Issuu on Google+

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

ÈÐÃÝÄÝÄ ÇÎÐÈÓËÑÀÍ ÕªÒª×

ÓËÀÀÍÁÀÀÒÀÐ ÕÎÒ 2004 ÎÍ


ÍÝÝËÒÒÝÉ ÍÈÉÃÝÌ ÔÎÐÓÌ Õàÿã:

Æàìúÿí ã¿íèé ãóäàìæ-5/1, Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, Óëààíáààòàð-48, Ìîíãîë Óëñ

Óòàñ:

976-11-313207

Ôàêñ:

976-11-324857

Âýá õóóäàñ: http://www.soros.org.mn http://www.forum.mn

© MÍÍÕ, 2004 ISBN: 99929-0-268-X

Ýíýõ¿¿ íîìûã õýñýã÷ëýí áîëîí á¿òíýýð íü äàõèí õýâëýõèéã õ¿ñâýë ÌÍÍÕ-èéí õàÿãààð õàíäàæ çîõèõ çºâøººðºë àâíà óó.

“ADMON” êîìïàíèä õýâëýâ. Óòàñ: 329253

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

1

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Èðãýí òàíûã õºòëºõèéí ó÷èð Ìàíàé Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóìààñ ÿâóóëæ áóé áîäëîãûí ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé ºðãºí õ¿ðýýò àæëûí íýã òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë íü ãàçðûí õàðèëöààíû øèíýòãýëòýé õîëáîîòîé ñýäýâ áîëîé. Ýíý ñýäýâò àæëûí õ¿ðýýíä õèéãäñýí “Èðãýäýä çîðèóëñàí ãàçðûí øèíýòãýëèéí õºòº÷ ”-èéã Òàíä ºðãºí áàðüæ áàéíà. Ýë ãàðûí àâëàãà þóíû ò¿ð¿¿í èðãýí òà ãàçðûí õàðèëöààíä á¿ðýí ìýäýýëýëòýéãýýð îðîëöîõ áîëîìæûã õàíãàõûã çîðüæ áóé. Ò¿¿í÷ëýí òóõàéí ñýäâýýð ñóäàëãàà õèéäýã ãàäààä, äîòîîäûí ýðäýìòýí ñóäëàà÷, îþóòàí ñóðàã÷, øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøíèé õèéãýýä Ìîíãîëä õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãûí õ¿ì¿¿ñ çýðýã òóõàéí ñýäâèéã ñîíèðõñîí õýí õ¿í àøèãëàæ áîëíî. Ãàðûí àâëàãûã áèä ìîíãîë õýëíýýñ ãàäíà àíãëè õýë äýýð õýâë¿¿ëæ áóéãàà ñîíîðäóóëúÿ. Ãàðûí àâëàãààñ ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ºì÷ëºõ ýðõòýé õîëáîãäîõ õÿëáàð÷èëñàí òàéëáàð, àðèëæàà õóäàëäàà áîëîí áóñàä õàðèëöààíä îðîëöîõ áîëîìæ çýðýã òºðºë á¿ðèéí àìüäðàëä Òàíü òóñòàé àñóóäëààð ìýäýýëýë àâ÷ áîëíî. Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóìûí çàõèàëãûã àìæèëòòàé ã¿éöýòãýæ ýíý ãàðûí àâëàãûã Òàíä õ¿ðãýõ áîëîëöîî îëãîñîí Ì. Àðèóíáîëä àõëàã÷òàé Ãàçàð òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ ñàí, Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçðûí àæèëòíóóäààñ á¿ðäñýí áàãò òàëàðõëàà èëýðõèéëüå. Ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí ÷àíàð, àãóóëãàòàé õîëáîîòîé ñàíàë õ¿ñýëòèéã osf@soros.org.mn õàÿãààð áèä äóðòàéÿà õ¿ëýýí àâàõ áîëíî.

Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóìûí çàõèðàë Ï. Ýðäýíýæàðãàë

3


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

1

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Ãàð÷èã ªÌÍªÕ ¯Ã........................................................................ ÍÝÃ. ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝ×ËÝËÈÉÍ ÁÎÄËÎÃÎ, ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ßÂÖ........................... ÕΨÐ. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ, ÀØÈÃËÀÕ, ªÌ×ËªÕ ÕÀÐÈËÖÀÀ............................................................. 1. Ãàçàðòàé õîëáîãäñîí õóóëü òîãòîîìæ, òýäãýýðèéí çîðèëò.............................................................................

8 10

15 15

2. Ãàçðûí õàðèëöààíû òàëààðõè òºðèéí áîëîí íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãûí òîãòîëöîî.................. 18 3. Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæèë, ò¿¿íèé ñàíõ¿¿æèëò.....................................................................

23

4. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõ ýðõ òýäãýýðèéí ÿëãàà..............................................................................

27

5. Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõýä òàâèãäàõ øààðäëàãà.........................

34

6. Ãàçàð ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàõ ò¿¿íèéã õÿíàí øèéäâýðëýõ äàðààëàë...................................................... 35 7. ªì÷ë¿¿ëýõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàõ....................................

39

8. Ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ ýðõèéí äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ.............................................

40

9. Ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýýð ýçýìø¿¿ëýõ ãàçðûí çîðèóëàëò, õýìæýý, áàéðøèë, õóãàöàà...............................................

44

10. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöààã ñóíãàõ............................................................................

48

11. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîõ, óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýõ............................................................ 50 12. Áýë÷ýýð, õàäëàí, òàðèàëàíãèéí òàëáàéã çîõèñòîé àøèãëàõ, õàìãààëàõ...................................................................... 51 13. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ.....................................................................

54

5


14. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõ.................................

57

15. Ãàçàð ýçýìøèõ ãýð÷èëãýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ...................... 60 16. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä ãàçðûã ÷ºëººëºõ........................................................................

62

17. Áóñäûí ýçýìøèë, àøèãëàëòàíä áàéãàà ãàçàðòàé õîëáîãäîí ¿¿ñýõ õàðèëöàà...............................................

66

18. Ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààä óëñûí äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí áîëîí êîíñóëûí ãàçàð, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èéí ãàçàðò ãàçàð àøèãëóóëàõ............................ 67 19. Ãàäààäûí èðãýí õàðüÿàëàëã¿é õ¿í, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæèä ãàçàð àøèãëóóëàõ....................................................................

68

20. Ãàçàðòàé õîëáîãäîí ¿¿ññýí ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýõ....................................................................

70

21. Ãàçðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà.....................................................

71

22. Èðãýäýä ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ àæëûí ¿å øàòíû äàðààëàë, áàðèìòëàõ ÷èãëýë.................. 73 23. Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãàà, èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íýëãýý....................................

77

24. Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí çîðèóëàëò, õýìæýý, áàéðøèë.........................................................................

85

25. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíèé ýðõ, ¿¿ðýã....................................

88

26. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíèé ýðõèéã õÿçãààðëàõ ýðõ /Ñåðâèòóò/.................................................................

89

27. Èðãýí ºì÷èéí ãàçðàà áóñäàä ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ....................................................................

90

28. Èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã äàé÷ëàí àâàõ...............................................................................

91

29. Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí áàòàëãàà............................ 96

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

6

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

30. Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü çºð÷èãñäºä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà...........................

98

31. Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñýõ, äóóñãàâàð áîëîõ........... 99 32. Ãàçðûí òàòâàð áà òºëáºð.................................................

100

33. Ãàçðûí íýãäìýë ñàíä òºðèéí õÿíàëò òàâèõ....................... 102 Õàâñðàëò 1. Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä èðãýäèéí ñîíèðõîæ áàéãàà àñóóäëóóä....... 104 Õàâñðàëò 2. Ãýðýý, ºðãºäºë, òîäîðõîéëîëò, ìýäýãäëèéí ìàÿãòóóä...........................................................

109

Õàâñðàëò 3. ¯éë÷èëãýýíèé õóðààìæ......................................

126

Õàâñðàëò 4. Òîâ÷ ëàâëàõ......................................................

128

7


ªÌÍªÕ ¯Ã Ãàçðûí àñóóäàë íü ìàíàé óëñûí íèéò èðãýä, çàðèì òàëààð ãàäààäûí èðãýä, õóóëèéí ýòãýýäýä õàìààðàõ ó÷ðààñ òóñ ãàðûí àâëàãûã á¿õ íèéòýä îéëãîìæòîéãîîð õèéõèéã õè÷ýýâ. ͺ㺺 òàëààñ ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõòýé õîëáîãäñîí á¿õ õàðèëöààã èæ á¿ðíýýð íü õàðóóëàõûã çîðüñîí áîëíî. Òºðººñ ãàçðûí òàëààð îäîî ÿâóóëæ áàéãàà áîäëîãî íü ºìíºõ ¿åýñ çàð÷ìûí ÿëãààòàé ó÷ðààñ “Ãàçðûí õàðèëöààíû øèíýòãýëèéí áîäëîãî”-ûí àñóóäëûã òóñàä íü àâ÷ ¿çñýí áîëíî. Ýíý õýñýãò 1992 îíû øèíý ¯íäñýí õóóëü áàòëàãäñíààñ õîéøõè ¿åèéã õàìðóóëàí àâ÷ ¿çëýý. ªºðººð õýëáýë øèíý ¯íäñýí õóóëüä “Ìîíãîë óëñ ... ººðèéí îðíû ºâºðìºö îíöëîãò íèéöñýí îëîí õýâøèë á¿õèé ýäèéí çàñàãòàé áàéíà” ãýæ çààñíààð ãàçðûí õàðèëöààã øèíý÷ëýõ øààðäëàãà ãàð÷ èðñýí þì. ¯¿íòýé óÿëäààòàéãààð ¯íäñýí õóóëüä ãàçðûí õàðèëöààòàé õîëáîîòîé á¿ëýã çààëò îðæ, òýð äîòðîî “Áýë÷ýýð, íèéòèéí ýäýëáýðèéí áà óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíèéõýýñ áóñàä ãàçðûã çºâõºí Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ºì÷ë¿¿ëæ áîëíî” ãýæ çààñàí íü Ãàçðûí òóõàé õóóëèéã øèíý÷ëýõ, Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã øèíýýð ãàðãàõ ãàçðûí õàðèëöààã á¿õýëäýý øèíý÷ëýõ ¿íäýñ áîëñîí þì. Ãàçðûí õàðèëöààíû øèíý÷ëýë íü øóëóóí äàðäàí çàìààð ÿâààã¿é òýìöýë, ìàðãààí, õàðèëöàí îéëãîëöîëûí ¿ð ä¿íä óðàãøèëæ áàéíà. ¯¿íèé æèøýý íü ¯íäñýí õóóëü áàòëàãäñàíààñ õîéø 10 æèëèéí äàðàà 2002 îíä Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã áàòàëñàí ÿâäàë þì. Ìîíãîë óëñûí ¿íäýñíèé õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëä “...Ãàçàð íü òóñãààð òîãòíîëûí áàòàëãàà, õºãæëèéí ýõ áóëàã...” ãýæ çààñàí áàéäàã ó÷ðààñ óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõèéí òóëä èðãýí á¿ð ãàçàðòàéãàà õàðüöàõ óëìààð ãàçðûí õàðèëöààíû øèíý÷ëýëèéí àñóóäëóóäûã çºâ îéëãîõ íü çàð÷ìûí à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Ýíý çîðèëãîîð èðãýäýä çîðèóëñàí “Ãàçðûí õàðèëöààíû øèíý÷ëýë” ñýäýâò ãàðûí àâëàãà õýâë¿¿ëæ áàéãàà Ñîðîñûí ñàíãèéí Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóìä òàëàðõàæ áàéãààãàà èëýðõèéëüå. ̺í ãàðûí àâëàãûã áè÷èõýä çºâëºìæ ºã÷ ã¿í òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñýí Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçðûí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí õýëòñèéí äàðãà ×. Ãîìáîñ¿ðýí, Õýâëýëèéí õ¿ðýýëýíãèéí áàãø Ä. Áàòæàðãàë íàðò òàëàðõàæ

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

8

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

áàéãààãàà èëýðõèéëüå. Õóóëü òîãòîîìæ áàéíãà øèíý÷ëýãäýæ, ººð÷ëºãäºæ áàéäàã áà óã ãàðûí àâëàãàä îðñîí ìýäýýëýë 2004.01.01-íû áàéäëààð ¿éë÷èëæ áàéñàí õóóëü òîãòîîìæóóäûã ìºðäëºãº áîëãîñíûã àíõààðàí ¿çíý ¿¿. Ýìõýòãýñýí:

Õÿíàí òîõèîëäóóëñàí:

Ë.Àëòàíãýðýë Ì.Àðèóíáîëä Ã.Òóíãàëàã Ä. Áàòæàðãàë Í. Äîðæäàðü

9


Ãàçðûí õàðèëöààíû øèíý÷ëýëèéí áîäëîãî, õýðýãæèëòèéí ÿâö Äýëõèéí íýãýí ñèñòåì áîëîí òºëºâøñºí ñîöèàëèçì 1980-ààä îíû ñ¿¿ë÷, 1990-ýýä îíû ýõýýð ã¿íçãèé õÿìðàë, ìóõàðäàëä îðñîí íü ñîöèàëèñò ñèñòåìèéí á¿ðýëäýõ¿¿íä îðæ áàéñàí ÁÍÌÀÓ-ûí íèéãýì, óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéã çàéëøã¿é ººð÷ëºõ ò¿¿õýí øààðäëàãà áèé áîëñîí þì. Ýíý íü çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéã ¿íäñýíäýý õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿éãýýð, òºâëºðñºí õàòóó òºëºâëºãººíä áàðèãäñàí, ºì÷èéí îëîí õýëáýð òýð äîòðîî õóâèéí ºì÷èéã ¿ã¿éñãýõ, çàõèðãààäàëòûí àðãààð íèéãìèéã óäèðäàõûã ººð÷ëºõèéã ç¿é ¸ñîîð øààðäñàí þì. Ýíý íü ýäèéí çàñãèéí ººð÷ëºí áàéãóóëàëòûí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã áîëñîí ãàçðûí õàðèëöààã ìºí íýãýí àäèë ººð÷ëºõèéã øààðäñàí. ¯¿íèéã ¿íäñýí õóóëèéí àðãààð øèéäâýðëýñýí þì. Ýðäýìòýí Á.×èìýä Ìîíãîë óëñûí øèíý ¯íäñýí õóóëü, ò¿¿íèé ¿çýë áàðèìòëàëûã ¿íýëýí ä¿ãíýõäýý: “Øèíý ¯íäñýí õóóëü ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé àìüäðàëä ò¿¿õýí ýðãýëò õèéæ, ...óëñûíõàà òóñãààð òîãòíîë, á¿ðýí ýðõò áàéäëûã áýõæ¿¿ëæ ýõ îðîíäîî èðãýíèé àðä÷èëñàí íèéãýì öîãöëóóëàí õºãæ¿¿ëýõ ýðõýì çîðèëãûí äîð çàìíàí õºãæèõèéí ¿¿ä õààëãûã íýýñýí áºë㺺” ãýæ òýìäýãëýñýí áàéíà. 1992 îíû øèíý ¯íäñýí õóóëèàð íèéãìèéí õàðèëöààã ¿íäñýýð íü ººð÷èëñºíòýé õîëáîîòîéãîîð ãàçðûí õàðèëöààã ÷ ìºí íýãýí àäèë ººð÷ëºõ òàëààð çààñàí þì. Èéì ó÷ðààñ øèíý ¯íäñýí õóóëü íü ººðºº ãàçðûí õàðèëöààã øèíý÷ëýõ ¿íäñýí áàðèìò áè÷èã áîëæ áàéãàà þì. Øèíý ¯íäñýí õóóëüä: 1. Ãàçàð àðä ò¿ìíèé ìýäýë, òºðèéí õàìãààëàëòàä áàéíà. 2. Òóñ óëñûí èðãýíä ºì÷ë¿¿ëñýíýýñ áóñàä ãàçàð òºðèéí ºì÷ áîëíî. 3. Áýë÷ýýð, íèéòèéí ýäýëáýð, óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíèéõýýñ áóñàä ãàçðûã Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ºì÷ë¿¿ëæ áîëíî.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

10

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

4. Èðãýä õóâèéí ºì÷èéíõýý ãàçðûã õóäàëäàõ, àðèëæèõ, áýëýãëýõ, áàðüöààëàõ çýðãýýð ãàäààäûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿íèé ºì÷ëºëä øèëæ¿¿ëýõ, ò¿¿í÷ëýí òºðèéí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí çºâøººðºëã¿éãýýð áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ, àøèãëàõûã õîðèãëîíî. 5. Òºð ãàçðûí ýçýíä ãàçàðòàé íü õîëáîãäñîí ¿¿ðýãõ¿ëýýëãýõ, óëñûí òóñãàé õýðýãöýýã ¿íäýñëýí íºõºõ îëãîâîðòîéãîîð ãàçðûã ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëýí àâàõ, óã ãàçðûã õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä, áàéãàëü õàìãààëàë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí àøèã ñîíèðõîëä õàðøààð àøèãëàâàë õóðààí àâ÷ áîëíî. 6. Òºðººñ ãàäààäûí èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä, õàðúÿàëàëã¿é õ¿íä ãàçðûã òºëáºð, õóãàöààòàéãààð áîëîí õóóëüä çààñàí áóñàä áîëçîë, æóðìààð àøèãëóóëæ áîëíî. 7. Òóñ óëñûí èðãýí ýð¿¿ë, àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ, îð÷íû áîõèðäîë, áàéãàëèéí òýíöâýð àëäàãäàõààñ õàìãààëóóëàõ ýðõòýé. 8. Áàéãàëü îð÷íîî õàìãààëàõ æóðàìò ¿¿ðýãòýé ãýæ çààæýý. ¯¿íýýñ ¿çýõýä øèíý ¿íäñýí õóóëü ãàçðûí õàðèëöààã ºìíºõ ¯íäñýí õóóëèóäàä çààñíààñ èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíä, øèíýëýã áàéäëààð íèëýýä òîäîðõîé çîõèöóóëñàí áîëîõ íü õàðàãäàíà. ¯íäñýí õóóëèéí äýýðõ çààëòóóä íü ãàçðûí õàðèëöààíû ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã øèíý÷ëýõ ýðõ ç¿éí ¿íäýñëýëèéã òàâüæ ºãñºí þì. ¯¿íýýñ ¿íäýñëýýä 1994 îíä “Ãàçðûí òóõàé” Ìîíãîë óëñûí õóóëü áàòëàãäàæ ýíý íü ¯íäñýí õóóëèéí çîðèëòûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýãäñýí àíõíû õóóëü ãýæ ¿çýæ áîëîõîîð áàéãàà þì. ¯¿íèé çýðýãöýý: 1994 îíîîñ Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí òóõàé õóóëü. 1997 îíîîñ Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí îð÷íû á¿ñèéí òóõàé õóóëü. 1997 îíîîñ Ãàçðûí òºëáºðèéí òóõàé õóóëü òóñ òóñ áàòëàãäàí ¿éë÷èëæ áàéíà. ̺í 1995 îíä ãàðñàí Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü, 1998 îíä áàòëàãäñàí Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýíèé òóõàé õóóëèóä íü ãàçðûí õàðèëöààíä íýãýí àäèë õàìààðíà.

11


Ìîíãîë óëñàä ãàçàð õóâèéí ºì÷èíä áàéæ áîëíî ãýäãèéã øèíý ¿íäñýí õóóëèàð çààæ ºãñºí áîëîâ÷ ýíý ýðõèéã õýí, õýçýý, õýðõýí ýäëýõ òóõàé àñóóäàë õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãà áîëîõ ÓÈÕ-ûí ºìíº òàâèãäààä 10 æèë áîëñîí þì. 2002 îíä Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã Çàñãèéí ãàçðààñ 4 äýõ óäààãàà /ºìíºõèéã îðîëöóóëàí/ ºðãºí áàðüñíààð áàòëàãäñàí þì. Øèíýýð áàòëàãäñàí Ãàçðûí áîëîí, Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæèë óëñ îðîí äàÿàð èä ºðíºæ áàéíà. Ýäãýýð õóóëèóäûã äàãàæ ìºðäºõ õóóëü, òîãòîîìæ, çààâàð, æóðìóóä ãàð÷ äóóñ÷ áàéíà. Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëüä çààñàí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõýä áàðèìòëàõ çàð÷èì, ¿íäýñëýëèéí äàãóó íèéñëýë, àéìàã, ñóìûí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí áîëîí õºãæëèéí åðºíõèé òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõ àæèë äóóñ÷ áàéíà. Àéìàã, íèéñëýëèéí ñàíàëûã ¿íäýñëýí 2003 îíä óëñûí õýìæýýíä èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí íèéò õýìæýý, áàéðøèë, çîðèóëàëòûã Çàñãèéí ãàçðààñ àíõ óäààãàà òîãòîîëîî.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

12

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Èðãýäýä 2003 îíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí íèéò õýìæýý áàéðøèë, çîðèóëàëò 2003 îíä óëñûí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººãººð èðãýäýä 522,7 ìÿíãàí ãà ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ áºãººä ¿¿íýýñ ãýð á¿ëèéí õàìòûí õýðýãöýýíä 168,0 ìÿíãàí ãà-ã, àæ àõóéí çîðèóëàëòààð 7,8 ìÿíãàí ãà-ã, òàðèàëàíãèéí òàëáàé 337,5 ìÿíãàí ãà-ã, àòàðøñàí ãàçàð 9,4 ìÿíãàí ãà-ã òóñ òóñ ºì÷ë¿¿ëýõýýð òîãòîîæýý. Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä èðãýäýýñ ìàø îëîí àñóóëò èðæ áàéãàà áºãººä òýäãýýðèéã àíãèëàí ¿çâýë äàðààõü áàéäàëòàé áàéíà.

13


Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü òýäãýýðèéã õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé ãàðñàí çààâàð æóðìûã èðãýä çºâ îéëãîõ, ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõèéí ìºí ÷àíàðûã õýðõýí òàíèí ìýäñíýýñ ãàçðûí

õàðèëöààã øèíý÷ëýõ àæëûí ýöñèéí ¿ð ä¿í øóóä õàìààð÷ áàéíà. Èéì ó÷ðààñ ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõ õàðèëöààíû óÿëäàà, õîëáîî, ãàçàð ýçýìøèõ, ýçýìøëýýð äàìæóóëàí ºì÷ëºë人 àâàõ, ýñâýë øóóä ºì÷ëºõ òýäãýýðèéí ÿëãàà, ãàçðûí ¿íý, òºëáºð çýðýã îëîí àñóóäëóóäûã ìýäýæ àâñàíû ¿íäñýí äýýð ýíý õàðèëöààíä îðîëöîõ õýðýãòýé þì.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

14

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõ õàðèëöàà 1. Ãàçàðòàé õîëáîãäñîí õóóëü òîãòîîìæ, òýäãýýðèéí çîðèëò

Èðãýíä ãýð á¿ëèéíõ íü õýðýãöýýíä ãàçðûã íýã óäàà ¿íýã¿é ºì÷ë¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã 2003.05.01-íèé ºäðººñ ýõëýí 2 æèëä õýðýãæ¿¿ëæ äóóñãàâàð áîëãîíî.

15


Õóóëèéí íýð òîìú¸î Ãàçðûí òóõàé Ìîíãîë óëñûí õóóëü, Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü, Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã äàãàæ ìºðäºõ æóðìûí òóõàé õóóëèóäàä îðñîí íýð òîìü¸îã äàðààõü óòãààð îéëãîíî. “Ãàçàð” ãýæ ãàçðûí ãàäàðãóó, ò¿¿íèé õºðñ, îé, óñ, óðãàìàë á¿õèé îðîí çàéí äàâõàðãûã, “Ãàçàð ºì÷ëºõ” ãýæ òóõàéí ãàçðûã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýéãýýð õóóëèàð çºâøººðñºí õ¿ðýýíä ººðèéí ìýäýëä áàéëãàõûã, “Ãàçàð ýçýìøèõ” ãýæ ãàçðûã ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëò, íºõöºë, áîëçîëûí äàãóó õóóëèàð çºâøººðñºí õ¿ðýýíä ººðèéí ìýäýëä áàéëãàõûã, “Ãàçàð àøèãëàõ” ãýæ õóóëèàð çºâøººðñºí õ¿ðýýíä ãàçàð ºì÷ëºã÷, ýçýìøèã÷òýé áàéãóóëñàí ãýðýýíä çààñíû äàãóó ãàçðûí àëü íýã àøèãòàé ÷àíàðûã íü ãàðãàæ õýðýãëýõèéã, “Ãàçðûã ÷ºëººëºõ” ãýæ òóõàéí ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ýðõ äóóñãàâàð áîëîõ, ò¿¿í÷ëýí ãàçðûã çºâøººðºëã¿é àøèãëàñàí áîë óã ãàçàð äýýðõ áàðèëãà, áàéãóóëàìæ, áóñàä ýä õºðºíãèéã øèëæ¿¿ëýõ, ãàçðûã çàñàæ òîõèæóóëàõ çýðãýýð õóóëü áîëîí ãýðýýíä çààñíààð ãàçðûã ºì÷ëºã÷èä íü ýðã¿¿ëýí ºãºõºä ñààäã¿é áîëîõûã,

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

16

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

“Áýë÷ýýð” ãýæ ìàë, àìüòàí áýë÷ýýõ çîðèóëàëòòàé áàéãàëèéí áîëîí òàðèìàë óðãàìëûí íºìðºã á¿õèé õºäºº àæ àõóéí ãàçàðò õàìðóóëñàí ãàçðûã, “Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý” ãýæ ýíý õóóëèéí äàãóó Ìîíãîë óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëñàí áàðèìò áè÷ãèéã, “Ãàçàð àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý” ãýæ ýíý õóóëèéí äàãóó ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæ, ãàäààäûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿íèé ãàçàð àøèãëàõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëñàí ýðõèéí áè÷ãèéã òóñ òóñ õýëíý.

17


2. Ãàçðûí õàðèëöààíû òàëààðõè òºðèéí áîëîí íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãûí òîãòîëöîî

Ãàçðûí õàðèëöààíû òàëààðõè òºðèéí íýãäñýí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ

ÓÈÕ íü ãàçðûí õàðèëöààíû òàëààð òºðººñ ÿâóóëàõ íýãäñýí áîäëîãûã òîäîðõîéëäîã. Õàðèí Çàñãèéí ãàçàð íü ãàçðûí õàðèëöààíû òàëààð òºðººñ ÿâóóëàõ íýãäñýí áîäëîãûí õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëæ, õàíãàõàä ÷èãëýãäñýí ä¿ðýì, æóðàì, çààâàð, àðãà÷ëàëûã áàòëàí ìºðä¿¿ëýõ á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëäýã. Óäèðäëàãûí òîãòîëöîîíû ýðõ õýìæýý íü íýã íü íºãººãººñºº õàðèëöàí õàìààðàëòàéãààð õýðýãæäýã áºãººä ¿¿íèéã äàðààõü æèøýýãýýð ¿ç¿¿ëüå. Óëñûí èõ õóðàë, Çàñãèéí ãàçàð

Ãàçðûí õàðèëöààíû òàëààðõè õóóëü òîãòîîìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã óëñûí õýìæýýíä óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ

Òýãâýë ãàçðûí òàëààðõè õóóëü òîãòîîìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã óëñûí õýìæýýíä óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëæ, ýíý ÷èãëýëýýð Ìîíãîë Óëñûí òºðººñ áàðèìòëàõ áîäëîãî, ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõîä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà íü Åðºíõèé ñàéäûí ýðõëýõ àæëûí õ¿ðýýíä ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõ Çàñãèéí ãàçðûí òîõèðóóëàã÷ àãåíòëàã Ãàçðûí õàðèöàà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð þì. Ýíýõ¿¿ ãàçðûí ä¿ðìèéã Çàñãèéí ãàçðààñ áàòëàõ

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

18

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

áºãººä á¿ðýí ýðõèéíõýý õ¿ðýýíä ãàçðûí õàðèëöààíû òàëààðõè àñóóäëóóäûã Çàñãèéí ãàçàð áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãàä òàâüæ øèéäâýðë¿¿ëýõ ýðõòýé. Çàñãèéí ãàçàð, Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð õîîðîíäûí á¿ðýí ýðõèéí õàìààðëûã ñõåìýýð àâ÷ ¿çüå.

Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð íü íýãäìýë òºâëºðñºí óäèðäëàãàòàé áàéõ áºãººä àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðýãò ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáà, ñóìäàä ãàçðûí äààìàëòàé áàéíà.

19


Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè çóðàã ç¿éí ãàçàð íü àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà, ñóìûí ãàçðûí äààìëûã ìýðãýæèë àðãà ç¿éí óäèðäëàãààð õàíãàæ, Çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí õÿçãààðò áàãòààí àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíû á¿òýö, îðîí òîîã áàòëàõ, òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãûí ñàíàëûã àâñíû ¿íäñýí äýýð àéìàã, íèéñëýëèéí Ãàçðûí àëáàíû äàðãûã òîìèëîõ, ÷ºëººëºõ ýðõòýé.

Àéìàã íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðýãò ãàçðûí õàðèëöààíû òàëààðõè õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ

Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí õýìæýýíä ãàçðûí òàëààðõè õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéã óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ, á¿ðýí ýðõèéíõýý õýìæýýíä øèéäâýð ãàðãàõ, ãàðãàñàí øèéäâýðèéíõýý áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ ýðõ á¿õèé ñóáüåêò íü àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí ÈÒÕ, Çàñàã äàðãà þì. Òýäãýýðèéí á¿ðýí ýðõèéí õàðèëöàí õàìààðëûã äàðààõü ñõåì¿¿äýýð àâ÷ ¿çüå.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

20

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Àéìàã, íèéñëýëèéí ÈÒÕ áà Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà

Àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà áà ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà

Àéìàã íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí ÈÒÕ, Çàñàã äàðãûí ãàðãàñàí øèéäâýðèéí õýðýãæèëòèéã õàíãàõ

Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí ÈÒÕ, Çàñàã äàðãûí ãàðãàñàí øèéäâýðèéí õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëàõ ýðõ á¿õèé ñóáüåêò íü àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðýãò ãàçðûí àëáà, ñóìàíä ãàçðûí äààìàë áàéíà. Àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà, ñóìûí ãàçðûí äààìàë íü äàðààõü ýðõ õýìæýýòýé áàéíà.

21


Àéìàã, íèéñëýëèéí ãàçðûí àëáàíû ýðõ õýìæýý:

• • •

• •

Ñóìûí ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíû ýðõ õýìæýý:

Àéìàã, íèéñëýëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí åðºíõèé òºëºâëºãººíèé òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ Ãàçðûí òàéëàíã çîõèõ æóðìûí äàãóó ãàðãàæ òàéëàãíàõ Òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãûí ñàíàëûã àâñíû ¿íäñýí äýýð ñóìûí ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíû äàðãûã òîìèëîõ, ÷ºëººëºõ; Çàñàã äàðãûí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàòàé ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ àñóóäëààð ãýðýý áàéãóóëæ, ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîõ; Ãàçðûí òºëáºðèéã çîõèõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó íîãäóóëæ õóðààõ Ãàçðûí êàäàñòð ýðõëýõ, àéìàã, íèéñëýëèéí ãàçðûí ìýäýýëëèéí ñàí áàéãóóëæ, îëîí íèéòýä ìýäýýëëýýð ¿éë÷ëýõ.

Çàñàã äàðãûí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàòàé ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ àñóóäëààð ãýðýý áàéãóóëæ, ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîõ; Ýçýìøèë, àøèãëàëòàä îëãîãäñîí ãàçðûí õýìæýý çààãèéã ãàçàð äýýð íü òýìäýãæ¿¿ëæ, êîîðäèíàòæóóëàõ, òýäãýýðèéí êàäàñòðûí çóðãèéã ¿éëäýæ, ãàçðûí óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýõ; Ãàçðûí òºëáºðèéã çîõèõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó íîãäóóëæ õóðààõ.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

22

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

3. Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæèë, ò¿¿íèé ñàíõ¿¿æèëò Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëò ãýäýã íü ãàçðûã ¿ð ºãººæòýé, çîõèñòîé àøèãëàõ õàìãààëàõ, ãàçðûí ÷àäàâõè, íººöèéã íýìýãä¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí öîãöîëáîð ¿éë àæèëëàãàà þì. Ýíýõ¿¿ ¿éë àæèëëàãàà íü óëñ, àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðýã, èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéãàà ãàçàðò õèéãääýã. Òóõàéëáàë óëñ, àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí õýìæýýíä õèéãäýõ ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûã ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí åðºíõèé áîëîí òóõàéí æèëèéí òºëºâëºãººíä òóñãàæ ºãäºã áàéíà. Õàðèí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí õóâüä ýçýìøèæ, àøèãëàæ áóé ãàçðûíõ íü õèë çààãèéã ãàçàð äýýð íü õýìæèæ òîäîðõîéëîõ, òîäîòãîõ, ººð÷ëºëò îðóóëàõ ýíý á¿õ ¿éë àæèëëàãàà íü òýäãýýðèéí ãàçàðò õèéãäýæ áóé ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæèë þì. Ýíýõ¿¿ àæëûã õèéëãýñíýýð ãàçàð ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷ ýòãýýäèéí õóâüä ººðèéí ýçýìøèë, àøèãëàëòûí ãàçðàà æèíõýíý óòãààð íü áàòàëãààæóóëæ áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûã ýäãýýð òîõèîëäîëä õèéíý:

• •

Á¿õ øàòíû çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðò ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ; Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ ãàçðûí ñóäàëãààã õèéæ, õýìæèëò, á¿ðòãýë, çóðàãëàë ¿éëäýõ, òýäãýýðèéí õèë, çààãèéã òîãòîîõ, ººð÷ëºëò îðóóëàõ, òîäîòãîõ; Ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæ, ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿íä àøèãëóóëàõ ãàçðûí õèë, çààãèéã òîãòîîõ, ò¿¿íä ººð÷ëºëò îðóóëàõ, òîäîòãîõ.

Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä ºì÷ë¿¿ëæ, ýçýìø¿¿ëæ, àøèãëóóëæ áîëîõîîð çààñíààñ áóñàä ãàçàðò ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõûã õîðèãëîäîã.

23


Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàõàä äàðààõü øààðäëàãà òàâèãääàã áàéíà. ¯¿íä:

Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ ¿å øàòíû äàðààëëûã ñõåìýýð ¿ç¿¿ëüå:

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

24

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ ãàçàðò õèéãäýõ ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûã äîð äóðäñàí áàéãóóëëàãûí øèéäâýðýýð õèéíý.

Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ºì÷ëºë, ýçýìøèë, àøèãëàëòûíõàà ãàçàðò ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëò õèéëãýõ õ¿ñýëò ãàðãàæ áîëîõ áºãººä øààðäàãäàõ çàðäëûã õ¿ñýëò ãàðãàã÷èéí õºðºí㺺ð ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý. Õàðèí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõààð àíõ ãàçàð îëãîõ ãàçðûí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûã òºñâèéí õºðºí㺺ð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýí ã¿éöýòãýíý.

25


Çàñãèéí ãàçðûí 2003 îíû 103 äóãààð òîãòîîëûí 1 ä¿ãýýð õàâñðàëòààð “Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûí ¿íýëãýý”-ã áàòàëæýý. Ýíý òîãòîîëûí 1 ä¿ãýýð õàâñðàëòûí 3-ò:

Æèøýý Òºâ àéìãèéí Ñýðãýëýí ñóìûí èðãýí Áàòàä 700 ì2 ãàçðûã ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð øèíýýð ýçýìø¿¿ëýõ òóõàé ñóìûí Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæ ãàð÷ýý. Òýãâýë ýíýõ¿¿ çàõèðàìæèéã ¿íäýñëýí Ñýðãýëýí ñóìûí äààìàë 700 ì2 ãàçðûí õèë, çààãèéã ãàçàð äýýð íü õýìæèí òýìäýãæ¿¿ëæ, àêò ¿éëäýí Áàòàä õ¿ëýýëãýí ºãíº. Ýíýõ¿¿ ¿éëäñýí àêòûã Áàòûí ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õàâñðàëò áîëãîíî. Ýíý òîõèîëäîëä õèéãäýæ áóé ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæèë íü òºñâèéí õºðºí㺺ð õèéãäýõ áºãººä ãàçàð ýçýìøèã÷ èðãýíýýñ ýíý òºðëèéí çàðäëûã ãàðãóóëàí àâ÷ áîëîõã¿é. Õýðâýý Áàò íü ººðèéí ýçýìøèæ áóé 700 ì2 ãàçðûíõàà õèë çààãèéã íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëóóëæ, òîäîòãî¸ ãýâýë ýíý òóõàé õ¿ñýëòýý ñóìûíõàà Çàñàã äàðãàä ãàðãàõ áºãººä Çàñàã äàðãà íü çîõèõ øèéäâýð ãàðãàíà. Õàðèí ýíý òîõèîëäîëä õèéãäýæ áóé ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæëûí çàðäàë íü äýýð çààñàí÷ëàí: 5,14 òºãðºã * 700 ì2 = 3598 òºãðºã áîëîõ áºãººä Áàò ººðºº òºëíº ãýñýí ¿ã þì.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

26

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

4. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõ ýðõ òýäãýýðèéí ÿëãàà 4.1. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ, ÀØÈÃËÀÕ, ªÌ×ËªÕ ÝÐÕ Õýí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõòýé âý?, Õýí ãàçàð ýçýìøèõ ýðõòýé âý? Õýí ãàçàð àøèãëàõ ýðõòýé âý? ãýäãèéã Ãàçðûí òóõàé õóóëü, Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèíä çààñàí. Ýíý òóõàé ìýäýýëëèéã äàðààõü õýñãýýñ àâíà óó? Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ Ìîíãîë Óëñûí 18 íàñàíä õ¿ðñýí èðãýí ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõòýé. Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãýð á¿ëèéíõýý õýðýãöýýíä íýã óäàà ¿íý òºëáºðã¿é ºì÷ë¿¿ëýõ ýðõèéã: • Ìîíãîë Óëñûí ãýð á¿ëèéí á¿ðòãýëä 2002.06.28-íû ºäðººñºìíº á¿ðòãýãäñýí ãýð á¿ë • Òóõàéí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí çàõèðãààíä á¿ðòãýëã¿é èðãýä õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó èðãýíèé á¿ðòãýëèéí àñóóäëàà øèéäâýðë¿¿ëñýí áîë òóñ òóñ ýíý ýðõèéã ýäýëíý.

27


Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ Ìîíãîë Óëñûí 18 íàñàíä õ¿ðñýí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà ãàçàð ýçýìøèõ ýðõòýé. Ãàçðûã õóóëüä çààñàí çîðèóëàëò, õóãàöàà, áîëçîëòîéãîîð ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð çºâõºí ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýýð ýçýìø¿¿ëíý. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã çºâõºí Ìîíãîë Óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãàä îëãîíî. Ãàçàð àøèãëàõ ýðõ Ãàäààäûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿í, ãàäààä óëñûí äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí áîëîí êîíñóëûí ãàçàð çºâõºí ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýýð ãàçàð àøèãëàõ ýðõòýé.

4.2. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ, ªÌ×˪ÕÈÉÍ ßËÃÀÀ Ãàçàð ýçýìøèõ, ºì÷ëºõèéí ÿëãààòàé òàëóóäûã á¿ðýí îéëãîîã¿éãýýñ èðãýä õîõèðîõ, áóðóó ñîíãîëò õèéõ ÿâäàë ãàð÷ áàéíà. Ãàçðàà ýçýìøèõ ¿¿? ºì÷ëºõ ¿¿? àëü íü àøèãòàé âý? àëèéã íü ñîíãîõ âý? ãýñýí àñóóëò òàíä òóëãàð÷ áàéãàà áîë äàðààõü òàéëáàðûã õàðüöóóëàí óíøèíà óó.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

28

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Ñàíàìæ Èðãýí òà ãàçàð ºì÷ëºõ çàìûã ñîíãîâîë ãàçðûã õóóëèéí õ¿ðýýíä ººðèéí ìýäýëä áàéëãàõààñ ãàäíà ãàçðûã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ íü òàíä ¿ëäýíý. ªºðèéí ºì÷èéí ãàçðàà Ìîíãîë óëñûí èðãýíä õóäàëäàõ, àðèëæèõ, áýëýãëýõ çýðýã øèéäâýðèéã òà ººðºº ãàðãàõ áîëíî. Ãàçðûã ¿åèéí ¿åä ºì÷èëæ áîëíî. Õóãàöàà çààãààã¿é. Òà ãàçðûí ýçýí áîëëîî ãýñýí ¿ã. Æèøýý Áàò, Äóëàì íàð Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèóäûí äàãóó ãàçàð ýçýìøèõ, ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã îëæ àâ÷ýý. Ýçýìøèõ, ºì÷ëºõèéí ÿëãààã ñàéí ìýäýýã¿é áàéñàí ó÷ðààñ àëèéã ñîíãîõîî øóóä øèéäýæ ÷àäñàíã¿é. Ýöýñò íü Áàò ãàçðàà ºì÷èëæ, õàðèí Äóëàì ýçýìøèæ àâ÷ýý. Áàò ºì÷èéí ãàçðàà áóñäàä õóäàëäàõ, áýëýãëýõ ãýýä çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ ìýäýëòýé. Õàðèí Äóëàìä ýíý á¿ãä áîëîìæã¿é. ªì÷èéí ãàçàðòàà Áàò áîëîí ò¿¿íèé õ¿¿õä¿¿ä òàíñàã îðä õàðø áîñãîõäîî åð ñàíàà çîâîõ þìã¿é áîëëîî. ßàãààä ãýâýë ýíý ãàçàð ò¿¿íèé ºì÷. Õàðèí Äóëàì ÷àäàõã¿é ñàíàà çîâíî. Ãýðýýíä çààñàí õóãàöàà äóóñãàâàð áîëîõîä òºð ãàçðàà áóöààãààä àâáàë ÿàõ âý? Äóëàìûí ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä ãàçàð äýýðõè ¿ë õºäëºõ õºðºí㺺 ºì÷ëºõ ýðõ ÷ áàñ äóóñãàâàð áîëíî. Ãýðýýíä òîäîðõîé çààãààã¿é áîë ãàçàð äýýðõè ¿ë õºäëºõ õºðºí㺺 ººðèéíõºº çàðäëààð áóóëãàæ íóðààãààä, öýâýðëýýä ãàçðàà òºðä õ¿ëýýëãýæ ºãíº.

29


4.3. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ, ªÌ×ËªÕ ÄÀÂÓÓ ÝÐÕ

Ñàíàìæ Èðãýí òà ãàçàð ýçýìøèõ çàìûã ñîíãîâîë ãàçðûã ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëò, íºõöºë, áîëçëûí äàãóó õóóëèéí õ¿ðýýíä ººðèéí ìýäýëä áàéëãàõ áîëíî. Ãàçðûã çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõ íü òºðèéí ìýäýëä ¿ëäýíý. Ãàçðûã çºâõºí ýðõèéí ��ýð÷èëãýýãýýð ýçýìøèæ, áóñäàä ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ, øèëæ¿¿ëýõ, áàðüöààëàõ çýðýã á¿õ òîõèîëäîëä Çàñàã äàðãààñ çºâøººðºë àâíà.

Ãàçàð ýçýìøèõ äàâóó ýðõ. Áàãèéí Èðãýäèéí Íèéòèéí Õóðëûí ñàíàë, Ñóìûí Èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðëûí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí äàâóó ýðõ á¿õèé èðãýäèéã òîãòîîíî. Çàñãèéí ãàçðààñ áàòàëñàí æóðàì ¸ñîîð “Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò ãóðâààñ äîîøã¿é æèë àæèëëàæ, óðãàöûí áîðëóóëàëòààñ ¿íäñýí îðëîãîî îëæ áàéãàà, ò¿¿í÷ëýí ýíý ñàëáàðò ºìíº íü ãóðâààñ äîîøã¿é æèë àæèëëàæ óðãàöûí áîðëóóëàëòààñ ¿íäñýí îðëîãîî îëäîã áàéñàí èðãýí”-ä ãýð á¿ëèéíõ íü õàìòûí õýðýãöýýíä äàâóó ýðõýýð òàðèàëàíãèéí ãàçðûã ýçýìø¿¿ëæ áîëîõîîð çààñàí. ̺í èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ººðèéí õºðºí㺺ð áàéãóóëñàí õèéìýë íóóð, öººðºì, óñàí ñàí, ºñãºæ ¿ðæ¿¿ëñýí àí, àìüòàí, òàðüæ óðãóóëñàí îéí òºãºë, àæ àõóéí àøèãò óðãàìëûí äîîðõè ãàçðûã áàãèéí ÈÍÕ-ûí ñàíàë, õîëáîãäîõ ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ä¿ãíýëò, ñóìûí ÈÒÕ-ûí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëæ áîëíî. Ãýð õîðîîëëûíõíû õóâüä îðøèí ñóóãàà ãàçàð íü èðãýäýä ýçýìø¿¿ëæ áîëîõîîð òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí áàéâàë äàâóó ýðõýýð ýçýìøèíý. Ãàçàð ºì÷ëºõ äàâóó ýðõ. Ýçýìøèæ áàéãàà òàðèàëàíãèéí ãàçàð íü òóõàéí àéìàã, íèéñëýë, ñóì ä¿¿ðãèéí èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí, èðãýí ººðºº ºì÷ëºí àâàõ õ¿ñýëò ãàðãàñàí áîë äàâóó ýðõýýð ¿íýýð íü õóäàëäàæ ºì÷ë¿¿ëíý. Ãýð õîðîîëëûí ºðõ¿¿äèéí õóâüä õàøààíûõ íü ãàçàð èðãýäýä ãýð á¿ëèéíõ íü õàìòûí õýðýãöýýíä çîðèóëàí íýã óäàà ¿íýã¿é ºì÷èëæ áîëîõîîð òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí ãàçàðò õàìààð÷ áàéâàë äàâóó ýðõýýð ºì÷èëæ àâíà.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

30

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Æèøýý Áàò Áîðíóóðûí Ñàíãèéí àæ àõóéä íàñààðàà íîãîî÷èí áàéñàí, îäîî ÷ íîãîîãîî òàðüæ ãýð á¿ëýý òýæýýæ áàéãàà ó÷ðààñ ýì÷ Äóëàì, áàãø Õîðëîî, äàðãà Äàâàà, öýöýðëýãèéí òîãîî÷ Ñ¿ðýí íàðûã áîäâîë äàâóó ýðõòýé. Äàâóó ýðõýýðýý ýçýìøèæ àâñàí òàðèàëàíãèéí òàëáàéãàà ìºí ë äàâóó ýðõýýð ¿íýýð íü õóäàëäàæ àâàõ /ººðººð õýëáýë äóóäëàãà õóäàëäààíä îðîõã¿éãýýð àâàõ/ ýðõòýé.

31


4.4. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÈÐÃÝÍÄ ÍÝà ÓÄÀÀ ¯ÍÝ ÒªËÁªÐÃ¯É ªÌ×˯¯ËÝÕ ÃÀÇÐÛÍ ÁÀÉÐØÈË

Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã äàãàæ ìºðäºõ æóðìûí òóõàé õóóëèíä Ìîíãîë óëñûí èðãýíä íýã óäàà ¿íýã¿é ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí áàéðøëûã òîäîðõîéëñîí.

Æèøýý Èðãýí Áàò ãýð á¿ëèéíõýý õàìòûí õýðýãöýýíä ¿íýã¿é ºì÷èëæ àâàõ ãàçðàà àëñ èðýýä¿éã áîäîæ õîòîä àâàõààð õºäººíººñ í¿¿ëýý. Ãýâ÷ õóóëèàð èéì ýðõ Áàòàä áàéõã¿é. Ó÷èð íü àéìàã ñóìûí èðãýä Óëààíáààòàð, Äàðõàí, Ýðäýíýò õîòîîñ áóñàä àëü ÷ àéìãèéí òºâ, ñóìààñ ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ þì.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

32

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

4.5 ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÃ×ÈÉÍ ÝÐÕ ¯¯ÐÝÃ

Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ýðõ

• Ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëòûí äàãóó óã ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ, • Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí áàòàëãààã ãàçàð ºì÷ëºã÷ººñ ãàðãóóëæ àâàõ, • Ãàçàðò ó÷èðñàí õîõèðëûã ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýýð æóðìûí äàãóó íºõºí òºë¿¿ëýõ, • Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàñàí ýòãýýäèéí çºâøººðºëòýéãýýð ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ, áàðüöààëàõ, òóõàéí ãàçðàà á¿ãäèéã íü áóþó çàðèì õýñãèéã áóñäàä àøèãëóóëàõ, • Ãàçðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ, ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíä çààñàí ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëæ èðñýí áîë ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöàà äóóñàõàä óã ãàçðûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí ýçýìøèõýýð ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöààã ñóíãóóëàõ

Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ¿¿ðýã

• Ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíä çààñàí íºõöºë, áîëçëûã áèåë¿¿ëýõ, • Ãàçðûã ¿ð àøèãòàé çîõèñòîé àøèãëàõ, õàìãààëàõ, áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òóõàé õóóëü òîãòîîìæ áîëîí òºðèéí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ ãàçàð àøèãëàëòòàé õîëáîãäóóëàí òàâüñàí íèéòëýã øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýõ, • Ãàçðûí òºëáºðèéã òîãòîîñîí õóãàöààíä òºëºõ, • Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààã òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó õèéëãýæ áàéõ, • Áóñäûí ãàçàð ýçýìøèõòýé õîëáîãäñîí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëûã çºð÷èõã¿é áàéõ, • Ýíý õóóëüä çààñíû äàãóó ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý áàðüöààëàõ, øèëæ¿¿ëýõ òîõèîëäîëä óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõ

Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä íýã óäàà ¿íý òºëáºðã¿é ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí áàéðøëûã òîãòîîõ àñóóäëûã äàðààõü áàéäëààð øèéäâýðëýíý. 1. Íèéñëýëä á¿ðòãýëòýé èðãýí íèéñëýëä áóþó Ìîíãîë Óëñûí àëü ÷ õîò, àéìàã, ñóìûí íóòàãò ãàçàð ºì÷èëæ àâíà. 2. Äàðõàí, Ýðäýíýò õîòîä á¿ðòãýëòýé èðãýí òóõàéí õîòäîî áóþó íèéñëýëýýñ áóñàä àëü ÷ àéìàã ñóìûí ãàçàðò ãàçàð ºì÷èëæ àâíà. 3. Áóñàä àéìàã, ñóìûí èðãýä íèéñëýë, Äàðõàí, Ýðäýíýò õîòóóäààñ áóñàä àëü ÷ àéìàã, ñóìûí ãàçàðò òóñ òóñ ãàçàð ºì÷ëºí àâíà.

33


5. Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõýä òàâèãäàõ øààðäëàãà Áàò ºâãºí ãàçàð ýçýìøèõ òàëààð á¿ðýí ìýäýýëýëã¿é õ¿ì¿¿ñò ãàçàð ýçýìøèõ ¿íäñýí øààðäëàãûã òàíèëöóóëæ áàéíà. Òà ÷ áàñ Áàò ãóàéí ¿ãèéã ñîíñîíî óó?

Õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçàð íü áóñäûí ýçýìøèæ àøèãëàæ áàéãàà ãàçàðòàé ÿìàð íýã õýìæýýãýýð äàâõöààã¿é áàéíà

Ãàçàð ýçýìøèã÷ õ¿ñýëò ãàðãàã÷ íü çºâõºí Ìîíãîë Óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà áàéíà

Õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðøèë íü àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ýçýìø¿¿ëæ áîëîõîîð çààãäñàí áàéíà

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

34

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

6. Ãàçàð ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàõ ò¿¿íèéã õÿíàí øèéäâýðëýõ äàðààëàë

6.1. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ Õ¯ÑÝËÒ, ÃÀÇÀÐ ªÌ×ËªÕ ªÐÃªÄªË ÃÀÐÃÀÕ

Ñàíàìæ Ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëò, ãàçàð ºì÷ëºõ ºðãºäºë ãàðãàõ áàòëàãäñàí çàãâàðûã õàâñðàëò õýñãýýñ ¿çíý ¿¿. Òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí ãàçðààñ ýçýìø¿¿ëýõ, ºì÷ë¿¿ëýõäýý õýí ò¿ð¿¿ëæ õ¿ñýëò èð¿¿ëñíèéã õàðãàëçàí ¿çýõ ó÷ðààñ èðãýä ÿàðàâ÷ëàõ õýðýãòýé. Èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä íýã óäàà ¿íýã¿é ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ºðãºäºë õ¿ëýýí àâàõ ýöñèéí õóãàöàà 2005.05.01 ø¿¿.

Ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëò ÿàæ ãàðãàõ âý?

Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãàä Çàñãèéí Ãàçðûí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí çàãâàðûí äàãóó õ¿ñýëòýý ãàðãàíà. Õ¿ñýëòäýý äàðààõü ìýäýýëëèéã îðóóëíà. ¯¿íä: • •

Îâîã, íýð, áàéíãà îðøèí ñóóãàà õàÿã, èðãýíèé ¿íýìëýõ áîëîí ðåãèñòðèéí äóãààð Ýçýìøèõ ãàçðûí çàñàã çàõèðãàà íóòàã äýâñãýðèéí õàðüÿàëàë, çààã, áàéðøèë, òîéì çóðàã, ãàçàð ýçýìøèõ çîðèóëàëò, õóãàöàà

35


Äýýðõ áàðèìò áè÷ãèéã õ¿ëýýí àâìàãö ñóìûí ãàçðûí äààìàë, àéìàã íèéñëýë ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà Çàñãèéí ãàçðûí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí áàòàëñàí æóðìûí äàãóó á¿ðòãýíý. Á¿ðòãýëä õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâñàí îí ñàð ºäºð, öàã ìèíóòààð òýìäýãëýõ áºãººä ýíý òóõàé òîäîðõîéëîëòûã õ¿ñýëò ãàðãàã÷èä ºãíº.

Ãàçàð ºì÷ëºõ ºðãºäëèéã ÿàæ ãàðãàõ âý?

ªðãºäºëä äàðààõü ç¿éëèéã òóñãàíà. • Ãèø¿¿í á¿ðèéí îâîã íýð ýöýã ýõèéí íýð, èðãýíèé ¿íýìëýõèéí áîëîí ðåãèñòðèéí äóãààð • Îðøèí ñóóãàà ãàçðûí õàÿã, óòàñíû äóãààð, ºì÷ëºí àâàõ ãàçðûí çàñàã çàõèðãàà íóòàã, äýâñãýðèéí íýãæèéí õàðüÿàëàë • ªì÷ëºí àâàõ ãàçðûí õýìæýý çîðèóëàëò • Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéí 4-ð ç¿éëä çààñàí çîðèóëàëòààð ºì÷èëæ àâàõ ãàçðûí èðãýä äóíäàà õýñãýýð áóþó õàìòðàí ºì÷ëºõ áîëîí ýíý òóõàé õ¿ñýëò • ªðãºäºë ãàðãàñàí îí ñàð ºäðèéã áè÷èæ, ãýð á¿ëèéí 18 íàñ õ¿ðñýí èðãýí á¿ð ãàðûí ¿ñýã çóðñàí áàéíà. ªðãºäºëä äàðààõü áàðèìò áè÷ãèéã õàâñàðãàíà. • Ãýð á¿ëèéí 16 íàñ õ¿ðýýã¿é ãèø¿¿íèé òºðñíèé ãýð÷èëãýýã íîòàðèàòààð áàòëóóëñàí õóóëáàð • Ãýð á¿ëèéí àì á¿ëèéí áàéäëûí òóõàé áàã õîðîîíû Çàñàã äàðãûí òîäîðõîéëîëò • Õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðëàë õýìæýýã õàðóóëñàí òîéì çóðàã (õýðýâ ãàçðûã äóíäàà ºì÷ëºõ áîë ºì÷ëºã÷ á¿ðèéí õóâüä îíîãäîõ õýìæýý) /Ãàçàð ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ ºðãºäëèéí ìàÿãòûã 2 äóãààð õàâñðàëòààñ ¿çíý ¿¿/.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

36

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

6.2. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ ÃÝÐÝÝ ÁÀÉÃÓÓËÀÕ

Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ òóõàé Çàñàã äàðãûí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí ñóìûí ãàçðûí äààìàë, àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãàòàé ãýðýý áàéãóóëíà. Õýðýâ ãàçðûã äóíäàà ýçýìøèõ áîë íýã ãýðýýòýé áàéæ áîëíî. Ãýðýý áàéãóóëñíû äàðàà ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã îëãîæ, óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýíý. Ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýý íü ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õàìò õ¿÷èí òºãºëäºð áàéíà. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý íü òóõàéí ãàçàð äýýðõè ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéã óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýõ ¿íäýñëýë áîëíî. ªºðººð õýëáýë òà ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã¿é ãàçàð äýýð ¿ë õºäëºõ õºðºí㺠áàðüæ áàéãóóëáàë òýäãýýð õºðºíãèéã óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýõã¿é ãýñýí ¿ã. . Ãàçàð ýçýìøèõ • ãýðýýíä äàðààõü • ç¿éëèéã òóñãàíà • •

Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ ¿íäýñëýë, øèéäâýð Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ çîðèóëàëò Ãàçðûí õýìæýý, áàéðøèë, çààãèéã õàðóóëñàí çóðàã Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí ¿ç¿¿ëýëò

37


• • • • • • •

Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ õóãàöàà Ãàçðûí òºëáºðèéí õýìæýý, òºëºõ õóãàöàà Òàëóóäûí ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä ãàçàð äýýðõ õºðºíãèéã õýðõýõ òóõàé òîõèðîëöîî Ýçýìøèë ãàçðûã íºõºõ îëãîâîðòîéãîîð ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëýí àâàõ íºõöºë, æóðàì; Ãàçðûã õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ òàëààð õèéõ àæèë Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çñýí áóñàä ç¿éë

¯éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé çîðèóëàëòòàé ãàçðûí ãýðýýíä ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãàà, áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýã õàâñàðãàíà. /Ãýðýýíèé ìàÿãòûã õàâñðàëòààñ ¿çíý ¿¿/.

6.3. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌد¯ËÝÕ ØÈÉÄÂÝÐ ÃÀÐÃÀÕ

Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí ÈÒÕ, èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ãàçðûã ýçýìø¿¿ëýõ òóõàé ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí åðº��õèé áîëîí æèëèéí òºëºâëºãººã áàòàëíà. Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà, ÈÒÕ-ààñ áàòàëñàí òºëºâëºãººã ¿íäýñëýí ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ øèéäâýð ãàðãàíà.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

38

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Ǻâøººðñºí õýìæýýíýýñ èë¿¿ ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëò ãàðãàñàí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ àñóóäëûã Çàñàã äàðãà äóóäëàãà õóäàëäàà, òºñºë øàëãàðóóëàõ çàð÷ìààð øèéäâýðëýíý. Òºñºë øàëãàðóóëàõ, äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ æóðìûã Çàñãèéí Ãàçàð òîãòîîíî. Äóóäëàãà õóäàëäààãààð ãàçàð ýçýìøèõ ãýð÷èëãýýíèé ¿íèéã òºëººã¿é áîë óã ýðõèéí ãýð÷èëãýýã äàõèí äóóäëàãà õóäàëäààíä îðóóëíà. Ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýýð ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ òàëààð ¿¿ññýí ìàðãààíûã ãàçàðòàé õîëáîãäîí ¿¿ññýí ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýõ çààëòûí äàãóó øèéäâýðëýíý.

7. ªì÷ë¿¿ëýõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàõ

Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà èðãýíèé ãàðãàñàí ºðãºäëèéã õ¿ëýýí àâààä, Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëüä çààñàí ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõ á¿õèé ýòãýýä ìºí áèøèéã íîòîëñíû äàðàà ò¿¿íä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ çàõèðàìæ ãàðãàíà.

39


Çàõèðàìæèä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí áàéðøèë, çààã, çîðèóëàëò, ºì÷ëºã÷ /ºì÷ëºã÷èä/-èéí îâîã, ýöýã /ýõ/-èéí íýð, ººðèéí íýð, èðãýíèé ¿íýìëýõèéí áîëîí ðåãèñòðèéí äóãààð, 16 íàñ õ¿ðýýã¿é ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé õóâüä òºðñíèé ãýð÷èëãýýíèé äóãààð, ãàçðûí ¿íý, ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð ãàçðûã äóíäàà õýñãýýð ºì÷èëæ ãàçðûí õýìæýý, ºì÷ëºã÷ á¿ðèéí ãàçðûí çààãèéã òóñãàíà.

8. Ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ ýðõèéí äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ

Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé äóóäëàãà õóäàëäààíû àíõíû ¿íèéã òîäîðõîéëîõ

Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè çóðàã ç¿éí ãàçðûí äàðãûí 2003 îíû 218 äóãààð òóøààëààð “Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé äóóäëàãà õóäàëäààíû àíõíû ¿íèéã òîäîðõîéëîõ àðãà÷ëàë”-ûã áàòàëæýý. Ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëä çààñíààð: 1. Õîò, òîñãîí, áóñàä ñóóðèíû ãàçàðò ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé äóóäëàãà õóäàëäààíû àíõíû ¿íý íü äàðààõü áàéäàëòàé áàéíà.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

40

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

X¿ñíýãòýä çààñàí ¿íèéã ýçýìøèë, àøèãëàëòàíä îëãîõ ãàçðûí ¿íýëãýýíèé á¿ñ÷ëýëä õàìðàãäàõ áàéäàë, ýçýìøèë, àøèãëàëòûí òºðëèéã õàðãàëçàí õ¿ñíýãòýýñ ñîíãîñîí èòãýëö¿¿ð, òàëáàéí õýìæýýãýýð ¿ðæ¿¿ëñíýýð ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé äóóäëàãà õóäàëäààíû àíõíû ¿íý òîãòîîãäîíî.

Ãàçðûí ¿íýëãýýíèé á¿ñ÷ëýëèéã òóõàéí ñóì, ä¿¿ðãèéí Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðëààñ òîãòîîõ áºãººä îäîîãîîð Äàðõàí õîò íü õàìãèéí èõ áóþó ¿íýëãýýíèé 5-í á¿ñòýé þì áàéíà. Õýðâýý ñóóðèí ãàçàð íü ¿íýëãýýíèé 3-í á¿ñòýé áîë äýýðõè õ¿ñíýãòýä çààñíû äàãóó çºâõºí 1, 2, 3-ð á¿ñýä õàìààðàõ èòãýëö¿¿ð¿¿ä íü òóõàéí ãàçàðò õàìààðàëòàé þì. Æèøýý Òºâ àéìãèéí Çóóíìîä õîòûí èðãýí Áîëäáààòàð ãàçðûí ¿íýëãýýíèé 3-ð á¿ñýä øàòàõóóí ò¿ãýýõ ñòàíö áàðèõ çîðèóëàëòààð ýçýìø¿¿ëýõ 500 ì2 ãàçðûí ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé äóóäàõ àíõíû ¿íèéã ñîíèðõîæ áàéíà ãýæ ¿çüå. Òýãâýë ýíý òîõèîëäîëä äóóäëàãà õóäàëäààãààð îðóóëàõ ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé àíõíû ¿íèéã äýýðõ àðãà÷ëàëûí äàãóó òîäîðõîéëü¸: à/ Òºâ àéìãèéí Çóóíìîä õîò íü õ¿ñíýãòýä çààñíû äàãóó àéìãèéí çýðýãëýëòýé õîòîä õàìààðàõ áºãººä òóõàéí çýðýãëýëä õàðãàëçàõ 1 ì2 ãàçðûí ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé äóóäëàãà õóäàëäààíû àíõíû ¿íý íü 200 òºãðºã áàéíà ; á/ õ¿ñíýãòèéí äàãóó øàòàõóóí ò¿ãýýõ ñòàíö áàðèõ çîðèóëàëòààð ýçýìø¿¿ëýõ 3-ð á¿ñèéí ãàçàðò 2.5 ãýñýí èòãýëö¿¿ð õàðãàëçàæ áàéíà; â/ ýçýìøèëä îëãîõ 1 ì2 ãàçðûí ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã äóóäàõ àíõíû ¿íý íü: 200 òºã/ì2 õ 2.5=500 òºãðºã/ ì2 ã/ 500 ì2 ãàçðûí ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã äóóäàõ àíõíû ¿íý íü: 500 òºã/ì2 õ 500 ì2 = 250000 òºãðºã áîëæ áàéíà.

41


2. Òàðèàëàíãèéí ãàçðûí ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé äóóäëàãà õóäàëäààíû àíõíû ¿íèéã òàðèàëàõ òàðèìëûí òºð뺺ñ íü õàìààðóóëàí õ¿ñíýãòýä çààñíû äàãóó òîãòîîíî.

Äýýðõ õ¿ñíýãòýä çààñíààð Ìîíãîë Óëñûí 21 àéìàã, íèéñëýëèéí ñóì, ä¿¿ðãèéã ãàçðûí ¿íýëãýýíèé 4-í òîéðîãò õàìààðóóëàí àíãèëñàí áºãººä òîéðîã òóñ á¿ðèéã äîòîð íü 3í çýðýãëýëä õóâààñàí áàéíà. Õýðâýý òàíû îðøèí ñóóãàà ñóì, ä¿¿ðýã àëü òîéðãèéí õýää¿ãýýð çýðýãëýëä õàìààðàãäàæ áàéãààã ìýäýõèéã õ¿ñâýë õàâñðàëòàä çààãäñàí óòàñíû æàãñààëòààñ õîëáîãäîõ ãàçðûí àëáàíä õàíäàæ áîëíî. Æèøýý Ñýëýíãý àéìãèéí Öàãààííóóð ñóìàíä ¿ð òàðèàíû çîðèóëàëòààð ýçýìø¿¿ëýõ 100 ãà ãàçðûí ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé äóóäëàãà õóäàëäààíû àíõíû ¿íèéã äýýðõ àðãà÷ëàëûí äàãóó òîäîðõîéëú¸: Ñýëýíãý àéìãèéí Öàãààííóóð ñóì íü õ¿ñíýãòýä çààñíû äàãóó Õàíãàé, Õýíòèéí óóëàðõàã (ÕÓ) òîéðãèéí I ä¿ãýýð çýðýãëýëä õàìðàãäàõ áºãººä 1 ãà ãàçðûí ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé äóóäëàãà õóäàëäààíû àíõíû ¿íý íü 5200 òºãðºã áàéíà. Òýãâýë 100 ãà ãàçðûí ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã äóóäàõ àíõíû ¿íý íü: 5200 òºã/ãà õ 100 ãà =520,000 òºãðºã áîëæ áàéíà. Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ãàçàð ºì÷ëºõ, ýçýìøèõ, àøèãëàõ äóóäëàãà õóäàëäààíä îðîëöîõîä äàðààõü ç¿éëèéã àíõààðàõ øààðäëàãàòàé.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

42

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

43


9. Ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýýð ýçýìø¿¿ëýõ ãàçðûí çîðèóëàëò, õýìæýý, áàéðøèë, õóãàöàà Ãýð á¿ëèéí õàìòûí õýðýãöýýíä

Õóâèéí ãýð, îðîí ñóóöíû õàøàà áàðèõ çîðèóëàëòààð

Ãàçðûã õóóëüä çààñàí çîðèóëàëò, õóãàöàà, áîëçîëòîéãîîð ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð çºâõºí ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýýð ýçýìø¿¿ëíý.

Õ¿íñíèé íîãîî, æèìñ, æèìñãýíý, òàðèìàë óðãàìàë òàðèõ çîðèóëàëòààð

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

44

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

45

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Òàðèàëàíãèéí ãàçðûã ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò îëîí æèë òîãòâîðòîé àæèëëàñàí èðãýíä çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëæ áîëíî

Áóñàä õýðýãöýýíä

Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã çºâõºí Ìîíãîë óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãàä îëãîíî. ¯éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ çîðèóëàëòààð

Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ººðèéí õºðºí㺺ð áàéãóóëñàí õèéìýë íóóð, öººðºì, óñàí ñàí, ºñãºæ ¿ðæ¿¿ëñýí àí àìüòàí, òàðüæ óðãóóëñàí îéí òºãºë, àæ àõóéí àøèãò óðãàìëûí äîîðõ ãàçðûã äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëæ áîëíî

Õ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ ýëýãäýë, ýâäðýëä îðæ àøèãëàëòã¿é îðõèãäñîí ãàçðûã ººðèéí õ¿÷ õºðºí㺺ð íºõºí ñýðãýýñýí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä òóõàéí ãàçðûã ýçýìø¿¿ëæ áîëíî.


Àæ àõóéí íýãæèä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõýä çîðèóëàí ýçýìø¿¿ëýõ ãàçðûí õýìæýýã çàñãèéí ãàçàð òîãòîîíî

Èðãýíä ãýð á¿ëèéíõ íü õàìòûí õýðýãöýýíä çîðèóëàí ¿íý òºëáºðã¿é ýçýìø¿¿ëýõ ãàçðûí äýýä õýìæýý

Òàðèàëàíãèéí ãàçðûã äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëýõ ãàçðûí äýýä õýìæýý

Àæ àõóéí íýãæèä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ çîðèóëàëòààð ýçýìø¿¿ëýõ ãàçðûí äýýä õýìæýý

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

46

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

ÃÀÇÐÛÍ ÁÀÉÐØÈË

Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä ýçýìø¿¿ëæ áîëîõîîð çààñíààñ áóñàä ãàçàðò ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõèéã õîðèãëîíî. Èðãýíä õóóëüä çààñàí õýìæýýíä áàãòààí ýçýìø¿¿ëýõ ãàçðûí äýýä õýìæýý, áàéðøëûã õ¿í àìûí íÿãòðàë, ãàçðûí íººöèéã õàðãàëçàí òóõàéí ñóì ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðàë òîãòîîæ áîëíî. Õ¿íñíèé íîãîî, æèìñ, æèìñãýíý òàðèõ òàëáàé íü õóâèéí ãýð, îðîí ñóóöíû õàøààíû ãàçðûí çýðãýëäýý, ýñõ¿ë óã çîðèóëàëòààð òóñãàéëàí òîãòîîãäñîí ãàçàðò áàéæ áîëíî.

Íýãæ òàëáàð á¿õèé ýðõèéí ãýð÷èëãýýòýé áàéíà.

47


ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌد¯ËÝÕ ÕÓÃÀÖÀÀ

Ãàçðûã Ìîíãîë óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä 15- 60 æèë õ¿ðòýë õóãàöààòàéãààð ýçýìø¿¿ëæ áîëíî. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã íýã óäààä ñóíãàõ õóãàöàà 40 æèëýýñ èë¿¿ã¿é áàéíà. Ãàçàð ýçýìøèã÷ íàñ áàðñàí, íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàãäñàí, ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîí òîõèîëäîëä óã èðãýíèé õóóëü ¸ñíû ºâ çàëãàìæëàã÷ íü õ¿ñâýë ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã ººðèéí íýð äýýð øèëæ¿¿ëæ, àíõäàã÷ ãýðýýíä çààñàí ãàçàð ýçýìøèõ õóãàöàà äóóñòàë ãàçðûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí ýçýìøèæ áîëíî.

10. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöààã ñóíãàõ

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

48

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Æèøýý Áàò 2003 îíä ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã 60 æèëèéí õóãàöààòàé áóþó 2063 îí õ¿ðòýë ýçýìøèõýýð ãýðýý áàéãóóëæýý. Áàòûí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöààã ñóíãàæ ºãºõèéã õ¿ññýí õ¿ñýëòèéã àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà õ¿ëýýí àâ÷ 37 æèëýýð áóþó 2100 îí õ¿ðòýë ãýð÷èëãýýíèé õóãàöààã ñóíãàæ áàéíà.

Ñàíàìæ Ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õ¿÷èí òºãºëäºð áàéõ õóãàöàà äóóñàõààñ 30-ààñ äîîøã¿é õîíîãèéí ºìíº õóãàöàà ñóíãóóëàõ òóõàé õ¿ñýëòýý Çàñàã äàðãàä ãàðãàæ, äàðààõü áàðèìò áè÷ã¿¿äèéã õàâñàðãàíà. · Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý · Ãàçðûí òºëáºðèéã òºëñºí òóõàé áàðèìò Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýãýýð ãàðñàí ä¿ãíýëòèéã õýðýãæ¿¿ëñýí òàëààðõè òîäîðõîéëîëò.

49


11. Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîõ, óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýõ Äóóäëàãà õóäàëäààíû ÿëàã÷ íü äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâàãäñàí ºäðººñ àæëûí 3 ºäðèéí äîòîð Èðãýíèé õóóëèéí 197 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ ãýðýý áàéãóóëíà.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

50

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

12. Áýë÷ýýð, õàäëàí, òàðèàëàíãèéí òàëáàéã çîõèñòîé àøèãëàõ, õàìãààëàõ 12.1. ÁÝË×ÝÝÐ, Ò¯¯ÍÈÉà ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÀØÈÃËÀÕ, ÕÀÌÃÀÀËÀÕ

51


12.2 ÕÀÄËÀÍÃÈÉÍ ÒÀËÁÀÉÃ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÀØÈÃËÀÕ ÕÀÌÃÀÀËÀÕ

Ãàçðûí íýãäìýë ñàíãèéí àíãèëàë�� á¿ðòãýãäñýí õàäëàíãèéí òàëáàéä 5 äóãààð ñàðûí 15-íû ºäðººñ ýõëýí õàäëàí àâ÷ äóóñòàë ìàë áýë÷ýýõèéã õîðèãëîíî!

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

52

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

12.3 ÒÀÐÈÀËÀÍÃÈÉÍ ÒÀËÁÀÉÃ ÇÎÕÈÑÒÎÉ ÀØÈÃËÀÕ, ÕÀÌÃÀÀËÀÕ

Ìàë, àìüòàí áýë÷ýýõýä òóñãàéëàí çîðèóëñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä òàðèàëàíãèéí òàëáàéä ¿ð ñóóëãàñíààñ óðãàö õóðààæ äóóñàõ õ¿ðòýë õóãàöààíä ìàë, àìüòàí áýë÷ýýõèéã õîðèãëîíî !

53


13. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã áóñäàä øèëæ¿¿ëýõ

Ñàíàìæ Ìîíãîë Óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã ººð õîîðîíäîî øèëæ¿¿ëæ áîëíî. Ýðõèéí ãýð÷èëãýýã øèëæ¿¿ëýõ õ¿ñýëòýä äàðààõü áàðèìò áè÷ãèéã õàâñàðãàíà. - Íîòàðèàò÷ààð ãýð÷ë¿¿ëñýí ãýðýý - Ýðõèéí ãýð÷èëãýýã øèëæ¿¿ëýí àâ÷ áàéãàà ýòãýýä íü óã ýðõèéí ãýð÷èëãýýã øèëæ¿¿ëýí àâñíààð ¿¿ñýõ ýðõ, ¿¿ðãèéã á¿ðýí õ¿ëýýí çºâøººð÷ áàéãàà òóõàé íîòîëãîî - Õóðààìæ òºëñºí òóõàé áàðèìò Ãàçàð ýçýìøèõ ãýð÷èëãýýã øèëæ¿¿ëýõ õ¿ñýëòèéã Çàñàã äàðãàä ãàðãàæ, çºâøººðºë àâ÷ øèéäâýðë¿¿ëíý

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

54

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Òàéëáàð Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã øèëæ¿¿ëýõýä øèëæ¿¿ëæ ºãºõ, øèëæ¿¿ëæ àâàõ òàëóóä õî¸óë õ¿ñýëòýý ãàðãàñàí áàéõ, Çàñàã äàðãà øèéäâýð ãàðãàñíû äàðàà ñóìûí ãàçðûí äààìàë, àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíä á¿ðòã¿¿ëñíýýð ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý øèëæ¿¿ëýõ àæèë õ¿÷èí òºãºëäºð áîëíî. .

13.1. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ ÃÝÐ×ÈËÃÝÝà ªÂ ÇÀËÃÀÌÆËÀÕ

Òàéëáàð Áîëä Áàòûí õ¿¿ áºãººä ýöãèéíõýý õºðºíãèéã ºâ çàëãàìæëàõ ýðõòýé. Ãýõäýý ýöãèéíõýý ýçýìøëèéí ãàçðûã ºâ çàëãàìæëàõ ýðõ áèé þó? Ãàçàð ýçýìøèã÷ íàñ áàðñàí, íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàãäñàí, ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîí òîõèîëäîëä óã èðãýíèé õóóëü ¸ñíû ºâ çàëãàìæëàã÷ íü õ¿ñâýë ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã ººðèéí íýð äýýð øèëæ¿¿ëæ, àíõäàã÷ ãýðýýíä çààñàí ãàçàð ýçýìøèõ õóãàöàà äóóñòàë ãàçðûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí ýçýìøèæ áîëíî.

55


13.2. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ ÝÐÕÈÉÍ ÃÝÐ×ÈËÃÝÝÃÝÝ ÁÓÑÄÀÄ ÁÀÐÜÖÀÀËÀÕ

Ñàíàìæ Ãàçàð ýçýìøèã÷ íü Çàñàã äàðãûí çºâøººð뺺ð ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý áóñäààð àæèë, ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýõ, çýýë àâàõ çýðãýýð Èðãýíèé õóóëüä íèéö¿¿ëýí áàðüöààëæ áîëíî. Áàðüöààëñàí òîõèîëäîëä ñóìûí ãàçðûí äààìàë, àéìàã, íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíä á¿ðòã¿¿ëæ, ýðõèéí ãýð÷èëãýýíä áàðüöààëñàí òóõàé òýìäýãëýë õèéëãýíý. Ãàçàð ýçýìøèõ ãýð÷èëãýýã áàðüöààëàõ òóõàé ãýðýýã Íîòàðèàò÷ààð ãýð÷ë¿¿ëñýí áàéõ, Çàñàã äàðãààñ áàðüöààëàõûã çºâøººðñºí øèéäâýð ãàðãóóëñàí áàéõ õýðýãòýé.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

56

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

14. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõ

Ãàçàð ýçýìøèã÷ íàñ áàðñàí, íàñ áàðñàí ãýæ çàðëàãäñàí, ñóðàãã¿é àëãà áîëñîíä òîîöîãäñîí áºãººä ò¿¿íèé õóóëü ¸ñíû ºâ çàëãàìæëàã÷ áàéõã¿é íü òîãòîîãäñîí

Ãàçàð ýçýìøèã÷ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà òàòàí áóóãäñàí

57


Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý áîëîí ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöàà äóóñàõàä ñóíãóóëàõ õ¿ñýëò ãàðãààã¿é

Ýçýìøèã÷ ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýãýý öóöëàõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàñàí

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

58

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý õ¿÷èíã¿é áîëñîí

Ãàçðûã òóñãàé õýðýãöýýíä àâ÷ íºõºõ îëãîâðûã ãàçàð ýçýìøèã÷èä á¿ðýí òºëñºí

59


15. Ãàçàð ýçýìøèõ ãýð÷èëãýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ Ãàçàð ýçýìøèã÷ íü õóóëüä çààñàí ¿¿ðã¿¿äýý áèåë¿¿ëýýã¿é äîîðõè òîõèîëäëóóäàä àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà ãàçðûí ãýð÷èëãýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîíî. - Ãàçðûí òóõàé õóóëü, ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíèé çààëòûã óäàà äàðàà áóþó íîöòîé çºð÷ñºí

- Áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýýãýýð òàâèãäñàí øààðäëàãà áèåë¿¿ëýýã¿é

- Õ¿íäýòãýõ øàëòãààíã¿éãýýð ãàçðàà ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëòûí äàãóó 2 æèë äàðààëàí àøèãëààã¿é

- Ãàçðûã õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä, áàéãàëü õàìãààëàë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàëä õàðøààð àøèãëàñàí

- Øèëæ¿¿ëæ àâñàí ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëæ øèíýýð ãýðýý áàéãóóëààã¿é

- Ãàçðûí òºëáºðºº õóãàöààíä íü òºëººã¿é

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

60

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

15.1. ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ ÝÐÕÈÉÍ ÃÝÐ×ÈËÃÝÝ Õ¯×ÈÍÃ¯É ÁÎËÃÎÑÎÍ ØÈÉÄÂÝÐÒ ÃÎÌÄÎË ÃÀÐÃÀÕ Ãàçàð ýçýìøèã÷ íü ãàçàð ýçýìøèõ ãýð÷èëãýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæèéã áóðóó ãýæ ¿çâýë ýíý òóõàé ãîìäëîî ø¿¿õýä ãàðãàõ ýðõòýé. Ãîìäîë ãàðãàõäàà Çàñàã äàðãûí çàõèðàìæ ãàðñíààñ õîéø 10 õîíîã äîòîð áàãòààõûã õóóëüä çààñàí. Íýãýíò ãîìäîë ãàðãàñàí ó÷ðààñ ø¿¿õèéí õ¿÷èí òºãºëäºð øèéäâýð ãàðòàë òóõàéí ãàçðûã ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý øèíýýð îëãîõã¿é.

61


16. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä ãàçðûã ÷ºëººëºõ

Òàíû, ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä õóóëü áîëîí ãýðýýíä ãàçàð äýýðõè õºðºíãèéã íºõºí òºëºõ òàëààð çààãààã¿é áîë óã ãàçàð äýýð áàéãóóëñàí áàðèëãà, áàéãóóëëàìæ áóñàä ýä õºðºí㺺 ýçýìøèõ, àøèãëàõ òàíû ýðõ äóóñãàâàð áîëíî.

Ýçýìøëèéí ãàçàð íü ãýíýòèéí ãàìøèã àþóëä íýðâýãäýæ, öààøèä çîðèóëàëòûí äàãóó àøèãëàõ áîëîìæã¿é òóõàé ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ä¿ãíýëòýýð òîãòîîãäñîíûã ¿íäýñëýí ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýãýý öóöëàõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàñàí áîë óã ãàçðûã çàñàæ òîõèæóóëàõ çàðäëûã òºñ⺺ñ ãàðãàæ áîëíî. Õàðèí ãàçàð äýýðõè áàðèëãà, áàéãóóëàìæèéã í¿¿ëãýõ çàðäëûã ýçýìøèæ áàéñàí ýòãýýä ººðºº õàðèóöíà.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

62

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä 90 õîíîãèéí äîòîð óã ãàçðûã ÷ºëººëæ Çàñàã äàðãàä õ¿ëýýëãýæ ºãíº. Ãàçðûã òóñãàé õýðýãöýýíä àâñíààñ áóñàä ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõ òîõèîëäîëä ãàçàð ÷ºëººëºõòýé õîëáîãäñîí çàðäëûã òà ººðºº õàðèóöíà.

Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëñîíòîé õîëáîãäóóëàí Çàñàã äàðãààñ ºãñºí ãàçàð ÷ºëººëºõ ìýäýãäëèéã áèåë¿¿ëýýã¿é áîë àëáàäàí í¿¿ëãýíý.

63


Ãàçðûã Çàñàã äàðãàä õ¿ëýýëãýæ ºãºõ人 ãàçðûã íºõºí ñýðãýýæ ñàéæðóóëñàí áàéíà.

Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä ãàçàð äýýðõ áàðèëãà áàéãóóëàìæ, áóñàä ýä õºðºíãèéí òàëààð ¿¿ññýí ìàðãààíûã ãàçàðòàé õîëáîãäîí ¿¿ññýí ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýõ çààëòóóäûã óäèðäëàãà áîëãîíî.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

64

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéãàà ãàçðûã àëáàäàí ÷ºëººëºõ

Çîõèõ çºâøººðºëã¿éãýýð ãàçàð äýýð áàðèëãà áàéãóóëàìæ áàðüñàí, ýñâýë ò¿¿íèéã äóð ìýäýí ýçýìøñýí áîë àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà óã ãàçðûã ÷ºëººëºõ òóõàé ìýäýãäýë ºãíº. Ìýäýãäýëä çààñàí õóãàöààíä ãàçðûã ÷ºëººëººã¿é áîë àëáàäàí í¿¿ëãýæ, ãàçðûã ÷ºëººëºõ áà ãàðñàí çàðäëûã ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýýñ ãàðãóóëíà.

65


17. Áóñäûí ýçýìøèë, àøèãëàëòàíä áàéãàà ãàçàðòàé õîëáîãäîí ¿¿ñýõ õàðèëöàà

Ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõààñ ºìíº èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýçýìøèë ãàçðûã óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíä á¿ãäèéã íü ýñâýë çàðèì õýñãèéã íü íºõºõ îëãîâîðòîéãîîð ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëýí àâ÷ áîëíî. Ýíý ¿éë àæèëëàãàà íü äàðààõü çàð÷ìààð øèéäâýðëýãäýíý.

Õóâèéí ãýð, îðîí ñóóöíû õàøààíû ãàçðûã íºõºõ îëãîâîðòîéãîîð ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëýí àâàõ òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã ÷ºëººëºõ àæëûã çºâõºí 5 äóãààð ñàðûí 15-íû ºäðººñ 9 ä¿ãýýð ñàðûí 15íû ºäðèéí õîîðîíä õèéíý!!!

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

66

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

18. Ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààä óëñûí äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí áîëîí êîíñóëûí ãàçàð, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èéí ãàçàðò ãàçàð àøèãëóóëàõ

Ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýäýä òîäîðõîé õóãàöààãààð ò¿ðýýñ, êîíöåññûí ãýðýýãýýð ãàçàð àøèãëóóëàõ øèéäâýðèéã Óëñûí Èõ õóðëààñ ãàðãàõ áºãººä àøèãëóóëàõ ãàçðûí çààã, àøèãëàõ æóðìûã Çàñãèéí ãàçðààñ òîãòîîíî. Îäîîãîîð ýíýõ¿¿ æóðìûí òºñëèéã ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãààñ áîëîâñðóóëæ áàéãàà þì áàéíà. Óðüä ºìíº íü ò¿ðýýñ, êîíöåññûí ãýðýýãýýð ãàäààä óëñ, ãàäààä óëñûí õóóëèéí ýòãýýäýä ãàçàð àøèãëóóëæ áàéãààã¿é áºãººä ýíý íü øèíýëýã ç¿éë þì. Ãàäààä óëñûí äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí áîëîí êîíñóëûí ãàçàð, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí òºëººëºã÷èéí ãàçàðò ãàçàð àøèãëóóëàõ íºõöºë æóðìûã Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýãýýð òîãòîîíî. Ãàäààä óëñûí äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí áîëîí êîíñóëûí ãàçàðò îëãîñîí ãàçðûí òºëáºðèéã òîãòîîõäîî øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë òóõàéí îðîíòîé õàðèëöàí àäèë áàéõ çàð÷èì áàðèìòàëíà. Îäîîãîîð ãàäààä óëñûí äèïëîìàò òºëººëºã÷èéí ãàçðààñ ãàçàð àøèãëàñíû òºëáºð àâäàãã¿é áºãººä õàðèëöàí ÷ºëººëºëºõ çàð÷ìûã áàðèìòàëäàã þì.

67


19. Ãàäààäûí èðãýí õàðüÿàëàëã¿é õ¿í, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæèä ãàçàð àøèãëóóëàõ Ãàçàð àøèãëóóëàõ

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæ, ãàäààäûí èðãýí, õàðúÿàëàëã¿é õ¿í òîäîðõîé çîðèóëàëò, õóãàöàà, áîëçîë,ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó ãàçàð àøèãëàã÷ áàéæ áîëíî. Ìîíãîë óëñàä áàéíãà /183 õîíîãîîñ äýýø õóãàöààãààð / îðø èí ñóóãàà ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿íä ãàçðûã çºâõºí ãýð á¿ëèéí õàìòûí õýðýãöýýíèé íü çîðèóëàëòààð àøèãëóóëàõ àñóóäëûã äóóäëàãà õóäàëäààíû çàð÷ìààð òóõàéí øàòíû çàñàã äàðãà øèéäâýðëýíý.

Ãàäààäûí èðãýäèéí àñóóäàë ýðõýëñýí áàéãóóëëàãà

Ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿í ãàçàð àøèãëàõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàõûí ºìíº ãàäààäûí èð��ýäèéí àñóóäàë ýðõýëñýí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ òîäîðõîéëîëò àâñàí áàéíà.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

68

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Õàðèóöëàãà Ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí çºâøººðºëã¿éãýýð ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿í, õóóëèéí ýòãýýäýä ãàçàð àøèãëóóëñàí Ìîíãîë óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ãýðýýã öóöàëæ, àøèãëàëòûí ÿâöàä ãàðñàí õîõèðëûã íºõºí òºë¿¿ëíý.

69


20. Ãàçàðòàé õîëáîãäîí ¿¿ññýí ìàðãààíûã õÿíàí øèéäâýðëýõ

Æèøýý Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ òàëààð ¿¿ññýí ìàðãààíûã ÿàæ øèéäâýðëýõ âý? Ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ òàëààð èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà áîëîí Çàñàã äàðãûí õîîðîíä ¿¿ññýí ìàðãààíûã àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà, ò¿¿íèé äýýä øàòíû Çàñàã äàðãà; Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí õîîðîíä ¿¿ññýí ìàðãààíûã àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà; Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàð, ¿ð àøèãòàé çîõèñòîé àøèãëàõ, õàìãààëàõ òàëààð ¿¿ññýí ìàðãààíûã ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéöààã÷, àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òóñ òóñ õóóëü æóðìûí äàãóó ãàðãàñàí øèéäâýðèéã õÿíàæ ¿çýýä øèéäâýðèéã õýâýýð áàòëàõ ýñâýë õ¿÷èíã¿é áîëãîõ çàìààð øèéäâýðëýíý. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæèéí ãàçàð àøèãëàõòàé õîëáîîòîé ìàðãààíûã ìºí ýíý æóðìààð øèéäâýðëýíý.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

70

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

21. Ãàçðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷èã÷èä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà Ãàçðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºð÷ñºí ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýä ýð¿¿ãèéí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýýðã¿é áîë áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí óëñûí áàéöààã÷ äîð äóðäñàí çàõèðãààíû øèéòãýë îíîãäóóëíà.

71


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

72

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

22. Èðãýäýä ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ àæëûí ¿å øàòíû äàðààëàë, áàðèìòëàõ ÷èãëýë Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëüä çààñàí õóãàöààíä èðãýäýä ýýëæ äàðààòàéãààð ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëýõ àæëûã ¿å øàòòàéãààð çîõèîí áàéãóóëàõààð õýëýëöýí øèéäâýðëýæ “Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíû òýìäýãëýë” ãàðãàñàí áàéíà. Òýðõ¿¿ òýìäýãëýëä: à/ Èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõäàà äîð äóðäñàí ¿å øàòààð õýðýãæ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çæýý.

73


Æèøýý Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí Òºãðºã ñóìàíä îðøèí ñóóã÷ èðãýí Áîëä, Äîðæ, Ãàëäàí, Áàçàð íàðûí ºðõ ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ õ¿ñýëòýé áàéæýý. Òýãâýë äýýðõ çàð÷ìààð äàðààõü èðãýäèéí õ¿ñýëòèéã õýðõýí øàò äàðààëàí øèéäâýðëýæ áîëîõûã àâ÷ ¿çüå. 1. Áîëäûí îäîî îðøèí ñóóãàà õàøààíû ãàçàð íü òýäíèé ºâºã, ýöãýýñ óëàìæëàãäàí îí óäààí æèë àøèãëàãäàæ èðñýí áºãººä Ãàçðûí òóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó ÿìàð íýãýí çºð÷èëã¿é áàéíà. 2. Äîðæ íü Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü áàòëàãäñàí ºäºð áóþó 2002 îíû 06 ñàðûí 28-ààñ ºìíº õàðüÿàëàõ ñóìàíäàà ãýð á¿ëýý á¿ðòã¿¿ëñýí, îðøèí ñóóãàà ãàçàð íü Ãàçðûí òóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó ÿìàð íýãýí çºð÷èëòýé áàéñàí áºãººä ò¿¿íèéãýý àðèëãàñàí áàéíà. 3. Áàçàð íü õ¿íèé ýçýìøèë, àøèãëàëòàä îëãîîã¿é øèíý ãàçðààñ ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí áàéíà. 4. Ãàëäàí íü Ãàçðûí òóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó òàðèàëàíãèéí ãàçàð ýçýìøèæ áàéãàà áºãººä Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü õýðýãæèæ ýõýëñíýýð ýçýìøèæ áóé ãàçðàà ºì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí áàéíà.

Äýýð çààñàí ãàçðóóä íü á¿ãä Òºãðºã ñóìûí òóõàéí æèëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò õàìààðàãäàæ áàéãàà áîëíî.

Õ¿ñýëò¿¿äèéã äàðààõü äàðààëëààð õ¿ëýýí àâ÷ øèéäâýðëýíý:

Ýõíèé ýýëæèíä:

Áîëä áîëîí ò¿¿íòýé àäèë íºõöºëä áóé èðãýäèéí õ¿ñýëòèéã øèéäâýðëýæ äóóñãàíà. Õî¸ð äàõü ýýëæèíä: Äîðæ áîëîí ò¿¿íòýé àäèë íºõöºëä áóé èðãýäèéí õ¿ñýëòèéã øèéäâýðëýæ äóóñãàíà. Ãóðàâ äàõü ýýëæèíä: Ãàëäàí áîëîí ò¿¿íòýé àäèë íºõöºëä áóé èðãýäèéí õ¿ñýëòèéã øèéäâýðëýíý. ĺðºâ äýõü ýýëæèíä: Áàçàð áîëîí ò¿¿íòýé àäèë íºõöºëä áóé èðãýäèéí õ¿ñýëòèéã øèéäâýðëýíý.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

74

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

á/ Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëýõýä äàðààõü ÷èãëýë áàðèìòëàõûã ãàçðûí àñóóäàë õàðèóöñàí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä ¿¿ðýã áîëãîæýý. Ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõàä áàðèìòëàõ ÷èãëýë

75


Äýýð çààãäñàí ÷èãëýëèéã áàðèìòëàí äàðààõü õ¿ñýëò¿¿äèéã õýðõýí øèéäâýðëýõèéã àâ÷ ¿çüå: Æèøýý Íèéñëýëèéí Áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðãèéí èðãýí Ìýíäáàÿðûí îäîî ýçýìøèæ áàéãàà õàøààíû ãàçàð íü 0,04 ãà ãàçàð áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä èðãýí Ìýíäáàÿðò 2 ñîíãîëò áàéíà. Íýãä¿ãýýðò: Îäîî ýçýìøèæ áàéãàà 0,04 ãà ãàçðàà õóóëüä çààñíû äàãóó ¿íý òºëáºðã¿é ºì÷ëºí àâàõ Õî¸ðäóãààðò: Ýñâýë èðãýäýä øèíýýð ºì÷ë¿¿ëýõýýð çààãäñàí ãàçðààñ ºì÷èëæ àâàõ. Õýðâýý èðãýí Ìýíäáàÿð õî¸ð äàõèéã ñîíãîñîí áîë äýýð çààñàí áàðèìòëàõ çàð÷ìûí 3-ò çààñíû äàãóó îäîî îðøèí áàéãàà õàøààíû ãàçðûã íü õóðààí àâ÷, øèíýýð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõýýð çààãäñàí ãàçðààñ ¿íý òºëáºðã¿é ºì÷ë¿¿ëíý ãýñýí ¿ã þì. Æèøýý Õýíòèé àéìãèéí ªìíºäýëãýð ñóìûí èðãýí Ãàíñ¿õèéí îðøèí ñóóãàà õàøààíä Äîðæ, Áîëä íàðûíõ ºâºëæäºã áºãººä Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü õýðýãæèæ ýõýëñíýýð Ãàíñ¿õèéíõ îðøèí ñóóãàà õàøààíûõàà ãàçðûã ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé þì. Õàðèí äýýð çààãäñàí áàðèìòëàõ çàð÷ìûí 4-ò çààñíû äàãóó Äîðæ, Áîëä íàðûí ºðõ íü èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëæ áîëîõîîð çààãäñàí ãàçðààñ ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé áºãººä õýðýâ Ãàíñ¿õèéíõ çºâøººðñºí òîõèîëäîëä ýäãýýð ãýð á¿ë íü óã ãàçðààñ ººðñäèéí íýð äýýð íîãäîõ õýìæýýíèé ãàçðûã ºì÷èëæ àâ÷ áîëíî.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

76

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Æèøýý Àðõàíãàé àéìãèéí Öýíõýð ñóìûí èðãýí Ãîìáî øèíý÷ëýí áàòëàãäñàí Ãàçðûí òóõàé õóóëü õýðýãæèæ ýõëýõýýñ ºìíº áóþó 2003.01.01-íû ºäðººñ ºìíº Çàñàã äàðãûí 2002.11.20-íû ºäðèéí 08 òîîò çàõèðàìæèéí äàãóó ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð 700 ì2 ãàçðûã ýçýìøæýý. Ãýòýë 2003 îíû 2 äóãààð ñàðûã õ¿ðòýë ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý àâ÷ àìæààã¿é áàéíà. Ýíý òîõèîëäîëä äýýð çààãäñàí áàðèìòëàõ çàð÷ìûí 6-ä çààñíû äàãóó èðãýí Ãîìáî íü õîëáîãäîõ ìàòåðèàëûã á¿ðä¿¿ëñíèé ¿íäñýí äýýð òóõàéí ãàçðûã íü ¿íýã¿é ºì÷ëºí àâàõ ýðõòýé áàéíà.

23. Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãàà, èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íýëãýý 23.1. ÃÀÇÐÛÍ ÒªËªÂ ÁÀÉÄÀË, ×ÀÍÀÐÛÍ ÓËÑÛÍ ÕßÍÀÍ ÁÀÒÀËÃÀÀ Ãàçðûã ¿ð àøèãòàé, çîõèñòîé àøèãëàõ, õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààíä òºðèéí õÿíàëòûã òàñðàëòã¿é õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí òîãòâîðòîé, ãîë ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí õóãàöààíä äàâòàí òîäîðõîéëæ óëñûí õÿíàëòàíä àâñàí àíõíû ¿ç¿¿ëýëò¿¿äòýé õàðüöóóëàí ä¿ãíýëò ãàðãàõûã ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãàà ãýíý.

Õÿíàí áàòàëãàà õèéãäýõ ãàçàð:

Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ áîëîí èðãýíèé ºì÷èéí ãàçàð, Ìîíãîë Óëñûí èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ áîëîí òýäíèé ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéãàà ãàçàð, ãàäààä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýä, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóéí íýãæ, ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿íä õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó àøèãëóóëàõ áîëîí àøèãëóóëæ áàéãàà ãàçàðò, ò¿¿í÷ëýí ºì÷ëºë, ýçýìøèë, àøèãëàëòàä îëãîîã¿é òºðèéí ºì÷èéí áóñàä ãàçàðò ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààã õèéäýã. Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ºì÷èëæ, ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéãàà ãàçàðò õ¿ñýëòèéíõ íü äàãóó, ìºí òýäãýýðèéí ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõ äóóñãàâàð áîëñîí òóõàé á¿ðò õÿíàí áàòàëãààã õèéäýã áàéíà.

77


Õÿíàí áàòàëãààíû ñàíõ¿¿æèëò:

2003 îíû 103 äóãààð òîãòîîëûí 2 äóãààð õàâñðàëòààð “Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààíû àæëûí ¿íýëãýý”-ã áàòàëæýý.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

78

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Æèøýý Àðõàíãàé àéìãèéí Öýöýðëýã ñóìàíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ 10 õàøààíû ãàçðûí õÿíàí áàòàëãààã õèéõ áîëæýý. Òýãâýë õ¿ñíýãòýä çààñàí÷ëàí ãýð õîðîîëëûí 10 õàøààíû ãàçàðò ÷àíàðûí õÿíàí áàòàëãàà õèéõ àæëûí ¿íýëãýý íü 48700 òºãðºã áîëîõ áºãººä ýíý çàðäëûã òºñâèéí õºðºí㺺ð ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áºãººä òóõàéí õàøààíû ãàçðûã ºì÷èëæ àâ÷ áóé èðãýäýýñ ýíý çàðäëûã ãàðãóóëàí àâàõ ¸ñã¿é þì. Õàðèí 1000 ãà òàðèàëàíãèéí òàëáàéã ºì÷ëºã÷ íü õóóëèàð õ¿ëýýãäñýí ¿¿ðãèéí äàãóó /5 æèë òóòàìä õèéëãýõ/ ºì÷èéíõºº ãàçàðò õèéëãýõ õÿíàí áàòàëãààíû çàðäàë íü õ¿ñíýãòýä çààñàí÷ëàí 182700.0 òºãðºã áîëîõ áºãººä ýíýõ¿¿ çàðäëûã ººðººñºº ãàðãàíà ãýñýí ¿ã þì. Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààíû ä¿ãíýëò íü ãàçàð ºì÷èëæ àâñàí èðãýíä ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ îëãîñîí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýýíèé, ãàçàð ýçýìøèæ, àøèãëàæ áàéãàà òîõèîëäîëä ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ãýðýýíèé òóñ òóñ õàâñðàëò íü áîëæ ºãíº.

23.2. ÕßÍÀÍ ÁÀÒÀËÃÀÀÍÛ ÒÀËÀÀÐ ÃÀÇÀÐ ªÌ×˪Ã×, ÝÇÝÌØÈÃ×, ÀØÈÃËÀÃ×ÈÄ Õ¯ËÝÝÕ ¯¯ÐÝà Õÿíàí áàòàëãàà õèéñíèé ¿ð ä¿íä ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí ºì÷èéí ãàçðûíõàà ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààã ººðèéí çàðäëààð 5 æèë òóòàìä ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààð õèéëã¿¿ëæ áàéõ, ºì÷èéí ãàçðûíõàà òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûã äîðäóóëàõã¿é áàéõ çýðýã ¿¿ðýã õ¿ëýýõ ¸ñòîé. Ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýýð ýçýìøèæ, àøèãëàæ áóé ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûã ãàçàð ýçýìøèã÷, àøèãëàã÷ õàðèóöàõ áºãººä ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààã òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó õèéëãýæ áàéõ ¿¿ðýãòýé.

79


23.3. ÕßÍÀÍ ÁÀÒÀËÃÀÀÍÛ ¯Ð įÍ�� ÀØÈÃËÀÕ Õÿíàí áàòàëãààãààð òîãòîîãäñîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ÷àíàðûí áîëîí áàéãàëü îð÷íû òºëºâ áàéäëûí ¿íýëãýý õèéõ, ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã òîäîðõîéëîõîä àøèãëàíà. 23.4. ÈÐÃÝÍÄ ªÌ×˯¯ËÝÕ ÃÀÇÐÛÍ ¯ÍÝËÃÝÝ Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã ãàçðûí ñóóðü ¿íý, ãàçðûí ¿íýëãýýíèé àðãà÷ëàëûã ¿íäýñëýí ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà òîãòîîíî. Çàñãèéí ãàçðûí 1997 îíû 152 äóãààð òîãòîîëîîð õîò, òîñãîí, áóñàä ñóóðèíû ãàçðûí çýðýãëýë, õºäºº àæ àõóéí ãàçðûí ¿íýëãýýíèé òîéðîã á¿ðýýð ãàçðûí ñóóðü ¿íýëãýýã òîãòîîæ, áàòàëñàí áàéíà. ¯¿íèéã äîîðõè õ¿ñíýãòýýñ õàðíà óó.

Õîò, òîñãîí áóñàä ñóóðèíû ãàçðûí çýðýãëýë, òýäãýýðèéí íýã ãåêòàðûí /1 ãà-í/ ñóóðü ¿íýëãýý

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

80

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

պ人 àæ àõóéí ãàçðûí ¿íýëãýýíèé òîéðîã á¿ðèéí íýã ãåêòàðûí /1 ãà-í/ ñóóðü ¿íýëãýý

Õàðèí èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íýëãýýíèé àðãà÷ëàëûã Çàñãèéí ãàçðûí 2003 îíû 103 äóãààð òîãòîîëûí 3 äóãààð õàâñðàëòààð áàòàëæýý. Ýíýõ¿¿ àðãà÷ëàëä èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã ãàçàð àøèãëàëòûí ¿íäñýí çîðèóëàëòààñ íü øàëòãààëàí äàðààõü áàéäëààð òîäîðõîéëîõîîð çààæýý. ¯¿íä: à/ Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé áîëîí ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä àæ àõóéí çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íý Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé áîëîí ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä àæ àõóéí çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã òîäîðõîéëîõäîî õîò, òîñãîí, áóñàä ñóóðèíû ãàçðûí ñóóðü ¿íýëãýý, áàéðøèë, èíæåíåðèéí õàíãàìæ, íèéãýì ýäèéí çàñãèéí áîëîí áàéãàëü ýêîëîãèéí íºõöëèéã õàðãàëçàí ¿çýõ þì áàéíà. Èíãýõäýý äýýðõ õ¿ñíýãò¿¿äýä çààñàí òóõàéí õîò, òîñãîí, áóñàä ñóóðèí ãàçðûí ñóóðü ¿íýëãýýã äýýð çààñàí ÿëãàâàðò íºõöëèéã õàðãàëçàí ¿çñýí èòãýëö¿¿ðýýð ¿ðæ¿¿ëýí, ¿íýëãýýíèé á¿ñ÷ëýë á¿ðýýð ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã òîäîðõîéëîõ þì áàéíà.

81


Èòãýëö¿¿ðèéã õýðýãëýõ ¿íýëãýýíèé á¿ñ÷ëýëèéã Ãàçðûí òºëáºðèéí òóõàé õóóëüä çààñíààð òóõàéí øàòíû ñóì, ä¿¿ðãèéí Èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë íü áàòëàí ìºðä¿¿ëýõ ýðõòýé þì áàéíà. Îäîîãîîð èõýíõ àéìàã, îðîí íóòàã íü ãàçðûí ¿íýëãýýíèé 3-4 á¿ñòýé áºãººä Äàðõàí-Óóë àéìàã íü ë õàìãèéí îëîí áîëîõ ¿íýëãýýíèé 5 á¿ñòýé þì áàéíà. Èéíõ¿¿ ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé áîëîí ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä àæ àõóéí çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íý íü òóõàéí õîò, ñóóðèí ãàçðûí ¿íýëãýýíèé á¿ñ÷ëýë á¿ðýýð òîãòîîãäîíî ãýñýí ¿ã áºãººä èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàð íü ¿íýëãýýíèé àëü á¿ñ÷ëýëä õàìààðàãäàæ áàéãààãààñàà øàëòãààëàí ¿íý íü ººð÷ëºãäºõ þì áàéíà.

Æèøýý Äîðíîä àéìãèéí ×îéáàëñàí õîò íü ãàçðûí ¿íýëãýýíèé 3 á¿ñ÷ëýëòýé áîë õ¿ñíýãòýä çààñàí÷ëàí õàìãèéí ãàäíà òàëûí ¿íýëãýýíèé á¿ñýä áóþó 3-ð á¿ñýä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé áîëîí ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä àæ àõóéí çîðèóëàëòààð ºì÷èëæ àâàõ 1 ì2 ãàçðûí ¿íý íü 3600 òºãðºã áîëîõ þì áàéíà. Äýýðõ òîõèîëäîëä 3-ð á¿ñýä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷èëæ áóé èðãýí ׿ëòýìèéí 700 ì2 ãàçðûí ¿íý íü: 700 ì2 *3600 òºãðºã =2520000 òºãðºã áîëîõ þì áàéíà.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

82

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

á/ Ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íý Ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí ¿íèéã ãàçðûí òºëºâ áàéäàë ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààãààð òîãòîîãäñîí íýãæ òàëáàð á¿ðýýð äîîðõè ñõåìèéí äàãóó òîäîðõîéëíî.

ªì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí õºðñíèé øèíæ ÷àíàð, òºëºâ áàéäëûã õàðãàëçàí çàñâàðëàõ èòãýëö¿¿ð

83


Æèøýý Ñýëýíãý àéìãèéí Ìàíäàë ñóìàíä îðøèí ñóóã÷ èðãýí Äîðæãîòîâûí 9/100 ãýñýí íýãæ òàëáàðûí äóãààðòàé 100 ãà òàðèàëàíãèéí òàëáàéí ¿íèéã òîäîðõîéëü¸. Ñýëýíãý àéìãèéí Ìàíäàë ñóì íü õ¿ñíýãòýä çààñíû äàãóó Õàíãàé Õýíòèéí óóëàðõàã òîéðîãò õàìààðàõ áºãººä ò¿¿íä õàðãàëçàõ 1 ãà òàðèàëàíãèéí ãàçðûí ñóóðü ¿íýëãýý íü 3859,0 ìÿí.òºãðºã áîëíî. 9/234 äóãààðòàé òàðèàëàíãèéí òàëáàéí õºðñíèé øèíæ ÷àíàð, òºëºâ áàéäëûí ¿ç¿¿ëýëò á¿ðýýð õ¿ñíýãòýä çààñíû äàãóó èòãýëö¿¿ðèéã ñîíãîí àâàõàä äàðààõü áàéäàëòàé áàéíà. Õàíãàé Õýíòèéí óóëàðõàã òîéðãèéí 1 ãà òàðèàëàíãèéí ãàçðûí ñóóðü ¿íýëãýýã ñîíãîñîí èòãýëö¿¿ð¿¿äýýð ¿ðæ¿¿ëáýë 9/234 äóãààðòàé òàðèàëàíãèéí òàëáàéí 1 ãà–í ¿íý íü: 3,859,000 òºã/ãà*0,6*0,8*0,9*0,9*0,6=900,227òºã/ãà Èðãýí Äîðæãîòîâûí 9/234 äóãààðòàé 100 ãà òàðèàëàíãèéí ãàçðûí ¿íý íü: 900,227 òºã/ãà *100 ãà=90,022,700 òºãðºã áîëíî.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

84

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

24. Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí çîðèóëàëò, õýìæýý, áàéðøèë 1. Èðãýíä ãàçðûã äàðààõü òºðëèéí çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëíý. ¯¿íä: 1. Ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé 2. Àæ àõóéí çîðèóëàëòààð

Ãàçàð òàðèàëàíãèéí Ãàçàð òàðèàëàíãèéíõààñ áóñàä

Èðãýíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð íýã óäàà ¿íýã¿é ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàð íü ò¿¿íèé áàéðøèë, çîðèóëàëòààñ õàìààðàí äîð äóðäñàí õýìæýýòýé áàéíà.

Ìîíãîë Óëñûí èðãýíòýé ãýð á¿ë áîëñîí ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿í ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ ýäëýõã¿é áºãººä ò¿¿íèé ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä áîëîõ çºâõºí Ìîíãîë Óëñûí èðãýä ë ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõòýé.

85


ǪÂ˪ÌÆ Ãýð á¿ëèéíõýý õýðýãöýýíä íýã ë óäàà ¿íý òºëáºðã¿é ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ Ìîíãîë Óëñûí èðãýäèéí ãýð á¿ëèéí á¿ðòãýëèéã Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã áàòàëñàí áóþó 2002 îíû 06 ñàðûí 28 ºäðººð òîîöíî. Ýíý ºäðººñ õîéø ãýð á¿ë áîëñîí ºðõ ãàçðûã ¿íýã¿é ºì÷ëºí àâàõ ýðõ ýäëýõã¿é þì áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü áàòëàãäñàí ºäºð çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí çàõèðãààíä á¿ðòãýëã¿é èðãýä õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó èðãýíèé á¿ðòãýëèéí àñóóäëàà øèéäâýðë¿¿ëñíèé ¿íäñýí äýýð ãýð á¿ëèéíõýý õýðýãöýýíä íýã óäàà ¿íý òºëáºðã¿é ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõòýé áàéíà. Ýíýõ¿¿ çààëò íü øèëæèí èðñýí, øèëæèí ÿâñàí èðãýäýä õàìààðàõ áºãººä îðøèí áàéãàà çàñàã çàõèðãààíûõàà íýãæèä á¿ðòã¿¿ëñíýýð íýã óäàà ãàçðûã ¿íý òºëáºðã¿é ºì÷ëºí àâàõ ýðõýý ýäëýíý ãýñýí ¿ã þì. Èðãýíä ãýð á¿ëèéíõ íü õýðýãöýýíä ãàçðûã íýã óäàà ¿íýã¿é ºì÷ë¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã 2003 îíû 5 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðººñ ýõëýí 2005 îíû 5 äóãààð ñàðûí 1-íèéã õ¿ðòýëõ 2 æèëèéí õóãàöààíä õýðýãæ¿¿ëæ äóóñãàâàð áîëãîíî. Ýíýõ¿¿ õóãàöààíààñ õîéø ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëýõ àæèë çîãñîõã¿é, çºâõºí ¿íýã¿é ºì÷ë¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà ë äóóñãàâàð áîëæ áàéãàà áºãººä õóóëüä çààñíû äàãóó ¿íýýð íü ºì÷èëæ àâàõ ýðõ íýýëòòýé ë áàéíà. Õýðâýý Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí äàãóó òàíû ýçýìøñýí ãàçàð òàíü ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí åðºíõèé áîëîí òóõàéí æèëèéí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí èðãýäýä ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçàðò õàìààð÷ áàéãàà ë áîë òà òýð ãàçðàà ºì÷ëºí àâàõ ýðõòýé. Õàðèí òºëºâëºãººíä òóñãàãäààã¿é áîë äýýð çààãäñàí òºëºâëºãºº øèéäâýðò òóñãàãäñàí áºãººä ººð ýòãýýäèéí ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõ ¿¿ñýýã¿é ãàçðààñ òýðã¿¿íä ýýëæèíä òàíüä ºì÷ë¿¿ëíý.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

86

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

2. Èðãýí íü äàðààõü çàð÷ìûí äàãóó àæ àõóéí çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõòýé þì.

87


25. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíèé ýðõ, ¿¿ðýã

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

88

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

26. Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíèé ýðõèéã õÿçãààðëàõ ýðõ /Ñåðâèòóò/

89


27. Èðãýí ºì÷èéí ãàçðàà áóñäàä ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

90

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

28. Èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã äàé÷ëàí àâàõ

Èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã ò¿ð õóãàöààãààð äàé÷ëàí àâàõ òîõèîëäëóóä áàéäàã. Ýíý òîõèîëäîëä àéìàã, íèéñëýë ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãà øèéäâýð ãàðãàíà. Äàé÷ëàí àâñíû óëìààñ ºì÷ëºã÷ èðãýíä ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã òºñ⺺ñ òºëíº. Õýðýâ ãàçðûã ýðã¿¿ëýí ºãºõ áîëîìæã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä ºì÷ëºã÷èä íü óã ãàçðûí ¿íý, õîõèðëûã òóõàéí ¿åèéí çàõ çýýëèéí õàíøààð òîîöîæ íºõºí òºëíº. Ýñâýë äàé÷ëàí àâñàí ãàçðààñ ÷àíàðûí õóâüä äîðäîõîîðã¿é ººð ãàçàð ºì÷ë¿¿ëæ, õîõèðëûã íºõºí òºëíº. ¯íýëãýý, òºëáºð, øèíýýð ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí òàëààð ìàðãààí, ñàíàë çºðâºë ø¿¿õ øèéäâýðëýíý. Èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã õ¿í àì, ìàë àìüòàí, õºðºíãèéã õàìãààëàõ çîðèëãîîð Çàñàã äàðãûí øèéäâýðýýð ò¿ð õóãàöààãààð äàé÷ëàí àâàõ òîõèîëäëóóä

Ãàë ò¿éìýð

Óñíû ãàìøèã

Òîì îñîë

Ãàçàð õºäëºëò, õ¿÷òýé ñàëõè

91


Ãîö õàëäâàðò ºâ÷èí

Ãàí

Çóä

Äàé÷ëàí àâñíû óëìààñ ºì÷ëºã÷ èðãýíä ó÷èðñàí õîõèðëûã á¿ðýí õýìæýýãýýð íºõºí òºëíº. Äàé÷ëàí àâñàí ãàçðûã ýðã¿¿ëýí ºãºõ áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä ºì÷ëºã÷èä óã ãàçðûí ¿íý, õîõèðëûã òóõàéí ¿åèéí çàõ çýýëèéí õàíøààð òîîöîæ íºõºí òºëºõ áóþó äàé÷ëàí àâñàí ãàçðààñ äîðäîõîîðã¿é ººð ãàçðûã ºì÷ë¿¿ëæ ó÷èðñàí õîõèðëûã òºëíº. Äàé÷ëàí àâñàí ãàçàðòàé õîëáîîòîé ìàðãààíûã ø¿¿õ øèéäâýðëýíý.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

92

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

28.1. ÈÐÃÝÍÈÉ ªÌ×ÈÉÍ ÃÀÇÐÛà ÓËÑÛÍ ÒÓÑÃÀÉ ÕÝÐÝÃÖÝÝà ¯ÍÄÝÑËÝÍ Á¯ÕÝËÄ ÍÜ ÁÓÞÓ Ò¯¯ÍÈÉ ÇÀÐÈÌ ÕÝÑÃÈÉÃ ÍªÕªÍ ÎËÃÎÂÎÐÒÎÉÃÎÎÐ ÑÎËÈÕ ÁÓÞÓ ÝÐï¯ËÝÍ ÀÂÀÕ Óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíèé ãàçàð ãýæ þóã õýëýõ âý?

Óëñûí áàòëàí õàìãààëàõ áîëîí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ

Øèíæëýõ óõààíû ñîðèëò, òóðøèëò áîëîí áàéãàëü îð÷èí, öàã àãààðûí òºëºâ áàéäëûí áàéíãûí àæèãëàëòûí òàëáàé áàéãóóëàõ

Óëñûí ÷àíàðòàé çàì, øóãàì ñ¿ëæýý, áàðèëãà áàéãóóëàìæ

93


28.2. ÈÐÃÝÍÈÉ ªÌ×ÈÉÍ ÃÀÇÐÛà ÓËÑÛÍ ÒÓÑÃÀÉ ÕÝÐÝÃÖÝÝà ¯ÍÄÝÑËÝÍ ÍªÕªÍ ÎËÃÎÂÎÐÒÎÉÃÎÎÐ ÑÎËÈÕ ÁÓÞÓ ÝÐï¯ËÝÍ ÀÂÀÕ

Æèøýý Èðãýí Áàòûí ºì÷èéí ãàçðûã íºõºõ îëãîâîðòîéãîîð ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëýí àâàõ áîëæýý. Ýíý òîõèîëäîëä Áàò þóã ìýäýõ ¸ñòîé âý? Òàíû ºì÷ëºëèéí ãàçðûã ýíý çîðèëãîîð àâàõäàà ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà óðüä÷èëàí íýãýýñ äîîøã¿é æèëèéí ºìíº òîõèðîëöîõ ¸ñòîé. Òîõèðîëöîîíä äàðààõü àñóóäëûã òóñãàíà. ¯¿íä: 1. Ãàçðûí ¿íý; 2. Òóõàéí ãàçàð äýýðõè ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí ¿íý; 3. Òàíû ãàçàðò çàðöóóëñàí õºðºíãº, ãàçðûã óëñûí òóñãàé õýðýãöýýã ¿íäýñëýí ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëýí àâñíû óëìààñ òàíä ó÷ðàõ õîõèðëûí õýìæýý; 4. Óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíä àâàõ ãàçðûí õýìæýý; 5. Òàíä ñîëüæ îëãîõ ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýý, òºëºâ áàéäàë, ÷àíàð; 6. Ãàçðûã ÷ºëººëºõ íºõöºë, õóãàöàà; 7. ͺõºõ îëãîâðûí õýìæýý, ò¿¿íèéã òºëºõ æóðàì; 8. Ãàçðûã ÷ºëººëºõòýé õîëáîãäîí òàëóóäûí õ¿ëýýõ ¿¿ðýã ýäãýýð áîëíî. Òàíä îëãîõ íºõºí îëãîâðûã óëñûí òºñ⺺ñ ãàðãàíà. Õýðâýý óðüä÷èëñàí òîõèðîëöîîíä õ¿ð÷ ÷àäààã¿é áîë ìàðãààíûã ø¿¿õýýð øèéäâýðëýíý. Èðãýíèé ºì÷èéí ãàçðûã óëñûí òóñãàé õýðýãöýýã ¿íäýñëýí íºõºí îëãîâîðòîéãîîð ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëýí àâàõ òóõàé øèéäâýðèéã Çàñãèéí Ãàçàð ãàðãàíà.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

94

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

28.3. ÈÐÃÝÍÈÉ ªÌ×ÈÉÍ ÃÀÇÐÛà ÕÓÐÀÀÕ

Æèøýý Èðãýí Áàò äóð ìýäýí ãàäààäûí èðãýíä ºì÷èéí ãàçðàà ýçýìø¿¿ëæ õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä áàéãàëü îð÷èíä ñºð㺺ð íºëººëºõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæýý. Ø¿¿õýýñ ò¿¿íèé ºì÷èéí ãàçðûã õóðààõ øèéäâýð ãàðãàëàà. Òàéëáàð Ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýí áóþó ò¿¿íèé ãàçðûã òîäîðõîé çºâøººð뺺ð ýçýìøèæ àøèãëàæ áàéãàà ýòãýýä ãàçàð ºì÷ëºã÷ èðãýíä õîðèãëîñîí çààëòóóäûã çºð÷ñºí áîë ø¿¿õèéí æóðìààð ò¿¿íèé ãàçðûã õóðààí àâ÷ áîëíî.

95


29. Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéí áàòàëãàà

Èðãýí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä íü áóñàä ýòãýýä àëèâàà õýëáýðýýð ñààä ó÷ðóóëàõûã õîðèãëîíî Èðãýí ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõýä íü òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí, õóóëü áóñààð ñààä ó÷ðóóëñàí ãýæ ¿çâýë òóõàéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä ãîìäîë ãàðãàíà Äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí Ãîìäëûã õ¿ëýýí àâñàí áàéãóóëëàãà àëáàí òóøààëòàí ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâñàíààñ õîéø 30 õîíîãèéí äîòîð õÿíàí øèéäâýðëýæ èðãýíä áè÷ãýýð õàðèó ºãíº Ø¿¿õ Èðãýí 30 õîíîãèéí äîòîð õàðèó àâààã¿é áîë ãîìäëîî ø¿¿õýä ãàðãàíà

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

96

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ çºð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýõ

Ø¿¿õ Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ çºð÷èãäñºí áîë ø¿¿õèéí æóðìààð ñýðãýýí òîãòîîíî Ãàçðûí õàðèëöàà, ãåîäåçè çóðàã ç¿éí ãàçðûí ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí àëáà Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã ñýðãýýí òîãòîîñîí ø¿¿õèéí õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí øèéäâýð íü óã ãàçðûã ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýõ, ýðõ íü ñýðãýýãäñýí èðãýíä óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýý îëãîõ õóóëü ç¿éí ¿íäýñëýë áîëíî Òºðèéí çàõèðãààíû áîëîí íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ áàéãóóëëàãà Òºðèéí çàõèðãààíû áîëîí íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí õóóëü òîãòîîìæèä íèéöýýã¿é, èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã çºð÷ñºí øèéäâýðèéí óëìààñ èðãýíä ó÷èðñàí õîõèðëûã óã øèéäâýðèéã ãàðãàñàí áàéãóóëëàãà íºõºí òºëíº. Ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõèéã íü çºð÷ñºí ýòãýýä èðãýíä ó÷èðóóëñàí õîõèðîëûã ò¿¿íèé äîòîð îëîõ áàéñàí îðëîãûã îðîëöóóëàí èðãýíèé õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó á¿ðýí õýìæýýãýýð íºõºí òºëíº.

97


30. Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü çºð÷èãñäºä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

98

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

31. Èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñýõ, äóóñãàâàð áîëîõ 31.1. ÈÐÃÝÍÈÉ ÃÀÇÀÐ ªÌ×ËªÕ ÝÐÕ ¯¯ÑÝÕ, ÃÀÇÀÐ ÇÎÕÈÎÍ ÁÀÉÃÓÓËÀËÒ ÕÈÉÆ ÃÀÇÐÛà ÈÐÃÝÍÈÉ ªÌ×ÈÄ Õ¯ËÝÝËÃÝÍ ªÃªÕ 1.Èðãýí íü ºì÷èëæ àâñàí ãàçðûíõàà ¿íèéã ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí àñóóäàë õàðèóöñàí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä á¿ðòã¿¿ëýõèéí ºìíº ñóì, ä¿¿ðãèéí òºñºâò òºëñºí áàéíà. 2.Èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ ýðõ á¿õèé Çàñàã äàðãûí ãàðãàñàí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí èðãýíä ºì÷ë¿¿ëñýí ãàçðûã ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýæ òóõàéí èðãýí óã ãàçðûí õóóëü ¸ñíû ºì÷ëºã÷ ìºí áîëîõûã àòàëãààæóóëñàí ¯ë õºäëºõ õºðºíãèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýý ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí áàéãóóëëàãààñ îëãîíî. 3.Èéíõ¿¿ á¿ðòãýñíýýð òóõàéí èðãýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ ýðõ ¿¿ñíý.

Ñóìûí ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà íü èðãýíä ºì÷ë¿¿ëñýí ãàçðûí õèë çààãèéã òîãòîîæ òýìäýãëýë ¿éëäýí ºì÷ëºã÷èä íü ãàçðûã õ¿ëýýëãýí ºãíº. 31.2. ÈÐÃÝÍ ªÌ×ÈÉÍ ÃÀÇÐÀÀ ÁÓÑÄÀÄ ÝÇÝÌد¯ËÝÕ, ÀØÈÃËÓÓËÀÕ

99


32. Ãàçðûí òàòâàð áà òºëáºð

Íýãýíò ºì÷èëæ àâñàí ãàçàð íü òóõàéí èðãýíèé ºì÷ õºðºí㺠ó÷èð çàõ çýýëèéí õàðèëöààíû íýã ¿íäýñ áîëñîí òàòâàðûí õàðèëöààíä õàìðàõ áîëíî. Ãàçàð íü ºì÷ ó÷èð ºì÷èéí òàòâàðûí íýãýí õýëáýð áîëîõ ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí òàòâàðûã æèë òóòàì òºëºõ ¸ñòîé. Õàðèí ãàçðàà ºì÷èëæ àâàõã¿éãýýð ýçýìøýýä ÿâáàë ãàçðûí òºëáºð òºëºõ þì. Ãàçðûí àëáàí òàòâàð, ãàçðûí òºëáºð õî¸ð õî¸óëàà ë òàòâàðûí íýã òºðºë áºãººä ãàãöõ¿¿ òóõàéí ãàçðûã ºì÷èëæ áàéíà óó, ýçýìøèæ áàéíà óó ãýäãýýñ øàëòãààëàí òºëºõ òàòâàð, òºëáºðèéí õýìæýý íü ººð ººð õóóëü ýðõ ç¿éí àêçòààð òîãòîîãääîã áàéíà. Òóõàé èðãýíèé ãàçðàà ºì÷ëºõ áîëîí ýçýìøèõ ýðõ íü òàòâàð, òºëáºð òºëñíººð æèëýýñ æèëä áàòàëãààæèæ èðäýã áèëýý. Èðãýíä ºì÷ë¿¿ëñýí ãàçàðò íîãäóóëàõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí òàòâàðûã ¯ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí àëáàí òàòâàðûí òóõàé õóóëèéí äàãóó íîãäóóëàí õóðààäàã. Þóíû ºìíº ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí òàòâàð òîîöîõ ¿íèéí ä¿íã òîãòîîõ õýðýãòýé áà ¿¿íèéã òóñ ãàðûí àâëàãûí 23.4 ä¿ãýýð õýñýãò òîäîðõîé çààñàí áàéãàà. Óã ¿íýëãýýíèé 0.6 õóâèàð ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí òàòâàðûã òîîöäîã. Õàðèí ãàçàð íü ñàÿõíààñ èðãýíèé ºì÷ áîëæ áàéãàà áà ãàçàð ºì÷ëºõ ¿éë ÿâö, ãàçðûã ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýä îðóóëàõ çýðãèéã õºõ¿¿ëýí äýìæèõ ¿¿äíýýñ äàðààõü òàòâàðûí õºíãºëºëòèéã ãàçàð ºì÷èëæ áóé èðãýíä ¿ç¿¿ëýõ áîëñîí áàéíà. Ãàçàð ºì÷ëºã÷èéí òºëºõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí òàòâàðààñ õºíãºëºõ õóâü õýìæýýã äàðààõü õ¿ñíýãòýýñ ¿çíý ¿¿.

Ýíýõ¿¿ òàòâàðûã èðãýä æèë á¿ðèéí 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé äîòîð íýã óäàà òºëºõ ¸ñòîé.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

100

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Æèøýý Äîðíîä àéìãèéí ×îéáàëñàí õîòûí èðãýí ׿ëòýì ãàçðûí ¿íýëãýýíèé 3-ð á¿ñýä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð 0.07 ãà ãàçàð ¿íýãçé ºì÷èëæ àâñàí áàéíà. Ò¿¿íèé ãàçðûí ¿íýëãýý íü 2,520,000 òºãðºã áîëæ áàéãàà (23.4-ð õýñãèéí æèøýýã ¿çíý ¿¿). Ýíý ãàçðûí òàòâàðûã òîîöîæ ¿çâýë: 2,520,000 òºãðºã õ 0. 6 % = 15,120 òºãðºã áîëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ òàòâàðûí õýìæýýã äýýðõ õ¿ñíýãòèéí äàãóó 97 õóâü õºíãºëæ ºãºõ áà òºëºõ òàòâàð íü åð人 ë 453.6 òºãðºã áîëæ áàéíà. Õàðèí ׿ëòýì ãàçðàà ºì÷èëæ àâàëã¿éãýýð ýçýìøýýä ÿâáàë òºëºõ ¸ñòîé òºëáºð íü: 0.07 ãà áóþó 700 ì2 õ 12 òºã = 8400 òºã áîëæ áàéíà. Ãàçðûí òºëáºðèéí òóõàé õóóëèíä çààñíààð ýíýõ¿¿ òºëáºðèéí õýìæýýã 90 õóâèàð ÷ºëººëºõ áºãººä èíãýñíýýð æèëä 840 òºãðºã ãàçðûí òºëáºðò òºëºõ áîëæ áàéíà. Äýýðõ æèøýýíýýñ ¿çâýë èðãýíèé õóâüä ãàçðàà ºì÷èëñíººð æèëä òºëºõ àëáàí òàòâàðûí õýìæýý íü ãàçðàà ýçýìøèæ áàéãàà òîõèîëäîëä òºëºõ òºëáºðèéí õýìæýýíýýñ áàãà áàéíà.

101


33. Ãàçðûí íýãäìýë ñàíä òºðèéí õÿíàëò òàâèõ

Òºðèéí õÿíàëò

Ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí õÿíàëò

Ãàçðûí íýãäìýë ñàíãèéí õÿíàëò

ÕÀÀ-í ãàçàð

Îéí ñàí

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

102

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Çàì, øóãàì ñ¿ëæýýíèé ãàçàð

Óñàí ñàí


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Òóñãàé õýðýãëýýíèé ãàçàð

Õîò ñóóðèíãèéí ãàçàð

Ãàçðûí íýãäìýë ñàíã ýçýìøèõ, àøèãëàõ, õàìãààëàõ áîëîí ãàçðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòýä Çàñãèéí ãàçàð, Çàñãèéí ãàçðûí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà, àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë, ò¿¿íèé Òýðã¿¿ëýã÷èä, Çàñàã äàðãà õóóëü, òîãòîîìæèä çààñàí ýðõ õýìæýýíèéõýý äàãóó õÿíàëò òàâèíà. Ãàçðûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûã áàéãàëü îð÷íû õÿíàëòûí ãàçàð áîëîí óðãàìàë, õîðèî öýýð, ýð¿¿ë àõóé, ãåîëîãè, óóë óóðõàéí ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà ã¿éöýòãýíý.

103


Õàâñðàëò 1. Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä èðãýäèéí ñîíèðõîæ áàéãàà àñóóäëóóä Õóóëü, òîãòîîìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä èðãýäýýñ ãàçðûí õàðèëöàà,ãåîäåçè çóðàã ç¿éí ãàçàðò 2003.08.01- íû áàéäëààð ìÿíãà ãàðóé àñóóëò èðýýä áàéãàà áºãººä ò¿¿íèéã Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü, ¿¿íòýé óÿëäàí ãàðñàí Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîëóóäûã ¿íäýñëýí çàðèì òàéëáàð ºãüå. Æèøýý 1 Áîëä ãàçàð ýçýìøèõ, ºì÷ëºõ àñóóäëûã èõ ñîíèðõîæ áàéãàà áîëîâ÷ áàòëàãäàí ãàðñàí õóóëü,òîãòîîìæèéã ìýäýõã¿é áàéãàà ó÷èð õààíààñ ¿çýæ áîëîõûã àñóóæýý. Ãàçðûí òóõàé áîëîí Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü «Òºðèéí ìýäýýëýë» ñýòã¿¿ëèéí 2002 îíû 27 äóãààðò íèéòëýãäñýí. ¯¿íòýé óÿëäàí ãàðñàí çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîëóóä «¿íýí» ñîíèíû 2003.2.15-íààñ õîéøõè äóãààðóóäàä öóâðàëààð ãàð÷ áàéíà. Æèøýý 2 Ñ¿õ 8 õ¿¿õýäòýé áºãººä 5 õ¿¿õýä íü 18 íàñ õ¿ðñýí ó÷è𠺺ðèéí 5 õ¿¿õýä ¿íý òºëáºðã¿éãýýð ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ýðõòýé ýñýõèéã àñóóæýý. Ãýð á¿ëèéíõýý õýðýãöýýíä íýã óäàà ¿íý òºëáºðã¿é ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ èðãýäèéí ãýð á¿ëèéí á¿ðòãýëèéã 2002.06.28-íû ºäðººð òàñàëáàð áîëãîí òîîöîõ òóë çºâõºí ¿¿íýýñ ºìíº ãýð á¿ë áîëñîí õ¿¿õýä¿¿ä íü ¿íý òºëáºðã¿é ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõòýé. Ãýð á¿ë áîëîîã¿é áîëîâ÷ ºðõèéí á¿ðòãýëä á¿ðòýãäýí, ãàíö áèåýð àìüäàðäàã õ¿¿õýä áàéâàë ìºí íýãýí àäèë ýðõòýé . Æèøýý 3 Áàò 2002.06.28-íû ºäðººñ ºìíº ãýð á¿ë áîëñîí áîëîâ÷ îäîî ÿìàð íýã çàñàã çàõèðãààíû íýãæèä á¿ðòãýëã¿é áàéãàà ó÷èð ¿íý òºëáºðã¿é ãàçàð îëäîõ ýñýõ òàëààð àñóóæýý. Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü áàòëàãäñàí º��ºð ãýð á¿ëòýé áîëîâ÷ çàñàã çàõèðãààíû á¿ðòãýëã¿é áàéñàí èðãýä õîëáîãäîõ õóóëü, òîãòîîìæèéí äàãóó øèëæèõ õººäºëãººíºº õèéëãýæ òóõàéí çàñàã çàõèðãààíû íýãæèä á¿ðòã¿¿ëñýíèé ¿íäñýí äýýð ãýð á¿ëèéíõýý õýðýãöýýíä íýã óäàà

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

104

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

¿íý òºëáºðã¿é ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ ýðõýý ýäýëíý. Õóãàöààíû õóâüä 2005.5.1-íýýñ ºìíº ºðãºä뺺 ºãñºí, óã ãàçàð íü ñóì, ä¿¿ðãèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí áàéõ ¸ñòîé. Õóóëü áàòëàãäñàí ºäðººñ õîéø øèëæèõ õºäºë㺺í õèéëãýñýí èðãýä ¿¿íä õàìðàãäàõã¿é. Æèøýý 4 Ñ¿ðýí íèéñëýë õîòîä àìüäàðäàã áºãººä îäîî ýçýìøèæ áàéãàà õàøààíû ãàçàð íü 0,04 ãà áàéíà. Õóóëèàð 0,07 ãà ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóë çºð¿¿ 0,03 ãà-ã ººð ãàçàð àâ÷ áîëîõ ýñýõèéã àñóóæ áàéíà. Õóóëèàð 0,07 ãà õ¿ðòýë ãàçàð íýã óäàà, ¿íý òºëáºðã¿é îëãîõ ãýæ çààñàí òóë îëãîõã¿é áàéæ áîëíî. Ãýõäýý õîòûí õºãæëèéí áîëîí ä¿¿ðãèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíä ¿íý òºëáºðã¿é ºãºõ ãàçðûã õóóëüä çààñàí äýýä õýìæýýíä íü õ¿ðãýæ íýìæ îëãîõîîð èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðëûí øèéäâýðò çààñàí áîë áîëíî. Æèøýý 5 Äîðæ ñóìûíõàà çàñàã äàðãàä ãàçàð ýçýìøèõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàñàí áîëîâ÷ áîëîìæã¿é ãýñýí õàðèó ºã÷ýý. ªºð àéìàã, ñóìûí ãàçàðò õ¿ñýëò ãàðãàæ áîëîõ ýñýõ òàëààð ìýäýæ àâàõûã õ¿ñ÷ áàéíà. Þóíû ºìíº ÿìàð ¿íäýñëýëýýð áîëîìæã¿é áàéãààã ìýäýõ õýðýãòýé. Òàíû ãàðãàñàí õ¿ñýëò øààðäëàãà õàíãààã¿é ýñâýë òàíû ýçýìøèõýýð çààñàí ãàçàð íü ýíý æèëèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëòûí òºëºâëºãººíä òóñãàãäààã¿é áàéæ áîëíî. Èéì ó÷ðààñ ñàéí ëàâëàõ õýðýãòýé. Òóõàéëáàë, Õºâñãºë àéìãèéí Òºìºðáóëàã ñóìûí èðãýí Æàâ íèéñëýë, Äàðõàí, Ýðäýíýòýýñ áóñàä àëü ÷ àéìàã, ñóìûí ãàçàðò õ¿ñýëò ãàðãàæ áîëíî. Æèøýý 6 Ëõàãâàà õóâèéí ãýð, îðîí ñóóöíû õàøàà áàðèõ çîðèóëàëòààð 0,07 ãà ãàçàð ºì÷èëæ àâñàí áîëîâ÷ áàñ ãýð á¿ëèéí õàìòûí õýðýãöýýíä õ¿íñíèé íîãîî òàðèõ çîðèóëàëòààð ¿íýã¿é ýçýìø¿¿ëýõ 0,1 ãà ãàçðàà õàøàà áàéøèíãèéíõàà çýðãýëäýý àâ÷ áîëîõ òàëààð àñóóñàí áàéíà. Ãàçðûí òóõàé õóóëüä õ¿íñíèé íîãîî, æèìñ æèìñãýíý, òàðèõ òàëáàé íü õóâèéí ãýð îðîí ñóóöíû õàøààíû ãàçðûí çýðãýëäýý, ýñõ¿ë óã çîðèóëàëòààð òóñãàéëàí òîãòîîãäñîí ãàçàðò áàéæ áîëíî ãýæ çààñàí ó÷ðààñ áîëîõ áºãººä ãàãöõ¿¿ òºëºâëºãººíä òóñãàãäñàí áàéõ õýðýãòýé áîëíî.

105


Æèøýý 7 Êàäûð Áàÿí-ªëãèé àéìãèéí Óëààíõóñ ñóìàíä àìüäàðäàã. Ñóðãóóëü, ñî¸ëä îéðòîõ çîðèëãîîð íèéñëýëä õóâèéí ãýð áàðèõ õàøààíû ãàçàð àâ÷ áîëîõ òàëààð àñóóæýý. Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã äàãàæ ìºðäºõ æóðìûí òóõàé õóóëèíä èðãýíä íýã óäàà ¿íý òºëáºðã¿é ºì÷ë¿¿ëýõ ãàçðûí áàéðøëûã òîãòîîñîí áàéíà. Èéì ó÷ðààñ Êàäûð íèéñëýëä õóâèéí õàøàà áàðèõ çîðèóëàëòààð ¿íý òºëáºðã¿é ãàçàð ºì÷ëºí àâàõ áîëîìæã¿é þì. Æèøýý 8 Íÿì ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ ñàíààòàé áîëîâ÷ ãàçðûí òºëáºð òºëºõ, ýñýõ òàëààð ýðãýëçýíý. Õóâèéí ºì÷èéí ãàçðààñ ãàçðûí òºëáºð àâàõã¿é. Ãýõäýý ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí òàòâàð òºëíº. Õàðèí ãàçàð ýçýìøèæ áàéãàà íºõöºëä ãàçðûí òºëáºð òºëíº. Ýíý òàëààð 98-ð õóóäàñíû 32-ð á¿ëãýýñ ¿çíý ¿¿. Æèøýý 9 Äîíðîâûí ìàøèíû ãðàæ íü áóñäûí ýçýìøèë ãàçàðò áàéäàã òóë òýíä íü áàéëãàõ, 纺õ ýñýõýý øèéäýæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Õýäèéãýýð ìàøèí íü áóñäûí ýçýìøèë ãàçàðò áàéäàã ÷ ãýñýí òýð ãàçðûã èðãýí Äîíðîâ ãàçàð ýçýìøèã÷òýé õàðèëöàí òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð õÿçãààðëàãäìàë ýðõòýéãýýð ýçýìøèõ ýðõòýé. Æèøýý 10 Äîíäîã 10 ãà ãàçàð õóó÷èí õóóëü, òîãòîîìæèéí äàãóó ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýòýé ó÷ðààñ äàõèí øèíýýð ãýð÷èëãýý àâàõ øààðäëàãà áàéíà óó ? Çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. Õóó÷èí ãýð÷èëãýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîîã¿é áîëîâ÷ èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ýçýìø¿¿ëýõ ãàçðûí äýýä õýìæýýã õóóëü, òîãòîîìæîîð çààãààä ºã÷èõñºí ó÷ðààñ ¿¿íä çàõèðàãäàõ õýðýãòýé áîëíî.¯¿íýýñ ãàäíà îäîîãèéí ýðõèéí ãýð÷èëãýý íü ¿íýòýé, áàðüöààëàõ, øèëæ¿¿ëýõ çýðýã ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíä îðäîãîîðîî ºìíºõººñºº ÿëãààòàé þì. Æèøýý 11 Äàëõæàâ àÿëàë æóóë÷ëàëûí õóâèéí êîìïàíèòàé òóë ýíý çîðèëãîîð ãàçàð ýçýìøèæ áîëîõ ýñýõ òàëààð ëàâëàñàí áàéíà. Àéìàã, ñóì, ä¿¿ðãèéí Èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë, Çàñàã äàðãà òºñºë øàëãàðóóëàõ çàìààð øèéäâýðëýõ ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

106

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

áîëîìæòîé. Æèøýý12 Ãîòîâ òîìîîõîí õýìæýýíèé áàðèëãà áàéãóóëàìæ á¿õèé õóâèéí êîìïàíèòàé ó÷èð áàðèëãà áàéãóóëàìæèéíõàà äîîðõè ãàçðûã ýçýìøèæ áîëîõûã ñîíèðõñîí áàéíà. Ýçýìøèæ áîëíî. Õàðèí ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõîä õóóëü áîëîí ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë óã ãàçàð äýýðõ áàðèëãà áàéãóóëàìæ, áóñàä ýä õºðºí㺠ºì÷ëºã÷ ýòãýýäèéí òýðõ¿¿ ýä õºðºí㺺 òóõàéí ãàçàð äýýð àøèãëàõ ýðõ äóóñãàâàð áîëîõ òóë áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí äîîðõè ãàçðûã ýçýìøèõ õóãàöààã áîäîëöîõ ò¿¿ãýýð ÷ áàðàõã¿é ºì÷èëæ àâàõ íü çàð÷ìûí à÷ õîëáîãäîëòîé þì. Æèøýý 13 Äàì÷àà õºäººíººñ õîòîä îðæ èðýýä õàøàà áàéøèí õóäàëäàæ àâñàí áîëîâ÷ 2003 îíû ãàçðûí òîîëëîãîîð ºìíºõ ýçýìøèã÷èéí íýð äýýð òîîëîãä÷èõæýý. Îäîî ÿàõ âý ? Õóó÷èí ãàçðûí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöàà äóóñòàë ýðõ õýâýýð õàäãàëàãäàõ ó÷ðààñ óã ãàçðàà íýð äýýðýý ºì÷èëæ àâàõ õýðýãòýé áîëíî. Æèøýý 14 ÿíòýâ 10 ìÿíãàí ãà òàëáàé á¿õèé òàðèàëàíãèéí àæ àõóéí íýãæèéí õóâüöàà ýçýìøäýã ó÷ðààñ òýð õýìæýýãýýðýý ãàçàð ýçýìøèõ ýðõòýé þó?. Çàñãèéí ãàçðààñ àæ àõóéí íýãæèä ýçýìø¿¿ëýõ òàðèàëàíãèéí òàëáàéí äýýä õýìæýýã 3000 õ¿ðòýë ãà-ãààð òîãòîîñîí áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ óã ãàçðûã çºâõºí òóõàéí àæ àõóéí íýãæèä ýçýìø¿¿ëæ áàéãàà ó÷ðààñ èðãýíä õàìààðàëã¿é þì.Õàðèí òóõàéí èðãýí ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò àæèëëàãñäàä äàâóó ýðõýýð ãàçàð îëãîõ õ¿ì¿¿ñò õàìààð÷ áàéãàà áîë ¿ð òàðèàíû çîðèóëàëòààð 100 õ¿ðòýë ãà, òºìñ, õ¿íñíèé íîãîî òàðèõ çîðèóëàëòààð 5 õ¿ðòýë ãà ãàçàð ýçýìø¿¿ëæ áîëíî. Æèøýý 15 Áîëä îðîí ñóóöàíä àìüäàðíà. Õóâèéí îðîí ñóóö áàðèõ çîðèóëàëòààð ãàçàð ºì÷èëæ àâ÷ áîëîõ òàëààð àñóóæýý. Èðãýäýä ºì÷èëæ áîëîõîîð çààñàí ãàçðûã àâàõààð ºðãºä뺺 ãàðãààä ºì÷ëºí àâ÷ áîëíî. Æèøýý 16 Íÿì ò¿éìýðò øàòñàí ãàçàðò íºõºí ñýðãýýëò õèéæ, ìîä òàðüæýý. Ýíý ãàçðàà ýçýìøèëäýý àâàõ ñàíààòàé áàéíà.

107


ªºðèéí õºðºí㺺ð òàðüæ óðãóóëñàí îéí òºãºëèéí äîîðõè ãàçðûã òýð ýòãýýäýä äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëæ áîëíî. Æèøýý 17 Àþóð õóâèéí îðîí ñóóö áàðèõ çîðèóëàëòààð õàøààíû ãàçàð ýçýìøèõ õ¿ñýëò ãàðãàæýý. Ãýòýë õàðèó èðýëã¿é óäñàí ó÷ðààñ äàõèí õ¿ñýëò ãàðãàõ ýñýõýý ìýäýõã¿é áàéíà. Äàõèí ºðãºäºë ãàðãàõààñàà ºìíº ýõíèé ºðãºäëèéí õàðèó ÿìàð ó÷ðààñ èðýõã¿é áàéãààã ºðãºäºë ºãºõ ¿åä ºãñºí òîäîðõîéëîëòûã ¿íäýñëýí øàëãóóëàõ õýðýãòýé. Æèøýý 18 Ñ¿ðýíæàâ ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã áàòàëãààæóóëàõ ãýæ þóã ÿðèàä áàéãàà òàëààð ñîíèðõîæ áàéíà. Àéìàã, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëæ ãýð÷èëãýý àâàõûã õýëíý.

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

108

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

Õàâñðàëò 2. Ãýðýý, ºðãºäºë, òîäîðõîéëîëò, ìýäýãäëèéí ìàÿãòóóä ÇÀÃÂÀÐ ÃÕÃÇÇÃ-ûí äàðãûí __òîîò òóøààëûí 1 -ð õàâñðàëò Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð ___________

ÈÐÃÝÍ, ÕÓÓËÈÉÍ ÝÒÃÝÝÄÝÄ ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌد¯ËÝÕ ÃÝÐÝÝ 200 __ îíû ___ ñàðûí ___ ºäºð

___________ àéìàã, õîò, ñóì

Íýã. Íèéòëýã ¿íäýñëýë Ìîíãîë Óëñûí Ãàçðûí òóõàé õóóëü, ______________àéìàã /íèéñëýë/-èéí _____________ñóì /ä¿¿ðýã/-ûí Çàñàã äàðãûí 200__ îíû ___ -ð ñàðûí ___-íû ºäðèéí ____ òîîò øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí ãàçàð ýçýìø¿¿ëýã÷èéã òºëººëæ ____________________ñóì / ä¿¿ðýã/-ûí ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàí òóøààëòàí __________________ îâîãòîé _____________________ ãàçàð ýçýìøèã÷èéã òºëººëæ, /______________________________________________________________/ ---______________àæèëòàé ________________ îâîãòîé ______________ íàð ýíýõ¿¿ ãýðýýã áàéãóóëàâ. Ýíýõ¿¿ ãýðýýíä ãýðýýíèé ñàëøã¿é õýñýã áîëîõ äàðààõü ç¿éëèéã çààâàë òóñãàõ áºãººä ýäãýýðèéí á¿ðäýë äóòóó áîë ãýðýýã õ¿÷èíã¿éä òîîöîõ ¿íäýñëýë áîëíî.¯¿íä: 1. ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýý, õèë õÿçãààð, çààãèéã òîäîðõîé õàðóóëñàí êàäàñòðûí çóðàã; 2. ãàçàð ýçýìø¿¿ëýã÷ýýñ ãàçàð ýçýìøèã÷èä òóñ ãàçðûã õ¿ëýýëãýí ºãñºí òóõàé àêò; 3. ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2003 îíû 28 äóãààð òîãòîîëîîð áàòàëñàí æóðìûí äàãóó õèéëã¿¿ëæ áàòàëãààæóóëñàí áàðèìò;

109


Õî¸ð. Ãýðýýíèé íºõöºë 2.1. Ãàçàð ýçýìøèã÷èä îëãîñîí ãàçðûí íèéò õýìæýý ____________ /ãà/. ¯¿íýýñ: Íýãæ òàëáàðûí òîäîðõîé õýñãèéã

Òóõàéí çîðèóëàëòààð

ýçýìøèõ çîðèóëàëò

ýçýìøèõ ãàçðûí õýìæýý

1. ____________________________________

_______ ___________/ãà/

2. __________________________________

_________________/ãà/

3. ____________________________________

_________________/ãà

4. ______________________________________

_________________/ãà/

2.2. Ãàçðûí òºëáºðèéí õýìæýý Íýãæèéí ¿íý __________________òºãðºã /¿ñãýýð ___________________________________/ Á¿ãä

¿íý

_____________

òºãðºã

/¿ñãýýð

_____________________________________________/ ¯¿íýýñ 1-ð óëèðàëä ___________________ òºã

3-ð óëèðàëä ___________________ òºã

2-ð óëèðàëä ___________________ òºã

4-ð óëèðàëä ___________________ òºã

2.3. /Áàíêíû ñàëáàðûí íýð, äàíñíû äóãààð/ Ãàçðûí òºëáºðèéã óëèðàë á¿ðèéí ýõíèé ñàðûí 25-íû äîòîð ãàçàð ýçýìø¿¿ëýã÷èéí ____________________________ òîîò äàíñàíä øèëæ¿¿ëæ áàéíà. /Áàíêíû ñàëáàðûí íýð, äàíñíû äóãààð/

2.4. Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ òóõàé ýðõ á¿õèé Çàñàã äàðãûí øèéäâýð ãàðñàí ºäðººð ãàçðûí òºëáºð õèéõ õóãàöààã òîîöíî. 2.5. Ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí øèéäâýðýýð ãàçðûí òºëáºðèéí õýìæýý ººð÷ëºãäºõ òîõèîëäîëä ãýðýýíä ººð÷ëºëò îðóóëíà. Èéíõ¿¿ ãàçðûí òºëáºðèéã øèíý÷ëýí òîãòîîëãîîã¿é áîë çîõèõ çàðäëûã ãàçàð ýçýìøèã÷ õ¿ëýýíý. Ãóðàâ. Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã 3.1. ãýðýýíèé íºõöºëèéí äàãóó ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ; 3.2. ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí õÿíàí áàòàëãààã ãàçàð ºì÷ëºã÷ººñ ãàðãóóëæ àâàõ; 3.3. ãàçàðò ó÷èðñàí õîõèðëûã ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýýð òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó íºõºí òºë¿¿ëýõ; 3.4. ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëæ èðñýí áîë ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöàà äóóñàõàä óã ãàçðûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí ýçýìøèõýýð ãýð÷èëãýýíèé õóãàöààã ñóíãóóëàõ;

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

110

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

3.5. ãàçðûí òºëáºðèéã ãàçðûí àøèãò øèíæ ÷àíàðûã àøèãëàñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí õóãàöààíä íü òºëºõ; 3.6. òºëáºðèéã õóãàöààíä íü ã¿éöýòãýýã¿é òîõèîëäîëä ã¿éöýòãýýã¿é ¿¿ðãèéí ¿íèéí ä¿íãèéí 0.5 õóâèàð õîíîã òóòàì àëäàíãè òºëºõ; 3.7. ýçýìøëèéí ãàçðàà á¿õýëä íü áóþó çàðèì õýñãèéã áóñäàä àøèãëóóëàõ áîë ýðõ á¿õèé Çàñàã äàðãààñ çºâøººðºë àâ÷, ýíý òóõàé óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõ; 3.8. ãàçàð ýçýìø¿¿ëýã÷ýýñ ãàçðûí ýçýìøèë, àøèãëàëòòàé õîëáîãäóóëàí òàâüñàí øààðäëàãûã öàã òóõàéä íü áèåë¿¿ëýõ; 3.9. õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæîîð òîãòîîñîí áóñàä ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ; ĺðºâ. Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã 4.1. ãàçàð ýçýìøèã÷ ãàçðûã ãýðýýíèé äàãóó ýçýìøèæ áàéãàà ýñýõèéã õÿíàõ; 4.2. óã ãàçðûã ýçýìø¿¿ëýõèéí çýðýãöýý äàðààõü øààðäëàãûã ãàçàð ýçýìøèã÷èä òàâèõ ýðõòýé. ¯¿íä; ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ãàçðûã ãýðýýíèé íºõöëèéí äàãóó ýçýìøýýã¿é, ýíý òàëààð òàâüñàí øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýýã¿é áóþó “Ãàçðûí òóõàé” õóóëèéí 40.1.1.- 40.1.6. äóãààð ç¿éëä çààñàí íºõöºë áèé áîëñîí òîõèîëäîëä ãýðýýã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ, ìºí õóóëèéí 62 äóãààð ç¿éëä çààñíààð õîõèðëûã íºõºí òºëºõèéã øààðäàõ; 4.4. ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýã æèë á¿ð ä¿ãíýõ; 4.5. õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæîîð îëãîãäñîí áóñàä ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ; Òàâ. Ãàçðûí òàëààðõ ýä õºðºíãèéí ýðõèéí çàðèì çîõèöóóëàëò 5.1. Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ºì÷ëºëä áàéãàà òóõàéí ãàçàð äýýðõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºõ ýðõ ººð ýòãýýäýä øèëæâýë _______________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________ ________________________________øèéäâýðëýíý. 5.2. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ áîëîí ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñãàâàð áîëîõîä òóõàéí ãàçàð äýýðõ áàðèëãà áàéãóóëàìæ, áóñàä ýä õºðºíãèéã õýðõýõ òóõàé àíõ ýðõ îëãîñîí øèéäâýðò çààñàí áîë òýð äàãóó, õàðèí çààãààã¿é áîë __________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ _________________________________ãýæ øèéäâýðëýíý.

111


5.3. Ýíýõ¿¿ ãýðýýãýýð ýçýìøèõ ýçýìøèë ãàçðûã õÿçãààðòàé àøèãëàõ ýðõ á¿õèé ãàçàð àøèãëàã÷ áàéãàà áîëîí èéíõ¿¿ àøèãëàõààð øààðäñàí áîë ò¿¿íèé ãàçàð àøèãëàõ íºõöºë, æóðàì íü _______________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ òóñ òóñ áîëíî. Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë ýíýõ¿¿ ãýðýýíä õàâñàðãàæ áîëíî. 5.4. Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ãàçðûã á¿õýëä íü áóþó çàðèì õýñãèéã ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõààñ ºìíº ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíä íºõºí îëãîâîðòîéãîîð ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëýí àâàõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàâàë óã øèéäâýðèéí ¿íäýñëýë áîëñîí òàëóóäûí óðüä÷èëñàí òîõèðîëöîî áîëîí áóñàä ýðõèéí àêòààð çîõèöóóëíà. 5.5.

Ãýðýýíèé

òàëóóä

øààðäëàãàòàé

ãýæ

¿çñýí

áóñàä

íºõöºë:

_______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ _____________________________________________________ Çóðãàà. Áóñàä ç¿éë 6.1. Ãýðýý íü ãàçàð ýçýìøèã÷èä ãàçðûã àêòààð õ¿ëýýëãýí ºã÷, ýðõ á¿õèé Çàñàã äàðãà ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîñîí ºäðººñ ýõëýí õ¿÷èí òºãºëäºð áîëæ ìºðäºãäºíº. 6.2. Ýíýõ¿¿ ãýðýýã õî¸ð õóâü ¿éëäýæ íü òàëóóä ãàðûí ¿ñýã çóðñàí ºäðººñ ýõëýí ______________/¿ñãýýð/ æèëèéí õóãàöààòàé áàéãóóëàâ. 6.3. Ýíýõ¿¿ ãýðýýòýé õîëáîîòîé áóñàä àñóóäëûã Ìîíãîë Óëñûí õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó øèéäâýðëýíý. Ãýðýýíèé òàëóóäûí àëáàí ¸ñíû õàÿã, õàðèëöàõ óòàñ: Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýã÷:_____________________________________________________ ______________________________________________________ ______________________________________________________ ______________________________________________________ ______________________________________________________ Ãàçàð ýçýìøèã÷: ______________________________________________________ Ðåãèñòð /óëñûí á¿ðòãýë/- èéí äóãààð Õàðèëöàõ äàíñíû äóãààð _____________________________________ Õàðèëöàõ óòàñ ____________________________________

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

112

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

ÃÝÐÝÝ ÁÀÉÃÓÓËÑÀÍ: Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýã÷èéã òºëººëæ: Ãàçàð ýçýìøèã÷èéã òºëººëæ: ________________àéìàã/íèéñëýë/-ûí ________________________________ ________________ ñóì /ä¿¿ðýã/-èéí ãàçðûí ________________________________ àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàí òóøààëòàí _______________________________ _____________îâîãòîé_____________ ________________________________ /ãàðûí ¿ñýã/ __________________/òàìãà/

/ãàðûí ¿ñýã/ ___________________ /òàìãà/

Ýíýõ¿¿ ãýðýýíèé íýã õóâèéã ______________ òîîò äóãààð á¿õèé íýãæ òàëáàðûí õóâèéí õýðýãò õàäãàëàâ. ÇÀÃÂÀÐ ÃÕÃÇÇÃ-ûí äàðãûí 2003 îíû __òîîò òóøààëûí 2-ð õàâñðàëò Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð ___________

ÃÀÄÀÀÄÛÍ ÈÐÃÝÍ, ÃÀÄÀÀÄÛÍ ÕªÐªÍê ÎÐÓÓËÀËÒÒÀÉ ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÍÝÃÆ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÀÄ ÃÀÇÀÐ ÀØÈÃËÓÓËÀÕ ÃÝÐÝÝ 200 __ îíû ___ ñàðûí ___ ºäºð

____________ àéìàã, õîò, ñóì

Íýã. Íèéòëýã ¿íäýñëýë Ìîíãîë Óëñûí Ãàçðûí òóõàé õóóëü, ________________ ------------àéìàã /íèéñëýë/-èéí _________________ ñóì /ä¿¿ðýã/-ûí Çàñàã äàðãûí 200__ îíû ___ -ð ñàðûí ___-íû ºäðèéí ____ òîîò øèéäâýðèéã ¿íäýñëýí ãàçàð ºì÷ëºã÷èéã òºëººëæ ________________ ñóì /ä¿¿ðýã/-ûí ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàí òóøààëòàí--_______________________ îâîãòîé _____________________ ãàçàð àøèãëàã÷èéã òºëººëæ, /_____________________ ________________________________________________/èðãýí, àæ àõóéí íýãæèéí íýð/ __________________àæèëòàé ________________ îâîãòîé ______________ íàð ýíýõ¿¿ ãýðýýã áàéãóóëàâ. Ýíýõ¿¿ ãýðýýíä ãýðýýíèé ñàëøã¿é õýñýã áîëîõ äàðààõü ç¿éëèéã çààâàë òóñãàõ áºãººä ýäãýýðèéí á¿ðäýë äóòóó áîë ãýðýýã õ¿÷èíã¿éä òîîöîõ ¿íäýñëýë áîëíî. ¯¿íä: 1.1. ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýý, õèë õÿçãààð, çààãèéã òîäîðõîé õàðóóëñàí êàäàñòðûí çóðàã; 1.2. ãàçàð ºì÷ëºã÷ººñ ãàçàð àøèãëàã÷èä òóñ ãàçðûã õ¿ëýýëãýí ºãñºí òóõàé àêò; 1.3. ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààã çîõèõ æóðìûí äàãóó õèéëã¿¿ëæ áàòàëãààæóóëñàí áàðèìò;

113


Õî¸ð. Ãýðýýíèé íºõöºë 2.1. Ãàçàð àøèãëàã÷èä îëãîñîí ãàçðûí íèéò õýìæýý ____________ /ãà/. ¯¿íýýñ: Íýãæ òàëáàðûí òîäîðõîé õýñãèéã

Òóõàéí çîðèóëàëòààð àøèãëàõ ãàçðûí õýìæýý

àøèãëàõ çîðèóëàëò 1. ____________________________________

_______________/ãà/

2. ____________________________________

_______________/ãà/

3. ____________________________________

_______________/ãà

4. ____________________________________

_______________/ãà/

5. ____________________________________

_______________/ãà/

2.2. Ãàçðûí òºëáºðèéí õýìæýý: Íýãæèéí ¿íý__________òºãðºã /¿ñãýýð _______________________________________/ Á¿ãä ¿íý _____________ òºãðºã /¿ñãýýð_______________________________________/ ¯¿íýýñ: 1-ð óëèðàëä ___________________ òºã

3-ð óëèðàëä ___________________ òºã

2-ð óëèðàëä ___________________ òºã

4-ð óëèðàëä ___________________ òºã

2.3. Ãàçðûí òºëáºðèéã óëèðàë á¿ðèéí ýõíèé ñàðûí 25-íû äîòîð ãàçàð àøèãëóóëàã÷èéí _________________________________ òîîò äàíñàíä øèëæ¿¿ëæ áàéíà. /Áàíêíû ñàëáàðûí íýð, äàíñíû äóãààð/

2.4. Ãàçàð àøèãëóóëàõ òóõàé ýðõ á¿õèé Çàñàã äàðãûí øèéäâýð ãàðñàí ºäðººð ãàçðûí òºëáºð õèéõ õóãàöààã òîãòîîíî. 2.5. Ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí øèéäâýðýýð ãàçðûí òºëáºðèéí õýìæýý ººð÷ëºãäºõ òîõèîëäîëä ãýðýýíä ººð÷ëºëò îðóóëíà. Èéíõ¿¿ ãàçðûí òºëáºðèéã øèíý÷ëýí òîãòîîëãîîã¿é áîë çîõèõ çàðäëûã ãàçàð àøèãëàã÷ õ¿ëýýíý. Ãóðàâ. Ãàçàð àøèãëàã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã 3.1. ãýðýýíèé íºõöëèéí äàãóó ãàçðûã àøèãëàõ; 3.2. ãàçàð ºì÷ëºã÷ººñ ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãààã ãàðãóóëæ àâàõ; 3.3. ãýðýýíä ¿¿ðãýý çîõèõ ¸ñîîð áèåë¿¿ëæ èðñýí áîë ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöàà äóóñàõàä óã ãàçðûã ¿ðãýëæë¿¿ëýí àøèãëàõààð ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöààã ñóíãóóëàõ; 3.4. ãàçðûí òºëáºðèéã ãàçðûí àøèãò øèíæ ÷àíàðûã àøèãëàñàí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí õóãàöààíä íü òºëºõ;

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

114

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

3.5. òºëáºð òºëºõ ¿¿ðãýý õóãàöààíäàà ã¿éöýòãýýã¿é òîõèîëäîëä ã¿éöýòãýýã¿é ¿¿ðãèéí ¿íèéí ä¿íãèéí 0.5 õóâèàð õýòýðñýí õîíîã òóòàìä àëäàíãè òºëºõ; 3.6. ãàçàð ºì÷ëºã÷ººñ ãàçðûí àøèãëàëòòàé õîëáîãäóóëàí òàâüñàí øààðäëàãûã öàã òóõàéä íü áèåë¿¿ëýõ; 3.7. õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæîîð òîãòîîñîí áóñàä ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ; ĺðºâ. Ãàçàð àøèãëóóëàã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã 4.1. ãàçðûã ãýðýýíä çààñàí çîðèóëàëòûí äàãóó àøèãëàæ áàéãàà ýñýõèéã õÿíàõ; 4.2. óã ãàçðûã àøèãëóóëàõûí çýðýãöýý äàðààõü øààðäëàãûã ãàçàð àøèãëàã÷èä òàâèõ ýðõòýé. ¯¿íä: ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 4.3. “Ãàçðûí òóõàé” õóóëèéí 35.3.1.-35.3.6.-ä çààñàí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é, ýíý òàëààð òàâüñàí øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä ãýðýýã öóöàëæ, ìºí õóóëèéí 62 äóãààð ç¿éëä çààñíààð õîõèðëûã íºõºí òºëºõèéã øààðäàõ; 4.4. ãàçàð àøèãëóóëàõ ãýðýýã æèë á¿ð ä¿ãíýõ; 4.5. õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæîîð îëãîãäñîí áóñàä ýðõ, ¿¿ðýã, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ; Òàâ. Ãàçðûí òàëààðõ ýä õºðºíãèéí ýðõèéí çàðèì çîõèöóóëàëò 5.1. ãàçàð àøèãëàã÷èéí ºì÷ëºëä áàéãàà òóõàéí ãàçàð äýýðõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí ºì÷ëºõ ýðõ ººð ýòãýýäýä øèëæâýë _____________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ _________________________øèéäâýðëýíý. 5.2. Ãàçàð ýçýìøèõ ýðõ áîëîí ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñãàâàð áîëîõîä òóõàéí ãàçàð äýýðõ áàðèëãà áàéãóóëàìæ, áóñàä ýä õºðºíãèéã õýðõýõ òóõàé àíõ ýðõ îëãîñîí øèéäâýðò çààñàí áîë òýð äàãóó, õàðèí çààãààã¿é áîë __________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ãýæ øèéäâýðëýíý. 5.3. Ýíýõ¿¿ ãýðýýãýýð ýçýìøèõ ýçýìøèë ãàçðûã õÿçãààðòàé àøèãëàõ ýðõ á¿õèé ãàçàð àøèãëàã÷ áàéãàà áîëîí èéíõ¿¿ àøèãëàõààð øààðäñàí áîë ò¿¿íèé ãàçàð àøèãëàõ íºõöºë, æóðàì íü _____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ òóñ òóñ áîëíî. Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë ýíýõ¿¿ ãýðýýíä õàâñàðãàæ áîëíî.

115


5.4. Ãàçàð ýçýìøèã÷èéí ãàçðûã á¿õýëä íü áóþó çàðèì õýñãèéã ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñàõààñ ºìíº ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíä íºõºí îëãîâîðòîéãîîð ñîëèõ áóþó ýðã¿¿ëýí àâàõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàâàë óã øèéäâýðèéí ¿íäýñëýë áîëñîí òàëóóäûí óðüä÷èëñàí òîõèðîëöîî áîëîí áóñàä ýðõèéí àêòààð çîõèöóóëíà. 5.5. Ãýðýýíèé òàëóóäûí øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çñýí áóñàä íºõöºë: _______________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Çóðãàà. Áóñàä ç¿éë 6.1. Ãýðýý íü ãàçàð àøèãëàã÷èä ãàçðûã àêòààð õ¿ëýýëãýí ºã÷, ýðõ á¿õèé Çàñàã äàðãà ãàçàð àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý îëãîñîí ºäðººñ ýõëýí õ¿÷èí òºãºëäºð áîëæ ìºðäºãäºíº. 6.2. Ýíýõ¿¿ ãýðýýã õî¸ð õóâü ¿éëäýæ òàëóóä ãàðûí ¿ñýã çóðñàí ºäðººñ ýõëýí ______________/¿ñãýýð/ æèëèéí õóãàöààòàé áàéãóóëàâ. 6.3. Ýíýõ¿¿ ãýðýýòýé õîëáîîòîé áóñàä àñóóäëûã Ìîíãîë Óëñûí õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó øèéäâýðëýíý. Ãýðýýíèé òàëóóäûí àëáàí ¸ñíû õàÿã, õàðèëöàõ óòàñ: Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýã÷: ____________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ Ãàçàð àøèãëàã÷:

__________________________________________________________ Ðåãèñòð /óëñûí á¿ðòãýë/- èéí äóãààð Õàðèëöàõ äàíñíû äóãààð_______________________________ Õàðèëöàõ óòàñ_________________________________________ ÃÝÐÝÝ ÁÀÉÃÓÓËÑÀÍ:

Ãàçàð ºì÷ëºã÷èéã òºëººëæ

Ãàçàð àøèãëàã÷èéã òºëººëæ

________________àéìàã/íèéñëýë/-èéí _______________ ñóì /ä¿¿ðýã/-ûí ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàí òóøààëòàí _______________îâîãòîé _______________ /ãàðûí ¿ñýã/ _____________________ /òàìãà/

/ãàðûí ¿ñýã/ ___________________ /òàìãà/

Ýíýõ¿¿ ãýðýýíèé íýã õóâèéã ______________ òîîò äóãààð á¿õèé íýãæ òàëáàðûí õóâèéí õýðýãò õàäãàëàâ. ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

116

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

ÇÀÃÂÀÐ ÃÕÃÇÇÃ-ûí äàðãûí 2003 îíû __-_òîîò òóøààëûí --- 3-ð õàâñðàëò Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð ___________________

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÈÐÃÝÍ ÃÝÐ Á¯ËÈÉÍ ÕÝÐÝÃÖÝÝÍÄ ÇÎÐÈÓËÀÍ ÃÀÇÀÐ ªÌ×ÈËÆ ÀÂÀÕÛà կÑÑÝÍ ªÐÃªÄªË ________________àéìàã, íèéñëýëèéí __________________ ñóìûí ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíä 1. ªðãºäºë ãàðãàã÷: Îâîã __________________ Ýöýã/ýõ/-èéí íýð ____________________ Íýð ___________________________Èðãýíèé ¿íýìëýõèéí äóãààð ___________________ Ðåãèñòðèéí

äóãààð

2. Òºðñºí àéìàã, õîò ______________________ ñóì, ä¿¿ðýã _________________________ 3.Òºðñºí ãàçàð ___________________________4. ¯íäýñ óãñàà _______________________ 5. Îðøèí ñóóãàà ãàçðûí õàÿã __________________________________________________ Óòàñíû äóãààð /àæèë/____________/ãýð/____________ /õºäºë㺺íò óòàñ/ ____________ 6. ªì÷èëæ àâàõ ãàçðûí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí õàðúÿàëàë ______________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ 7. ªì÷èëæ àâàõûã õ¿ññýí ãàçðàà ýçýìøèæ áàéñàí ýñýõ:_____________________ 8. Ãàçðûí íèéò õýìæýý: Óðò_____________ì

ªðãºí__________________ì

Òàëáàé___________ì2 /ãà/

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (Òàëáàéí õýìæýý ãåîìåòðèéí çºâ áèø ä¿ðñòýé áîë òàéëáàðûã áè÷íý)

/18 íàñàíä õ¿ðñýí ãèø¿¿í á¿ð ãàðûí ¿ñýã çóðíà. Øààðäëàãàòàé áîë ýíý õýñãèéã õàâñðàëòààð ºã÷ áîëíî./

117


10. Òà Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéí 20 äóãààð ç¿éëä çààñíààð äàðààõü áàðèìò áè÷ãèéã çààâàë õàâñàðãàíà: à/ 16 íàñ õ¿ðýýã¿é ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé òºðñíèé ãýð÷èëãýýíèé íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð; á/ Ãýð á¿ëèéí àì á¿ëèéí áàéäëûí òóõàé áàã, õîðîîíû Çàñàã äàðãà /òîñãîíû çàõèðàã÷/ -ûí òîäîðõîéëîëò; â/ Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí äàãóó ãàçàð ýçýìøèæ áàéãàà áîë ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý, ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíèé íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð; ã/ Õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýýã õàðóóëñàí òîéì çóðàã /õýðýâ ãàçðûã äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºõ áîë ºì÷ëºã÷ á¿ðèéí õóâüä îíîãäîõ ãàçðûí õýìæýý, áàéðøèë, çààãèéí òîéì çóðàã/; Ýíýõ¿¿ ºðãºäºëä _____ õóóäàñ áàðèìò áè÷èã õàâñàðãàñàí áîëíî. ªðãºäºë õ¿ëýýí àâñàí:

ªðãºäºë ãàðãàñàí:

_______________àéìàã/íèéñëýë/-èéí ____________ ñóì /ä¿¿ðýã/-ûí ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàí òóøààëòàí _______________îâîãòîé íýð___________________

/ãàðûí ¿ñýã/ ______________________ /òýìäýã/

/ãàðûí ¿ñýã/ ______________________ /òýìäýã/

20__ îíû ___ ñàðûí ___ ºäºð

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

118

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

ÇÀÃÂÀÐ ÃÕÃÇÇÃ-ûí äàðãûí 2003 îíû __-_òîîò òóøààëûí 4 -ð õàâñðàëò Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð ___________________ ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÈÐÃÝÍ ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÇÎÐÈÓËÀËÒÀÀÐ ÃÀÇÀÐ ªÌ×ÈËÆ ÀÂÀÕÛà կÑÑÝÍ ªÐÃªÄªË ________________àéìàã, íèéñëýëèéí __________________ ñóìûí ãàçðûí äààìàë, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíä 1. ªðãºäºë ãàðãàã÷: Îâîã __________________ Ýöýã/ýõ/-èéí íýð _____________________ Íýð ___________________________Èðãýíèé ¿íýìëýõèéí äóãààð __________________ Ðåãèñòðèéí

äóãààð

2. Òºðñºí àéìàã, õîò _____________________

ñóì, ä¿¿ðýã: ______________________

3.Òºðñºí ãàçàð ____________________________ 4.¯íäýñ óãñàà _______________________ 5. Îðøèí ñóóãàà ãàçðûí õàÿã __________________________________________________ ______________________________________________________________________________ Óòàñíû äóãààð /àæèë/_____________ /ãýð/___________ /õºäºë㺺íò óòàñ/___________ 6. ªì÷èëæ àâàõ ãàçðûí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí õàðúÿàëàë:________ ______________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ 7. Ãàçðûí íèéò õýìæýý: Óðò_____________ì

ªðãºí____________________ì

Òàëáàé____________ì2 /ãà/

______________________________________________________________________________ (Òàëáàéí õýìæýý ãåîìåòðèéí çºâ áèø ä¿ðñòýé áîë òàéëáàðûã áè÷íý)

8. Ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä

/18 íàñàíä õ¿ðñýí ãèø¿¿í á¿ð ãàðûí ¿ñýã çóðíà. Øààðäëàãàòàé áîë ýíý õýñãèéã õàâñðàëòààð ºã÷ áîëíî./

119


9. Òà Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéí 20 äóãààð ç¿éëä çààñíààð äàðààõü áàðèìò áè÷ãèéã çààâàë õàâñàðãàíà à/ 16 íàñ õ¿ðýýã¿é ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿íèé òºðñíèé ãýð÷èëãýýíèé íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð; á/ ãýð á¿ëèéí àì á¿ëèéí áàéäëûí òóõàé áàã, õîðîîíû Çàñàã äàðãà /òîñãîíû çàõèðàã÷/ -ûí òîäîðõîéëîëò; â/ ãàçðûí òóõàé õóóëèéí äàãóó ãàçàð ýçýìøèæ áàéãàà áîë ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýý, ãàçàð ýçýìøèõ ãýðýýíèé íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàð; ã/ õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýýã õàðóóëñàí òîéì çóðàã /õýðýâ ãàçðûã äóíäàà õýñãýýð ºì÷ëºõ áîë ºì÷ëºã÷ á¿ðèéí õóâüä îíîãäîõ ãàçðûí õýìæýý, áàéðøèë, çààãèéí òîéì çóðàã/. Ýíýõ¿¿ ºðãºäºëä _____ õóóäàñ áàðèìò áè÷èã õàâñàðãàñàí áîëíî. ªðãºäºë õ¿ëýýí àâñàí:

ªðãºäºë ãàðãàñàí:

_______________àéìàã/íèéñëýë/-èéí ____________ ñóì /ä¿¿ðýã/-ûí ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàí òóøààëòàí _______________îâîãòîé íýð___________________

/ãàðûí ¿ñýã/ ______________________ /òýìäýã/

/ãàðûí ¿ñýã/ ______________________ /òýìäýã/

20__ îíû ___ ñàðûí ___ ºäºð

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

120

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

ÇÀÃÂÀÐ ÃÕÃÇÇÃ-ûã äàðãûí 2003 îíû___òîîò òóøààëûí 6-ð õàâñðàëò Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð: _________ ÕÓÓËÈÉÍ ÝÒÃÝÝÄÈÉÍ ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕÈÉà կÑÑÝÍ ªÐÃªÄªË ________________àéìàã, íèéñëýëèéí __________________ ñóìûí ãàçðûí äààìàë, __________________________________ ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíä Õóóëèéí ýòãýýäèéí îíîîñîí íýð __________________________________________ Õóóëèéí ýòãýýäèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýýíèé äóãààð________________________ Õóóëèéí ýòãýýäèéí óëñûí á¿ðòãýëèéí ðåãèñòðèéí äóãààð Îðøèí áàéãàà õàÿã____________________________________________________________ Õàðèëöàõ óòàñ ________________________________________________________________ Ýçýìøèõ ãàçðûí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí õàðüÿàëàë ________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Ýçýìøèõ ãàçðûí íèéò õýìæýý _____________________ (ì2) (ãà) (Òàëáàéí õýìæýýã òàâüæ, õîëáîãäîõ õýìæèõ íýãæèéã äóãóéëíà óó.)

Ãàçàð ýçýìøèõ çîðèóëàëò ___________________________________________________ Ýçýìøèõèéã õ¿ññýí õóãàöàà _________________________________________________ Èðãýí áîëîí õóóëèéí ýòãýýä õàìòðàí ýçýìøèõ áîë õàìòðàã÷èéí

1. Õàìòðàí ýçýìøèã÷äèéí áèåèéí áàéöààëòûã õóóëèéí ýòãýýä, èðãýí ýñýõýýñ øàëòãààëàí äýýðõ õ¿ñíýãòýä áàéãàà ìýäýýëëèéí äàãóó íîòàðèàòààð ãýð÷ë¿¿ëñýí õóóëáàðûã õàâñàðãàõ; 2. Õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýý, çààã, íýãæ òàëáàðûã õàðóóëñàí òîéì çóðãèéã õàâñàðãàõ;

121


3. Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 27 äóãààð ç¿éëèéí 5, 6-ä çààñàí íºõöë¿¿äèéã õàíãàñàí áîë òóñãàíà. __________________________________________________________________________ Õ¿ñýëò õ¿ëýýí àâñàí:

Õ¿ñýëò ãàðãàñàí:

_______________àéìàã/íèéñëýë/-èéí ____________ ñóì /ä¿¿ðýã/-ûí ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàí òóøààëòàí _______________îâîãòîé íýð___________________

/ãàðûí ¿ñýã/ ______________________ /òýìäýã/

/ãàðûí ¿ñýã/ ______________________ /òýìäýã/

20__ îíû ___ ñàðûí ___ ºäºð

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

122

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

ÇÀÃÂÀÐ ÃÕÃÇÇÃ-ûã äàðãûí 2003 îíû___òîîò òóøààëûí 7-ð õàâñðàëò Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð: _________ ÃÀÄÀÀÄÛÍ ÕªÐªÍê ÎÐÓÓËÀËÒÒÀÉ ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÍÝÃÆ ÃÀÇÀÐ ÀØÈÃËÀÕÛà կÑÑÝÍ ªÐÃªÄªË ________________àéìàã, íèéñëýëèéí __________________ ñóìûí ãàçðûí äààìàë, _____________________ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáàíä Àæ àõóéí íýãæèéí îíîîñîí íýð _______________________________________________ Õºðºí㺠îðóóëàã÷ óëñûí íýð __________________________________________________ Õºðºí㺠îðóóëàã÷ òàë íèéò õºðºíãèéí õýäýí õóâèéã ýçýìøäýã _____________________ Óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýð÷èëãýýíèé äóãààð _______________________________________ Óëñûí á¿ðòãýëèéí ðåãèñòðèéí äóãààð Áàéíãûí õàÿã ______________________________________________________________ __________________________________________________________________________ Õàðèëöàõ óòàñ --- ____________________________________________________________ Àøèãëàõ ãàçðûí çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèéí õàðüÿàëàë ____________________________________________________________________________________________________________________________________________________ Àøèãëàõ ãàçðûí íèéò õýìæýý ______(ì2) ________ (ãà) (Òàëáàéí õýìæýýã òàâüæ õîëáîãäîõ õýìæèõ íýãæèéã äóãóéëíà óó.)

Ãàçàð àøèãëàõ çîðèóëàëò ______________________________________________________ Àøèãëàõûã õ¿ññýí õóãàöàà _____________________________________________________ Õ¿ñýëò ãàðãàñàí ãàçðûí áàéðøèë, õýìæýý, çààã, íýãæ òàëáàðûã õàðóóëñàí òîéì çóðãèéã õàâñàðãàíà. Õ¿ñýëò õ¿ëýýí àâñàí:

Õ¿ñýëò ãàðãàñàí:

_______________àéìàã/íèéñëýë/-èéí ____________ ñóì /ä¿¿ðýã/-ûí ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàí òóøààëòàí _______________îâîãòîé íýð___________________ /ãàðûí ¿ñýã/ ______________________ /òýìäýã/ /ãàðûí ¿ñýã/ ______________________ /òýìäýã/

20__ îíû ___ ñàðûí ___ ºäºð

123


ÇÀÃÂÀÐ ÃÕÃÇÇÃ-ûí äàðãûí 2003 îíû ____òîîò òóøààëûí

8-ð õàâñðàëò

ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ, ÀØÈÃËÀÕ, ªÌ×ËªÕ Õ¯ÑÝËÒ Õ¯ËÝÝÍ ÀÂÑÀÍ ÒÓÕÀÉ ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒ Îâîã ______________________ Ýöýã (ýõ)-èéí íýð ________________________ Íýð __________________________-ûí ãàðãàñàí ãàçàð /ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõ/ /ñîíãîí çóðàõ/

àãóóëãàòàé _______ õóóäàñ ºðãºäëèéã õ¿ñýëò á¿ðòãýõ äýâòðèéí ¹_______ äóãààðòàéãààð á¿ðòãýí

20___

îíû ---____ ñàðûí ____ ºäðèéí ____ öàã _____ ìèíóòàíä

____________________________/àéìàã,

íèéñëýë,

ñóì

ä¿¿ðýã/-èéí

__________________________îâîãòîé /íýð/______________________________ õ¿ëýýí àâëàà. òàìãà/òýìäýã/

/ãàðûí ¿ñýã/ __________________________

ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ, ÀØÈÃËÀÕ, ªÌ×ËªÕ Õ¯ÑÝËÒ Õ¯ËÝÝÍ ÀÂÑÀÍ ÒÓÕÀÉ ÒÎÄÎÐÕÎÉËÎËÒ Îâîã ______________________ Ýöýã (ýõ)-èéí íýð ________________________ Íýð ________________________-ûí ãàðãàñàí ãàçàð /ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõ/ /ñîíãîí çóðàõ/

àãóóëãàòàé _______ õóóäàñ ºðãºäëèéã õ¿ñýëò á¿ðòãýõ äýâòðèéí ¹_______ äóãààðòàéãààð á¿ðòãýí

20___

îíû ---____ ñàðûí ____ ºäðèéí ____ öàã _____ ìèíóòàíä

____________________________

/àéìàã,

íèéñëýë,

ñóì

ä¿¿ðýã/-èéí

__________________________îâîãòîé /íýð/______________________________ õ¿ëýýí àâëàà. /ãàðûí ¿ñýã/ __________________________

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

124

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

òàìãà/òýìäýã/


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

ÇÀÃÂÀÐ ÃÕÃÇÇÃ-ûí äàðãûí 2003 îíû __-_òîîò òóøààëûí --9 -ð õàâñðàëò ÕÀÐÈÓ ªÃªÕ ÌÝÄÝÃÄÝË Îâîã ________________________ Ýöýã(ýõ)-èéí íýð ________________________ Íýð _____________________________-ûí õ¿ñýëò á¿ðòãýõ äýâòðèéí ¹________-ä á¿ðòãýãäñýí ________õóóäàñ õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâ÷, õÿíàí ¿çýõýä ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ ¿íäýñëýëýýð òàíû ãàðãàñàí õ¿ñýëòèéã òóë áóöààæ áàéíà. ________________àéìàã /íèéñëýë/-ûí _______________ ñóì /ä¿¿ðýã/-èéí ãàçðûí àñóóäàë ýðõýëñýí àëáàí òóøààëòàí ____________________ îâîãòîé _________________ /ãàðûí ¿ñýã/ ______________________ Òýìäýã/òàìãà/ 20__ îíû ____ ñàðûí ______ ºäºð

125


Õàâñðàëò 3. ¯éë÷èëãýýíèé õóðààìæ Çàñãèéí ãàçðûí 2003 îíû 205 äóãààð òîãòîîëûí õàâñðàëò ÃÀÇÀÐ ÝÇÝÌØÈÕ, ÀØÈÃËÀÕ ÝÐÕÈÉÍ ÃÝÐ×ÈËÃÝÝ ÎËÃÎÕ, ÁÓÑÄÀÄ ØÈËƯ¯ËÝÕ, ÃÝÐ×ÈËÃÝÝÍÈÉ ÕÓÃÀÖÀÀà ÑÓÍÃÀÕÀÄ ÒªËªÕ ÕÓÐÀÀÌÆÈÉÍ ÕÝÌÆÝÝ

1. Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã øèíýýð îëãîõîä òºëºõ õóðààìæèéí õýìæýý:

Òàéëáàð: Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý ¿ðýãä¿¿ëñýí òîõèîëäîëä ò¿¿íèéã íºõºí îëãîõîä äýýðõ õóðààìæèéí õýìæýýã 1.5 äàõèí íýìýãä¿¿ëæ àâíà. 2. Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýãýý áóñäàä øèëæ¿¿ëýõýä òºëºõ õóðààìæèéí õýìæýý:

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

126

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

3. Èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ãàçàð ýçýìøèõ, àøèãëàõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýíèé õóãàöààã ñóíãàõàä òºëºõ õóðààìæèéí õýìæýý:

4. Èðãýí. àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãàä ãàçðûí àðõèâûí ëàâëàãàà, çóðãàí ìýäýýëëýýð ¿éë÷ëýõýä àâàõ õóðààìæèéí õýìæýý:

127


Õàâñðàëò 4. Òîâ÷ ëàâëàõ Èðãýä òà á¿õýí ãàçðûí õàðèëöààòàé õîëáîîòîé ëàâëàãàà, ìýäýýëýë àâüÿ ãýâýë äîîðõè óòñàíä õàíäàíà óó. ÍÈÉÑËÝË ÄÀÕÜ ÃÀÇÐÛÍ ÀËÁÀÄ

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

128

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷

ÀÉÌÃÓÓÄÛÍ ÃÀÇÐÛÍ ÀËÁÀ

129


Àøèãëàñàí ìàòåðèàëûí æàãñààëò • Ìîíãîë óëñûí ¿íäñýí õóóëü 1960 îí • Ìîíãîë óëñûí øèíý ¿íäñýí õóóëü 1991 îí • Øèíý ¿íäñýí õóóëü ãàðàõ ¿åèéí ãàçàðòàé õîëáîîòîé Àðäûí Èõ Õóðëûí õóðàëäààíû òýìäýãëýë • Ãàçðûí òóõàé õóóëü 1995 îí • Ãàçðûí òóõàé øèíý õóóëü 2002 îí • Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü 2002 îí • Ìîíãîë óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéã äàãàæ ìºðäºõ æóðìûí òóõàé õóóëü • Ãàçðûí òóõàé áîëîí ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëèéí òºñëèéã çàñãèéí ãàçàð, ÓÈÕ-ä õýëýëöýõ ¿åèéí òàíèëöóóëãà, òýìäýãëýë, ãèø¿¿äýýñ ãàð÷ áàéñàí ñàíàë, ø¿¿ìæ • Ãàçðûí òºëºâ áàéäàë, ÷àíàðûí óëñûí õÿíàí áàòàëãàà õèéõ æóðàì • Ãàçðûí íýãäìýë ñàíãèéí òàéëàí ãàðãàõ æóðàì • Ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëò õèéõ æóðàì • Ãàçðûã óëñûí òóñãàé õýðýãöýýíä àâàõ, ãàðãàõ æóðàì • Òàðèàëàíãèéí ãàçðûã äàâóó ýðõýýð ýçýìø¿¿ëýõ æóðàì • Ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ, ýçýìø¿¿ëýõ, àøèãëóóëàõ äóóäëàãà õóäàëäàà ÿâóóëàõ æóðàì • Ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõ, òºñºë ñîíãîí øàëãàðóóëàëò ÿâóóëàõ æóðàì • Àæ àõóéí íýãæèä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ çîðèóëàëòààð ýçýìø¿¿ëýõ ãàçðûí äýýä õýìæýý • Ìîíãîë óëñûí ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 2001 îí • ÕÕÀÀ-í ÿàì, Áàéãàëü îð÷íû ÿàìíû òàéëàí • Ñîöèîëîãèéí ñóäàëãààíû ä¿í • Áóñàä ìàòåðèàë

ÃÀÇÐÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀÍÛ ØÈÍÝÒÃÝË

130

Èðãýäýä çîðèóëñàí õºòº÷


Òà ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí òàëààð ñàíàë ñýòãýãäëýý Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóì, Æàìúÿí ã¿íèé ãóäàìæ-5/1, Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, Óëààíáààòàð-48, Ìîíãîë Óëñ õàÿãààð áè÷íý ¿¿.


Òà ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí òàëààð ñàíàë ñýòãýãäëýý Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóì, Æàìúÿí ã¿íèé ãóäàìæ-5/1, Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, Óëààíáààòàð-48, Ìîíãîë Óëñ õàÿãààð áè÷íý ¿¿.


Ãàçðûí õàðèëöààíû øèíýòãýë