Page 1

ISSN 1505-7054

ISSN 1505-7054

MEDYCYNA ÂRODOWISKOWA / ENVIRONMENTAL MEDICINE – 2012 • Vol. 15 • No 1

2012 • Vol. 15 • No 1

www.medycynasrodowiskowa.pl

W numerze: ✓ Chemia a zdrowie Êrodowiskowe ✓ Biomonitoring – e-nauczanie ✓ Py∏ wulkaniczny ✓ PbB i osiàgni´cia szkolne ✓ Wzrost uczniów ✓ Nadwaga i styl ˝ycia ✓ Palenie przez personel medyczny ✓ Dzieci krzywdzone – badanie ankietowe ✓ Ostra choroba wysokogórska ✓ Zdrowie dzieci Romów na S∏owacji

Contents: ✓ Chemistry and environmental health ✓ HBM and e-learning ✓ Volcanic ash ✓ PbB and school performance ✓ Height of students ✓ Overweight and style of life ✓ Smoking by medical staff ✓ Children’s abuse – questionnaire survey ✓ Acute mountain sickness ✓ Roma children’s health in Slovakia


Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine Czasopismo Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego w Sosnowcu oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Ârodowiskowej Ukazuje si´ cztery razy w roku

Journal of Institute of Occupational Medicine and Environmental Health in Sosnowiec and Polish Society of Environmental Medicine It is published four times a year

ZESPÓ¸ REDAKCYJNY / EDITORIAL STAFF Redaktor Naczelny / Editor-in-Chief Zast´pcy Redaktora Naczelnego / Deputy Editors Redaktor Tematyczny / Feature Editor Redaktor Statystyczny / Statistical Editor Redaktor J´zykowy / Lingual Editor Sekretarz Redakcji / Co-editor Sekretariat / Editorial Office Webmaster

Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Rudkowski Prof. dr hab. n. med. Jan Grzesik Prof. dr hab. n. med. Janusz Ha∏uszka lek. med. Maja Muszyƒska-Graca dr n. biol. Krzysztof Pawlicki Maria Berezowska mgr Karina Erenkfeit Liwia Dudziƒska mgr Mariusz Miga∏a

RADA PROGRAMOWA / EDITORIAL BOARD Przewodniczàcy Rady Programowej / Chairperson Cz∏onkowie Rady Programowej / Members

Prof. dr hab. n. med. Gerard Jonderko

Dr n. med. Piotr Z. Brewczyƒski, Sosnowiec Dr n. med. Zdzis∏aw Brzeski, Lublin Prof. dr hab. n. med. Marian Dró˝d˝, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Jerzy Filikowski, Gdynia Dr hab. n. med. prof. nadzw. Rafa∏ Górny, Warszawa Prof. dr hab. n. med. Jan Grzesik, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Janusz Ha∏uszka, Kraków Prof. dr hab. n. med. Wojciech Hanke, ¸ódê Prof. dr hab. n. med. Marek Jakubowski, ¸ódê Prof. dr hab. n. med. Gerard Jonderko, Katowice Prof. dr hab. n. med. Marcin Kamiƒski, Katowice Prof. dr hab. n. med. Emilia Kolarzyk, Kraków Prof. dr hab. in˝. Roman Knapek, Pszczyna Prof. dr hab. n. med. Aleksandra Kochaƒska-Dziurowicz, Katowice Prof. dr hab. n. przyr. Jerzy Kwapuliƒski, Katowice Prof. dr hab. n. med. Henryka Langauer-Lewowicka, Sosnowiec

Prof. dr hab. n. farm. Jan Ludwicki, Warszawa Prof. dr hab. n. med. Kazimierz Marek, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Jacek Musia∏, Kraków Prof. dr hab. n. med. Zofia Olszowy, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Janusz Pach, Kraków Dr hab. n. med. prof. nadzw. Krystyna Pawlas, Wroc∏aw Prof. dr hab. n. med. W∏adys∏aw Pierzcha∏a, Katowice Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Rudkowski, Sosnowiec Prof. dr hab. Jerzy Boles∏aw Samoliƒski, Warszawa Dr hab. n. med. prof. nadzw. Andrzej Sobczak, Katowice Prof. dr hab. n. med. Jerzy A. Sokal, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Neonila Szeszenia-Dàbrowska, ¸ódê Prof. dr hab. n. hum. Beata Tobiasz-Adamczyk, Kraków Prof. dr hab. n. med. Barbara Zahorska-Markiewicz, Katowice Prof. dr hab. n. med. Jan E. Zejda, Katowice Prof. dr hab. n. med. Brunon Zem∏a, Gliwice Dr hab. n. med. Renata Z∏otkowska, Katowice

Cz∏onkowie Zagraniczni / International Editorial Board Alena Bartonova, PhD, Oslo, Norway Prof. David Bellinger, PhD, Boston, USA Stephan Boese O’Reilly, MD, MPH, PhD, Munich,Germany Karin Broberg Palmgren, MSc, PhD, Lund, Sweden Prof. Dmitri Chvoryk, MD, PhD, Grodno, Belarus Eva Csobod, MD, PhD, Szentendre, Hungary Miroslav Dostal, MD, Praha, Czech Republic Prof. Gyula Dura, MD, PhD, Budapest, Hungary Ruth Etzel, MD, PhD, WHO Geneva, Switzerland Donato Greco, MD, Rome, Italy Prof. Helmut Greim, MD, PhD, Munich, Germany Prof. Philippe Hartemann, MD, PhD, Nancy, France Peter van den Hazel, MD, Arnhem, Netherlands Prof. Diane E. Heck, MD, PhD, New York, USA Dorota Jarosiƒska, MD, EPA ,Copenhagen, Dennmark Hannu Komulainen, MD, Kuopio, Finland Jan Koval, MD, Presov, Slovakia Prof. Jean Krutmann, MD, PhD, Düsseldorf, Germany Ruzena Kubinova, MD, Praha, Czech Republic Won Jin Lee, MD, MPH, PhD, Seoul, Republic of Korea

Prof. Robert Malina, Dr h.c.m., PhD, Bay City, USA Dainius Martuzevicius, PhD, Kaunas, Lithuania Mark D. Miller, MD, MPH, Oackland, USA Hans Moshammer, MD, PhD, Wien, Austria Prof. Karl Ernst von Muehlendahl, MD, PhD, Osnabrück, Germany Prof. Yuriy Nechytaylo MD, PhD Tchernivtsi, Ukraina Peter Ohnsorge, MD, Wurzburg, Germany Anna Paldy, MD, MPH, PhD, Budapest, Hungary Prof. Roberto Ronchetti, MD, PhD, Rome, Italy Peter Rudnai, MD, Budapest, Hungary Prof. Tore Sanner, MD, PhD, Oslo, Norway Piersante Sestini, MD, Siena, Italy Birute Skerliene, MD, PhD, Vilnius, Lithuania Prof. Staffan Skerfving, MD, PhD, Lund, Sweden Prof. Anne Steenhout, MD, PhD, Brussels, Belgium Loreta Strumylaite, MD, PhD, Kaunas, Lithuania Andrzej Szpakow, MD, PhD, Grodno, Belarus Prof. Gerhard Winnecke, MD, PhD, Düsseldorf, Germany

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2011; 14 (2)

1


Adres Redakcji i Wydawcy:

Editorial office and publisher’s address:

Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego oraz Polskie Towarzystwo Medycyny Ârodowiskowej ul. KoÊcielna 13 41-200 Sosnowiec tel. (32) 266-08-85 wew. 201, 202 fax (32) 266-11-24 e-mail: ms@ imp.sosnowiec.pl

Institute of Occupational Medicine and Environmental Health and Polish Society of Environmental Medicine KoÊcielna 13 Str. 41-200 Sosnowiec, Poland Tel. +48 (32) 266-08-85 ext. 201, 202 Fax: +48 (32) 266-11-24 e-mail: ms@ imp.sosnowiec.pl

Warunki prenumeraty:

Subscription conditions:

Cena prenumeraty rocznej dla instytucji wynosi 105 z∏ (26,25 z∏ za jeden numer), dla odbiorców indywidualnych 63 z∏ (15,75 z∏ za jeden numer).

Annual subscription for institutions: 105 z∏ (26,25 z∏ one volume) Annual subscription for individuals: 63 z∏ (15,75 z∏ one volume). Subscription orders should be sent to the following address: Environmental Medicine Editorial Office Institute of Occupational Medicine and Environmental Health KoÊcielna 13 Str. 41-200 Sosnowiec, Poland

Zamówienie prosimy kierowaç na adres: Redakcja Medycyny Ârodowiskowej Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego ul. KoÊcielna 13 41-200 Sosnowiec Zakup numeru bie˝àcego i numerów archiwalnych mo˝liwy jest po dokonaniu wp∏aty na konto Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego w Sosnowcu nr: 13 1160 2202 0000 0000 7623 3258

Readers or institutions interested in subscribing the journal should send an order to the address of editorial office. Payments could be made to the account no. MILLENIUM Bank S.S. Oddzia∏ Katowice PL13 1160 2202 0000 0000 7623 3258 BIC/SWIFT: BIGBPLPWXXX of the Institute of Occupational Medicine and Environmental Health in Sosnowiec

Wp∏at tytu∏em op∏aty cz∏onkowskiej mo˝na dokonywaç na konto Polskiego Towarzystwa Medycyny Ârodowiskowej nr: 56 1020 2498 0000 8502 0172 1018

Osoby zainteresowane zamieszczeniem reklamy w czasopiÊmie „Medycyna Ârodowiskowa - Environmental Medicine” prosimy o kontakt z redakcjà

Individuals interested in printing adverts in the magazine „Medycyna Ârodowiskowa - Environmental Medicine” are requested to contact editor’s office

Czasopismo ukazuje si´ w wersji pierwotnej drukowanej oraz w wersji elektronicznej na stronie www.medycynasrodowiskowa.pl

Journal is published in the original printed version and on website www.medycynasrodowiskowa.pl

Kwartalnik „Medycyna Ârodowiskowa - Environmental Medicine” jest wspó∏finansowany ze Êrodków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy˝szego

Journal „Medycyna Ârodowiskowa - Environmental Medicine” is co-financed by the Ministry of Science and Higher Education

Nak∏ad: 200 egz.

Edition: 200 copies Punktacja czasopisma: MNiSW (Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wy˝szego) – 6,0 p. IC (Index Copernicus) – 4,78 p.

ISSN 1505-7054 2

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2010; 13 (1)


SPIS TREÂCI ARTYKU¸ REDAKCYJNY Czynniki chemiczne w Êrodowisku zagra˝ajàce zdrowiu ludzi Andrzej Sobczak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

PRACE ORYGINALNE Biomonitoring u ludzi (HBM) – uczenie si´ przez zabaw´ Karl Ernst von Muehlendahl, Judith Linnemann . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19

ZawartoÊci metali ci´˝kich w mchach nara˝onych na dzia∏anie py∏u atmosferycznego po erupcji wulkanu Eyjafjallajökull Patryk Ochota, Adam Prokopowicz, Leon KoÊmider, Ma∏gorzata Choina, Adam Stebel, Andrzej Sobczak . . . . . 21

Osiàgni´cia szkolne ch∏opców z Dolnego Âlàska w Êwietle st´˝enia o∏owiu we krwi Grzegorz ˚urek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

Ocena dyskryminacyjnej roli wykszta∏cenia matki i dzietnoÊci rodzin w kszta∏towaniu wysokoÊci cia∏a dzieci z Zag∏´bia Miedziowego Jaros∏aw Fugiel, Teresa S∏awiƒska, Zofia Ignasiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

Wp∏yw stylu ˝ycia na mas´ cia∏a u nastolatków na podstawie badania ankietowego w wybranej grupie m∏odzie˝y wiejskiej i miejskiej Monika Âcibor, Angelika Góra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39

Pacjenci placówek ochrony zdrowia wobec problemu palenia tytoniu przez personel medyczny Lucyna Sochocka, Donata Kurpas, Agnieszka Mastalerz, Mariola Wojtal, Aleksander Wojty∏ko, Sylwia Radzik . . 46

Zjawisko krzywdzenia dzieci na podstawie badaƒ gimnazjalistów Joanna Kasznia-Kocot, Karolina Ko∏odziejska, Agata Wypych-Âlusarska, Izabela Kocot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51

PRACE POGLÑDOWE Ostra choroba wysokogórska Jakub Krzeszowiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61

Od˝ywianie si´ dzieci romskich i jego wp∏yw na niektóre wskaêniki zdrowia Ján Koval’, Slávka Mrosková, Dagmar Magurová . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69

KOMUNIKATY Regulamin publikowania prac – wskazówki dla Autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 Statut Polskiego Towarzystwa Medycyny Ârodowiskowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Prace opublikowane w „Medycynie Ârodowiskowej” w 2011 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 Spis Autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

3


CONTENTS EDITORIAL Health hazardous chemical compounds in the human environment Andrzej Sobczak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

ORIGINAL PAPERS Human-biomonitoring (HBM) – learning by playing Karl Ernst von Muehlendahl, Judith Linnemann . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19

Heavy metals in moss samples exposed to the atmospheric dust after eruption of Eyjafjallajökull Volcano Patryk Ochota, Adam Prokopowicz, Leon KoÊmider, Ma∏gorzata Choina, Adam Stebel, Andrzej Sobczak . . . . . 21

The School Performance of Boys from Rural Schools in Lower Silesia in the Light of Lead Concentration in Blood Grzegorz ˚urek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27

Evaluation of discriminant role of mother’s education and family size in shaping body height of children from the Copper Basin Jaros∏aw Fugiel, Teresa S∏awiƒska, Zofia Ignasiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32

Impact of life style on body weight in adolescents on the basis of questionnaire findings in selected group of youth from rural and urban areas Monika Âcibor, Angelika Góra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39

Patients of health care institutions towards the problem of tobacco smoking by the medical staff Lucyna Sochocka, Donata Kurpas, Agnieszka Mastalerz, Mariola Wojtal, Aleksander Wojty∏ko, Sylwia Radzik . . 46

Phenomenon of child abuse based on studies of high school students Joanna Kasznia-Kocot, Karolina Ko∏odziejska, Agata Wypych-Âlusarska, Izabela Kocot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51

REVIEW PAPERS Acute mountain sickness Jakub Krzeszowiak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61

Nutrition of the Roma children and its impact on some indicators of health Ján Koval’, Slávka Mrosková, Dagmar Magurová . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69

ANNOUNCEMENTS Instructions to authors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Statute of Polish Society of Environmental Medicine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Papers published in “Environmental Medicine” in 2011 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 List of Authors . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90

4

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


Od Redaktora Wp∏yw chemizacji Êrodowiska na zdrowie to jedno z podstawowych zagadnieƒ obecnego czasu. Omawia to artyku∏ redakcyjny, który powinien wzbudziç zainteresowanie nie tylko toksykologów, ale przede wszystkim lekarzy praktyków i pracowników zdrowia publicznego. Wykaz czynników Êrodowiskowych i znalezienie opisu ich dzia∏ania jest u∏atwione przez u˝ycie adresu www.allum.de, o czym mowa w artykule na temat interaktywnego nauczania HBM (human biomonitoring). Prace oryginalne. Przyk∏adem globalizacji zanieczyszczenia Êrodowiska jest m.in. opad metali ci´˝kich na nasz teren pochodzàcych z wybuchu wulkanu w Islandii. Podano wyniki zwi´kszonej iloÊci Pb, Cd, Fe, Mn, Zn, Cr i Cu osiad∏ych na mchu w okresie po erupcji wulkanu. Wiele poprzednio opublikowanych prac, m.in. tak˝e w MÂ, wskazywa∏o na negatywny wp∏yw metali ci´˝kich na zdolnoÊci intelektualne uczniów – praca w niniejszym numerze MÂ wykazuje obni˝enie wyników uczenia si´ ch∏opców, u których st´˝enie o∏owiu we krwi by∏o wy˝sze ni˝ 6 µg/dl (granica umowna). Na podstawie badania przekrojowego (2599 uczniów obojga p∏ci) stwierdzono, ˝e czynniki wp∏ywajàce na taki element rozwoju fizycznego dziecka jakim jest wzrost, to wielodzietnoÊç rodziny oraz wykszta∏cenie matki. W celu okreÊlenia masy cia∏a badaniem obj´to 136 uczniów w wieku 14–15 lat (69 ch∏opców i 67 dziewczàt). Nadmiar masy cia∏a stwierdzono

u 15,9% nastolatków, z czego 4,5% stanowi∏y osoby oty∏e. Omówiono po raz kolejny wp∏yw stylu ˝ycia na zdrowie. Wydaje si´, ˝e powtarzanie tego tematu umacnia dzia∏ania z zakresu profilaktyki i promocji zdrowia. Nadal aktualny jest problem zwalczania palenia tytoniu, a szczególnie w zwiàzku z ostatnià ustawà z 2010 roku – okaza∏o si´, ˝e ustawa nie jest rygorystycznie przestrzegana nawet w placówkach ochrony zdrowia, a tak˝e wÊród lekarzy. W gimnazjach na podstawie ankiety oceniono retrospektywnie cz´stoÊç wyst´powania „zespo∏u dziecka maltretowanego”, co obejmuje maltretowanie fizyczne, psychiczne i emocjonalne, zaniedbanie potrzeb fizycznych, leczniczych i emocjonalnych oraz gwa∏t i nadu˝ycie seksualne. Niestety wszystkie te formy wyst´powa∏y w Êrodowisku szkolnym jak i rodzinnym. Prace poglàdowe reprezentuje opis ostrej choroby wysokogórskiej – ludzie coraz cz´Êciej penetrujà dotàd niedost´pne obszary Êrodowiskowe i roÊnie wiedza na ten temat. Kolejny artyku∏ poglàdowy w oparciu o aktualne dane ze S∏owacji dotyczy ˝ycia i zwyczajów ˝ywieniowych Romów, a tak˝e problemu ich integracji do Êrodowiska spo∏ecznego. Warto porównaç te dane z polskà publikacjà w MÂ 2011, 14, nr 2, s. 7–12.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

Redaktor Naczelny Prof. dr. hab. n. med. Zbigniew Rudkowski

5


6

Medycyna Ă‚rodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


ARTYKU¸ REDAKCYJNY EDITORIAL

CZYNNIKI CHEMICZNE W ÂRODOWISKU ZAGRA˚AJÑCE ZDROWIU LUDZI HEALTH HAZARDOUS CHEMICAL COMPOUNDS IN THE HUMAN ENVIRONMENT

Andrzej Sobczak 1, 2 1 Zak∏ad SzkodliwoÊci Chemicznych i Toksykologii Genetycznej, Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego, KoÊcielna 13, 41-200 Sosnowiec 2 Zak∏ad Chemii Ogólnej i Nieorganicznej, Wydzia∏ Farmaceutyczny z Oddzia∏em Medycyny Laboratoryjnej Âlàskiego Uniwersytetu Medycznego, Jagielloƒska 4, 41-200 Sosnowiec

Streszczenie

Abstract

Antropogenna dzia∏alnoÊç, w szczególnoÊci przemys∏ chemiczny, jest przyczynà pojawienia si´ w Êrodowisku cz∏owieka wielu zwiàzków niebezpiecznych dla zdrowia. Badania naukowe wyraênie wskazujà na wielkà skal´ oddzia∏ywania zwiàzków chemicznych na przyrod´ i cz∏owieka. Przedstawiony artyku∏ omawia dotychczasowà wiedz´ dotyczàcà wybranych zwiàzków toksycznych, miejsc ich wyst´powania, dróg nara˝enia, dzia∏ania toksycznego i regulacji prawnych. Szczególnà uwag´ poÊwi´cono niebezpiecznym substancjom chemicznym, na które nara˝ony jest p∏ód oraz najm∏odsze dzieci.

Antropogenic activity, chemical industry in particular is the cause of incidence in the human environment of many health hazardous compounds. Carried out studies clearly define the range of chemical compounds activity upon the nature and the human being. The presented manuscript reports latter knowledge concerning selected toxic compounds, raising sites, exposure routes, toxic activity and legal regulations. Particular attention was paid to hazardous chemical substances to which a fetus and the youngest children are exposed.

S∏owa kluczowe: nara˝enie na zwiàzki chemiczne, trwa∏e zanieczyszczenia organiczne, dysruptory endokrynne

Wst´p Rozwojowi cywilizacyjnemu ludnoÊci towarzyszy pojawianie sie coraz to nowych dóbr konsumpcyjnych do wytworzenia których potrzeba nowych ma-

Key words: exposure to chemical compounds, persistent organic pollutants, endocrine-disrupting compounds

teria∏ów, w tym nowych zwiàzków chemicznych. Âwiatowa produkcja substancji chemicznych wzros∏a z miliona ton w 1930 roku do ponad 400 milionów ton w roku 2005. Na europejskim rynku znaj-

Nades∏ano: 24.02.2012 Zatwierdzono do druku: 5.03.2012 Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

7


duje sie ponad 100.000 ro˝nych zarejestrowanych substancji chemicznych, spoÊród których 30.000 jest przedmiotem obrotu w iloÊci przekraczajàcej jednà ton´ rocznie. Przemys∏ chemiczny Unii Europejskiej, produkujàcy oko∏o jednà trzecià ca∏kowitej produkcji Êwiatowej, jest najwi´kszym przemys∏em chemicznym Êwiata. Drugim potentatem w produkcji chemikaliów sà Stany Zjednoczone [1]. Tam te˝ zapoczàtkowano prace majàce na celu okreÊlenie toksycznoÊci produktów chemicznych trafiajàcych na rynek konsumencki i poddanie ich regulacjom prawnym.

Regulacje prawne Ustaw´ o kontroli substancji toksycznych po raz pierwszy wprowadzono w roku 1976 (TSCA, Toxic Substances Control Act). Intencjà ustawodawcy by∏o zapewnienie, ˝e otrzymane substancje chemiczne sà bezpieczne przez ca∏y okres ich wykorzystywania czyli od chwili produkcji do momentu ich utylizacji. W momencie wprowadzenia ustawy na rynku amerykaƒskim znajdowa∏o si´ 62.000 chemikaliów, które nie by∏y zbadane pod kàtem ich wp∏ywu na zdrowie lub Êrodowisko naturalne. W ciàgu 35 lat Agencja Ochrony Êrodowiska USA (EPA, US Environmental Protection Agency) przetestowa∏a tylko oko∏o 200 zwiàzków lub grup zwiàzków, z których jedynie pi´ç (polichlorowane bifenyle, chlorofluoroalkany, dioksyna, azbest, zwiàzki chromu szeÊciowartoÊciowego) obj´to regulacjami prawnymi [2]. Po roku 1976 zastosowanie komercyjne na rynku amerykaƒskim znalaz∏o kolejne 22.000 chemikaliów. Przemys∏ chemiczny, zobowiàzany przez TSCA do badania wp∏ywu nowo zsyntetyzowanych zwiàzków na zdrowie oraz Êrodowisko, wykorzystujàc luki w ustawie, nie przekazywa∏ odpowiednich informacji do EPA. Taki stan rzeczy zmobilizowa∏ Êrodowisko pediatrów, którzy w roku 2011 wezwali do rewizji TSCA. Zmiany dotyczà obarczenia przemys∏u chemicznego odpowiedzialnoÊcià za wykonanie badaƒ zwiàzanych z toksycznoÊcià nowych i istniejàcych substancji chemicznych oraz wyznaczeniem standardów bezpieczeƒstwa celem ochrony spo∏eczeƒstwa w tym dzieci – grupy szczególnie wra˝liwej na zanieczyszczenie Êrodowiska [3]. Podobne dzia∏ania podj´to w Unii Europejskiej. 1 czerwca 2007 roku wesz∏o w ˝ycie Rozporzàdzenie Parlamentu Europejskiego o akronimie REACH (Registration, Evaluation and Authorisation of Chemicals), które ma na celu radykalne zmniejszenie zagro˝eƒ dla zdrowia ludzi oraz Êrodowiska, powstajàcych na etapie produkcji, obrotu i wykorzystania chemikaliów, zwiàzanych z niebezpiecznymi w∏aÊciwoÊciami substancji chemicznych. Chodzi tu g∏ownie o zmniejszenie ryzyka zwiàzanego z niebez-

8

piecznymi w∏aÊciwoÊciami toksycznymi i ekotoksycznymi chemikaliów, w szczególnoÊci z w∏aÊciwoÊciami rakotwórczymi, mutagennymi i teratogennymi w odniesieniu do zdrowia ludzi i – w odniesieniu do Êrodowiska – o zmniejszenie ryzyka zwiàzanego z d∏ugotrwa∏ym oddzia∏ywaniem niebezpiecznych substancji na elementy ekosystemów. W ramach rozporzàdzenia REACH w pierwszej kolejnoÊci rejestrowane by∏y (do koƒca listopada 2010) substancje, których roczny obrót przekracza∏ 1000 ton oraz substancje zakwalifikowane jako rakotwórcze, mutagenne, lub dzia∏ajàce szkodliwie na rozrodczoÊç. W nast´pnych latach zarejestrowane zostanà substancje w kolejnoÊci malejàcego tona˝owo obrotu rocznego a proces ten zakoƒczy si´ w 2018 roku i obejmie produkty chemiczne, których obrót roczny przekracza 1 ton´. Efektem REACH b´dzie znormalizowanie i ujednolicenie we wszystkich krajach Unii Europejskiej obowiàzku analizy wp∏ywu chemikaliów na zdrowie ludzi. Raport bezpieczeƒstwa chemicznego sporzàdzony przez producenta lub importera chemikaliów b´dzie zawiera∏ klasyfikacje zagro˝eƒ stwarzanych przez substancje i ocen´, czy zgodnie z okreÊlonymi w rozporzàdzeniu kryteriami, jest ona trwa∏a, toksyczna i czy ulega biokumulacji [4].

Zwiàzki chemiczne niebezpieczne dla zdrowia p∏odu i dzieci Wielka i stale rosnàca liczba substancji chemicznych wprowadzanych do produkcji stwarza zagro˝enie dla Êrodowiska a tym samym dla zdrowia cz∏owieka. W trakcie produkcji, wykorzystywania Êrodków chemicznych w gospodarce i rolnictwie, degradacji („starzenia si´”) materia∏u w wyniku procesów fizykochemicznych, procesów spalania, procesów utylizacji, nast´puje zanieczyszczenie powietrza gleby i wody zwiàzkami chemicznymi. Niektóre z nich w Êrodowisku mogà przetrwaç przez kilka dekad. Poprzez uk∏ad oddechowy, uk∏ad pokarmowy i skór´ dostajà si´ one do organizmu cz∏owieka. Obecnie nie ulega ˝adnej wàtpliwoÊci, ˝e stanowià one istotne zagro˝enie dla zdrowia. Nawet ekspozycja na niskie dawki niektórych substancji chemicznych, zw∏aszcza w ∏onie matki lub okresie wczesnego dzieciƒstwa, mo˝e spowodowaç negatywne, nieodwracalne skutki zdrowotne. Randomizowane badania mieszkaƒców USA, opublikowane w 2005 roku przez amerykaƒskà agencj´ Center for Disease Control and Prevention [5] wskazujà, ˝e w tkankach i p∏ynach ustrojowych doros∏ych i dzieci wyst´puje szereg grup zwiàzków, z czego znaczna cz´Êç o udowodnionym dzia∏aniu toksycznym na organizm cz∏owieka (tabela I).

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


Tabela I. Substancje chemiczne znalezione w organizmie podczas badaƒ randomizowanej próby mieszkaƒców USA Table I. Distribution of chemicals found in a random sample of the U.S. population Grupy substancji chemicznych

Procentowy udzia∏

Pestycydy fosforoorganiczne

2

Pestycydy pyretroidowe

2

Polichlorowane dibenzofurany

2

Polichlorowane bifenyle

5

Niedioksynowe kongenery polichlorowanych bifenyli

7

Polichlorowane dibenzo-p-dioksyny

7

Pestycydy chloroorganiczne

7

WielopierÊcieniowe w´glowodory aromatyczne

12

Fitoestrogeny

14

Ftalany

15

Metale

27

Ksenobiotyki znajdujàce si´ w organizmie kobiet w cià˝y mogà ∏atwo przedostawaç si´ do p∏odu. W 2004 roku zespó∏ Environmental Working Group zbada∏ krew p´powinowà dziesi´ciu noworodków pod kàtem obecnoÊci niebezpiecznych ksenobiotyków [6]. Wytypowano 413 substancji chemicznych do badaƒ. SpoÊród tej liczby w badanych próbkach znaleziono 287 ksenobiotyków. W tej grupie 180 substancji mo˝e byç przyczynà powstania nowotworów u ludzi lub zwierzàt, 217 jest toksycznych dla mózgu i uk∏adu nerwowego a 208 w badaniach nad zwierz´tami powodowa∏o wady urodzenia lub zaburzenia rozwoju. W tabeli II pokazano typy wykrytych substancji chemicznych, liczb´ noworodków u których w p´powinie wykryto przynajmniej jeden zwiàzek z ka˝dego typu oraz iloÊç zwiàzków wykrytych w stosunku do iloÊci zwiàzków szukanych. Nara˝enie na Êrodowiskowe substancje chemiczne jest szczególnie niebezpieczne dla zdrowia p∏odu, szczególnie w okresie gdy jego narzàdy znajdujà si´ w okresie oznaczonym jako „okno wra˝liwoÊci” oraz dla najm∏odszych dzieci. Pod tym wzgl´dem negatywne efekty zdrowotne sà zdecydowanie wi´ksze i groêniejsze ni˝ dla osób doros∏ych nara˝onych na takà samà dawk´ ksenobiotyków. Jest to spowodowane cechami metabolicznymi, fizjologicznymi oraz behawioryzmem dziecka. W stosunku do masy cia∏a, dzieci w porównaniu z doros∏ymi majà wi´kszà powierzchni´ cia∏a, wi´ksze zapotrzebowanie na powietrze oddechowe, spo˝ywajà

wi´cej wody i ˝ywnoÊci [7]. Sp´dzajà wi´cej czasu na pod∏odze w bezpoÊrednim sàsiedztwie wyk∏adzin z tworzyw sztucznych, dywanów, mebli. Majà bezpoÊredni kontakt z zabawkami produkowanymi g∏ównie z mas plastycznych [8]. Niedostatecznie pilnowane mogà byç nara˝one na wprowadzenie do organizmu zanieczyszczonego piasku, ziemi, roÊlin [9].

Toksyczne zwiàzki wchodzàce w sk∏ad produktów z którymi stycznoÊç majà dzieci Organizacja Natural Resources Defense Council [10] wytypowa∏a 11 toksycznych zwiàzków i grup zwiàzków chemicznych, które wchodzà w sk∏ad produktów, z którymi dzieci majà stycznoÊç oraz wyst´pujà w Êrodowisku gdzie najcz´Êciej przebywajà dzieci (mieszkanie, szko∏a, place zabaw). Azbest – sà to w∏ókniste kryszta∏y, na ogó∏ krzemianowych minera∏ów, o stosunku d∏ugoÊci do Êrednicy w∏ókna co najmniej 100:1. Wyst´powanie Ze wzgl´du na znacznà odpornoÊç na dzia∏anie czynników chemicznych, Êcieranie i wysokà temperatur´ znalaz∏ zastosowanie jako materia∏ izolacyjny, substrat do produkcji tkanin azbestowych, farb ogniotrwa∏ych, ok∏adzin szcz´k hamulcowych, niepalnych materia∏ów budowlanych (pokrycia dachowe, rury).

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

9


Tabela II. Chemikalia wykryte we krwi p´powinowej noworodków Table II. Chemicals detected in human umbilical cord blood

Typ zwiàzku1

èród∏o wyst´powania / toksycznoÊç

Liczba noworodków, u których wykryto co najmniej jeden zwiàzek ka˝dego typu

IloÊç zwiàzków wykrytych do szukanych

Rt´ç

Elektrownie w´glowe, paleniska domowe. Gromadzi si´ w owocach morza (dimetylort´ç), niszczy b∏ony biologiczne, ∏àczy si´ z bia∏kami

10

1/1

WielopierÊcieniowe w´glowodory aromatyczne (PAH)

Spalanie paliw, Êmieci. Rakotwórcze, kumulujà si´ w uk∏adzie pokarmowym

10

9/18

Polibromowane dibenzodioksany i furany(PBBD/F)

Stosowane jako uniepalniacze w produkcji m.in. tworzyw sztucznych. Dzia∏ajà toksycznie na uk∏ad hormonalny

7

7/12

Perfluorowane chemikalia(PFCs)

Produkty rozpadu teflonu, tkanin, opakowaƒ. Rakotwórcze, sà przyczynà wad wrodzonych

10

9/12

Polichlorowane dibenzodioksyny i furany (PBCD/F)

Produkty uboczne podczas wytwarzania PVC. Trwa∏e w Êrodowisku, rakotwórcze, toksyczne dla uk∏adu hormonalnego

10

11/17

Pestycydy chloroorganiczne (OCs)

Obecnie zakazane ale ze wzgl´du na trwa∏oÊç obecne w Êrodowisku. Rakotwórcze, toksycznie dzia∏ajà na proces reprodukcji

10

21/28

Polibromowane difenyloetery (PBDEs)

Niepalne elementy mebli, wyrobów elektronicznych. Toksyczne dla uk∏adu nerwowego i tarczycy

10

32/46

Polichlorowane naftaleny (PCNs)

Konserwacja drewna, spalanie odpadów. Uszkadzajà wàtrob´ i nerki

10

50/70

Polichlorowane bifenyle (PCBs)

Izolatory i smary przemys∏owe, bardzo trwa∏e w Êrodowisku. Rakotwórcze uszkadzajà uk∏ad nerwowy

10

147/209

1

W nawiasach skróty w piÊmiennictwie angloj´zycznym

Nara˝enie Ryzyko wch∏aniania w∏ókien azbestowych wyst´puje podczas pracy z minera∏ami azbestowymi oraz podczas kruszenia i obróbki produktów azbestowocementowych, podczas rozbiórki domów ocieplanych p∏ytami azbestowymi, podczas utylizacji materia∏ów azbestopochodnych. W pomieszczeniach zamkni´tych mieszkaƒ, szkó∏ i budynków u˝ytecznoÊci publicznej st´˝enie w∏ókien azbestowych mo˝e wynosiç od 30 do 6000 w∏ókien na metr szeÊcienny w zale˝noÊci od materia∏ów jakie zosta∏y u˝yte podczas budowy. Ârodowisko domowe mo˝e zostaç zanieczyszczone przez pracowników zatrudnionych

10

w warunkach nara˝enia na azbest. Mogà oni przenieÊç do domu w∏ókna azbestowe na ubraniu lub butach. Dzia∏anie toksyczne Nara˝enie wyst´puje podczas oddychania zanieczyszczonym powietrzem lub picia zanieczyszczonej wody. SzkodliwoÊç w∏ókien azbestowych zale˝y od Êrednicy i d∏ugoÊci w∏ókien. Wi´ksze w∏ókna nie sà tak szkodliwe, gdy˝ w wi´kszoÊci zatrzymujà si´ w górnych drogach oddechowych skàd sà usuwane przez rz´ski. W∏ókna bardzo drobne sà usuwane przez system odpornoÊciowy. Najbardziej niebez-

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


pieczne sà w∏ókna cienkie (do 0,01 µm) – przenikajà one do dolnych dróg oddechowych, wbijajà si´ w p∏uca, gdzie pozostajà przez d∏ugi okres. Wieloletnie dra˝nienie komórek jest procesem inicjujàcym kancerogenez´. Azbest mo˝e byç przyczynà powstania nowotworu mi´dzyb∏oniaka op∏ucnej, gard∏a, prze∏yku, jelita grubego, nerek. Palenie papierosów przez osoby nara˝one na azbest wywiera efekt synergistyczny zwi´kszajàc ryzyko raka p∏uc. Choroby wywo∏ane przez azbest mogà pojawiç si´ po 20 lub wi´cej latach od chwili nara˝enia. Jednà z nienowotworowych chorób wywo∏anych przez azbest jest bliznowacenie p∏uc (azbestoza). Regulacje prawne Wed∏ug Mi´dzynarodowej Agencji Badaƒ nad Rakiem (IARC, International Agency of Research on Cancer) kancerogen klasy 1 (rakotwórczy dla ludzi) Obecnie zakazano jego stosowania w wi´kszoÊci krajów. W Polsce zakaz stosowania azbestu i wyrobów zawierajàcych azbest, produkcji wyrobów zawierajàcych azbest oraz obrotu azbestem i wyrobami zawierajàcymi azbest wprowadzono w 1997 roku [11]. WartoÊci odniesienia dla azbestu na terenie Polski, z wy∏àczeniem obszarów ochrony uzdrowiskowej, uÊrednione dla jednej godziny i dla roku kalendarzowego wynoszà odpowiednio 2350 i 250 w∏ókna/m3 [12]. Bisfenol A (BPA, 2,2-bis(p-hydroksyfenylo)propan) – organiczny zwiàzek chemiczny z grupy fenoli. Wyst´powanie Stosowany do otrzymywania tworzyw sztucznych, g∏ównie poliw´glanów i ˝ywic epoksydowych, które powszechnie sà wykorzystywane w produktach konsumenckich takich jak butelki do karmienia niemowlàt, kubki, talerzyki, elementy smoczków oraz do tworzenia pow∏ok wyÊcielajàcych metalowe puszki do przechowywania napojów i ˝ywnoÊci. Nara˝enie BPA znaleziono w organizmie ponad 90% ludnoÊci Stanów Zjednoczonych. Wykryto go prawie we wszystkich p∏ynach ustrojowych (moczu, mleku, krwi p´powinowej, p∏ynie owodniowym, p∏ynie p´cherzykowym). Organizm ludzki rozk∏ada i wydala BPA w ciàgu kilku dni. Jego sta∏a obecnoÊç w organizmie, przy stosunkowo krótkim okresie wydalania, Êwiadczy wi´c o ciàg∏ym nara˝eniu Êrodowiskowym na ten zwiàzek. U wczeÊniaków leczonych na oddzia∏ach intensywnej terapii noworodków stwierdzono ponad dziesi´ciokrotnie wy˝szy poziom BPA

ni˝ w populacji ogólnej. Ska˝ona ˝ywnoÊç jest najwi´kszym êród∏em ekspozycji BPA ale mo˝e on dostaç si´ do organizmu równie˝ poprzez skór´ i wdychanie zanieczyszczonego py∏em powietrza. ToksycznoÊç BPA imituje dzia∏anie estrogenu, mo˝e powodowaç wady wrodzone, przedwczesne dojrzewanie dzieci, nadmiernà aktywnoÊç, obni˝onà p∏odnoÊç oraz zwi´kszone ryzyko zachorowania na raka piersi i prostaty. Wp∏ywa na hormony tarczycy, zaburza metabolizm t∏uszczy i powoduje rozwój insulinoopornoÊci. Badania prowadzone na zwierz´tach wykaza∏y, ˝e substancja ta wywiera szkodliwy wp∏yw na równowag´ hormonalnà u gryzoni w dawkach znacznie ni˝szych od przyj´tych jako bezpieczne. W roku 2007 organizacja Center for the Evaluation of Risks to Human Reproduction (CERHR) na posiedzeniu panelu ekspertów dokona∏a przeglàdu i oceny badaƒ naukowych dotyczàcych potencjalnego szkodliwego wp∏ywu BPA na uk∏ad rozrodczy oraz powstawanie wad rozwojowych. W odniesieniu do kobiet i p∏odów stwierdzono, ˝e ekspozycja na Bisfenol A w trakcie rozwoju p∏odu w macicy mo˝e powodowaç wady rozwojowe uk∏adu nerwowego oraz zmiany behawioralne a konsekwencje przenoszà si´ na niemowl´ta i dzieci [13]. Regulacje prawne Wed∏ug IARC zaliczany do grupy 3 (nierakotwórczy dla ludzi). Pierwszym krajem wprowadzajàcym zakaz produkowania i importu produktów konsumenckich by∏a Norwegia. Odpowiednie regulacje prawne wprowadzono w tym kraju w roku 2007. Obecnie w USA, w ponad 30 stanach obowiàzuje zakaz stosowania BAP do produkcji wyrobów, z którymi stycznoÊç majà dzieci. Od 1 marca 2011 roku Unia Europejska wprowadzi∏a na jej terenie, zakaz produkcji oraz importu butelek dla niemowlàt zawierajàcych BPA. Formaldehyd (aldehyd mrówkowy, metanal) – organiczny zwiàzek chemiczny, pierwszy w szeregu homologicznym aldehydów o wzorze HCHO Wyst´powanie Formaldehyd znajduje szerokie zastosowanie w produkcji bardzo wielu wyrobów – Êrodków antyseptycznych, leków, kosmetyków, p∏ynów do zmywania naczyƒ, p∏ynów zmi´kczajàcych tkaniny, Êrodków do piel´gnacji obuwia i czyszczenia dywanów, tapet, klejów, farb i lakierów oraz tworzyw sztucznych. Jest równie˝ stosowany jako Êrodek konserwujàcy (E240) w produktach spo˝ywczych (np. niektórych gatunkach serów, suszonej ˝ywnoÊci, suszonych rybach). Formaldehyd powstaje rów-

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

11


nie˝ podczas niepe∏nego spalania substancji zawierajàcych w´giel. Jednak g∏ównym êród∏em nara˝enia wewnàtrz pomieszczeƒ sà u˝yte do budowy materia∏y, spoiwa, ˝ywice, oraz drewno kompozytowe wykorzystane w produkcji mebli, blatów, paneli. Nara˝enie Formaldehyd w warunkach normalnych jest gazem. Dlatego ulatniajàc si´ z materia∏ów budowlanych i mebli w pomieszczeniach zamkni´tych w d∏u˝szym przedziale czasu mo˝e spowodowaç znaczne podwy˝szenie jego st´˝enia w powietrzu. Z tego te˝ powodu nara˝enie dzieci, które wi´kszoÊç czasu przebywajà w pomieszczeniach jest stosukowo powszechne. ToksycznoÊç D∏ugotrwa∏e nara˝enie na formaldehyd jest przyczynà raka nosa, gard∏a, bia∏aczki oraz innych nowotworów uk∏adu oddechowego. Krótkoterminowa ekspozycja tego zwiàzku prowadzi do podra˝nienia oczu, nosa, gard∏a i skóry. Mo˝e byç przyczynà nudnoÊci, bólu g∏owy. U dzieci eksponowanych na podwy˝szony poziom formaldehydu stwierdzono alergiczne kontaktowe zapalenie skóry oraz wzrost zachorowaƒ na astm´. Regulacje prawne W 2006 roku IARC sklasyfikowa∏a formaldehyd jako znany czynnik rakotwórczy u ludzi (grupa 1) ze wzgl´du na wystarczajàce dowody na zwiàzek pomi´dzy ekspozycjà na formaldehyd i rakiem jamy nosowo-gard∏owej. W 2009 roku IARC stwierdzi∏a, ˝e istniejà wystarczajàce dowody przyczynowego zwiàzku pomi´dzy formaldehydem i bia∏aczkà. W Polsce do chwili obecnej zwiàzek ten zaliczany jest do grupy 3 (substancje o mo˝liwym dzia∏aniu rakotwórczym na cz∏owieka). WartoÊci odniesienia dla formaldehydu na terenie Polski, z wy∏àczeniem obszarów ochrony uzdrowiskowej, uÊrednione dla jednej godziny i dla roku kalendarzowego wynoszà odpowiednio 50 i 4 µg/m3 [12], a dopuszczalne st´˝enia w pomieszczeniach kategorii A (pomieszczenia mieszkalne, pomieszczenia przeznaczone na sta∏y pobyt dzieci i m∏odzie˝y w budynkach oÊwiaty oraz pomieszczenia do przechowywania ˝ywnoÊci) i kategori B (pomieszczenia przeznaczone na pobyt ludzi w budynkach u˝ytecznoÊci publicznej) wynoszà odpowiedni 50 i 100 µg/m3 [14] Heksan – organiczny zwiàzek chemiczny z grupy alkenów o wzorze C6H12, niereaktywny chemicznie, w warunkach normalnych ciecz o niskiej temperaturze wrzenia.

12

Wyst´powanie Szeroko rozpowszechniony rozpuszczalnik u˝ywany jako Êrodek czyszczàcy w przemyÊle drukarskim, obuwniczym, tekstylnym, motoryzacyjnym i meblarskim. W przedmiotach u˝ywanych w gospodarstwie domowym, znajduje si´ m.in. w klejach, spoiwach, farbach i odplamiaczach. Na liÊcie produktów konsumenckich opublikowanych przez US Department of Heath and Human Services znajdujà si´ 54 produkty zawierajàce heksan. Nara˝enie Ze wzgl´du na du˝à lotnoÊç najwi´ksze nara˝enie zwiàzane jest z oddychaniem zanieczyszczonym powietrzem. Wokó∏ zak∏adów u˝ywajàcych heksanu w procesie technologicznym oraz w pobli˝u sk∏adowisk odpadów zawierajàcych heksan mo˝e dochodziç do ska˝enia powietrza i tym samym nara˝enia osób zamieszkujàcych okolice. ToksycznoÊç Ekspozycja krótkoterminowa wp∏ywa na centralny uk∏ad nerwowy i mo˝e powodowaç bóle g∏owy zawroty g∏owy, dezorientacj´, nudnoÊci, niezbornoÊç ruchów i sennoÊç. Wysoki i d∏ugotrwa∏y efekt ekspozycji prowadzi do neuropatii obwodowej, która objawia si´ dr´twieniem i mrowieniem stóp i d∏oni, które nast´pnie obejmuje ca∏e nogi i r´ce, bólem, pieczeniem, zanikiem koordynacji ruchowej oraz os∏abieniem wra˝liwoÊci na dotyk, wibracje i temperatur´. W ci´˝kich przypadkach nast´puje os∏abienie i parali˝ mi´Êni. W po∏àczeniu z innymi rozpuszczalnikami (aceton, keton metylowo-etylowy) wzrasta oddzia∏ywanie na centralny uk∏ad nerwowy. W doÊwiadczeniach na zwierz´tach obserwowano degeneracje obwodowego uk∏adu nerwowego (czasem równie˝ oÊrodkowego uk∏adu nerwowego) rozpoczynajàcà si´ od d∏u˝szych i szerszych aksonów. ToksycznoÊç nie jest przynale˝na do samego heksanu ale do jednego z jego metabolitów – heksa-2,5dionu nale˝àcego do grupy ketonów. Sugeruje si´ jego wp∏yw na struktur´ i funkcje bia∏ek poprzez reakcj´ z grupà aminowà ∏aƒcucha bocznego lizyny wchodzàcej w sk∏ad bia∏ka. Regulacje prawne Heksan nie znajduje si´ na liÊcie IARC. W polskim prawodawstwie znajduje si´ jedynie w wykazie czynników szkodliwych w Êrodowisku pracy. Jego najwy˝sze dopuszczalne st´˝enie (NDZ) w zale˝noÊci od czasu nara˝enia w ciàgu zmiany roboczej wynosi 72 mg/m3. Dopuszczalne st´˝enie w materiale biologicznym (DSB) jego metabolitu (heksa-2,5dionu) wynosi 2,5 mg/l moczu.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


Zwiàzki chromu szeÊciowartoÊciowego Chrom nie wyst´puje w przyrodzie w postaci elementarnej. W po∏àczeniu z innymi pierwiastkami wchodzi w sk∏ad z∏ó˝ mineralnych, z których podstawowe znaczenie przemys∏owe ma jedynie ruda chromitowa (FeCr2O4). Wyst´powanie Zwiàzki chromu powszechnie spotykane w przyrodzie zawierajà ten pierwiastek na trzecim stopniu utlenienia i nie sà toksyczne. Zwiàzki chromu szeÊciowartoÊciowego sà produktem dzia∏alnoÊci przemys∏owej ró˝nych bran˝ – przemys∏u metalurgicznego, garbarskiego, chemicznego (produkcja chromianów). W procesach galwanicznych s∏u˝à do chromowania ochronnego i dekoracyjnego przedmiotów stalowych lub mosi´˝nych. W postaci chromu technicznego lub ˝elazochromu u˝ywane sà jako dodatki do stali odpornych na korozj´ – stali narz´dziowych i konstrukcyjnych. S∏u˝à jako pigmenty (np. ˝ó∏cieƒ chromowa PbCrO4) do produkcji farb mineralnych wykorzystywanych w przemyÊle ceramicznym, w∏ókienniczym, tworzyw sztucznych i papierniczym oraz jako farby malarskie. Sà tak˝e u˝ywane jako inhibitory korozji, katalizatory w procesach polimeryzacji, jako utleniacze w syntezie organicznej, jako surowce w przemyÊle perfumeryjnym i do wyrobu atramentów, jako Êrodki konserwujàce drewno w procesach wysokociÊnieniowych, jako materia∏y Êwiat∏oczu∏e w fotografice. Nara˝enie Nara˝enie na chrom szeÊciowartoÊciowy nast´puje poprzez spo˝ycie ska˝onej ˝ywnoÊci, picia zanieczyszczonej wody lub oddychania zanieczyszczonym powietrzem w miejscu pracy. Szacuje si´, ˝e dwie trzecie sk∏adowisk odpadów poprzemys∏owych zawiera chrom szeÊciowartoÊciowy co stwarza powa˝ne zagro˝enie dla mieszkaƒców ˝yjàcych w ich pobli˝u. ToksycznoÊç Istniejà wystarczajàce dowody naukowe na w∏asnoÊci rakotwórcze zwiàzków chromu szeÊciowartoÊciowego. Wdychanie zanieczyszczonego powietrza jest przyczynà g∏ównie raka p∏uc oraz zmian nowotworowych w nosie, zatokach, drodze oddechowej. Picie zanieczyszczonej wody zwiàzane jest z rakiem jamy ustnej, ˝o∏àdka i jelit. Inne nienowotworowe zmiany chorobowe zwiàzane z nara˝eniem na zwiàzki szeÊciowartoÊciowego chromu to niedokrwistoÊç, szkody reprodukcyjne u m´˝czyzn, podra˝nienie b∏ony Êluzowej nosa, owrzodzenie nosa, wyciek z nosa, astma, kaszel, dusznoÊç Êwiszczàcy oddech oraz owrzodzenia w ˝o∏àdku i jelicie cienkim. ¸atwo przenika przez ∏o˝ysko stwarzajàc powa˝ne zagro˝enie dla p∏odu.

Regulacje prawne W klasyfikacji IARC kancerogen grupy 1 (o udowodnionym dzia∏aniu rakotwórczym dla ludzi). WartoÊci odniesienia dla zwiàzków chromu szeÊciowartoÊciowego na terenie Polski, z wy∏àczeniem obszarów ochrony uzdrowiskowej, uÊrednione dla jednej godziny i dla roku kalendarzowego wynoszà odpowiednio 4,6 i 0,4 µg/m3 [12]. Wg EPA dopuszczalne st´˝enie w wodzie pitnej wynosi 0,06 cz´Êci na miliard (ppb). Chlorek metylenu (dichlorometan) – organiczny zwiàzek chemiczny z grupy halogenków alkilowych o wzorze CH2Cl2. W warunkach normalnych ciecz o du˝ej lotnoÊci. Wyst´powanie W przemyÊle chemicznym powszechnie stosowany rozpuszczalnik. Jest sk∏adnikiem produktów stosowanych do usuwania pozosta∏oÊci kleju, farb, graffiti oraz Êrodków czyszczàcych stosowanych do piel´gnacji drewnianych pod∏óg. W przemyÊle motoryzacyjnym sk∏adnik Êrodków czyszczàcych natomiast w przemyÊle spo˝ywczym u˝ywany do ekstrakcji kofeiny, przypraw i chmielu. Stosowany równie˝ w salonach kosmetycznych jako rozpuszczalnik lakieru do paznokci. Wed∏ug danych opublikowanych przez US Department of Heath and Human Services chlorek metylenu znajduje si´ w 27 produktach przeznaczonych do u˝ytku domowego. W wi´kszoÊci z nich jego zawartoÊç przekracza 50% ca∏kowitego sk∏adu produktu. Nara˝enie Nara˝enie na chlorek metylenu wyst´puje podczas oddychania powietrzem zanieczyszczonym tym zwiàzkiem lub w wyniku bezpoÊredniego kontaktu ze skórà. ToksycznoÊç Chlorek metylenu jest najmniej szkodliwy z chlorowych pochodnych w´glowodorów. B´dàc znacznie mniej szkodliwy od chloroformu, w znacznym stopniu wypar∏ ten rozpuszczalnik z preparatyki organicznej. Du˝a lotnoÊç chlorku metylenu zwi´ksza niebezpieczeƒstwo zatrucia. Dzia∏a dra˝niàco na skór´ i oczy, szkodliwy przy wch∏anianiu przez drogi oddechowe i po po∏kni´ciu. Wdychany powoduje narkoz´ i utrat´ przytomnoÊci. Wp∏ywa na uk∏ad nerwowy, mo˝e powodowaç bóle g∏owy, zawroty g∏owy, nudnoÊci, sennoÊç. W organizmie metabolizowany do toksycznego tlenku w´gla co zwiàzane jest z upoÊledzeniem procesu rozprowadzania tlenu. Chorek metylenu mo˝e dotrzeç przez ∏o˝ysko do p∏odu i mleka matki. W badaniach na zwierz´tach wykazano jego wp∏yw na powstawanie nowotworów p∏uc, wàtroby i sutka piersi.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

13


Regulacje prawne IARC zaliczy∏a chlorek metylenu do grupy 2B (przypuszczalnie rakotwórczy dla ludzi), natomiast US EPA oraz polskie prawodawstwo zakwalifikowa∏y go do grupy 3 (ograniczone dowody dzia∏ania rakotwórczego). WartoÊci odniesienia dla chlorku metylenu na terenie Polski, z wy∏àczeniem obszarów ochrony uzdrowiskowej, uÊrednione dla jednej godziny i dla roku kalendarzowego wynoszà odpowiednio 200 i 25 µg/m3 [12]. Uniepalniacze (ang. flame retardants) – sà to Êrodki opóêniajàce zap∏on, charakteryzujà si´ wysokimi temperaturami zap∏onu, praktycznie sà substancjami niepalnymi. W ich sk∏ad wchodzi pi´ç grup zwiàzków o ró˝nej budowie chemicznej (bromoorganiczne, chloroorganiczne, fosforoorganiczne, azotowe i nieorganiczne). Dwie, szeroko rozpowszechnione substancje z tej grupy, to tris(1,3dichloro-2-propylo)fosforan (TDCP) oraz tris(2chloroetylo)fosforan (TCEP). Wyst´powanie W bran˝y motoryzacyjnej oraz w przemyÊle meblarskim zwiàzki te sà wykorzystywane do produkcji pianek wyÊcie∏ajàcych fotele, kanapy, wózki dzieci´ce, poduszki, ocieplane ubrania dla dzieci. Stosowane w produkcji telewizorów, komputerów, tworzyw sztucznych, farb i lakierów, impregnacji drewna. Âlady TDCP znaleziono w Êciekach, wodzie rzek, w wodzie morskiej, w osadach dennych, w rybach morskich. Nara˝enie Uniepalniacze absorbujà si´ na czàstkach kurzu i dostajà si´ do organizmu drogà oddechowà. Na poczàtku bie˝àcego wieku TCEP by∏ jednym z najcz´Êciej wykrywanym organicznym zanieczyszczeniem Êrodowiska. Badania przeprowadzone w roku 2002 wykaza∏y jego obecnoÊç w 139 rzekach Stanów Zjednoczonych. TDCP wykryto w ponad 96 procent próbek kurzu zebranych w okolicach Bostonu. Uniepalniacze nale˝à do grupy trwa∏ych (persystentnych) zanieczyszczeƒ Êrodowiska (ang. Persistent Organic Pollutants) a polibromowane bifenyle, polibromowane difenyloetery obok licznych zwiàzków chlorooganicznych zaliczane sà do substancji zaburzajàcych równowag´ uk∏adu hormonalnego tzw. dysruptory endokrynne (ang. Endocrine Disruptors). Mimo wprowadzanych ograniczeƒ w stosowaniu zwiàzków opóêniajàcych zap∏on, b´dà one przez najbli˝sze lata uwalniane do Êrodowiska wskutek wtórnego przerobu sprz´tu elektronicznego i artyku∏ów gospodarstwa domowego.

14

ToksycznoÊç Uniepalniacze, ze wzgl´du na du˝à trwa∏oÊç w Êrodowisku oraz powinowactwo do t∏uszczów stanowià znaczne zagro˝enie dla zdrowia. W badaniach na zwierz´tach wykazano zwiàzek pomi´dzy nara˝eniem na TDCP a rakiem wàtroby, nerek, mózgu i jader. Z kolei TCEP zwiàzane jest z rakiem tarczycy i nerek oraz obni˝a p∏odnoÊç, ma zwiàzek z niskà jakoÊcià plemników, zak∏óca procesy sygnalizacji mózgu i powoduje nadpobudliwoÊç. Regulacje prawne IARC zakwalifikowa∏a TDCP do grupy 2A (prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi) a TCEP do grupy 3 (ograniczone dowody rakotwórczego dzia∏ania). W Unii Europejskiej wprowadzono zakaz u˝ywania uniepalniaczy przy produkcji tkanin majàcych kontakt ze skórà cz∏owieka oraz ograniczenia dotyczàcego ich procentowego udzia∏u jako dodatku przy produkcji mas plastycznych. Ftalany – sole i estry kwasu ftalowego. Do najbardziej rozpowszechnionych nale˝y siedem zwiàzków oznaczanych skrótami: DEHP, DPB, BBP, DiBP, DiDP, DiNP, DnOP. Wyst´powanie Stosowane sà do produkcji ˝ywic ftalanowo-glicerynowych, które stanowià baz´ dla lakierów i farb ftalowych, klejów (syntetyczna guma arabska) oraz niektórych laminatów. U˝ywane równie˝ jako plastyfikatory zw∏aszcza twardych tworzyw sztucznych np. polichlorku winylu (PVC, ang. polyvinyl chloride). Znajdujà zastosowanie przy wytwarzaniu wielu produktów w bran˝y budowniczej, motoryzacyjnej, odzie˝owej, opakowaƒ i materia∏ów leczniczych. Sà u˝ywane w produkcji klejów, farb, odÊwie˝aczy powietrza, Êrodków czyszczàcych i detergentów, kosmetyków i Êrodków higieny osobistej. Z PVC plastyfikowanego za pomocà DEHP wytwarza si´ i stosuje m.in. pojemniki do pobierania i konserwacji krwi, a tak˝e jej preparatów, pojemniki na sterylne p∏yny infuzyjne, do˝ylne, od˝ywcze, irygacyjne, do ciàg∏ej dializy, zestawy do transfuzji i infuzji, boczniki (bajpasy) dla serca i p∏uc, elastyczne dreny i inne wyroby profilowane jako elementy do pozaustrojowego krà˝enia krwi w hemodializie, plazmoforezie i oksygenatorach krwi. Produkuje si´ tak˝e wenflony, cewniki, rurki tracheotomijne oraz do dializy i monitoringu ciÊnienia, do sta∏ego podawania leków przez pompy infuzyjne. Nara˝enie Powszechne stosowanie ftalanów spowodowa∏o szerokie zanieczyszczenie Êrodowiska tymi zwiàzka-

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


mi. Praktycznie we wszystkich badaniach znajdowano Êlady ftalanów w organizmie ludzkim (mleku matki, krwi p´powinowej, p∏ynie owodniowym). G∏ównym êród∏em nara˝enia jest ska˝ona ˝ywnoÊç do której ftalany przechodzà z opakowaƒ lub w trakcie procesu technologicznego. W mniejszym stopniu nara˝enie zwiàzane jest z oddychaniem zanieczyszczonym powietrzem lub przez kontakt zwiàzków ze skórà. ToksycznoÊç Badania naukowe wykaza∏y, ˝e ftalany sà toksyczne. Ich toksycznoÊç ró˝nicuje si´ w zale˝noÊci od typu ftalany. Zaburzajà produkcj´ testosteronu, kilka z nich zaburza p∏odnoÊç i mo˝e byç przyczynà przedwczesnych porodów. Ponadto mo˝e powodowaç wady wrodzone u dzieci oraz ich mniejszà wag´ urodzeniowà. Mogà równie˝ przyczyniaç si´ do alergii, uszkodzenia wàtroby i nerek oraz przyczyniaç si´ do rozwoju nowotworów. W próbkach moczu kobiet, które urodzi∏y przedwczeÊnie, st´˝enie metabolitów ftalanów by∏o trzykrotnie wy˝sze ni˝ u kobiet, które urodzi∏y w terminie. Inne badanie dowiod∏o, ˝e st´˝enie metabolitów ftalanów jest znacznie wy˝sze u noworodków z niskà wagà urodzeniowà [15]. Regulacje prawne W Unii Europejskiej w roku 1999 wprowadzono zakaz u˝ywania szeÊciu flatanów (DEHP, DPB, DiBP, DiDP, DiNP, DnOP) do produkcji zabawek dla dzieci oraz trzech ftalanów (DEHP, DPB, BBP) w kosmetykach. Polskie normy przewidujà dopuszczalne st´˝enie ftalanu dibutylu (DPB) w pomieszczeniach kategorii A i B na poziomie odpowiednio 100 i 150 µg/m3 a wartoÊci odniesienia dla Êrodowiska uÊrednione dla jednej godziny i jednego roku na poziomie 100 i 15 µg/m3 [12, 14]. Trichloroetylen (TCE) – (1,1,2-trichloroeten, CHCl=CCl2) bezbarwna, niepalna ciecz o zapachu chloroformu. Wyst´powanie Obecnie znajduje zastosowanie przy odt∏uszczaniu metali, produkcji atramentów, materia∏ów przylepnych, jako rozpuszczalnik farb, emalii, smo∏y, gumy, wywabiacz plam, Êrodek do czyszczenia dywanów, fumigant. W przesz∏oÊci TCE by∏ powszechnie u˝ywany do czyszczenia garderoby, oraz ze wzgl´du na w∏aÊciwoÊci narkotyczne jako anestetyk w chirurgii i po∏o˝nictwie. Nara˝enie Wi´kszoÊç osób jest nara˝onych na TCE przez oddychanie zanieczyszczonym powietrzem lub pi-

cie ska˝onej wody. Badania przeprowadzone na terenie Stanów Zjednoczonych wykaza∏y, ˝e od 9 do 34 procent uj´ç wody pitnej jest zanieczyszczona TCE. Dostaje si´ on do wód gruntowych ze sk∏adowisk odpadów (jego obecnoÊç stwierdzono na ponad 1500 sk∏adowiskach). Mo˝e on zalegaç w glebie jak i w wodzie przez wiele lat. W roku 1982 w miejscowoÊci Camp Lejune (Pó∏nocna Karolina, USA) w wodzie pitnej stwierdzono st´˝enie TCE w wysokoÊci 1400 ppb (obecnie obowiàzujàca norma wynosi 5 ppb). Równie˝ w Polsce notowano znaczne przekroczenie st´˝enia tego zwiàzku w okolicach Tarnowskich Gór. Badania miejsc poboru wody prowadzone w 2001 roku wykaza∏y nawet 60-krotne przekroczenie dopuszczalnego st´˝enia TCE. ToksycznoÊç TCE kumuluje si´ w t∏uszczach, mo˝e wywo∏ywaç zatrucia ostre lub przewlek∏e, dzia∏a depresyjnie na oÊrodkowy uk∏ad nerwowy. Po okresie urojeƒ, euforii, bólów, zawrotów g∏owy dochodzi do splàtania, pobudzenia psychoruchowego, sennoÊci i Êpiàczki. Cz´stoÊç wyst´powania i g∏´bokoÊç Êpiàczki jest wi´ksza przy nara˝eniu doustnym. Wywiera dzia∏anie kardiotoksyczne. Uczula mi´sieƒ sercowy na dzia∏anie endogennych amin katecholowych. Mo˝e powodowaç zaburzenia rytmu serca, w tym równie˝ groêne dla ˝ycia zaburzenia w postaci migotania komór (VF). Jest rakotwórczy, powoduje raka wàtroby, nerek i prostaty oraz mo˝e prowadziç do rozwoju ch∏oniaka. Ekspozycja w czasie cià˝y jest zwiàzana z wieloma typami wad wrodzonych i niskiej masy urodzeniowej[16]. Regulacje prawne IARC zakwalifikowa∏a TCE do kancerogenów grupy 2A (prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi). Wyznaczone w Polsce wartoÊci odniesienia dla Êrodowiska uÊrednione dla jednej godziny i jednego roku wynoszà odpowiednio 400 i 65 µg/m3. Wed∏ug EPA dopuszczalne st´˝enie w wodzie pitnej wynosi 5 µg/dm3. Chlorek winylu – (chloroetan, CH24CHCl) bezbarwny ∏atwopalny gaz. Wyst´powanie G∏ównie u˝ywany do produkcji tworzywa sztucznego – polichlorku winylu (PVC, w Polsce przyjà∏ si´ skrót PCW). Ze wzgl´du na szereg w∏asnoÊci fizykochemicznych takich jak termoplastycznoÊç, du˝à wytrzyma∏oÊç mechanicznà, odpornoÊç na dzia∏anie wielu rozpuszczalników, tworzywo to znalaz∏o wiele zastosowaƒ w produkcji materia∏ów konsumenckich.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

15


PCW znalaz∏ zastosowanie w produkcji wyk∏adzin pod∏ogowych, stolarki okiennej i drzwiowej, akcesoriów (w postaci ró˝nych listew wykoƒczeniowych), rur i kszta∏tek do wykonywania instalacji w budynkach, jako elewacja (ang. siding), folii, elektroizolacji. W medycynie do produkcji drenów, sond, cewników, strzykawek. Ponadto do wyrobu opakowaƒ, elementów urzàdzeƒ, drobnych przedmiotów, zabawek, akcesoriów samochodowych. Z PCW wykonane sà powierzchnie sportowych obiektów zakrytych i otwartych (igelit). W elektrotechnice stosowany jest jako izolacja w przewodach i kablach. Nara˝enie Nara˝enie wyst´puje g∏ównie przez wdychanie zanieczyszczonego powietrza. Notowano zwi´kszone st´˝enia chlorku winylu w powietrzu gospodarstw domowych, gdzie do mycia, gotowania lub prania u˝ywano ska˝onej wody. Zwi´kszone st´˝enia wyst´pujà w nowych samochodach, w których u˝yto elementów wykonanych z PCW. Najwi´ksze nara˝enie Êrodowiska naturalnego zwiàzane jest z produkcjà przemys∏owà oraz sk∏adowaniem i unieszkodliwianiem odpadów bowiem w procesie starzenia si´ polimeru do atmosfery wydziela si´ jego monomer. ToksycznoÊç Chlorek winylu wch∏ania si´ poprzez drogi oddechowe oraz skór´, dzia∏a dra˝niàco na oczy, b∏ony Êluzowe dróg oddechowych, skór´. W du˝ych iloÊciach ma on w∏aÊciwoÊci narkotyczne, dzia∏a depresyjnie, powoduje nowotwory wàtroby, p∏uc, mózgu, uk∏adu krwiotwórczego, limfatycznego. Dzia∏anie kancerogenne zwiàzane jest z jego metabolitem, tlenkiem chloroetylenu, powstajàcego w wàtrobie pod wp∏ywem uk∏adu enzymatycznego, monooksygenazy cytochromu P450. Chlorek winylu posiada tak˝e w∏aÊciwoÊci mutagenne. Wed∏ug amerykaƒskiego Centrum Kontroli i Prewencji Chorób (CDC), niemowl´ta i dzieci sà wielokrotnie bardziej podatne na toksyczne dzia∏anie chlorku winylu od doros∏ych. Regulacje prawne IARC zalicza chlorek winylu do grupy 1 (o udowodnionym dzia∏aniu rakotwórczym na ludzi). W Polsce dopuszczalne st´˝enie w powietrzu pomieszczeƒ kategorii A i B wynosi odpowiednio 5 i 10 µg/m3.

Trwa∏e Zanieczyszczenia Organiczne Omówiona powy˝ej grupa jedenastu substancji chemicznych wytypowana przez Natural Resources Defense Council, to nie jedyne groêne dla zdrowia zwiàzki wyst´pujàce w Êrodowisku. Ostatnio coraz cz´Êciej opisuje si´ w piÊmiennictwie zagadnienia zwiàzane z grupà Trwa∏ych Zanieczyszczeƒ Orga-

16

nicznych TZO (ang. Persistent Organic Pollutants, POPs) [17]. TZO stanowi grupa zwiàzków odpornych na degradacj´ w Êrodowisku spowodowanà procesami chemicznymi, biologicznymi i fotolitycznymi. JednoczeÊnie umiarkowana ich lotnoÊç pozwala na przemieszczanie si´ wraz z atmosferà na odleg∏oÊci setek kilometrów. Substancje te majà charakter lipofilowy sà wi´c dobrze rozpuszczalne w t∏uszczach i s∏abo rozpuszczalne w wodzie. Te w∏aÊciwoÊci powodujà ich kumulacj´ w tkance t∏uszczowej ludzi i zwierzàt. W 2004 roku wprowadzono w Unii Europejskiej zakaz produkcji i importu 12 TZO (aldryna, chlordan, DDT, dieldryny, endryny, heptachlor, heksachlorobenzen, mireks, polichlorowane bifenyle, polichlorowane dibenzo-pdioksyny, polichlorowane dibenzofurany, toksafen) z których wi´kszoÊç nale˝y do pestycydów, fungicydów i insektycydów [18]. Dodatkowo do tej grupy zalicza si´ wielopierÊcieniowe w´glowodory aromatyczne (WWA), które sà jednymi z produktów procesu spalania. W sierpniu 2010 roku rozszerzono list´ zakazanych zwiàzków o kolejnych 9 pozycji [19]. Biologiczne skutki dzia∏ania TZO sà obserwowane na ró˝nych poziomach: komórek, narzàdów, osobników, populacji i ekosystemów. Wykazujà one w∏aÊciwoÊci kancerogenne, mutagenne, embriotoksyczne i teratogenne, obni˝ajà odpornoÊç immunologicznà organizmów, powodujà choroby skóry, arterioskleroz´ i nadciÊnienie. W roku 2006 Lee i wsp. w badaniach obejmujàcych 2016 doros∏ych osób, wykazali znamiennà i silnà zale˝noÊç pomi´dzy st´˝eniem szeÊciu TZO w surowicy krwi a ryzykiem wystàpienia cukrzycy [20].

Dysruptory endokrynne Kolejna grupa zwiàzków, której ostatnio poÊwi´ca si´ wiele uwagi to substancje, które poza zdolnoÊcià do biokumulacji posiadajà zdolnoÊç ∏àczenia si´ z receptorami estrogenowymi. Do grupy tej nale˝à zarówno zwiàzki pochodzenia naturalnego jak i wytworzone na drodze syntezy chemicznej. Nazywa si´ je zwiàzkami endokrynnie aktywnymi lub zak∏ócajàcymi dzia∏anie endokrynne lub te˝ dysruptorami endokrynnymi (ang. endocrine-disrupting compounds, EDCs). Komisja Europejska okreÊla te zwiàzki jako „egzogenna substancja lub mieszanka, która zmienia funkcje uk∏adu endokrynnego i w konsekwencji wywo∏uje negatywne efekty zdrowotne w nienaruszonym organizmie, jego potomstwie lub subpopulacji” [21]. Do tej grupy zwiàzków zaliczamy substancje które zachowujà si´ podobnie do naturalnych (17-b-estradiol, estriol, estron) i syntetycznych estrogenów (etinyloestradiol, dietylostilbestrol). Ponadto fitoestrogeny (b-sitosterol, genisteina, kumestrol, resweratrol), mykoestrogeny (zearalenon), metaloestrogeny oraz niektóre pestycydy

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


(DDT), chemikalia przemys∏owe (Bisfenol A), detergenty. EDCs mogà wp∏ywaç na uk∏ad endokrynny poprzez naÊladowanie lub antagonizowanie dzia∏ania endogennych estrogenów, zaburzenie syntezy i metabolizmu endogennych hormonów lub modulowanie receptorów estrogenowych. Pierwsze doniesienia o negatywnym wp∏ywie EDCs na zdrowie cz∏owieka pochodzà z lat czterdziestych ubieg∏ego wieku i dotyczà DDT. Badania wykaza∏y, ˝e zwiàzek ten powoduje obni˝enie liczby i ruchliwoÊci plemników (oligospermia; oligozoospermia). Wskutek tego wyst´puje feminizacja m´˝czyzn, obserwuje si´ stopniowà demaskulinizacj´ prowadzàcà do impotencji i obni˝enia m´skiego libido. Sugeruje si´, ˝e zwiàzki te mogà zak∏ócaç funkcjonowanie jàder (testicular dysgenesis syndrome). Odnotowuje si´ przypadki wn´trostwa i spodziectwa. W ostatnich latach wzros∏a zachorowalnoÊç osób eksponowanych na EDCs na raka jàder i raka prostaty, nie ma jednak dowodów na zwiàzek przyczynowy. U kobiet zwiàzki te mogà zaburzaç gospodark´ hormonalnà cyklu menstruacyjnego. Ich dzia∏anie antykoncepcyjne powoduje zaburzenia p∏odnoÊci. Zwi´ksza si´ ryzyko raka piersi oraz raka endometrium. Kobiety nara˝one na dzia∏anie zwiàzków z grupy polichlorowanych bifenyli rodzi∏y dzieci ze zmniejszonym poziomem IQ, obni˝onà zdolnoÊcià do zapami´tywania obrazów oraz zaburzeniami psychomotorycznymi [21]. Przytoczone powy˝ej przyk∏ady niezbicie wskazujà, ˝e antropogenna dzia∏alnoÊç, w szczególnoÊci przemys∏ chemiczny, jest przyczynà pojawienia si´ w Êrodowisku cz∏owieka wielu zwiàzków niebezpiecznych dla zdrowia. Dotychczasowe badania naukowe udowadniajà negatywny wp∏yw wielu zwiàzków chemicznych stosowanych do wyrobu produktów konsumenckich na zdrowie cz∏owieka. W celu ograniczenia istniejàcego niebezpieczeƒstwa, konieczne jest m.in. posiadanie dostatecznej wiedzy o w∏asnoÊciach substancji, z którymi spotykamy si´ w ˝yciu codziennym. Taka wiedza bowiem mo˝e przyczyniç si´ do skuteczniejszej kontroli ró˝nych etapów zwiàzanych z produkcjà i stosowaniem najbardziej szkodliwych zwiàzków oraz stanowiç podstaw´ do podejmowania ustaw majàcych na celu ochron´ zdrowia osób nara˝onych.

Wykaz piÊmiennictwa 1. Michalik J.S.: REACH– projekt rozporzàdzenia w sprawie rejestracji, oceny, dopuszczenia i ograniczenia chemikaliów – przyczyny i przes∏anki. Bezpieczeƒstwo Pracy 2006; 5: 12-15. 2. US Government Accountability Office. Chemical Regulation: Options Exist to Improve EPA’s Ability to Assess Health Risks and Manage Its Chemical Review Program. Washington, DC: Government Accountability Office; 2005. Publication No. GAO-05-458. www.gao.gov/new.items/d05458.pdf 3. Council of Environment Health. Policy Statement – Chemical –Management Policy: Prioritizing Children’s Health. Pediatrics 2011; 127: 983-990.

4. http//www.chemikalia.gov.pl 5. Rashing R.: Reproductive roulette. Declining Reproductive Health, Dangerous Chemicals, and a New Way Forward. Washington, DC Center for American progress, 2009, http://www.americanprogress.org/issues/2009/07/pdf/reproductive_roulette.pdf 6. Houlihan J., Kropp T., Wiles R., i wsp.: Body Burden -The Pollution in Newborns. A benchmark investigation of industrial chemicals, pollutants and pesticides in umbilical cord blood Environmental Working Group 2005. http://www. ewg.org/reports/bodyburden2/execsumm.php 7. Makari A., Goveia M., Balbus J., i wsp.: Children's susceptibility to chemicals: a review by developmental stage. J Toxicol Environ Health B Crit Rev 2004; 7: 417-435. 8. Becker M., Edwards S., Massey R.: Toxic chemicals in toys and children’s products: limitations of current responses and recommendations for government and industry Environ Sci Technol 2010; 44: 7986–7991. 9. Moya J., Bearer C.F., Etzel R.A.: Children’s behavior and physiology and how it affects exposure to environmental contaminants. Pediatrics 2004; 113: 996-1006. 10. Natural Resources Defense Council http://www.nrdc.org/health/toxics.asp 11. Ustawa z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierajàcych azbest. Dz.U. z 1997 r. Nr 101, poz. 628 12. Rozporzàdzenie Ministra Ârodowiska z dnia 26 stycznia 2010 w sprawie wartoÊci odniesienia dla niektórych substancji w powietrzu Dz. U. Nr16, poz. 87. 13. NTP-CEHR Monograph on the potential human reproductive and developmental effects of Bisphenol A. Center For The Evaluation of Risks To Human Reproduction. 2008, NIH Publication No. 08-5994. 14. Zarzàdzenie Ministra Zdrowia i Opieki Spo∏ecznej z dnia 12 marca 1996 roku w sprawie dopuszczalnych st´˝eƒ i nat´˝eƒ czynników szkodliwych dla zdrowia, wydzielanych przez materia∏y budowlane, urzàdzenia i elementy wyposa˝enia w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi. Monitor Polski Nr 19, poz. 230 i 231. 15. Phtalates. Fourth National Report on Human Exposure to Environmental Chemicals. Department of Health and Human Services Centers for Disease Control and Prevention, 258-294, 2009. 16. Adamek R., Krupiƒski B.: Ostre zatrucia trichloroetylenem – opis przypadku. Przegl Lek 2007; 64: 331-333. 17. WHO. Persistent Organic Pollutants: Impact on Child Health. NLM classification: WA 671. WHO Document Production Services, Geneva, Switzerland, 2010. 18. Czarnowski K., Izak E.: Trwa∏e zanieczyszczenia organiczne w Êrodowisku. Rozporzàdzenie Wspólnoty Europejskiej nr 850/2004, Materia∏y informacyjne. Ministerstwo Ârodowiska, Warszawa 2008. 19. Bartnik A.: Konwencja Sztokholmska w sprawie trwa∏ych zanieczyszczeƒ organicznych. Zmiany w 2010 roku – nowe substancje. Materia∏y informacyjne Warszawa 2010. 20. Lee D.H., Lee I.K., Song K., i wsp.: A strong dose-response relation between serum concentrations of persistent Organic Pollutants and diabetes. Diabetes Care 2006; 29: 1638-1644. 21. Amaral-Mendes J.J.: The endocrine disrupters: a major medical challenge. Food Chem Toxicol 2002; 40: 781-778.

Adres autora Dr bab. n. med. prof. nadzw. Andrzej Sobczak Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego 41-200 Sosnowiec, ul. KoÊcielna 13 tel. 32 266 08 85, fax 32 266 11 24 a.sobczak@imp.sosnowiec.pl

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

17


18

Medycyna Ă‚rodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


PRACE ORYGINANE ORIGINAL PAPERS

HUMAN-BIOMONITORING (HBM) – LEARNING BY PLAYING BIOMONITORING U LUDZI (HBM) – UCZENIE SI¢ PRZEZ ZABAW¢ Karl Ernst von Muehlendahl, Judith Linnemann Kinderumwelt gGmbH, German Academy of Pediatrics (Deutsche Akademie für Kinder- und Jugendmedizin, DAKJ), Osnabrück,Germany

Summary

Streszczenie

Kinderumwelt – an agency of the German pediatricians concerned with environmental medicine – has developed an e-learning module about human-biomonitoring. It allows active learning because the user can study interactively with the help of a model. The HBM module is part of www.allum.de (the internet portal „Allergy, Environment, Health”) and is available in German and English. Since the module works mainly with images, it is also accessible to users with incomplete command of the English or German languages.

„Kinderumwelt”– agencja za∏o˝ona przez pediatrów niemieckich zajmujàca si´ medycynà Êrodowiskowà – jest autorem modu∏u internetowego HBM „e-learning” nauczajàcego biomonitoringu u ludzi. Pozwala to na interaktywne uczenie si´ przez u˝ytkownika za pomocà symulujàcego modelu. Modu∏ HBM jest cz´Êcià adresu www.allum.de (portal Allergy, Environment, Health) i jest dost´pny w j. angielskim i niemieckim. Modu∏ dzia∏a g∏ównie za pomocà obrazków, co pozwala na jego u˝ycie osobom mniej bieg∏ym w j. angielskim lub niemieckim.

Human-Biomonitoring Human-Biomonitoring is the measurement of the body burden of toxic chemical compounds, elements, or their metabolites, in biological substances. (Wikipedia, 2011) [1]. In laboratory analysis, the suspected pollutants are being quantified within human material (blood, serum, urine, breast milk, hair, teeth, tidal air). A detailed definition can be found in (von Mühlendahl, Otto, & Linnemann, 2011, pp. 11–14) [2].

Scientific Simulation – learning by playing E-learning means learning and teaching with the aid of electronic and digital media (Kerres, 2001) [3]. The main aspects of e-learning are multicodality and interactivity. Multicodality means that pictures, texts, cross-references, animations and simulations are being used (Rey, 2009) [4]. Animation takes place

without being influenced by the user. Interactivity indicates that the user has different possibilities to control the object and to intervene in animated processes. Simulations are models, which display important aspects of reality. By free or directed experiments or observation, the learners can acquire knowledge about structural or functional properties ofthe original (Niegemann & Hessel, 2003) [5].

Human-biomonitoring in simulation The setting of a young family serves as a model situation. In their environment, a new pollutant was found. In the first of nine chapters, the family learns everything about its incorporation and the importance and influence of the individual situation (gender, profession, age) and behavior in environmental health.

Nades∏ano: 1.03.2012 Zatwierdzono do druku: 7.03.2012 Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

19


The second chapter shows that uptake, metabolism, accumulation and excretion depend on the chemical properties of pollutants. To illustrate this, solvents, gases and heavy metals are used as examples. In the third chapter, the concept of the half-life period is explained. In addition to this, the user learns about basic cellu1ar processes and their selfregulating forces. Most important, in chapter nine, the similarities and differences between reference values and HBM values are outlined. At this point, the father from chapter 1 reappears. His individual measurement result is compared to the valid reference- and HBM-values. With the aid ofan animation, the derivation ofboth values is vividly described in chapter 9 (see figure 1).

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

HOW DO ENVIRONMENTAL POLLUTANTS ENTER THE BODY?

In each chapter, the user is asked to start the simulations and to conduct experiments. An “action window” explains what to do. Depending on the situation, a mouse click or a “mouse over” opens the required objects. The project is aimed at an interested public, health personnel and medical journalists who are seeking information on human-biomonitoring. Its didactical approach to the complex issue enables the use in vocational training schools and secondary schools. Opening chapters provide relevant information about environmental medicine and thus, if thoroughly read and understood, contribute significantly to successful risk communication. www.allum.de and the HBM module are free of charge. Have a look!

GENERATE REFERENCE VALUES

GENERATE HBM-VALUES

WHAT IS THE FATE OF ENVIRONMENTAL POLLUTANTS AFTER ABSORPTION? HOW LONG DO POLLUTANTS STAY IN THE BODY? HOW DO ENVIRONMENTAL POLLUTANTS INTERFERE WITH CELLULAR PROCESSES?

WHAT TO MEASURE AND WHERE?

095

(95. Percentile)

REFERENCE VALUE

Number of persons

WHO IS AT RISK AND AT WHAT AGE?

Number of persons

WHAT DOES THE DOSE–RESPONSE CURVE TELL US? 100 HBM I

HBM II

WHERE TO MEASURE ENVIRONMENTAL CONTAMINENTS? Concentration in body fluids

Concentration in body fluids

WHAT DO INDIVIDUAL CONCENTRATIONS REALLY MEAN? OUTLOOK TOWARD MODERN BIO-MONITORING

When do high values indicate real concern? Individual results can be compared with reference values as well as with as HBM values. The significance of these two leveling staffs differs markedly.

Figure 1. Human-biomonitioring in simulation Rycina 1. Symulacja biomonitoringu u ludzi (HBM)

References 1

2

3

4

5

Wikipedia. Biomonitoring. Retrieved August 17, 2011 from http://en.wikipedia.org/wiki/Biomonitoring. May 31, 2011 Mühlendahl K.E. Otto M. & Linnemann J.: How to explain the importance of Human Biomonitoring. Medycyna Ârodowiskowa/Environmental Medicine 2011, 2 (14), 11–14. Kerres M.: Multimediale und telemediale Lernumgebungen. Konzeption und Entwicklung. München: Oldenbourg Wissenschaftsverlag. 2001. Rey G.D.: E-Learning. Theorien, Gestaltungsempfehlung und Forschung. Bern: HansHuber-Verlag. 2009. Niegemann H.M. & Hessel S.: Kompendium E-Learning. Berlin: Springerverlag. 2003.

20

Address for correspondence: Prof. Karl Ernst v. Muehlendahl MD, PhD Kinderumwelt gGmbH der Deutschen Akademie für Kinder- und Jugendmedizin Westerbreite 7, 49084 Osnabrück Tel. +49 541 97789 -00 Fax +49 541 97789 -05 Kinderhospital Osnabrück Iburger Str. 187, 49082 Osnabrück muehlend@uminfo.de

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


HEAVY METALS IN MOSS SAMPLES EXPOSED TO THE ATMOSPHERIC DUST AFTER ERUPTION OF EYJAFJALLAJÖKULL VOLCANO ZAWARTOÂCI METALI CI¢˚KICH W MCHACH NARA˚ONYCH NA DZIA¸ANIE PY¸U ATMOSFERYCZNEGO PO ERUPCJI WULKANU EYJAFJALLAJÖKULL Patryk Ochota 1 (a, b, d, e), Adam Prokopowicz 1 (a, d, e), Leon KoÊmider 1 (b, e), Ma∏gorzata Choina 2 (e), Adam Stebel 3 (c, e), Andrzej Sobczak 1, 4 (f) 1

2 3

4

Department of Chemical Hazards and Genetic Toxicology, Institute of Occupational Medicine and Environmental Health, Head of the department: M.D. Ph.D., associate professor Andrzej Sobczak, Head of the Institute: M.D. Ph.D. Piotr Z. Brewczyƒski Graduate of Faculty of Chemistry, Silesian University of Technology Department of Pharmaceutical Botany and Herbal Medicine, Faculty of Pharmacy with Division of Medical Analytics, Medical University of Silesia, Head of the department: Ph.D., associate professor Adam Stebel, Dean: Ph.D., associate professor Stanis∏aw Boryczka Institute of General and Inorganic Chemistry, Faculty of Pharmacy with Division of Medical Analytics, Medical University of Silesia, Head of the Institute: M.D. Ph.D., associate professor Andrzej Sobczak, Dean: Ph.D., associate professor Stanis∏aw Boryczka

(a) idea (b) exposure

experiment identification of moss species (d) determination of metals (e) text and references (f) the scientific care, correction (c)

Abstract Background: Volcanic ash, which is ejected during volcanic eruptions, flies in the air and spreads by the wind over large distances. It is a magmatic source and as such may contain heavy metals. The aim of the study was to carry out investigation on heavy metal content: Pb, Cd, Zn, Fe, Mn, Cu and Cr in samples of moss bags exposed to atmospheric dust containing volcanic ash in Sosnowiec (Poland) after eruption of Eyjafjallajökull volcano in Iceland. Materials and methods: Samples have been exposed to atmospheric dust after volcanic eruption for 2 months, and were mineralised in 70% HNO3 and 30% H2O2. The content of Pb and Cd was analysed by atomic absorption spectrometry with electrothermal atomization (ETAAS) and Zn, Fe, Mn, Cu, Cr by atomic absorption spectrometry with flame atomization (FAAS). Results: During the experiment the content of lead in samples of moss increased by 54,9 µg/g, cadmium by

3,41 µg/g, manganese by 150 µg/g, iron by 6,09 mg/g, zinc by 514 µg/g, copper by 20,77 µg/g and chromium by 6,99 µg/g. Conclusions: In Sosnowiec the comparable increase of metal content was from several to 41 times higher than in the areas not exposed to volcanic ash. It indicates that volcanic ash can be a potential source of heavy metals in the environment and, consequently, affect our health. Key words: trace metals, environmental monitoring, moss, volcanic ash

Streszczenie Wst´p: Py∏ atmosferyczny, który jest wyrzucany podczas erupcji wulkanów, d∏ugo unosi si´ w powietrzu i rozprzestrzenia na du˝e odleg∏oÊci przy udziale wiatru. Jest pochodzenia magmowego, wi´c mo˝e zawieraç metale ci´˝kie. Celem pracy by∏o zbadanie zawartoÊci metali ci´˝kich: Pb, Cd, Zn, Fe, Mn, Cu i Cr w próbkach mchu

Nades∏ano: 7.12.2011 Zatwierdzono do druku: 1.03.2012 Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

21


nara˝onych na dzia∏anie py∏u wulkanicznego opadajàcego na ziemi´. Materia∏ i metody: Mchy by∏y wystawione na dzia∏anie py∏u atmosferycznego po erupcji wulkanu przez 2 miesiàce. Próby by∏y mineralizowane kwasem azotowym i nadtlenkiem wodoru. ZawartoÊç Pb i Cd oznaczono za pomocà absorpcyjnej spektrometrii atomowej z elektrotermicznà atomizacjà, a Zn, Fe, Mn, Cu i Cr za pomocà absorpcyjnej spektrometrii atomowej z atomizacjà w p∏omieniu. Wyniki badaƒ: Podczas przeprowadzenia doÊwiadczenia zawartoÊç o∏owiu w mchach zwi´kszy∏a si´

Introduction Volcanic eruptions and associated processes such as: emission of gases, volcanic ash containing volcanic dust or lava, are natural sources of environmental pollution. Volcanic dust is a component of volcanic ash, which is ejected during volcanic eruptions. As the smallest pyroclastic material flies long in the air and spreads over large distances with the wind, and then falls onto the ground. Being a magmatic source it can contain large amounts of heavy metals. According to the literature their content can vary between: Pb 2.75–39 µg/g, Zn 39–111 µg/g, Cu 4–132 µg/g, Cd 0.36–0.71 µg/g, Cr 3–54 µg/g) [1, 2, 3, 4]. The trace metals contained in the volcanic dust falling onto ground migrate to the soil where are absorbed with water by plants. Direct absorption of dust in the air during breathing (especially through the mouth), or consumption of water contaminated by volcanic dust can cause health problems such as kidney and liver damage, impaired development of children and allergies [1, 2, 5, 6]. Experts examining the degree of environmental

o 54,9 µg/g, Cd o 3,41 µg/g, Mn o 150 µg/g, Fe o 6,09 mg/g, Zn o 514 µg/g, Cu o 20,77 µg/g oraz Cr o 6,99 µg/g. Wnioski: W Sosnowcu stwierdzono od kilku do kilkudziestu razy wy˝sze przyrosty zawartoÊci oznaczanych metali ni˝ w porównywanych miejscach, co wskazuje, i˝ py∏ wulkaniczny mo˝e byç potencjalnym êród∏em metali ci´˝kich w Êrodowisku, a w konsekwencji wp∏ywaç na nasze zdrowie. S∏owa kluczowe: metale ci´˝kie, monitoring Êrodowiska, mchy, py∏ wulkaniczny

exposure to heavy metals use many methods of monitoring. For the evaluation of air pollution the simplest, yet best available method, is the observation of moss (Hylocomium splendens, Pleurozium schreberi, Scleropodium purum, Hypnum cupressiforme, Brachythecium rutabulum), which due to a type of structure can easily absorb and accumulate harmful compounds in the environment. Content of trace elements in moss samples can be estimated in two ways; direct determination i.e. collection and study of plant fragments from a specific area, or indirect determination by exposing moss samples in the form of packets (called moss bags) to environmental exposure of a specific area and measurement of element content before and after exposure. Opportunity to study the exposure in a given period of time is the biggest advantage of this method. The aim of the study was to assess the environmental exposure of Sosnowiec town to lead, cadmium, chromium, copper, zinc and iron using moss bags, carried out during eruption of the Icelandic volcano Eyjafjallajökull in 2010. Volcanic dust from

Figure 1. Map of the volcanic ash cloud over Europe Rycina 1. Mapa chmury py∏u wulkanicznego nad Europà

22

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


the volcano Eyjafjallajökull reached considerable areas of the northern hemisphere this year, including Poland, which could be the reason for the increase of exposure to the aforementioned heavy metals.

The remaining 3 samples of moss, as control samples, were left for the same period of time in plastic bags in a non ventilated room of the Institute. After the exposure the samples were mineralized using 69.0–70.0% nitric acid (BAKER INSTRAANALYZED for Trace Metals Analysis) and 30% hydrogen peroxide (BAKER ANALYZED). Content of Fe, Mn, Zn, Cr and Cu were determined by atomic absorption spectrometry with flame atomization (FAAS) using Philips PU 9100, and contents of Pb and Cd by atomic absorption spectrometry with electro-thermal atomization (ETAAS) using ZL 4100 Perkin Elmer. Prior to determination of metals content in mosses, the method was validated using Certified Reference Material of mixed Polish herbs (INCTMPH-2), which are presented in Table I.

Materials and methods Nine samples of moss (Brachythecium rutabulum) were exposed to atmospheric dust from 16 April to 15 June by placing them in 3 different places outside the building of the Institute of Occupational Medicine and Environmental Health in Sosnowiec facing the adjacent park. At this time volcanic dust from the volcano Eyjafjallajökull covered large areas over of Europe, including Poland, causing considerable difficulties in air transportation. Distribution of clouds created by volcanic dust over Europe on 18.04.2010 shows Figure 1 [7]. Table I. Results validation with INCT-MPH-2 [µg/g] Tabela I. Wyniki walidacji z INCT-MPH-2 [µg/g] Pb

Cd

Mn

Fe

Zn

191512

460*

33,552,1

The certified value

2,1650,23 0,19950,015

The measured value

2,1350,06 0,20250,003 183,850,3

459515

Cu

Cr

7,7750,53 1,6950,13

33,0950,79 8,0550,21 1,7550,08

* informative value

Results The content of heavy metals in the samples together with standard deviations are presented in Table II. This table also shows total increases and the increase per day (it was assumed that the increase each day was the same). Samples exposed to outdoor atmospheric dust revealed higher concentration of all metals under

study. The largest increase was observed in case of zinc, copper and cadmium (respectively 2.85, 2.17, 2.11-times). The smallest concentration increase was observed in case of lead and manganese (the content of these metals increased 1.80 times). All the observed changes are statistically highly significant (p*0.001). Graphical comparison of the results show Figures 2–4.

Table II. Metal content in samples of moss (arithmetic mean 5 SD), total increase and increase per day [µg/g] Tabela II. ZawartoÊci metali w mchach (Êrednia ar. 5 SD), przyrost ca∏kowity i dzienny [µg/g] Pb

Cd

Mn

Fe

Zn

Cu

Cr

Moss samples 123,7050,67 6,3850,07 338,7158,23 115885491 791,66533,10 38,5051,53 14,0750,24 exposure to dust Control moss samples

68,7851,10 2,9750,08 188,6555,68 54985116 277,6257,62 17,7350,72 7,3850,12

The total increase

54,92

3,41

150,06

6090

514,04

20,77

6,69

Increase per day

0,915

0,057

2,50

101

8,57

0,35

0,112

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

23


45.00 40.00 35.00

µg/g

30.00 moss exposed to dust

25.00 20.00

control moss

15.00 10.00 5.00 0.00 Cd

Cu

Cr

Figure 2. Content of Cd, Cu and Cr in moss samples exposed to dust and in control moss Rycina 2. ZawartoÊci Cd, Cu i Cr w badanych mchach 900.00 800.00 700.00

µg/g

600.00 moss exposed to dust

500.00 400.00

control moss

300.00 200.00 10.00 0.00 Pb

Mn

Zn

Figure 3. Content of Pb, Mn and Zn in moss samples exposed to dust and in control moss Rycina 3. ZawartoÊci Pb, Mn i Zn w badanych mchach 14000.00 120 00.00

µg/g

10000.00 moss exposed to dust

8000.00 6000.00

control moss

4000.00 2000.00 0.00 Fe

Figure 4. Content of Fe in moss samples exposed to dust and in control moss Rycina 4. ZawartoÊç Fe w badanych mchach

24

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


Discussion Seismic activity at the glacier Eyjafjallajökull began in late December 2009 and manifested as thousands of tiny earthquakes of a magnitude 1–2 on the Richter scale. Ultimately the eruption of Eyjafjallajökull occurred on March 20, 2010. The second explosion occurred on April 14, which was ten to twenty times stronger in comparison to the first eruption. The emission of volcanic dust into the atmosphere caused flight disruptions across northern Europe. On April 15 Poland closed the air zone over the northern part of the country and on April 16 closed the entire Polish airspace. In early May 2010 volcanic activity gradually lessened and dust emissions decreased from 400 to 50 tons of dust per second [8]. In the PubMed database until December 2011 there were only eight articles (search using the word “Eyjafjallajökull”), of which only three are associated mainly with the characteristics of morphological and to a lesser extent chemical particles identified as a component of volcanic ash [9–11]. Analysis of atmospheric dust after eruption over Slovenia showed significant amounts of SiO2, Al2O3, FeO, MnO, MgO, CaO, Na2O, K2O, and TiO2 [10]. Researchers from the Institute of Earth Sciences, University of Iceland [12] analyzed a layer of volcanic ash and have identified the existence of oxides SiO2, Al2O3, FeO, MnO respectively 57.98%, 14.87%, 9.75% and 0.24%. From analyzed heavy metals the presence was noted of Zn, Cu, Cr in amount of 144 ppm, 27 ppm and 25 ppm. However, in the literature one could not find any data relating to the analysis of atmospheric dust after a volcanic eruption on the determination of heavy metal content. Sosnowiec is a typical example of a big city, where the main sources of exposure to metals are air pollutants from industry, flue gases from vehicles, power plants and coal fired power plants. The study was conducted in late spring (April–June), outside the heating season, during which the dust resulting from heating homes burning coal or wood would fall onto the ground. No literature data have been encountered concerning heavy metals content in the atmospheric dust containing volcanic dust. For comparison reasons studies on heavy metals content in the atmospheric dust were selected carried out in various European cities (Belgrade,

Accera, Warsaw, Naples) in the period before the volcano’s eruption [13–16]. The authors of these studies assessed concentrations of heavy metals in the “moss bags” at different time intervals. Due to lack of sufficient data on accumulation capacity of these metals in the time interval and a proved documented increase of the average metal content within the first 3 months of exposure, it was decided to compare daily increase of metals content. In Sosnowiec, in the period from 16 April to 15 June 2010 the daily increases of metals under study were several times higher than in comparable cities – in case of lead from 1.9 to 13.5 times, for Cd from 8 to 26 times, for Mn from 1.8 to 4.9 times, for Fe from 8.2 to 19.5 times, for Zn from 5 to 41 times and for Cr from 4 to 5 times. In case of copper the increase in Sosnowiec was 3.9 times higher than in Acerra (Italy) and 0.76 times smaller than in Naples (Italy). The greatest difference in daily increase of metals determined by us and compared with literature data (from the period before the eruption of the volcano) is observed for zinc and cadmium in Belgrade [13]. Detailed literature data from environmental monitoring carried out in various cities in Europe are shown in Table III. The above results indicate that the contents of the analyzed elements in exposed moss samples in Sosnowiec were significantly higher than in other cities in which exposure to heavy metals was measured in periods when the atmosphere was not contaminated by volcanic ash. This huge diversity of heavy metal concentration may be testimony to the presence of volcanic ash as a component of atmospheric dust in the period from 16 April to 15 June 2010 in the southern Poland.

Conclusions Findings showed approximately two times higher concentration of the indicated elements (lead, cadmium, iron, chromium, manganese and zinc) in moss samples exposed to environmental dust in Sosnowiec after eruption of the volcano in Iceland. The results of our study compared with environmental monitoring carried out in other countries indicate that the metal content in moss samples is higher during the exposure to volcanic ash in relation to lack of exposure.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

25


Table III. The total increases and the increase per day of metal content in the selected cities in Europe [µg/g], in [13–16] Tabela III. Ca∏kowite i dzienne przyrosty zawartoÊci metali w wybranych miastach Europy [µg/g], wg [13–16] City

Ref.

Pb

Cd

Belgrade

[13]

The total increase Increase per day R

Acerra

[14]

The total increase Increase per day R

29,1 0,31 0,485 0,0052 1,89 10,96

Warsaw

[15]

The total increase Increase per day R

17,4 0,207 4,42

Naples

[16]

The total increase Increase per day R

9,74 0,116 7,89

Mn

Fe

Zn

Cu

Cr

3,96 0,128 0,068 0,0022 13,46 25,91

82,5 1,42 1,76

350 6,03 16,83

12,3 0,21 40,81

– – –

1,27 0,022 5,09

30,6 0,51 4,90

310 5,17 19,54

74,3 1,24 6,91

5,3 0,088 3,92

1,6 0,027 4,15

– – –

– – –

141 1,68 5,10

– – –

1040 12,38 8,16

74,05 0,88 9,74

0,60 0,0071 8,03 – – –

– – – 38,78 0,46 0,76

– – – – – –

R – Ratio of the increase per day in Sosnowiec to the increase per day to other cities

References 1. Ruggieri F., Saavedra J., Fernandez-Turiel J.L. i wsp.: Environmental geochemistry of ancient volcanic ashes, Journal of Hazardous Materials 183 (2010), 353–365. 2. Witham C.S., Oppenheimer C., Horwell C.J.: Volcanic ash-leachates: a review and recommendations for sampling methods, Journal of Volcanology and Geothermal Research, 141 (2005), 299– 326. 3. Smichowski P., Gomez D., Rosa S. i wsp.: Trace elements content in size-classified volcanic ashes as determined by inductively coupled plasma-mass spectrometry, Microchemical Journal, 75 (2003), 109–117. 4. Fiantis D., Nelson M., Shamshuddin J. i wsp.: Determination of the Geochemical Weathering Indices and Trace Elements Content of New Volcanic Ash Deposits from Mt. Talang (West Sumatra) Indonesia, Eurasian Soil Science, 43 (2010), 1477–1485. 5. Stewart C., Johnston D.M., Leonard G.S. i wsp.: Contamination of water supplies by volcanic ashfall: A literature review and simple impact modeling, Journal of Volcanology and Geothermal Research, 158 (2006), 296–306. 6. Jones M. T., Gislason S. R.: Rapid releases of metal salts and nutrients following the deposition of volcanic ash into aqueous environments, Geochimica et Cosmochimica Acta, 72 (2008), 3661–3680. 7. http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114873,7781706, Zobacz__jak_chmura_pylu_przemieszcza_sie_nad_Europa.html 8. http://pl.wikipedia.org/wiki/Erupcja_Eyjafjallaj%C3%B6kull _w_2010_roku#cite_note-10#cite_note-10 9. Boulon J., Sellegri K., Hervo M., i wsp.: Observations of nucleation of new particles in a volcanic plume, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America; 108 (2011), 12223–12226. 10. Beeston M., Grgiç I., van Elteren J.T., i wsp.: Chemical and morphological characterization of aerosol particles at Mt. Krvavec, Slovenia, during the Eyjafjallajökull Icelandic volca-

26

nic eruption, Environmental Science and Pollution Research (2011) DOI: 10.1007/s11356-011-0563-8 11. Gislason S.R., Hassenkam T., Nedel S., i wsp.: Characterization of Eyjafjallajokull volcanic ash particles and a protocol for rapid risk assessment, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 108 (2011), 7307–7312. 12. Oskarsson N.: Chemical analysis of rocks and ash-layer from the Eyjafjöll 2010 eruptions, Institute of Earth Science, University of Iceland http://www.earthice.hi.is/page/IES-EYCEMCOM 13. Anicˇ iç M., Tomasˇ eviç M., Tasiç M. i wsp.: Monitoring of trace element atmospheric deposition using dry and wet moss bags: Accumulation capacity versus exposure time, Journal of Hazardous Material 171 (2009), 182–188. 14. Basile A., Sorbo S., Aprile G. i wsp.: Heavy metal deposition in the Italian “triangle of death” determined with the moss Scorpiurum circinatum, Environmental Pollution 157 (2009), 2255–2260. 15. Dmuchowski W., Bytnerowicz A.: Long-term (1992–2004) record of lead, cadmium, and zinc air contamination in Warsaw, Poland: Determination by chemical analysis of moss bags and leaves of Crimean linden, Environmental Pollution 157 (2009), 3413–3421. 16. Giordano S., Adamo P., Monaci F. i wsp.: Bags with ovendried moss for the active monitoring of airborne trace elements in urban areas, Environmental Pollution 157 (2009), 2798–2805.

Address for correspondence: Patryk Ochota Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego ul. KoÊcielna 13, 41-200 Sosnowiec p.ochota@imp.sosnowiec.pl

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


THE SCHOOL PERFORMANCE OF BOYS FROM RURAL SCHOOLS IN LOWER SILESIA IN THE LIGHT OF LEAD CONCENTRATION IN BLOOD OSIÑGNI¢CIA SZKOLNE CH¸OPCÓW Z DOLNEGO ÂLÑSKA W ÂWIETLE ST¢˚ENIA O¸OWIU WE KRWI Grzegorz ˚urek Departament of Biostructure, University School of Physical Education in Wroclaw. Chairwoman: Prof. Zofia Ignasiak MD, PhD

Abstract Research conducted in many research centers all over the world indicate health threats resulting from the presence of lead in the blood gradually decreases to the permissible amount. Lead accumulation in a living organism results in adverse changes in different body systems, symptoms of which include various behavioral changes. They can be reflected in grades obtained by the child at school. The aim of this paper was to establish whether the blood lead level diversify the boys in the respect of their school performance during consecutive years of primary education. The amount of lead in blood of 94 boys at the age of 10 has been measured; subsequently, the group of subjects was divided into two subgroups; the first one (termed in this paper “L”) comprised students whose Pb-B level was lower than 6 µg/dl (4,846 µg/dl on average) and the second one (termed “H”) comprised boys whose blood level exceeded 6 µg/dl (9,256 µg/dl on average). Academic performance in the arts, scientific subjects, geography and natural science in respective groups was assessed. Said procedure was replicated in respective subgroups after a year when the subjects were 11 years old. It was ascertained that the academic performance of the boys with higher blood lead levels deteriorated in scientific subjects and tended to worsen also in other

school subject groups. Performance of the students whose blood lead level was lower in the initial examination remained unchanged or improved. Key words: heavy metals, school performance.

Streszczenie Badania podejmowane w wielu oÊrodkach naukowych na ca∏ym Êwiecie, wskazujàce na zagro˝enia zdrowotne wynikajàce z obecnoÊci o∏owiu we krwi, zaowocowa∏y stopniowym obni˝eniem dopuszczalnej zawartoÊci tego metalu ci´˝kiego w organizmie. Konsekwencjà jego kumulacji sà bowiem niekorzystne zmiany obserwowane w uk∏adach wewn´trznych, których jednym z przejawów sà m.in. ró˝nego rodzaju zmiany behawioralne. Mogà one przek∏adaç si´ na oceny uzyskiwane przez dziecko w szkole. Celem niniejszej pracy by∏o okreÊlenie czy poziom o∏owiu we krwi ró˝nicuje ch∏opców pod kàtem ich osiàgni´ç szkolnych w kolejnych latach kszta∏cenia w szkole podstawowej. Wykonano pomiar zawartoÊci o∏owiu we krwi 94 ch∏opców 10-letnich, a nast´pnie ca∏à grup´ badanych podzielono na dwie podgrupy; pierwszà (zwana umownie „N”), w której znaleêli si´ uczniowie, których poziom Pb-B by∏ mniejszy ni˝ 6 µg/dl (Êrednio 4,84 µg/dl) i drugà (W) o zawartoÊci o∏owiu we krwi przekraczajàcej ten poziom (Êrednio 9,25 µg/dl). W grupach tych oceniono

Nades∏ano: 7.12.2011 Zatwierdzono do druku: 1.03.2012 Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

27


osiàgni´cia w nauce z przedmiotów humanistycznych, Êcis∏ych oraz geograficzno-przyrodniczych. Procedur´ t´ w wyodr´bnionych podgrupach powtórzono w kolejnym roku, a wi´c wÊród 11-latków, WÊród ch∏opców o wy˝szej zawartoÊci o∏owiu we krwi stwierdzono istotne obni˝enie si´ wyników w nauce przed-

miotów Êcis∏ych oraz tendencj´ do obni˝ania si´ ocen z pozosta∏ych grup przedmiotów. Uczniowie, których poziom o∏owiu we krwi by∏ ni˝szy w badaniu wyjÊciowym utrzymali lub podnieÊli poziom swoich osiàgni´ç szkolnych.

Introduction

estimate whether students whose lead concentration in blood differed in consecutive years resulted in different outcome in their studies.

The problem of elevated lead concentration in blood and its impact on various aspects of child’s development was frequently discussed in the subject literature [i.a. 1–5]. Incidence of adverse changes in the musculoskeletal, digestive, respiratory systems – and particularly in the nervous system [i.a. 6, 7] was indicated. The primary origin of these changes was past exposure of the person under study to heavy metals, either as a result of residing in unfavorable environment, in the vicinity of main transportation routes, or due to direct contact with polluted waste [5, 8]. The consequences of such exposure to various areas of a developing organ and its functioning are of interest to scientists of various disciplines. Taking into consideration the perspective connected with school education, the problem appears to be significant regarding microdamage in brain tissue, described as minimal brain damage, which can cause various neurobehavioral changes [1]. Research conducted in different parts of the world is mainly focused on negative impact of lead in blood on intelligence quotient; much more rarely it is focused on children’s school performance [i.a. 9–12]. These surveys seem to be of utmost importance when their social aspect is taken into account. Also the possibility to take the results into consideration in the student care at school, and to perceive school achievements and failures in the context of his/her environment. While analyzing the factors responsible for student’s success and failures, one can distinguish a group of factors connected with the child (e.g. intelligence), his/her school environment (e.g. teaching staff), and the living environment (e.g. the socio-economic status of the family) [13]. In the light of a negative influence of lead on cognitive functions it seems important that changes in students’ school performance should be monitored. A question whether there is a connection between blood lead level and students’ academic performance which can be viewed as a derivative of intelligence [14], has arisen. The question becomes more important in the light of some surveys which indicated that students who were faced with high blood lead concentration in childhood had more often problems with graduating from high school, in contrast with children whose Pb-B in childhood was right [15–17]. Therefore, the aim of this paper was to

28

S∏owa kluczowe: metale ci´˝kie, osiàgni´cia szkolne

Material and Methods The research on which the present work was based has been conducted in selected rural schools in Lower Silesia, schools located in the immediate vicinity of large industrial plants (smelters). The selection of schools was not incidental; the selection took into account location in similar distance from the cities (Legnica and G∏ogów), similar infrastructure and demographic structure of the village in which the school was placed, as well as a stable and experienced teaching staff. Families of the scrutinized students presented similar socio-economic status as they were all employed in neighboring plants processing heavy metals (G∏ogów and Legnica) smelters. Cooperation with the Foundation for the Children of the Copper Basin in Legnica, provided information in 2005 on full blood lead levels of 122 boys at the age of 10. The markings were conducted using the method of absorptive atomic spectroscopy with electrothermal atomization in the Laboratory of Heavy Metals Toxicology which belongs to the Foundation. Their school performance was estimated on the basis of analysis of school documentation (grade sheets), considering final grades in the arts (Polish, foreign language, history), scientific subjects (mathematics, computer science) and geography and natural science. The study procedure was replicated after a year, when the group of boys decreased to 94 as a result of some boys changing the place of residence or not having measurement of blood lead level taken again. Only results from 94 boys have been analyzed. The base for breaking the group up into two subgroups was the lead concentration in blood. The boundary was set at the value of 6 µg/dl. Those students whose lead level was below the boundary value fall into the group of low Pb-B level (so called group “L”) and those whose lead level exceeded the value – to the group which will further be termed as group “H” (comprising subjects with higher PbB levels). The average blood lead levels of students from both groups differed statistically significantly; boys 10 or 11 years old (Table I).

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


The significance of differences between average results in the subgroups of students was estimated by the use of analysis of variance, and further lost significant differences (LSD Fisher test), most often used to examine other tests. Calculations were performed in the Laboratory of Biostructure Research at the University School of Physical Education in Wroclaw by the use of software package Statistica, version 8.0.

son with the same group examined in the previous year. The school performance in the arts did not significantly differentiate students (Table I). It covers the initial level, namely students from groups L and H examined at the age of 10, as well as the level recorded a year later. However, the tendency for stabilization of the results in group L became evident, whereas the results regarding school performance in the second year of research in the group of students with high Pb-B level decreased in terms of absolute value. Similar change along with age was recorded in scientific school subjects. The difference in the arts comprising of the initial and secondary examination the grades of students from groups L and H do not differ significantly, but in the group of students with high lead concentration the deterioration of academic performance in the scientific subjects is statistically significant.

Results The average blood lead level of students in group L was insignificantly higher at the age of 11 in relation to the level recorded in the previous year (Table I). The inter-year change concerning the boys with high lead level was statistically significant; the average amount of Pb-B exceeded 10 µg/dl. It is noteworthy that in both cases the blood lead level was higher in the group of 11-year-old boys in compari-

Table I. Statistical characterization and LSD test of examined parameters in 10 and 11 year old boys. Significant differences p*0,05 were highlighted in bold. Tabela I. Charakterystyka statystyczna badanych parametrów u 10 i 11-letnich ch∏opców. Ró˝nice istotne zaznaczono z p*0,05. Group L n435

Parameter

Blood Lead Level

The Arts

Scientific Subjects

Geography and Natural Science

p

Age (years) 10 11 x

4,84

5,07

s

1,12

0,72

x

3,71

3,72

s

1,10

1,01

x

3,43

3,47

s

1,16

1,25

x

3,79

3,77

s

0,85

1,27

Group H n459 Age (years) 10 11

0,8380

0,9818

0,9253

0,9571

Similar change connected with age in the school performance takes place in the area of geography and natural science, which confirms the previous observations. Older students obtain lower grades in these subjects, although the decrease is more evident in the performance of students from group H, whereas it is negligible in group L. The change, although statistically insignificant, indicates the emerging similar tendency for every of the school subject groups described, i.e. the arts, scientific subjects, geography and natural science (Table I).

9,25

10,54

3,12

3,28

3,47

3,26

0,92

1,07

3,50

3,00

1,17

1,19

3,70

3,36

0,93

1,11

p

Difference Group L–H Age (years) 10 11

0,0364

0,0000

0,0000

0,2873

0,3882

0,0946

0,0286

0,8315

0,1492

0,0896

0,7814

0,1567

Discussion Dynamic changes which have been taking place during the last twenty years in Poland have drawn attention of the researchers representing various disciplines of science to the phenomena which had previously been inconspicuously presented in the scientific literature. Information that impact of industrial pollution is measurable in developing organisms has rather been avoided and suppressed during the period preceding socio-economic and poli-

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

29


tical events instigated in 1989; progress was a priority, regardless of its negative effect on the population. Thus, data indicating changes regarding the awareness of adverse effects of high lead concentration in blood are precious. The changes did not only relate to knowledge, but also affect the young population inhabiting endangered areas. These areas included Legnica – G∏ogów Copper Region; in the last twenty years blood lead levels of children residing in the region decreased from 11 µg/dl to below 4 µg/dl. The followed changes became crucial for the whole of the population, as low Pb-B level include changes in intellectual ability [7]. Intellectual ability consequently affects grades obtained by students at school, although some other factors also play a vital role in the academic performance. Said factors include socio-economic status of the family [18, 19], parents education [20], and living conditions [14]. On top of that academic performance is also influenced by heavy metal pollution level. In case of children from rural areas the pollution level was relatively high because they are in the immediate vicinity of a smelter in Legnica and G∏ogów [21]. Changes regarding grades in respective groups of students with low and high Pb-B levels may imply that high lead levels at younger age can be of importance to the grades obtained in subsequent stages of education. Despite the fact that the decrease in the level of knowledge and skills which was statistically significant occurred only with regard to scientific subjects in the group of boys with higher blood lead levels, a consistent decreasing tendency has been observed in the record of grades in other school subjects. A similar negative tendency was observed in the research of Canfield and al. (2003); they analyzed the results whose children Pb-B did not exceed 10 µg/dl. The problem of significant deterioration of grades in scientific subjects seems to be critical, as in the contemporary technical world achievements in these disciplines ensure attractive jobs and high social status in the future [22]. The above information draws attention to students’ living environment, sharing responsibility for the lead concentration in child’s blood. It can be, thus, assumed that the demand for safe blood lead level should not exceed 2 µg/dl or should equal zero [5]; even low Pb-B content (i.e. below 10 µg/dl) is threatening for a growing child and its cognitive functions.

Conclusion 1. It was assumed that students with higher blood lead levels in the initial examination performed statistically significantly worse in scientific subjects; also, decreasing tendency in academic performance in the arts, geography and natural science was observed.

30

2. It is justified that the pedagogical care and the analysis of student’s school performance should take into account the environmental factor such as elevated lead concentration in blood.

References 1. Bellinger D.C.: The neuropsychological toxicity of lead exposure in children. Materia∏y z Mi´dzynarodowej Konferencji Zdrowie dzieci w zagro˝onym ekologicznie Êrodowisku, Legnica 2004 [In Polish]. 2. Ignasiak Z., S∏awiƒska T., Ro˝ek K., Malina R.B., Little B.B.: Blood lead level and physical fitness of schoolchildren in the copper basin of south-western Poland: indirect effects through growth stunting. Ann Hum Biol 2007; 34, 3, 329–343. 3. Kim B.N., Hong Y.C., Shin M.S., Yoo H.J., Kim J.W., Bhang S.Y., Cho S.C.: Co-exposure to environmental lead and manganese affects the intelligence of school-aged children. Neurotoxicology 2009; 30 (4), 564–71. 4. Langauer-Lewowicka H., Pawlas K.: Kadm – zagro˝enia Êrodowiskowe. Med Srodow 2010; 13, 2, 75–79. [In Polish]. 5. Struga∏a-Stawik H., Rudkowski Z., Pastuszek B., Morawiec K.: Biomonitoring o∏owiu we krwi u dzieci – krótkie podsumowanie badaƒ z lat 1991–2009. Med Srodow 2010; 13 ,2, 11–14 [In Polish]. 6. Grant L.D., Davis J.M.: Effects of low-levelead exposure on paediatric neurobehavioral development: current findings and future directions (w:) Smith M.A., Grant L.D., Sors A.I. (ed.): Lead exposure and child development. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht. 1989. 7. Bellinger DC.: Very low lead exposures and children’s neurodevelopment. Curr Opin Pediatr 2008; 20(2), 172–177. 8. Brockhaus A., Coller W., Dolgner R.: Exposure to lead and cadmium of children living in different areas of North-West Germany: Results of Biological Monitoring Studies 1982–1986. In Arch Occup Environ Health 1988; 60 (3), 211– 222. 9. Hansen O.N., Trillingsgaard A., Besse I., Lyngbye T., Grandjean D.: Neuropsychological profile of children in relation to dentine lead level and socioeconomic group (in:) Smith M.A., Grant L.D., Sors A.I. (ed.): Lead exposure and child development. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht. 1989. 10. Carlisle J.C., Dowling K.C., Siegel D.M., Alexeeff G.V.: 2009 A blood lead benchmark for assessing risks from childhood lead exposure. J Environ Sci Health. Part A: Tox/Hazard Subst Environ Eng 2009; 44 (12), 1200–1208. 11. Roy A., Bellinger D.C., Hu H., Schwartz J., Ettinger A.S., Wright R.O., Bouchard M., Palaniappan K., Balakrishnan K.: Lead exposure and behavior among young children in Chennai, India. Environ Health Perspect 2009; 117 (10),1607-1611. 12. Min M.O., Singer L.T., Kirchner H.L., Minnes S., Short E., Hussain Z., Nelson S.: Cognitive development and low-level lead exposure in poly-drug exposed children. Neurotoxicol Teratol 2009; 31 (4), 225–231. 13. Niemierko B.: Ocenianie szkolne bez tajemnic. WSiP Warszawa, 2002; p. 85–105 [In Polish]. 14. Bereênicki F.: Dydaktyka kszta∏cenia ogólnego. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków, 2004; p. 413 [In Polish]. 15. Needleman H.L.: Lead at low dose and the behaviour of children. Acta Psychiatr Scand Suppl 1983; 303, 26–37. 16. Norska-Borówka I., Franiczek W., Moczia K.: Wp∏yw metali ci´˝kich na czynnoÊci psychiczne dzieci. Ann Acad Med Siles Suppl 1997; 32, 24, 173–177 [In Polish]. 17. Canfield R.L., Henderson C.R., Cory-Slechta D.A., Cox C., Jusko T.A., Lanphear B.P.: Intellectual impairment in children with blood lead concentration below 10 µg/dl. N Eng J Med 2003; 348 (16), 1517–1526.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


18. Karpiƒska A.: DrugorocznoÊç – pedagogiczne wyzwanie dla wspó∏czesnoÊci. TRANS HUMANA, Bia∏ystok, 69, 1999. 19. Isaacs E.B., Morley R., Lucas A.: Early diet and general cognitive outcome at adolescence in children born at or below 30 weeks gestation. J Pediatr 2009; 155 (2), 229–234. 20. Konopnicki J.: Powodzenia i niepowodzenia szkolne. PZWS Warszawa 1996 [In Polish]. 21. ˚urek G.: Uwarunkowania rozwoju morfofunkcjonalnego dzieci wiejskich stopniem ska˝enia Êrodowiska bytowego. Praca doktorska AWF Wroc∏aw, 2007 [In Polish]. 22. Oakes J.: Opportunities, achievements and choice: Woman and minority students in science and mathematics. Rev Res Educ 1990, 16, 153–222.

Address for correspondence: Grzegorz ˚urek Department of Biostructure University School of Physical Education in Wroclaw 35 al. I.J. Paderewskiego 51-612 Wroc∏aw tel. +48 71 347 3366 e-mail: grzegorz.zurek@awf.wroc.pl

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

31


OCENA DYSKRYMINACYJNEJ ROLI WYKSZTA¸CENIA MATKI I DZIETNOÂCI RODZIN W KSZTA¸TOWANIU WYSOKOÂCI CIA¸A DZIECI Z ZAG¸¢BIA MIEDZIOWEGO EVALUATION OF DISCRIMINANT ROLE OF MOTHER’S EDUCATION AND FAMILY SIZE IN SHAPING BODY HEIGHT OF CHILDREN FROM THE COPPER BASIN Jaros∏aw Fugiel (a, b, c, d), Teresa S∏awiƒska (a, c, d), Zofia Ignasiak (a, c, d) Katedra Biostruktury, AWF we Wroc∏awiu . Kierownik Katedry: prof. dr hab. Z Ignasiak a) koncepcja b) zebranie

materia∏u do badaƒ statystyka d) opracowanie tekstu i piÊmiennictwa c)

Streszczenie Wst´p. Na przebieg rozwoju fizycznego dzieci wp∏ywa zespó∏ czynników Êrodowiskowych, w tym stopieƒ urbanizacji miejsca zamieszkania, wykszta∏cenie rodziców, dzietnoÊç rodzin. Z licznych badaƒ wynika, ˝e czu∏ym miernikiem oddzia∏ywaƒ Êrodowiskowych na rozwój fizyczny w okresie progresywnego rozwoju jest wysokoÊç cia∏a. Celem pracy by∏o ustalenie, czy wykszta∏cenie matki i dzietnoÊç rodzin nale˝à nadal do czynników modyfikujàcych wysokoÊç cia∏a dzieci w Êrodowisku ekologicznie zagro˝onym, miejskim i wiejskim. Materia∏ i metody. Zbadano 2599 ch∏opców i dziewczàt w wieku od 7 do 15 lat. Dzieci ucz´szcza∏y do szkó∏ podstawowych i gimnazjów w Polkowicach oraz wiejskich szkó∏ okolic Legnicy i G∏ogowa. Badania zosta∏y przeprowadzone w 2007 i 2008 roku. U ka˝dej osoby przeprowadzono pomiary wysokoÊci cia∏a, a za pomocà ankiety uzyskano dane dotyczàce warunków socjalno-bytowych – wykszta∏cenia matki i liczby dzieci w rodzinie. Wyniki. Na podstawie przeprowadzonej analizy stwierdzono, ˝e pomi´dzy wydzielonymi grupami ch∏opców i dziewczàt wyst´pujà ró˝nice w wysokoÊci cia∏a za-

le˝ne od stopnia zurbanizowania Êrodowiska bytowego, jak równie˝ w zale˝noÊci od warunków spo∏eczno-ekonomicznych. Wnioski. Zgromadzone wyniki pozwalajà stwierdziç, ˝e nadal takie czynniki jak wykszta∏cenie matki i dzietnoÊç rodziny przyczyniajà si´ do zró˝nicowania wysokoÊci cia∏a m∏odego pokolenia i ˝e dzia∏ajà one w obu Êrodowiskach – miejskim i wiejskim – z ró˝nym nasileniem. S∏owa kluczowe: wysokoÊç cia∏a, dzieci miejskie i wiejskie, czynniki spo∏eczno-ekonomiczne

Summary Introduction. Growth of the children influence several environmental factors, including urban development level of the place of residence, parents’ education and number of children in family. Many survey results reveal that body height is a sensitive measure of environmental interaction and physical growth in a period of progressive growth. The aim of the research was to determine if mother’s education and number of children in family are

Nades∏ano: 22.09.2011 Zatwierdzono do druku: 27.02.2012

32

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


among the factors which modify the body height in ecologically endangered environment, urban and rural. Material and methods. 2599 boys and girls aged 7–15 were examined. Children represented primary and secondary schools in Polkowice and rural region schools near Legnica and G∏ogów. Surveys were performed in the years 2007 and 2008. Every subject was examined for body height and data from questionnaire provided information on mother’s education and number of children in family. Results. Reportedly, it was noticed, that groups of boys

and girls are different in body height which depend on level of urbanization of living environment and socio-economic standards. Conclusions. Collected results reveal that such factors as mother’s education and number of children in the family make differences in body height of young generation and they occur in both environments – urban and rural – with different intensity.

Wst´p

sochata, Rzeszotary, Spalona (2007). WysokoÊç cia∏a zmierzono u 2599 osób w wieku od 7 do 15 lat (1301 ch∏opców i 1298 dziewczàt), z których 692 osoby dostarczy∏y wype∏nione przez rodziców ankiety. Uzyskano z nich informacje o wykszta∏ceniu matki i liczbie dzieci w rodzinie. Czynnik „wykszta∏cenie matki” reprezentuje w opracowaniu dwie kategorie. W podgrupie opisanej jako wykszta∏cenie wy˝sze znalaz∏y si´ dzieci, których matki posiadajà wykszta∏cenie wy˝sze i Êrednie, a w podgrupie ,,wykszta∏cenie ni˝sze” – matki z wykszta∏ceniem zawodowym i podstawowym. DzietnoÊç rodzin zosta∏a uj´ta tak˝e w dwóch kategoriach: 1–2 dzieci oraz 3 i wi´cej dzieci. Dla ch∏opców i dziewczàt w wieku 7–15 lat (N42599) obliczono wartoÊci Êrednie (x–) i odchylenia standardowe (s) wysokoÊci cia∏a (tabela I). Nast´pnie przeprowadzono zabieg normalizacji indywidualnych wartoÊci wysokoÊci cia∏a na Êrednie populacyjne w grupach wieku i p∏ci (0,1), co pozwoli∏o na wytràcenie z dalszych analiz wieku badanych [11]. Do oceny ró˝nic mi´dzy Êrednimi wykorzystano wieloczynnikowà analiz´ wariancji ANOVA, a porównania szczegó∏owe wykonano testem NIR [12]. IstotnoÊç ró˝nic mi´dzygrupowych oceniano na poziomie p40,05.

Obserwacja zmian zachodzàcych pod wp∏ywem oddzia∏ywania czynników egzogennych w fenotypowym obrazie cech morfofunkcjonalnych od wielu lat jest tematem licznych opracowaƒ naukowych [1–5 i inni]. Z badaƒ wynika, ˝e stosunkowo du˝y wp∏yw na kszta∏towanie cech somatycznych wywierajà czynniki spo∏eczno-ekonomiczne. Do analiz wykorzystuje si´ najcz´Êciej wysokoÊç cia∏a, poniewa˝ parametr ten jest czu∏ym miernikiem zmian zachodzàcych w Êrodowisku zewn´trznym [1]. Jednak zakres wp∏ywu i mechanizmy oddzia∏ywania poszczególnych czynników Êrodowiskowych nie zosta∏y dok∏adnie poznane i wyjaÊnione. Modyfikatory te mogà odmiennie dzia∏aç w ró˝nych Êrodowiskach bytowych, a tak˝e ich wp∏yw mo˝e zmieniaç si´ w czasie. Wynika to ze z∏o˝onoÊci mechanizmów kszta∏tujàcych rozwój fizyczny dzieci i m∏odzie˝y oraz wzajemnych interakcji zespo∏u czynników endo- i egzogennych [4]. Prowadzone od kilkunastu lat badania nad rozwojem dzieci i m∏odzie˝y zamieszkujàcej tereny Zag∏´bia Miedziowego pozwoli∏y pod koniec lat 90. okreÊliç, które czynniki spo∏eczno-ekonomiczne przyczynia∏y si´ najcz´Êciej do zmiany tempa wzrastania m∏odego pokolenia [6–10]. Majàc na uwadze intensywne przemiany spo∏eczno-ekonomiczne zachodzàce w kraju po transformacji ustrojowej podj´to prób´ ustalenia, czy dwa najcz´Êciej opisywane modyfikatory – wykszta∏cenie matki i dzietnoÊç rodzin – nale˝à nadal do czynników modyfikujàcych wysokoÊç cia∏a dzieci w Êrodowisku ekologicznie zagro˝onym.

Materia∏ i metody Materia∏ do pracy zosta∏ zgromadzony w trakcie badaƒ dzieci i m∏odzie˝y z Legnicko-G∏ogowskiego Zag∏´bia Miedziowego przeprowadzonych w 2007 i 2008 roku. Badane osoby ucz´szcza∏y do szkó∏ podstawowych i gimnazjów w Polkowicach (2008) oraz 7 wiejskich szkó∏ okolic Legnicy i G∏ogowa – Brzeg G∏ogowski, Kotla, Kromolin, Nielubia, Ro-

Key words: body height, urban and rural children, social-economic factors

Wyniki badaƒ Porównanie Êrednich, unormowanych wartoÊci wysokoÊci cia∏a ch∏opców i dziewczàt z Zag∏´bia Miedziowego wykaza∏o, ˝e nadal utrzymujà si´ ró˝nice w wielkoÊci tej cechy pomi´dzy badanymi z odmiennych grup spo∏ecznych (tabela II). Najwy˝sze Êrednie wartoÊci wysokoÊci cia∏a, powy˝ej Êredniej populacyjnej, stwierdzono u dzieci, których matka posiada wykszta∏cenie wy˝sze, a równoczeÊnie w rodzinie znajduje si´ jedno lub dwoje dzieci. Na przeciwnym biegunie, poni˝ej Êredniej populacyjnej, znajdujà si´ dzieci, których matki majà ni˝sze wykszta∏cenie oraz posiadajà troje lub wi´cej dzieci. Sytuacja ta obserwowana by∏a zarówno w grupach ch∏opców, jak i dziewczàt oraz dotyczy∏a obu Êrodowisk bytowych, miejskiego i wiejskiego (ryciny 1, 2).

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

33


Dystans pomi´dzy skrajnymi Êrodowiskami jest tak du˝y, ˝e odnotowano tylko w niewielkim stopniu zachodzenie na siebie rozk∏adów indywidualnych znormalizowanych wartoÊci wysokoÊci cia∏a wydzielonych skrajnych grup. Jednak istotne statystycznie ró˝nice (p40,00) odnotowano tylko pomi´dzy ch∏opcami wiejskimi z rodzin o ró˝nym statusie spo∏eczno-ekonomicznym (tabela III). Odnotowano równie˝, ˝e wysokoÊç cia∏a dzieci z rodzin ma∏odzietnych, niezale˝nie od wykszta∏cenia matki osiàga stosunkowo wy˝sze wartoÊci u ch∏opców i dziewczàt mieszkajàcych na wsi ni˝

w mieÊcie. Tak˝e dzieci z rodzin ma∏odzietnych uzyskujà wy˝sze wartoÊci wysokoÊci cia∏a ni˝ Êrednie dla populacji, za wyjàtkiem dzieci z Polkowic, których matki majà wykszta∏cenie ni˝sze. Porównujàc grupy p∏ci, w wi´kszoÊci analiz, stosunkowo wy˝sze wartoÊci cechy wystàpi∏y u dziewczàt, zarówno u osób mieszkajàcych na wsi, jak i w mieÊcie. Ró˝nice te nie sà istotne statystycznie. W grupach osób z rodzin wielodzietnych, niezale˝nie od wykszta∏cenia matki, nie zaobserwowano tak korzystnych wartoÊci wysokoÊci cia∏a, jak w przypadku rodzin ma∏odzietnych.

Tabela I. Charakterystyka statystyczna wysokoÊci cia∏a oraz liczebnoÊç grup ch∏opców i dziewczàt ze Êrodowiska miejskiego i wiejskiego Ta b l e I. Statistical characteristic body height and number of urban and rural boys and girls WysokoÊç cia∏a [cm]

Polkowice

Wsie

Wiek [lata]

34

ch∏opcy

dziewcz´ta

n

(x–)

s

min.

max.

n

(x–)

s

min.

max.

7

42

123,75

5,56

115,20

137,00

37

123,78

5,99

108,00

134,10

8

52

131,09

4,53

120,30

142,40

49

127,64

5,39

116,00

139,00

9

42

135,77

5,65

123,70

148,80

45

134,68

6,71

120,00

154,40

10

58

141,15

6,35

130,10

159,00

47

138,86

6,11

122,00

152,20

11

50

146,52

7,28

133,50

161,50

36

147,47

7,78

133,30

167,50

12

53

152,56

8,08

138,40

172,80

46

153,27

6,88

135,40

169,60

13

57

158,57

8,94

139,60

183,00

63

157,84

7,23

139,30

173,50

14

65

163,39

10,45

145,70

187,30

51

162,33

7,20

144,20

176,20

15

47

171,34

6,87

155,70

188,00

62

162,36

5,47

150,00

172,00

7

78

124,90

5,52

108,20

140,50

60

123,48

5,55

112,20

138,60

8

112

129,12

5,91

111,80

151,10

86

129,18

5,53

117,40

143,30

9

100

136,38

7,27

121,00

154,80

107

134,77

6,25

121,50

148,00

10

126

142,25

5,57

123,70

154,80

99

140,65

6,82

127,00

160,60

11

97

146,68

6,62

132,20

162,70

105

146,33

7,67

128,60

167,70

12

87

151,51

7,91

134,50

168,00

127

154,91

7,12

132,50

171,50

13

80

160,84

8,77

145,40

184,80

88

159,23

6,32

142,20

176,00

14

66

167,87

8,77

140,10

192,00

95

161,73

5,84

148,30

179,20

15

89

173,03

8,95

140,20

191,30

95

163,52

5,83

146,90

177,40

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


Tabela II. Znormalizowana Êrednia wysokoÊç cia∏a (x–), odchylenie standardowe (s) oraz liczebnoÊç dzieci miejskich i wiejskich ze wzgl´du na wybrane czynniki spo∏eczno-ekonomiczne Ta b l e II. Normalized mean body height (x–), standard deviation (s) and number of urban and rural children according to selected social-economic factors DzietnoÊç rodziny

P∏eç

Wykszta∏cenie matki

n

Polkowice x–

s

n

Wsie x–

s

1 lub 2

ni˝sze wy˝sze

43 72

10,079 0,417

0,855 0,797

49 32

0,118 0,553

0,940 1,002

3 lub wi´cej

ni˝sze wy˝sze

29 21

10,346 0,060

1,106 0,969

58 15

10,379 10,089

0,990 1,361

1 lub 2

ni˝sze wy˝sze

38 77

10,057 0,204

0,888 1,007

45 39

0,224 0,303

0,934 1,047

3 lub wi´cej

ni˝sze wy˝sze

36 19

10,233 10,329

1,072 0,952

84 35

10,305 0,022

0,977 0,754

Ch∏opcy

Dziewcz´ta

Znormalizowana wysokoÊç cia∏a

Ârednie, pionowe s∏upki oznaczajà 0,95 przedzia∏y ufnoÊci 0,6 wsie miasto

0,4 0,2 0,0 –0,2 –0,4 –0,6 –0,8 ch∏opcy dziewcz´ta rodziny ma∏odzietne

ch∏opcy dziewcz´ta rodziny wielodzietne

Rycina 1. Znormalizowane wartoÊci wysokoÊci cia∏a dzieci, których matki posiadajà ni˝sze wykszta∏cenie Figure 1. Normalized values of children’s body height which mothers have lower education

Znormalizowana wysokoÊç cia∏a

Ârednie, pionowe s∏upki oznaczajà 0,95 przedzia∏y ufnoÊci 1,0 wsie miasto

0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 –0,2 –0,4 –0,6 –0,8 ch∏opcy dziewcz´ta rodziny ma∏odzietne

ch∏opcy dziewcz´ta rodziny wielodzietne

Rycina 2. Znormalizowane wartoÊci wysokoÊci cia∏a dzieci, których matki posiadajà wy˝sze wykszta∏cenie Figure 2. Normalized values of children’s body height which mothers have higher education Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

35


Miejsce zamieszkania

Tabela III. IstotnoÊç ró˝nic mi´dzygrupowych znormalizowanych Êrednich wartoÊci wysokoÊci cia∏a (t∏ustym drukiem zaznaczono ró˝nice istotne statystycznie przy p†0,05) Table III. The significance of the differences in the normalized average body height between groups (in bold – the statistically significant differences with p†0,05) Ch∏opcy P∏eç

Liczba dzieci

ch∏opcy dziewcz´ta

Wsie

3 lub wi´cej

1 lub 2

3 lub wi´cej

ch∏opcy

1 lub 2

dziewcz´ta

Polkowice

3 lub wi´cej

1 lub 2

3 lub wi´cej

ch∏opcy

1 lub 2

3 lub wi´cej

dziewcz´ta

Porównanie wsie – Polkowice

1 lub 2

Nr

1 lub 2

3 lub wi´cej

3 lub wi´cej

1 lub 2

3 lub wi´cej

ni˝sze wy˝sze ni˝sze wy˝sze ni˝sze wy˝sze ni˝sze wy˝sze 1

1 lub 2

36

Wykszta∏cenie

Dziewcz´ta

2

3

4

5

6

7

8

ni˝sze

1

0,0468 0,0080 0,4662 0,5943 0,3705 0,0148 0,6519

wy˝sze

2

0,0468

ni˝sze

3

0,0080 0,0000

wy˝sze

4

0,4662 0,0332 0,2988

ni˝sze

5

0,5943 0,1389 0,0017 0,2759

wy˝sze

6

0,3705 0,2755 0,0007 0,1804 0,7069

ni˝sze

7

0,0148 0,0000 0,6514 0,4245 0,0031 0,0012

wy˝sze

8

0,6519 0,0242 0,0521 0,7089 0,3520 0,2100 0,0922

ni˝sze

1

wy˝sze

2

0,0077

ni˝sze

3

0,2476 0,0003

wy˝sze

4

0,5889 0,1350 0,1413

ni˝sze

5

0,9193 0,0143 0,2232 0,6554

wy˝sze

6

0,1233 0,1774 0,0089 0,5430 0,1718

ni˝sze

7

0,4795 0,0010 0,6358 0,2690 0,4332 0,0250

wy˝sze

8

0,3451 0,0027 0,9520 0,2022 0,3145 0,0309 0,7233

ni˝sze

1

0,3285 0,0050 0,1215 0,9713 0,1409 0,0733 0,2109 0,6465

wy˝sze

2

0,0938 0,5047 0,0000 0,0643 0,2911 0,5514 0,0000 0,0467

ni˝sze

3

0,0399 0,0003 0,8815 0,4010 0,0131 0,0061 0,8409 0,1282

wy˝sze

4

0,8170 0,0682 0,0739 0,6473 0,5193 0,3509 0,1210 0,8863

ni˝sze

5

0,4007 0,0084 0,1094 0,9129 0,1858 0,1012 0,1885 0,7268

wy˝sze

6

0,6247 0,0847 0,0005 0,2809 0,9127 0,6009 0,0009 0,3534

ni˝sze

7

0,0976 0,0008 0,4736 0,6279 0,0343 0,0163 0,7068 0,2660

wy˝sze

8

0,0861 0,0016 0,8450 0,4704 0,0361 0,0192 0,9202 0,2010

0,0000 0,0332 0,1389 0,2755 0,0000 0,0242 0,2988 0,0017 0,0007 0,6514 0,0521 0,2759 0,1804 0,4245 0,7089 0,7069 0,0031 0,3520 0,0012 0,2100 0,0922

0,0077 0,2476 0,5889 0,9193 0,1233 0,4795 0,3451 0,0003 0,1350 0,0143 0,1774 0,0010 0,0027 0,1413 0,2232 0,0089 0,6358 0,9520 0,6554 0,5430 0,2690 0,2022 0,1718 0,4332 0,3145 0,0250 0,0309 0,7233

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


Dyskusja Tak jak nale˝a∏o oczekiwaç wysokoÊç cia∏a ch∏opców i dziewczàt z Zag∏´bia Miedziowego jest powiàzana z wykszta∏ceniem matki oraz warunkami bytowymi, w jakich rozwija si´ dziecko. Wyniki te sà zgodne z obserwacjami wielu autorów, którzy wskazujà na utrzymywanie si´ ró˝nic w poziomie rozwoju fizycznego dzieci i m∏odzie˝y z odmiennych Êrodowisk bytowych [13–15]. RównoczeÊnie obserwuje si´, ˝e ró˝nice te zmniejszajà si´ mi´dzy osobami mieszkajàcymi w mieÊcie i na wsi [16–18]. Jako przyczyn´ takiej sytuacji mo˝na przyjàç wi´kszà dynamik´ zmian warunków bytowych u osób mieszkajàcych w Êrodowisku wiejskim. Z badaƒ w∏asnych wynika, ˝e ch∏opcy i dziewcz´ta mieszkajàcy na wsi uzyskujà cz´sto wy˝sze Êrednie wartoÊci wysokoÊci cia∏a ni˝ ich rówieÊnicy z miasta. Prawdopodobnie w tym Êrodowisku korzystne warunki spo∏eczno-bytowe w wi´kszym stopniu pozwalajà na wykorzystanie potencja∏u biologicznego populacji. Z grupy analizowanych czynników spo∏eczno-ekonomicznych korzystniejszym modyfikatorem, w wi´kszym stopniu wp∏ywajàcym na poziom analizowanej cechy u ch∏opców i dziewczàt wiejskich, jest mniejsza liczba dzieci w rodzinie. W rodzinach tych, niezale˝nie od wykszta∏cenia matki, wysokoÊç cia∏a dzieci uzyskiwa∏a wy˝sze wartoÊci ni˝ w ca∏ej badanej populacji. Mo˝liwe, ˝e ÊwiadomoÊç kobiet dotyczàca kszta∏towania rozwoju dziecka z obu podgrup wykszta∏cenia jest ju˝ zbli˝ona, a ró˝nice mogà istnieç jeszcze w mo˝liwoÊciach jego zapewnienia. U ch∏opców i dziewczàt z Polkowic wy˝sze wartoÊci cechy obserwowano wy∏àcznie u dzieci z rodzin ma∏odzietnych, w których matki posiadajà wy˝sze wykszta∏cenie. Grupy osób z pozosta∏ych kategorii spo∏eczno-ekonomicznych nie ró˝nià si´ pod wzgl´dem analizowanego parametru. Mo˝e to Êwiadczyç o zacieraniu ró˝nic w rozwoju fizycznym u dzieci i m∏odzie˝y miejskiej wzrastajàcych w odmiennych warunkach socjalno-bytowych [1].

Wnioski 1. WysokoÊç cia∏a ch∏opców i dziewczàt z Zag∏´bia Miedziowego nadal jest zwiàzana z warunkami spo∏eczno-ekonomicznymi rodziny. Prawdopodobnie korzystniejsze warunki spo∏eczno-ekonomiczne wp∏ywajà na uzyskiwanie przeci´tnie wy˝szych wartoÊci wysokoÊci cia∏a w grupach ch∏opców i dziewczàt z obu Êrodowisk, miejskiego i wiejskiego. 2. WysokoÊç cia∏a dzieci z rodzin wielodzietnych, których matka ma wykszta∏cenie podstawowe lub zawodowe jest przeci´tnie najni˝sza w porów-

naniu do populacji rówieÊników w obu Êrodowiskach. 3. DzietnoÊç rodzin jest czynnikiem w wi´kszym stopniu wp∏ywajàcym na wysokoÊç cia∏a dzieci i m∏odzie˝y ni˝ wykszta∏cenie matki.

Wykaz piÊmiennictwa 1. Bielicki T., Szklarska A., Kozie∏ S., Welon Z.: Transformacja ustrojowa w Polsce w Êwietle antropologicznych badaƒ 19-letnich m´˝czyzn. Monografie Zak∏adu Antropologii PAN we Wroc∏awiu 2003; 23. 2. Ignasiak Z., S∏awiƒska T., Domaradzki J.: The influence of social-economical factors on the morphofunctional growth of children considering the urbanisation factor aspect. Gymnica 2002; 32, 2: 29-34. 3. Mleczko E.: Rozwój biologiczny dzieci i m∏odzie˝y ze Êrodowiska wiejskiego w polskich badaniach auksologicznych [w:] Saczuk J. (red.): Uwarunkowania rozwoju dzieci i m∏odzie˝y wiejskiej. AWF, Warszawa 2006; 39-79. 4. S∏awiƒska T.: Uwarunkowania Êrodowiskowe w rozwoju motorycznoÊci dzieci wiejskich. Prace habilitacyjne, AWF, Wroc∏aw 2000. 5. Szklarska A.: Spo∏eczne ró˝nice w sprawnoÊci fizycznej dzieci i m∏odzie˝y w Polsce. Monografie Zak∏adu Antropologii PAN we Wroc∏awiu 1998; 17. 6. Domaradzki J., Ignasiak Z.: Zró˝nicowanie poziomu rozwoju cech somatycznych i funkcjonalnych dzieci zamieszkujàcych tereny o ró˝nym stopniu zanieczyszczenia. Cz∏owiek i Ruch 2002; 1(5): 14-20. 7. Fugiel J., S∏awiƒska T., Krynicka I. i wsp.: Wp∏yw wykszta∏cenia oraz aktywnoÊci fizycznej rodziców na poziom rozwoju zdolnoÊci szybkoÊciowych dziewczàt wiejskich w m∏odszym wieku szkolnym. Medycyna Ârodowiskowa 2009; 12, 2: 56-63. 8. Ignasiak Z., S∏awiƒska T., Domaradzki J. i wsp.: Rozwój funkcjonalny dzieci i m∏odzie˝y z Legnicko-G∏ogowskiego Okr´gu Miedziowego w uj´ciu wieku morfologicznego. AWF, Wroc∏aw 2007. 9. Ignasiak Z., S∏awiƒska T., Ro˝ek K. i wsp.: Blood lead level and physical fitness of school children in the copper basin of south-western Poland: indirect effects through growth stunting. Ann Hum Biol 2007; 34, 3: 329-343. 10. S∏awiƒska T., ˚urek G., Domaradzki J.: Wp∏yw Êrodowiska rodzinnego i szkolnego na rozwój morfologiczny i sprawnoÊç motorycznà ch∏opców. Annales Universitatis Mariae Curie-Sk∏odowska. 2006; 60, supl. 16, 7 (705): 59-62. 11. Ostasiewicz W.: Statystyczne metody analizy danych. UE, Wroc∏aw 1999. 12. Stanisz A.: Przyst´pny kurs statystyki z zastosowaniem STATISTICA PL na przyk∏adach z medycyny. T. II. Modele liniowe i nieliniowe. StatSoft, Kraków 2006. 13. Chabros E.: Spo∏eczne dystanse rozwoju fizycznego m∏odzie˝y [w:] Spo∏eczne kontrasty w stanie zdrowia Polaków. AWF, Warszawa 1998: 89-98. 14. Grabowska J.: (red.) Dziecko koniƒskie. Rozwój fizyczny dzieci i m∏odzie˝y województwa koniƒskiego. U¸, ¸ódê 1998. 15. Palczewska L., Niedêwiecka Z., Szilagyi-Pàgowska L. i wsp.: Trend sekularny wzrastania dzieci i m∏odzie˝y warszawskiej w ciàgu ostatnich 20 lat. Med Wieku Rozw; 2000; 4(2): 161176. 16. Krawczyƒski M., Walkowiak J., Krzy˝aniak A.: Trend sekularny wysokoÊci i masy cia∏a dzieci i m∏odzie˝y miasta Poznania w latach 1880-2000. Ped Prakt 2000; 8(4): 365-383.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

37


17. Oblaciƒska A., Jodkowska M., Tabak I. i wsp.: Rozwój fizyczny i dojrzewanie polskich 13-latków w pierwszej dekadzie XXI wieku. Stan obecny oraz trend sekularny wzrastania i dojrzewania w ostatnim trzydziestoleciu. Medycyna Wieku Rozwojowego 2010; XIV, 3: 235-245. 18. Palczewska L., Niedêwiecka Z.: Wskaêniki rozwoju somatycznego dzieci i m∏odzie˝y warszawskiej. Med Wieku Rozw 2001; 5, supl. I do nr 2: 1-120.

38

Adres do korespondencji: Jaros∏aw Fugiel Katedra Biostruktury, AWF we Wroc∏awiu al. Paderewskiego 35, 51-612 Wroc∏aw Bud. P-2, pok. 144 tel. 71 347 33 61, fax 71 347 30 34 e-mail jaroslaw.fugiel@awf.wroc.pl

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


WP¸YW STYLU ˚YCIA NA MAS¢ CIA¸A U NASTOLATKÓW NA PODSTAWIE BADANIA ANKIETOWEGO W WYBRANEJ GRUPIE M¸ODZIE˚Y WIEJSKIEJ I MIEJSKIEJ IMPACT OF LIFE STYLE ON BODY WEIGHT IN ADOLESCENTS ON THE BASIS OF QUESTIONNAIRE FINDINGS IN SELECTED GROUP OF YOUTH FROM RURAL AND URBAN AREAS Monika Âcibor (a, b), Angelika Góra (c, d) Zak∏ad Zdrowia i Ârodowiska Instytut Zdrowia Publicznego Wydzia∏ Nauk o Zdrowiu Uniwersytet Jagielloƒski Collegium Medicum Kierownik Zak∏adu Zdrowia i Ârodowiska IZP WNoZ UJ CM: Prof. dr hab. J. Ha∏uszka Dyrektor Instytutu Zdrowia Publicznego WNoZ UJ CM: Prof. dr hab. A. Pajàk (a) koncepcja (b) opracowanie tekstu i piÊmiennictwa (c) zebranie materia∏u do badaƒ (d) opracowanie statystyczne

Streszczenie Wst´p: Nadwaga i oty∏oÊç pierwotna u dzieci i m∏odzie˝y stanowi istotny problem w obszarze zdrowia publicznego. Oty∏e dzieci i nastolatki sà szczególnie predysponowane do rozwoju oty∏oÊci w wieku doros∏ym i w konsekwencji nara˝one na wystàpienie wielu zwiàzanych z nià schorzeƒ. Cel: Ocena cz´stoÊci wyst´powania nadwagi i oty∏oÊci pierwotnej w badanej grupie m∏odzie˝y wiejskiej i miejskiej oraz porównanie stylu ˝ycia: aktywnoÊç fizyczna, zachowania sedenteryjne, zachowania ˝ywieniowe m∏odzie˝y z prawid∏owà masà cia∏a i m∏odzie˝y z nadmiarem masy cia∏a. Materia∏ i metody: Badanie przeprowadzono w próbie 136 uczniów gimnazjum. Za nadmiar masy cia∏a przyj´to wartoÊci Body Mass Index równe i powy˝ej 85 centyla, odpowiednio dla p∏ci i wieku. Narz´dziem badawczym by∏ kwestionariusz ankiety. Wyniki: Nadmiar masy cia∏a stwierdzono u 15,9% na-

stolatków w wieku gimnazjalnym, z czego 4,5% stanowi∏y osoby oty∏e. Nie stwierdzono istotnej statystycznie zale˝noÊci pomi´dzy miejscem zamieszkania, a wyst´powaniem nadmiaru masy cia∏a. Osoby z nadmiarem masy cia∏a charakteryzowa∏y si´ ni˝szà aktywnoÊcià fizycznà oraz poÊwi´ca∏y istotnie wi´cej czasu na granie w gry na komputerze lub konsolach do gier. Wykazano, ˝e osoby z nadwagà lub oty∏oÊcià nie spo˝ywajà regularnie Êniadaƒ w dni weekendu, istotnie cz´Êciej spo˝ywajà s∏odycze i napoje s∏odkie oraz istotnie cz´Êciej podjadajà niektóre przekàski wysokokaloryczne i o du˝ej zawartoÊci soli. Wnioski: Nadmiar masy cia∏a jest problemem o narastajàcej skali rozpowszechnienia wÊród populacji m∏odzie˝y gimnazjalnej i wymaga podj´cia skutecznych dzia∏aƒ prewencyjnych majàcych na celu kszta∏towanie zdrowego stylu ˝ycia u dzieci i m∏odzie˝y. S∏owa kluczowe: masa cia∏a, nadmiar masy cia∏a, nadwaga, oty∏oÊç pierwotna, styl ˝ycia, m∏odzie˝

Nades∏ano: 3.08.2011 Zatwierdzono do druku: 15.02.2012 Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

39


Abstract Introduction: Overweight and primary obesity in children and adolescents is a crucial problem in public health. Obese children and adolescents are especially susceptible to obesity in adulthood and consequently exposed to many obesity related diseases. Objective: Evaluation of overweight and primary obesity in urban and rural youth populations and comparison of life style concerning: physical activity, sedentary behaviors, dietary habits among overweight and obese adolescents and their peers with proper Body Mass Index value. Materials and methods: The study was performed in the group of 136 students from junior high school. The students with BMI value over 85th percentile of sex-specific growth charts were classified as overweight. Research tool was a questionnaire.

Wst´p Nadwaga i oty∏oÊç pierwotna u dzieci i m∏odzie˝y stanowi istotny problem w obszarze zdrowia publicznego. Wzrost liczby przypadków wyst´powania oty∏oÊci jest obecnie zbyt du˝y, aby móg∏ zale˝eç tylko od czynników genetycznych. Uwa˝a si´, ˝e czynniki genetyczne sà odpowiedzialne za wyst´powanie oty∏oÊci w 25–45%. Na genetycznà predyspozycj´ nak∏adajà si´ bardzo istotne czynniki Êrodowiskowe. Wp∏yw Êrodowiska jest szczególnie silny w okresie dzieciƒstwa, kiedy kszta∏tujà si´ nawyki dotyczàce stylu ˝ycia [1–3]. Styl ˝ycia to zespó∏ codziennych zachowaƒ, specyficznych dla danej jednostki lub zbiorowoÊci. Styl ˝ycia w du˝ym stopniu wp∏ywa na stan zdrowia oraz samopoczucie ka˝dego cz∏owieka, niezale˝nie od jego wieku. Do najistotniejszych jego elementów nale˝à zachowania prozdrowotne i antyzdrowotne. SpoÊród zachowaƒ zdrowotnych szczególnie istotne znaczenie w przypadku osób z nadwagà i oty∏oÊcià majà aktywnoÊç fizyczna i sposób od˝ywiania. Zwi´kszenie liczby komórek t∏uszczowych jest procesem nieodwracalnym, dlatego oty∏oÊç w dzieciƒstwie mo˝e byç przyczynà rozwoju oty∏oÊci w wieku doros∏ym. Wykazano, ˝e wysokie Body Mass Index (BMI) w dzieciƒstwie koreluje z oty∏oÊcià w wieku doros∏ym, a si∏a tej korelacji zale˝y od stopnia oty∏oÊci w dzieciƒstwie. Dzieci, których wskaênik masy cia∏a (BMI) przeniesiony na siatki centylowe odpowiada∏ wartoÊci powy˝ej 95 centyla cztery razy cz´Êciej zapada∏y w wieku doros∏ym na oty∏oÊç ni˝ te, których wskaênik masy cia∏a by∏ poni˝ej 50 centyla. Si∏a zale˝noÊci pomi´dzy oty∏oÊcià w dzieciƒstwie, a wystàpieniem oty∏oÊci w wieku doros∏ym zale˝y od wieku dziecka, w którym by∏o oty∏e i jest wi´ksza u tych dzieci, które by∏y oty∏e w starszym wieku.

40

Results: 15,9% of adolescents were overweight, out of which 4,5% were obese. There was not a significant relation between Body Mass Index and the place of residence. Overweight and obese adolescents revealed lower physical activity and tendency to spend much more time playing computer games. Adolescents with overweight or obesity did not regularly have breakfast at weekends, more often had sweets and sweet drinks and also high energy and very salty snacks instead. Conclusions: Overweight and obesity is a serious problem among students from junior high school population which calls for taking immediate preventive measures to promote healthy lifestyle among children and adolescents. Key words: Body mass, excessive body weight, overweight, primary obesity, lifestyle, adolescents.

W stosunku do rówieÊnika z prawid∏owà masà cia∏a dziecko oty∏e w wieku 10–13 lat jest 6–7 razy bardziej zagro˝one wystàpieniem oty∏oÊci w wieku doros∏ym. Zatem oty∏e dzieci i nastolatki sà szczególnie predysponowane do rozwoju oty∏oÊci w wieku doros∏ym i w konsekwencji sà nara˝one na wystàpienie wielu zwiàzanych z oty∏oÊcià schorzeƒ takich jak: mia˝d˝yca, nadciÊnienie t´tnicze, choroba niedokrwienna serca, nowotwory, cukrzyca t. 2, choroba zwyrodnieniowa stawów, zespó∏ bezdechu sennego, depresja i niska samoocena [4–10]. A ju˝ w m∏odym wieku oty∏oÊç powoduje wystàpienie chorób uk∏adu ruchu: skrzywienie kr´gos∏upa, koÊlawoÊç kolan, p∏askostopie; u dziewczàt mo˝e prowadziç do zaburzeƒ miesiàczkowania, u ch∏opców do zaburzeƒ dojrzewania p∏ciowego i ginekomastii. Celem prowadzonych badaƒ by∏a: Ocena cz´stoÊci wyst´powania nadwagi i oty∏oÊci pierwotnej w grupie m∏odzie˝y wiejskiej z powiatu wielickiego i w grupie m∏odzie˝y miejskiej z Krakowa. Porównanie iloÊci czasu poÊwi´canego na aktywnoÊç fizycznà i zachowania sedenteryjne oraz porównanie zachowaƒ ˝ywieniowych pomi´dzy m∏odzie˝à z prawid∏owà masà cia∏a i m∏odzie˝à z nadwagà i oty∏oÊcià pierwotnà.

Materia∏ i metody Badaniem obj´to 136 uczniów w wieku 14–15 lat (69 ch∏opców i 67 dziewczàt) dwóch gimnazjów województwa ma∏opolskiego. Gimnazja zosta∏y wybrane w sposób losowy: jedno gimnazjum w Krakowie i jedno w powiecie wielickim. Badanie ankietowe zosta∏o przeprowadzone po uzyskaniu zgody dyrektorów gimnazjów oraz uczniów. Ankiet´ wype∏-

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


niali wszyscy uczniowie wieku 14–15 lat równoleg∏ych klas wybranych gimnazjów. Badanie trwa∏o ok. 30 minut, ankiet´ wype∏niali uczniowie w klasie. 71 przebadanych uczniów by∏o mieszkaƒcami wsi powiatu wielickiego (40 ch∏opców i 31 dziewczàt), a 65 by∏o mieszkaƒcami miasta Krakowa: (29 ch∏opców i 36 dziewczàt). W celu sprawdzenia zrozumia∏oÊci pytaƒ zawartych w ankiecie oraz w∏aÊciwej organizacji badania przeprowadzono wczeÊniej badanie pilotowe w grupie 20 uczniów. W czasie badania pilotowego okaza∏o si´, ˝e ankietowani nie znajà swojego wzrostu i wagi. W badaniu zasadniczym przygotowano mo˝liwoÊç dokonania pomiarów wagi i wzrostu w klasie, z czego skorzystali wszyscy ankietowani. Narz´dziem badawczym by∏a ankieta. Pytania zawarte w ankiecie dotyczy∏y: – wzrostu i masy cia∏a, – samooceny aktywnoÊci fizycznej, – zachowaƒ zwiàzanych z aktywnoÊcià fizycznà, – czasu sp´dzanego przed ekranem telewizora i komputera, – zachowaƒ ˝ywieniowych takich jak: regularnoÊci spo˝ywania g∏ównych posi∏ków w ciàgu dnia, cz´stoÊci spo˝ywania okreÊlonych grup produktów, cz´stoÊci podjadania mi´dzy posi∏kami oraz cz´stoÊci podjadania okreÊlonych rodzajów przekàsek. W kolejnym etapie badane osoby kwalifikowano do grupy z prawid∏owà masà cia∏a lub do grupy z nadmiarem masy cia∏a. Na podstawie wartoÊci wzrostu i masy cia∏a podanych w ankiecie wyliczono wskaênik Body Mass Index (BMI). WartoÊç BMI dla poszczególnych uczestników zosta∏a nast´pnie przeniesiona na siatki centylowe opracowane dla populacji m∏odzie˝y polskiej w wieku 13–15 lat. Do grupy osób z prawid∏owà masà cia∏a kwalifikowano uczniów majàcych BMI powy˝ej 5 i poni˝ej 85 centyla, natomiast do grupy osób z nadmiarem masy cia∏a kwalifikowano osoby, u których BMI wynosi∏ powy˝ej 85 centyla i u których nie wspó∏istnia∏y choroby endokrynologiczne, czy metaboliczne, powodujàce oty∏oÊç wtórnà. Do oceny aktywnoÊci fizycznej wykorzystano wskaênik Moderate-to-Vigorous Physical Activity (MVPA). Jest to liczba dni w tygodniu, w których aktywnoÊç fizyczna w ró˝nych formach wynosi co najmniej 1 godzin´ dziennie. Analizy statystycznej danych dokonano przy u˝yciu programu komputerowego Statistica 8.0 (StatSoft). IstotnoÊç statystycznà ró˝nic w cz´stoÊci wyst´powania cech badano testem chi-kwadrat, a ró˝nic mi´dzy Êrednimi – testem t-Studenta. Do analizy statystycznej przyj´to poziom istotnoÊci p*0,05.

Wyniki Epidemiologia nadwagi i oty∏oÊci w badanej grupie WÊród zakwalifikowanych do badania 132 osób: prawid∏owà mas´ cia∏a mia∏o 107 (81,1%) ankietowanych, nadwag´ stwierdzono u 15 (11,4%) uczestników, oty∏oÊç mia∏o 6 (4,5%) uczestników. ¸àcznie nadmiar masy cia∏a mia∏o 21 osób, co stanowi∏o blisko 16% wszystkich badanych. U 4 osób stwierdzono niedobór masy cia∏a, co stanowi∏o 3,0% wszystkich badanych . W grupie ch∏opców osoby z nadwagà stanowi∏y 14,5%, a otyli 5,8%. W grupie dziewczàt nadwag´ mia∏o 7,9%, a oty∏ych by∏o 3,2% dziewczàt. W mieÊcie odsetek m∏odzie˝y z nadwagà i oty∏oÊcià by∏ wi´kszy ni˝ na wsi, ale nie by∏a to ró˝nica istotna statystycznie. SpoÊród badanych mieszkajàcych w mieÊcie 14,5% mia∏o nadwag´, a 4,8% by∏o oty∏ych. WÊród m∏odzie˝y wiejskiej 11,6% stanowi∏y osoby z nadwagà, a 4,3% osoby oty∏e. WÊród ch∏opców mieszkajàcych na wsi nadwag´ mia∏o 13,5%, a oty∏ych by∏o 5%. Odsetek ch∏opców z nadwagà i oty∏ych w mieÊcie wynosi∏ odpowiednio 17,5% i 6,9%. WÊród dziewczàt mieszkajàcych na wsi nadwag´ mia∏o 6,3% populacji, taki sam odsetek stanowi∏y dziewcz´ta z oty∏oÊcià. W mieÊcie nadwag´ mia∏o 12,1% dziewczàt. Odsetek dziewczàt oty∏ych w mieÊcie wynosi∏ 3%.

AktywnoÊç fizyczna w badanej grupie Grupa osób z prawid∏owà masà cia∏a i grupa osób z nadmiarem masy cia∏a ró˝ni∏y si´ istotnie pod wzgl´dem samooceny aktywnoÊci fizycznej (p*0,01). Blisko 88% osób o prawid∏owej masie cia∏a uwa˝a∏o si´ za bardzo aktywnych lub aktywnych. W grupie osób z nadmiarem masy cia∏a jako bardzo aktywnych lub aktywnych oceni∏o si´ 57% osób. A˝ 43% osób z grupy z nadwagà lub oty∏oÊcià uwa˝a∏o si´ za ma∏o aktywnych lub nieaktywnych, w grupie osób z prawid∏owà masà cia∏a podobnie oceni∏o si´ jedynie 13% badanych. Ârednia wartoÊç wskaênika Moderate-to-Vigorous Physical Activity (MVPA) wÊród uczestników z prawid∏owà masà cia∏a wynosi∏a 5,1 (SD51,79). W grupie osób z nadmiarem masy cia∏a Êrednia wartoÊç wskaênika MVPA by∏a ni˝sza i wynios∏a 4,3 (SD51,83). 43,9% nastolatków z grupy z prawid∏owà masà cia∏a mia∏o wskaênik MVPA równy bàdê wi´kszy od 5. W grupie z nadmiarem masy cia∏a wskaênik MVPA równy bàdê wi´kszy od 5 mia∏o 23,8% nastolatków. Analizujàc wskaênik MVPA nie wykazano ró˝nic istotnych statystycznie mi´dzy badanymi grupami.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

41


Oceniajàc uczestnictwo w lekcjach wychowania fizycznego w grupie uczniów z prawid∏owà masà cia∏a oraz uczniów z nadmiarem masy cia∏a nie wykazano ró˝nic istotnych statystycznie. Natomiast analizujàc udzia∏ w zaj´ciach ruchowych poza lekcjami wychowania fizycznego stwierdzono ró˝nic´ istotnà statystycznie (p*0,01) pomi´dzy uczniami z prawid∏owà masà cia∏a i nadmiarem masy cia∏a. 75,7% uczniów z prawid∏owà masà cia∏a deklarowa∏o systematyczny udzia∏ w pozalekcyjnych zaj´ciach ruchowych, a tylko 42,9% z nadmiarem masy cia∏a sk∏ada∏o takà deklaracj´.

Zachowania sedenteryjne w badanej grupie Ârednia liczba godzin sp´dzanych przed ekranem telewizora i komputera w grupie osób z prawid∏owà masà cia∏a to 5,9 h (SD52.99), natomiast w grupie osób z nadmiarem masy cia∏a to 7.4 h (SD53,58).

Zachowania ˝ywieniowe w badanej grupie Spo˝ywanie g∏ównych posi∏ków w dni szkolne

w ankietowanej grupie przedstawia tabela I, a w dni weekendu tabela II. Analizujàc spo˝ywanie produktów sprzyjajàcych zdrowiu takich jak owoce, warzywa, ciemne pieczywo, mleko, produkty mleczne nie wykazano istotnych statystycznie ró˝nic mi´dzy badanymi grupami. Natomiast analizujàc spo˝ywanie produktów niesprzyjajàcych zdrowiu stwierdzono ró˝nice istotnà statystycznie mi´dzy osobami z prawid∏owà masà cia∏a i osobami z nadmiarem masy cia∏a w spo˝yciu s∏odyczy (p*0,05), napojów s∏odkich (p*0,01). Analizowano równie˝ cz´stoÊç „podjadania” mi´dzy posi∏kami, nie wykazujàc ró˝nic istotnych statystycznie pomi´dzy osobami z prawid∏owà masà cia∏a i osobami z nadwagà w cz´stoÊci „podjadania” cukierków, ciastek, paluszków, kanapek, warzyw, owoców, jogurtów owocowych, kefiru, jogurtu maturalnego, natomiast miedzy badanymi grupami wykazano ró˝nic´ istotnà statystyczne w „podjadaniu” takich przekàsek jak czekolada (p*0,01), batony (p*0,05) i chipsy (p*0,05).

Tabela I. Spo˝ywanie g∏ównych posi∏ków w dni szkolne przez uczniów z prawid∏owà masà cia∏a i z nadmiarem masy cia∏a Table I. The consumption of main meals in the school-days in treated group: normal and excessive body mass Spo˝ywanie Êniadania w dni szkolne

Grupa osób z prawid∏owà masà cia∏a

Grupa osób z nadmiarem masy cia∏a

N4107

N421

n

%

18 5

Poziom ufnoÊci p

n

%

16,8

4

19,1

NS

4,7

0

0,0

NS

ÂNIADANIE Nigdy Jednego dnia Dwa dni

6

5,6

4

19,1

NS

Trzy dni

8

7,5

0

0,0

NS

Cztery dni

6

5,6

2

9,5

NS

64

59,8

11

52,4

NS

Pi´ç dni

OBIAD Nigdy

8

7,5

0

0,0

NS

Jednego dnia

5

4,7

0

0,0

NS

Dwa dni

2

1,8

0

0,0

NS

Trzy dni

5

4,7

0

0,0

NS

Cztery dni

11

10,3

2

9,5

NS

Pi´ç dni

76

71,0

19

90,5

NS

KOLACJA Nigdy

16

15,0

4

19,1

NS

Jednego dnia

2

1,8

0

0,0

NS

Dwa dni

7

6,5

1

4,8

NS

Trzy dni

5

4,7

0

0,0

NS

Cztery dni

5

4,7

3

14,3

NS

72

67,3

13

61,9

NS

Pi´ç dni

42

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


Tabela II. Spo˝ywanie g∏ównych posi∏ków w dni weekendu przez uczniów z prawid∏owà masà cia∏a i z nadmiarem masy cia∏a Table II. Consumption of main meals at the weekend by students with right and excessive body mass Spo˝ywanie g∏ównych posi∏ków w dni weekendu

Grupa osób z prawid∏owà masà cia∏a

Grupa osób z nadmiarem masy cia∏a

N4107 n

N421 %

n

Poziom ufnoÊci p

%

ÂNIADANIE Nigdy

2

1,9

2

1,9

*

Jednego dnia

16

14,9

6

28,6

*

Dwa dni

89

83,2

13

61,9

*

Nigdy

2

1,9

0

0,0

NS

Jednego dnia

7

6,5

1

4,8

NS

98

91,6

20

95,2

NS

2

9,5

NS

OBIAD

Dwa dni

KOLACJA Nigdy

12

11,2

Jednego dnia

13

12,2

1

4,8

NS

Dwa dni

82

76,6

18

85,7

NS

* p*0,05

Dyskusja Oty∏oÊç pierwotna spowodowana jest przez trwajàcy przewlekle dodatni bilans energetyczny pomi´dzy energià dostarczanà z po˝ywieniem, a energià wydatkowanà. W powstawaniu oty∏oÊci pierwotnej szczególne znaczenie majà zachowania zdrowotne zwiàzane ze sposobem od˝ywiania i aktywnoÊcià fizycznà. Bardzo istotne jest kszta∏towanie w∏aÊciwych i modyfikacja niew∏aÊciwych zachowaƒ zdrowotnych nastolatków, majàcych wp∏yw na powstawanie u nich oty∏oÊci, gdy˝ badania wskazujà, ˝e oty∏e nastolatki sà szczególnie predysponowane do rozwoju oty∏oÊci w wieku doros∏ym, a oty∏oÊç jest czynnikiem rozwoju wielu powa˝nych schorzeƒ. Wiek pokwitania stanowi drugi po niemowl´cym, okres krytyczny ryzyka wystàpienia oty∏oÊci [2, 3, 11]. W przeprowadzonym badaniu stwierdzono nadmiar masy cia∏a u 15,9% ankietowanych nastolatków w wieku gimnazjalnym, z czego 4,5% stanowi∏y osoby oty∏e. Wyniki tego badania nie wykaza∏y istotnej zale˝noÊci pomi´dzy miejscem zamieszkania, a masà cia∏a. W badanym obszarze wiejskim m∏odzie˝ ma powszechny dost´p do telewizji, komputera, internetu, ró˝norodnych produktów spo˝ywczych, do szko∏y dowo˝ona jest autobusami. Wydaje si´, ˝e obecnie styl ˝ycia coraz mniej ró˝ni si´ pomi´dzy m∏odzie˝à z miasta, a m∏odzie˝à ze wsi.

Badanie przeprowadzone przez Oblaciƒskà i wsp. w 2004 roku wykaza∏o, ˝e w województwie ma∏opolskim nadmiar masy cia∏a ma 13,5% nastolatków w wieku gimnazjalnym, z czego 4,6% stanowili otyli. Podobnie nie stwierdzono istotnej ró˝nicy w cz´stoÊci wyst´powania nadwagi i oty∏oÊci pomi´dzy populacjà m∏odzie˝y miejskiej, a populacjà m∏odzie˝y wiejskiej [12]. Wyniki wielu badaƒ sugerujà, ˝e przyczynà powstawania oty∏oÊci u m∏odzie˝y mo˝e byç zbyt niska aktywnoÊç fizyczna. W naszym badaniu stwierdzono, ˝e uczniowie z nadmiarem masy cia∏a istotnie cz´Êciej ni˝ ich rówieÊnicy z masà cia∏a w normie oceniali siebie jako nieaktywnych lub ma∏o aktywnych fizycznie. Co prawda nie stwierdzono istotnej ró˝nicy w Êredniej wartoÊci wskaênika MVPA pomi´dzy badanymi grupami, jednak Êrednia wartoÊç wskaênika MVPA nastolatków z nadwagà i oty∏oÊcià wskazuje na niedostatek aktywnoÊci fizycznej w tej grupie. Wyniki badania wykaza∏y te˝, ˝e uczniowie z nadmiarem masy cia∏a istotnie rzadziej ucz´szczajà na pozalekcyjne zaj´cia ruchowe ni˝ ich rówieÊnicy z masà cia∏a w normie. Równie˝ Jodkowska i wsp. wykazali, ˝e oty∏e nastolatki w wieku gimnazjalnym poÊwi´cajà mniej czasu na aktywnoÊç fizycznà i cz´Êciej oceniajà siebie jako nieaktywnych lub ma∏o aktywnych ruchowo, ni˝ ich rówieÊnicy z prawid∏owà masà cia∏a [13]. Berkey i wsp. wykazali, ˝e wzrost aktywnoÊci fizycznej o godzin´

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

43


dziennie przez rok, powodowa∏ spadek BMI o 0,06 kg/m2 u oty∏ych dziewczàt i o 0,22 kg/m2 u oty∏ych ch∏opców. Zmniejszenie aktywnoÊci fizycznej powodowa∏o wzrost wartoÊci BMI. Zale˝noÊci by∏y tym silniejsze, im wy˝szy by∏ wskaênik BMI [14]. Wielu badaczy wskazuje na zwiàzek oty∏oÊci z d∏ugim czasem sp´dzanym przed ekranem telewizora i komputera. [15, 16] Sp´dzanie przez nastolatka wielu godzin przed ekranem telewizora czy komputera mo˝e przyczyniaç si´ do powstawania oty∏oÊci poprzez: wielogodzinne unieruchomienie ograniczajàce aktywne formy sp´dzania czasu wolnego, co mo˝e przek∏adaç si´ na zaburzenia w rozwoju motorycznym; nara˝enie na oglàdanie reklam, w tym reklam produktów wysokoenergetycznych, które mogà wzmagaç pragnienie ich spo˝ywania; cz´ste pojadanie w tym czasie wysokokalorycznych produktów o niskiej wartoÊci od˝ywczej [17, 12]. W naszym badaniu m∏odzie˝ z nadmiarem masy cia∏a poÊwi´ca∏a na granie w gry wi´cej czasu ni˝ ich rówieÊnicy z masà cia∏a w normie. Epstein i wsp. stwierdzili zale˝noÊç pomi´dzy redukcjà czasu poÊwi´canego na zaj´cia sedenteryjne takie jak: oglàdanie telewizji i u˝ywanie komputera a spadkiem wartoÊci BMI u dzieci [15]. Hancox i wsp. wskazujà na istnienie zale˝noÊci pomi´dzy d∏ugim oglàdaniem telewizji, a wyst´powaniem nadmiaru masy cia∏a i z∏ej kondycji fizycznej u dzieci w wieku 5–15 lat [16]. Wed∏ug zaleceƒ Amerykaƒskiej Akademii Pediatrii ca∏kowita iloÊç czasu sp´dzanego przez dzieci i m∏odzie˝ na oglàdaniu telewizji, filmów na video i DVD, a tak˝e korzystaniu z komputera i konsoli do gier, nie powinna byç wi´ksza ni˝ 2 godziny dziennie [12]. Wykazano, ˝e blisko 29% przypadków oty∏oÊci mo˝na by zapobiec, nak∏aniajàc dzieci do skrócenia czasu oglàdania telewizji [17]. Du˝à rol´ w powstawaniu oty∏oÊci u dzieci i m∏odzie˝y przypisuje si´ niew∏aÊciwym zachowaniom ˝ywieniowym. Czynniki ˝ywieniowe wed∏ug ró˝nych autorów warunkujà w 20–40% powstawanie oty∏oÊci u dzieci [11, 18]. Do cz´stych nieprawid∏owoÊci w zakresie od˝ywiania nale˝à: nieregularne spo˝ywanie posi∏ków, niezbilansowana dieta z przewagà produktów o du˝ej g´stoÊci energetycznej, spadek spo˝ycia produktów mlecznych i produktów bogatych w b∏onnik, podjadanie przekàsek, zw∏aszcza wysokoenergetycznych [12]. Zgodnie z zaleceniami zdrowego ˝ywienia, produkty zbo˝owe, warzywa i owoce powinny byç spo˝ywane co najmniej 3–4 razy dziennie. M∏odzie˝ w okresie pokwitania powinna tak˝e spo˝ywaç codziennie mleko i produkty mleczne. Wa˝ne jest aby zdrowe produkty nie by∏y zast´powane produktami o niskiej wartoÊci od˝ywczej i wysokiej wartoÊci energetycznej [12, 18].

44

W naszym badaniu stwierdzono, ˝e m∏odzie˝ z nadmiarem masy cia∏a istotnie statystycznie rzadziej spo˝ywa regularnie Êniadania, na szcz´Êcie tylko w dni weekendu. Badania wykazujà, ˝e nawyk niespo˝ywania Êniadaƒ, poprzez wyst´pujàcy w póêniejszych godzinach rannych spadek poziomu glikemii prowadzi do podjadania w ciàgu dnia, g∏ównie przekàsek o du˝ej g´stoÊci energetycznej [12]. Nie stwierdzono istotnych ró˝nic w regularnoÊci spo˝ywania pozosta∏ych g∏ównych posi∏ków pomi´dzy grupà m∏odzie˝y z nadmiarem masy cia∏a i grupà m∏odzie˝y z prawid∏owà masà cia∏a. W badaniu wykazano równie˝, ˝e osoby z nadmiarem masy cia∏a istotnie cz´Êciej spo˝ywajà s∏odycze i napoje s∏odkie. Wykazano zwiàzek pomi´dzy cz´stoÊcià podjadania, a masà cia∏a w przypadku niektórych przekàsek; m∏odzie˝ z nadmiarem masy cia∏a istotnie cz´Êciej podjada∏a czekolad´, batony i chipsy. Sà to produkty wysokokaloryczne, dlatego ich podjadanie mo˝e mieç zwiàzek z powstawaniem nadmiaru masy cia∏a. SzkodliwoÊç podjadania pomi´dzy posi∏kami zale˝y w du˝ym stopniu od rodzaju spo˝ywanych przekàsek. Nale˝y je uznaç za nieprawid∏owe, gdy do podjadanych produktów nale˝à przekàski wysokokaloryczne, o du˝ej zawartoÊci t∏uszczu, cukru i soli. W badaniu Oblaciƒskiej i wsp. stwierdzono rzadsze codzienne, regularne spo˝ywanie g∏ównych posi∏ków przez m∏odzie˝ oty∏à w porównaniu do m∏odzie˝y z prawid∏owà masà cia∏a, nie wykazano ró˝nic w spo˝yciu produktów takich jak: owoce, ciemne pieczywo, produkty mleczne, s∏odkie napoje gazowane pomi´dzy grupà nastolatków z nadmiarem masy cia∏a i grupà z prawid∏owà masà cia∏a. Spo˝ycie warzyw by∏o cz´stsze w grupie oty∏ych nastolatków, natomiast s∏odyczy i chipsów w grupie osób z prawid∏owà masà cia∏a. Ponadto wykazano, ˝e m∏odzie˝ oty∏a podjada rzadziej ni˝ ich rówieÊnicy z prawid∏owà masà cia∏a: przekàski takie jak: s∏odycze, chipsy, kanapki. Natomiast warzywa by∏y cz´Êciej podjadane przez m∏odzie˝ z nadmiarem masy cia∏a [12]. Fakt, ˝e równolegle ze wzrostem iloÊci i jakoÊci ofert mediów skierowanych do dzieci i m∏odzie˝y obserwuje si´ bardzo du˝y wzrost nadwagi i oty∏oÊci w tej grupie mo˝e stanowiç argument, ˝e media odgrywajà rol´ w powstawaniu nadwagi i oty∏oÊci wÊród dzieci i m∏odzie˝y. Reklamy ˝ywnoÊci w mediach mogà si´ przyczyniç do wyboru niezdrowych pokarmów w diecie i mogà ostatecznie wp∏ywaç na osiàgni´tà przez dzieci mas´ cia∏a. W badaniu oceniajàcym u dzieci wp∏yw oglàdania telewizji na konsumpcj´ stwierdzono, ˝e reklamowane w telewizji produkty spo˝ywcze wypierajà z diety warzywa i owoce [17]. W swoim raporcie z 2003 roku Âwiatowa Organizacja Zdrowia i Organizacja Narodów Zjednoczo-

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


nych do spraw Wy˝ywienia i Rolnictwa oficjalnie og∏osi∏y, ˝e kierowane do dzieci reklamy produktów spo˝ywczych mogà sprzyjaç powstawaniu u nich oty∏oÊci. Wyniki dotychczas przeprowadzonych badaƒ nie wskazujà jednoznacznie, które z zachowaƒ ˝ywieniowych majà niekwestionowany zwiàzek z powstawaniem nadwagi i oty∏oÊci u dzieci i m∏odzie˝y. Przyrost masy cia∏a powodowany zapewne jest przez po∏àczenie kilku niekorzystnych zachowaƒ ˝ywieniowych lub jednoczesne po∏àczenie niew∏aÊciwego sposobu od˝ywiania z niskà aktywnoÊcià fizycznà. Zagadnienia dotyczàce przyczyn powstawania nadwagi i oty∏oÊci pierwotnej u m∏odzie˝y wymagajà dalszych obserwacji i analiz.

Wnioski 1. Nadwaga i oty∏oÊç pierwotna sà problemami zdrowotnymi o podobnej skali rozpowszechnienia zarówno wÊród populacji m∏odzie˝y miejskiej jak i wiejskiej. 2. Skuteczne programy edukacyjne promujàce aktywne formy sp´dzania wolnego czasu i ograniczenie czasu poÊwi´canego na zaj´cia sedenteryjne oraz programy uÊwiadamiajàce negatywny wp∏yw z∏ych nawyków ˝ywieniowych na zdrowie powinny byç skierowane do m∏odzie˝y i ich rodziców niezale˝nie od miejsca zamieszkania.

PiÊmiennictwo 1. Bryl W., Miczke A., Pupek-Musialik D.: NadciÊnienie t´tnicze i oty∏oÊç – narastajàcy problem wieku rozwojowego. Endokrynologia, Oty∏oÊç i Zaburzenia Przemiany Materii 2005; tom 1, nr 1: s. 26–29. 2. Januszewicz P., Sygit M.: Kluczowe problemy zdrowia publicznego: oty∏oÊç u dzieci i m∏odzie˝y. Zdrowie Publiczne 2005;115: 88–91. 3. Obuchowicz A.: Epidemiologia nadwagi i oty∏oÊci – narastajàcego problemu zdrowotnego wÊród populacji dzieci i m∏odzie˝y. Endokrynologia, Oty∏oÊç i Zaburzenia Przemiany Materii 2005;tom 1, nr 3: 9–12. 4. Baker J.L., Olsen L.W., Sørensen T.I.: Childhood Body-Mass Index and the Risk of Coronary Heart Disease in Adulthood. N. Engl. J. Med., 2007;357: 2329–2337. 5. Bryl W., Hoffmann K., Miczke A., Pupek-Musialik D.: Oty∏oÊç w m∏odym wieku-epidemiologia, konsekwencje zdrowotne, koniecznoÊç prewencji. Przewodnik Lekarza 2006; 9: 91–95. 6. Gunnell D.J., Frankel S.J., Nanchahal K. I wsp.: Childhood obesity and adult cardiovascular mortality: a 57-y follow-up study based on the Boyd Orr cohort. American Journal of Clinical Nutrition 1998; 67: 1111–1118.

7. Jeffreys M., Smith G.D., Martin R.M. I wsp.: Childhood body mass index and later cancer risk: a 50-year follow-up of the Boyd Orr study. International Journal of Cancer 2004; vol. 112 issue 2:348–351. 8. Lawlor D.A., Martin R.M., Gunnell D. I wsp.: Association of Body Mass Index and Obesity Measured in Early Childhood With Risk of Coronary Heart Disease and Stroke in Middle Age. Circulation 2005;111: 1891–1896. 9.Pac-Ko˝uchowska E., Koz∏owska M., Chrzàstek-Spruch H.: Dodatkowe czynniki ryzyka mia˝d˝ycy u dzieci i m∏odzie˝y z oty∏oÊcià prostà. Zdrowie Publiczne 2003;113: 325–328. 10. Zachurzok-Buczyƒska A., Ma∏ecka-Tandera E.: Zespól metaboliczny u dzieci i m∏odzie˝y. Endokrynologia, Oty∏oÊç i Zaburzenia Przemiany Materii 2005; tom 1, nr 3:13–20. 11. Szadkowska A., Bodalski J.: Oty∏oÊç u dzieci i m∏odzie˝y. Przewodnik Lekarza 2003;9: 54–58. 12. Oblaciƒska A., Jodkowska M.: Oty∏oÊç u polskich nastolatków epidemiologia, styl ˝ycia, samopoczucie. Raport z badaƒ uczniów gimnazjów w Polsce. Warszawa 2007; Ezdorat . 13. Jodkowska M., Tabak I., Oblaciƒska A.: AktywnoÊç fizyczna i zachowania sedenteryjne gimnazjalistów z nadwagà i oty∏oÊcià w Polsce w 2005 r. Problemy Higieny i Epidemiologii 2007;88(2): 149–156. 14. Berkey C.S., Rockett H.R, Gillman M.W. i wsp.: One-Year Changes in Activity and in Inactivity Among 10- to 15-YearOld Boys and Girls: Relationship to Change in Body Mass Index. Pediatrics 2003;111: 836–843. 15. Epstein L.H., Roemmich J.N, Robinson J.L. i wsp.: A randomized trial of the effects of reducing television viewing and computer use on body mass index in young children. Archives of Pediatrics & Adolescents Medicine 2008;162:139–145. 16. Hancox R.J., Milne B.J., Poulton R.: Association between child and adolescent television viewing and adult health: a longitudinal birth cohort study. Lancet 2004;364: 226–227. 17. Mazur A., Szymanik I., Matusik P., Ma∏ecka-Tendera E.: Rola reklam i mediów w powstawaniu oty∏oÊci u dzieci i m∏odzie˝y. Endokrynologia, Oty∏oÊç i Zaburzenia Przemiany Materii 2006;tom 2, nr 1: 18-21. 18. Szanecka M., Ma∏ecka-Tandera E.: Zmiana nawyków ˚ywieniowych a problem oty∏oÊci u dzieci. Endokrynologia, Oty∏oÊç i Zaburzenia Przemiany Materii 2006; tom 2, nr 3: 102–107.

Adres do korespondencji: Monika Âcibor Instytut Zdrowia Publicznego Wydzia∏ Nauk o Zdrowiu UJ CM ul. Grzegórzecka 20 Kraków 31-531 tel. 12 424-13-94 fax 12 424-13-91 email: monsci@wp.pl

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

45


PACJENCI PLACÓWEK OCHRONY ZDROWIA WOBEC PROBLEMU PALENIA TYTONIU PRZEZ PERSONEL MEDYCZNY PATIENTS OF HEALTH CARE INSTITUTIONS TOWARDS THE PROBLEM OF TOBACCO SMOKING BY THE MEDICAL STAFF Lucyna Sochocka 1 (a, b, c, d), Donata Kurpas 1, 2 (a, d, d), Agnieszka Mastalerz 1, 2 (b, d), Mariola Wojtal 1 (a), Aleksander Wojty∏ko 3 (a, b, d), Sylwia Radzik 4 (b) 1 2

3 4

(a) (b) (c) (d)

Instytut Piel´gniarstwa, Paƒstwowa Medyczna Wy˝sza Szko∏a Zawodowa w Opolu. Dyrektor: dr n. med. L. Sochocka Akademia Medyczna im. Piastów Âlàskich we Wroc∏awiu, Katedra i Zak∏ad Medycyny Rodzinnej. Kierownik: prof. dr hab. A. Steciwko Indywidualna Praktyka Lekarska A.W. Med. Opole Poradnia Neurochirurgiczna. Wojewódzkie Centrum Medyczne w Opolu. Dyrektor: lek. med. M. Piskozub koncepcja zebranie materia∏u do badaƒ statystyka opracowanie tekstu i piÊmiennictwa

Streszczenie Wst´p: Celem pracy by∏o poznanie opinii pacjentów placówek ochrony zdrowia na temat problemu palenia tytoniu przez personel medyczny. Materia∏ i metody: Badania przeprowadzono w okresie od lipca do wrzeÊnia 2011 roku na terenie placówek ochrony zdrowia województwa opolskiego, Êlàskiego i dolnoÊlàskiego. Grup´ badawczà, liczàcà 804 osoby, stanowili pacjenci publicznych i niepublicznych placówek lecznictwa otwartego i zamkni´tego. Wyniki: Badana grupa sk∏ada∏a si´ z 482 kobiet i 322 m´˝czyzn, co stanowi odpowiednio 60% oraz 40% ogó∏u badanych. Pacjenci placówek lecznictwa zamkni´tego (N4424) stanowili 52,7%, otwartego (N4380) – 47,3% ogó∏u badanych. Ponad po∏owa ankietowanych (N4436, 54,2%) popiera obowiàzujàcy od ponad roku ca∏kowity zakaz palenia papierosów na terenie placówek ochrony zdrowia. 35,6% badanych (N4286) by∏o Êwiadkiem palenia papierosów przez pracowników tam zatrudnionych. Powy˝sze zjawisko dominuje w placówkach lecznictwa zamkni´tego (p40,02704*0,05). Oznaczenia mówiàce

o zakazie palenia papierosów na terenie placówki ochrony zauwa˝y∏o 70% respondentów. Wnioski: Istotnym wydaje si´ zintensyfikowanie dzia∏aƒ edukacyjnych i promocyjnych skierowanych na problem odpowiednich zachowaƒ zdrowotnych w Êrodowisku medycznym. S∏owa kluczowe: pacjenci, piel´gniarki, palenie tytoniu

Abstract Background: Patients’ opinion on tobacco smoking amongst medical staff from health care institutions was a purpose of the paper. Materials and Methods: The studies were carried out in the health care institutions in the provinces of Opole, Silesia and Lower Silesia from July to September 2011. Results: The group under study consisted of 482 women and 322 men appropriately 60% and 40% of the examined ones. Patients of inpatient care (N4424) set 52.7%, of outpatient care (N4380) – 47.3% of the examined. Over half of the polled (N4436, 54.2%) support a total ban on tobacco smoking which is in force in the health care institutions for

Nades∏ano: 12.12.2011 Zatwierdzono do druku: 3.03.2012

46

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


over a year. 35.6% of the examined (N4286) came across the medical staff smoking cigarettes. The above phenomenon is dominating in the inpatient care institutions (p40.02704*0.05). Notices on smoking ban in the health care institutions noted 70% of respondents. Conclu-

sions: Intensifying the educational and promotional actions to appropriate health behavior problem in the medical field seems to be essential.

Wst´p

kwietnia 2010 roku (Dz.U. 2010, nr 81, poz. 529). OdpowiedzialnoÊcià za przestrzeganie przepisów wynikajàcych z wspomnianej ustawy ustawodawca obarczy∏ w∏aÊcicieli lub u˝ytkowników obiektów. Nasuwa si´ pytanie, czy wspomniana ustawa likwiduje ca∏kowicie problemu palenia tytoniu w takich miejscach jak placówki opieki zdrowotnej czy szko∏y i placówki oÊwiatowo-wychowawcze, tym samym chroni przed Êrodowiskowà ekspozycjà na dym tytoniowy klientów tych placówek? Jak wynika z raportu „The current status of tobacco epidemic in Poland, 2009”, raczej nie, bowiem kilka procent badanych wskazuje na ekspozycje na dym tytoniowy w tych obiektach. Obserwowany od kilku lat w krajach europejskich (Irlandia, W∏ochy, Norwegia, Szkocja, Francja) proces marginalizacji palenia tytoniu w obecnoÊci innych osób stwarza korzystny klimat dla przeprowadzenia podobnych zmian w naszym kraju [3]. Centrum Badania Opinii Spo∏ecznej wykaza∏o, i˝ w 1992 roku za ca∏kowitym zakazem palenia tytoniu w urz´dach i zak∏adach pracy opowiedzia∏o si´ prawie 66,7% Polaków, a w 2008 roku 71% [1]. Analizie rozwiàzaƒ legislacyjnych dotyczàcych zakazu palenia w miejscach publicznych, stopnia ich przestrzegania i konsekwencji wprowadzenia poÊwi´conych jest szereg badaƒ, poniewa˝ poznanie opinii spo∏eczeƒstwa na temat proponowanych zmian ma istotne znaczenie, mi´dzy innymi, dla przygotowania odpowiednich dzia∏aƒ promocyjnych i informacyjnych [3]. Celem pracy by∏o poznanie opinii pacjentów placówek ochrony zdrowia na temat problemu palenia tytoniu przez personel medyczny.

Palenie tytoniu to problem spo∏eczny, ekonomiczny i prawny, który dotyczy wszystkich obszarów ˝ycia, w tym tych zwiàzanych z miejscem pracy [1]. Zwyczaj palenia tytoniu dotyczy wszystkich grup spo∏ecznych niezale˝nie od wieku, p∏ci czy wykszta∏cenia mimo, ˝e dziÊ ju˝ wiadomo, i˝ tytoƒ jest przyczynà co najmniej dwudziestu pi´ciu grup chorobowych zagra˝ajàcych ˝yciu, obejmujàcych mi´dzy innymi: nowotwory z∏oÊliwe, schorzenia uk∏adu naczyniowo-krà˝eniowego, przewlek∏e schorzenia uk∏adu oddechowego, stajàc si´ przyczynà 1 na 10 zgonów na Êwiecie [2, 3]. Osoby palàce nie sà jedynymi ponoszàcymi negatywne konsekwencje zdrowotne wynikajàce z na∏ogu. Bierne wdychanie dymu tytoniowego mo˝e powodowaç mi´dzy innymi wzrost ryzyka wystàpienia raka p∏uca o 20–30%, a choroby wieƒcowej o 25–30%. Szczególnie niebezpieczne jest nara˝enie dzieci na dym tytoniowy zarówno w ˝yciu p∏odowym (hypotrofia) jak i po urodzeniu (np. choroby alergiczne) [3]. Wed∏ug danych Centrum Onkologii – Instytutu w Warszawie z 2007 roku – 19% niepalàcych Polaków jest nara˝onych na bierne palenie w pracy. Jest to wprawdzie mniejszy odsetek ni˝ kilkanaÊcie lat temu (42% w 1995 roku), jednak problem nadal jest powa˝ny [4]. Kolejny aspekt stanowi palenie tytoniu przez pracowników ochrony zdrowia. W odniesieniu do przedstawicieli tej grupy zawodowej nale˝y pami´taç, ˝e stanowià oni dla wielu pacjentów pierwsze i podstawowe êród∏o informacji o promocji zdrowia i profilaktyce chorób. W takiej sytuacji uleganie na∏ogowi palenia tytoniu (podobnie jak inne zachowania szkodliwe dla zdrowia) os∏abia autorytet pracownika medycznego jako wzoru zachowaƒ prozdrowotnych [5]. Jednà z podstawowych grup spo∏eczno-zawodowych, które kszta∏tujà postawy zdrowotne w spo∏eczeƒstwie i profesjonalnie troszczà si´ o zdrowie pacjentów sà piel´gniarki (postrzegane jako autorytet). To osobista postawa piel´gniarek i lekarzy wobec palenia tytoniu nie pozostaje bez wp∏ywu na decyzj´ o zaprzestaniu palenia papierosów przez pacjentów [4]. Zakaz palenia wyrobów tytoniowych w zak∏adach opieki zdrowotnej, szko∏ach i placówkach oÊwiatowo-wychowawczych oraz w pomieszczeniach zak∏adów pracy i innych obiektach u˝ytecznoÊci publicznej zosta∏ wprowadzony z dniem 8

Keywords: patients, nurses, tobacco smoking

Materia∏ i metody Badania przeprowadzono w okresie od lipca do wrzeÊnia 2011 roku na terenie placówek ochrony zdrowia województwa opolskiego, Êlàskiego i dolnoÊlàskiego. Grup´ badawczà, liczàcà 804 osoby, stanowili pacjenci publicznych i niepublicznych placówek lecznictwa otwartego i zamkni´tego. Dobór osób mia∏ charakter losowy. Udzia∏ w badaniach by∏ dobrowolny i anonimowy. Narz´dzie badawcze stanowi∏ kwestionariusz ankiety stworzony na potrzeby pracy przez jej autorów. Kwestionariusz zawiera∏ metryczk´ i pytania szczegó∏owe dotyczàce istniejàcego na terenie placówek ochrony zdrowia ca∏kowitego zakazu palenia

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

47


tytoniu oraz problemu palenia papierosów przez pracowników ochrony zdrowia. Uzyskane wyniki badaƒ poddano analizie statystycznej. Zale˝noÊç dwóch zmiennych weryfikowano testem niezale˝noÊci Chi-kwadrat (równie˝ w wersji z poprawkà Yatesa). W badaniach przyj´to 5% b∏àd wnioskowania i zwiàzany z nim poziom istotnoÊci p*0,05 wskazujàcy na istotne statystycznie ró˝nice lub zale˝noÊci.

Wyniki Badana grupa sk∏ada∏a si´ z 482 kobiet i 322 m´˝czyzn, co stanowi odpowiednio 60% oraz 40% ogó∏u badanych. Pacjenci placówek lecznictwa zamkni´tego (N4424) stanowili – 52,7%, otwartego (N4380) – 47,3% ogó∏u badanych. Ârednia wieku osób ankietowanych wynosi∏a 37,8 lat. Respondenci to w wi´kszoÊci mieszkaƒcy wsi (N4339) – 42,3% oraz miast powy˝ej 10 tysi´cy mieszkaƒców (N4297) – 37%, legitymujàcy si´ wykszta∏ceniem Êrednim (N4327) – 40,7%, zawodowym (N4215) – 26,7%, wy˝szym magisterskim (N4137) – 17%, wy˝szym licencjackim (N471) – 8,8% oraz podstawowym (N454) – 6,7%. Ponad po∏owa ankietowanych – 58,8% to osoby aktywne zawodowo (N4473), doÊç du˝à grup´ stanowili tak˝e emeryci (N4181) – 22,5%. Wi´kszoÊç przebadanych pacjentów (N4580) – 72,2% nale˝y do grupy osób niepalàcych, w tym prawie po∏owa, tj. 48,3% (N4388) ankietowanych to osoby, które nigdy nie pali∏y. Grup´ 23,9% (N4192) respondentów stanowi∏y osoby, które, przewa˝nie w okresie ostatnich 10 lat zerwa∏y z na∏ogiem. Zdeklarowanych palaczy wÊród respondentów by∏o 27,9% (N4224). Ârednia dzienna liczba wypalanych papierosów wynosi∏a 10 sztuk. Ponad po∏owa ankietowanych (N4436, 54,2%) popiera obowiàzujàcy od ponad roku ca∏kowity zakaz palenia papierosów na terenie placówek ochrony zdrowia. Najwi´kszy odsetek osób reprezentujàcych takie w∏aÊnie stanowisko (N4266, 68,56%) zaobserwowano w grupie osób, które nigdy nie pali∏y (p*2.2e116 *0.05) oraz legitymujàcych si´ wykszta∏ceniem wy˝szym licencjackim (p40,04024 *0,05). DoÊç du˝a grupa badanych (N4247, 30,7%) jest zdania, i˝ dopuszczalne mog∏oby byç palenie papierosów na terenie placówek ochrony zdrowia w miejscu do tego przeznaczonym. WÊród respondentów jest tak˝e grupa osób, które twierdzà, i˝ aktualnie obowiàzujàcy zakaz to fikcja, nikt go nie przestrzega (N489, 11,1%). Zdaniem 47,6% badanych (N4383), pracownik ochrony zdrowia nie powinien paliç papierosów w czasie pracy, jest przecie˝, w mniemaniu respondentów, autorytetem w kwestiach zdrowia. DoÊç znaczna grupa ankietowanych (N4242, 30,1%)

48

uwa˝a jednak, i˝ „pracownik ochrony zdrowia jest takim samym cz∏owiekiem jak inni i mo˝e robiç to, na co ma ochot´”. W gronie respondentów znalaz∏y si´ tak˝e osoby (N4157, 19,5%), których powy˝szy problem nie interesuje. Opinia ankietowanych na temat palenia papierosów przez pracowników ochrony zdrowia w czasie wolnym od pracy, jak wskazujà wyniki przeprowadzonych badaƒ, jest ju˝ zupe∏nie odwrotna. Wi´kszoÊç respondentów (N4316, 39,3%), uwa˝a, i˝ „pracownik ochrony zdrowia jest takim samym cz∏owiekiem jak inni i mo˝e robiç to, na co ma ochot´”. Badanych, którzy uwa˝ali, i˝ pracownik ochrony zdrowia nie powinien paliç papierosów w czasie wolnym od pracy, poniewa˝ jest autorytetem w kwestiach zdrowia, by∏o ju˝ znacznie mniej (N4212, 26,4%). Znacznej grupie respondentów (N4603, 75%), podczas przebywania na terenie placówki ochrony zdrowia przeszkadza∏by zapach dymu tytoniowego. Dotyczy to zw∏aszcza osób które nigdy nie pali∏y (p*2.2e116 *0,05). Co wi´cej – wi´kszoÊç pacjentów (N4396, 49,3%) ukrywa∏aby nawet fakt, i˝ zapach dymu tytoniowego przeszkadza∏by im tak˝e w czasie bezpoÊredniego kontaktu z lekarzem/piel´gniarkà. Najwi´kszy odsetek osób, reprezentujàcych takie w∏aÊnie stanowisko, nale˝y równie˝ do grupy osób nigdy niepalàcych (p*2.2e116 *0,05). Dyskomfortu wywo∏anego odczuwaniem zapachu dymu tytoniowego na terenie placówek ochrony zdrowia nie b´dzie odczuwa∏ jeden na czterech pacjentów – respondentów. 30% (N4236) ankietowanych nie b´dzie przeszkadza∏ zapach dymu tytoniowego nawet w bezpoÊrednim kontakcie z personelem. Pomimo, obowiàzujàcego do ponad roku, ca∏kowitego zakazu palenia tytoniu na terenie placówek ochrony zdrowia 35,6% badanych (N4286) by∏o Êwiadkami palenia papierosów przez pracowników tam zatrudnionych. Powy˝sze zjawisko dominuje w placówkach lecznictwa zamkni´tego (p40,02704 *0,05). Co czwarty ankietowany (N4170, 21,2%), zmuszony by∏ czekaç na lekarza/piel´gniark´ z powodu ich przerwy na papierosa. Wskazujà na to przede wszystkim osoby nigdy niepalàce (p40,04323 *0,05), pacjenci placówek lecznictwa otwartego (p40,01505 *0,05) zlokalizowanych w miastach liczàcych powy˝ej 10.000 mieszkaƒców (p40,01167 *0,05). Znaki informacyjne mówiàce o zakazie palenia papierosów na terenie placówki ochrony zauwa˝y∏o 70% respondentów (N4563), g∏ównie – pacjenci lecznictwa zamkni´tego (N4337, 79,5%) (p41,028e109 *0,05). Najistotniejsze wyniki: 1. Ponad po∏owa ankietowanych – 54,2%, popiera obowiàzujàcy od ponad roku ca∏kowity zakaz

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


palenia papierosów na terenie placówek ochrony zdrowia. 2. Zdaniem 47,6% badanych, pracownik ochrony zdrowia nie powinien paliç papierosów w czasie pracy. 3. Znacznej grupie respondentów (75%), podczas przebywania na terenie placówki ochrony zdrowia, przeszkadza∏by zapach dymu tytoniowego. 4. Pomimo, obowiàzujàcego do ponad roku, ca∏kowitego zakazu palenia tytoniu na terenie placówek ochrony zdrowia – 35,6% badanych by∏o Êwiadkiem palenia papierosów przez pracowników tam zatrudnionych. 5. Oznaczenia mówiàce o zakazie palenia papierosów na terenie placówki ochrony zauwa˝y∏o 70% respondentów.

Dyskusja Trudno sàdziç, ˝e kiedykolwiek ludzie zaprzestanà palenia tytoniu, ale nale˝y wierzyç w to, ˝e stanà si´ bardziej odpowiedzialni za swoje antyzdrowotne postawy. Stanie si´ tak tym szybciej, im szybciej pracownicy opieki zdrowotnej, których zawodowym obowiàzkiem jest wspieranie ka˝dego pacjenta w walce z jego uzale˝nieniem, zacznà wykorzystywaç wiedz´ jakà posiadajà, zarówno na temat konsekwencji czynnego i biernego palenia tytoniu, jak te˝ sposobu wspomagania uzale˝nionych, demonstrujàc w∏asnymi postawami prozdrowotne zachowania [6]. Przyjmuje si´, ˝e problemy uzale˝nieƒ obejmujà ok. 2–3% populacji. Nie ma szczegó∏owych danych epidemiologicznych dotyczàcych tak zwanych grup podwy˝szonego ryzyka (lekarzy, policjantów, prawników i ksi´˝y). Dane zawarte w piÊmiennictwie wskazujà jednak na wy˝szy odsetek uzale˝nionych wÊród osób z tzw. wolnych zawodów, w tym tak˝e lekarzy. J. Fengler, twierdzi wr´cz, ˝e osoby, które zawodowo pomagajà innym, sà w szczególny sposób chronicznie obcià˝one na∏ogami i zagro˝one samobójstwem (2001) [7]. Co le˝y u podstaw takiego stanu rzeczy? Jako g∏ówne przyczyny wysokiego ryzyka uzale˝nieƒ w zawodach medycznych podaje si´ najcz´Êciej: wysokie wymagania zawodowe (w tym do siebie samego), odpowiedzialnoÊç za pacjenta, cz´ste dzia∏ania w ekstremalnych sytuacjach, du˝e obcià˝enie presjà sta∏ego dokszta∏cania si´, nieregularny czas pracy [8]. Czy sà to jednak wystarczajàce powody, aby pracownicy ochrony zdrowia, którzy dla wielu osób stanowià pierwsze i podstawowe êród∏o informacji o promocji zdrowia i profilaktyce chorób, ulegali na∏ogowi palenia tytoniu os∏abiajàc tym samym swój autorytet, autorytet pracownika medycznego jako wzoru zachowaƒ prozdrowotnych? [5] Zgromadzono szereg dowodów, i˝ personel medyczny, a zw∏aszcza lekarze, lekarze stomato-

lodzy i piel´gniarki odgrywajà kluczowa rol´ w zwi´kszaniu ÊwiadomoÊci spo∏eczeƒstwa na temat niekorzystnych skutków palenia oraz istotnie poprawiajà skutecznoÊç podejmowanych prób walki z na∏ogiem [9]. Jak wynika z przeprowadzonych badaƒ – 47,6% respondentów uwa˝a, i˝ pracownik ochrony zdrowia nie powinien paliç papierosów w czasie pracy, jest przecie˝, w mniemaniu respondentów, autorytetem w kwestiach zdrowia. Powy˝sze przekonania, zdajà si´ potwierdzaç wyniki badaƒ przeprowadzonych przez Zysnarskà M. i wsp. (2007), z których wynika, i˝ 74% respondentów dostrzega Êcis∏à zale˝noÊç pomi´dzy paleniem papierosów przez personel piel´gniarski a byciem wiarygodnym podczas realizowania zadaƒ z zakresu edukacji zdrowotnej [10]. Szpitale, poradnie, prywatne gabinety lekarskie czy praktyki piel´gniarskie majà zarówno bezpoÊredni jak i poÊredni wp∏yw na zachowania zdrowotne przebywajàcych tam pacjentów i ich rodzin [10]. Z badaƒ przeprowadzonych w 2008 roku przez Centrum Badania Opinii Publicznej dotyczàcych postaw Polaków wobec zakazu palenia tytoniu w miejscach publicznych, wynika, i˝ ponad 90% badanych deklarowa∏o poparcie dla zakazu palenia tytoniu w szpitalach. Podobne wyniki uzyskano w badaniach Kalety D. i wsp. (2009), gdzie 95% respondentów opowiedzia∏o si´ za wprowadzeniem ca∏kowitego zakazu palenia tytoniu w placówkach opieki zdrowotnej [3]. Analiza wyników badaƒ, b´dàcych przedmiotem pracy wskazuje, i˝ ponad po∏owa ankietowanych popiera, obowiàzujàcy od ponad roku, ca∏kowity zakaz palenia papierosów na terenie placówek ochrony zdrowia. Niestety, pomimo wprowadzenia w ˝ycie powy˝szych rozwiàzaƒ legislacyjnych, ponad 1/3 badanych by∏o Êwiadkiem palenia papierosów przez pracowników tam zatrudnionych a oznaczenia, mówiàce o zakazie palenia papierosów na terenie placówek ochrony zdrowia, w których si´ znajdowali, zauwa˝y∏o 70% respondentów. Trudno oceniç, czy to niedopatrzenie ze strony odbiorców us∏ug medycznych, czy te˝ dowód na to, ˝e prowadzàcy powy˝sze placówki nie wywiàzali si´ z obowiàzku na∏o˝onego na nich przez ustawodawc´, który wprowadzajàc zakaz palenia wyrobów tytoniowych w zak∏adach opieki zdrowotnej, szko∏ach i placówkach oÊwiatowo – wychowawczych oraz w pomieszczeniach zak∏adów pracy i innych obiektach u˝ytecznoÊci publicznej odpowiedzialnoÊcià za jego przestrzeganie obarczy∏ w∏aÊcicieli lub u˝ytkowników obiektów (Dz.U. 2010, nr 81 poz. 529). Wyniki przedstawione powy˝ej pozostajà w sprzecznoÊci z wynikami badaƒ przeprowadzonymi przez G∏owackà M.D. i wsp. (2008), z których wynika, i˝ zak∏ady opieki zdrowotnej stanowi∏y

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

49


miejsca, po placówkach nauczania i wychowania, w których w najwi´kszym stopniu przestrzegano zakazu palenia tytoniu (98,9%) [11]. Wydaje si´ to deklaratywne wobec wyników badaƒ przeprowadzonych w 2010 r., w których 53,7% badanych piel´gniarek województwa opolskiego potwierdza fakt palenia papierosów podczas dy˝uru przyznajàc si´, tym samym, do ∏amania prawa [4].

Wnioski Istotnym wydaje si´ zintensyfikowanie dzia∏aƒ edukacyjnych, wychowawczych i promocyjnych skierowanych na problem odpowiednich zachowaƒ zdrowotnych w Êrodowisku medycznym.

PiÊmiennictwo 1. Osuchowski F., Penar-Zadarko B., Buka∏a-Siedlecka I., Binkowska-Bury M.: Opinie pracowników na temat palenia tytoniu w miejscu pracy. Przeglàd Lekarski 2009; 10: 801–804. 2. Binkowska-Bury M., Osuchowski F., Març M., Januszewicz P.: Czynniki socjodemograficzne a rozpowszechnienie palenia tytoniu w miejscu pracy. Przeglàd Lekarski 2009; 10: 741–744. 3. Kaleta D., Polaƒska K., Dziankowska-Zaborszczyk E. i wsp.: Tworzenie Êrodowiska wolnego od dymu tytoniowego – postawy piel´gniarek wobec zakazu palenia papierosów w miejscach publicznych. Przeglàd Lekarski 2009; 10: 844–847. 4. Sochocka L., Kurpas D.: Palenie tytoniu wÊród personelu piel´gniarskiego. Family Medicine &Care Review 2010, 12: 1044– 1048.

50

5. Kara-Perz., Perz S., Popow M., Kosicka T.: Czynne i bierne nara˝enie na dym tytoniowy cz∏onków zespo∏ów ratownictwa medycznego. Przeglàd Lekarski 2008, 10: 600–601. 6. Charzyƒska M., Stanis∏awek A.: OdpowiedzialnoÊç i jej wymiary w problemie palenia tytoniu. Piel´gniarstwo XXI wieku. 2007; 1: 91–94. 7. Fengler J.: Pomaganie m´czy – wypalenie w pracy zawodowej. Gdaƒskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdaƒsk 2001. 8. Olejniczak B., Marcinkowski J.T.: Za˝ywanie substancji psychoaktywnych wÊród lekarzy-sta˝ystów. Doniesienia wst´pne. 2007; 1: 7–12. 9. Dziankowska-Zaborszczyk E., Polaƒska K. i wsp.: Rozpowszechnienie palenia tytoniu i biernej ekspozycji na dym tytoniowy wÊród piel´gniarek. Przeglàd Lekarski 2009; 10: 738–740. 10. Zysnarska M., Bernad D. i wsp.: Palenie papierosów przez piel´gniarki zatrudnione na oddzia∏ach onkologicznych w aspekcie realizowanych zadaƒ edukacyjnych. Przeglàd Lekarski 2007; 10: 842–844. 11. G∏owacka M.D., Pioterek A. i wsp.: Zachowania zdrowotne pracowników w Êwietle przestrzegania ustawy o zakazie palenia w latach 2006–2007. Przeglàd Lekarski 2008; 10: 663–666.

Adres do korespondencji: Lucyna Sochocka Paƒstwowa Medyczna Wy˝sza Szko∏a Zawodowa w Opolu ul. Katowicka 68, 45-060 Opole tel. 660 207 056 e-mail: l-sochocka@wp.pl

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


ZJAWISKO KRZYWDZENIA DZIECI NA PODSTAWIE BADA¡ GIMNAZJALISTÓW PHENOMENON OF CHILD ABUSE BASED ON STUDIES OF HIGH SCHOOL STUDENTS Joanna Kasznia-Kocot 1 (a), Karolina Ko∏odziejska 2 (b), Agata Wypych-Âlusarska 1 (c), Izabela Kocot 3 (d) 1

2 3

a) b) c) d)

Zak∏ad Epidemiologii Wydzia∏ Zdrowia Publicznego w Bytomiu, Âlàski Uniwersytet Medyczny w Katowicach. Kierownik Zak∏adu Epidemiologii: dr hab. n. med. J. S∏owiƒski Absolwent Wydzia∏u Zdrowia Publicznego w Bytomiu, Âlàskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach Absolwent Wydzia∏u Prawa i Administracji Uniwersytetu Âlàskiego w Katowicach koncepcja, udzia∏ w opracowaniu dyskusji zebranie materia∏u do badaƒ, analiza danych opracowanie dyskusji pod kàtem socjologicznym opracowanie dyskusji pod kàtem zagadnieƒ prawnych

Streszczenie Za zjawisko krzywdzenia dziecka uwa˝a si´ zamierzone lub niezamierzone dzia∏anie osoby doros∏ej, która wywiera szkodliwy wp∏yw na zdrowie dziecka i/lub jego rozwój psychofizyczny. Poj´cie zespo∏u dziecka krzywdzonego uwzgl´dnia maltretowanie fizyczne, psychiczne i emocjonalne, zaniedbanie potrzeb fizycznych, leczniczych i emocjonalnych oraz gwa∏t i nadu˝ycie seksualne. Autorzy przeprowadzili badanie kwestionariuszowe celem oceny zjawiska krzywdzenia dzieci przez rodziców, opiekunów oraz Êrodowisko szko∏y. Badaniami obj´to 228 uczniów gimnazjum w wieku 14–16 lat. 44,3% ankietowanych to dziewcz´ta, a 55,7% ch∏opcy. W rodzinie pe∏nej wychowywa∏o si´ 84% dzieci, przez matk´ wychowywanych by∏o 13%, a przez ojca 3% ankietowanych. Najcz´stszà formà z∏ego traktowania dzieci w rodzinie by∏a przemoc fizyczna (20,3%), psychiczna (12,1%) oraz zaniedbanie (6,5%). Przemocy w formie z∏ego dotyku dozna∏o 7,9% dziewczàt oraz 0,8% ch∏opców. GimnazjaliÊci najcz´Êciej doznawali przemocy emocjonalnej ze strony rówieÊników (22,9%), rodzeƒstwa (5,2%) oraz nauczycieli (4,8%). Wyniki badaƒ przedysku-

towano ze zwróceniem uwagi na kontekst socjologiczny i uwarunkowania prawne. Zwrócono uwag´ na potrzeb´ wspó∏dzia∏ania wielu organizacji i sektorów ˝ycia publicznego celem zapobiegania zjawisku krzywdzenia dzieci. S∏owa kluczowe: krzywdzenie dzieci, badania ankietowe, dzieci szkolne

Summary Phenomenon of child abuse is considered to be voluntary or involuntary action of an adult which has a detrimental effect on child’s health and/or his psychophysical development. The concept of child abuse syndrome includes physical, mental and emotional maltreatment and negligence of physical , medical and emotional needs and also rape and sexual abuse. The authors conducted a questionnaire survey in order to assess children mistreatment by parents, caretakers and school environment. Studies included 228 high school students aged 14–16 out of which 44,3% were girls and 55,7% were boys. 84%

Nades∏ano: 24.10.2011 Zatwierdzono do druku: 12.03.2012 Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

51


of the children were brought up by full families, 13% by mothers only, and 3% by fathers only. The most common form of mistreatment of children was physical violence (20,3%), psychological violence (12,1%) and negligence (6,5%). Violence in the form of bad touch was experienced by 7,9% of girls and 0,8% of boys. High school students often suffered emotional violence from peers (22,9%), siblings (5,2%) and teachers (4,8%).

Results of the surveys were discussed paying attention to sociological context and legal conditions. The need for cooperation between many organizations and sectors of public life was highlighted to prevent the phenomenon of child abuse.

Wst´p

W miar´ rozwoju spo∏eczeƒstw zrozumiano, ˝e krzywdzenie dziecka jest formà z∏o˝onà, przybiera wiele postaci, cz´sto powoduje powa˝ne nast´pstwa w postaci ci´˝kich, a nawet trwa∏ych urazów cia∏a takich , jak np.: krwiaki oczodo∏ów, urazy g∏owy, z∏amania ˝eber i koƒczyn oraz powoduje wiele zaburzeƒ psychologicznych. Nie mo˝na równie˝ zapominaç o odleg∏ych skutkach doznanej przemocy, które ujawniajà si´ u dzieci krzywdzonych w wieku doros∏ym, takich jak: alkoholizm, narkomania, brak poczucia w∏asnej wartoÊci, zaburzenia psychiczne czy stosowanie przemocy [5]. Rozpoznanie zespo∏u dziecka maltretowanego jest czasami trudne ze wzgl´du na ustalenie okolicznoÊci, czy by∏ to uraz przypadkowy czy nieprzypadkowy. Przy rozpoznawaniu zespo∏u dziecka krzywdzonego nale˝y zwróciç uwag´ na: ● uzyskanie wiarygodnego wywiadu (dzieci nie mówià prawdy z powodu l´ku przed karà, rodzice k∏amià, bo bojà si´ i wstydzà, stàd rozbie˝noÊci pomi´dzy wyjaÊnieniami rodziców a stwierdzanymi urazami u dziecka) ● ustalenie wieku dziecka (wyglàd dziecka, zachowanie dziecka) ● badanie kliniczne i radiologiczne ● badanie psychologiczne. Dodatkowo w∏aÊciwe rozpoznanie zespo∏u dziecka krzywdzonego utrudniajà takie okolicznoÊci, jak: szybka poprawa stanu zdrowia dziecka w szpitalu, wiek dziecka poni˝ej 3 lat, zbyt póêne zg∏aszania si´ z dzieckiem do lekarza. Bioràc pod uwag´ powy˝sze informacje uwa˝a si´, ˝e dane statystyczne dotyczàce przemocy wobec dzieci sà niedoszacowane. Wg danych Komendy G∏ównej Policji od koƒca lat 90. XX w. liczba ofiar przemocy w rodzinie systematycznie ros∏a a˝ do 2006 roku, w którym nastàpi∏o odwrócenie tej niekorzystnej tendencji. Podobna sytuacja dotyczy nieletnich ofiar przemocy w rodzinie [6]. W roku 1999 liczba ofiar przemocy wÊród dzieci do lat 13 wynosi∏a 23.929, osiàgajàc w 2006 roku 38.233, a nast´pnie zmniejszajàc si´ do 26.802 w 2010 roku. Zmniejszajàca si´ liczba aktów przemocy wobec nieletnich z jednej strony napawa optymizmem, z drugiej jednak powinna budziç nie-

Zjawisko krzywdzenia dzieci wbrew pozorom nie jest nowe, istnieje od poczàtków ludzkoÊci. Jednak przez wiele lat problem ten by∏ bagatelizowany zarówno w Polsce, jak i innych krajach europejskich. Przyczyni∏ si´ do tego niewàtpliwie kontekst historyczny, ekonomiczny i spo∏eczny wyznaczany przez kolejne epoki. Sam termin „dziecko krzywdzone, w przeciwieƒstwie do omawianego zjawiska jest stosunkowo nowy, gdy˝ pojawi∏ si´ w po∏owie XIX wieku. W 1860 roku ukaza∏ si´ artyku∏ profesora medycyny sàdowej Ambroise Tardieu, w którym opisa∏ badania dotyczàce medyczno-spo∏ecznych skutków maltretowania dzieci. Ponad pó∏ wieku póêniej na XIV Kongresie Medycyny Sàdowej, lekarze Parriost i Caussade przedstawili raport o zn´caniu si´ nad dzieckiem. W 1961 roku Amerykaƒska Akademia Pediatryczna wprowadzi∏a poj´cie dziecka bitego (battered child syndrome) na okreÊlenie zaburzeƒ zdrowotnych i psychofizycznych wyst´pujàcych u dzieci maltretowanych. W Polsce temat „dziecka bitego” czy „dziecka maltretowanego”, sygnalizowany by∏ ju˝ w 1907 roku przez prof. L. Wachholza , który opisa∏ kilka przypadków zn´cania si´, a nawet pozbawienia ˝ycia dzieci pochodzàcych z rodzin o niskim poziomie socjoekonomicznym [1]. Problem ten jednak w zasadzie „ujrza∏ Êwiat∏o dzienne” dopiero na poczàtku lat 70., kiedy to lekarze pediatrzy, medycy sàdowi, psycholodzy oraz psychiatrzy rozpocz´li liczne apele do spo∏eczeƒstwa o informowanie organów Êcigania o przypadkach patologii w rodzinie [2]. Za krzywdzenie dziecka uwa˝a si´ zamierzone lub niezamierzone dzia∏anie osoby doros∏ej, które majà szkodliwy wp∏yw na zdrowie i rozwój psychofizyczny dziecka. Poj´cie zespo∏u dziecka krzywdzonego jest poj´ciem bardzo obszernym, uwzgl´dniajàcym maltretowanie fizyczne, psychiczne i moralne oraz zaniedbanie, w zwiàzku z czym wyró˝nia si´: ● bicie i maltretowanie fizyczne ● gwa∏t i nadu˝ycie seksualne ● przeÊladowanie emocjonalne ● g∏odzenie, zaniedbanie fizyczne, emocjonalne i lecznicze [3, 4, 8].

52

Key words: child abuse, questionnaire survey, school children

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


pokój, gdy˝ ka˝dy przejaw krzywdzenia dziecka Êwiadczy o patologii ˝ycia spo∏ecznego i g∏´bokiej niesprawiedliwoÊci, na którà nara˝eni sà ci najbardziej bezbronni. Dlatego te˝ istotne jest, aby problem krzywdzenia dzieci by∏ nadal nag∏aÊniany, zarówno przez media, jak i gremia naukowe, a osoby z otoczenia dziecka nie by∏y oboj´tne i w sytuacji sugerujàcej krzywdzenie dziecka zg∏asza∏y ten fakt chocia˝by na tzw. Niebieskà Lini´ dla Ofiar Przemocy w Rodzinie (tel. 80112 00 02). Pracownicy s∏u˝by zdrowia, zw∏aszcza pracujàcy w poradniach pediatrycznych, szpitalach powinni pami´taç o koniecznoÊci dokumentacji fotograficznej, poszerzenia zakresu badaƒ (szczególnie w przypadku przemocy seksualnej) oraz zg∏aszania podejrzenia krzywdzenia dziecka na Policj´ lub do Sàdu Rodzinnego. Zawiadomienie nie wymaga formy pisma procesowego, nale˝y tylko podaç dane personalne dziecka oraz opisaç zaistnia∏à sytuacj´ sugerujàcà krzywdzenie. Bioràc pod uwag´ powy˝sze fakty zaplanowano badanie, którego celem by∏a ocena zjawiska krzywdzenia dzieci przez rodziców, opiekunów, a tak˝e Êrodowisko szko∏y w oparciu o badanie kwestionariuszowe przeprowadzone w jednej ze Êlàskich szkó∏ gimnazjalnych.

Materia∏ i metoda Badaniem obj´to 228 uczniów w przedziale wiekowym 13–16 lat jednego ze Êlàskich gimnazjów. Jako narz´dzie badawcze zastosowano autorski kwestionariusz sk∏adajàcy si´ z 26 pytaƒ. Pytania dotyczy∏y: sytuacji rodzinnej dziecka, aspektów traktowania dzieci przez rodziców, stosowanych metod wychowawczych w∏àczajàc w to system nagradzania

oraz karania. Poruszono równie˝ kwestie zwiàzane z stosowaniem przemocy w domu rodzinnym oraz w najbli˝szym otoczeniu. Przemoc rozpatrywana by∏a w wymiarze fizycznym, psychicznym i emocjonalnym (zaniedbywanie potrzeb dziecka) oraz seksualnym. W analizie danych wykorzystano pakiet statystyczny Statistica 7.1. Dla oceny ró˝nic pomi´dzy zmiennymi jakoÊciowymi zastosowano test chi2, przyj´to poziom znamiennoÊci statystycznej p*0,05.

Wyniki badaƒ WÊród 228 ankietowanych gimnazjalistów 44,3% stanowi∏y dziewcz´ta, a 55,7% stanowili ch∏opcy. Najliczniejszà grup´ stanowi∏a m∏odzie˝ w wieku 14–16 lat (91,8%), nieliczni byli m∏odsi. Analizujàc dane dotyczàce sytuacji rodzinnej badanych stwierdzono, ˝e z pe∏nej rodziny pochodzi 84,0% uczniów. Dzieci z rodzin niepe∏nych cz´Êciej wychowywane sà przez matk´ (13%) ni˝ przez ojca (3,0%). Prawie 1/5 respondentów (18%) deklaruje, ˝e dozna∏a przemocy w domu rodzinnym. Cz´Êciej dotyczy to dziewczàt (23,8%) ni˝ ch∏opców (14,6%), jednak ró˝nice pomi´dzy grupami nie sà statystycznie znamienne. Wyniki przeprowadzonego badania ankietowego wykaza∏y, ˝e najcz´stszà formà z∏ego traktowania stosowanà w rodzinie wobec dzieci jest przemoc fizyczna – 20,3% uzyskanych odpowiedzi, nast´pnie przemoc psychiczna 12,1% oraz zaniedbywanie 6,5%. WÊród badanej grupy 7,9% dziewczàt i 0,8% ch∏opców dozna∏o przemocy w formie z∏ego dotyku. Ró˝nice mi´dzy grupà ch∏opców i dziewczàt sà statystycznie znamienne. Porównanie cz´stoÊci ró˝nych rodzajów przemocy z uwzgl´dnieniem podzia∏u na p∏eç przedstawia rycina 1.

30 25,7

ch∏opcy

25

dziewcz´ta 20,3

20

ogó∏em 16,8

16,1 %

15 11,9

12,1 10

8,5

7,9

6,5 3,9

5

2,3 0,8

0 przemoc fizyczna

przemoc psychiczna

z∏y dotyk

zaniedbywanie

Rycina 1. Rodzaje z∏ego traktowania dzieci Figure 1. Kind of children mistreatment

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

53


Przemoc fizyczna w rodzinie przybiera ró˝ne formy, do najcz´stszych nale˝y bicie r´kà (14,7%), szarpanie (11,7%) oraz popychanie (10,4%). Badani równie cz´sto wymieniali bicie pi´Êcià (9,1%) oraz bicie przedmiotem (7,4%). Dziewcz´ta cz´Êciej ni˝ ch∏opcy doznawa∏y wymienionych form przemocy, wyjàtek stanowi jedynie bicie pi´Êcià. Ró˝nice pomi´dzy grupami nie okaza∏y si´ statystycznie znamienne. Zaniedbywanie potrzeb dziecka to kolejne poruszane zagadnienie. W pytaniach poruszono tematy realizacji potrzeb materialnych, intelektualnych i emocjonalnych dziecka. Wi´kszoÊç respondentów (91,3%) twierdzi, ˝e rodzice zapewniajà im odpowiedni ubiór. Nieca∏e 9% badanych uwa˝a, ˝e jest

w tej kwestii zaniedbane. Wi´cej troski ze strony rodziców deklarujà ch∏opcy (94,6%) ni˝ dziewcz´ta (87,1%). Równie du˝y odsetek badanych gimnazjalistów uwa˝a, ˝e rodzice poÊwi´cajà im wystarczajàco du˝o czasu (79,2%), jednak ponad 1/5 (20,8%) twierdzi, ˝e za ma∏o. Negatywne odpowiedzi znowu dotyczà cz´Êciej grupy ch∏opców ni˝ dziewczàt. Wi´kszoÊç badanych czuje si´ w swoim domu bezpiecznie (87,5%), jednak takiego poczucia nie ma 17,8% dziewczàt i 3,4% ch∏opców. Ró˝nice mi´dzy tymi grupami okaza∏y si´ statystycznie znamienne (p40,003). Wa˝nym i trudnym do zmierzenia aspektem krzywdzenia dziecka jest przemoc emocjonalna. Rycina 2 przedstawia êród∏a wspomnianej przemocy.

30 27,2 ch∏opcy

25 20 %

22,9

dziewcz´ta

19,2

ogó∏em

15 8,9

10

6,9 5,2

5

2 0

0 koledzy

2

0,9

dziadkowie

0

0,9

znajomi rodziców

0,9 rodzeƒstwo

4,8 2

nauczyciele

Rycina 2. Osoby zn´cajàce si´ emocjonalnie nad dzieckiem Figure 2. Individuals abusing children emotionally

Wi´kszoÊç dzieci (92,6%) nie by∏o nara˝onych na przemoc emocjonalnà ze strony rodziców. Natomiast ponad 1/4 badanych zg∏asza ten problem ze strony otoczenia. GimnazjaliÊci najwi´kszego upokorzenia doznawali ze strony swoich rówieÊników (22,9%), rodzeƒstwa (5,2%) oraz nauczycieli (4,8%). Co ciekawe w pierwszych dwóch przypadkach problem cz´Êciej zg∏asza∏y dziewcz´ta ni˝ ch∏opcy (odpowiednio 27,7% vs. 19,2% i 8,9 % vs. 2,3%), natomiast w ostatnim przemoc emocjonalnà cz´Êciej deklarowali ch∏opcy (odpowiednio dziewcz´ta 2,0%,

54

ch∏opcy 6,9%). Ró˝nice mi´dzy grupà dziewczàt i ch∏opców okaza∏y si´ statystycznie znamienne. GimnazjaliÊci wskazujà równie˝ na problem przemocy w placówkach oÊwiatowych. Dotyczy to zarówno obecnej szko∏y (16%), jak i szko∏y podstawowej (13,8%), a nawet przedszkola (8,7%). Cz´Êciej na krzywdzenie nara˝one sà dziewcz´ta ni˝ ch∏opcy, jednak ró˝nice pomi´dzy grupami nie okaza∏y si´ statystycznie znamienne. Na rycinie 3 przedstawiono szczegó∏owe dane dotyczàce problemu krzywdzenia dzieci w placówkach oÊwiatowych.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


20 16,8 13,8

15 %

16,8 15,4

12,8

16,0

11,5 8,7

10 5,3 5 0

przedszkole ch∏opcy

szko∏a podstawowa

dziewcz´ta

gimnazjum

ogó∏em

Rycina 3. Odsetek krzywdzonych dzieci w placówkach oÊwiaty Figure 3. Percentage of children mistreated at all types of schools

Trudnà i najrzadziej rozpoznawanà formà maltretowania dzieci jest wykorzystywanie seksualne. Dzieci rzadko ujawniajà, ˝e zosta∏y napastowane lub wykorzystane seksualnie. W wi´kszoÊci tego typu przypadków sprawcami sà osoby znane dziecku. Przeprowadzone badanie wykaza∏o, i˝ prawie 7%

dzieci dozna∏o przemocy seksualnej. Dziewcz´ta cz´Êciej ni˝ ch∏opcy zazna∏y przemocy seksualnej (odpowiednio 11,9% i 3,1%), a ró˝nice pomi´dzy grupami okaza∏y si´ znamienne statystycznie. Na Rycinie 4 przedstawiono rodzaje zastosowanej przemocy seksualnej.

10 7,9

8

6,9

6,9 5,9

6 %

4,3

4,3

4,3

4

4,3

3,1 2,3

2,3

2 0 g∏askanie ch∏opcy

ca∏owanie dziewcz´ta

przytulanie

dotykanie w intymne miejsca

ogó∏em

Rycina 4. Rodzaje przemocy seksualnej Figure 4. Kind of sexual abuse

W badanej grupie dzieci najwi´cej przemocy seksualnej zazna∏y dziewcz´ta. Wobec 6,9% dziewczàt i 2,3% ch∏opców stosowano z∏y dotyk w formie ca∏owania. Prawie 8% dziewczàt dotykano w miejsca intymne. Nieco ponad 5% dzieci zmuszano do oglà-

dania filmów pornograficznych, cz´Êciej dotyczy∏o to dziewczàt ni˝ ch∏opców (odpowiednio 11,9% i 6,1%), jednak ró˝nice nie okaza∏y si´ znamienne statystycznie.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

55


Dyskusja Autorzy licznych publikacji naukowych oraz popularnonaukowych omawiajàc zjawisko krzywdzenia dzieci zwracajà uwag´ na z∏o˝onoÊç tego problemu i na zaburzenia zdrowotne obserwowane u dzieci krzywdzonych. Z regu∏y opisujà tragiczne sytuacje w jakich znajdujà si´ zw∏aszcza ma∏e, bezbronne dzieci, kiedy to zachowania doros∏ych z u˝yciem przemocy doprowadzajà do mnogich urazów, a nawet Êmierci dziecka. Od 1961 roku, kiedy to Kempe przedstawi∏ problematyk´ maltretowania fizycznego dzieci na przyk∏adzie zebranych kilkuset przypadków obra˝eƒ u ma∏ych dzieci, dokonano wiele w zakresie rozpoznania jak i prewencji tego zjawiska [7]. W 1996 roku zespo∏y maltretowania zosta∏y uj´te w X Mi´dzynarodowej Klasyfikacji Chorób, Urazów i Przyczyn Zgonów i oznaczone symbolem T74. W Polsce od 2002 roku tematyka dotyczàca krzywdzenia dzieci zosta∏a przedstawiona w podr´czniku do nauczania pediatrii, jakkolwiek tematyka ta by∏a poruszana w polskiej literaturze medycznej od lat 90. XX wieku [3, 8, 9]. Stwierdzenie zespo∏u dziecka krzywdzonego jest trudne, gdy˝ nie ma typowych objawów charakterystycznych dla tego zespo∏u. Dopiero po∏àczenie faktów z wywiadem pozwala postawiç rozpoznanie [2]. Wiele cennych informacji mo˝e wnieÊç badanie fizykalne, gdy˝ stwierdzenie takich zmian jak; Êlady przemocy na nadgarstkach, naderwania uszu, oparzenia krocza, urazy pochwy i odbytu itp. Êwiadczà o formie krzywdzenia. Jednak brak objawów urazów zewn´trznych w badaniu fizykalnym nie dowodzi braku maltretowania. W niniejszym badaniu podstaw´ zbierania informacji dotyczàcych krzywdzenia dziecka, stanowi∏a ankieta. Nie wykonywano dodatkowych badaƒ fizykalnych, dlatego te˝ omawiane przez nas problemy nie zawsze b´dà to˝same z klasycznym rozumieniem zespo∏u dziecka krzywdzonego. Nie ujmuje to jednak wartoÊci przeprowadzonego badania, gdy˝ mo˝e byç ono potraktowane jako sygna∏ stosowania przemocy wobec dziecka przez ró˝ne grupy i jednostki. Niepokojàcym jest fakt, ˝e niemal 1/5 dzieci czuje si´ krzywdzona w domu rodzinnym. Du˝a liczba badanych dzieci (20,3%) oÊwiadczy∏a, ˝e dozna∏y przemocy fizycznej, jest to wynik ni˝szy od tego, jaki podaje Ewa Urban w swoich badaniach (26%) [5]. Równie˝ dane dotyczàce stosowania przemocy w rodzinie w niniejszym badaniu sà znacznie ni˝sze ni˝ w innych tego typu pracach [10]. Jest to zapewne optymistyczny sygna∏, z drugiej jednak strony ka˝dy przejaw krzywdzenia dzieci powinien budziç spo∏eczny niepokój. Pomimo wprowadzenia w póênych latach 90. XX w. dzia∏aƒ spo∏ecznych zwracajàcych uwag´ na problem dziecka krzywdzonego, przytoczone powy˝ej wyniki mogà

56

Êwiadczyç o ciàgle obecnym przyzwoleniu w spo∏eczeƒstwie polskim na stosowanie kar cielesnych w procesie wychowywania dzieci. Znaczna grupa dzieci (17,7%) wskazuje, ˝e przemoc fizyczna zostawia na ich ciele Êlady w postaci siniaków (15,6%), zadrapaƒ (10,0%), a nawet z∏amaƒ (7,0%). Wyniki te sà o wiele wy˝sze ni˝ w badaniach Gra˝yny Skotnickiej-Klonowicz i Paw∏a Osemlaka, gdzie z∏amania w wyniku przemocy dotyczy∏y oko∏o 1% dzieci [11, 12]. Wyniki badaƒ w∏asnych nale˝y jednak w tym wzgl´dzie interpretowaç z pewnà ostro˝noÊcià. Pytanie dotyczàce Êladów przemocy fizycznej nie by∏o umieszczone w bloku pytaƒ dotyczàcych przemocy w domu rodzinnym. Byç mo˝e badani gimnazjaliÊci potraktowali tà kwesti´, jako przemoc i Êlady przemocy doznane przez kogokolwiek, w tym równie˝ przez swoich rówieÊników, co w wieku nastoletnim nie jest rzadkie, szczególnie wÊród ch∏opców. Odsetek dzieci w przeprowadzonym badaniu, które dozna∏y zaniedbaƒ jest znacznie ni˝szy ni˝ w badaniach innych autorów, które obejmowa∏y dzieci w m∏odszym wieku, g∏ównie niemowl´ta, dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym [8, 11]. Nale˝y przypuszczaç, ˝e w przypadku badanych dzieci w wieku szkolnym nie dochodzi do tak drastycznych w skutkach zaniedbaƒ, jak u niemowlàt, poza tym badane dzieci w wieku gimnazjalnym potrafià cz´sto zadbaç lub wyegzekwowaç od rodziców spe∏nianie ich potrzeb. Zdecydowana wi´kszoÊç badanych uwa˝a, ˝e rodzice zapewniajà im odpowiedni strój, jednak nieca∏e 9% jest odmiennego zdania, cz´Êciej te˝ taki poglàd wyra˝ajà dziewcz´ta ni˝ ch∏opcy. Byç mo˝e owe zaniedbania nie wynikajà z braku odpowiedniego odzienia, stosownego do pory roku, a sà efektem potrzeb nastolatków, nadà˝aniem za modà, ch´cià wyró˝nienia si´, bàdê przeciwnie – nieodbiegania w tej kwestii od grupy. Mo˝liwoÊç takà trzeba mieç na uwadze bioràc pod uwag´ fakt, i˝ zdecydowana wi´kszoÊç badanych czuje si´ w swoim domu bezpiecznie. Natomiast wyraênie uwidacznia si´ obraz rodzica nie majàcego czasu dla w∏asnego dziecka. Prawie 1/5 badanych uwa˝a, ˝e rodzice nie poÊwi´cajà im wystarczajàco du˝o czasu, cz´Êciej dotyczy to dziewczàt ni˝ ch∏opców. Sytuacja spo∏eczno-ekonomiczna niejednokrotnie zmusza rodziców do podejmowania dodatkowego zatrudnienia, zostawania w pracy po godzinach, a wszystko to ma przede wszystkim s∏u˝yç dobru dziecka poprzez zaspokojenie podstawowych potrzeb ˝yciowych. Niejednokrotnie powoduje to jednak rozluênienie wi´zi z dzieckiem i zaniedbanie jego potrzeb emocjonalnych. Brak lub s∏aby kontakt z dzieckiem mo˝e byç szczególnie niebezpieczny w okresie dojrzewania. Szczególnie dziewcz´ta w tym okresie sà cz´sto bar-

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


dzo rozchwiane emocjonalnie, trudniej nawiàzujà kontakt z rodzicami, a tak˝e rodzice mogà byç wobec nich bardziej restrykcyjni wychowawczo. W efekcie splot tego typu zdarzeƒ mo˝e prowadziç do problemów wychowawczych, a czasem wp∏ywaç równie˝ na rozwój ró˝nych form patologii ˝ycia rodzinnego [13]. Rozmiary przemocy domowej wobec dzieci sà ciàgle niepokojàce. Wed∏ug danych Komendy G∏ównej Policji w 2005 roku ofiarà przemocy w rodzinie pad∏o 17800 dzieci w wieku 13–18 lat, zaÊ w 2009 roku liczba ta spad∏a do 13.755 [14]. Tak du˝a liczba dzieci, która dozna∏a przemocy w domu sk∏ania do dyskusji nad granicami uprawnieƒ rodziców do stosowania wobec dzieci kar fizycznych i innych poni˝ajàcych dziecko metod karcenia. Najwi´cej przypadków z∏ego traktowania dziecka pojawia si´ w domu rodzinnym, w Êrodowisku od którego dziecko nie tylko jest zale˝ne, ale i pod którego wp∏ywem pozostaje przez d∏ugie lata. Osoba, która sprawuje piecz´ nad ma∏oletnim niewàtpliwie ma mo˝liwoÊç karcenia dziecka w celach wychowawczych. Nale˝y jednak˝e rozró˝niç surowoÊç rodzicielskà od faktycznego zn´cania si´. Granica ta nie zawsze jest ∏atwa do wyznaczenia. a konsekwencjà nadu˝ywania przez rodziców swoich uprawnieƒ i dzia∏ania w sposób powodujàcy zagro˝enie jego dobra, jest pozbawienie ich lub ograniczenie w∏adzy rodzicielskiej [15]. Ochrona prawnokarna dziecka przed nadu˝yciem jest wi´c problemem z∏o˝onym. Z jednej strony prawo stara si´ rozszerzyç ochron´ prawnà nad ma∏oletnim, z drugiej zaÊ o ile to mo˝liwe nie ingerowaç w stosunki panujàce pomi´dzy rodzicami a dzieçmi [16]. Polskie prawo karne zapewnia ochron´ dziecka przed z∏ym traktowaniem. Zgodnie z art. 207 § 1 k.k.: „Kto zn´ca si´ fizycznie lub psychicznie nad osoba najbli˝szà lub nad innà osobà pozostajàcà w sta∏ym lub przemijajàcym stosunku zale˝noÊci od sprawcy albo nad ma∏oletnim lub osobà nieporadnà ze wzgl´du na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolnoÊci od 3 miesi´cy do lat 5. § 2. Je˝eli czyn okreÊlony w § 1 po∏àczony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieƒstwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolnoÊci od roku do lat 10. § 3. Je˝eli nast´pstwem czynu okreÊlonego w § 1 lub § 2 jest targni´cie si´ pokrzywdzonego na w∏asne ˝ycie, sprawca podlega karze pozbawienia wolnoÊci od 2 lat do 12 [17]. Zgodnie z Orzecznictwem Sàdu Najwy˝szego przez zn´canie rozumie si´ dzia∏anie bàdê te˝ zaniechanie polegajàce na umyÊlnym zadawaniu bólu fizycznego (np.: bicie) lub dolegliwych cierpieƒ mo-

ralnych (takich jak straszenie, zniewa˝anie). Dzia∏anie to mo˝e mieç charakter powtarzajàcy si´ jak i jednorazowy, lecz intensywny i rozciàgni´ty w czasie. Stosunek zale˝noÊci o którym mowa w niniejszym artykule § 1 zachodzi wtedy, kiedy osoba pokrzywdzona nie jest zdolna przeciwstawiç si´ dzia∏aniu sprawcy i znosi je ze wzgl´du na obaw´ przed pogorszeniem swej sytuacji . Obawa taka mo˝e dotyczyç strachu przed np. utratà mieszkania, Êrodków utrzymania itd. Przest´pstwo zn´cania si´ mo˝e zostaç pope∏nione w zamiarze zarówno bezpoÊrednim jak i ewentualnym. W celu przypisania sprawcy przest´pstwa opisanego w § 3 nale˝y wykazaç zwiàzek przyczynowy mi´dzy zn´caniem si´ i skutkiem w postaci usi∏owania pope∏nienia samobójstwa [18]. Obecnie na ca∏ym Êwiecie powstajà regulacje prawne majàce na celu ochron´ praw dziecka. WÊród najwa˝niejszych dokumentów na poziomie paƒstw europejskich nale˝y wyró˝niç Europejskà Konwencj´ o Ochronie Praw Cz∏owieka i Podstawowych WolnoÊci, Raport Eckman, Europejskà Konwencja o Wykonywaniu Praw Dzieci oraz Europejskà Kart´ Spo∏ecznà [19]. Uwa˝a si´, ˝e wzrastanie dziecka w rodzinie niepe∏nej, ubóstwo, niedostatek, przekonanie o koniecznoÊci stosowania kar fizycznych jako Êrodka wychowawczego, kryzys, stres dotyczàcy rodziny lub opiekuna, alkoholizm, choroba psychiczna – to tylko niektóre z czynników ryzyka. Jednak˝e przemoc wobec dziecka mo˝e mieç miejsce i w rodzinach, co do których poczàtkowo trudno jest odnaleêç jakikolwiek czynnik ryzyka [8, 20]. Czynniki spo∏eczno-ekonomiczne w próbach wyjaÊniania przyczyn przemocy wobec dzieci zacz´to braç pod uwag´ od lat 70. XX wieku. Szczególnà rol´ przypisuje si´ tutaj sytuacjom stresowym, wywo∏ywanym przez problemy typu ekonomicznego i spo∏ecznego, takim jak trudne warunki socjalne, bieda, bezrobocie, wyobcowanie spo∏eczne. W obliczu kumulowania si´ wy˝ej wymienionych czynników rodzice mogà okazywaç postawy przemocy albo powa˝nych zaniedbaƒ w stosunku do dzieci. W socjologicznym rozumieniu i wyjaÊnianiu tego problemu powinno braç si´ pod uwag´ czynniki makro- i mikrospo∏eczne. Dlatego, aby w pe∏ni przedstawiç diagnoz´ problemu nale˝a∏oby w badaniach nad krzywdzeniem dzieci skupiç si´ równie˝ nad nast´pujàcymi elementami: klasa spo∏eczna, stan cywilny matki, sytuacja zawodowa rodziców, sk∏ad rodziny i liczba dzieci, wyobcowanie spo∏eczne i normy kulturowe. Kwestia przemocy wobec dzieci powinna byç zatem rozpatrywana z perspektywy wielu przyczyn [21]. Dokonujàc analizy przemocy emocjonalnej wobec dziecka, zauwa˝amy, ˝e nie tylko rodzice sà

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

57


winni poczucia niskiej wartoÊci jakà cz´sto stwierdza si´ u dzieci doznajàcych przemocy emocjonalnej, ale g∏ównie Êrodowisko rówieÊnicze. To w∏aÊnie ze strony kolegów gimnazjaliÊci doznajà najwi´kszego upokorzenia, przyjmujàcego form´ wulgarnych s∏ów, oÊmieszania, gróêb, a nawet szanta˝owania. Nale˝y zauwa˝yç, ˝e roÊnie liczba aktów przemocy z udzia∏em dzieci i m∏odzie˝y. Dane Komendy G∏ównej Policji wskazujà, ˝e na terenie szko∏y, miejscu które powinno zagwarantowaç bezpieczeƒstwo uczniów, majà miejsce liczne przest´pstwa z udzia∏em nieletnich. Najcz´Êciej sà to bójki, wymuszenia, ale zdarzajà si´ te˝ gwa∏ty oraz zabójstwa [6]. Badania w∏asne, jak i innych autorów wskazujà, ˝e najcz´Êciej akty przemocy zdarzajà si´ na terenie gimnazjów, czemu sprzyjaç mo˝e fakt, ˝e ucz´szczajàca do nich m∏odzie˝ jest w okresie dojrzewania fizycznego, emocjonalnego i spo∏ecznego, a wahania hormonalne mogà przyczyniaç si´ do zmiennoÊci nastrojów, wi´kszej sk∏onnoÊci do zachowaƒ ryzykownych, a czasem agresywnych [10, 13, 22]. Odr´bnym zagadnieniem jest stosowanie przemocy przez osoby pracujàce z dzieçmi – nauczycieli i wychowawców. Nauczyciel powinien byç dla ucznia autorytetem i wzorem po˝àdanych zachowaƒ spo∏ecznych. Jednak zdarza si´, ˝e to w∏aÊnie nauczyciel wykorzystuje pozycje si∏y. Prawie 5% badanych dzieci uwa˝a, ˝e dozna∏y zn´cania emocjonalnego ze strony nauczycieli. Naruszanie godnoÊci ucznia przez nauczyciela, po∏àczone z agresjà s∏ownà z jego strony, mo˝e byç wyrazem przemocy w szkole [23]. Ciekawym jest fakt, ˝e przemoc ze strony nauczyciela cz´Êciej zg∏aszajà ch∏opcy ni˝ dziewcz´ta. W tym miejscu równie˝ nale˝a∏oby zastanowiç si´, w jaki sposób uczniowie zdefiniowali „przemoc emocjonalnà”. Nie wykluczone, ˝e za form´ tej przemocy uznali konstruktywnà uwag´ nauczyciela odnoÊnie nauki, upomnienie za niew∏aÊciwe zachowanie itp. Wed∏ug badaƒ Grzywy i wsp. przemoc stosowana wobec dzieci cz´Êciej dotyczy szkó∏ podstawowych ni˝ Êrednich [23]. Obserwacje te sà inne ni˝ wyniki badaƒ w∏asnych, gdzie 13,8% dzieci dozna∏o przemocy w szkole podstawowej, a 16% w gimnazjum. OkreÊlenie pe∏niejszego obrazu zjawiska przemocy wobec dzieci w naszym kraju wymaga∏oby zestawienia danych nie tylko ze szkó∏, ale i oÊrodków sàdowo-lekarskich, placówek medycznych (poradnie, szpitale). Najs∏abiej rozpoznawanà formà maltretowania dzieci jest przemoc seksualna. Wg WHO przemoc seksualna wobec dzieci oznacza nadu˝ywanie dziecka dla uzyskania przyjemnoÊci seksualnej przez osoby doros∏e lub starsze. Przemoc seksualna mo˝e wyra˝aç si´ poprzez pokazywanie pornografii, obsceniczne rozmowy, zachowania pedofilne i kazirodcze, dzieci´cà pornografi´, czy prostytucj´ [24].

58

Z poczucia wstydu, upokorzenia i niskiej wartoÊci, dzieci w wi´kszoÊci przypadków nie zg∏aszajà tego faktu nikomu. Dla porównania wykorzystywanych seksualnie dzieci w niniejszej pracy by∏o 6,9%. Jest to wynik mniejszy od tego, który uzyska∏a Urban w swoich badaniach (11,6%) [5]. Kwestià pozostajàcà do rozstrzygni´cia jest sprawca przemocy seksualnej wobec nieletnich. Niewykluczone, ˝e jest to osoba doros∏a. Jak podaje Lew-Starowicz oko∏o 65% zwiàzków kazirodczych zachodzi mi´dzy ojcem a córkà [25]. Podobne dane podaje Adams, wed∏ug którego w 60% sprawcà wykorzystywania seksualnego jest osoba z rodziny [26]. Z drugiej strony bioràc pod uwag´ rozluênienie zasad moralnych, szczególnie wÊród nastolatków, nie mo˝na wykluczyç, ˝e sprawcà przemocy seksualnej jest rówieÊnik ofiary. Wyrazem poszerzenia si´ granic moralnych, szukania nowych wra˝eƒ i sposobu sp´dzania czasu wolnego przez m∏odzie˝ sà m.in. seks zabawy [27]. Pomijajàc jednak samego sprawc´, maltretowane seksualnie dzieci wchodzà w doros∏e ˝ycie obcià˝one swoim brzemieniem. Nast´pstwem przemocy seksualnej doznanej przez nich w dzieciƒstwie mo˝e byç depresja, nerwica, l´ki i koszmary nocne, zaburzenia psychosomatyczne i psychiczne. Mo˝na si´ spodziewaç u takiej osoby ogromnych problemów z ochronà samej siebie w intymnej relacji z innym cz∏owiekiem. Dzieci krzywdzone w doros∏ym ˝yciu cz´sto identyfikujà si´ z osobami, które reprezentujà si∏´ i istnieje ryzyko kolejnych nadu˝yç i zachowaƒ przest´pczych.

Wnioski Podj´ty problem dziecka krzywdzonego jest szerokim i wieloaspektowym zagadnieniem, wymagajàcym wspó∏dzia∏ania wielu organizacji i sektorów ˝ycia publicznego celem zapobiegania zjawisku krzywdzenia. Przeprowadzone badanie byç mo˝e nie przedstawia pe∏nego aspektu zjawiska „dziecka krzywdzonego”, ale niewàtpliwie mo˝e byç traktowane jako doniesienie sygnalizujàce problem przemocy, której doÊwiadczajà dzieci.

PiÊmiennictwo: 1. Wachholz L.: Dzieci jako ofiary zn´cania si´ rodziców. Przegl. Lek. Organu Towarzystw Lekarskich Krakowskiego i Galicyjskiego. Kraków 1907; 1–10. 2. Bloch-Bogus∏awska E., Paradowska A., Grapatyn A.: Niezachowanie nale˝ytej starannoÊci w opiece a gwa∏towne zgony dzieci. Arch. Med. Sàd. Kryminol. 2008; 58(4): 160–167. 3. Kasznia-Kocot J., Staszewska-Kwak A.: Zaburzenia zdrowotne w zespole dziecka krzywdzonego – child abuse. Ann. Acad. Med. Siles. 1995; supl. 18, Cz. 1., 99–105. 4. Krawczyƒski M.: Dziecko maltretowane. Stand. Med. Lek. Pediatr. 2003; 5: 1104–1107. 5. Urban E.: Krzywdzenie dzieci. Ocena skali zjawiska i mo˝liwoÊci interwencji. Zdr. Publ. 2002; 112:382–390.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


6. Statystyka policyjna. www.policja.pl. 7. Kempe C.H., Silverman F.N., Steele B.F. i wsp.: The battered child syndrome. JAMA 1962;181: 17–24. 8. Staszewska-Kwak A., Kasznia-Kocot J. G´bicka L.: Ârodowisko rodzinne i czynniki ryzyka krzywdzenia dzieci. Ann. Acad. Med. Siles. 1995, supl. 18, Cz. 1.: 115–119. 9. Krawczyƒski M.: Propedeutyka pediatrii. Wyd. II. PZWL. Warszawa 2009: 348–356. 10. Waksmaƒska W., Grzywna T., ¸ukasik R.: Analiza zjawiska przemocy w rodzinie na podstawie badania ankietowego przeprowadzonego wÊród uczniów. Probl. Piel´g. 2007; 15: 235– 240. 11. Skotnicka-Klonowicz G., Kaczmarek K., Przewratil P.: Zespó∏ dziecka maltretowanego w szpitalnym oddziale ratunkowym. Przegl. Pediatr. 2008; 38: 111–115. 12. Osemlak P., Drwal-KuraÊ J., Zmys∏owski W.: Mnogie obra˝enia u dzieci krzywdzonych [w:] Pami´tnik 60. Jubileuszowego Zjazdu Towarzystwa Chirurgów Polskich. T1 – Warszawa 2002; s. 329–333. 13. Krawczyƒski M.: Problemy i potrzeby dorastajàcej m∏odzie˝y. Stand. Med. Lek. Pediatr. 2003; 5: 983–987. 14. Przemoc w rodzinie. www.statystyka.policyjna.pl. 15. Staƒdo-Kawecka B.: Prawo karne nieletnich od opieki do odpowiedzialnoÊci. Wolters Kluwer Polska. 2007; 23–100. 16. Konarska-Wrzosek V.: Ochrona dziecka w polskim prawie karnym, TNOiK Dom Organizatora, Toruƒ 1999; 49–52. 17. Kodeks Karny 2011 edycja 1 stan prawny na dzieƒ 20 lutego 2011 r., LEX a Wolters Kluwer business, Warszawa 2011: 92. 18. Gardocki L.: Prawo Karne, wydanie 7 zmienione. Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2001; 253–254. 19. Jarosz E.: Ochrona dzieci przed krzywdzeniem. Perspektywa globalna i lokalna. Wydanie drugie. Wydawnictwo Uniwersytetu Âlàskiego, Katowice 2009; 238–241.

20. Hornor G.: Physical abuse: Recognition and reporting. J. Pediatr. Health Care. 2005 ; 19(1): 4–11. 21. Soriano A.: Przemoc wobec dzieci. Wyd. eSPe, Kraków 2002, s. 89–91. 22. Kasznia-Kocot J.: Zespó∏ dziecka krzywdzonego. Przegl. Pediatr. 1996; 26: 109–115. 23. Grzywa T., Waksmaƒska W., ¸ukasik R.: Problem przemocy w szkole aglomeracji miejskiej w relacji uczeƒ–nauczyciel– uczeƒ. Probl. Piel´g. 2007; 15: 179–186. 24. Krawczyƒski M.: Przemoc seksualna wobec dzieci. Stand. Med. Lek. Pediatr. 2003; 5: 1319–1323. 25. Starowicz L.: Przemoc seksualna. Santorski J.j& Co, Warszawa 1992. 26. Adams J.A. Medical evaluation of suspected child abuse : 2011 update. J. Child. Sex. Abus. 2011:20(5): 588–605. Doi: 10.1080/105 38712.2011.606107. 27. Gram A., Âwierczyƒska K.: Dzieci bez granic. Wprost 38/2010; dost´pne na http://www.wprost.pl/ar/209111/Dziecibez-granic/

Adres autora: Joanna Kasznia-Kocot Zak∏ad Epidemiologii, Wydzia∏ Zdrowia Publicznego Âlàskiego Uniwersytetu Medycznego 41-902 Bytom ul. Piekarska 18 e-mail: kasznia_kocot@poczta.onet.pl tel. 606 27 51 54

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

59


60

Medycyna Ă‚rodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


PRACE POGLÑDOWE REVIEW PAPERS

OSTRA CHOROBA WYSOKOGÓRSKA ACUTE MOUNTAIN SICKNESS Jakub Krzeszowiak Studenckie Ko∏o Naukowe Zdrowia Ârodowiskowego i Epidemiologii przy Katedrze i Zak∏adzie Higieny Akademii Medycznej im. Piastów Âlàskich we Wroc∏awiu. Kierownik: prof. nadzw. dr hab. K. Pawlas

Streszczenie

Summary

W niniejszej pracy zosta∏y przedstawione najbardziej prawdopodobne patofizjologiczne przyczyny rozwoju ostrej choroby wysokogórskiej (ang. AMS), jej postaci p∏ucnej tj. wysokogórskiego obrz´ku p∏uc (ang. HAPE) oraz wysokogórskiego obrz´ku mózgu (ang. HACE). Powy˝sze schorzenia zaliczajà si´ do nadzwyczajnych zagro˝eƒ Êrodowiskowych poniewa˝ sà bezpoÊrednio zwiàzane z niskim ciÊnieniem atmosferycznym, a tym samym z niskim ciÊnieniem parcjalnym tlenu. Powy˝sze niekorzystne warunki atmosferyczne dla cz∏owieka rozpoczynajà si´ ju˝ od wysokoÊci 2500 m n.p.m. w po∏àczeniu z ekstremalnie ci´˝kim wysi∏kiem fizycznym mogà doprowadziç w bardzo krótkim czasie do zasadowicy oddechowej, która nie wyst´puje w ˝adnym innym wypadku na nizinach. Przy wspinaczce na wysokoÊci powy˝ej 4500 m n.p.m. dochodzi do niedotlenienia narzàdów wewn´trznych, a przede wszystkim do zmniejszonej perfuzji nerek ze wszystkim jej konsekwencjami. W wyniku tych niekorzystnych przemian w po∏àczeniu z nieodpowiednià aklimatyzacjà, mo˝e dojÊç do sytuacji bezpoÊredniego zagro˝enia ˝ycia i zdrowia. W pracy zosta∏y szczegó∏owo opisane konsekwencje niedotlenienia wysokoÊciowego, które ostatecznie mo˝e doprowadziç do rozwoju AMS i jednej z jej ci´˝kich postaci HACE lub/i HAPE.

This paper presents the most likely pathophysiological causes of the development of acute mountain sickness (AMS, also known as altitude sickness), its pulmonary form i.e. high altitude pulmonary edema (HAPE), and high altitude cerebral edema (HACE). These diseases constitute extraordinary environmental hazards because they are directly connected with low atmospheric pressure, and thus low partial oxygen pressure. The above adverse atmospheric conditions start to affect humans already at an altitude of 2,500 meters above the sea level and, coupled with extreme physical exertion, can quickly lead to respiratory alkalosis, which is not present under any other conditions in the lowlands. Mountaineering above 4,500 m a.s.l. leads to hypoxia of internal organs and, primarily, reduced renal perfusion with all its consequences. The above adverse changes, combined with inadequate acclimatization, can lead to a situation of imminent danger to life and health. This paper describes in detail the consequences of acute mountain sickness, which can ultimately lead to the development of AMS and one of severe forms of HACE and/or HAPE. Keywords: acute mountain sickness, high altitude pulmonary edema, high altitude cerebral edema

S∏owa kluczowe: ostra choroba wysokogórska, wysokogórski obrz´k p∏uc, wysokogórski obrz´k mózgu

Nades∏ano: 17.10.2011 Zatwierdzono do druku: 5.03.2012 Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

61


Wst´p Wspinanie si´ dla pokonania psychicznych i fizycznych trudnoÊci jest dyscyplinà doÊç m∏odà, trwajàcà mniej ni˝ 200 lat. Cz∏owiek chodzi∏ jednak w góry wysokie od dawien dawna. Wskazuje na to choçby fakt odkrycia w austriackich Alpach, na wysokoÊci 3100 m n.p.m, mumii cz∏owieka (prawdopodobnie najstarsze znalezisko potwierdzajàce obecnoÊç cz∏owieka w górach wysokich), który ˝y∏ w póênej erze neolitycznej, a wi´c oko∏o 2800–2600 lat przed Chrystusem. Nie ma jednoznacznych dowodów które wyjaÊnia∏y by obecnoÊç naszego praprzodka na tej wysokoÊci. Cokolwiek by tam nie robi∏ musia∏a go jednak zaskoczyç zmiana pogody i nasz praprzodek przez ponad 5000 lat spoczywa∏ pod grubà warstwà lodu. Nurtowaç nas mo˝e pytanie po co dawni ludzie wspinali si´ w góry? Czy przyÊwieca∏a im taka sama idea jak teraz? Turystyka i czerpanie przyjemnoÊci? Z ca∏à pewnoÊcià nie. G∏ównym celem by∏o zdobywanie po˝ywienia i ciekawoÊç. Nasi przodkowie w czasie podró˝y musieli przechodziç przez wysokie góry. Ju˝ wtedy zauwa˝ono pewne dolegliwoÊci zwiàzane z przebywaniem w górach. Dla przyk∏adu, w historii Chin znajduje si´ dokument datowany na oko∏o 30 rok przed Chrystusem, gdzie góry nazywano „górami wielkiego bólu g∏owy” i „górami ma∏ego bólu g∏owy”. Wspomniane w dokumencie góry to najprawdopodobniej po∏o˝one powy˝ej 4000 m n.p.m prze∏´cze w Karakorum i Hindukuszu. Jest to pierwszy opis ostrej choroby wysokogórskiej (OChW), której objawem jest ból g∏owy. Pe∏niejszy opis OChW znajdziemy w dzienniku pisanym przez ojca jezuit´ Józefa de Acost´ (XVI w.). Pisze on, ˝e podczas przechodzenia przez prze∏´cz (prawdopodobnie na wysokoÊci 4600 m n.p.m) „odczuwa∏ ogromny ból g∏owy, m´czy∏ go kaszel z odpluwaniem ˝y∏ek krwi oraz wymioty”. Wed∏ug de Acosty „sk∏adniki powietrza w wysokich górach sà tak rozrzedzone i delikatne, nie sà odpowiednie do oddychania przez cz∏owieka, który wymaga bardzo g´stego i umiarkowanego powietrza”. Owo stwierdzenie de Acosty o rozrzedzeniu powietrza i przypisanie temu przyczyn rozwoju ostrej choroby wysokoÊciowej poprzedzi∏o o ca∏e 53 lata odkrycie przez Torricellego ciÊnienia atmosferycznego, o 58 lat dowiedzenie przez Pascala, ˝e ciÊnienie atmosferyczne spada wraz ze wzrostem wysokoÊci oraz, o oko∏o 270 lat dowiedzenie przez Paula Berta, ˝e szkodliwe skutki oddychania rozrzedzonym powietrzem sà spowodowane niskim ciÊnieniem parcjalnym tlenu [1]. Nie zniech´ca to jednak ludzi do odbywania wypraw w góry wysokie. W ostatnich latach nastàpi∏ gwa∏towny rozwój turystki, w tym turystki górskiej. Mo˝liwoÊci szybkiego przemieszczania si´ po Êwie-

62

cie, ogólna dost´pnoÊç profesjonalnego sprz´tu wspinaczkowego oraz odzie˝y technicznej, dajà ogromne mo˝liwoÊci amatorom gór do zdobywania wysokich szczytów. Ludzie coraz cz´Êciej, bez wi´kszego przygotowania fizycznego i nie zwracajàc nale˝ytej uwagi na mo˝liwoÊci adaptacyjne organizmu, próbujà zdobywaç szczyty gór wysokich. W porównaniu z pr´dkoÊcià z jakà cz∏owiek si´ wspina, jego organizm przystosowuje si´ do zmian wysokoÊci stosunkowo wolno, a po przekroczeniu pewnej wysokoÊci mo˝liwoÊci adaptacyjne sà ju˝ niewielkie. Wtedy pojawiajà si´ problemy, których pod∏o˝em jest brak mo˝liwoÊci fizjologicznego przystosowania organizmu do warunków obni˝onego ciÊnienia atmosferycznego. W konsekwencji nieprzystosowania organizmu do warunków wysokogórskich mo˝e dojÊç do rozwoju ostrej choroby wysokogórskiej i jej powik∏aƒ tj. wysokogórskiego obrz´ku p∏uc oraz wysokogórskiego obrz´ku mózgu.

CiÊnienie atmosferyczne i ciÊnienie parcjalne tlenu, jako g∏ówne zmienne uczestniczàce w rozwoju schorzeƒ wysokoÊciowych W warunkach nizinnych, na których panujà optymalne warunki dla ˝ycia cz∏owieka ciÊnienie atmosferyczne przyjmuje Êrednio wartoÊç 1024 hPa, a ciÊnienie parcjalne tlenu w p´cherzyku p∏ucnym 100 mm Hg. Taka wartoÊç ciÊnienia tlenu umo˝liwia jego bardzo szybkà wymian´ w naczyniach w∏osowatych p´cherzyków p∏ucnych, gdzie ciÊnienie parcjalne tlenu wynosi Êrednio 40 mm Hg i przebiega zgodnie z zasadami dyfuzji. Jednak wraz ze wzrostem wysokoÊci nad poziomem morza dochodzi do obni˝enia ciÊnienia atmosferycznego, a wraz z nim do obni˝enia ciÊnienia parcjalnego tlenu przy czym jego zawartoÊç procentowa w mieszaninie powietrza jest niezmienna. Przyjmujàc, ˝e wraz ze wzrostem wysokoÊci ciÊnienie spada (rycina 1), mo˝na okreÊliç, jakie ciÊnienie parcjalne tlenu b´dzie na danej wysokoÊci. Z prawa Daltona, mówiàcego, i˝ „ciÊnienie wywierane przez mieszanin´ gazów (pB) jest sumà ciÊnieƒ czàstkowych poszczególnych gazów”, mo˝na obliczyç, ˝e ciÊnienie czàstkowe tlenu w suchym powietrzu na Êrednim poziomie morza wynosi: pO24760 mm Hg ¸ 0,20944159,2 mm Hg (1 hpa40,75 mm Hg) Jednak ciÊnienie parcjalne tlenu w p´cherzykach p∏ucnych wynosi 100 mm Hg., co wynika z faktu ogrzania powietrza w górnych drogach oddechowych do ok. 37° C, wymieszania powietrza z powietrzem zalegajàcym w p∏ucach bogatym w CO2. Dodatkowo nale˝y pami´taç o ró˝nicy pomi´dzy suchym, a wilgotnym powietrzem. Powietrze po dostaniu si´ do dróg oddechowych ulega nasyceniu

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


parà wodnà. CiÊnienie czàstkowe pary wodnej w p´cherzykach w temperaturze 37° C wynosi niezale˝nie od wysokoÊci 47 mm Hg. Aby oszacowaç rzeczywistà wartoÊç ciÊnienia parcjalnego tlenu w powietrzu p´cherzykowym nale˝y u˝yç wzoru:

hipotermii (20° C) wynosi 24 mm Hg, a przy goràczce (40° C) wynosi 54 mm Hg. Ma to doÊç istotne znaczenie w czasie wspinaczki wysokogórskiej, której zazwyczaj towarzyszy hipotermia, dzi´ki temu ciÊnienie parcjalne tlenu w p´cherzykach jest nieznacznie wy˝sze ni˝ przy normotermii. Ta teoretycznie niewielka ró˝nica ma warunkach obni˝onego ciÊnienia atmosferycznego doÊç istotne znaczenie.

pO24(pB1pH2O) ¸ 0,2094 Wa˝ny jest fakt, ˝e ciÊnienie parcjalne pary wodnej zmienia si´ wraz z temperaturà cia∏a. I tak przy 1000 925 850

ciÊnienie [hPA]

775 700 625 550 475 400 325 250 0,45 0,9 1,4 1,8 2,2 2,7 3,1 3,6

4

4,5

5

5,4 5,8 6,3 6,8 7,2 7,7 8,1 8,6

9

wysokoÊç n.p.m. [km]

Rycina 1. Zale˝noÊç ciÊnienia atmosferycznego parcjalnego od wysokoÊci Figure 1. Relationship between partial pressure and altitude CiÊnienie atmosferyczne na Mont Everest wynosi ok. 253 mm Hg, a ciÊnienie parcjalne tlenu – ok. 42 mm Hg (powietrze nawil˝one). Wydawa∏oby si´, ˝e zdobycie tej góry bez aparatu tlenowego jest niemo˝liwe, a jednak mo˝na tego dokonaç. Funkcje uk∏adu oddechowego na tak du˝ych wy-

sokoÊciach przedstawione zosta∏y w badaniach przeprowadzonych w 1981 przez Johna B. Westa, których celem by∏o mi´dzy innymi zbadanie fizjologii oddychania na wysokoÊciach. Wyniki tych badaƒ zosta∏y przedstawione w tabeli 1, w odniesieniu do warunków „normalnych”.

Tabela I. Porównanie czynnoÊci uk∏adu oddechowego na Mount Everest i na nizinach Table I. Comparison of the functioning of the respiratory system on Mount Everest and in the lowlands Parametry uk∏adu oddechowego

Mount Everest

Niziny

107 l/min

ok. 5–6 l/min,

cz´stoÊç oddechów

86/min,

12–16/min,

cz´stoÊç serca

134/min,

ok. 70/min,

ciÊnienie parcjalne O2 we krwi t´tniczej

28 mm Hg,

70–100 mm Hg,

ciÊnienie parcjalne CO2 we krwi t´tniczej

7,5 mm Hg,

35–45 mm Hg,

pH we krwi t´tniczej

powy˝ej 7,7

7,35–7,45

Wentylacja podczas oddychania powietrzem

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

63


Ostra choroba wysokoÊciowa, wysokogórski obrz´k p∏uc i mózgu – terminologia Choroba wysokoÊciowa jest wspólnym terminem dla ostrego schorzenia górskiego (AMS), wysokoÊciowego obrz´ku mózgowego (HACE) oraz wysokoÊciowego obrz´ku p∏ucnego (HAPE). Patofizjologia tych przypad∏oÊci nie jest do koƒca poznana. Badania przeprowadzone w ostatnich latach wskazujà jedynie na potencjalne przyczyny powstawania wysokogórskiego obrz´ku mózgu (HACE) i wysokogórskiego obrz´ku p∏uc (HAPE) oraz zwiàzanym z nim nadciÊnieniem w naczyniach p∏ucnych. Nie okreÊlono jednak dotychczas jednoznacznych przyczyn rozwoju AMS, HACE i HAPE. Jak do tej pory najlepszym sposobem prewencji przed rozwojem ostrej choroby wysokogórskiej jest prawid∏owa aklimatyzacja przez stopniowe wchodzenie na szczyt oraz dzia∏anie zgodne z zasadà „wspinaj si´ wysoko, Êpij nisko”. W ˝aden inny sposób nie mo˝na przygotowaç organizmu do przebywania w warunkach obni˝onego ciÊnienia atmosferycznego. W sytuacjach gdy stopniowe wchodzenie na szczyt nie jest mo˝liwe lub kiedy objawy choroby zaczynajà narastaç zbyt gwa∏townie, co mo˝e zagra˝aç ˝yciu, w aklimatyzacji mogà pomagaç acetozolamid oraz deksametazon. Jednak aklimatyzacja farmakologiczna nie daje pewnoÊci, a pozorne dobre samopoczucie mo˝e bardzo szybko ulec gwa∏townemu pogorszeniu prowadzàc do AMS, a nawet do którejÊ ze z∏oÊliwych postaci HAPE lub HACE.

Objawy kliniczne, towarzyszàce ostremu schorzeniu górskiemu Ostra choroba wysokoÊciowa mo˝e zaczàç si´ rozwijaç po przekroczeniu 2500 m. Charakteryzuje si´ ona niespecyficznymi objawami przez co trudne jest jej rozpoznanie i uchwycenie momentu w który zaczyna si´ rozwijaç. G∏ówne objawy to ból g∏owy, brak apetytu, md∏oÊci, wymioty, zm´czenie, zwroty g∏owy, problemy ze snem i zasypianiem (zaburzenia snu), ale nie wszystkie te objawy muszà wystàpiç [2]. W fazie zaostrzenia choroby mogà pojawiç si´ takie objawy jak: zaburzenia ÊwiadomoÊci, omamy, niewyraêna mowa, ataksja, pojawienie si´ objawów ogniskowych, drgawki i ostatecznie dochodzi do Êpiàczki [3]. Ból g∏owy jest jednym z g∏ównych objawów, ale nie jest on objawem specyficznym. Objawy AMS pojawiajà si´ zwykle po 6–12 godzinach od przybycia na znacznà wysokoÊç. Nie wyst´pujà ˝adne objawy ostrzegawcze, pojawiajà si´ jedynie objawy zwiàzane z zaburzeniami neurologicznymi oraz zaburzenia oddechowe, zazwyczaj bardzo subtelne. Te niespecyficzne objawy ostrej choroby wysokoÊciowej mogà doprowadziç do opóênienia w rozpoznaniu i do b∏´dnej diagnozy, a AMS mo˝na pomy-

64

liç z: wyczerpaniem, odwodnieniem, wych∏odzeniem, upojeniem alkoholowym i migrenà [4]. Wysokogórski obrz´k mózgu (HACE) jest szeroko rozwini´tym koƒcowym stadium ostrej choroby wysokogórskiej (AMS) i jest zwykle poprzedzany symptomami AMS. HACE charakteryzuje si´ ataksjà, ogniskowymi deficytami neurologicznymi, zaburzeniami przytomnoÊci, do Êpiàczki w∏àcznie. Ostatnim etapem mo˝e byç Êmierç na skutek wklinowania pnia mózgu, zwiàzanego z narastajàcym obrz´kiem mózgu. U ludzi z objawami wysokogórskiego obrz´ku p∏uc (HAPE), mo˝e bardzo szybko dojÊç do przejÊcia z AMS do HACE, a objawy HACE mogà narastaç bardzo szybko, co ze zrozumia∏ych wzglàdów jest bardzo niebezpieczne. Do wszystkich tych objawów dochodzi w wyniku hipoksji.

Patofizjologia powstawania HAPE Z uwagi na fakt, ˝e wysokogórskiemu obrz´kowi mózgu, który jest szeroko rozwini´tym stadium ostrej choroby wysokogórskiej, towarzyszà takie same przemiany fizjologiczne i patofizjologiczne jak wysokogórskiemu obrz´kowi p∏uc zasadne wydaje si´ omówienie w pierwszej kolejnoÊci HAPE, a nast´pnie rozszerzenie informacji o patofizjologie HACE. HAPE jest niekardiologicznym obrz´kiem p∏uc, spowodowanym przez wzmo˝one ciÊnienie p∏ucne, prowadzàce do przecieku naczyniowego. W∏aÊciwy mechanizm powodujàcy hipoksemiczne zw´˝enie naczyƒ p∏ucnych nie jest do koƒca poznany. Niewàtpliwie jest kilka czynników sk∏adowych ∏àczàcych si´ w indywidualnà przyczyn´ HAPE. Jednà z potencjalnych przyczyn zwi´kszenia ciÊnienia w naczyniach p∏ucnych jest efekt Eulera i Liljestranda, czyli odruchowe zw´˝enie naczyƒ krwionoÊnych w p∏ucach w miejscu gdzie p´cherzyki sà êle wentylowane, czyli odruchowa reakcja na oddychanie powietrzem gdzie ciÊnienie parcjalne tlenu jest bardzo niskie oraz o wzmo˝onej aktywnoÊci uk∏adu wspó∏czulnego i uwolnieniu adrenaliny, przez co dochodzi do obkurczenia naczyƒ i podniesienia ciÊnienia. Jednak sam proces powstania nadciÊnienia przedstawia si´ nast´pujàco: w wyniku zmniejszenie przep∏ywu krwi przez nerki dochodzi do zwrotnego wch∏aniania sodu i wody oraz do zwi´kszenia erytropoezy. Pojawienie si´ znacznej iloÊci erytropoetyny prowadzi do wzmo˝onej produkcji krwinek czerwonych (czerwienica pierwotna) i zwi´kszenia lepkoÊci krwi. Niedokrwienie nerek prowadzi równie˝ do wi´kszego uwalniania reniny, przez co zwi´ksza si´ iloÊç angiotensyny II, która dodatkowo podnosi ciÊnienie oraz uwalnianie aldosteronu dodatkowo przyczyniajàce si´ do retencji sodu i wody w nerkach. Zwi´kszona produkcja wa-

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


zopresyny zwi´ksza zatrzymanie wody, co wynika z niedostatecznego wype∏nienia zbiornika t´tniczego. Ostatecznie prowadzi to do oligurii, która równie˝ jest objawem AMS. Wi´ksza iloÊç wody zatrzymana w organizmie mo˝e prowadziç do wzgl´dnej hiperwolemii centralnej, przez co z kolei dochodzi do obcià˝enia prawej komory serca i ostatecznie do zwi´kszenia ciÊnienia w krà˝eniu ma∏ym, gdzie naczynia krwionoÊne sà ju˝ obkurczone przez adrenalin´ i efekt Eulera i Liljestranda. W wyniku podwy˝szenia ciÊnienia w naczyniach p∏ucnych dochodzi do wzrostu ciÊnienia hydrostatycznego w tych naczyniach, do wartoÊci przekraczajàcej ró˝nic´ mi´dzy ciÊnieniem onkotycznym bia∏ek osocza, a ciÊnieniem onkotycznym p∏ynu wewnàtrznaczyniowego. W momencie tym wypadkowa tych si∏ jest przyczynà przenikania p∏ynu poprzez b∏on´ p´cherzykowo-w∏oÊniczkowà do wn´trza p´cherzyków [5]. W ten sposób dochodzi najprawdopodobniej do wysokogórskiego obrz´ku p∏uc. Jednak˝e, mimo ˝e do takich przemian dochodzi u wszystkich osób, które przebywajà na znacznych wysokoÊciach, to nie u wszystkich dochodzi do rozwoju HAPE. Zatem przyczyna rozwoju HAPE jest mocno uwarunkowana osobniczo, ale na pewno powiàzana ze wczeÊniej wspomnianymi przemianami. Jest kilka potencjalnych przyczyn rozwoju wzmo˝onego ciÊnienia w krà˝eniu p∏ucnym, jednak sà to jedynie spekulacje poniewa˝ nie zosta∏a poznana jeszcze jednoznaczna przyczyna rozwoju tak du˝ego nadciÊnienia, które mog∏o by spowodowaç rozwój obrz´ku p∏uc u potencjalnie zdrowego cz∏owieka. Aktualnie prowadzone badania majà na celu odnalezienie czynnika, który u pewnych ludzi powoduje, ˝e rozwija si´ wysokogórski obrz´k p∏uc, a u innych nara˝onych na te same warunki nie. Jednà z pierwszych koncepcji rozwoju HAPE by∏à niewydolnoÊç lewo komorowa, ale teoria ta zosta∏a bardzo szybko obalona z oczywistych wzgl´dów. W dalszych badaniach skupiona si´ raczej na poszukiwaniu czynnika zw´˝ajàcego naczynia w p∏ucach. Wyniki tych badaƒ przedstawi´ poni˝ej. Okaza∏o si´, ˝e samo nara˝enie na oddychanie powietrzem o niskim ciÊnieniu parcjalnym tlenu nie jest wystarczajàcym czynnikiem do rozwoju nadciÊnienia w krà˝eniu p∏ucnym. Wzmo˝ony wysi∏ek fizyczny i zimno prowadzà do zwi´kszenia p∏ucnego wewnàtrznaczyniowego ciÊnienia. Nie sà to jednak czynniki decydujàce o rozwini´ciu si´ obrz´ków p∏uc, poniewa˝ wszystkie osoby przebywajàce na znacznych wysokoÊciach sà nara˝one na zimno i wykonujà bardzo du˝y wysi∏ek fizyczny [6]. Nale˝y tutaj równie˝ wspomnieç o wzmo˝onej aktywnoÊci uk∏adu wspó∏czulnego, która szczególnie daje si´ zauwa˝yç o osób rozpoczynajàcych

przygod´ ze wspinaczkà, ni˝ u osób doÊwiadczonych w tej dziedzinie. O znacznym udziale uk∏adu wspó∏czulnego Êwiadczy fakt podniesionego ciÊnienia we wszystkich naczyniach oraz dobrej reakcji na zablokowanie receptorów alfa. Pozytywne rezultaty przynosi równie˝ podanie leku na naciÊnie – nifedypiny która jest blokerem kana∏ów wapniowych powodujàcym rozszerzenie naczyƒ obwodowych [7]. W kolejnych badaniach poszukujàcych przyczyn wzrostu ciÊnienia w naczyniach p∏ucnych skupiono si´ na wydzielaniu tlenku azotu przez Êródb∏onek naczyƒ p∏ucnych i zauwa˝ono, ˝e u niektórych osób dochodzi do upoÊledzenia uwalniania tlenku azotu, co jest niewàtpliwie czynnikiem ryzyka. W celu potwierdzenia tych badaƒ, u osób, u których wykryto defekt w wydzielani tlenku azotu, wykonano inhalacje z u˝yciem tego zwiàzku, co w rezultacie spowodowa∏o, ˝e ciÊnienie skurczowe naczyƒ p∏ucnych zmniejszy∏o si´. Teza ta znalaz∏a dodatkowo potwierdzenie poniewa˝ odkryto, ˝e hiopksemiczne zw´˝enie naczyƒ p∏ucnych jest zwiàzane z zmniejszonà syntezà tlenku azotu [8]. W dalszych badaniach nad Êródb∏onkiem naczyƒ p∏ucnych skupiono si´ na wytwarzaniu endoteliny-1, która jest czynnikiem naczyniozw´˝ajàcym i odgrywa bardzo wa˝nà role w regulowaniu przep∏ywu krwi przez naczynia p∏ucne. Zaobserwowano, ˝e na znacznych wysokoÊciach wzrasta poziom endotelin, a nawet da si´ zaobserwowaç pewnà korelacje pomi´dzy wysokoÊcià, a ich st´˝eniem [9]. Nie wiadomo jednak dlaczego dochodzi do ich wzmo˝onego wydzielania, a iloÊç dost´pnych badaƒ na ten temat jest ograniczona. Niektórzy badacze zajmujàcy si´ wysokogórskim obrz´kiem p∏uc zauwa˝yli, ˝e schorzeniu temu praktycznie zawsze towarzyszà stany zapalne i zaka˝enie dolnych dróg oddechowych. Uwa˝ajà oni, ˝e p´cherzykowy przeciek w p∏ucach jest spowodowany przez proces zapalny podobnie jak w ARDS (ang. acute respiratory distress syndrome), czyli w zespole ostrej niewydolnoÊci oddechowej [10]. Wniosek pochodzi z wielu obserwacji, w których stwierdzono u wspinaczy wysokogórskich stany podgoràczkowe i obwodowà leukocytoz´. Stan taki utrzymuje si´ zazwyczaj kilka dni. Niewiadomo jednak w jak du˝ym stopniu zaka˝enie dolnych dróg oddechowych przyczynia si´ do powstania HAPE, ale niewàtpliwie towarzyszy tej przypad∏oÊci zwiàzku z czym zaka˝enie jest uznawane za czynnik ryzyka.

Patofizjologia powstawania AMS i HACE Patofizjologia AMS i HACE by∏y obiektem wielu badaƒ. Dok∏adny mechanizm nie zosta∏ do koƒca poznany, wiadomo jednak, ˝e proces chorobowy toczy si´ w centralnym uk∏adzie nerwowym. Do

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

65


charakterystycznych cech AMS nale˝y hiperwentylacja, os∏abiona wymiana gazowa, zwi´kszenie aktywnoÊci wspó∏czulnego uk∏adu nerwowego, retencja p∏ynu mózgowo rdzeniowego, zwi´kszenia ciÊnienia wewnàtrz czaszkowego. Hacketta i Rocha [11] zaproponowali model, który objaÊnia patofizjologie AMS i HACE. W modelu tym hipoksja oraz wzmo˝one ciÊnienie perfuzyjne mózgu, które prowadzi do rozd´cia naczyƒ mózgowych (podobnie jak w encefaloptii nadciÊnieniowej, która jest stanem zwiàzanym z gwa∏townym i wysokim wzrostem ciÊnienia prowadzàcym do bólu g∏owy, nudnoÊci, wymiotów, zaburzeƒ widzenia, zaburzeƒ mowy a˝ po napad padaczkowy) biorà bardzo du˝y udzia∏, poniewa˝ sà g∏ównymi sprawcami uszkodzenia bariery krew–mózg. Jej uszkodzenie prowadzi do obrz´ku mózgu (obrz´k naczyniopochodny) i zwi´kszenia ciÊnienia wewnàtrzczaszkowego zgodnie z regu∏à Monro-Kelly’ego. Ten model wyjaÊnienia w jaki sposób dochodzi do wysokogórskiego obrz´ku mózgu i samego AMS ale wymaga pewnych objaÊnieƒ oraz uÊciÊlenia pewnych faktów. Jedna z hipotez mówi, ˝e wysokogórski obrz´k mózgu mo˝e powstawaç na takiej samej zasadzie jak obrz´k cytotoksyczny, czyli porównywalnie jak w niedokrwiennym udarze mózgu, w którym równie˝, w nast´pstwie niedotlenienia, rozwija si´ obrz´k mózgu. Zgodnie z prawem osmotycznym mikroczàsteczki i elektrolity przyciàgajà wod´ do komórki z przestrzenie zewnàtrzkomórkowej tak, ˝e po ustaniu dzia∏ania pompy sodowo-potasowej, substancje te nie mogà byç ponownie przekazane do przestrzeni zewnàtrzkomórkowej z powodu braku tlen. Komórki ulegajà obrzmieniu (obrz´k cytotoksyczny) [12]. Jednak badania dowodzà, ˝e obrz´k cytotoksyczny cz´Êciej pojawia si´ dopiero w koƒcowym stadium HACE, a pierwotnà przyczynà wzrostu ciÊnienia p∏ynu mózgowo-rdzeniowego jest obrz´k naczyniopochodny. Narastajàcy ucisk na mózg oraz zmniejszona perfuzja prowadzà do ogniskowego niedokrwienia tkanki mózgowej i pojawienia si´ wczeÊniej wspomnianego cytotoksycznego obrz´ku mózgu. Natomiast sam obrz´k naczyniopochodny mo˝e byç pierwotnà przyczynà wzmo˝onego ciÊnienia Êródczaszkowego w HACE. Badania MRI wykaza∏y wÊród niektórych pacjentów z HACE zmiany identyczne jak w obrz´ku naczyniopochodnym. Jest równie˝ inna teza wyjaÊniajàca patomechanizm ostrego schorzenia górskiego. Ogólny obraz kliniczny ostrej choroby wysokoÊciowej zaproponowany przez autora tej tezy przedstawia si´ nast´pujàco (rycina 2): w wyniku hipoksji dochodzi do przecieku naczyniowego, przez wzrost st´˝enia CO2 dochodzi do rozszerzenia naczyƒ krwionoÊnych w mózgu i pojawiajà si´ cechy obrz´ku. Kolejnà

66

wa˝na rzeczà jest pojawienie si´ wazopresyny i aldosteronu przez co dochodzi do zatrzymania p∏ynów i rozcieƒczenia bia∏ek co ma prowadziç co obrz´ku mózgu oraz do obrz´ków uogólnionych. Zjawisku temu ma przeciwdzia∏aç przedsionkowy hormon natriuretyczny i jemu autor przypisuje role czynnika który mia∏y by informowaç o ewentualnej wra˝liwoÊci osobniczej. W tezie tej zosta∏a równie˝ zwrócona uwaga na zwi´kszone st´˝enie amin ketacholowych szczególnie adrenaliny oraz noradrenaliny z jej wszystkim skutkami. Autor przedstawi∏ równie˝ czas w jakim dochodzi do rozwini´cia si´ ostrej choroby wysokoÊciowej i przedstawia si´ to nast´pujàco: u dotychczas zdrowych ludzi, po ich doÊç szybkim przeniesieniu na znacznà wysokoÊç, rozwija si´ najcz´Êciej postaç normalna, prosta lub ∏agodna ostrej choroby wysokoÊciowej. Pierwsze 6–12 godzin pobytu na wysokoÊci przebiega bez ˝adnych dolegliwoÊci. Objawy chorobowe osiàgajà maksymalne nasilenie w 2–3 dobie pobytu w górach, by w 4–5 dobie obserwowaç powrót do zdrowia. Kontynuacja wspinaczki mo˝e wyzwalaç kolejny napad choroby lub mo˝e wystàpiç jedna ze z∏oÊliwych postaci choroby – p∏ucna lub mózgowa [13]. Jak widaç, dwie przedstawione koncepcje, prezentujà dwa odmienne stanowiska na temat sposobu rozwoju obrz´ku mózgu. Obie koncepcje zawierajà bardzo istotne czynniki, które mogà si´ przyczyniç do rozwoju HACE. Chcia∏bym zwróciç uwag´, ˝e w drugiej koncepcji autor zaproponowa∏, ˝e w mechanizmie powstawania obrz´ku mózgu bierze udzia∏ wzgl´dna hipowentylacja oraz zwi´kszona iloÊç CO2, co jak wiadomo jest nieprawdà poniewa˝ wspinaczce towarzyszy bardzo du˝a hiperwentylacja oraz znaczna alkaloza. Wspólnym elementem dla obu koncepcji jest fakt wyst´powania hipoksemii. W pierwszej koncepcji hipoksemia powoduje ostatecznie uszkodzenie bariery krew mózg i to jest najwa˝niejszy element rozwoju obrz´ku najpierw naczyniopochodnego, a nast´pnie cytotoksycznego. Natomiast w drugiej koncepcji za obrz´k mózgu odpowiada rozszerzenie naczyƒ krwionoÊnych w mózgu przez zwi´kszone st´˝enie CO2 co prowadzi do wzmo˝onej przepuszczalnoÊci tych naczyƒ. Ten sposób rozwoju HACE jest aktualnie nie do przyj´cia z wiadomych ju˝ powodów. Ciekawy w drugiej koncepcji jest udzia∏ ANP (przedsionkowy hormon natriuretyczny). Jednak wydaje si´, ˝e udzia∏ ANP jest niewielki poniewa˝ uk∏ad RAA dzia∏a du˝o silniej, a liczba i wra˝liwoÊç receptorów ANP jest zmniejszona. Trudno jest równie˝ okreÊliç czy ANP mia∏oby dzia∏aç na zasadzie czynnika zw´˝ajàcego naczynia szczególnie mózgowe i to mia∏oby hamowaç obrz´k mózgu. Czy ANP mia∏o by powodowaç wi´ksze wydalanie sodu i wody przez co nie dochodzi∏oby do rozcieƒczenia bia∏ek, oraz

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


spadku ciÊnienia osmotycznego, jest raczej ma∏o prawdo podobne aby zatrzymanie wody i rozcieƒczenie bia∏ek mia∏o jakiÊ wp∏yw na rozwój obrz´ku mózgu sà to czynniki, które powodujà powstawanie obrz´ków uogólnionych. Jak widaç koncepcja pierwsza jest raczej bardziej wiarygodna i najprawdopodobniej najbli˝sza prawdy je˝eli chodzi o rozwój HACE. Natomiast druga jest teoretycznie nie

Hipoksja

do przyj´cia poniewa˝ autor wzià∏ pod uwag´ czynniki które nie majà du˝ego udzia∏u w rozwoju wysokogórskiego obrz´ku mózgu. Niezaprzeczalnym jednak faktem jest to, ˝e do obrz´ku mózgu dochodzi na drodze niedotlenienia tkanek mózgowia i to jest g∏ówna przyczyna, a inne czynniki mogà jedynie przyspieszaç lub pot´gowaç ten obrz´k.

pO2

(wzgl´dna hipowentylacja)

pCO2

przep∏yw mózgowy przepuszczalnoÊç w∏oÊniczek

OBRZ¢K MÓZGU

rozszerzenie naczyƒ krwionoÊnych

ANP

zatrzymanie sodu aldosteron zatrzymanie p∏ynów

ZWI¢KSZENIE SI¢ CIÂNIENIA WEWNÑTRZCZASZKOWEGO p∏yny pozakomórkowe

wylew krwi do siatkówki

rozcieƒczenie bia∏ek Neurologiczne objawy kliniczne: bóle g∏owy nudnoÊci wymioty niepokój Êwiat∏owstr´t

ciÊnienie osmotyczne

OBRZ¢KI

Rycina 2. Patogeneza ostrej choroby wysokogórskiej [5] Figure 2. Pathogenesis of acute mountain sickness [5]

Podsumowanie

Wykaz piÊmiennictwa

Ostrà chorob´ wysokoÊciowà wraz z wysokogórskim obrz´kiem mózgu i p∏uc mo˝na bez wahania uznaç za nadzwyczajne zagro˝enie Êrodowiskowe. W warunkach Polski nie ma tak wysokich gór ˝eby dosz∏o do rozwoju tego schorzenia, mimo to nale˝y mieç je na uwadze. Jak wynika z powy˝szej pracy AMS, HACE i HAPE sà przypad∏oÊciami niebezpiecznymi dla zdrowia i ˝ycia, które dotyczà coraz wi´kszej grupy ludzi w zwiàzku z dynamicznym zainteresowaniem sportami górskimi. W dalszym ciàgu trwajà badania nad tymi schorzeniami oraz nad wp∏ywem obni˝onego ciÊnienia parcjalnego tlenu w mieszaninie oddechowej.

1. Binkowska P., Boryƒ A., Ch∏ód M. i wsp.: Wp∏yw tygodniowej w´drówki wysokogórskiej nie poprzedzonej treningiem na uk∏ad enodkrynny. Collegium Medicum w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2004.(Dok. eletr.) êród∏o: [http://www.kowalewo.republika.pl/fizjologia.htm]. Data wykorzystania: 11.15.2008. 2. Silber E., Sonnenberg P., Collier D.J. i wsp.: Clinical features of headache at altitude: a prospective study. Neurology 2003, 60, 71–116. 3. Zawadzki A.: Medycyna ratunkowa i katastrof. Warszawa PZWL 2006, 123–125. 4. Basnyat B., Cumbo T.A., Edelman R.: Acute medical problems in the Himalayas outside the setting of altitude sickness. High Alt Med Biol 2000, 1, 67–74. 5. Guzek J.W.: Patofizjologia cz∏owieka w zarysie. PZWL Warszawa 2002, 468–472.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

67


6. McKechnie J.K., Leary W.P., Noakes T.D. i wsp.: Acute pulmonary oedema in two athletes during a 90-km running race. S Afr Med J 1979, 56, 65–261. 7. Hackett P.H., Roach R.C., Hartig G.S. i wsp.: The effect of vasodilators on pulmonary hemodynamics in high altitude pulmonary edema: a comparison. Int J Sports Med 1992, 13, 68–71. 8. Doplain H., Sartori C., Lepori M., et al: Exhaled nitric oxide in high-altitude pulmonary edema: role in the regulation of pulmonary vascular tone and evidence for a role against inflammation. Am J Respir Crit Care Med 2000, 162, 24–221. 9. Sartori C., Vollenweider L., Löffler B.M., et al: Exaggerated endothelin release in high-altitude pulmonary edema. Circulation 1999, 99, 68–266. 10. Schoene R.B., Hultgren H.N., Swenson E.R.: High-altitude pulmonary edema. In: Hornbein TF, Schoene RB, eds. High altitude: an exploration of human adaptation. New York: Marcel Dekker, 2001, 777–814.

68

11. Basnyat B. Murdoch D.R.: High-altitude illness. The Lancet 2003, 361, 1967-1974. 12. Mumenthaler M., Mattle H.: Neurologia. Urban & Partner 2001, 168–175. 13. MaÊliƒski S., Ry˝ewski J.: Patofizjologia. PZWL Warszawa 2000, 978–992.

Adres do korespondencji: Jakub Krzeszowiak Katedra i Zak∏ad Higieny Akademii Medycznej we Wroc∏awiu 50-345 Wroc∏aw, ul. Mikulicza-Radeckiego 7 tel. 71-784-01-05, fax. 71-784-15-03 e-mail: jkrzeszowiak@wp.pl

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


OD˚YWIANIE SI¢ DZIECI ROMSKICH I JEGO WP¸YW NA NIEKTÓRE WSKAèNIKI ZDROWIA NUTRITION OF THE ROMA CHILDREN AND ITS IMPACT ON SOME INDICATORS OF HEALTH Ján Koval’ 1, 2 (a, b, c), Slávka Mrosková 2 (b, c), Dagmar Magurová 2 (a, c) 1 2

The Pediatric Clinic of J.A.Reiman University Hospital and Policlinic, Presˇov, Slovakia, head: MUDr. Ján Koval’, PhD. Faculty of Health, University of Presˇov, Presˇov, Slovakia, Dean: Prof. PhDr. Anna Eliasˇová, PhD.

(a) opracowanie

koncepcji i za∏o˝eƒ materia∏u do badaƒ (c) opracowanie tekstu i piÊmiennictwa (b) zebranie

Streszczenie

Abstract

Zwyczaje ˝ywieniowe spo∏ecznoÊci romskiej wynikajà z innej kultury etnicznej, wy˝szego poziomu biedy, brakujàcego wykszta∏cenia, bezrobocia oraz braku poziomu wiedzy na temat ˝ywienia. Od˝ywianie si´ dzieci romskich kopiuje nieprawid∏owoÊci od˝ywiania si´ ich rodziców – chodzi przede wszystkim o niedobory spo˝ycia owoców i warzyw, stosunkowo niskà poda˝ mleka i produktów mlecznych, i odwrotnie w posi∏ku dominuje konsumpcja niew∏aÊciwych rodzajów mi´sa, bia∏ego pieczywa, s∏odkich napojów i s∏odyczy. Niezadowalajàca wydaje si´ te˝ niska liczba codziennych posi∏ków. Pozytywnym zjawiskiem jest wy˝szy odsetek dzieci karmionych piersià w porównaniu do dzieci wi´kszoÊciowej populacji, równie˝ d∏u˝szy okres trwania karmienia. NieadekwatnoÊç wy˝ywienia, oczywiÊcie razem z kolejnymi czynnikami, odzwierciedla si´ w poszczególnych parametrach antropometrycznych romskich dzieci, wartoÊciach ciÊnienia krwi i lipidów surowicy.

Human health is to a large extent a reflection of the nature of his diet. Eating habits of the Roma community is a result of different ethno-culture, higher degree of poverty, lack of education, unemployment and lack of knowledge about nutrition. Nutrition of the Roma children in many ways replicates the deficiencies and errors at their parents – mainly inadequate intake of fruit and vegetables, relatively low intake of milk and milk products, and in contrast, the diet is dominated by inappropriate consumption of meat, white bread, sugary drinks and sweets. Wrong is also low number of daily meals. A positive phenomenon is the higher proportion of breast-fed children in the comparison of the majority population, as well as its longer duration. Inadequacy of the diet, of course, along with other factors, reflects the different anthropometric parameters of Roma children, blood pressure and serum lipids. Key words: roma children, breastfeeding, eating habits.

S∏owa kluczowe: dzieci romskie, karmienie piersià, nawyki ˝ywieniowe.

Nades∏ano: 26.02.2012 Zatwierdzono do druku: 1.03.2012 Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

69


Wst´p Romowie to zbiorowa nazwa dla kilku grup etnicznych wspólnego pochodzenia, o tym samym j´zyku, stylu ˝ycia, kulturowych cechach. Terminu Romowie u˝ywa si´ od 1983 r. na podstawie umowy na kongresie Mi´dzynarodowej Unii Romskiej w Getyndze. Wed∏ug stopnia integracji spo∏ecznej i w∏aÊciwoÊci reprodukcyjnych dzieli si´ Romów w Republice S∏owackiej na trzy grupy: – Romowie zintegrowani, oko∏o 20%, przej´li zwyczaje wi´kszoÊci, ich cechy reprodukcyjne nie ró˝nià si´ znacznie od nieromskiej ludnoÊci ˝yjàcej w odpowiednim regionie, – Romowie niezintegrowani, oko∏o 30%, ˝yjà w osadach oddzielnie od nieromskiej populacji, oddzia∏ywanie okolicy na nich jest bardzo ograniczone, ich zachowanie reprodukcyjne cz´sto kieruje si´ wg w∏asnych przepisów w oparciu o tradycje i zwyczaje, które w wielu przypadkach si´ ró˝nià od norm wi´kszoÊci, – Romowie cz´Êciowo zintegrowani, oko∏o 50%, ˝yjà w mniejszej izolacji, wzajemne oddzia∏ywanie pomi´dzy populacjà romskà i nieromskà jest bardziej intensywne [1]. W Republice S∏owackiej (SR) ˝yje – oprócz Rumunii, Bu∏garii i W´gier – najliczniejsza spo∏ecznoÊç romska w Europie. Podczas spisu ludnoÊci na S∏owacji w 2001 r. narodowoÊç romskà zadeklarowa∏o 89.920 mieszkaƒców, co stanowi 1,7% populacji

S∏owacji. Liczba ta jest nierealistycznie niska, prawdopodobnie zwiàzana z tym, ˝e ponad 90% tej grupy etnicznej deklaruje przynale˝noÊç do narodowoÊci s∏owackiej [2]. Wed∏ug szacunków ekspertów odsetek obywateli narodowoÊci romskiej na S∏owacji ocenia si´ na oko∏o 10% (oko∏o 500.000 Romów) [3]. Rimárová i wsp. (2009) wskazuje na to, ˝e mieszkaƒcy pochodzenia romskiego cz´sto deklarujà innà narodowoÊç/mniejszoÊç narodowà, na podstawie w∏asnego przekonania, albo ze strachu przed odmiennym traktowaniem lub dyskryminacjà. I tak pojawia si´ problem zidentyfikowania rzeczywistej liczby romskiej populacji w poszczególnych krajach jak i w ca∏ej Europie [4]. G´stoÊç zasiedlenia Romów w S∏owacji jest bardzo niejednorodna, najwy˝sza na wschodniej S∏owacji, gdzie Romowie stworzyli ca∏e osady. JednoczeÊnie najwi´cej Romów ˝yje w Kraju Preszowskim (tabela 1) [5]. Najwy˝sza liczba urodzin wÊród Romów jest na wschodniej S∏owacji. W Kraju Preszowskim w latach 1997–2008, mimo ˝e nastàpi∏ niewielki spadek ca∏kowitej liczby urodzin, roÊnie liczba urodzeƒ ˝ywych dzieci zagro˝onych czynnikami Êrodowiskowymi, które stanowià 34% wszystkich urodzeƒ ˝ywych dzieci [6]. Dlatego nie sà zaskakujàce dane, ˝e w najprawdopodobnie w 2025 roku b´dzie ˝yç na S∏owacji oko∏o 520 tysi´cy Romów, co stanowi wzrost o oko∏o 140 tysi´cy osób (37%). Odsetek Romów w populacji S∏owacji zwi´kszy si´ wi´c z 7,2% w 2002 r. do 9,6% w 2025 r. [7].

Tabela 1. Rozk∏ad ludnoÊci romskiej na terenie S∏owacji Table 1. Number and percentage of Roma population in all regions of Slovakia Terytorium

Liczba mieszkaƒców razem

Liczba mieszkaƒców narodowoÊci romskiej

Odsetek mieszkaƒców narodowoÊci romskiej w%

Kraj Bratys∏awa

599.015

755

0,13

Kraj Tarnawa

551.003

3.163

0,57

Kraj Trenczyn

605.582

1.574

0,26

Kraj Nitra

713.422

4.741

0,66

Kraj ˚ylina

692.332

2.795

0,40

Kraj Baƒ. Bystrzyca

662.332

15.463

2,34

Kraj Preszów

789.968

31.653

4,01

Kraj Koszyce

766.012

29.803

3,89

5.379.455

89.920

1,67

S∏owacja

èród∏o: Spis ludnoÊci, domów i mieszkaƒ w 2001 r., Urzàd Statystyczny S∏owacji

70

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


Cel i metodologia Dane dotyczàce zdrowia romskiej populacji sà w krajach wschodniej i Êrodkowej Europy ograniczone [8] g∏ównie z nast´pujàcych powodów: ograniczony dost´p do romskiej spo∏ecznoÊci, niskie wykszta∏cenie, bariery j´zykowe [4], cz´Êç rodziców romskich traktuje odpowiedzi na pytania w ankiecie jak coÊ nieprzyjemnego i bardzo intymnego. Chocia˝ dane co do stylu ˝ycia, w tym posi∏ków dzieci´cej populacji wi´kszoÊciowej sà ogólnie dost´pne, to bardzo ma∏o informacji w literaturze dotyczy tematu ˝ywienia i nawyków ˝ywieniowych dzieci romskich [9]. W ramach dost´pnej literatury zebraliÊmy publikacje (pisane g∏ównie w j´zykach s∏owackim i czeskim) zorientowane na wyniki ˝ywienia przede wszystkim s∏owackich dzieci romskich, a nast´pnie wyniki te porównano.

Wyniki i dyskusja Problemem romskiej grupy etnicznej sà nieodpowiednie nawyki ˝ywieniowe, których êród∏em jest wiele czynników, jak inna kultura etniczna, wy˝szy poziom biedy, niewystarczajàce wykszta∏cenie, bezrobocie itp. Dla organizmu rozwijajàcego si´ racjonalny posi∏ek zapewnia prawid∏owy rozwój funkcji fizycznych i psychicznych [10], jak te˝ wchodzi do kompleksu interakcji spo∏ecznych i umo˝liwia rozwój kognitywny i rozwój spo∏eczny dziecka [11]. Wy˝ywienie i styl ˝ycia zasadniczo determinujà zdrowie i wp∏ywajà na stan zdrowia a˝ w 50–60% [6]. W przesz∏oÊci Romowie szukali ˝ywnoÊci tylko do natychmiastowego u˝ycia. Tak˝e obecnie jest to – w szczególnoÊci dla osiedli – typowe, ˝e Romowie nie rozwiàzujà swego ˝ywienia w d∏u˝szej perspektywie czasowej. Zwykle w terminie wyp∏acania Êwiadczeƒ socjalnych kupujà du˝à iloÊç jedzenia, gotujà i konsumujà du˝e iloÊci ró˝nych daƒ niezale˝nie od tego, ˝e w przysz∏ych tygodniach mniej lub wi´cej g∏odujà. Sposób wy˝ywienia Romów nie tylko pod wzgl´dem cz´stoÊci posi∏ków, ale te˝ ich sk∏adu w porównaniu z przesz∏oÊcià nie uleg∏ znacznej zmianie. Wp∏ywa na to ich kultura, ale te˝ sytuacja gospodarcza, poziom wiedzy nt. zdrowego ˝ywienia i sposób mieszkania (np. kuchnia jest zwykle wyposa˝ona prymitywnie z prostym êród∏em ciep∏a, co wp∏ywa na sposób obróbki cieplnej pokarmu) [12]. W posi∏kach doros∏ych charakterystyczna jest dominacja mi´sa (g∏ównie mi´sa t∏ustego, czerwonego – mi´sa wieprzowego, smalcu, w´dlin), wysokie zu˝ycie margaryny, bia∏ego chleba, s∏odkich napojów i s∏odyczy oraz niska konsumpcja owoców. Ze wzgl´du na brak danych dotyczàcych jakoÊci ˝ywienia romskich kobiet ci´˝arnych, mo˝na tylko

przypuszczaç, ˝e nie nast´pujà ˝adne znaczàce zmiany w czasie cià˝y i ˝e ich posi∏ek wykazuje wy˝ej wymienione nieprawid∏owoÊci. B∏´dne ˝ywienie to jeden z czynników, który mo˝e zagra˝aç zdrowiu noworodków. Romskie noworodki w porównaniu do populacji wi´kszoÊciowej rodzà si´ z ni˝szà masà urodzeniowà, ni˝szym wiekiem cià˝owym, majà mniejszà d∏ugoÊç urodzeniowà, obwód g∏owy i klatki piersiowej. Badania wykaza∏y, ˝e ni˝sza d∏ugoÊç cia∏a noworodków i masa dzieci jest powiàzana g∏ównie z p∏cià dziecka, wiekiem cià˝owym, paleniem papierosów przez kobiety, z etnicznym pochodzeniem oraz z przyrostem masy cia∏a matki [8]. Mo˝na przypuszczaç, ˝e niewystarczajàcy przyrost masy cia∏a romskich kobiet ci´˝arnych jest spowodowany mi´dzy innymi tak˝e niedoborowà dietà. Niewysokiej jakoÊci ˝ywienie w trakcie cià˝y, brak owoców i warzyw, co jest w ˝ywieniu Romów normà, razem z paleniem papierosów podczas cià˝y i niestosowaniem suplementów witaminowych prowadzi do ni˝szej ich koncentracji w surowicy krwi tych kobiet (np. witamina C, retinol, b-karoten, a-tokoferol). Te niedobory pokarmowe mogà negatywnie oddzia∏ywaç na rozwój systemu odpornoÊciowego p∏odu i mogà byç jednym z mo˝liwych determinantów istotnej ró˝nicy w wyst´powaniu niektórych rodzajów zachorowaƒ mi´dzy romskimi i nieromskimi dzieçmi w pierwszych latach ˝ycia [13]. Karmienie piersià to idealny sposób ˝ywienia dziecka w pierwszych miesiàcach ˝ycia. To forma prewencji wielu zachorowaƒ cywilizacyjnych [14]. Podczas gdy w publikacji autorów Dostal i wsp. (2010) zrealizowanej w Czechach nie odnotowano ró˝nic pomi´dzy d∏ugoÊcià trwania karmienia romskiej i czeskiej populacji (mediana 3 miesiàce) [13], Petrásˇová i wsp. (2006) ustalili nieco wy˝szy odsetek karmienia piersià w populacji wi´kszoÊciowej ni˝ romskiej (5,3%) [15]. Publikacja przekrojowa autorów Popper i wsp. (2009) wykonywana w pojedynczych powiatach S∏owacji i dotyczàca populacji romskiej wykaza∏a przewag´ karmienia naturalnego (82,9%) w porównaniu z ˝ywieniem mieszanym (4,3%) i zast´pczym, tj. ˝ywieniem mlecznym (12,9%) (okres pierwszych 6 tygodni) romskich dzieci. W okresie miedzy 3–6 miesiàcem nastàpi∏ wzrost zamiennego wy˝ywienia (37,3%) kosztem naturalnego (29,9%). W porównaniu odsetka dzieci karmionych piersià pomi´dzy romskà populacjà i populacjà ogólnà karmienie piersià dominowa∏o u romskich matek (62,7% wobec 37,7%) [16]. Przy badaniu odsetka karmienia piersià romskich dzieci do pierwszego roku ˝ycia, które hospitalizowano w Klinice Pediatrii Szpitalu Uniwersyteckiego im. J. A. Reimana w 2005 roku ustalono, ˝e z ogólnej liczby 828 dzieci by∏o 60,63% dzieci karmionych

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

71


piersià. W porównaniu karmienia mi´dzy romskimi dzieçmi i dzieçmi wi´kszoÊciowej populacji przez ca∏y pierwszy rok zawsze dominowa∏o karmienie piersià dzieci romskich, np. do 1 miesiàca by∏o karmionych piersià 77% romskich dzieci i 23% dzieci grupy wi´kszoÊciowej, w okresie 6–12 miesiàca karmi∏o 62% romskich matek wobec 38% nieromskich [17]. Karmienie piersià nie zale˝y od poziomu wiedzy romskich matek, ale jest skutkiem ekonomicznym, poniewa˝ zast´pcze ˝ywienie mleczne jest dla nich niedost´pne ze wzgl´du na ich sytuacj´ finansowà wynikajàcà z niskiego stopnia zatrudnienia matki, ojca czy szerszej rodziny, W stosunku do niewystarczajàcego osobistego i komunalnego standardu higienicznego cz´Êci romskich rodzin [18], karmienie piersià odgrywa te˝ rol´ profilaktyki zaka˝eƒ pokarmowych. Romskie dzieci sà karmione d∏ugoterminowo – do 2–3 lat ˝ycia – co jest powiàzane szczególnie z wielokrotnymi cià˝ami matki, która jest zdolna do karmienia piersià w sposób ciàg∏y i w romskich spo∏eczeƒstwach mo˝e równoczeÊnie karmiç ma∏e oraz wi´ksze dzieci [12]. Publikacja dotyczàca 9–12-letnich dzieci z Luníku 9 (miejscowoÊç osiedlowa semi – segregowana w Koszycach) wskaza∏a na bardzo niskie, a nawet na poziomie zerowym, konsumowanie owoców i warzyw – 18% dzieci stwierdzi∏o, ˝e ich nie spo˝ywa, 52,7% tylko dwukrotnie na tydzieƒ. Poda˝ mleka i produktów mlecznych jest tak samo niewystarczajàca – 58,7% w ogóle ich nie spo˝ywa lub tylko jeden raz na tydzieƒ [19, 20]. W porównaniu z badaniem Hóleczyovej i wsp. (2007), w którym dziennà konsumpcj´ mleka stwierdzono u 39% romskich dzieci [21], dziennà poda˝ mleka u czeskich romskich dzieci rejestrowano u 71,4% dzieci´cych respondentów [22]. Wymienione produkty ˝ywnoÊciowe to problem te˝ dla wi´kszoÊciowej s∏owackiej populacji dzieci, lecz nie w takim stopniu jak to wyst´puje w grupie dzieci romskich [23]. Do znaczàcych nieprawid∏owoÊci w ˝ywieniu nale˝y te˝ wysoki poziom spo˝ycia s∏odyczy i mi´sa [21]. Mi´so by∏o i wyraênie nadal zostaje symbolem dobrobytu [12], dlatego jego konsumpcja na wysokim stopniu nadal trwa przez obecnà romskà populacj´ dzieci jak i doros∏ych. Ze wzgl´du na ich sytuacj´ ekonomicznà dominujà mniej zdrowe rodzaje mi´sa, podroby i w´dliny. WÊród Romów mo˝na w ostatnich latach obserwowaç tendencj´ do nieograniczania swoim dzieciom dost´pu do s∏odyczy, s∏odkich napojów i innych delikatesów. Jest to prawdopodobnie wynikiem niskiego wykszta∏cenia i braku wiedzy o od˝ywianiu. Nie sà Êwiadomi tego, ˝e syte dziecko mo˝e te˝ cierpieç z powodu zaburzeƒ od˝ywiania wynikajàcych z niew∏aÊciwego i jednostronnego sk∏adu posi∏ku [12]. Wymienionà jednostronnoÊç posi∏ku i brak posi∏ków gotowanych

72

w domu tych dzieci mo˝na obserwowaç te˝ w trakcie ich hospitalizacji, kiedy w pierwszych dniach w du˝ej mierze odmawiajà jedzenia jakiegokolwiek zdrowego i ugotowanego posi∏ku, preferujà spo˝ywanie s∏odyczy, s∏odkiej herbaty i biszkoptów, co odzwierciedla wzorzec diety w ich Êrodowisku domowym. Wed∏ug innego badania w pokarmach dzieci dominowa∏y zbo˝a: chleb (poda˝ dzienna u 85,9% romskich dzieci), makarony i ry˝ (poda˝ dzienna u 50,2% romskich dzieci), oraz s∏odycze (poda˝ dzienna u 53,0%) [16]. Taki sk∏ad jedzenia jest nieodpowiedni ze wzgl´du na zapotrzebowanie rozwijajàcego si´ si´ organizmu. W Republice Czeskiej badania na temat ˝ywienia i nawyków ˝ywieniowych romskich dzieci prowadzi∏a g∏ównie dr Brázdová. Ustali∏a przede wszystkim niewystarczajàcà konsumpcj´ warzyw (19% normy, tj. zalecanego dziennego spo˝ycia), owoców (20% normy) i mleka/produktów mlecznych (32% normy). Spostrze˝ono nieco wy˝sze spo˝ycie makaronów, chleba i ry˝u (63% normy), mi´sa, drobiu i jaj (78% normy). Szacowana codzienna poda˝ witaminy C (44%), witaminy E (44%), witaminy B2 (77%), witaminy B6 (79%), wapnia (57%) i ˝elaza (79%) by∏a u romskich dzieci ni˝sza [24]. O sposobie ˝ywienia decyduje niski stan ekonomiczny rodziców i niewystarczajàcy poziom ich wiedzy nt. prawid∏owego ˝ywienia [9]. Kolejne braki, które by∏y zidentyfikowane w nawykach ˝ywieniowych, to niska liczba posi∏ków codziennych (21,4% romskich dzieci stwierdza, ˝e otrzymuje jedzenie tylko dwa razy dziennie) [21], co stwierdzono tak˝e w badaniach czeskich dzieci romskich [22]. Pomimo powszechnie widocznej nieprawid∏owoÊci sk∏adu posi∏ków same dzieci nie uÊwiadamiajà sobie tego stanu, a˝ 85,3% z nich jest zdania, ˝e od˝ywia si´ zdrowo [25]. Brakujàcy poziom wiedzy nt. wy˝ywienia u romskich dzieci w porównaniu z dzieçmi s∏owackimi by∏ wykazany te˝ w badaniach na Luníku 9. w szkole podstawowej, mimo ˝e przecie˝ tutaj cz´sto przeprowadzano wizyty pracowników medycznych i oÊwiatowych. Wymieniony brak wiedzy w zakresie wy˝ywienia ujawni∏ si´ w tym, ˝e prawie 40% romskich dzieci uwa˝a∏o promowanà przez reklam´ col´ za napój zdrowy, a codzienne konsumowanie napojów s∏odkich 46% romskich dzieci [21] uwa˝a∏o za prawid∏owe. Nieprawid∏owe wy˝ywienie romskich dzieci oddzia∏uje na ich zdrowie. Antropometryczny przekrojowy sonda˝ dzieci w wieku 3–16 lat wskazuje na znaczne opóênienie wzrostu, masy cia∏a w porównaniu z danymi z ogólnonarodowego mierzenia s∏owackiej populacji. Romska populacja opóênia si´ wi´cej we wzroÊcie ni˝ w masie cia∏a, ma wi´c

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


sk∏onnoÊç do ni˝szej i kr´pej konstrukcji cia∏a. Owa tendencja do mniejszego wzrostu i masy cia∏a by∏a obserwowana wyraêniej u ch∏opców ni˝ dziewczàt. Mo˝e to powa˝nie oddzia∏ywaç na przysz∏à ca∏kowità zachorowalnoÊç doros∏ych i mo˝e si´ odbiç na zwi´kszonej liczbie chronicznych zachorowaƒ w tej specyficznej grupie populacji [20, 26]. NierównoÊci we wzroÊcie i mas´ cia∏a pomi´dzy s∏owackà romskà dzieci´cà populacjà i wi´kszoÊciowà by∏y te˝ stwierdzone przez innych autorów [15]. Przy porównaniu wartoÊci ciÊnienia t´tniczego krwi pomi´dzy populacjà Romów i dzieçmi grupy wi´kszoÊciowej stwierdzono, ˝e w m∏odszej grupie wiekowej (2–6 lat) by∏o znaczàco wy˝sze ciÊnienie skurczowe (p40,01) oraz ciÊnienie rozkurczowe u dzieci romskich [15], ale w wieku 7–11 lat te ró˝nice si´ nie potwierdzi∏y [4]. St´˝enia lipidów w surowicy (lipoproteid a, apolipoproteid B, triacylglycerol) w grupie wiekowej 1–3-letnich romskich dzieci sà wy˝sze w porównaniu do wartoÊci fizjologicznych grupy wi´kszoÊciowej, co mo˝e wskazywaç na czynnik ryzyka wczesnego rozwoju arteriosklerozy lub na ró˝nice etniczne [27]. WartoÊci ca∏kowitego cholesterolu u 7–11letnich dzieci nie ró˝ni∏y si´, mimo nieprawid∏owych nawyków ˝ywieniowych [4]. Wg danych statystycznych, przyczynà przedwczesnej umieralnoÊci populacji romskiej sà zachorowania uk∏adu sercowo-naczyniowego i to wi´cej jak 2,5-krotnie cz´Êciej w porównaniu do populacji wi´kszoÊciowej. Istotnà rol´ w wysokim nara˝eniu na zachorowania uk∏adu sercowo-naczyniowego populacji romskiej majà te˝ m.in. nieodpowiednie nawyki ˝ywieniowe (cz´sta konsumpcja t∏uszczów zwierz´cych, mi´sa, s∏odyczy i napojów s∏odkich oraz niska konsumpcja owoców i warzyw, pierwszeƒstwo chleba bia∏ego nad ciemnym). Organizm pod wp∏ywem takiego rodzaju wy˝ywienia nie jest dosyç dobrze nasycony substancjami ochronnymi jak np. witamina C, beta-karoten i witamina B6. Poniewa˝ nawyki ˝ywieniowe sà wytworzone i utrwalone w m∏odym wieku póêniejsza ich zmiana jest problematyczna. Mo˝na przewidywaç, ˝e obecne nieprawid∏owoÊci w wy˝ywieniu romskich dzieci przetrwajà te˝ w wieku ich doros∏oÊci i nast´pnie b´dà w formie „dziedzictwa trwa∏ego“ przekazane ich potomstwu. Jedynà mo˝liwoÊcià rozwiàzania tego problemu wydaje si´ byç poprawienie dzia∏aƒ romskich pracowników spo∏ecznych.

Wykaz piÊmiennictwa 1. Bartosˇovicˇ I., Hegyi L.: Zdrowotne problemy romskiej populacji. In: Lekársky obzor. 2010, cˇ. 4. 2. Program wsparcia zdrowia zmarginalizowanych wspólnot na S∏owacji. 2007. 1 etap – Program wsparcia zdrowia zmargina-

lizowanej spo∏ecznoÊci romskiej na lata 2007–2008. online [30.12.2011]. Dost´pne na: <http://www.rokovania.sk/File. aspx/Index/Mater-Dokum-65835>. 3. Bronisˇ M. et al: Stan zdrowia kobiet i dzieci ˝yjàcych w biednych wspólnotach Republiki S∏owackiej. Bratislava, SˇFZÚ S∏owacji, 2002. s. 87. 4. Rimárová K., Ostró A., Koval’ J.: Podstawowe ró˝nice w czynnikach zdrowotnych pomi´dzy romskà i nieromskà populacjà – ˇ ivotné podmienky wyniki EU MEHO projektu – WP 10. In: Z a zdravie. Zbiór prac naukowych. ÚVZ S∏owacji, 2009, s. 252–257, ISBN 978-80-7159-173-3. 5. Spis ludnoÊci, domów i mieszkaƒ w 2001 roku, Urzàd Statystyczny S∏owacji. Online [30.12.2011]. Dost´pne na: <http:/ /portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=5835#Obsah>. 6. Koval’ J., Pochová D., Cˇ uríková A.: Zdrowie dzieci zagro˝one pod wp∏ywem Êrodowiska. In: Globalizácia a kvalita zˇ ivota a zdravia. Zbiór przyczynków V naukowo-fachowej konferencji mi´dzynarodowej. EQUILIBRIA, 2009, s. 146–153, ISBN 978-80-89284-66-5. 7. Prognoza rozwoju romskiej ludnoÊci na S∏owacji do 2025 roku. 2002. INFOSTAT. online [30.12.2011]. dost´pne na: <http://www.infostat.sk/vdc/pdf/prognoza2025rom.pdf>. 8. Rimárová K., Ostró A.: Wp∏yw czynników etnicznych i spoˇ ivotné pod∏ecznych na wskaêniki reprodukcyjne po∏o˝nic. In: Z mienky a zdravie. Zbiór prac naukowych. ÚVZ S∏owacji, 2006, s. 242–247. ISBN 80-7159-160-2. 9. Koupilová I., Epstein H., Holcˇ ík J. et al. Health needs of the Roma population in the Czech and Slovak Republics. In: Social Science & Medicine. ISSN 0277-9536, 2001, vol. 53, no. 9, p. 1191–1204. 10. Boledovicˇová M., Padysˇ áková H.: Oddzia∏ywanie wy˝ywienia na zdrowie dzieci. In: Boledovicˇová M. i wsp.: Pediatrické osˇetrovatel’stvo. Martin: Osveta, 2006. s. 26–38. ISBN 808063-211-1. 11. Kudlová E., Mydlilová A.: Doradztwo ˝ywieniowe dzieci do wieku dwóch lat. Praha: Grada, 2005. 148 s. ISBN 80-2471039-0. 12. Kurnátová E., Sabolová G.: Specyfika posi∏ków Romów jako konsekwencja wykluczenia spo∏ecznego. In: Zdravie, chudoba a sociálne vylúcˇenie z aspektu pomáhajúcich profesii. Zbiór przyczynków VI naukowo-fachowej konferencji mi´dzynarodowej. Vysoká sˇkola zdravotníctva i sociálnej práce sv. Alzˇ bety, Bratislava, 2010, s. 227–233, ISBN 978-80-89464-06-7. 13. Dostal M., Topinka J., Sram R.J.: Comparison of the health of Roma and non-Roma children in the district of Teplice. In: International Journal of Public health. ISSN 1661-8556, vol. 55, no. 5, p. 435–441. 14. Agostoni C. et al.: Breast-feeding: i Commentary by the ESPGHAN Committee on Nutrition. In: Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition. 2009, vol. 47, p. 112–125. 15. Petrásˇová D., Sanitríková Z., Koprovicˇ ová J. i wsp.: Porównanie lipidowych markerów we wi´kszoÊciowej dzieci´cej populacji z romskà populacjà. In: Zˇ ivotné podmienky a zdravie. Zbiór prac naukowych. ÚVZ S∏owacji, 2006, s. 265–268, ISBN 807159-160-2. 16. Popper M., Szeghy P., Sˇ arkozy Sˇ.: Romska populacja i zdrowie: Analiza sytuacji na S∏owacji. 1. ed. A.D.I., 2009, ISBN: 978-84-692-5485-1. 97 s. online [30.12.2011]. dost´pne na: <http://www.gitanos.org/upload/13/60/Eslovaquia-correc ted.pdf>. 17. Pochová D., Koval’ J.: Romskie dzieci i karmienie, wp∏yw na ich stan zdrowia. In: Cˇ s-Pediatrie, 2007, 5, s. 258–259. ISSN 0069-2328. 18. Perˇ inová N., Banˇ asová V: ÂwiadomoÊç zdrowotna kobiet ci´˝arnych z spo∏ecznie zagro˝onej romskiej wspólnoty. In: Zdravie, chudoba a sociálne vylúcˇenie z aspektu pomáhajúcich profesii. Zbiór przyczynków VI naukowo-fachowej konferencji

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

73


mi´dzynarodowej. Vysoká sˇkola zdravotníctva i sociálnej práce sv. Alzˇ bety, Bratislava, 2010, s. 306–312, ISBN 978-8089464-06-7. 19. Rimárová K., Béresˇová A., Kecerová A.: Vy∂sledky prierezovej nutricˇnej spotrebnej sˇ túdie u rómskych detí. In: Globalizácia a kvalita zˇivota a zdravia. Zbiór przyczynków V naukowo-fachowej konferencji mi´dzynarodowej. EQUILIBRIA, 2009, s. 324–328, ISBN 978-80-89284-66-5. 20. Rimárová K., Kecerová A., Koval’ J. i wsp.: Ró˝nice etniczne i spo∏eczne we wzrastaniu i oty∏oÊci dzieci w wieku szkolnym. Prezentacja wyników EU MEHO projektu – WP 10. In: Zˇ ivotné podmienky a zdravie. Zbiór prac naukowych. ÚVZ S∏owacji, 2009, s. 258–263, ISBN 978-80-7159-173-3. 21. Holéczyová G., Rimárová K., Bernasovská K.: Poglàdy i nawyki ˝ywieniowe dzieci populacji wi´kszoÊciowej i mniejszoÊcioˇ ivotné podmienky a zdravie. Zbiór prac naukowych. wej. In: Z ÚVZ S∏owacji, 2007, s. 216–222. ISBN 978-80-7159-166-5. 22. Richterová S., Drnek F., Richter J: Wybrane wskaêniki stanu wy˝ywienia romskiej populacji dzieci´cej. Online [30.12.2011]. Dost´pne na: <apra.ipvz.cz/download.asp?docid=167>. 23. Babinská K., Vitariusˇ ová E., Rosinsky J. i wsp.: Re˝im wy˝ywienia uczniów na S∏owacji. In: Pediatria pre prax. 2007, 4: 217-220. 24. Brázdová Z., Fiala J., Hrstková H.: Nawyki ˝ywieniowe romskich dzieci. In: Cˇ s-Pediatrie, 1998, 53, s. 419–423. ISSN 00692328. 25. Rimárová K.: Czynniki spo∏eczne i nawyki ˝ywieniowe rom-

74

skich dzieci w wieku szkolnym. In: Zdravie, chudoba a sociálne vylúcˇenie z aspektu pomáhajúcich profesii. Zbiór przyczynków VI naukowo-fachowej konferencji mi´dzynarodowej. Vysoká sˇkola zdravotníctva i sociálnej práce sv. Alzˇ bety, Bratislava, 2010, s. 335 – 342, ISBN 978-80-89464-06-7. 26. Rimárová K.: Wzrastanie i rozwój romskich dzieci – przekroˇ ivotné podmienky a zdravie. Zbiór prac jowa publikacja. In: Z naukowych. ÚVZ S∏owacji, 2006, s. 248–256, ISBN 80-7159160-2. 27. Koprovicˇová J., Petrásˇ ová D., Kuchtová N., Kuchta M.: Lipoproteid (a) w korelacji z koncentracjà apolipoproteínu B romskich dzieci. In: Zˇ ivotné podmienky a zdravie. Zbiór prac naukowych. ÚVZ S∏owacji, 2004, s. 232–236, ISBN 80-7159146-7.

Adres do korespondencji MUDr. Ján Koval’, PhD. Klinika pediatrie, Fakultná nemocnica J.A. Reimana Hollého 14, 08001 Presˇov, Slovakia Tel. +421 052 701 2558 e-mail: koval@fnsppresov.sk

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


KOMUNIKATY ANNOUNCEMENTS

REGULAMIN PUBLIKOWANIA PRAC - WSKAZÓWKI DLA AUTORÓW Zasady zg∏aszania prac W czasopiÊmie „Medycyna Ârodowiskowa – Environmental Medicine” publikowane sà: ● prace oryginalne, poglàdowe, opisy przypadków i doniesienia z zakresu wiedzy o wp∏ywie czynników Êrodowiskowych na stan zdrowia, tak˝e zwiàzanych z miejscem pracy; ● zamówione przez Redakcj´ artyku∏y redakcyjne dotyczàce wy˝ej wymienionej tematyki; ● sprawozdania i materia∏y informacyjne z dzia∏alnoÊci Polskiego Towarzystwa Medycyny Ârodowiskowej, Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego, itp. Redakcja akceptuje do publikacji jedynie prace o wysokiej jakoÊci naukowej. Prace nie przyj´te do druku redakcja zwraca jedynie na proÊb´ Autorów. W pierwszej kolejnoÊci b´dà rozpatrywane prace w j´zyku angielskim. Przesy∏ane do redakcji materia∏y powinny zawieraç: 1. List przewodni (1 kopia): ◆ pierwszy Autor zwraca si´ do redakcji o wydrukowanie pracy (podaç tytu∏) w czasopiÊmie – jest to równoznaczne z formalnà zgodà Autora na publikacj´ pracy oraz przekazanie praw wydawniczych – wydawca nabywa na zasadzie wy∏àcznoÊci ogó∏ praw autorskich do wydrukowanych prac, w tym prawo do wydawania drukiem, na noÊnikach elektronicznych i innych oraz w Internecie; ◆ Autor podaje tytu∏ pracy oraz pe∏ne imiona i nazwiska wspó∏autorów; ◆ oÊwiadczenie, ˝e praca nie by∏a dotàd og∏oszona drukiem i nie zosta∏a z∏o˝ona w ca∏oÊci, ani w cz´Êci w innej redakcji; ◆ oÊwiadczenie, ˝e praca przyj´ta do druku nie mo˝e byç publikowana (w ca∏oÊci lub w cz´Êciach) w innych wydawnictwach, w kraju lub za granicà, bez uzyskania pisemnej zgody redakcji „Medycyny Ârodowiskowej – Environmental Medicine”;

◆ oÊwiadczenie, ˝e wszyscy wspó∏autorzy zapoznali si´ oraz zgadzajà si´ z treÊcià nades∏anego teksu; ◆ oÊwiadczenie, ˝e osoby bioràce udzia∏ w pracy badawczej nie mia∏y powiàzaƒ z podmiotami trzecimi, które mog∏y by wp∏ynàç na obiektywnà interpretacj´ wyników (brak konfliktu interesów); ◆ podpis z podaniem tytu∏u (stopnia) naukowego i zajmowanego stanowiska; 2. Tekst pracy w j´zyku angielskim i/lub polskim – 1 kopia; 3. Forma elektroniczna artyku∏u – przez za∏àczenie p∏yty z artyku∏em oraz przes∏anie go na adres elektroniczny redakcji: ms@imp.sosnowiec.pl; Redakcja przyjmuje prace nadsy∏ane w 1 egzemplarzu, pisane w programie MS WordTM jednostronnie z zachowaniem 4 cm marginesu z lewej strony i podwójnych odst´pów mi´dzy wierszami – w formie znormalizowanego maszynopisu: 60 znaków w wierszu i 30 wierszy na stronie. Prosimy o przes∏anie artyku∏ów na adres: Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego Redakcja Czasopisma Medycyna Ârodowiskowa ul. KoÊcielna 13 41–200 Sosnowiec oraz na adres elektroniczny ms@imp.sosnowiec.pl

Wymogi techniczne Tabele nale˝y oznaczyç cyframi rzymskimi (Tabela I, II, III...) i zwi´êle zatytu∏owaç. Tytu∏ powinien byç umieszczony na górze tabeli. O ile to konieczne, pod tabelà nale˝y umieÊciç objaÊnienie umo˝liwiajàce jednoznaczne interpretowanie jej treÊci i wyjaÊniajàce stosowne skróty. Ryciny (w formacie jpg lub tif), tylko czarno-bia∏e, powinny byç wykonane technikà komputerowà lub odbite na b∏yszczàcym papierze fotograficznym, oznaczone pod spodem ryciny numerem (cyfry arabskie: Rycina 1, 2, 3...) i nazwà ryciny.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

75


Obj´toÊç prac oryginalnych i poglàdowych nie powinna przekraczaç 20 stron, a opisów przypadków 10 stron maszynopisu (∏àcznie ze streszczeniem, w j. polskim i angielskim piÊmiennictwem, tabelami i rycinami). Nades∏anie pracy do publikacji w „Medycynie Ârodowiskowej” jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, ˝e praca nie zosta∏a przes∏ana do publikacji w innym czasopiÊmie. Praca dotyczàca badaƒ, których przedmiotem jest cz∏owiek i które mogà zawieraç element ryzyka, powinna posiadaç akceptacj´ regionalnej Komisji Bioetycznej. Prace powinny mieç nast´pujàcy uk∏ad: 1. Strona tytu∏owa zawierajàca: – tytu∏ pracy w j. polskim i angielskim; – pe∏ne imiona i nazwiska Autorów; – pe∏nà afiliacj´ Autorów: nazwy Zak∏adów, w których praca zosta∏a wykonana oraz Instytutu w których Zak∏ady funkcjonujà; tytu∏y naukowe, pierwszà liter´ imienia i nazwisko kierownika Zak∏adu, a tak˝e dyrektora Instytutu; – adres do korespondencji (zwykle adres pierwszego Autora), z podaniem numeru telefonu i adresu poczty elektronicznej. 2. Streszczenie w j´zyku polskim i angielskim (do 200–250 s∏ów) nale˝y przekazaç z podaniem imion i nazwisk Autorów, tytu∏em pracy, oraz zamieszczonych pod tekstem s∏ów kluczowych (3–5 terminów indeksujàcych lub s∏ów kluczowych w j´zyku polskim i angielskim, opisujàcych przedmiot pracy). W streszczeniu nale˝y zamieÊciç krótkà charakterystyk´ celu, zastosowanych metod, wyników badania i wniosków. 3. Tekst w pracach oryginalnych powinien byç podzielony na nast´pujàce sekcje: – Wst´p – musi byç zwi´z∏y, prezentowaç problem na tle aktualnego stanu wiedzy i jednoznacznie formu∏owaç cel pracy (hipotez´, pytanie badawcze); – Cel pracy; – Materia∏ i metody – nale˝y przedstawiç wszystkie, istotne elementy protoko∏u badawczego i analizy danych. Zalecane jest stosowanie jednostek SI. Skróty terminologii specjalistycznej nale˝y podawaç po raz pierwszy obok pe∏nej nazwy w nawiasie, a nast´pnie w tekÊcie pos∏ugiwaç si´ skrótem; – Wyniki badaƒ – sekcja musi zawieraç informacje umo˝liwiajàce czytelnikowi samodzielne (niezale˝ne od treÊci sekcji „Dyskusja”) Êledzenie toku badania i weryfikacj´ wniosków sformu∏owanych przez Autorów. Zamieszczone w tekÊcie odnoÊniki do tabel powinny zawieraç

76

cyfry rzymskie (tab. I, II, III...), odnoÊniki do rycin powinny zawieraç cyfry arabskie (ryc. 1, 2, 3...). Tabele i ryciny powinny byç czytelne i zawieraç dane umo˝liwiajàce pe∏nà interpretacj´ zamieszczonych wyników (tytu∏ wyjaÊniajàcy treÊç, legenda z objaÊnieniami stosowanych skrótów, oznaczenie wyników testów statystycznych). Ryciny nie mogà powielaç informacji zawartych w tabelach; – Dyskusja – powinna zawieraç krytyczne omówienie wyników w odniesieniu do sformu∏owanego celu badania. Nale˝y unikaç powtarzania wyników badaƒ i dà˝yç do wskazania na najwa˝niejsze obserwacje, istotne – zdaniem Autorów – ró˝nice, zale˝noÊci, trendy itp., umo˝liwiajàce weryfikacj´ przyj´tych hipotez w przypadku prac oryginalnych. Dyskusja musi uwzgl´dniaç aktualny stan wiedzy w zakresie stanowiàcym przedmiot pracy, udokumentowany danymi z piÊmiennictwa; – Wnioski – zwi´êle sformu∏owane konkluzje z przeprowadzonych badaƒ (nie powtarzanie wyników badania); – Podzi´kowanie (nie obligatoryjnie) – podkreÊla wk∏ad wszystkich osób, które pomaga∏y w prowadzeniu badaƒ i które nie spe∏niajà kryteriów w∏àczenia do zespo∏u Autorów, np. asystenci, technicy, kierownicy jednostek, dajàcy tylko ogólne wsparcie. 4. Tekst w pracach poglàdowych: – Wst´p – musi byç zwi´z∏y, prezentowaç problem na tle aktualnego stanu wiedzy i jednoznacznie formu∏owaç cel pracy (hipotez´, pytanie badawcze); – Dzia∏y tekstu g∏ównego; – Wnioski – zakoƒczenie puentujàce omawianà problematyk´. 5. Wykaz piÊmiennictwa – sekcja powinna zawieraç wszystkie pozycje cytowane w tekÊcie podane wed∏ug kolejnoÊci cytowaƒ, a nie w porzàdku alfabetycznym nazwisk Autorów. W tekÊcie pracy nale˝y zaznaczyç w∏aÊciwà pozycj´ piÊmiennictwa poprzez podanie numeru w nawiasie kwadratowym, po zakoƒczeniu zdania, w którym przytaczane sà w∏aÊciwe pozycje. Nale˝y zachowaç poni˝ej podany format: – dla artyku∏ów z czasopism (nale˝y stosowaç skróty tytu∏ów czasopism wg Index Medicus, dla ka˝dej pozycji nale˝y podaç rok publikacji, numer tomu, numery pierwszej i ostatniej strony), np.: Samet J.M.: A historical and epidemiologic perspective on respiratory symptoms questionnaires. Am J Epidemiol 1978; 108: 435-445.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


– dla pozycji ksià˝kowych (po tytule pozycji nale˝y podaç nazw´ wydawnictwa, miejsce, rok wydania i stron´ lub strony): np.: Cotes J.E.: Lung Function. Assessment and Application in Medicine. Fifth Ed. Blackwell Scientific Publications, Oxford 1993: 445.

– dla rozdzia∏ów i artyku∏ów w ksià˝kach, np. : Balmes J.R.: Outdoor air pollution (w:) Harber P., Schenker M.B., Balmes J.R. (ed.): Occupational and Environmental Respiratory Disease. Mosby Year Book, Inc., St.Louis 1996: 808-826.

Prosimy o podawanie maksymalnie trzech pierwszych Autorów, a nast´pnie skrót – „i wsp.”. Wykaz nie powinien przekraczaç w przypadku prac poglàdowych i oryginalnych 30, a w pracach kazuistycznych 15 pozycji.

Zapora ghostwriting i guest autorship Ze zjawiskiem ghostwriting mamy do czynienia wówczas, gdy zosta∏ wniesiony istotny wk∏ad w powstanie publikacji, bez ujawnienia udzia∏u jego twórcy jako jednego z Autorów lub bez wymienienia jego roli w podzi´kowaniach zamieszczonych w publikacji. W przypadku guest authorship zjawisko to wyst´puje wówczas, gdy udzia∏ Autora jest znikomy lub w ogóle nie mia∏ miejsca, a pomimo to jest autorem/wspó∏autorem publikacji. Obydwa zjawiska sà przejawem nierzetelnoÊci naukowej, a wszelkie wykryte przypadki ich wystàpienia b´dà demaskowane, w∏àcznie z powiadomieniem odpowiednich podmiotów (instytucji zatrudniajàcych Autorów, towarzystw naukowych, stowarzyszeƒ edytorów naukowych itp.). W celu przeciwdzia∏ania im, redakcja czasopisma wymaga od Autorów ujawnienia wk∏adu poszczególnych autorów w powstanie publikacji (tj. informacji kto jest autorem koncepcji, za∏o˝eƒ, metod, protoko∏u itp., wykorzystywanych przy przygotowaniu publikacji). G∏ównà odpowiedzialnoÊç za podanie udzia∏u ponosi Autor zg∏aszajàcy manuskrypt. Przyk∏ad: Jan Kowalski (a, e), Stefan Nowak (b, c), Jan Sosnowski (d, f) (a) koncepcja (b) opracowanie wniosku grantowego (c) zebranie materia∏u do badaƒ (d) badania laboratoryjne (e) statystyka (f) opracowanie tekstu i piÊmiennictwa Redakcja wymaga ponadto okreÊlenia êród∏a finansowania publikacji, wk∏adzie instytucji naukowo-badawczych, stowarzyszeƒ i innych podmiotów (zasada „financial disclosure”).

Redakcja stale monitoruje i dokumentuje wszelkie przejawy nierzetelnoÊci naukowej, zw∏aszcza ∏amania i naruszania zasad etyki obowiàzujàcych w nauce.

Procedura recenzji Przekazane Sekretariatowi Redakcji prace sà analizowane przez Redaktora Naczelnego, Redaktora Tematycznego oraz Sekretarza Redakcji pod kàtem merytorycznym i formalnym. Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania niezb´dnych poprawek bez porozumienia z Autorem (Autorami). Po pozytywnej ocenie praca przekazywana jest do recenzji merytorycznej dwom niezale˝nym recenzentom spoza jednostki Autora. W przypadku tekstów w j´zyku obcym, co najmniej jeden z recenzentów jest afiliowany w instytucji zagranicznej. Autorzy i recenzenci nie znajà swoich to˝samoÊci, jest zatem zachowany standard double-blind review process. W przypadku, gdy recenzja jest zakoƒczona jednoznacznym wnioskiem o odrzucenie pracy (koƒcowy wniosek recenzenta merytorycznego brzmi: powinien byç odrzucony jako nie kwalifikujàcy si´ do publikacji), Autor jest informowany o wstrzymaniu jej publikacji. Gdy artyku∏ zakoƒczony jest pozytywnà opinià (koƒcowy wniosek recenzji jest jednym z wymienionych: kwalifikuje si´ do druku w formie przes∏anej do recenzji; powinien byç zwrócony autorowi celem dokonania poprawek wskazanych przez recenzentów, a nast´pnie opublikowany bez ponownej recenzji; powinien byç zwrócony autorowi celem dokonania poprawek wskazanych przez recenzentów, a nast´pnie opublikowany po ponownej recenzji), wtedy praca jest przekazywana kolejnym recenzentom: statystycznemu oraz j´zykowemu. Po ka˝dym z etapów recenzji praca przekazywana jest Autorom z proÊbà o ustosunkowanie si´ do wskazówek recenzenta. W przypadku braku odpowiedzi ze strony Autora, procedura recenzowania zostaje wstrzymana. Po zakwalifikowaniu pracy do druku w „Medycynie Ârodowiskowej-Environmental Medicine”, pierwszy Autor otrzymuje odbitk´ korekcyjnà („szczotk´”), którà – po naniesieniu drobnych poprawek – nale˝y odes∏aç do Redakcji w ciàgu 3 dni. W przeciwnym razie praca uka˝e si´ w formie nades∏anej Autorowi do korekty.

Dodatkowe informacje odnoÊnie publikowania prac w „Medycynie Ârodowiskowej-Environmental Medicine” mo˝na uzyskaç w Redakcji.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

77


INSTRUCTIONS FOR CONTRIBUTORS The rules of introducing contributions The journal “Environmental Medicine” publishes the following manuscripts: ● Unconventional contributions, review articles, case reports and reports on impact of environmental and occupational factors on human health also connected with work place; ● Leading articles ordered by the Editorial Office concerning above topics; ● Reports and proceedings of the Polish Society of Environmental Medicine (PSEM), Institute of Occupational Medicine and Environmental Health, etc. The editorial office approves only manuscripts of high scientific quality for publication. Manuscripts not approved for printing by the editorial office will be sent back only upon the authors request. The editorial office will accept manuscripts written in English in the first order. Manuscripts sent to the editorial office should contain: 1. Covering letter (1 copy) The first author requests the editorial office to print the manuscript (indicates the title) in the journal – this means a formal approval of the author to print the manuscript and also to transfer the editorial rights – the publisher assumes the exclusive right to the copyright to print the manuscript including the right to publish in print in electronic media and on the internet. ◆ The author indicates the title of the manuscript and full names of co-authors; ◆ Statement that the manuscript has not been published elsewhere and was not submitted completed or in part to another editorial office; ◆ Statement that the manuscript approved for printing can not be published (completed or in parts) in other publications in Poland or abroad without obtaining a written consent from editorial office of “Environmental Medicine”;

78

◆ Statement that all co-authors are aware and approve of the content of the text received; ◆ Statement that individuals involved in the research had no connections with third parties which might influence the objective interpretation of the findings (lack of conflict of interests); ◆ Signature accompanied by the academic degree and the post. 2. Text in English and/or Polish – 1 copy; 3. Electronic form of the manuscript by enclosing a compact disc with the manuscript and submitting it via electronic mail to the editorial office address: ms@imp.sosnowiec.pl; The editorial office accepts the manuscripts sent in one copy in Microsoft WordTM on one side with a 4 cm margin on the left side and double spaced: 60 characters in one line and 30 lines on one page. The manuscripts are requested to be sent to the following address: Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego Redakcja Czasopisma Medycyna Ârodowiskowa ul. KoÊcielna 13 41–200 Sosnowiec ms@imp.sosnowiec.pl

Technical requirements Tables should be provided in Roman numerals (Table I, II, III) and concisely titled. The title should be placed at the top of a page. In case of necessity description of a table should be placed below and allow for explicit interpretation of the content along with the recognition of the acronyms. Figures (in the format of jpg or tif) only in black and white should be computed or printed on glossy paper and labeled underneath the table (Arabic numerals (Figure 1, 2, 3…) and the manuscript title. The volume of unconventional contributions and review articles should not exceed 20 pages and case studies 10 pages (including abstract in Polish and English, references, tables and figures). Manuscripts sent for publication to “Environmental Medicine” automatically indicate that the manuscript has not been submitted to any other journal for publication.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


Manuscripts describing experiments on human subjects and those which may include any risk should be approved by regional Bioethical Commission. Unconventional contributions should be structured as following: 1. The title page containing: – Title of the manuscript in Polish and English; – Full names of the authors; – Full affiliation of the authors: names of departments in which the work has been performed and the name of the Institute in which the departments function, academic degrees, initial of the first name and full last name of the head of the department and also the director of the Institute; – Address for correspondence (usually the address of the first author ) with telephone number and e-mail address. 2. Abstract in Polish and English (200–250 words) with full names of authors, title of the manuscript and key words under the text (3–5 index terms or key words in Polish and English describing the content of the manuscript). The abstract should contain short description of the objective, methods applied, findings and conclusions. 3. Text in original contributions should be broken down to the following format: – Introduction must be concise and present the issue in the context of current scientific knowledge and clearly formulate the objective (hypothesis and research problem); – Objective; – Materials and methods should present all essential elements of the study report and data analysis. It is recommended to use metric (SI). Abbreviations of specific terminology should be indicated in parenthesis following the full name and then the abbreviation can be applied in the text; – Findings should include information which will enable the reader (regardless of the section “Discussion”) to follow the sequence of the study and to verify the conclusions drawn up by the authors. Tables should be numbered in order of appearance with Roman numerals (Table I, II, III) and figures should be numbered with Arabic numerals Figure 1, 2, 3.,) Tables and figures should be eligible and comprise data allowing for complete understanding of presented results (informative title, clarification of the abbreviations applied, and indication of statistical tests results). Figures can not copy information from the tables;

– Discussion – should include critical review of the findings in relation to the objective of the research. One should avoid duplication of research findings and aim for the most important perceptions essential, according to the authors, differences, dependencies, trends, etc. enabling verification of adopted hypothesis in case of unconventional contributions. Discussion must include the current knowledge within the topic of the manuscript supported by data from references; – Conclusions – concisely formulated, research conclusions (without copying research findings); – Acknowledgment (not obligatory) should emphasize the input of all individuals who assisted in carrying out research and who can not be incorporated into the team of authors (i.e. assistants, technicians, heads of units providing only general support. 4. Text in review articles: – The introduction must be concise present the issue in the context of current scientific knowledge and formulate explicitly the objective of the study (hypothesis, research problem); – Sections of the main text; – Conclusions – completion summarizing the problem. 5. References – this section should include all positions quoted in the text according to the order of quotations and not in alphabetical order of the authors’ names. In the text one should point out the corresponding item from references by indicating the number of the item in square parenthesis at the end of a sentence in which adequate items are cited. The following design should be maintained: – For articles from journals (journal abbreviations should follow Index Medicus style); For each item indication of year of publication, volume number, numbers of the first and the last page i.e. Samet J.M.: A historical and epidemiologic perspective on respiratory symptoms questionnaires. Am J Epidemiol 1978; 108: 435-445.

– For book form titles (the title should be followed by the name of the publishing house, the place, the year of publishing and a page or pages i.e. Cotes J.E.: Lung Function. Assessment and Application in Medicine. Fifth Ed. Blackwell Scientific Publications, Oxford 1993: 445.

– For chapters and book articles: i.e.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

Balmes J.R.: Outdoor air pollution (w:) Harber P., Schenker M.B., Balmes J.R. (ed.): Occupational and Environmental Respiratory Disease. Mosby Year Book, Inc., St.Louis 1996: 808-826.

79


The first three authors should be indicated and then the abbreviation “et al”. The list should not exceed 30 items in unconventional contributions and review articles and 15 items in case studies..

Ghostwriting and guestauthorship Ghostwriting appears when there was a considerable input of an author in the publication without revealing his participation or without presenting his role in the acknowledgment. In case of guestauthorship the author’s participation is very small or does not exist and in spite of that he is the author or coauthor of the publication. Both these phenomena are the symptom of inappreciable reliability and all spotted cases were revealed together with notifying appropriate institutions employing the authors, scientific societies, associations of scientific editors etc. In order to fight against such practices the editorial office of the journal requests from the authors indication of the input of single authors (information that stands behind the idea, terms of reference, methods, report, etc.). The main responsibility remains with the author who sends the manuscript. Example: Jan Kowalski (a, e) Stefan Nowak (b, c) Jan Sosnowski (d, f) (a) Idea (b) Compilation of grant application form (c) Collection of material for research (d) Laboratory tests (e) Statistics (f) Working on text and references The editorial office is interested in the financing source of the publication, the input of scientific research institutions, associations and other bodies (“financial disclosure”). The editorial office is monitoring and recording all signs of appreciable reliability, particularly breaking the rules of ethics mandatory in science.

foreign language at least one of the reviewers is affiliated to a foreign institution other than author’s nationality. Authors and reviewers don’t know their names therefore the standard double-blind review process is maintained. In case when the review is concluded with clear request to reject the manuscript (final conclusion of substantive reviewer sounds: should be rejected as not qualifying for publication), the author is informed about withholding the publication. When the manuscript obtains a favourable approval (the final conclusion of the review is: qualified for printing in the form sent for review should be returned to the author to make necessary corrections and amendments recommended by the reviewers and then published without another review; should be returned to the author to introduce amendments recommended by the reviewers and then published after another review). At that moment the manuscript is sent to other reviewers: statistic and language. Upon acceptance of a manuscript for publication in” Environmental Medicine” the first author receives the galley proof which after introducing any necessary corrections should be returned to the editorial office within three days. Otherwise the manuscript will be published in the form sent to the authorfor correction. After each stage of the review the manuscript is submitted to the authors in order to introduce amendments in agreement with review requirements. Upon acceptance of a manuscript for publication in ”Environmental Medicine” the first author receives the galley proof which after introducing any necessary corrections should be returned to the editorial office within three days . Otherwise the manuscript will be published in the form sent for correction.

Procedure of a review The manuscripts submitted to the editorial office are reviewed by editor in chief, feature editor and secretary of editorial office in substantive and formal context. An article which doesn’t meet the requirements will be returned to the author without any substantive consideration. The editorial office reserves the right to introduce necessary amendments and abbreviations without notifying the author(s). Upon acceptance the manuscript is forwarded for substantive review to two independent reviewers outside the author’s workplace. In case of texts in a

80

Any additional information on the papers published in the “Environmental Medicine” is available in the Editorial Office.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


STATUT POLSKIEGO TOWARZYSTWA MEDYCYNY ÂRODOWISKOWEJ I. NAZWA, TEREN DZIA¸ALNOÂCI, SIEDZIBA, CHARAKTER PRAWNY §l Polskie Towarzystwo Medycyny Ârodowiskowej nazywane dalej "Towarzystwem" dzia∏a na podstawie obowiàzujàcych przepisów oraz niniejszego statutu. §2 Terenem dzia∏alnoÊci Towarzystwa jest obszar Rzeczypospolitej Polskiej. §3 Sta∏à Siedzibà Towarzystwa jest Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego w Sosnowcu.

3.

4.

5.

§4 Towarzystwo posiada osobowoÊç prawnà. §5 Towarzystwo mo˝e zak∏adaç oddzia∏y terenowe i ko∏a zgodnie z obowiàzujàcymi przepisami i niniejszym statutem. §6 Towarzystwo u˝ywa piecz´ci prostokàtnej oraz okràg∏ej z napisem: „POLSKIE TOWARZYSTWO MEDYCYNY ÂRODOWISKOWEJ” oraz wydaje cz∏onkom legitymacje i posiada odznak´ organizacyjnà, którà mogà nosiç cz∏onkowie Towarzystwa. II. CELE TOWARZYSTWA I ÂRODKI DZIA¸ANIA §7 Celem dzia∏alnoÊci Towarzystwa jest: l. Rozpowszechnianie zdobyczy naukowych i szerzenie post´pu w zakresie medycyny Êrodowiskowej i zdrowia Êrodowiskowego; 2. Podnoszenie fachowego poziomu cz∏onków Towarzystwa, organizowanie i rozwijanie form szkolenia i dokszta∏cania zawodowego w zakresie

6.

7.

medycyny Êrodowiskowej i zdrowia Êrodowiskowego; U∏atwianie prowadzenia badaƒ naukowych przez cz∏onków Towarzystwa. Inspirowanie prac naukowo-badawczych; Wspó∏dzia∏anie w organizowaniu zak∏adów opieki zdrowotnej w zakresie medycyny Êrodowiskowej oraz dziedzin pokrewnych. Zg∏aszanie wniosków do planów rozwoju i programów dzia∏ania w zakresie zdrowia publicznego, zdrowia Êrodowiskowego; Opracowywanie opinii, wniosków i postulatów w zakresie obj´tym celami dzia∏ania Towarzystwa, w tym szczególnie dotyczàcych promocji zdrowia, prewencji chorób cywilizacyjnych, zarzàdzania czynnikami ryzyka, legislacji i orzecznictwa dotyczàcego Êrodowiskowych uwarunkowaƒ zdrowia; Aktywizacja dzia∏alnoÊci profilaktycznej zmierzajàcej do skuteczniejszej eliminacji zagro˝eƒ Êrodowiskowych; Aktywizacja dzia∏alnoÊci zmierzajàcej do wczesnej diagnostyki i terapii schorzeƒ uwarunkowanych Êrodowiskowo, szerzenie oÊwiaty medycznej.

§8 Dla wykonania swych zadaƒ Towarzystwo: 1. Organizuje zjazdy naukowe, konferencje naukowe, odczyty, wyk∏ady, kursy oraz posiedzenia naukowo-szkoleniowe, prowadzi dzia∏alnoÊç naukowo-badawczà; 2. Organizuje konkursy, wystawy i pokazy, udziela cz∏onkom poparcia i pomocy w pracach naukowo-badawczych; 3. Wydaje czasopismo „Medycyna Ârodowiskowa. Environmental Medicine” oraz inne publikacje wspierajàce dzia∏ania praktyczno-naukowo-szkoleniowe Towarzystwa; 4. Wspó∏pracuje z innymi Towarzystwami i organizacjami naukowymi oraz mo˝e nale˝eç do organizacji mi´dzynarodowych, je˝eli ich cele dzia∏ania sà zgodne z celami dzia∏ania Towarzystwa; 5. Wspó∏dzia∏a z organami administracji zdrowia i zak∏adami u˝ytecznoÊci publicznej.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

81


III. CZ¸ONKOWIE, ICH PRAWA I OBOWIÑZKI §9 Podstawà dzia∏ania Towarzystwa jest praca spo∏eczna cz∏onków, jednak do prowadzenia swych spraw mo˝e zatrudniç osoby nie b´dàce cz∏onkami Towarzystwa za wynagrodzeniem. § 10 Towarzystwo sk∏ada si´ z cz∏onków zwyczajnych, honorowych, wspierajàcych (w tym cz∏onków zbiorowych) i zagranicznych. § 11 Cz∏onkiem zwyczajnym Towarzystwa mo˝e zostaç lekarz lub inna osoba posiadajàca wykszta∏cenie dajàce podstaw´ do pracy zawodowej lub naukowej w dziedzinie zdrowia Êrodowiskowego. Cz∏onkowie powinni byç przyjmowani przez oddzia∏y Towarzystwa. § 12 Cz∏onkiem honorowym Towarzystwa mo˝e zostaç osoba, której t´ godnoÊç w uznaniu jej zas∏ug nada Walne Zgromadzenie Towarzystwa na wniosek Zarzàdu G∏ównego. Cz∏onek honorowy Towarzystwa jest zwolniony od obowiàzku op∏acania sk∏adek cz∏onkowskich oraz op∏at za kart´ uczestnictwa w zjazdach Towarzystwa. § 13 Cz∏onkiem wspierajàcym Towarzystwa mo˝e byç ka˝da osoba fizyczna lub prawna (np. zak∏ad pracy, instytucja naukowa, organizacja spo∏eczna) wspierajàca materialnie Towarzystwo. § 14 Cz∏onkowie majà prawo: 1. Uczestniczenia w posiedzeniach i zebraniach Towarzystwa zgodnie z postanowieniem statutu; 2. Uczestniczenia w zjazdach naukowych, odczytach i rozprawach urzàdzanych przez Towarzystwo; 3. Wybieraç i byç wybieranym do w∏adz Towarzystwa; nie dotyczy to cz∏onków wspierajàcych; 4. Do ulg w op∏atach przewidzianych na imprezy i wydawnictwa Towarzystwa. § 15 Cz∏onkowie obowiàzani sà przestrzegaç postanowieƒ Statutu, instrukcji i uchwa∏ Towarzystwa oraz przyczyniaç si´ do realizacji jego celów. Cz∏onkowie zwyczajni sà zobowiàzani do op∏acania sk∏adek cz∏onkowskich. § 16 WysokoÊç sk∏adki jest uchwalana przez Walne Zebranie Cz∏onków na wniosek Zarzàdu G∏ównego.

82

§ 17 Cz∏onkowie zwyczajni sà skreÊlani z listy Cz∏onków Towarzystwa przez Zarzàd Oddzia∏u: 1. Na w∏asne ˝àdanie zg∏oszone na piÊmie; 2. W razie Êmierci cz∏onka; 3. W przypadku dzia∏ania na szkod´ Towarzystwa; 4. W razie pope∏nienia czynu nie licujàcego z godnoÊcià cz∏onka Towarzystwa; 5. Przy uchylaniu si´ od obowiàzku p∏acenia sk∏adek przez okres d∏u˝szy ni˝ 2 lata. W wypadku uregulowania zaleg∏ych sk∏adek cz∏onek mo˝e byç ponownie w∏àczony do uczestnictwa w wyborach (staç si´ pe∏noprawnym cz∏onkiem). § 18 Na wniosek Zarzàdu Oddzia∏u Zarzàd G∏ówny mo˝e zawiesiç cz∏onka w jego prawach do czasu rozpatrzenia sprawy przez Walne Zgromadzenie. § 19 Czynne i bierne prawo wyborcze przys∏uguje: – pe∏noprawnym cz∏onkom; – cz∏onkom nowo przyj´tym po uregulowaniu rocznych sk∏adek. IV. ORGANIZACJA I W¸ADZE § 20 W∏adzami Towarzystwa sà: 1. Walne Zebranie Cz∏onków; 2. Zarzàd G∏ówny; 3. G∏ówna Komisja Rewizyjna. § 21 Do czasu powo∏ania Zarzàdu G∏ównego i G∏ównej Komisji Rewizyjnej, tymczasowà w∏adzà Towarzystwa jest Komitet Za∏o˝ycielski Towarzystwa. JeÊli liczba cz∏onków Towarzystwa przekroczy 60 osób, Komitet Za∏o˝ycielski zwo∏uje niezw∏ocznie Walne Zebranie Cz∏onków. V. WALNE ZEBRANIE CZ¸ONKÓW § 22 Walne Zebranie Cz∏onków obraduje na sesjach zwyczajnych i nadzwyczajnych. § 23 Zwyczajne Walne Zebranie Cz∏onków odbywa si´ co dwa lata. O miejscu i terminie Zwyczajnego Walnego Zebrania Cz∏onków decyduje Zarzàd G∏ówny. § 24 1. Nadzwyczajne Walne Zebranie zwo∏uje Zarzàd G∏ówny wi´kszoÊcià 2/3 g∏osów. 2. Cz∏onków Towarzystwa Zarzàd G∏ówny informuje o majàcym si´ odbyç zgromadzeniu na piÊmie z podaniem proponowanego porzàdku obrad.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


§ 25 Udzia∏ w Walnym Zgromadzeniu biorà cz∏onkowie Towarzystwa, a ponadto cz∏onkowie ust´pujàcego Zarzàdu G∏ównego i G∏ównej Komisji Rewizyjnej. § 26 Do zakresu dzia∏ania Walnego Zebrania Cz∏onków nale˝y: l. Wybór przewodniczàcego zebrania i sekretarza; 2. Udzielenie absolutorium Zarzàdowi G∏ównemu za miniony okres – po wys∏uchaniu, rozpatrzeniu i zatwierdzeniu sprawozdaƒ Zarzàdu G∏ównego i G∏ównej Komisji Rewizyjnej; 3. Wybór osób wchodzàcych w sk∏ad Zarzàdu G∏ównego i G∏ównej Komisji Rewizyjnej; 4. Uchwalenie planu dzia∏alnoÊci; 5. Uchwalenie wysokoÊci sk∏adki cz∏onkowskiej, oraz planu dzia∏alnoÊci finansowej b´dàcych podstawà do planowania przez Zarzàd G∏ówny rocznych bud˝etów finansowych; 6. Uchwalenie zmian w statucie; 7. Rozstrzygni´cie spraw wniesionych przez Zarzàd G∏ówny i G∏ównà Komisj´ Rewizyjnà; 8. Rozstrzygni´cie wniosków z∏o˝onych przez cz∏onków Towarzystwa, je˝eli wniosek zosta∏ podpisany, co najmniej przez 10 cz∏onków i zosta∏ z∏o˝ony Zarzàdowi G∏ównemu, co najmniej na 21 dni przed terminem Walnego Zgromadzenia; 9. Podejmowanie na wniosek Zarzàdu G∏ównego uchwa∏ w sprawie nadania godnoÊci cz∏onka honorowego; 10. Podejmowanie uchwa∏ w sprawie wykluczenia cz∏onka w trybie okreÊlonym w § 18 niniejszego statutu. § 27 Walne Zgromadzenie podejmuje uchwa∏y zwyk∏à wi´kszoÊcià g∏osów przy obecnoÊci co najmniej po∏owy cz∏onków. W razie braku wymaganej liczby cz∏onków, Walne Zgromadzenie mo˝e si´ odbyç w drugim terminie, niezale˝nie od liczby przyby∏ych cz∏onków, co najmniej po up∏ywie 30 minut od planowanej godziny rozpocz´cia. § 28 Uchwa∏y Walnego Zgromadzenia sà protoko∏owane. Protokó∏ podpisuje Przewodniczàcy Walnego Zgromadzenia i Sekretarz. VI. ZARZÑD G¸ÓWNY § 29 1. Zarzàd G∏ówny sk∏ada si´ z 8 cz∏onków wybieranych przez Walne Zgromadzenie. 2. Ust´pujàcy Zarzàd G∏ówny zg∏asza propozycje kandydatów.

3. Wybory do Zarzàdu G∏ównego i G∏ównej Komisji Rewizyjnej sà przeprowadzane w trybie tajnym. 4. Zarzàd G∏ówny wybiera spoÊród siebie prezesa, 2 wiceprezesów, sekretarza i skarbnika. 5. Kadencja Zarzàdu G∏ównego Towarzystwa trwa 4 lata Protokó∏ z posiedzenia Zarzàdu G∏ównego podpisuje nowo wybrany prezes i sekretarz. § 30 Je˝eli liczba cz∏onków Zarzàdu G∏ównego zmniejszy si´ o ponad 1/4, Zarzàd G∏ówny zwo∏uje Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie w celu uzupe∏nienia jej sk∏adu. § 31 Do zakresu dzia∏ania Zarzàdu G∏ównego nale˝à wszelkie obowiàzki wynikajàce z zakresu dzia∏alnoÊci Towarzystwa, w szczególnoÊci: l. Wykonywanie uchwa∏ Walnego Zgromadzenia; 2. Uchwalenie bud˝etu, instrukcji i regulaminów wewn´trznych oraz opracowywanie planów dzia∏alnoÊci Towarzystwa; 3. Powo∏ywanie i odwo∏ywanie Redaktora Naczelnego oraz zatwierdzanie Regulaminu Czasopisma „Medycyna Ârodowiskowa”; 4. Powo∏ywanie oddzia∏ów terenowych oraz sprawowanie opieki nad ich dzia∏alnoÊcià; 5. Gospodarowanie funduszami i majàtkiem Towarzystwa; 6. Zawieranie umów w imieniu Towarzystwa; 7. Reprezentowanie Towarzystwa na zewnàtrz; 8. Ustalenie udzia∏u Towarzystwa w naukowych zjazdach krajowych, zagranicznych i mi´dzynarodowych. § 32 Prezes Zarzàdu G∏ównego lub w razie jego nieobecnoÊci wiceprezes: 1. Podejmuje i podpisuje wraz ze skarbnikiem wszelkie zobowiàzania, umowy, porozumienia, oÊwiadczenia i inne akta, wskutek, których nast´puje lub mo˝e nastàpiç zmiana majàtku Towarzystwa; 2. Podejmuje i podpisuje wraz z sekretarzem wszelkie inne pisma i dokumenty nie wymienione w pkt. 1; 3. Zwo∏uje i prowadzi posiedzenia Zarzàdu G∏ównego; 4. Przyjmuje i zwalnia w porozumieniu z sekretarzem i skarbnikiem pracowników administracyjnych Towarzystwa; 5. W razie ustàpienia prezesa w czasie trwania kadencji funkcj´ jego a˝ do najbli˝szego Walnego Zgromadzenia obejmuje jeden z wiceprezesów, wytypowany przez Zarzàd G∏ówny.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

83


§ 33 Sekretarz prowadzi archiwum, zarzàdza kancelarià Zarzàdu G∏ównego, sporzàdza protokó∏ posiedzeƒ Walnego Zgromadzenia i Zarzàdu G∏ównego oraz przechowuje piecz´cie Towarzystwa. § 34 Skarbnik przyjmuje i wyp∏aca pieniàdze zwiàzane z dzia∏alnoÊcià Towarzystwa oraz prowadzi rachunkowoÊç zgodnie z obowiàzujàcymi przepisami. § 35 Z zastrze˝eniem § 25, uchwa∏y Zarzàdu G∏ównego zapadajà zwyk∏à wi´kszoÊcià g∏osów; przy obecnoÊci minimum 50% cz∏onków Zarzàdu G∏ównego. VII. G¸ÓWNA KOMISJA REWIZYJNA § 36 G∏ówna Komisja Rewizyjna sk∏ada si´ z przewodniczàcego i 4 cz∏onków. § 37 Zadaniem G∏ównej Komisji Rewizyjnej jest badanie i opiniowanie ca∏okszta∏tu dzia∏alnoÊci Zarzàdu G∏ównego i Zarzàdów Oddzia∏ów, a w szczególnoÊci badanie ksiàg rachunkowych pod wzgl´dem formalnym i rzeczowym oraz przedstawienie Walnemu Zgromadzeniu wniosków o udzielenie absolutorium. § 38 G∏ówna Komisja Rewizyjna przeprowadza kontrol´ co najmniej raz w ciàgu roku. § 39 Uchwa∏y G∏ównej Komisji Rewizyjnej zapadajà zwyk∏à wi´kszoÊcià g∏osów; przy obecnoÊci minimum 50% cz∏onków G∏ównej Komisji Rewizyjnej. VIII. ODDZIA¸Y TOWARZYSTWA § 40 Na wniosek co najmniej 10 cz∏onków Towarzystwa, Zarzàd G∏ówny mo˝e tworzyç Oddzia∏y Towarzystwa. W uchwale o utworzeniu Oddzia∏u, Zarzàd G∏ówny okreÊla jego siedzib´ oraz powo∏uje tymczasowego przewodniczàcego, który organizuje i kieruje nim a˝ do wyboru Zarzàdu Oddzia∏u; w tym celu tymczasowy przewodniczàcy zwo∏uje niezw∏ocznie Walne Zebranie Cz∏onków Oddzia∏u. § 41 W∏adzami Oddzia∏u Towarzystwa sà: 1. Walne Zebranie Cz∏onków Oddzia∏u; 2. Zarzàd Oddzia∏u;

84

3. Komisja Rewizyjna Oddzia∏u. Kadencja w∏adz Oddzia∏u trwa 2 lata. § 42 Do kompetencji Walnego Zebrania Cz∏onków Oddzia∏u nale˝y: 1. Udzielanie absolutorium ust´pujàcemu Zarzàdowi Oddzia∏u; 2. Wybór Zarzàdu Oddzia∏u i Komisji Rewizyjnej. § 43 Do Walnego Zebrania Cz∏onków Oddzia∏u stosujà si´ odpowiednie postanowienia od § 22 do § 28 z wy∏àczeniem § 26 ust. 5, 6, 9, 10 oraz z tym, ˝e zwyczajne Walne Zebranie Cz∏onków Oddzia∏u zwo∏uje si´ w ka˝dym roku kalendarzowym, nadzwyczajne po przeg∏osowaniu zwyk∏à wi´kszoÊcià przez cz∏onków Zarzàdu Oddzia∏u oraz dodatkowo w razie ˝àdania podpisanego przez przynajmniej 1/3 cz∏onków Oddzia∏u. § 44 Zarzàd Oddzia∏u sk∏ada si´ z przewodniczàcego, skarbnika, sekretarza i 3 cz∏onków, wybranych przez Walne Zebranie Cz∏onków Oddzia∏u zwyk∏à wi´kszoÊcià g∏osów. § 45 Komisja Rewizyjna Oddzia∏u sk∏ada si´ z Przewodniczàcego i 2 cz∏onków. Do Komisji Rewizyjnej stosuje si´ odpowiednio zapisy Rozdzia∏u VII niniejszego Statutu. § 46 Je˝eli liczba cz∏onków Zarzàdu Oddzia∏u zmniejszy si´ o ponad 1/4, Zarzàd Oddzia∏u zwo∏uje Nadzwyczajne Walne Zebranie Cz∏onków Oddzia∏u w celu uzupe∏nienia swego sk∏adu. Przepis ten stosuje si´ odpowiednio do sk∏adu Komisji Rewizyjnej. § 47 Zarzàd Oddzia∏u: 1. Kieruje dzia∏alnoÊcià Oddzia∏u; 2. Wykonuje uchwa∏y Walnego Zebrania Cz∏onków Oddzia∏u i zarzàdzenia w∏adz naczelnych Towarzystwa; 3. Prowadzi ewidencj´ cz∏onków Oddzia∏u; 4. Sk∏ada Zarzàdowi G∏ównemu sprawozdanie roczne z dzia∏alnoÊci Oddzia∏u (do koƒca marca roku nast´pnego), sprawozdanie na Walne Zgromadzenie Towarzystwa oraz rozliczenia z otrzymanych zaliczek finansowych; 5. Przekazuje Zarzàdowi G∏ównemu 25% wp∏ywów ze sk∏adek cz∏onkowskich; 6. Wykonuje czynnoÊci zlecone przez Zarzàd G∏ówny.

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


§ 48 Oddzia∏y Towarzystwa majà prawo otwieraç rachunek bankowy po uzyskaniu zgody Zarzàdu G∏ównego Towarzystwa. IX. POSTANOWIENIA KO¡COWE § 49 Majàtek Towarzystwa sk∏ada si´: 1. Ze sk∏adek cz∏onkowskich; 2. Z ofiar, zapisów, subwencji i dotacji; 3. Z nieruchomoÊci i ruchomoÊci; 4. Z dochodów majàtku nieruchomego i ruchomego; 5. Z dochodów otrzymanych z organizowanych imprez.

§ 50 Zmiana statutu lub rozwiàzanie Towarzystwa mo˝e nastàpiç w drodze uchwa∏y Walnego Zgromadzenia Towarzystwa podj´tej wi´kszoÊcià 2/3 g∏osów, przy obecnoÊci co najmniej 1/2 cz∏onków. § 51 Uchwa∏a o rozwiàzaniu Towarzystwa okreÊli równie˝ sposób likwidacji oraz cel na jaki ma byç zu˝yty majàtek Towarzystwa. Uchwa∏a o przekazaniu majàtku podlega zatwierdzeniu przez w∏adz´ rejestracyjnà. § 52 W prawach nieuregulowanych w Statucie zastosowanie znajdà przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. nr 79 poz. 855 z 2001 r. z póên. zm.).

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

85


PRACE OPUBLIKOWANE W 2011 R. TOM 14 NR 1:

TOM 14 NR 2:

Loreta Strumylaite: Ryzyko choroby nowotworowej 7 w zwiàzku z ekspozycjà na metale Êladowe . . . . Karl Ernst von Muehlendahl i wsp.: Bia∏aczka u dzieci w wieku poni˝ej 5 lat w bliskim sàsiedztwie elektrowni atomowej . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Jadwiga Lembas-Bogaczyk i wsp.: Ocena nara˝enia na tlenek w´gla grupy stra˝aków z jednostki ratowniczo-gaÊniczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Ma∏gorzata Michalska i wsp.: Bioaerozol morski w rejonie Zatoki Gdaƒskiej . . . . . . . . . . . . . . . 24 Nimfa Maria Stojek: Nara˝enie ludzi na kontakt z ró˝nymi serotypami pa∏eczek Yersinia . . . . . . 29 Jaros∏aw Domaradzki: Wp∏yw wybranych czynników spo∏eczno-ekonomicznych rodziny na predyspozycje koordynacyjne dzieci . . . . . . . . . . . 34 Jakub Pokrywka i wsp.: Zró˝nicowanie postawy cia∏a dzieci zamieszkujàcych Êrodowisko zagro˝one ekologicznie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 Pawe∏ Pos∏uszny i wsp.: Poziom ot∏uszczenia dzieci wiejskich w m∏odszym wieku szkolnym z Legnicko-G∏ogowskiego Okr´gu Miedziowego . . . . . . 50 Agnieszka Wasiluk: Rozwój fizyczny studentów wychowania fizycznego – trzyletnia obserwacja z uwzgl´dnieniem Êrodowiska pochodzenia . . . . 58 Ewa Nogaj i wsp.: ZawartoÊç wapnia w migda∏kach gard∏owych dzieci w zale˝noÊci od p∏ci, miejsca zamieszkania i wp∏ywu biernego palenia tytoniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Agata Wypych-Âlusarska i wsp.: Czy krótki kwestionariusz mo˝e byç wiarygodnym narz´dziem badaƒ przesiewowych astmy oskrzelowej wieku dzieci´cego? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 Teresa K∏apeç i wsp.: Salmonelozy jako wcià˝ aktualne zagro˝enie Êrodowiskowe dla ludzi i zwierzàt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 Agnieszka Stankiewicz i wsp.: Zasady oceny zagro˝eƒ zdrowotnych zwiàzanych z zakwitami sinic w kàpieliskach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Pawe∏ Gaç i wsp.: St´˝enie selenu we krwi w ró˝nych populacjach osób zdrowych i chorych – przeglàd piÊmiennictwa z lat 2005–2010 . . . . . 93 Danuta Wojcieszyƒska i wsp.: Biochemiczne i fizjologiczne skutki oddzia∏ywania zwiàzków fenolowych na organizm cz∏owieka . . . . . . . . . . . 105

Tomasz Pietraszkiewicz: Zdrowie dzieci romskich – wa˝ny problem medycyny Êrodowiskowej . . . . Karl Ernst von Muehlendahl i wsp.: Jak uzasadniç wa˝noÊç biomonitoringu u ludzi . . . . . . . . . Aleksandra Moêdzierz i wsp.: Analiza poziomów st´˝eƒ B[a]P w powietrzu atmosferycznym miast Górnego Âlàska w latach 1983–2005 . . . . . . . . Brunon Zem∏a i wsp.: Trendy umieralnoÊci na najcz´stsze nowotwory z∏oÊliwe w województwie Êlàskim z krótkoterminowà prognozà . . . . . . . . Zofia Ko∏osza i wsp.: Prze˝ycia chorych na nowotwory z∏oÊliwe szyjki macicy na Âlàsku w latach 1999–2001 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brunon Zem∏a i wsp.: Rak tarczycy w populacji Êlàskich kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andrzej Kot∏owski i wsp.: Wyst´powanie jaj Toxocara spp. w miejscach zabaw dzieci na terenie Trójmiasta oraz próba oceny wspó∏zale˝noÊci ekstensywnoÊci inwazji z cz´stoÊcià wyst´powania przeciwcia∏ anty-Toxocara wÊród badanej populacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Renata Matuszewska i wsp.: Zagro˝enie zdrowia dzieci zwiàzane z wyst´powaniem bakterii z rodzaju Legionella w instalacjach wodnych w szpitalach na oddzia∏ach dzieci´cych . . . . . . . . . . . Lucyna Kapka-Skrzypczak i wsp.: Zespó∏ metaboliczny a stres oksydacyjny – mo˝liwoÊci dietoterapii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewa Ku∏agowska i wsp.: Opieka d∏ugoterminowa domowa w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

86

7 11

15

24

32 39

45

51

57 64

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


TOM 14 NR 3:

TOM 14 NR 4:

David C. Bellinger: Ostatnie badania nad neurotoksycznoÊcià o∏owiu. Dawno znany metal – nowe zagadnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Loreta Strumylaite i wsp.: RakotwórczoÊç kadmu – kluczowe zagadnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gabriela Sàkol i wsp.: OkreÊlenie przydatnoÊci trzech odmian ˝urawki (Heuchera cvs.) do bioremediacji kadmu (Cd), o∏owiu (Pb) i cynku (Zn) z terenów pogórniczych Zag∏´bia Dàbrowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Agnieszka Koz∏owska i wsp.: ZawartoÊç wielopierÊcieniowych w´glowodorów aromatycznych a mutagenne w∏aÊciwoÊci py∏owych zanieczyszczeƒ powietrza na obszarze województwa Êlàskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . El˝bieta Janosik i wsp.: Wp∏yw powszechnego wdro˝enia energooszcz´dnych êróde∏ Êwiat∏a na sprawnoÊç i komfort widzenia osób starszych . . Renata Z∏otkowska i wsp.: Cz´stoÊç wyst´powania i czynniki ryzyka chorób uk∏adu krà˝enia w populacji kierowców autobusów miejskich . . . . . . Ewa Og∏odek: Nasilenie objawów stresu pourazowego u osób wykonujàcych zawód ratownika medycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lucyna Sochocka i wsp.: Choroba przewlek∏a w ˝yciu dziecka. Aspekt spo∏eczny oraz psychologiczny na przyk∏adzie cukrzycy typu 1 . . . . . Zbigniew Rudkowski: Notatki i wra˝enia z Jubileuszowej XVII Mi´dzynarodowej Konferencji Naukowej „Zdrowie Êrodowiskowe dzieci z uwzgl´dnieniem czynników ˝ywieniowych, chemicznych i metali toksycznych”. 27–28 maja 2011 w Legnicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Karl Ernst v. Muehlendahl: Pediatria Êrodowiskowa – myÊli i refleksje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jan Grzesik: Fukushima – 25 lat po Czarnobylu . Agnieszka Koz∏owska i wsp.: ObecnoÊç zanieczyszczeƒ mutagennych i cytotoksycznych we frakcjach PM10 i PM2,5 aerozolu atmosferycznego na terenie miasta Sosnowca . . . . . . . . . . . El˝bieta Janosik i wsp.: SprawnoÊç i komfort widzenia osób m∏odych przy oÊwietleniu energooszcz´dnymi êród∏ami Êwiat∏a . . . . . . . . . . . . . Teresa S∏awiƒska i wsp.: St´˝enie o∏owiu we krwi dzieci szkolnych a ich urodzeniowa masa cia∏a . Pawe∏ Pos∏uszny i wsp.: Tendencje zmian w obr´bie masy cia∏a 7-letnich ch∏opców z ró˝nych Êrodowisk Zag∏´bia Miedziowego . . . . . . . . . . . . . . . Ewa Ku∏agowska: Ci´˝koÊç pracy w Domu Pomocy Spo∏ecznej w opinii personelu . . . . . . . . . . . Gra˝yna Jurczyƒska: Analiza wyników badaƒ psychologicznych wykonanych dla Zak∏adu Ubezpieczeƒ Spo∏ecznych w Sosnowcu w latach 2003–2008 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sylwia Katarzyna Król i wsp.: Nowotwory jelita grubego jako powa˝ny problem w Polsce i na Êwiecie – kwestie medyczne i Êrodowiskowe . . . Karina Erenkfeit i wsp.: Mobbing w Êrodowisku pracy – opis zjawiska oraz jego skutki . . . . . . . Marek Strza∏a i wsp.: Funkcjonowanie organizmu cz∏owieka w warunkach wysokoÊciowych . . . . . Bo˝ena Mroczek i wsp.: Sprawozdanie z X Mi´dzynarodowej Konferencji Naukowej Polskiego Towarzystwa Medycyny Ârodowiskowej „Cz∏owiek-Zdrowie-Ârodowisko”. Szczecin 25–26.11. 2011 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 13

17

28

40

49

54

59

65

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

7 9

21

34 42

49 58

66

75 81 90

99

87


PAPERS PUBLISHED IN 2011 VOL 14 No 1:

TOM 14 No 2:

Loreta Strumylaite: Cancer risk in relation to 7 exposure to trace elements . . . . . . . . . . . . . . . . Karl Ernst von Muehlendahl et al.: Childhood leukaemia in children under 5 years of age in close vicinity of nuclear power plants . . . . . . . . 13 Jadwiga Lembas-Bogaczyk et al.: Assessment of exposure to carbon monoxide group of firefighters from fire fighting and rescue units . . . . . . . 18 Ma∏gorzata Michalska et al.: Marine bioearosol in the area of Gdaƒsk Bay . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Nimfa Maria Stojek: The risk on contact people with different serotypes of sticks the Yersinia . . 29 Jaros∏aw Domaradzki: Impact of selected family socio-economic factors on coordinational predispositions of children . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 Jakub Pokrywka et al.: Variability of posture types in children from polluted environment . . . 43 Pawe∏ Pos∏uszny et al.: Body fat levels in rural children in younger school age from Copper Basin from south-western Poland . . . . . . . . . . . . . . . 50 Agnieszka Wasiluk: Three-year observation of physical development of students of physical education originating from various environments . . . 58 Ewa Nogaj et al.: The occurrence of calcium in pharyngeal tonsils of children dependent on gender, living place and influence of passive smoking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Agata Wypych-Âlusarska et al.: Short questionnaire – a reliable tool for screening of childhood asthma? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 Teresa K∏apeç et al.: Salmonellosis as still present environmental hazards to humans and animals . . 79 Agnieszka Stankiewicz et al.: Health risk assessment standards of cyanobacteria bloom occurrence in bathing sites . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Pawe∏ Gaç et al.: Blood selenium concentration in various populations of healthy and sick people – review of literature from the years 2005–2010 . . 93 Danuta Wojcieszyƒska et al.: Biochemical and physiological effects of phenols on human health . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105

Tomasz Pietraszkiewicz: Roma children’s health – the important problem of environmental medicine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Karl Ernst von Muehlendahl et al.: How to explain the importance of human biomonitoring Aleksandra Moêdzierz et al.: Concentration levels of BaP in outdoor air of Upper Silesia towns in the years 1983–2005 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brunon Zem∏a et al.: Mortality trends for most common types of cancer in Silesia Voivodeship in short term projection . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zofia Ko∏osza et al.: Survival of cervical cancer patients in Silesia in the years 1999–2001 . . . . Brunon Zem∏a et al.: Thyroid cancer among Silesia females population . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andrzej Kot∏owski et al.: Toxocara eggs in children kindergartens in tri-city area and evaluation of interdependence quantification of invasion with frequency of antibodies incidence among population under study . . . . . . . . . . . . . Renata Matuszewska et al.: Health risk for children resulting from Legionella occurrence in water network of children’s wards in hospitals . . . Lucyna Kapka-Skrzypczak et al.: The metabolic syndrome and oxidative stress – possibilities of dietotherapy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewa Ku∏agowska et al.: Home long-term care in Poland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

88

7 11

15

24 32 39

45

51

57 64

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


VOL 14 No 3:

VOL 14 No 4:

David C. Bellinger: Recent Studies of Lead Neurotoxicity in Children: Old Metal, New Questions . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Loreta Strumylaite et al.: Cadmium carcinogenesis – some key points . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gabriela Sàkol et al.: Suitability of three cultivars of coral bells (Heuchera cvs.) to bioremediation of cadmium (Cd), lead (Pb) and zinc (Zn) from post-mining area in Zag∏´bie Dàbrowskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Agnieszka Koz∏owska et al.: Policyclic aromatic hydrocarbons concentration and mutagenic effects of dust un outdoor environment in Silesian Region . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . El˝bieta Janosik et al.: Impact of energy-saving light sources on the efficiency and comfort vision of elderly people . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Renata Z∏otkowska et al.: Prevalence and risk factors for the cardiovascular diseases in the population of municipal bus drivers . . . . . . . . . . . . . Ewa Og∏odek: Symptoms intensification of posttraumatic stress in individuals performing the job of a medical rescue worker . . . . . . . . . . . . Lucyna Sochocka et al.: Chronic disease in child’s life. Social and psychological aspects in the context of type I diabetes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zbigniew Rudkowski: Notes and impressions from the XVII International Conference “Children’s health – impact of environment, nutrition, chemicals and toxic metals” in Legnica, May 27–28 2011 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Karl Ernst v. Muehlendahl: Pediatric Environmental Medicine: Whence and where to? . . . . . Jan Grzesik: Fukushima – 25 years after Chernobyl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Agnieszka Koz∏owska et al.: Mutagenic and cytotoxic factors in PM10 and PM2.5 fractions in atmosphere in Sosnowiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . El˝bieta Janosik et al.: The efficiency and comfort vision of young people in the energy-save light sources’ lighting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Teresa S∏awiƒska et al.: Lead concentration in blood of school children from Copper Mining area and the level of somatic development at birth . . Pawe∏ Pos∏uszny et al.: Trends in body weight for 7-year boys from different environmental sites of Copper Mining Region . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ewa Ku∏agowska: Staff opinion on work arduousness in the Social Welfare Home . . . . . . . . Gra˝yna Jurczyƒska: Analysis of results of psychological tests carried out of the Social Insurance Institution in Sosnowiec in the years 2003–2008 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sylwia Katarzyna Król et al.: Human colon cancers as a major problem in Poland and in the world – medical and environemental issues . . . . Karina Erenkfeit et al.: Mobbing in the workplace – description and effects . . . . . . . . . . . . . . . Marek Strza∏a i wsp.: Human organism functioning in high altitude . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bo˝ena Mroczek et al.: Report on 10th International Academic Conference “People - Health Environment” of Environmetal Medicine Polish Association, Szczecin 25-26/11/2011 . . . . . . . .

7 13

17

28

40

49

54

59

65

7 9

21

34

42

49 58

66

75 81 90

99

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

89


SPIS AUTORÓW LIST OF AUTHORS VOL 14 Nº 1: Babula M. 67 Bartoszewicz M. 24 Böse-O’Reilly S. 13 Cieszyƒska M. 24 D∏ugosz A. 18 Domaradzki J. 34 Fugiel J. 43, 50 Gaç P. 93 Guzik U. 105 Heudorf U. 13 Hupert-Kocurek K. 105 Jamsheer-Bratkowska M. 85 Kasznia-Kocot J. 75 K∏apeç T. 79 Kwapuliƒski J. 67 Lembas-Bogaczyk J. 18 Lob-Corzilius T. 13 Otto M. 13 Marsza∏ek J. 105 Maziarka D. 85 Michalska M. 24 Nogaj E. 67 Nowacki J. 24 Pawlas K. 93 Pokrywka J. 43, 50 Pos∏uszny P. 43, 50 Schmidt S. 13 Skotak K. 85 S∏owiƒski J. 75 Stankiewicz A. 85 Stojek N.M. 29 Stroczyƒska-Sikorska M. 79 Strumylaite L. 7 Suflita M. 67 Tokarczyk I. 18 von Mühlendahl K.E. 13 Wasiluk A. 58 Wojcieszyƒska D. 105 Wypych-Âlusarska A. 75

VOL 14 Nº 2: Banasik T. 32 Cyranka M. 57 Juszko-Piekut M. 15 Kapka-Skrzypczak L. 57 Ko∏osza Z. 24, 32 Kosiƒska M. 64 Kot∏owski A. 45 Kowalewska B. 45

90

Krogulska B. 51 Kruszewski M.K. 57 Ku∏agowska E. 64 Linnemann J. 11 Matuszewska R. 51 Moêdzierz A. 15 Niedêwiecka J. 57 Nowak-Kapusta Z. 64 Otto M. 11 Pietraszkiewicz T. 7 Rudziƒska M. 45 Skrzypczak M. 57 Stojko J. 15 von Muehlendahl K.E. 11 Zem∏a B. 24, 32, 39

VOL 14 Nº 3: Bellinger D.C. 7 Brewczyƒski P.Z. 17, 49 Dàbkowska B. 49 Janosik E. 40 Jasiƒski R. 28 Kapka-Skrzypczak L. 28 Koz∏owska A. 28 ¸aciak M. 40 Marzec S. 40 Mechonosina K. 13 Miros∏awski J. 17 Muszyƒska-Graca M. 49 Noczyƒska A. 59 Nowicka J. 40 Ochota P. 17 Og∏odek E. 54 Pawlas N. 28 Rudkowski Z. 65 Sàkol G. 17 Skiba M. 49 Sochocka L. 59 Strumylaite L. 13 Wojty∏ko A. 59 Wyl´˝ek P. 49 Zachara J. 40 Zaciera M. 28 Z∏otkowska R. 49

G∏àb G. 90 Grzesik J. 9 Ignasiak Z. 42 Indyk A. 81 Janosik E. 34 Jurczyƒska G. 66 Kapka-Skrzypczak L. 75 Kowalska-Pawlak A. 21 Koz∏owska A. 21 Król S.K. 75 Ku∏agowska E. 58 ¸aciak M. 34 Marzec S. 34 Mroczek B. 99 Nowicka J. 34 Olewiƒska E. 21 Ostrowski A. 90 Pawlas N. 21 Pokrywka J. 42, 49 Pos∏uszny P. 49 S∏awiƒska T. 42 Strza∏a M. 90 Szygu∏a Z. 90 Âmietana M. 99 von Muehlendahl K.E. 7 Zachara J. 34

VOL 14 Nº 4: Dudziƒska L. 81 Erenkfeit K. 81 Fugiel J. 42, 49

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)


INFORMACJA NAUKOWA

Informujemy, ˝e zosta∏a wydana publikacja opracowana przez prof. dr hab. n. med. Henryk´ Langauer-Lewowickà pod tytu∏em Bibliografia publikacji pracowników Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego za lata 1950–2010 (IMPiZÂ, Sosnowiec 2012, ISBN 978-83-931504-9-6). Ta cenna publikacja zawiera spis 2413 prac wykonanych w Instytucie Medycyny Pracy i Zdrowia Ârodowiskowego w Sosnowcu w latach 1950–2010 i stanowi tym samym przeglàd tematyki naukowej Instytutu.

Nak∏adem IMPiZÂ wydano równiez publikacj´ autorstwa prof. dr hab. n. med. Jana Grzesika pod tytu∏em: Problemy ochrony zdrowia górników (Sosnowiec 2011, ISBN 978-83-931504-2-7) Praca jest oparta o szerokà wiedz´ Autora na temat zdrowia w górnictwie w´gla kamiennego oraz jest wyrazem szczerej pasji autora. Jest napisana z myÊlà o poprawie warunków pracy w górnictwie, tj. w tej wa˝nej dziedzinie gospodarki narodowej.

Informacje dotyczàce zakupu wymienionych publikacji dost´pne sà pod numerem tel. 32 266 08 85

Medycyna Ârodowiskowa / Environmental Medicine 2012; 15 (1)

91

Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 1/2012  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you