnienia u pracodawcy. Mówiąc o roli agencji pośrednictwa pracy, jedna z rozmówczyń (43 lata) użyła określenia „mafia pośrednicząca”, punktując niekorzystne praktyki wobec pracowników, jakich dopuszczają się tego typu podmioty:

59

„W Holandii w tej chwili to jest rozrośnięte do niesamowitych rozmiarów – mafia pośrednicząca, jak myśmy to nazywali. To są wszystkie te agencje pośrednictwa pracy, które zbierają ogromne pieniądze, w zasadzie nic nie zapewniając, oszukując ludzi, zapewniając im minimalne warunki, na przykład umieszczając ich w hotelach pracowniczych, w których, nie wiem… Tam w pokojach dwuosobowych mieszkało 4–5 osób. Spały na materacach, płaciły średnio, powiedzmy, 70–80 euro tygodniowo za te warunki plus kasę za dojazd, plus kasa na przykład 50 euro tygodniowo za ubezpieczenie, które kosztowało 100 euro miesięcznie, kiedy się chciało je samemu wykupić, a oni z tych ludzi zdzierali 200, i często ilość godzin zapewnionych to było… To było tuż powyżej granicy przetrwania, czyli żeby starczyło właśnie na ubezpieczenie, na dojazdy, na hotel plus na żarcie. I ci ludzie na przykład z tym się często do mnie zwracali, z tym próbowaliśmy zwracać się również do ambasady. A pożyczyli pieniądze, żeby wyjechać. Żyli w strasznych warunkach i żyli po prostu miesiącami. Nie byli w stanie odłożyć tych 80 euro na bilet do domu”. [R12]

60

Edukacja W ankiecie, podobnie jak w przypadku warunków zatrudnienia, respondenci pozytywnie ocenili dostęp do edukacji (zarówno własnej – 53%, jak i dzieci – 64%), możliwości rozwoju zawodowego (57,2%) oraz równowagę między życiem prywatnym a zawodowym (60%) w Holandii. Na pozytywną percepcję holenderskiego systemu edukacji wskazują również wyniki badań jakościowych, szczególnie w kwestii orientacji szkół na potrzeby dziecka, dostępności zajęć pozalekcyjnych oraz dostosowania edukacji do możliwości podopiecznych. Podczas wywiadu fokusowego w jednej ze szkół rodzice podkreślali elementy pozytywnie wpływające na adaptację dzieci w nowym środowisku, takie jak przyjazność przestrzeni szkoły, brak obciążeń dzieci pracami domowymi, a także dostępność wsparcia szkoły dla dzieci z doświadczeniem migracyjnym. Odzwierciedla to jeden z cytatów z tej rozmowy: „Nigdy nie słyszałem od dzieci, żeby nie chciały iść do szkoły. Szkoła ich bawi, przyciąga, organizuje wiele wypadów i zajęć zapoznawczych”. [Wywiad fokusowy, listopad 2025]

Uczestnicy badania doceniają także dostęp do wsparcia psychologicznego i specjalistycznego oferowanego w szkole dla dzieci doświadczających sytuacji kryzysowych, a także możliwość szybkiego wejścia młodzieży na rynek pracy dzięki włączaniu praktyk zawodowych do programu nauczania.

61

Doświadczenia z instytucjami Nieco bardziej zróżnicowane oceny dotyczą sfery instytucjonalnej, zwłaszcza w kontekście dostępu do służby zdrowia i pomocy społecznej.

Choć około połowa badanych ocenia je co najmniej dobrze, relatywnie wysoki odsetek negatywnych (łącznie około 27% w przypadku systemu zdrowotnego i 18% dla opieki społecznej) wskazuje na występowanie trudności w kontaktach z instytucjami oraz ograniczoną dostępność usług. Niemniej jednak połowa respondentów ocenia dostęp do służby zdrowia jako dobry lub bardzo dobry. W przypadku dostępu do opieki społecznej 44% ankietowanych również oceniło go jako dobry i bardzo dobry.

Bardziej zniuansowany obraz postrzegania holenderskich instytucji oraz stosowania się do obowiązującego prawa wyłania się z badań jakościowych. Dużo uwagi rozmówcy poświęcili doświadczeniu korzystania ze służby zdrowia. Tematem, który często powtarzał się w dyskusji o ocenie jakości i dostępności placówek medycznych, było porównywanie sposobów leczenia w Polsce i Holandii. Wielokrotnie rozmówcy przywoływali postawę holenderskich lekarzy niechętnych do przepisywania antybiotyków, a jedynie podstawowych witamin czy paracetamolu w razie przeziębienia czy grypy. Kilkoro rozmówców wspominało o tym, że poważniejsze choroby woli leczyć w Polsce, jednak motywy takich działań nie zostały w pełni zidentyfikowane. Prawdopodobnie było podyktowane to gorszą znajomością języka (lub jej brakiem) czy brakiem zaufania do lekarza komunikującego się w niezrozumiałym dla pacjenta języku. Co więcej, większość uczestniczek badań jakościowych pozytywnie oceniła opiekę w okresie okołoporodowym. Ogólnie dominuje zależność, zgodnie z którą dla osób z dobrym i bardzo dobrym komunikatywnym językiem angielskim lub holenderskim korzystanie ze służby zdrowia nie stanowiło większego problemu, co ilustruje poniższy fragment wywiadu:

62

„Na pewno jest dostępność do jakichś tam materiałów informacyjnych lepsza w języku angielskim, polskim pewnie też, chociaż jest duża. Z jednej strony zdolność do komunikacji tej angielskiej w urzędach, ośrodkach społecznych i instytucjach, no to język jest trochę barierą, bo ten język jest dość specyficzny. Da się jednak załatwić wiele rzeczy po angielsku i to nie jest żaden problem”. [R6]

Sporadycznie jednak w relacji uczestników pojawiały się też doświadczenia związane z dyskryminacją ze strony lekarza: „Natomiast ta pani była dosyć niemiła i powiedziałabym nawet, że z taką dyskryminacją do mnie podeszła, bo jej dokładnie wytłumaczyłam, na czym polega moja praca, jaka była na początku, ile pracowałam, a potem kiedy mnie przenieśli na tą chłodnię, jak tam wygląda praca i tak dalej, i jakie tam są objawy teraz związane ze zdrowiem. I ona powiedziała, że skoro mam dwie ręce i mogę jeszcze nimi ruszać, to znaczy, że mam pracować”. [R16]

W próbie badawczej udało nam się uwzględnić osoby z doświadczeniem korzystania z organizacji wspierających osoby ubogie czy w kryzysie bezdomności. Kilkugodzinny pobyt badawczy w takiej placówce pokazał, że zapotrzebowanie na tego typu wsparcie jest bardzo duże. Migranci mogą

63

uzyskać tam pomoc w znalezieniu pracy, w dopełnieniu formalności urzędowych, a w skrajnej sytuacji mogą otrzymać bilet na autobus do Polski.

W trakcie rozmów osoby w kryzysie bezdomności mówiły o korzystaniu z placówek dziennego pobytu czy noclegowni. Przeważały jednak opinie o przeludnieniu tych miejsc, niskim standardzie, a przede wszystkim o tymczasowości takiego rozwiązania. Badani migranci podkreślali, że wiedzą, w jaki sposób poruszać się w tym systemie, aby uzyskać zakwaterowanie, otrzymać każdego dnia posiłek czy zgromadzić pieniądze na tytoń. Pracownicy jednej z takich placówek zauważyli jednak, że wiele z tych osób boryka się z problemami psychicznymi, co potęguje ich problemy w reintegracji społecznej czy ekonomicznej w Holandii. Jednak z obawy przed krytyczną oceną ze strony rodziny osoby z takim doświadczeniem nie decydują się na powrót do Polski. Boją się przyznać, że ich wyjazd zakończył się porażką.

Sytuacja mieszkaniowa Sytuacja mieszkaniowa w Holandii została oceniona w dość zróżnicowany sposób, choć dominują jednak odpowiedzi pozytywne. Najczęściej wskazywana była ocena bardzo dobra (36,6%), co sugeruje, że ponad jedna trzecia respondentów jest bardzo zadowolona ze swoich warunków mieszkaniowych, oraz dobra (20%). W sumie daje to prawie 57% pozytywnych ocen.

Najmniej zadowoleni z warunków zamieszkania w Holandii pozostają migranci, których zakwaterowanie zapewnia agencja pracy tymczasowej. Krytycznie oceniali oni jakość miejsca, jakie im zaoferowano, przeludnienie oraz konflikty pojawiające się pomiędzy mieszkańcami. Do rzadkości należą sytuacje, w których pracownik agencyjny może liczyć na oddzielny pokój czy mieszkanie. Co więcej, zakwaterowanie to (określane przez uczestników badania jako hotel pracowniczy czy bungalow) zwykle

64

zlokalizowane jest poza miastami i kanałami komunikacyjnymi, a w jednym przypadku sąsiadowało ono z zakwaterowaniem dla azylantów, co wyklucza migrantów z udziału w życiu społecznym czy kulturalnym.

Migranci zwykle nie mają sprawczości, aby oczekiwać lepszych warunków zakwaterowania, jakie oferują im agencje. Historia m.in. wspomnianego wcześniej wykwalifikowanego pracownika (75 lat) pokazuje, że osoby z pożądanym przez pracodawców doświadczeniem zawodowym i znajomością języka angielskiego cechują większa sprawczość i możliwości negocjacyjne w uzyskiwaniu lepszych warunków. Rozmówca ten wspomniał, że kiedy, niezadowolony z zachowania innych współmieszkańców, zgłosił ten fakt do koordynatorki z agencji, to bez problemów uzyskał zakwaterowanie w innej lokalizacji. Analiza forów internetowych wykazała również, że poszukiwanie mieszkania lub domu oraz przeprowadzka z miejsc zapewnianych przez agencje stanowią istotny temat dla par oczekujących dziecka oraz samotnych kobiet w ciąży.

Problemem, z którym borykają się migranci mieszkający w Holandii z rodziną lub partnerem/partnerką, pozostaje doświadczenie skutków tzw. kryzysu mieszkaniowego, który narasta od lat. Dynamika wzrostu cen nieruchomości jest szczególnie wysoka i dotkliwa dla osób planujących zakup własnej nieruchomości. Doświadczenia Polaków mieszkających w Holandii z dziećmi w trakcie wywiadu fokusowego potwierdziły coraz trudniejszą sytuację w tym obszarze. Część uczestników fokusu wyraziła swoje zadowolenie, że udało im się kupić własne mieszkanie przed podwyżkami cen. Wspominali oni także, że już po kilku latach pracy w Holandii mogli pozwolić sobie na zakup takiej nieruchomości. Również pozostałe materiały z wywiadów jakościowych wskazują, że Polacy zmierzający osiedlić się w Holandii inwestują we własne nieruchomości.

Z kolei osoby bez obowiązków opiekuńczych i single preferują wynajem

65

mieszkań, w tym mieszkań socjalnych. Jedna z migrantek mieszkająca od kilku lat w dużej aglomeracji pozytywnie oceniała warunki w takim mieszkaniu, akcentując relatywnie niskie opłaty, wielokulturowość współlokatorów oraz poczucie bezpieczeństwa, że nikt jej nie wyrzuci z dnia na dzień [R1].

Relacje społeczne Relacje społeczne również charakteryzują się większą ambiwalencją.

Według respondentów z badania ankietowego ich kontakty z Holendrami są najczęściej neutralne lub pozytywne. Natomiast relacje z innymi Polakami oceniane są wyraźnie słabiej – negatywnie ocenia je ponad jedna trzecia respondentów. W przypadku relacji z innymi mniejszościami 37% ankietowanych ocenia je dobrze lub bardzo dobrze, natomiast 16% plasuje się na przeciwnym spektrum – złej i bardzo złej oceny. Zdecydowana większość (47%) ocenia je neutralnie.

Wyjaśnienie tych ocen i bardziej złożony obraz integracji Polaków w Holandii można uzyskać z analizy wywiadów jakościowych. Zaskakującą obserwacją jest silna krytyka zachowań i postaw innych Polaków mieszkających i pracujących w Holandii. Szczególnie krytycznie badani oceniają pracowników agencyjnych i pracowników fizycznych, określając ich zachowania mianem patologicznych. Szczególnie mężczyźni krytycznie oceniali zachowania innych Polaków, wskazując, że liberalne prawo w Holandii wyzwala w tych osobach uzależnienie od narkotyków, alkoholu i innych używek.

Poczucie przynależności i akceptacji społecznej w Holandii zostało ocenione umiarkowanie pozytywnie, choć z wyraźnym zróżnicowaniem między respondentami. Najczęściej pojawiała się odpowiedź neutralna (34,6%), co sugeruje, że ta część ankietowanych nie czuje ani silnej akceptacji,

66

ani wyraźnego wykluczenia. Prawie 25% oceniło ten aspekt jako dobry, a niewiele ponad 16% jako bardzo dobry. Jednocześnie łącznie prawie 24% osób wskazało złą lub bardzo złą ocenę. Wyniki badania wskazują na umiarkowane i zróżnicowane poczucie przynależności respondentów do lokalnej społeczności w Holandii. Ponad połowa badanych (52%) deklaruje, że czuje się częścią lokalnej społeczności, co sugeruje, że dla większości respondentów proces integracji społecznej przebiega w sposób co najmniej pomyślny.

Czy czuje się Pan/Pani częścią lokalnej społeczności?

40%

30%

20%

10%

0% Zdecydowanie tak

Raczej tak

Raczej nie

Zdecydowanie nie

Trudno powiedzieć

Rysunek 7. Poczucie przynależności do lokalnej społeczności Źródło: opracowanie własne.

Jednocześnie istotna grupa respondentów (37%) wskazuje na brak takiego poczucia. Jak wynika z narracji uczestników tego badania, może to świadczyć o barierach integracyjnych, takich jak trudności językowe,

67

ograniczone kontakty społeczne z Holendrami, praca w zamkniętych środowiskach imigranckich czy poczucie tymczasowości pobytu.

Bezpieczeństwo Bezpieczeństwo fizyczne zostało ocenione przez respondentów jako dobre (31,7%) i bardzo dobre (21,5%), choć nie tak wysoko jak inne aspekty życia w Holandii. Pomimo tego, że w sumie ponad połowa respondentów czuje się bezpiecznie, to warto zaznaczyć, że nieco ponad 8% respondentów deklaruje poczucie bezpieczeństwa jako bardzo złe, a 12% jako złe. Oznacza to, że co piąty ankietowany deklaruje poczucie braku bezpieczeństwa.

Kwestie bezpieczeństwa, szczególnie w przestrzeni publicznej, podnoszone były również w wywiadach indywidualnych. Ilustruje to rozmowa z jedną z uczestniczek, która wspominała, że nie czuła się bezpiecznie, wychodząc na ulicę z dziećmi: „Po dwóch latach urodziłam drugie dziecko, córkę, i zaczęłam zauważać, że po prostu jest coraz gorzej. Mój syn ma coraz więcej problemów emocjonalnych, behawioralnych i tak dalej. Nikt z tym nic nie robi. Czujemy coraz większe wykluczenie, coraz większe zagrożenie ze strony imigrantów, młodych chłopaków, którzy mają kasę i masę czasu, żeby gdzieś tam wybijać szyby, demolować witryny sklepowe […]. Takie poczucie zagrożenia przy wychodzeniu z dzieckiem. To był moment, w którym stwierdziłam, że kończę szkołę, zdałam ostatni certyfikat, a w maju już wyjechałam do Polski na stałe”. [R12]

68

Podobny temat pojawił się w trakcie wywiadu fokusowego z rodzicami z dziećmi w wieku szkolnym. Uczestnicy, zwłaszcza kobiety, podkreśliły poczucie zagrożenia w pewnych dzielnicach w godzinach wieczornych, głównie ze strony innych imigrantów. Warto zaznaczyć, że jedna z uczestniczek wspomniała o specjalnej aplikacji na telefon, która pozwala jej monitorować punkty na mapie, w których inne kobiety zaznaczają miejsca niebezpieczne i takie, których należy unikać.

Kontakty z rodziną i odwiedzanie Polski Kontakty z rodziną pozostającą w Polsce zostały ocenione przez respondentów dość pozytywnie. Ponad połowa respondentów jest zadowolona z możliwości utrzymywania kontaktu z najbliższymi. Jednocześnie prawie 18% badanych ocenia relacje z bliskimi z Polski jako złe lub bardzo złe.

W kontekście częstotliwości kontaktów z rodziną zdecydowana większość respondentów (74%) deklarowała częste utrzymywanie kontaktów telefonicznych i internetowych, 18% utrzymuje kontakty czasami, a tylko 2% wcale nie utrzymuje kontaktu z bliskimi.

69

Jak często utrzymuje Pan/Pani kontakt telefoniczny lub internetowy z rodziną?

80%

60%

40%

20%

0% Często

Czasami

Rzadko

Wcale

Rysunek 8. Częstotliwość kontaktu z rodziną w Polsce Źródło: opracowanie własne.

Wyniki badania pokazują również, że kontakty osobiste z rodziną i znajomymi w Polsce są utrzymywane głównie w trybie okazjonalnym. Najliczniejszą grupę stanowią respondenci odwiedzający Polskę raz na pół roku (33,7%), co może sugerować pewien kompromis między obowiązkami zawodowymi i życiem w Holandii, a potrzebą podtrzymywania więzi rodzinnych. Drugą najczęściej wskazywaną odpowiedzią są odwiedziny raz do roku (23,7%), co dodatkowo potwierdza, że kontakty bezpośrednie mają charakter raczej sporadyczny. Łącznie ponad 57% respondentów przyjeżdża do Polski nie częściej niż raz na pół roku, a kolejne 12,6% robi to jeszcze rzadziej.

70

Jak często odwiedza Pan/Pani rodzinę/znajomych w Polsce?

40%

30%

20%

10%

0%

Częściej Raz w Częściej Raz na niż raz miesiącu niż raz kwartał w miesiącu na kwartał

Raz na pół roku

Raz do roku

Rzadziej W ogóle niż raz nie do roku odwiedzam

Rysunek 9. Częstotliwość odwiedzania rodziny i/lub znajomych w Polsce Źródło: opracowanie własne.

Z kolei dalsze wyniki badania wskazują, że odwiedziny znajomych i rodziny z Polski u badanych w Holandii są stosunkowo rzadkie. Najczęściej respondenci deklarują, że są odwiedzani raz do roku (25,1%) lub raz na pół roku (17,3%). Równocześnie znaczna część respondentów doświadcza jeszcze rzadszych kontaktów osobistych – 28,8% badanych wskazuje, że rodzina lub znajomi odwiedzają ich rzadziej niż raz do roku, a aż 18,8% deklaruje że nie są odwiedzani w ogóle. Oznacza to, że niemal połowa respondentów (47,5%) nie doświadcza bezpośrednich wizyt bliskich.

71

Jak często w Holandii odwiedza Pana/Panią rodzina/znajomi z Polski?

30%

20%

10%

0% Częściej Raz Częściej Raz na niż raz w miesiącu niż raz kwartał w miesiącu na kwartał

Raz na pół roku

Raz do roku

Rzadziej niż raz do roku

W ogóle nie odwiedza

Rysunek 10. Częstotliwość przyjazdu rodziny i/lub znajomych z Polski Źródło: opracowanie własne.

Okazuje się również, że uczestnicy wywiadów jakościowych deklarowali dość rzadkie wizyty w Polsce. Tłumaczyli to przede wszystkim brakiem wolnego czasu (w przypadku osób zatrudnionych) czy różnicami w okresach wakacji i ferii w systemie szkolnym w Polsce i Holandii. Wśród najczęściej pojawiających się odpowiedzi znalazły się „raz w roku”, „na wakacje” lub „na święta”. Podobnie wybrzmiewa aspekt odwiedzin bliskich w Polsce w okresach świąt i wakacji omawiany na forach grup online.

Wśród badanych znalazły się 2 osoby z doświadczeniem delegowania do pracy w Holandii. W ich przypadku tzw. zjazdy do Polski odbywały się dość regularnie (po kilku tygodniach lub 3 miesiącach) i były podyktowane wymogami prawnymi. Zrealizowane badania pokazały, że osoby znajdujące się w lepszej sytuacji finansowej mogą sobie pozwolić na częstsze podróże, co ilustruje poniższy fragment:

72

„My mieliśmy taką sytuację, że było nas stać na to, żeby tutaj być, często tutaj, czyli w Polsce. Niewielu Polaków w Holandii na to stać. Polacy wyjeżdżają do Polski raz w roku. My potrafiliśmy być 6, 7 razy w Polsce, bo my cały czas po tych 5 czy 6 latach tęskniliśmy za powrotem.

Chcieliśmy tutaj wrócić, cały czas były o tym mowy, ale jednak gdzieś cały czas”. [R9]

Inaczej strategia odwiedzania Polski wygląda u osób doświadczających poważnych kryzysów, w tym bezdomności. Jedna z rozmówczyń wspomniała, że pomimo posiadania rodziny w Polsce nie może przyjechać do kraju, ponieważ groziłby jej natychmiastowy areszt. Przyznała w trakcie rozmowy, że wpadła w konflikt z wymiarem sprawiedliwości i przekroczenie granicy oznaczałoby dla niej bezwzględny areszt [NLR4].

Przyjazdy do Polski mają dla badanych przede wszystkim charakter towarzysko-rodzinny i polegają na spędzaniu czasu z bliskimi. Znacznie rzadziej wskazywano, że odwiedzenie ojczyzny jest okazją do robienia zakupów czy załatwienia formalności (np. wymiany dowodu w urzędzie [NLR13]). Dla jednej z badanych Polek przyjazdy do Polski co kilka tygodni były związane z udziałem w studiach zaocznych. Tłumaczyła, że kontynuowanie studiów w Polsce było dla niej korzystniejsze finansowo.

73

„Ale do Polski przyjeżdżamy po to, żeby dzieci pokazać dziadkom. Przede wszystkim spotkać się ze starymi znajomymi, jakoś tam wyskoczyć na jakiś obiad. Na pizzę, na piwo ze znajomymi. Może odwiedzić z dziećmi jakieś tam regiony górskie, skąd my pochodzimy, czy Karkonosze, czy jakieś Morskie Oko, czy coś. Te regiony, prawda? Czy pokazać polskie zoo? Bo jeżeli chodzi o Polskę, no to mamy przepiękne w porównaniu do innych krajów. […] Może nieco, żeby pozwiedzać coś. I jedziemy do Polski, żeby sobie przypomnieć i pokazać dzieciom, co my wiemy o Polsce.

I pokazać się, spotkać się z rodziną. Wakacji takich, żeby pojechać i odpocząć, to my nie mieliśmy od… odkąd mamy dzieci, to taka jest historia”. [NLR20]

Patriotyzm, język polski, organizacje polonijne Wynik badania jednoznacznie wskazuje, że język polski odgrywa bardzo istotną rolę w codziennym funkcjonowaniu respondentów w Holandii.

Zdecydowana większość badanych, prawie 83%, deklaruje, że używa tego języka codziennie. Jak wynika z pozostałych zgromadzonych danych, polski pozostaje podstawowym językiem komunikacji w domu, wśród rodziny oraz w kontaktach z innymi Polakami. Około 12% respondentów używa języka polskiego kilka razy w tygodniu, co również świadczy o jego regularnej obecności w życiu codziennym migrantów.

74

Jak często używa Pan/Pani języka polskiego w codziennym życiu?

100%

75%

50%

25%

0%

Codziennie

Kilka razy w tygodniu

Rzadko

Prawie nigdy

Rysunek 11. Częstotliwość posługiwania się językiem polskim w codziennym życiu Źródło: opracowanie własne.

Z kolei respondenci pytani o znaczenie podtrzymywania polskich tradycji na emigracji wskazują, że jest to istotny element ich życia w Holandii. Prawie 47% badanych uznaje je za bardzo ważne, a kolejne 35,5% określa je jako raczej ważne. Oznacza to, że łącznie ponad 82% badanych przywiązuje dużą wagę do zachowania polskich zwyczajów i praktyk kulturowych na emigracji.

75

Jak ważne jest dla Pana/Pani podtrzymywanie polskich tradycji w Holandii?

50%

40%

30%

20%

10%

0% Bardzo ważne

Raczej ważne

Mało ważne

Nieważne

Rysunek 12. Podtrzymywanie polskich tradycji w Holandii Źródło: opracowanie własne.

Po bezpośrednim dopytaniu Polaków w Holandii czy migrantów powrotnych o ich stopień angażowania się w życie Polonii okazało- się, że w rzeczywistości sytuacja jest bardziej zniuansowana. Ogólnie kobiety znacznie częściej deklarują zaangażowanie w organizacje – związane z życiem szkoły, wspieraniem lokalnej kultury czy inicjatywy integrujące środowisko kobiet. W próbie badawczej znalazły się osoby aktywistyczne, organizujące i mobilizujące życie Polonii w Holandii, których perspektywa jest jednak odmienna od reszty Polaków mieszkających w tym kraju. W trakcie badań wielokrotnie pojawiały się także głosy, że Polacy nie mają czasu na aktywności poza pracą, nie mają wiedzy o wydarzeniach lub nie są zainteresowani tego typu włączaniem się w życie Polonii. Jeśli migranci angażują się w jakiekolwiek wydarzenia zorganizowane, zwykle są to

76

lokalne uroczystości, znacznie rzadziej wydarzenia organizowane przez służby konsularne. W taki sposób o swojej strategii w tym zakresie wspominał jeden z migrantów powrotnych: „No, czasami były jakieś takie wydarzenia, jakieś festyny.

To na takie imprezy otwarte czasami chodziliśmy zobaczyć, co tam się dzieje”. [R7]

Ograniczone zainteresowanie wydarzeniami organizowanymi przez organizacje polonijne oraz służby konsularne wynika z odległości miejsca zamieszkania, a także z tematyki oferowanych spotkań, która w opinii części uczestników badania nie jest szczególnie atrakcyjna: „To nie jest coś, co… na co na przykład chciałabym wziąć moje dzieci, a chciałabym, żeby było coś, w czym można by uczestniczyć razem, żeby to było takie bardziej nowoczesne… Odczyty wierszy, jakieś wieczorki poetyckie… Są na pewno ludzie, których to interesuje, ale to nie jest coś, co by zbierało masy i nas jakoś angażowało do wspólnego spędzania czasu”. [NLR16]

Patriotyzm i związane z polskością zwyczaje podtrzymywane i manifestowane są na różne sposoby. Z jednej strony może przejawiać się to poprzez noszenie odzieży z logo polskich klubów sportowych. Innym symbolicznym

77

działaniem jest wywieszanie polskiej flagi. Dla części osób wyrazem kultywowania tradycji będzie przygotowywanie polskich dań, na co wskazała jedna z migrantek w Holandii. W trakcie wywiadu wspomniała, że zwyczajem stało się dla niej zapraszanie na niedzielny obiad znajomych Polaków i Holendrów, których gościła polskim obiadem. Relatywnie niewielu uczestników badania wskazywało na życie religijne i przynależność do parafii. Jeden z nich [NLR20] przywołał uczęszczanie co niedziela do polskiej parafii, która stała się przestrzenią do integracji z innymi Polakami, jak również miejscem uzyskania porady czy bezpośredniego wsparcia.

Znajomość języka holenderskiego W ramach ankiety uczestnicy zostali poproszeni o samoocenę kompetencji umiejętności posługiwania się językiem holenderskim. Wyniki badania ankietowego pokazują, że poziom umiejętności różni się w zależności od rodzaju kompetencji. Największe trudności respondenci deklarują w pisaniu. Tu dominują oceny na poziomie podstawowym (32%) oraz średnio zaawansowanym (25%). Kolejne 24% badanych przyznaje, że w ogóle nie zna języka holenderskiego w zakresie pisania. Jeśli chodzi o czytanie, sytuacja przedstawia się nieco lepiej. Ponad połowa respondentów (52%) ocenia swoje umiejętności na średnio zaawansowane, a 35% jako zaawansowane lub biegłe. Nadal jednak zauważalny jest odsetek osób (13%), które deklarują brak znajomości języka w tym zakresie.

78

Jak ocenia Pan/Pani swoją znajomość języka niderlandzkiego?

40%

30%

20%

10%

0% Podstawowa

Pisanie

Średnio Zaawansowana zaawansowana Czytanie

Mówienie

Biegła

W ogóle nie znam

Słuchanie

Rysunek 13. Samoocena znajomości kompetencji języka niderlandzkiego Źródło: opracowanie własne.

Mówienie, kluczowe dla codziennej komunikacji i integracji społecznej, jest najczęściej oceniane na poziomie podstawowym (29%) lub średnio zaawansowanym (niewiele ponad 26%). Jednocześnie 33,5% respondentów określa swoje kompetencje językowe w tym zakresie jako zaawansowane lub biegłe. Najlepiej ocenianą kompetencją jest słuchanie, które wymaga biernej znajomości języka. Aż 41,4% badanych deklaruje poziom zaawansowany lub biegły, a jedynie 8,2% przyznaje, że w ogóle nie rozumie tego języka. Ponadto respondenci wskazali, że posługują się również innymi językami, takimi jak angielski (96%), niemiecki (18%), rosyjski (14%), hiszpański (6%), francuski (4%), włoski (3%) czy ukraiński (2%).

79

Wyniki badań jakościowych pozwoliły lepiej wyjaśnić podejście do nauki języka holenderskiego czy innych języków. Przede wszystkim można zaobserwować silny związek pomiędzy inwestycją w naukę tego języka a planem migracyjnym i strategią osiedlenia się w Holandii. Osoby z wyższym wykształceniem, mieszkające w Holandii z rodziną i mające stałe zatrudnienie (tj. bezpośrednio u pracodawcy) częściej są zmotywowane do nauki języka holenderskiego. Ważnym impulsem do tego działania są również dzieci urodzone w Holandii, które stają się dla swoich rodziców tłumaczami. Większość respondentów jednak tłumaczyła, że znajomość holenderskiego nie jest niezbędna w tym kraju, ponieważ bez problemu wszędzie mogą porozumiewać się w języku angielskim. Ta powszechność używania języka angielskiego ma istotne znaczenie przy wyborze kraju migracji wśród Polaków (zwłaszcza po Brexicie i związanych z nim trudnościach).

Ogólna ocena życia w Holandii Mimo wskazanych trudności respondenci ankiety deklarują, że ogólny obraz życia w Holandii pozostaje wyraźnie pozytywny. Ponad 64% badanych deklaruje wysokie lub bardzo wysokie zadowolenie z życia, co jest zgodne z pozytywnymi ocenami pozostałych obszarów, o które pytaliśmy.

Jak ujawniły wywiady z migrantami, za tak pozytywnymi ocenami kryje się przede wszystkim doświadczanie w codziennych interakcjach życzliwości, pogodności oraz otwartości na drugiego człowieka. Pomimo że badani Polacy przywoływali osobiste historie gorszego traktowania, szczególnie w pracy czy sklepach, te same osoby doceniają ogólne postawy Holendrów, których spotykają w przestrzeni publicznej. Kolejnym czynnikiem wzmacniającym zadowolenie z życia w Holandii jest m.in.

80

jakość funkcjonowania administracji publicznej i możliwość załatwienia spraw urzędowych bez większych problemów. Na doświadczenie takie wskazywały zarówno osoby rejestrujące polskie prawo jazdy w Holandii, jak i osoby meldujące się. Co więcej, część Polaków pozytywnie postrzega sposób życia i funkcjonowania w Holandii: „[…] wydaje mi się, że ten świat w Holandii był taki trochę bardziej uporządkowany, że jakoś tak łatwiej się żyło. Nie wiem, jak to opisać. Taka lepsza jakaś energia tam była”.

[R19]

81

5

82

Plany powrotu do Polski

5

Plany powrotu do Polski

Wyniki badania ankietowego wskazują, że największa grupa respondentów nie planuje powrotu do Polski. Prawie 42% badanych deklaruje, że nie zamierza wracać, co sugeruje trwały charakter migracji i silne zakorzenienie życia prywatnego i zawodowego w Holandii.

Zarazem prawie 30% respondentów nie wyklucza powrotu do Polski w dalszej perspektywie czasowej. Blisko 30% badanych rozważa powrót w dalszej przyszłości – co może sugerować, że pomimo tego, że Holandia jest obecnym miejscem życia uczestników badania, Polska wciąż pozostaje ich miejscem docelowym. Uwzględniając tę grupę, wraz z osobami planującymi powrót w ciągu najbliższych 3–5 lat (niecałe 9%), można mówić, że istotna grupa pozostaje „w zawieszeniu migracyjnym”.

83

Czy rozważa Pan/Pani powrót do Polski w przyszłości?

50%

40%

30%

20%

10%

0% W ciągu 3 miesięcy

W ciągu roku

Do 3 lat

Za 3-5 lat

W dalszej Nie planuję przyszłości powrotu

Inny kraj

Rysunek 14. Rozkład odpowiedzi na pytanie „Czy rozważa Pan/Pani powrót do Polski w przyszłości?” Źródło: opracowanie własne.

Plany powrotu do Polski w krótkim okresie są natomiast relatywnie rzadkie. Niecałe 7% respondentów rozważa powrót w ciągu najbliższego roku, a około 17% w ciągu najbliższych trzech lat. Dodatkowo prawie 4% respondentów planuje wyjazd do innego kraju niż Polska, a najczęściej wskazywanym miejscem są kraje śródziemnomorskie, zwłaszcza Hiszpania. Potwierdza to opisany wcześniej przykład migracji wielokrotnych, które są szczególnie charakterystyczne dla Polaków z doświadczeniem życia w Holandii.

84

Część jakościowa badania potwierdza powyższe ustalenia, równocześnie ukazując bardziej zniuansowaną sytuację migrantów, związaną z życiem rodzinnym, zawodowym czy doświadczeniami kryzysów życiowych. Jak podsumowała jedna z ekspertek podczas wywiadu fokusowego: „Generalnie osoby, które się do mnie zgłaszają, większość z nich gdzieś w zamyśle ma powrót do kraju. Większość z nich buduje sobie domy i w zasadzie są tutaj po to, żeby zarobić pieniądze, żeby wrócić do tego kraju. Część z moich podopiecznych wraca, wróciła, są w trakcie. Są też osoby, które nadal napływają, bo mam bardzo dużo zgłoszeń osób, które znaczy może nie tyle, że napływają zupełnie nowe, tylko chcą dołączyć do rodzin, czyli żony z dziećmi. Chcą dołączyć do mężów, którzy już tutaj są, i chcą się tutaj osiedlić. Jest wiele też osób, którym się gdzieś tam noga powinęła. I w sumie tak jak się zawsze pytam, jeżeli tutaj traci mieszkanie i dom, czy może wrócić do kraju, to w zasadzie w 80% słyszę, że nie mają do kogo.

Natomiast niewielka część w takich przypadkach, kiedy właśnie coś się złego dzieje, decyduje się na powrót do rodziny, do Polski”. [Wywiad fokusowy, listopad 2025]

Wśród uczestników badania część osób deklarowała, że nie rozważa powrotu, ponieważ centrum ich życia rodzinnego i zawodowego znajduje się w Holandii. Związane jest to m.in. z dobrze rozwiniętą siecią kontaktów i zbudowanym kapitałem społecznym, często również z posiadaniem

85

partnera lub męża z Holandii oraz sytuacją dzieci w holenderskim systemie edukacji. Ten ostatni aspekt nabiera szczególnego znaczenia w przypadku rodzin z dziećmi, które pozytywnie oceniając jakość edukacji i odmienne traktowanie dzieci, nie chcą „zabierać” dzieci w trakcie edukacji formalnej i wracać do Polski Zarazem część osób podkreślała, że nie zamyka przed sobą perspektywy powrotu do Polski, nawet jeśli jest ona odległa w czasie, np. na okres emerytury. Warto zaznaczyć, że kilka osób uczestniczących w badaniu było bardziej zdecydowanych na powrót lub znajdowało się już w trakcie przenoszenia się do Polski. Były to osoby w wieku od 30 do 40 lat, aktywne zawodowo w Holandii, dla których powrót do Polski był związany z wizją życia rodzinnego, oczekiwaniem wyższego standardu bezpieczeństwa osobistego oraz poczuciem powrotu „do siebie”.

86

6

Determinanty powrotów

87

6

Determinanty powrotów

Uczestnikom ankiety, którzy wyrazili zainteresowanie wyjazdem z Holandii, zadane zostało również pytanie o powody, które wpływają na chęci wyjazdu z tego kraju. Analiza odpowiedzi pokazuje istotną hierarchię czynników motywujących do opuszczenia Holandii i wskazuje na to, że powody wyjazdu mają wyraźnie charakter społeczno-emocjonalny i tożsamościowy. Najczęściej wskazywanymi powodami były3: brak rodziny i przyjaciół w Holandii (56%), tęsknota za kulturą i stylem życia w Polsce (52%), brak poczucia przynależności / „bycia u siebie” w Holandii (47%).

Istotną grupę czynników stanowią również uwarunkowania ekonomiczne. Wysokie koszty życia w Holandii były czwartym, najczęściej wskazywanym powodem chęci wyjazdu (43%) oraz poczucie, że po wielu latach nadszedł czas, by „wrócić do domu” (33%). Kolejną grupę stanowią powody związane z rodziną oraz systemami instytucjonalnymi. Respondenci ankiety wskazywali m.in. na lepszą dostępność służby zdrowia w Polsce (20%), niechęć do wychowywania dzieci w holenderskim systemie

Wielokrotne odpowiedzi z maksymalną możliwością zaznaczenia pięciu odpowiedzi. Liczby w tabeli 5 wskazują, ile razy dany czynnik znalazł się w wybranych „top 5”.

3

88

edukacji (15%) oraz obowiązek opieki nad zależnymi członkami rodziny w Polsce (12%).

Powody stricte zawodowe i systemowe pojawiły się rzadziej, choć nadal były istotne dla części badanych. Obejmują one m.in. wyższe lub porównywalne zarobki w Polsce po uwzględnieniu kosztów życia (8%), złe doświadczenia z agencjami pracy tymczasowej (7%), brak stabilności zatrudnienia w Holandii (6%) oraz atrakcyjniejszą ofertę pracy w Polsce (5%). Tabela 5 zawiera zestawienie wszystkich uwzględnionych powodów wyjazdów.

Tabela 5. Zestawienie powodów wyjazdów wraz z procentem wskazań

Powody wyjazdu

Procent wskazań

Brak rodziny i przyjaciół w Holandii

56%

Tęsknota za kulturą i stylem życia w Polsce

52%

Brak poczucia przynależności / „bycia u siebie” w Holandii

47%

Wysokie koszty życia w Holandii

43%

Poczucie, że „czas wrócić do domu” po wielu latach

33%

Zmęczenie życiem na emigracji / barierami językowymi

24%

Doświadczenie dyskryminacji w Holandii

21%

Lepsza dostępność służby zdrowia w Polsce

20%

Nie chcę wychowywać dzieci w Holandii / w holenderskim systemie edukacji Obowiązek opieki nad zależnymi członkami rodziny w Polsce Wyższe zarobki lub porównywalne do holenderskich w przeliczeniu na koszty życia Złe doświadczenie z pośrednikami (agencjami pracy tymczasowej) w Holandii

15% 12% 8% 7%

89

Powody wyjazdu Brak stabilności zatrudnienia i bezpieczeństwa ekonomicznego w Holandii Atrakcyjniejsza oferta pracy w Polsce Atrakcyjność programów wsparcia dla powracających migrantów

Procent wskazań 6% 5% 2%

Polityczna i gospodarcza stabilność w Polsce

2%

Wsparcie ze strony polskich instytucji

2%

Brak możliwość rozpoczęcia własnej działalności gospodarczej w Holandii

1%

Źródło: opracowanie własne.

Wśród otwartych odpowiedzi uczestnicy ankiety wskazywali również bardziej indywidualne powody, takie jak przejście na emeryturę oraz coraz większy brak poczucia bezpieczeństwa fizycznego w Holandii.

Paradoksalnie, badani krytycznie oceniali część aspektów związanych z polityką wielokulturowości w Holandii i nieradzeniem sobie tego państwa z migrantami z konkretnych państw. Jeden z uczestników podczas wywiadu fokusowego wprost wskazał, że w sytuacji dalszego, niekontrolowanego wzrostu imigrantów spoza UE, może on zadecydować o powrocie do Polski.

Analiza wpisów w mediach społecznościowych dostarcza także przykładów, że jedną z przyczyn powrotów jest doświadczenie przemocy domowej, w tym odejście od przemocowego partnera. Chociaż uczestniczki wywiadów eksperckich wspominały, iż mimo trudnych sytuacji kobiety z doświadczeniem przemocy domowej nie zawsze decydują się na powrót, starają się one ułożyć sobie życie w Holandii, choć zdarzają się również ucieczki do Polski:

90

„Zdarza nam się, że kobiety uciekają z Holandii. Nawet czasami [w] bardzo nieprzyjemny sposób na zasadzie, że muszą zostawić dziecko. Tak, bo zostałyby oskarżone o porwanie… Często spotykamy się z tym problemem.

Dość często. Nie mam statystyk w tej chwili, ale że faktycznie panie przychodzą, związki się rozpadają… Plusem jest fakt, że można dostać mieszkanie z priorytetem, jak się z dzieckiem jest małym. Więc te panie, że tak powiem, jeszcze w miarę szybko udaje im się… Rozpadające się związki z dziećmi, rozwody tak naprawdę jeszcze z przemocą”. [Wywiad fokusowy, listopad 2025]

Analiza jakościowa dostarcza także dowodów, iż istotną rolę przy decydowaniu o powrocie odgrywały czynniki rodzinne, konieczność opieki nad starszymi członkami rodziny lub z problemami zdrowotnymi. Przykładowo, jedna z uczestniczek badania, doświadczająca kryzysu bezdomności, podkreśliła, że pogorszenie sytuacji zdrowotnej jej ojca będzie dla niej głównym czynnikiem determinującym powrót: „Jedynie co, to gdyby tata zachorował, no to wtedy to już nie ma w ogóle opcji, żebym tu została. To wtedy jadę do ojca”. [NLR12]

91

Podobnie do uczestników ankiety część osób udzielających wywiadu zwracała uwagę na aspekt emocjonalny i silne poczucie przywiązania do Polski, poczucie „bycia u siebie”, które powracało szczególnie w czasie odwiedzin bliskich. Jak podsumował jeden z uczestników badania: „Mieliśmy oboje z żoną świetną pracę, dzieci były zaopiekowane w żłobkach. Wszystkie warunki dobrostanu spełnione, ale mimo wszystko było jakieś takie… brak poczucia przynależności. Reakcje dzieci na wizyty w Polsce, te płacze na rozstania po wakacjach, po świętach. No i chyba przeważyło to ciągnięcie do swoich”. [R6]

Powodem powrotu staje się także zmiana sytuacji rodzinnej lub relacji interpersonalnych. Część uczestników badania wróciła do Polski po rozwodzie lub rozstaniu z partnerem/partnerką. Wizja perspektyw zawodowych i edukacyjnych w Polsce oraz wsparcie bliskich sprzyjały temu, że powrót był postrzegany jako nowa możliwość rozwoju.

92

Najważniejsze czynniki zachęcające do powrotu do Polski Wśród powodów, które najbardziej motywowałyby Polaków mieszkających w Holandii do powrotu, dominują przede wszystkim aspekty ekonomiczne i związane z bezpieczeństwem zatrudnienia. Na pierwszym miejscu znalazły się zarobki wyższe lub porównywalne do holenderskich w przeliczeniu na koszty życia (45%). Tuż za tym wskazaniem plasuje się stabilność zatrudnienia i bezpieczeństwo ekonomiczne (39%), a także bliskość rodziny i przyjaciół (również 39%). Na dalszych pozycjach pojawia się atrakcyjna oferta pracy w Polsce (33%) oraz niższe koszty życia (33%). Warto także zwrócić uwagę na wysoki udział odpowiedzi o lepszej dostępności służby zdrowia w Polsce (33%) oraz o politycznej i gospodarczej stabilność kraju (31%), które zwiększają poczucie bezpieczeństwa i komfortu życia po powrocie.

Mniej liczne, ale wciąż istotne odpowiedzi dotyczą poczucia przynależności i „bycia u siebie” (23%) oraz programów obejmujących wsparcie dla powracających migrantów (18%). Również chęć opieki nad zależnymi członkami rodziny (17%) oraz ułatwienia administracyjne (17%) świadczą o znaczeniu zobowiązań rodzinnych oraz praktycznych aspektów formalnych dla decyzji o powrocie. Poniższa tabela prezentuje zestawienie wszystkich czynników zachęcających do powrotu do Polski.

93

Tabela 6. Czynniki zachęcające do powrotu do Polski wraz z procentem wskazań

Czynniki Wyższe zarobki lub porównywalne do holenderskich

Procent wskazań 45%

w przeliczeniu na koszty życia Stabilność zatrudnienia i bezpieczeństwo ekonomiczne

39%

Bliskość rodziny i przyjaciół

39%

Atrakcyjna oferta pracy w Polsce

33%

Niższe koszty życia

33%

Lepsza dostępność służby zdrowia w Polsce

33%

Polityczna i gospodarcza stabilność kraju

31%

Poczucie przynależności / „bycia u siebie”

23%

Programy wsparcia dla powracających migrantów

18%

Chęć opieki nad zależnymi członkami rodziny

17%

Ułatwienia administracyjne

17%

Tęsknota za kulturą i stylem życia w Polsce

17%

Wsparcie ze strony polskich instytucji

16%

Poczucie, że „czas wrócić do domu” po wielu latach

16%

Zmęczenie życiem na emigracji / barierami językowymi

10%

Chęć wychowywania dzieci w Polsce / w polskim systemie

7%

edukacji Doświadczenie dyskryminacji w Holandii

6%

Możliwość rozpoczęcia własnej działalności gospodarczej

5%

Źródło: opracowanie własne.

Z kolei dzięki analizie wpisów w mediach społecznościowych możemy zaobserwować, że kobiety rozważają / decydują się na powrót albo wyjazd czasowy przed porodem oraz na okres urlopu macierzyńskiego.

94

Ponadto uczestnicy wywiadów dostrzegają i pozytywnie oceniają rozwój gospodarczy w Polsce oraz możliwości, jakie mogą tu osiągnąć dzięki zdobytym kompetencjom i wykształceniu za granicą. Ilustruje to fragment rozmowy z jednym z migrantów powrotnych: „Te możliwości w Polsce i też studia w Polsce, które bardzo, na które bardzo chciałam się dostać, także te… całokształt, myślę, że też tak ogólnie rzecz biorąc, zauważyłam, że polski system bardzo się rozwija i zapewnia bardzo dużo, gdzie ten duński czy holenderski system coraz bardziej zawęża, jakby coraz już mniej zapraszający, niż był kiedyś. Tak jakby role się trochę zaczęły odwracać. Tak to według mnie teraz wygląda, że teraz korzystniejsza jest Polska niż kiedyś”. [R5]

Warto także podkreślić, że wśród osób, które zdecydowały się na powrót, znajdowały się osoby pracujące zdalnie w Polsce, które powrót wiązały z możliwością pracy zgodnej z uzyskanym wykształceniem i zainteresowaniami. Przeciwnie oceniali perspektywę powrotu uczestnicy posiadający wykształcenie średnie lub zawodowe, ale znaczące doświadczenie zawodowe zdobyte w Holandii. Ich obawa była związana z faktem, że po powrocie do Polski mogą mieć trudności ze znalezieniem odpowiedniej pracy, ponieważ pracodawcy mogą preferować kandydatów z wyższym wykształceniem. Odzwierciedla to doświadczenie jednej z uczestniczek badania:

95

„Tutaj Holendrzy nie stawiają tyle, co na edukację czy na doświadczenie. A w Polsce wydaje mi się, że żeby znaleźć pracę, która nam odpowiada i w której bylibyśmy nawet lepsi niż ktoś po studiach, graniczy z cudem, ponieważ ten papierek jest zawsze najważniejszy dla pracodawcy. Więc myślę, że gdyby tutaj się coś zmieniło pod tym względem, że załóżmy tak jak ja jestem po szkole średniej, nie zrobiłam studiów, ponieważ wyjechałam, ale moje doświadczenie przebija ludzi, którzy skończyli studia i mają kwalifikacje. Jeżeli w takiej firmie, która mi się podoba, chciałabym pracować i oni by… od razu nie byłabym skreślona przez brak wykształcenia. Myślę, że byłabym w stanie pomyśleć nad powrotem takim na stałe, gdybym miała tą stabilność”. [NLR18]

Scenariusze powrotne rodzin z dziećmi Na podstawie zgromadzonych danych dostrzeżono silną korelację strategii powrotowych Polaków z ich sytuacją rodzinną, zwłaszcza posiadanym potomstwem. Na tej podstawie można określić trzy scenariusze powrotów rodzin z dziećmi: powroty motywowane perspektywą założenia rodziny, powroty z dziećmi w wieku przedszkolnym oraz powroty z dziećmi w wieku szkolnym. Ten ostatni scenariusz był oceniany przez większość uczestników badania jako najbardziej złożony i najtrudniejszy dla rodzin pod względem adaptacji dziecka w nowym środowisku

96

społecznym oraz systemie edukacji. Jak podkreśliła przedstawicielka organizacji pomocowej podczas wywiadu fokusowego: „W momencie, kiedy dzieci są jeszcze małe, ta kwestia powrotu nie jest taka trudna. Natomiast bardzo duża grupa osób ma dylemat: dzieci są już tak zadomowione, tak daleko poszły w edukacji – kończą szkoły, uniwersytety, zaczynają tu pracować i chcą zostać. I wtedy rodzice zastanawiają się: wracać samemu czy zostać? Z młodszymi dziećmi nie ma takiego problemu, bo ich adaptacja w Polsce jest dużo krótsza”. [Wywiad fokusowy, listopad 2025]

Narracje uczestników badania pokazują, że decyzje o powrocie do Polski z dziećmi są złożone i często wynikają z nakładania się czynników światopoglądowych, społecznych, rodzinnych oraz praktycznych. Jednym z istotnych motywów powrotu, który powtarzał się w kilku wywiadach, była chęć wychowywania dzieci w środowisku, które – zdaniem części respondentów – jest bliższe ich przekonaniom w zakresie wartości rodzinnych, religijnych czy norm społecznych. W wywiadach pojawiały się również odniesienia do liberalnego podejścia w Holandii do aborcji czy eutanazji. Drugim elementem była krytyczna ocena wielokulturowości i różnorodności etniczno-religijnej, które wiązały się z obawami o bezpieczeństwo oraz – w przypadku niektórych osób – postawami islamofobicznymi. Jak określił jeden z uczestników badania, pomimo pracy zgodnie

97

z zainteresowaniami i wykształceniem w Holandii, nie ocenia tego kraju z perspektywy założenia rodziny, dlatego rozważa z żoną powrót do Polski: „Ale na przykład właśnie kiedy rozmawialiśmy o dzieciach i czy chcielibyśmy na przykład wychowywać dziecko tutaj, w Holandii, no to zdecydowanie nie. I to jest główny powód, dla którego wracamy do Polski. I jeden z głównych, bo właśnie nie wyobrażam sobie wychowywać dzieci w tym społeczeństwie, które tu jest, gdzie generalnie tak na pierwszy rzut oka, nie znam liczb, ale wydaje mi się, że około 80–85% dzieci to są dzieci muzułmańskie właśnie z tych rodzin arabskich i tureckich”. [NLR17]

98

7

Czynniki utrudniające powrót do Polski

99

7

Czynniki utrudniające powrót do Polski

W badaniu ankietowym zapytaliśmy respondentów o czynniki utrudniające ewentualny powrót do Polski. Podobnie jak w pytaniach dotyczących powodów wyjazdu z Holandii i czynników zachęcających do przyjazdu do Polski, tutaj również uczestnicy zostali poproszeni o wskazanie pięciu najważniejszych czynników utrudniających ich powrót. Najczęściej wskazywaną przeszkodą okazał się niższy poziom zarobków w Polsce w porównaniu z Holandią (51% wskazań). Ten wynik pokazuje, że aspekty finansowe wciąż są kluczowe oraz że różnice w wynagrodzeniach stanowią istotną barierę dla polskich migrantów. Na drugim miejscu znajduje się obawa przed niestabilnością zatrudnienia w Polsce (39%). Trzecią pod względem ważności przeszkodą są wysokie koszty życia w Polsce (36%), co może wydawać się zaskakujące, ponieważ w poprzednich odpowiedziach respondenci wskazywali wyższe koszty życia w Holandii jako powód wyjazdu z tego kraju. Jednak ta kwestia odnosi się do subiektywnego postrzegania kosztów w kontekście powrotu. Poza tym znaczna grupa respondentów wskazała, że ich dzieci są już zintegrowane w holenderskich szkołach (28%), jak również podkreśliła przyzwyczajenie się do stylu życia w Holandii (27%). Te czynniki akcentują rolę adaptacji

100

100

i osiedlenia się za granicą jako przeszkód psychologicznych i społecznych.

Brak odpowiednich ofert w branży dla badanych respondentów w Polsce (24%) oraz większe poczucie bezpieczeństwa i jakości życia w Holandii (24%) pokazują, że zarówno kwestie zawodowe, jak i jakość życia mają dla nich duże znaczenie. Ponadto brak mieszkania lub domu w Polsce (22%) również może utrudniać podjęcie decyzji o powrocie.

W kwestii barier systemowych i tych związanych z instytucjami 18% respondentów wskazało na brak wsparcia finansowego dla powracających Polaków, zniechęcenie biurokracją i niską jakością usług publicznych (18%) oraz brak zaufania do instytucji publicznych w Polsce (18%). Tabela 7 przedstawia zestawienie czynników utrudniających powrót oraz procent wskazań.

Tabela 7. Zestawienie czynników utrudniających powrót oraz procent wskazań

Czynniki

Procent wskazań

Niższe zarobki w Polsce w porównaniu z Holandią

51%

Obawa przed niestabilnością zatrudnienia w Polsce

39%

Wysokie koszty życia w Polsce

36%

Dzieci są już zintegrowane w szkole w Holandii

28%

Przyzwyczajenie do stylu życia w Holandii

27%

Brak odpowiednich ofert pracy w mojej branży w Polsce

24%

Większe poczucie bezpieczeństwa i jakości życia w Holandii

24%

Brak mieszkania/domu w Polsce

22%

Lepsze możliwości rozwoju dla dzieci w Holandii

20%

Brak wsparcia finansowego dla powracających Polaków

18%

Zniechęcenie biurokracją i jakością usług publicznych w Polsce

18%

Brak zaufania do instytucji publicznych w Polsce

18%

101

Obawa przed trudnościami z ponowną integracją społeczną

16%

w Polsce Partner/partnerka nie chce wracać do Polski

15%

Brak realnego wsparcia ze strony polskich urzędów/instytucji

12%

Utrata sieci kontaktów zawodowych i towarzyskich w Holandii

7%

Trudności z przeniesieniem świadczeń, emerytur

6%

lub ubezpieczeń z Holandii Brak jasnych informacji o formalnościach związanych

5%

z powrotem Źródło: opracowanie własne.

Wśród innych czynników, wskazywanych przez respondentów, pojawiły się m.in. rosnąca ksenofobia i brak tolerancji dla mniejszości narodowych i seksualnych w Polsce, uwarunkowania rodzinne (brak zgody jednego rodzica na wyprowadzkę, czekanie na moment, kiedy dzieci skończą szkołę). Poza tym respondenci wskazali na obecność konfliktu zbrojnego w Ukrainie i związaną z tym niepewność. Wśród pozostałych czynników znalazły się także inna kultura pracy, sytuacja polityczna oraz szeroko rozumiana mentalność Polaków i wrogie nastawienie wobec innych.

Powroty rodzin z dziećmi – przewidywane utrudnienia Badania jakościowe pokazują, że ważnym aspektem wpływającym na podjęcie decyzji o wyjeździe jest percepcja rodziców, zgodnie z którą dla dzieci urodzonych w Holandii powrót do Polski jest w praktyce formą emigracji. Choć dorośli wracają do Polski jak do „domu”, w przypadku dzieci urodzonych i wychowanych w Holandii jest to wyjazd z miejsca, które uważają za swoją ojczyznę. Rodziny, które zdecydowały się na powrót,

102

102

podkreślały, że mimo tego, że dzieci miały kontakt z Polską, spędzały tu wakacje lub ferie, zmiana kraju zamieszkania była dla nich głębokim emocjonalnie doświadczeniem. Jak opisała jedna z uczestniczek badania, która wróciła z rodziną, gdy jej dzieci były w wieku 9 i 10 lat: „Faktycznie to była trudna decyzja, głównie ze względu na dzieci, bo ja cały czas miałam w głowie, że ja wracam do domu, ale one emigrują ze swojego domu… Tam w tej miejscowości. Więc dla dzieci na pewno to było ciężkie przeżycie i właściwie one nie były zadowolone z tego powodu. Do dziś mówią, że to była nasza decyzja, że to my podjęliśmy ją za nie. Ale one miały wtedy 9–10 lat, więc mimo tego, że rozmawialiśmy z nimi, tłumaczyliśmy powody naszego powrotu, to im było ciężko. Po powrocie pół roku było bardzo ciężkie – pół roku płakały, pytały się, do jakiego kraju je przywiozłam, mimo że Polskę bardzo dobrze znały, bo my często byliśmy w Polsce, szczególnie w wakacje, ferie, prawda? Miały tu wspomnienia”. [R3]

Część rodziców wspomniała, że starając się złagodzić proces adaptacji w Polsce, przygotowywała dzieci, rozmawiając z nimi przed wyjazdem, pokazując przyszłe miejsca zamieszkania oraz opowiadając o systemie edukacji w Polsce. Część osób deklarowała, że zorganizowała dla dzieci dodatkową naukę języka polskiego oraz przepracowanie podstawy programowej. Część dzieci uczęszczała do szkół polonijnych w Holandii, które, choć pełnią ważną rolę w podtrzymywaniu języka i kontaktu z polską kulturą, jak wskazują eksperci,

103

dysponują ograniczonymi zasobami i możliwościami. Zarówno rodzice uczestniczący w badaniu, jak i eksperci podkreślali, że najbardziej adekwatnym rozwiązaniem systemowym byłoby stworzenie formalnego wsparcia przygotowującego dzieci do powrotu. Obejmowałoby ono rozwijanie kompetencji językowych, przygotowanie do różnic programowych między systemami edukacyjnymi, a także wsparcie psychologiczne pomagające dziecku poradzić sobie z nadchodzącą zmianą i potencjalnym stresem adaptacyjnym.

Powroty rodzin z dziećmi – napotkane utrudnienia Przeszkody, które wymieniali uczestnicy badania z perspektywy doświadczeń ich dzieci w Polsce, obejmują: • pogodzenie się z decyzją rodziców o powrocie; • adaptacja do nowego środowiska społecznego, w tym część osób nawiązała do szoku kulturowego doświadczanego w Polsce w kontekście postaw rasistowskich oraz edukacji seksualnej; • relacje rówieśnicze: utrata dawnych przyjaźni i konieczność budowania nowych oraz doświadczenie dyskryminacji i hejtu rówieśniczego w Polsce; • najczęściej podkreślanym aspektem były wyzwania związane z adaptacją w szkole i brak systemowego wsparcia.

Nasze badania pokazały, że adaptacja dzieci w kontekście społecznym oraz integracji w szkołach przebiega inaczej w większych miastach, a inaczej w mniejszych miejscowościach czy na terenach wiejskich. W środowiskach o mniejszej różnorodności kulturowej dzieci były bardziej narażone na poczucie odmienności oraz komentarze dotyczące deklarowanego przez nie kraju pochodzenia (wskazania na lekcjach Holandii jako kraju ojczystego) czy znajomości języka polskiego.

104

104

Z punktu widzenia poruszanej problematyki w niniejszym raporcie oraz kluczowej roli życia rodzinnego w decyzjach migracyjnych na szczególną uwagę zasługuje kwestia wyzwań związanych z wejściem dzieci do polskiego systemu edukacji. Obszar ten może stanowić jeden z ważnych wymiarów wsparcia rodzin i dzieci powracających z emigracji do Polski.

Aspekt funkcjonowania dzieci w szkole był jednym z najbardziej wpływających na decyzje rodziców dotyczące powrotu do Polski. Już na etapie planowania przeprowadzki rodzice przewidywali, że im starsze dziecko, tym trudniejsza będzie adaptacja i tym większe ryzyko trudności związanych ze szkołą. Jedna z osób biorących udział w badaniu, której dziecko miało 4 lata i zaczęło edukację w Holandii, podkreśliła, że ostateczna decyzja o powrocie będzie zależała od etapu edukacji dziecka: „Ja myślę, żeby do pewnego momentu… Wyrobimy się w te 2–3 lata albo musimy to zrewidować. No bo właśnie, żeby w jakimś wieku, już tam tych 8–10 lat – tym gorzej”.​ [Wywiad fokusowy, listopad 2025]

Mimo tego, iż po powrocie dziecko ma prawo do dodatkowej nauki języka polskiego oraz lekcji wyrównawczych, relacje rodziców pokazały na istniejące luki oraz bariery w korzystaniu z tych programów w Polsce.

Poziom dostępnych działań zależał od możliwości konkretnej szkoły, posiadanych środków oraz zaangażowania poszczególnych nauczycieli.

Wskazuje to na brak standardów wsparcia i występujące różnice między placówkami. Jedna z uczestniczek badania opisała swoje doświadczenia w następujący sposób:

105

„Byliśmy na rozmowie z dyrekcją. Koniec sierpnia, spytałam, czy dzieci pójdą ze swoimi rówieśnikami, czy będą jakoś rok do tyłu ze względu na język. Powiedziała, że nie, że mają iść do swoich klas i po prostu będziemy to obserwować. Właściwie nikt nie zaproponował mi, szczerze mówiąc, ani pedagoga, ani psychologa, ani zajęć edukacyjno-wyrównawczych. Dopiero pracując teraz w innej szkole, gdzie wrócili chłopcy z Norwegii, usłyszałam od dyrekcji, że będą mieć dodatkowe zajęcia z języka polskiego, zajęcia rewalidacyjne, wsparcie pedagoga, psychologa. I wtedy zaczęłam się zastanawiać: kurczę, moje dzieci właściwie nie mają żadnego takiego wsparcia”. [R3]

Inny rodzic potwierdził, że deklarowane wsparcie systemowe często nie przekłada się na praktyczne działania: „Niby pisze, że jest pomoc, ale to wcale tak nie działa, bo ja naprawdę to sprawdziłam. Owszem, szkoła i gmina są zobowiązane do pomocy, ale jeśli nie ma na to budżetu, to tej pomocy dziecku nie daje… Dzwoniłam do kuratorium, szukałam pomocy, dowiedziałam się, że przez rok mamy prawo do nauczyciela wspomagającego w języku polskim. Zanim to wszystko się utworzyło, to chyba był już grudzień, bo z gminy nie było pieniędzy i tak dalej”. [R4]

106

106

Drugim ważnym aspektem podnoszonym przez rodziców, wpływającym na adaptację dzieci w Polsce, były negatywne reakcje rówieśników w szkole na wykorzystanie języka polskiego w przestrzeni szkoły, akcentu oraz deklarowanego pochodzenia jako holenderskiego. Część osób wskazała, iż próby kontaktu i rozwiązania tych sytuacji z dyrektorami czy nauczycielami w szkole spotkały się z brakiem reakcji oraz brakiem systemowych procedur przeciwdziałania przemocy rówieśniczej. Jedna z uczestniczek badania opisała sytuację dotyczącą jej córek: „Tu niestety dotknął ich hejt rówieśniczy. Po powrocie z Holandii, bo były nowe w klasach. Na pytanie, skąd są, odpowiadały zgodnie z prawdą, że z Holandii. Kiedyś na języku polskim rozmawiali o ojczyźnie – i one odpowiedziały, że ich ojczyzna to Holandia. Dzieci je wyśmiały.

Potem dokuczały im, że urodziły się w Holandii. Mówiły: «Wracajcie do Holandii»”. [R3]

Brak odpowiedniej reakcji szkoły na takie sytuacje pogłębiało poczucie izolacji i inności. W przypadku innej rodziny uczestniczącej w badaniu doświadczenie hejtu doprowadziło do konieczności zmiany szkoły, ponieważ rodzice nie widzieli możliwości zapewnienia dziecku bezpieczeństwa i wsparcia w dotychczasowym miejscu.

Co wydaje się szczególnie ważne z perspektywy sytuacji rodzin i dzieci po powrocie do Polski, to fakt, że kobiety decydują się na wstrzymanie aktywności zawodowej ze względu na konieczność wspierania dzieci w okresie adaptacji po powrocie z emigracji.

107

Wymiar relacji społecznych i percepcji powrotów Badanie pokazuje, że relacje społeczne odgrywają ważną rolę w doświadczeniach migracyjnych i decyzjach dotyczących powrotu z Holandii do Polski. Wśród osób uczestniczących w badaniu szczególnie silnie wybrzmiewała rola rodziny jako powodu regularnych wizyt w Polsce czy też powrotów. Część osób wspomniała, że powrót miał charakter nieplanowany albo nastąpił wcześniej, niż zakładała, ze względu na konieczność sprawowania opieki nad chorymi rodzicami. Można to powiązać z materiałami z analizy treści w mediach społecznościowych, gdyż jedną z ofert pojawiających się na forum grupy Polaków w Holandii była oferta domów opieki dla osób starszych w Polsce. Część osób wskazywała również na wsparcie bliskich i rodziców w decyzjach powrotnych. Szczególnie często pojawiał się wątek zamieszkania u bliskiej rodziny lub rodziców po przeprowadzce w okresie budowy lub remontu mieszkania lub domu.

Warto jednak zwrócić uwagę na szerszy kontekst roli relacji społecznych i ich potencjalny wpływ na decyzje powrotów oraz doświadczenia osób wracających z emigracji do Polski. W taki sposób mówił o tym jeden z uczestników badania:

108

108

„Teraz to już naprawdę jest tak powszechne. Tak, po pierwszym powrocie to zawsze robiło „wow”, a teraz już po tych powrotach wszystkich z Anglii i Francji, z Holandii to to jest rzeczywistość. To już nie robi żadnego wrażenia na nikim. Większość, każda rodzina ma kogoś, gdzie ktoś albo mieszka, albo był, albo wróci, albo zamierza wyjechać znowu. To nie robi żadnego znaczenia”. [R6]

Jednak część osób wskazywała na pewne bariery związane ze społeczną percepcją osób mieszkających za granicą i powracających. Jak podkreśliła jedna z uczestniczek badania, brakuje w społeczeństwie zrozumienia trudności, z którymi mierzą się Polacy na emigracji: „O, budujesz dom, to pewnie nieźle zarobiłaś. Wciąż pokutuje przekonanie, że ktoś jest za granicą, to fajnie, bo zarabia w euro. Ale nikt nie myśli o tym, z jakimi wyrzeczeniami to się wiąże: daleko od rodziny, od kraju, od języka. […] Można być 20, 30 lat za granicą, mieć obywatelstwo, a i tak zawsze będzie się traktowanym jak ktoś, kto przyjechał – nie rodowity Holender czy Anglik”. [R3]

Innym obszarem, ujawniającym się w narracjach migrantów polskich w Holandii, pozostaje emocjonalne obciążenie towarzyszące relacjom z bliskimi w Polsce, szczególnie w przypadku osób doświadczających

109

sytuacji kryzysowych w Holandii. Jeden z uczestników badania (osoba w kryzysie bezdomności) nawiązał w wypowiedzi do obawy przed oceną ze strony rodziny: „Bardziej chodzi o rodzinę. Nie wracam, jak mi się wydaje, żeby nie było wstydu przed ojcem”. [NLR3]

Jedna z ekspertek potwierdziła, że wstyd jest jednym z najczęściej obserwowanych czynników psychologicznych wpływających na decyzje powrotne: „Rzeczywiście ten wstyd… wstyd przed tym, przed czym się ucieka. Uciekam z Polski: doświadczenia negatywne z rodziną, z pracodawcami, konflikty z prawem. I później ten wstyd przenosi się na niechęć wobec opowiadania o tym, że za granicą jednak nie prowadzę takiego cudownego życia, że to nie jest eldorado”. [Wywiad fokusowy, listopad 2025]

110

110

Sytuacja geopolityczna: wojna w Ukrainie Dla większości uczestników badania pełnoskalowa agresja Rosji na Ukrainę nie stanowiła bezpośredniego czynnika wpływającego na decyzję o powrocie lub pozostaniu na emigracji. Chociaż sam temat jest aktualny w dyskusjach rodzinnych czy też osób mieszkających za granicą, z perspektywy indywidualnej nie stanowi on czynnika decydującego. Obrazuje to jedna z wypowiedzi uczestniczki badania, która wróciła do Polski z Holandii w 2025 roku: „No, wręcz to powinno zniechęcać, bo im bliżej granicy ukraińskiej, tym bliżej konfliktu. I wręcz usłyszałam od kilku osób, że chyba lepiej zostać ze względu na to w Holandii czy Danii. No ale nie wpłynęło to na moją decyzję w ogóle. Nie znaczy oczywiście, że szanuję konflikt w ten sposób, że wiem, że on jest i może powodować różne różnego rodzaju konsekwencje. Ale nie, nie, nie biorę tego pod uwagę, jeśli chodzi o moją osobistą decyzję”. [R5]

Wśród rodzin mieszkających w Holandii pojawiały się jednak pojedyncze obawy dotyczące potencjalnej eskalacji wojny, zwłaszcza w odniesieniu do bezpieczeństwa członków rodziny mieszkających w Polsce i możliwości sprowadzenia bliskich do Holandii. Drugi przykład dotyczy perspektywy ryzyka powołania do służby wojskowej w przypadku dorastających synów. Chociaż obawy nie przekładały się na dominujące tendencje decyzyjne, niemniej stanowiły ważny kontekst emocjonalny dla części badanych.

111

8

Oczekiwane ułatwienia od administracji rządowej i samorządowej w Polsce

WSPARCIE RP DLA PRZYJEŻDŻAJĄCYCH

112

8

Oczekiwane ułatwienia od administracji rządowej i samorządowej w Polsce

Respondenci jednoznacznie wskazują, że instytucjonalne i praktyczne formy wsparcia oferowane przez państwo polskie mają kluczowe znaczenie dla decyzji o powrocie do kraju. We wszystkich sugerowanych obszarach odsetek odpowiedzi na temat wsparcia jest ważny – wyraźnie przewyższa wskazania negatywne, co sugeruje wysokie oczekiwania wobec aktywnej roli państwa w procesie reintegracji powracających migrantów. Rysunek 15 przedstawia zestawienie sugerowanych form wraz z ich oceną.

113

Które formy wsparcia powinno oferować państwo polskie, aby zachęcić Polaków do powrotu?

Pomoc w znalezieniu pracy

Uznawanie kwalifikacji

Wsparcie finansowe

Pomoc w znalezieniu mieszkania

Ułatwienia administracyjne

Doradztwo prawne i administracyjne

Wsparcie dla dzieci w szkołach

Pomoc psychologiczna

Kampanie informacyjne

0% Zupełnie nieważne

Nieważne

20%

40%

Ani ważne, ani nieważne

60% Ważne

80% Bardzo ważne

Rysunek 15. Formy wsparcia zachęcające do powrotu Źródło: opracowanie własne.

114

Najwyżej oceniane są te formy pomocy, które dotyczą rodziny, administracji oraz rynku pracy: • Wsparcie dla dzieci w szkołach – to najwyżej oceniany obszar wsparcia. Wynik ten pokazuje, że decyzja o powrocie jest silnie powiązana z troską o ciągłość edukacyjną i dobrostan dzieci, w tym adaptację językową i systemową. Szkoła jawi się jako kluczowy punkt reintegracji całej rodziny.

• Ułatwienia administracyjne – bardzo wysokie znaczenie przypisywane jest redukcji barier biurokratycznych. Respondenci postrzegają administrację jako potencjalne źródło trudności po powrocie, a jej usprawnienie jako realną zachętę do migracji powrotnej.

• Ułatwienia w uznawaniu kwalifikacji i dyplomów zdobytych za granicą – to jeden z kluczowych czynników ekonomicznych. Wyniki wskazują na obawy związane z deprecjacją kapitału ludzkiego po powrocie i ryzykiem pracy poniżej kwalifikacji.

• Pomoc w znalezieniu pracy odpowiadającej kwalifikacjom – rynek pracy pozostaje fundamentalnym elementem decyzji powrotnej, jednak istotne jest, że respondenci nie oczekują jedynie ofert pracy, ale systemowego wsparcia w dopasowaniu do rynku.

Formy wsparcia o średnim znaczeniu, jak wskazywali uczestnicy ankiety, to: • Pomoc w znalezieniu mieszkania – wysokie ceny nieruchomości i trudności mieszkaniowe w Polsce są istotnym czynnikiem zniechęcającym do powrotu, choć nie tak kluczowym jak praca czy edukacja dzieci.

• Wsparcie finansowe – wyniki sugerują, że wsparcie finansowe jest ważne, ale raczej jako instrument uzupełniający, a nie główny bodziec decyzyjny.

115

• Doradztwo prawne i administracyjne – niezbędne wsparcie w poruszaniu się migrantów powrotnych w obrębie zasad podatkowych czy innych istotnych spraw urzędowych. Jednak wysoki odsetek odpowiedzi neutralnych może wskazywać na to, że taka potrzeba wsparcia występuje wśród osób o bardziej złożonych trajektoriach migracyjnych.

Ponadto wśród otwartych odpowiedzi respondenci ankiety (oryginalna pisownia) sugerowali również wsparcie takie jak: • większe wsparcie dla przedsiębiorców i uproszczone procedury, • kursy przygotowawcze do rynku pracy w Polsce, • pomoc prawna w zakresie finansów oraz biurokracji związanych z „zamknięciem życia” w Holandii i rozpoczęciem w Polsce, • poprawa jakości i funkcjonowania służby zdrowia i opieki medycznej, • wsparcie informacyjne dotyczące takich kwestii jak: przenoszenia świadczeń emerytalnych, dokumentów wymaganych w urzędzie pracy, dokumentów wymaganych do uzyskania ulgi dla powracających, uznawanie lat pracy, • wsparcie dla osób uzależnionych, które popadły w uzależnienia, • programy, które wspierałyby zakup nieruchomości poprzez np. subsydia do wkładu własnego; uproszczenie wniosku o kredyt hipoteczny (zwłaszcza dla osób zarabiających w euro), • wsparcie w integracji obcokrajowców w rodzinach mieszanych, które wracają do Polski, • uwzględnienie wyzwań związanych z powrotem w szkolnym programie edukacji, • legalizacja związków partnerskich LGBT, • wsparcie dla szkół polonijnych w Holandii, • kampanie promujące dwujęzyczność,

116

• zachęty podatkowe dla wysoko wykwalifikowanych specjalistów, • ulgi podatkowe na start, po powrocie, • grupy wsparcia osób powracających, • kursy zawodowe, • wsparcie w ramach systemu usług socjalnych, które pozwolą osobom w trudnej sytuacji stanąć na nogi po powrocie, • werk op maat – doradca pomagający w relokacji, • wsparcie dla osób po 50. roku życia we wdrożeniu się na rynek pracy, • amnestia – umorzenie wyroków.

Analiza materiałów jakościowych pozwala wyodrębnić kilka kluczowych obszarów wsparcia, które respondenci uznawali za szczególnie istotne zarówno w procesie przygotowania do powrotu, jak i w okresie adaptacji po przyjeździe do Polski.

W kontekście wsparcia dzieci rodzin powracających z Holandii do Polski uczestnicy badania podkreślali potrzebę wypracowania mechanizmów pozwalających na podtrzymanie znajomości przez dzieci języka holenderskiego i angielskiego. Jako dobry przykład istniejących działań przedstawiono inicjatywę rodziców, którzy wrócili do Polski, oraz rodziców z Holandii zapewniającą dzieciom możliwość komunikacji w języku holenderskim. Jako potencjalny kierunek rozwoju wskazywano również stworzenie platform online lub narzędzi wspierających praktykowanie i dalszą naukę języków, szczególnie w kontekście ograniczonych możliwości kontaktu z otoczeniem holenderskojęzycznym po powrocie do Polski.

Wielu rodziców podkreślało również, że dzieci potrzebują wsparcia w radzeniu sobie z tęsknotą za życiem pozostawionym w Holandii. Dotyczyło to nie tylko rozłąki z przyjaciółmi, sąsiadami czy środowiskiem lokalnym, ale także codziennych nawyków i praktyk, w tym na przykład

117

swobodnego poruszania się na rowerze dzięki dobrze rozwiniętej infrastrukturze rowerowej, której w Polsce często brakuje.

Kolejnym obszarem była potrzeba wsparcia dzieci w adaptacji do polskiego systemu edukacji. Obejmuje to zarówno pomoc językową i wyrównawczą, wprowadzenie zajęć dostosowanych do potrzeb uczniów powracających z emigracji, jak i adekwatne przygotowanie środowiska szkolnego do przyjęcia dzieci o zróżnicowanych doświadczeniach edukacyjnych.

Szczególnie trudna sytuacja dotyczyła młodzieży przygotowującej się do egzaminów, w tym matury, ponieważ różnice programowe i językowe stanowiły poważną barierę.

Ostatni kluczowy obszar związany był z potrzebą skutecznych mechanizmów zapobiegania przemocy rówieśniczej oraz reagowania na sytuacje, w których dzieci powracające z emigracji stają się obiektem dyskryminacji, wykluczenia lub hejtu. Rodzice zwracali uwagę na konieczność zapewnienia dzieciom i rodzinom systemowego wsparcia specjalistycznego oraz procedur reagowania, gdy szkoła lub kadra pedagogiczna nie radzi sobie z negatywnym zachowaniem uczniów.

Kwestie biurokratyczne, w szczególności zagadnienia podatkowe w Polsce oraz „zamykanie” wszystkich niezbędnych spraw administracyjnych w Holandii (np. ubezpieczenia, rozliczenia podatkowe, zakończenie działalności gospodarczej), były wskazywane przez uczestników badania jako istotne obszary, w których polskie instytucje, zarówno w kraju, jak i w Holandii, mogłyby odegrać ważną rolę pomocową.

118

9

Wnioski

119

9

Wnioski

Zgromadzone oryginalne dane zastane oraz wyniki badań ilościowych i jakościowych pozwoliły nakreślić szeroki i wielowątkowy kontekst migracji Polaków do i z Holandii na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat.

Dzięki przyjętemu podejściu metodologicznemu udało się, poza diagnozą problemów, identyfikacją wyzwań czy barier, pogłębić i lepiej zrozumieć sytuację migrantów z Polski mieszkających w Holandii i powracających do Polski. Choć wyniki zaprezentowanych badań nie mają charakteru reprezentatywnego i powinny być interpretowane z zastrzeżeniem ich ograniczeń, stanowią one unikatowe ujęcie dyskusji o funkcjonowaniu Polonii i Polaków w konkretnym państwie Unii Europejskiej. Zebrane wnioski stały się podstawą do zaproponowanych w dalszej części rekomendacji.

Pierwsza, najważniejsza obserwacja i wniosek dotyczy zidentyfikowania co najmniej dwóch skrajnych subpopulacji Polaków w Holandii, ujawniających dychotomię pod względem postaw, zasobów czy kontekstu społeczno-demograficznego. Pierwszy, dominujący profil dotyczy tzw. pracowników agencyjnych i osób, które nie posiadając wysokiego kapitału ludzkiego, społecznego i kulturowego, funkcjonują niejako na marginesie

120

życia społecznego i kulturowego w Holandii. Wynika to m.in. z warunków zakwaterowania i zatrudnienia, które ograniczają naukę języka, nawiązywanie relacji, przynależność do organizacji czy poznawanie kraju. Drugą, skrajną grupę tworzą migranci z dłuższym stażem pobytu w Holandii i stabilną pozycją zawodową, którzy wiążą swoją przyszłość z tym krajem. Bardzo często są to osoby planujące założyć tam rodzinę lub osoby zamieszkujące z rodziną. Dzięki znajomości języka angielskiego i otwartości na naukę holenderskiego lepiej funkcjonują na rynku pracy i w społeczności lokalnej.

Ponadto przedstawione wyniki badań empirycznych są jednymi z pierwszych, w których uwagę zwrócono na sytuację osób doświadczających różnych kryzysów – głównie bezdomności, uzależnień od alkoholu czy substancji psychoaktywnych, a także problemu przemocy domowej.

Dokładna skala tych problemów nie jest znana, jednak z narracji pracowników organizacji pomagającym Polakom wynika, że z roku na rok przybiera ona na sile. Co więcej, dzięki przyjętemu podejściu badawczemu udało się także ujawnić, że ten kraj wybierają osoby, które w Polsce popadły w konflikt z wymiarem sprawiedliwości, a Holandię postrzegają jako „bezpieczny azyl”. Problemy te są różnej natury, jednak w przypadku badanych osób były to: niepłacenie alimentów, wyrok sądowy za konflikt z policją, drobne wykroczenia czy przestępstwa z narażeniem życia lub zdrowia osoby. Zagadnienia te wymagają odrębnej, pogłębionej analizy w przyszłości.

Przeprowadzone badania wskazują, że w przypadku migracji zarobkowych do Holandii umocnił się model pracy agencyjnej. Prywatni pośrednicy, głównie agencje pracy tymczasowej, dzięki skierowanej ofercie do Polaków odgrywają strategiczną rolę przy wejściu na holenderski rynek pracy. Pozytywnie należy ocenić aspekt działań politycznych, zmierzających

121

w kierunku uregulowania i „ucywilizowania” rynku pracy agencyjnej.

Wnioski z badań wpisują się w publiczne debaty na temat negatywnych skutków działalności agencji zatrudnienia w Holandii. Szczególnie analiza wywiadów jakościowych pozwoliła potwierdzić opisane wcześniej problemy, jak również zarysować nowe obszary, które wskazali rozmówcy, w tym przywiązanie pracownika do danej agencji.

Wiele uwagi w raporcie poświęcono kwestiom migracji powrotnych Polaków. Opinię publiczną w Holandii oraz w Polsce zaskoczyły doniesienia o ujemnym saldzie migracyjnym Polaków w tym kraju. Pojawia się jednak pytanie o trwałość tego trendu i rzeczywistą skalę powrotów do Polski.

Okazuje się, że wyjazdy Polaków z Holandii nie zawsze oznaczają powrót do Polski. Zidentyfikowane zjawisko migracji wielokrotnych sugeruje, że pewna część migrantów z Polski kontynuuje swoją przygodę migracyjną w innym państwie członkowskim UE. Z kolei dane z ankiet wskazują, że znaczna część Polaków odkłada decyzję o powrocie do Polski na kilka kolejnych lat. Co ważne, badani Polacy wskazują na konkretne czynniki oraz okoliczności, które pozwoliłyby podjąć im taką decyzję. Wśród pięciu najważniejszych powodów znalazły się takie przesłanki jak: brak rodziny i przyjaciół w Holandii, tęsknota za kulturą i stylem życia w Polsce, brak poczucia przynależności / poczucia bycia u siebie w Holandii, wysokie koszty życia w Holandii, poczucie, że czas wrócić do domu. Paradoksalnie, Polacy mieszkający w Holandii wskazują na podobne czynniki zachęcające i utrudniające ich powrót do Polski, które są różnie interpretowane w zależności od punktu widzenia badanych. Niezależnie jednak od planów powrotowych migranci w Holandii dostrzegają pozytywne zmiany w rozwoju społeczno-gospodarczym, jakie zachodzą w ostatnich latach w Polsce.

Kluczowe znaczenie w dyskusji o powrocie do Polski odgrywa fakt posiadania bądź nie potomstwa. Rodziny z dziećmi, które uczęszczają do szkół

122

w Holandii, są znacznie mniej skłonne do wyjazdu z tego kraju. Dysponując porównaniem jakości edukacji w obydwu krajach, zwłaszcza podejściem do dzieci czy sposobu zdobywania wiedzy, rodzice ci obawiają się „przerzucania” swoich dzieci pomiędzy dwoma skrajnymi systemami.

Migranci powrotni natomiast zwracają uwagę na negatywne skutki, jakich doświadczają w systemie edukacji ich dzieci: przemoc, hejt, brak zrozumienia, trudności w adaptacji.

Ważnym tematem w raporcie było również funkcjonowanie środowiska polonijnego w Holandii, w tym korzystanie z usług czy wsparcia oferowanego przez organizacje polonijne. Ogólnie poziom tego zaangażowania wśród uczestników badania jest niski, a decydujące znaczenie ma tutaj płeć, poziom wykształcenia czy przyjęta strategia migracyjna. Najważniejszymi organizacjami okazują się szkoły polonijne, które pełnią kluczową rolę w nauce języka polskiego i podtrzymywania wiedzy o Polsce i postaw patriotycznych wśród dzieci. Potencjał tych szkół może być wykorzystany w ramach polityki migracji powrotnych.

Analizując relacje Polaków w Holandii z innymi migrantami, dostrzeżono pojawianie się konfliktów czy napiętych relacji. Choć w badaniu sondażowym respondenci raczej pozytywnie oceniali te relacje, wywiady jakościowe ujawniły wiele sprzeczności i głosów krytycznych. Przede wszystkim złą renomą cieszą się pracownicy agencyjni i migranci wykonujący prace proste (zwykle z wykształceniem średnim), którzy nadużywają alkoholu po pracy. Rozmówcy nie bali się określać zachowań tych Polaków mianem patologicznych. Z kolei relacje z innymi migrantami były oceniane neutralnie lub pozytywnie. Badane Polki podnosiły jednak problem narastającego poczucia niebezpieczeństwa poza domem.

123

10

124

Rekomendacje

10

Rekomendacje

Po przeanalizowaniu różnorodnych danych i materiału, w dalszej części zaproponowano oryginalne rekomendacje, stanowiące podsumowanie i wskazanie niezbędnych interwencji politycznych. Celowo zostały podzielone na te o ogólnym (uniwersalnym) charakterze, którym powinno się nadać priorytet. Ich wdrożenie będzie skutkowało zmianami dla migrantów powracających do Polski również z innych państw. W przypadku szczegółowych rekomendacji wskazane zostały również organizacje odpowiedzialne za poszczególne zagadnienia.

Ogólne 1. Wzmocnienie wymiany informacji między Ministerstwem Spraw Zagranicznych, ambasadą, konsulatem, organizacjami polonijnymi w Holandii oraz samorządami w Polsce na temat programów wsparcia powrotów do Polski.

2. Lepsza komunikacja publiczna, dotycząca dostępnych form wsparcia i praw migrantów powrotnych. Komunikacja powinna również zawierać rzeczywisty obraz pracy agencyjnej.

125

3. Wzmocnienie kompetencji i zasobów (albo roli) instytucji samorządu lokalnego jako punktów informacyjnych i doradczych dla osób powracających z zagranicy.

4. Uznanie i wsparcie dla różnorodności rodzinnej i prawnej, w tym potrzeby legalizacji związków partnerskich.

5. Diagnoza skuteczności i efektywności programów polityki migracji powrotnych innych państw emigracyjnych (tzw. policy learning).

6. Prowadzenie pogłębionych badań na temat sytuacji Polonii i Polaków za granicą.

W zakresie wsparcia administracyjnego 1. Redukcja barier administracyjnych i poprawa koordynacji instytucjonalnej – rekomenduje się ograniczenie liczby formalności wymaganych przy powrocie do Polski poprzez: zasadę „jednego okienka”, cyfryzację procedur, koordynację działań między instytucjami (rekomendacja kierowana do: ZUS, urzędów pracy, urzędów skarbowych).

2. Wsparcie w administracyjnych aspektach „zamykania życia” za granicą – zaleca się uruchomienie punktów informacyjnych oferujących pomoc prawną i administracyjną w zakresie: rozliczeń podatkowych, zakończenia stosunków pracy, przenoszenia świadczeń emerytalnych i uznawania okresów zatrudnienia (rekomendacja kierowana do: ZUS, konsulatu/ambasady).

126

W zakresie wzmocnienia migrantów na rynku pracy i ochrony kapitału ludzkiego 1. Indywidualny doradca relokacyjny („werk op maat”) – rekomenduje się pilotaż programu indywidualnych doradców ds. relokacji, wspierających migrantów na etapie przygotowania powrotu oraz pierwszych miesięcy po nim (rekomendacja kierowana do: powiatowych urzędów pracy, sieci EURES, organizacji pracodawców, związków zawodowych).

2. Usprawnienie uznawania kwalifikacji i dyplomów zagranicznych – zaleca się uproszczenie i przyspieszenie procedur nostryfikacyjnych oraz zwiększenie przejrzystości wymagań, uznawanie doświadczenia zawodowego zdobytego za granicą (rekomendacja kierowana do: powiatowych urzędów pracy, sieci EURES, organizacji pracodawców, związków zawodowych).

3. Systemowe wsparcie w znalezieniu pracy odpowiadającej kwalifikacjom – rekomenduje się rozwój wyspecjalizowanych usług rynku pracy, które: diagnozują kompetencje migrantów powrotnych, pomagają w dopasowaniu do realnych potrzeb rynku, oferują kursy przygotowawcze i zawodowe dostosowane do polskich realiów (rekomendacja kierowana do: powiatowych urzędów pracy, sieci EURES).

4. Wsparcie dla osób z grup defaworyzowanych na rynku pracy – zaleca się wdrożenie programów aktywizacyjnych przeznaczonych dla powracających osób powyżej 50. roku życia, osób młodych, w kryzysie zdrowotnym i bezdomności oraz tych, którzy mieli w przeszłości konflikt z prawem – uwzględniających ich doświadczenie zawodowe i bariery adaptacyjne (rekomendacja kierowana do: powiatowych urzędów pracy, organizacji pracodawców, związków zawodowych).

127

W zakresie wsparcia mieszkaniowego i stabilizacji ekonomicznej 1. Wprowadzenie programów wsparcia w dostępie do mieszkań dla migrantów powrotnych, np.: • uproszczenie procedur kredytowych (zwłaszcza dla osób osiągających dochody w walutach obcych) (rekomendacja kierowana do: banków, instytucji finansowych, takich jak Bank Gospodarstwa Krajowego).

2. Wprowadzenie ulg podatkowych i zachęt finansowych na start po powrocie – zaleca się traktowanie wsparcia finansowego jako instrumentu uzupełniającego, w szczególności poprzez: • czasowe ulgi podatkowe (w tym zwiększenie promocji na temat instrumentu podatkowego, wprowadzonego w 2021 roku) (rekomendacja kierowana do: Ministerstwa Finansów), • wsparcie dla przedsiębiorców wracających do Polski, takie jak pomoc w dopełnieniu formalności prawno-podatkowych (rekomendacja kierowana do: Ministerstwa Rozwoju i Technologii).

W zakresie pomocy dla osób doświadczających przemocy domowej 1. Wsparcie dla osób doświadczających przemocy domowej w Holandii oraz wsparcie powrotów do Polski w sposób zapobiegający podwójnej wiktymizacji (rekomendacja kierowana do: konsulatu/ambasady, działających we współpracy z policją i organizacjami polonijnymi).

128

W zakresie zdrowia, usług społecznych i wsparcia dla osób w kryzysie 1. Wsparcie finansowe dla instytucji i organizacji oferujących pomoc dla Polaków w kryzysach (rekomendacja kierowana do: Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej).

2. Tworzenie grup wsparcia dla migrantów powrotnych – rekomenduje się tworzenie lokalnych grup wsparcia, które mogą pełnić funkcję: • informacyjną, • integracyjną, • psychologiczną (rekomendacja kierowana do: poradni psychologiczno-pedagogicznych, instytucji edukacyjnych, organizacji wyznaniowych, lokalnych NGOsów).

3. Uwzględnienie wpływu drobnych spraw karnych i wykroczeniowych oraz rozważenie mechanizmów ich szybkiego i proporcjonalnego zamykania w kontekście migracji powrotnej (rekomendacja kierowana do: Ministerstwa Sprawiedliwości).

W zakresie wsparcia rodzin z dziećmi w systemie edukacji 1. Opracowanie i ewaluacja programów szkoleniowych dla kadr pracujących z dziećmi powracającymi z emigracji. Szkolenia w zakresie wsparcia dzieci z doświadczeniem migracyjnym powinny obejmować dyrektorów, nauczycieli, wychowawców i psychologów szkolnych. Szczególny nacisk należy położyć na wsparcie indywidualne dziecka oraz pracę z klasą w zakresie przeciwdziałania

129

przemocy rówieśniczej i zachowaniom antyspołecznym w stosunku do dzieci powracających z zagranicy (rekomendacja kierowana do: Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ministerstwa Edukacji, Kuratoriów Oświaty, samorządów lokalnych).

2. Przeciwdziałanie przemocy rówieśniczej. Zaleca się opracowanie standardów współpracy pomiędzy kuratoriami oświaty, szkołami i policją w zakresie zgłoszeń i reagowania na przypadki przemocy rówieśniczej oraz stworzenie przejrzystych informacji dla rodziców dotyczących możliwości ubiegania się o wsparcie instytucjonalne (rekomendacja kierowana do: Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ministerstwa Edukacji, kuratoriów oświaty, samorządów lokalnych, szkół, policji).

3. Przygotowanie programów wsparcia dla dzieci i rodziców w kraju emigracji przed powrotem do Polski. Programy powinny obejmować naukę języka polskiego, przygotowanie w zakresie podstawy programowej oraz wsparcie psychologiczne i adaptacyjne na etapie przed powrotem do kraju (rekomendacja kierowana do: Ministerstwa Spraw Zagranicznych, konsulatu, szkół polonijnych).

4. Zmapowanie, sieciowanie i wzmocnienie organizacji wspierających w Polsce rodziny powracające z emigracji. Działania te powinny obejmować identyfikację i sieciowanie organizacji oraz instytucji działających na rzecz dzieci i rodzin powracających z emigracji. Na podstawie doświadczeń i dobrych praktyk należy rozwijać ofertę w zakresie podtrzymania znajomości języka holenderskiego i/lub angielskiego, integracji społecznej i adaptacji oraz wspierać rodziny w procesie komunikacji i budowania relacji po powrocie (rekomendacja kierowana do: Ministerstwa Spraw Zagranicznych, samorządów lokalnych, organizacji pozarządowych).

130

5. Oferowanie wsparcia dla rodziców w procesie adaptacji dziecka po powrocie do Polski. Rekomenduje się rozwijanie mechanizmów wspierających rodziców, w tym tych, którzy decydują się na czasowe wstrzymanie aktywności zawodowej ze względu na konieczność wsparcia dziecka na etapie adaptacji (rekomendacja kierowana do: Ministerstwa Spraw Zagranicznych, samorządów lokalnych, szkół, organizacji pozarządowych).

6. Uwzględnienie doświadczenia migracyjnego w programach szkolnych. Zaleca się włączenie do podstaw programowych elementów dotyczących powrotów migracyjnych, dwujęzyczności oraz różnorodnych trajektorii rodzinnych, co może ograniczać stygmatyzację dzieci powracających (rekomendacja kierowana do: kuratoriów, szkół).

Powyższe rekomendacje, pomimo tego, że sformułowane zostały w specyficznym kontekście Polaków mieszkających w Holandii i z niej powracających, mają bardziej uniwersalny charakter i mogą obejmować również szersze zjawisko powrotów do Polski. Wymagają one koordynacji i współpracy systemowej i mają na celu poprawę życia nie tylko Polaków powracających do kraju, ale również tych, którzy już przebywają w kraju. Pomimo że raport ten nie miał na celu oszacowania kosztów ewentualnego wdrożenia powyższych rekomendacji, należy przyjąć, że znaczna część tych zaleceń może być wdrożona bez dodatkowych środków budżetowych lub w ramach istniejących już rozwiązań.

131

11

132

Bibliografia

11

Bibliografia

Boztas, S. (2025). Migrants overpaying for substandard homes face blame for Netherlands housing crisis. The Guardian. https://www.theguardian.com/ world/2025/oct/14/netherlands-housing-crisis-migrants-blamed-rent-costs Brinkmeier, E. (2011). Illegality in everyday life. Polish workers in Dutch agriculture. In: M. Bommes, G. Sciortino (ed.). Foggy Social Structures. Irregular Migration, European Labour Markets and the Welfare State. Amsterdam: Amsterdam University Press.

Bussink, H., Rutten, A., Heyma, A. (2025). Posted workers from and to the Netherlands. Facts and figures. Leuven: POSTING.STAT. https://www.seo.nl/ wp-content/uploads/2025/11/2025-184-Posted-workers-to-and-from-the-Netherlands.-Facts-and-figures.pdf CBS. (2024). Over 745 thousand from other EU countries live in the Netherlands. https://www.cbs.nl/en-gb/news/2024/23/over-745-thousand-from-other-eu-countries-live-in-the-netherlands CBS.

(2025).

Population

is

growing

more

slowly

than

last

year.

https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/45/population-is-growing-more-slowly-than-last-year

133

Cichocka, E. (2021). Safe, accepted and charmed by the city. Why do migrants feel better in Berlin than in Amsterdam?. Journal of Ethnic and Migration Studies, 47(9): 1940–1956. https://doi.org/10.1080/1369183X.2021.1873113 CPB. (2025). Stay or leave? An analysis of the length of stay of labour migrants. https://www.cpb.nl/system/files/cpbmedia/CPB-Publication-stay-or-leave.pdf Engbersen, G., Leerkes, A., Grabowska-Lusińska, I., Snel, E., Burgers, J. (2013).

On the Differential Attachments of Migrants from Central and Eastern Europe. A Typology of Labour Migration. Journal of Ethnic and Migration Studies, 39(6): 959–981. https://doi.org/10.1080/1369183X.2013.765663 Grabowska-Lusińska, I., Okólski, M. (2009). Emigracja ostatnia?. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Gramza, G. (2025). Kulturalno-edukacyjna aktywność środowisk polonijnych w Holandii w latach 1989–2019. Toruń–Eindhoven: Oficyna Wydawnicza Kucharski.

Gul-Rechlewicz, V. (2020). Immigrants in the Netherlands: Second-class Citizens? The Polish Case. Studia Europejskie, (3): 109–128. https://doi.org/10.33067/ SE.3.2020.6 GUS. (2025). Atlas Polonii i Polaków za granicą. https://dashboard-polonia.stat. gov.pl/Polonia Jancewicz, B., Salamońska, J. (2020). Migracje wielokrotne w Europie: polscy migranci w Wielkiej Brytanii, Holandii, Irlandii i Niemczech. Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny, 2(176): 7–29. https://doi.org/10.4467/25444972SM PP.20.009.12325 Jancewicz, B., Markowski, S. (2021). Economic turbulence and labour migrants’ mobility intentions: Polish migrants in the United Kingdom, Ireland, the Netherlands and Germany 2009–2016. Journal of Ethnic and Migration Studies, 47(17): 3928–3947. https://doi.org/10.1080/1369183X.2019.1656059

134

Jóźwiak, I. (2022). Polskie wyspy w morzu różnorodności. Przypadek dwóch organizacji imigranckich w Holandii. Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny, 2(184): 115–136. https://doi.org/10.4467/25444972SMPP.22.014.15840 Kaczmarczyk, P., Lesińska, M., Stefańska, R. (2012). Polacy przebywający czasowo w Królestwie Niderlandów – stan wiedzy, wyzwania i możliwe działania publiczne. Warszawa: Fundacja Ośrodek Badań nad Migracjami. https://www.obmf.pl/projekty/Projekt_Poolse_Migranten/Raport_OBMF_ NL_122012.pdf Leska-Ślęzak, J. (2003). Polacy w Holandii – przeszłość i teraźniejszość. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.

McGauran, K., de Haan, E., Scheele, F., Winsemius, F. (2016). Profiting from dependency Working conditions of Polish migrant workers in the Netherlands and the role of recruitment agencies. Amsterdam: SOMO and FairWork. https://www.somo.nl/ wp-content/uploads/2016/07/Profiting-from-dependency.pdf McGinnity, F., Gijsberts, M. (2015). Perceived Group Discrimination among Polish Migrants to Western Europe: Comparing Germany, the Netherlands, the UK and Ireland. ESRI Working Paper, 502. https://www.econstor.eu/ bitstream/10419/129410/1/825525292.pdf NBP. (2023). Polacy pracujący za granicą w 2022 r. Raport z badania ankietowego. https://nbp.pl/wp-content/uploads/2023/09/Polacy-pracujacy-za-granica2023.pdf Nowosielski, M., Dzięglewski, M. (2021). Polskie organizacje imigranckie w Europie. W poszukiwaniu nowego modelu. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Ode, A., Kord, W., Lazëri, M. (2025). Dutch SOPEMI Report 2024. Migration Statistics and Migration Policies in the Netherlands. Amsterdam: Regioplan.

Pijpers, R. (2010). International Employment Agencies and Migrant Flexiwork in an Enlarged European Union. Journal of Ethnic and Migration Studies, 36(7):

135

1079–1097. https://doi.org/10.1080/13691830903465182 Piotrowski, M., Beutel, A.M. (2025). Attitudes Towards Non-Marital Family Forms Among Polish Immigrants in the Netherlands. Comparative Population Studies, 50: 265–300. https://doi.org/10.12765/CPoS-2025-15 Pszczółkowska, D. (2024). How Migrants Choose their Destinations. Factors Influencing Post-EU Accession Choices and Decisions to Remain. New York: Routledge.

Rijksoverheid. (2020). Geen tweederangsburgers. Aanbevelingen om misstanden bij arbeidsmigranten in Nederland tegen te gaan. https://www.rijksoverheid.nl/ documenten/rapporten/2020/10/30/tweede-advies-aanjaagteam-beschermingarbeidsmigranten Szytniewski, B., van der Haar, M. (2022). Mobility power in the migration industry.

Polish workers’ trajectories in the Netherlands. Journal of Ethnic and Migration Studies, 48(19): 4694–4711. https://doi.org/10.1080/1369183X.2022.2061931 van Doorn, M., Scheepers, P., Dagevos, J. (2013). Explaining the integration paradox among small immigrant groups in the Netherlands. Journal of International Migration and Integration, 14: 381–400. https://doi.org/10.1007/s12134-0120244-6 Vink, A., Vaarwerk, J., Cichy, M.D., Pyrkowski, S.S. (2021). Labour Exploitation of Polish Migrant Workers in the Netherlands. Fair Work and Equality Law Clinic.

Amsterdam: University of Amsterdam, Amsterdam Law Clinics. https://assetseu-01.kc-usercontent.com/2a7f7854-b38e-015d-c63a-62b2c8fa2017/40f73da3-8b1b-4c1d-b6f5-0b9da049c5f3/20210627%20-%20Report%20-%20 Labour%20Exploitation%20of%20Polish%20Migrant%20Workers%20in%20 the%20Netherlands%20-%20FWEL%20CLinic.pdf Toruńczyk-Ruiz, S. (2008). Being together or apart? Social networks and notions of home among Polish migrants in the Netherlands. CMR Working Papers, 40/98. https://www.econstor.eu/bitstream/10419/140824/1/587299126.pdf

136

ISBN 978-83-68207-39-2

3