Issuu on Google+

Het Hiernog maals Research document Grafische Vormgeving Minor Gamification Florian Verhagen 2014


2.


INHOUD

Inhoudsopgave

2-3

Een onderzoek kiezen

4-5

Researchvraag

8-9

Het onderwerp uitpluizen

10-11

Research vormtaal

12-15

Mijn Tumblr-blog

16-17

Films & Literatuur

18-23

Tot Zover Museum

24-27

Externe partner vinden

28-29

Mijn positie bepalen

30-31

Research conclusies

32-37

Beeldbank

39-43

Mijn afstudeerproject

44-45

De bibliografie

46-47

3.


RESEARCH DOCUMENT

Een onderwerp kiezen Eindexamen research Researchdocument 2014

4.


RESEARCH DOCUMENT

Het zoeken naar het juiste onderwerp is een belangrijke taak voor het eindexamen. Je wilt namelijk geen onderwerp kiezen dat uiteindelijk een blok aan je been wordt. Ik ben gestart vanuit mijn fascinaties.

Fascinatie Sinds mijn eerste aanraking met de dood, het overlijden van een naaste (mijn opa in het jaar 1998), heb ik een fascinatie voor begraafplaatsen ontwikkeld. Op deze plekken heerst een bepaalde rust die je nergens anders vindt. Het is een plek van verdriet, maar tegelijk ook van vrede en schoonheid. Op een prachtige zomerse dag vind ik het werkelijk heerlijk om een kerkhof af te struinen. De dood vind ik een interessant thema, omdat het iets is waar ieder mens mee te maken krijgt. Onderwerp Vanuit mijn fascinatie ben ik gaan toewerken naar een geschikt onderwerp voor mijn eindexamen. Een begraafplaats op zichzelf vond ik niet voldoende om als afstudeerproject te gebruiken, dus ben ik het thema dood breder gaan bekijken. Dit thema heb ik voor mezelf onderverdeeld in categorieën: •(On)sterfeljkheid • Rouwverwerking

• Online overlijden • Religie

(On)sterfelijkheid is een drang die door nieuwe ontwikkelingen in de technologie steeds realistischer wordt. Denk aan 3D geprinte organen, futuristische geneesmiddelen tegen kanker en gezichten volgespoten met botox om veroudering tegen te gaan. Deze categorie

voelt meer als autonoom, in plaats van sociaal. Bij onsterfelijkheid kan ik protesteren of mensen bewust proberen te maken. Echter, in eerste instantie zie ik het niet als onderwerp waarmee ik mensen kan helpen. Online overlijden is een categorie die zich relateert met het tijdsbeeld van nu. Facebook biedt bijvoorbeeld de mogelijkheid om het profiel van een overledene om te zetten in een herdenkingsplaats. Bij overleden Myspace profielen werd er een MyDeathSpace.com opgezet. Deze categorie is goed te koppelen aan het sociale profiel, omdat mensen zich ontzettend veel op internet begeven en gegevens achterlaten. Religie is een categorie die ik wil gebruiken in mijn onderzoek. Ik ben benieuwd hoe er binnen verschillende religies met de dood wordt omgegaan. Uiteindelijk heb ik gekozen voor rouwverwerking, omdat ik hier de overige categorieën (online overlijden en religie) wellicht aan kan koppelen. Dit onderwerp valt ook goed binnen het sociale profiel te plaatsen. Met gamification kan ik een hulpmiddel aanbieden om het rouwproces dragelijker te maken of aangenamer te doorlopen.

5.


RESEARCH DOCUMENT

Een onderwerp kiezen Eindexamen research Researchdocument 2014

6.


RESEARCH DOCUMENT

Met mijn afstudeerproject wil ik een bepaalde relevantie behalen. Deze relevantie zie ik vooral in het helpen van mensen of een andere visie bieden op een bepaald onderwerp.

Sociaal Met rouwverwerking zie ik een duidelijke link met mijn uitstroomprofiel Social practise. Hiermee heb ik een doel om als ontwerper iets vóór mensen te kunnen betekenen. Ik vind het interessant om te onderzoeken hoe nieuwe ontwikkelingen van de 21e eeuw onze kijk op de dood hebben beïnvloed. Denk hierbij aan televisieprogramma’s zoals BNN’s ‘Over mijn Lijk’, het internet en social media of technieken zoals resomeren en cryomeren. Als grafisch ontwerper wil ik een methode vinden om het rouwproces op een nieuwe manier te ervaren. Relevantie De dood is een onderwerp waarop nog steeds een taboe ligt. Als sterveling vermijd je liever het feit dat je sterfelijk bent. Door een thema te kiezen waar niet vaak over gesproken wordt, heb ik het gevoel dat juist daar iets te vinden is. Met een uniek onderwerp wil ik ook een uniek en verrassend project creëren. De dood is iets wat je veel terug ziet in de actualiteit. Het NRC Handelsblad startte in 2013 de serie ‘Nabestaan’, waarin verschillende verhalen van mensen

belicht werden. Er komen ook artikelen voorbij over nieuwe uitvaartechnieken zoals resormeren en cryomeren. Verder worden er door organisaties diensten aangeleverd die met de dood gerelateerd zijn. Bij een overlijden kunnen gegevens op het internet blijven bestaan. Er zijn websites die de mogelijkheid bieden om een ‘kluis’ aan te schaffen waar men persoonlijke gegevens/data kwijt kan, waar de nabestaanden na de klant zijn dood in kunnen. Facebookprofielen worden herdenkingsplaatsen en altaren van de overledene. Privacy is iets wat nu een actueel thema is, dus is het wellicht ook van belang wat er na de dood met online data gebeurt. Ten slotte wil ik met rouwverwerking hulp kunnen bieden aan mensen die hun dierbaren hebben verloren. Het rouwproces is zeer persoonlijk, maar ik denk dat er met de juiste methodes hulp geboden kan worden om dit proces te versoepelen. Tijdens mijn onderzoek wil ik meer te weten komen over het rouwproces. In het begin is het vooral belangrijk om zoveel mogelijk informatie te verzamelen, om deze informatie vervolgens de filteren op bruikbaarheid.

7.


RESEARCH DOCUMENT

Research vraag Eindexamen research Researchdocument 2014

8.


RESEARCH DOCUMENT

Researchvraag

Hoe kan een ontwerper ervoor zorgen dat men in levende vorm, het verwerkingsproces van de eigen dood kan bijstaan?

Researchvraag Hoe kan een ontwerper ervoor zorgen dat men in levende vorm, de nabestaanden tijdens het verwerkingsproces van de eigen dood kan bijstaan? Het begon met de gedachte dat nabestaanden opgezadeld worden met keuzes die gemaakt moeten worden, zoals financiële keuzes en het regelen van de uitvaart. Sommige zaken zijn al vooraf geregeld, maar andere ook weer niet. Wat voor muziek er wordt gedraaid tijdens de uitvaart wordt vaak pas na het overlijden besloten. De film PS I Love You is een inspiratiebron geweest tijdens het begin van mijn project. Hierin verliest een vrouw haar man, maar zij krijgt na zijn dood brieven van hem. Deze brieven heeft hij opgestuurd toen hij nog levend was, met het idee dat hij ging sterven. Met dit idee in mijn achterhoofd heb ik mijn onderzoeksvraag geformuleerd. Ik wil een innovatief project neerzetten om een andere kijk op de dood/rouwen te creëren. Rouwen kan als een probleem gezien worden. Het is een proces vol verdriet. Het is iets dat nodig is om verder te gaan, maar voor sommige mensen is het lastig om de draad weer op te pakken. Met mijn

project wil ik niet zo zeer een oplossing bieden, maar meer een hulpmiddel dat mensen kunnen inzetten om het rouwen gemakkelijker te maken. De dood is iets waar letterlijk iedereen mee te maken krijgt. Het is een onderwerp dat om mensen draait en een wezenlijke rol speelt binnen de maatschappij. Deelvragen Bij deze onderzoeksvraag heb ik ook deelvragen opgesteld. Met deze deelvragen wil ik het onderwerp en het doel verfijnen. Ze dienen ervoor om uiteindelijk tot een conclusie te komen. - Wie is de doelgroep? - Wil ik me richten op Nederland, of internationaal? - Kan er een nieuw ritueel worden ontworpen met betrekking tot het rouwproces? - Kan het rouwproces worden gezien als een spel dat je ‘uit kunt spelen’? - In hoeverre kan er humor worden ingezet bij dit onderwerp? - Is er een generalisatie te vinden in het rouwproces? (Zijn er algemeenheden waar nabestaanden mee te maken krijgen tijdens het verwerkingsproces?) - Hoe beleven jongeren de dood en de rituelen? Zijn deze veranderd door de tijd heen?

9.


RESEARCH DOCUMENT

Het onderwerp uitpluizen Eindexamen research Researchdocument 2014

10.


RESEARCH DOCUMENT

Het overzicht

Tijdens het onderzoek is het belangrijk om het overzicht te behouden. Ik zorg voor een vaste vormtaal in mijn onderzoek en houd op Tumblr.com een blog bij. Doel Tijdens mijn onderzoek wil ik de vier genoemde categorieën gaan verkennen. De dood is een breed thema en in de beginfase van mijn onderzoek wil ik deze breedte gaan doorspitten. Door kennis uit verschillende richtingen te halen, hoop ik een gelaagdheid in te brengen binnen mijn project. Uiteindelijk wil ik mijn onderzoek, laagje voor laagje, steeds verder specificeren. De lading aan informatie moet worden uitgedund, zodat ik uiteindelijk met het juiste materiaal overblijf: het materiaal dat nodig is voor de uitwerking van mijn project. Hoe? Het is belangrijk dat ik mijn onderzoek overzichtelijk én inzichtelijk maak voor anderen. Hiermee creër je tegelijkertijd ook geen chaos voor jezelf. Ik blijf in mijn achterhoofd houden dat het duidelijk moet zijn voor iemand anders. Dit doe ik door een vaste vormstijl te gebruiken binnen mijn onderzoek. Alle brainstorms zien er qua vorm hetzelfde uit, ook al zijn ze qua inhoud totaal verschillend van elkaar. Het onderzoek print ik telkens op hetzelfde formaat en hetzelfde papier. Veel van mijn research is afkomstig van het internet. In plaats van de links en websites uit te printen op papier, bewaar ik deze op een kassiewijle.tumblr.com Hierop houd ik een blog bij van beeldmateriaal, video’s en bronnen. Dit is een overzichtelijke manier van werken als je de juiste Tumblr theme uitkiest. De theme ‘Syndex’ werkt voor mij persoonlijk ontzettend fijn. Gesprekken die ik met de begeleidende docenten heb, kunnen vaak ontzettend snel gaan. Zeker als je maar tien minuten de tijd hebt en er wachtende na je zijn en

de begeleiders aan een strikt tijdschema moeten voldoen. Je probeert met al je concentratie vermogen dingen te onthouden en te noteren, maar soms vergeet je alsnog het een en ander. Een manier om dit voorkomen is het opnemen van de gesprekken. Ik doe dit met mijn opneemapparaat ZOOM-H1 en dit werkt onwijs handig als je geheugen je in de steek laat of je hoge snelheids notities te onleesbaar zijn geworden. Wat? Op pagina 12 t/m 15 zie je voorbeelden van mijn onderzoek. De literatuur en films die ik heb gebruikt kun je zien vanaf pagina 16. Waarom? Tijdens mijn onderzoek wil ik voldoende informatie verzamelen om mijn researchvraag te beantwoorden. Hoe kan een ontwerper ervoor zorgen dat men in levende vorm, de nabestaanden tijdens het verwerkingsproces van de eigen dood kan bijstaan? Door middel van deelvragen maak ik het onderzoek steeds verfijnder. Met dit onderwerp wil ik een link leggen met de social practise, met gamification als ondertoon. Gamification/playful design zal een belangrijke rol gaan spelen in mijn project, maar het sociale aspect zal de overhand nemen. Met een project over rouw wil ik nabestaanden een hulpmiddel bieden voor het verwerkingsproces. Het project kan ook een nieuwe kijk op de rituelen binnen rouwverwerking/overlijden bieden. Een hulpmiddel kan ook veranderen in een discussie over het onderwerp. Met mijn project kan ik met mijn eigen fascinatie (autonome gedachte) iets bijdragen aan de wereld (sociaal). Een commerciële denkrichting sluit ik hierin niet uit, maar het sociale aspect zal altijd de leiding nemen.

11.


RESEARCH DOCUMENT

Research vormtaal Eindexamen research Researchdocument 2014

12.

05 04

Herdenking

Graduation project WDKA Gamification Florian Verhagen

2014


RESEARCH DOCUMENT

20 03

Graduation project WDKA Gamification

(on)Sterfelijk

As als zaad voor planten

Overpopulatie

Stervensdruk

Florian Verhagen

Hergebruik

Recycable human

Islam

Jodendom

In zee

Veilingen

Gravediggers

Urn

As uitstrooien

Thuis neerzetten

Marktplaats

Veel spullen

Astro-TV

Geesten

Status

(on) Sterfelijk

Tegen ‘iets’ praten

Je dood geven voor een ander

Donor

Grote Donor Show

Ja/Nee

Geen muziek

Islam

Bekend

Einstein’s brein

Jaarringen

Invriezen

Nederlands

Waking up in the future

Ouderwets

Oude Egyptenaren

2014 Reïncarnatie

Rustgevend

Elvis

Jim Morrison

Bekende graven Genezen

Levensverwachting Medicijnen Het gaat door Je verwerkt niet

P.S. I Love You Geen acceptatie

20

Humor

Herinnering Begraafplaats

Verschillende culturen

Digitale plek om terug te keren

Spullen gaan naar

Testament

Playlist gaat naar

Geld gaat naar

Reïncarnatie

As strooien

Ouderwets

Begraafplaatsen Droevig

Rustgevend

Facebookwall

Na je dood nog berichten geven

Vormgeving

Reïncarnatie

Grafsteen tekst

Rustplaats

Begraafplaats The Bloemen Last Image Natuur

Digitaal venster

Geluidsfragmenten

You are there

Met de wind

Van je af schrijven

Foto’s Schrijven TheGedachten Last Image op papier

Schokkend

Blauwe inkt stempel

Oorlogsgebieden

In zee

Urn

Medicatie

Thuis neerzetten

Char

Slaappillen

Astro-TV

Tegen ‘iets’ praten

Wat denk je?

Wat gebeurt er met je?

Urn

Rituelen

Doelen stellen

Zwarte kledij

Oorlogsdieren monument

WTC monument

Bidprentje

Gemis van geluiden

Geluiden

Stemgeluid

Verderven

Bloemen

Nooit alleen

Steun

Familie en vrienden

Leven

Status

Pyramides

Items meenemen

Depressie

Foto’s

Huisaltaar

Farao’s

Protest

Kübler-Ross

Kleding

Bloemenzee

Monumenten

Alcohol

Ontkenning

Geesten

Waar ga je heen?

Online

Holocaust monument

Florian Verhagen

Familie en vrienden

Witte kledij Facebookwall

Graduation project WDKA Gamification

2014

Reïncarnatie

Keuzes

In memorium

Begraafplaats

Persoonlijk

Hoe wil je herinnerd worden? Al eeuwen hetzelfde Herinneringsplek Veel spullen Tegen geesten praten

Met de wind

Muziek

Narcisme

RouwGeplande dood

Vormgeving

As uitstrooien In zee

Van deze foto ga je dood

Advertising 03 Autonoom

Grootste doodsoorzaak Jezus Geëerd

Poule des Doods

Boeken

Florian Verhagen

Voortleven als pixel

Status

India

Graduation project WDKA Gamification

Digitale reïncarnatie

Herdenking

Museum

Locatie

Droevig

05 Chinees Witgeld Rituelen 04 Voorbereiding

Karma

Begraafplaats

Eeuwig leven/jong blijven

Sober

Reïncarnatie

Anti-rimpel

Botox

Gemummificeerd

Christendom Muziek

Kwade geesten

Christelijk

Surinaams

Zang

Char

Witgeld

Chinees

Surinaams

Strooien bloemen

Objecten

Florian Verhagen

2014

Yin & Yang

Culturen

Donor

Chinees Met de wind

Graduation project WDKA Gamification

Tot zover

03

Hergebruik van mensen

Spullen

Nieuwe functie

Dood biedt leven

18 2014

Goden/geloof

Erbij stilstaan

10 min. stilte

Oorlog

Landelijk

Stoet

Mensen

Stille tocht

Spandoeken

Fakkels

13.


RESEARCH DOCUMENT

Research vormtaal Eindexamen research Grafisch Ontwerp 2014

14.

15

04

Herdenking

Graduation project WDKA Gamification Florian Verhagen

2014


RESEARCH DOCUMENT

05 04

Graduation project WDKA Gamification Florian Verhagen

Herdenking

25 2014 03

“Een definitief, onherroepelijk afgescheiden zijn van een geliefde.” Bertie Baets “In zekere zin wordt iemand na zijn dood een ander mens.” Erik de Maaker

Bloemen zijn zeer betekenisvol bij rouw. Een symbool

Palestijnse moeder heeft een bijzondere manier van rouwen. Ze heeft een tuin aangelegd voor haar zoon en de planten groeien in granaathulsen, als protest tegen de onrust tussen de Israëliërs en de Palestijnen. Protest rouwen

18

03

“Onze eigen survival.” Frénk van der Linden “Je leeft verder omdat je zelf niet dood bent. Je leeft verder, domweg, omdat je voeten blijven lopen.” Frénk van der Linden

Florian Verhagen

2014

“Ze zetten een foto van een overledene in huis neer, bezoeken een graf of andere gedenkplaats. Afhankelijk van persoon, tijdstip en plaats is deze daad betekenisvol. Maar altijd slechts voor die ene persoon die het op dat moment doet.” Erik de Maaker “Religies geven antwoorden op onbegrijpelijke vragen, hun functie is om betekenis te geven.” Erik de Maaker “Ik vond mezelf een onmens.” Frénk van der Linden

“Onze eigen survival.” Frénk van der Linden

Grafgeschiedenis van de 21e eeuw. “Huilen maakt het menens.” Tombes die passen bij het tijdsbeeld Florian Verhagen Het hiernamaals “Vervullen deze rituelen nog wel hun functie? Zijn er geen nieuwe rituelen te verzinnen?” Aandenken aan de Joden slachtofFlorian 2014 19Verhagen fers zijn onpersoonlijk, maar door de kwantiteit komt het toch binnen. 03 “Een digitale gedenkplaats.” Herdenking zonder gezicht Florian Verhagen Graduation project WDKA Gamification

Tot zover

Graduation project WDKA Gamification

Rouw

“De dood laat zich niet ontritualiseren. Van alle belangrijke gebeurtenissen in het leven is de dood de enige die niet zonder ritueel kan.” Erik de Maaker

Florian Verhagen

Rabih Mroué – The Pixelated Revolution

The Last Image

De solotentoonstelling van kunstenaar en

The Pixelated Revolution is het eerste deel

theatermaker Rabih Mroué (Beiroet, 1967),

van de tentoonstellingsserie The Last Image,

te zien tot en met 8 juni 2014, gaat over de

die gaat over de driehoeksverhouding tussen

dood door het oog van de lens.

de dood, de lens en de toeschouwer. Sinds de uitvinding van de camera in de 19e eeuw

Knuffels en bloemen als herdenkingsmonument van het ongeluk naast de weg. Plaatselijke herdenking

Was ooit het gezegde ‘de pen is machtiger

lijkt de mens in toenemende mate gefasci-

dan het zwaard’, tegenwoordig luidt het ‘de

neerd door het sterven. Alsof het mogelijk

iPhone is machtiger dan de Kalasjnikov’.

zou zijn om met de camera het ongrijpbaarste

Mroué’s multimedia-installatie The Pixelated

en onbegrijpelijkste moment uit een mensen-

Revolution, die eerder werd gepresenteerd

leven vast te leggen en te snappen. Met de

tijdens Documenta 13 (2012), toont schokken-

opkomst van digitale media is het weergeven

de beelden van Syrische burgerjournalisten,

van de dood in overdrive gegaan: iedereen

die met hun telefoon per toeval de scherps-

met een smartphone en een internetverbin-

chutter filmen die hen doodt. De camera valt

ding kan en zal iets toevoegen aan de almaar

op de grond wanneer de filmer wordt ge-

groeiende hoeveelheid content over de over-

raakt. ‘Syrians are filming their own death,’ zo

gang naar gene zijde. Soms bij wijze van af-

begint Mroué zijn verhaal. Wat volgt is een

scheid, soms uit protest, soms ter bewijsvoe-

onthutsende pas de deux tussen iemand met

ring, soms uit puur voyeurisme. ‘Sometimes

een smartphone en een persoon met een ge-

the show begins after it finishes,’ zegt Rabih

weer, die elkaar ombrengen met wat ze in hun

Mroué. Welk verhaal vertelt een laatste beeld?

handen houden. De sniper vermoordt de fil-

Museum Tot Zover presenteert met The Last

mer door hem (of haar) neer te schieten. De

Image een overzicht.

“Ik zoek naar nabijheid van de over-

ledene. Niet door te praten met an(on)Sterfelijk deren maar door dingen te doen, bij-

“Als dode donateur verdien je net wat meer status.” Florian Verhagen

door hem onmiskenbaar als dader te ontmaskeren en te beschuldigen.

Florian Verhagen

voorbeeld wandelen Donor en naar muziek luisteren. Ik moet er in mijn hoofd Donor kebab mee bezig blijven. Botox Bertie Baets Fountain of Youth Rimpelvrij

Onsterfelijk Onoverwinnelijk

footage van de filmer, op internet openbaar gemaakt, ‘vermoordt’ vervolgens de sniper

Graduation project WDKA Gamification

2014

Over mijn lijk

Ouderdomsfobie Doodgaan is voor mietjes

Sleutelfiguur Rabih Mroué (Beiroet, 1967) werkt op het snijvlak van beeldende kunst, journalistiek, theater, performance en vertelkunst. Hij bedient zich van een nieuwe vorm, de lecture-performance, waarbij hij literaire lezingen geeft (compleet met powerpoint-presentatie) die feiten en fictie verweven tot een nieuw verhaal. Door zijn complexe en gevarieerde werk

Superheroes

Zombie

heeft hij zich ontwikkeld tot een sleutelfiguur binnen een nieuwe generatie kunstenaars in Beiroet. Zijn werk handelt over onderwerpen die in het actuele politieke klimaat van Liba-

Voortleven

Genezing ziektes Wetenschap

non onbesproken blijven. In 2011 ontving hij de Prins Claus Prijs. Ga hier naar zijn biografie op Wikipedia. Of lees hier een artikel op krachtvancultuur.nl.

Onsterfelijk Genetische manipulatie

Reïncarnatie

Klonen Digitale onsterfelijkheid

15.


BRONNENLIJST

Mijn Tumblr blog kassiewijle.tumblr.com Researchdocument 2014

16.


BRONNENLIJST

17.


BRONNENLIJST

Films & Literatuur Eindexamen research Researchdocument 2014

18.


BRONNENLIJST

19.


BRONNENLIJST

20.

Rauwe Rouw Jan C. van der Heide

Koning van de kist Pieter Jouke Michiel Peereboom

Handboek voor de dood Bram Hulzebos Anja Krabben

Rouw op je dak Jos Brink

De Dood Leeft Tropenmuseum

Speculative Everything Anthony Dunne Fiona Raby

Black Mirror Seizoen 2 - episoide 1 Be right back

P.S. I Love You Richard LaGravenese


BRONNENLIJST

Bronmateriaal

Internet is een goede bron voor informatie, maar op den duur wordt dit toch te beperkt. Literatuur en mensen uit het vak bieden nieuwe inzichten. Bronmateriaal Er zijn veel boeken geschreven over rouwverwerking. Zowel theoretische/academische boeken als persoonlijke verhalen. Een aantal van deze boeken heb ik gevonden in de openbare bibliotheek van Rotterdam. Hier heb ik een selectie gemaakt van de boeken die relevant zijn voor mijn project. Na elke uitleg volgt een korte samenvatting van het boek. Koning van de kist Via bol.com heb ik het boek ‘Koning van de kist’ besteld. Het is een humoristisch boek over de dood met een apart hoofdstuk over rouwverwerking. Dit boek helpt mij om de deelvraag: “In hoeverre kan ik humor inzetten bij dit onderwerp?” te beantwoorden. Een humoristische voorbereiding op het onvermijdelijke Dit is een van die boeken die je gelezen moet hebben voor je sterft. Koning van de Kist haalt de dood uit het verdomhoekje en laat je met veel plezier alle hoeken van de grafkamer zien. Hoe zorg je ervoor dat het grootste deel van de erfenis jouw kant op komt? Met welke bijna-doodervaring kun je echt niet meer aankomen op een feestje? Nog nooit werd dit treurige onderwerp zo bedroevend grappig beschreven. Kortom, het ultieme cadeauboek voor mensen van wie je vermoedt dat ze ooit nog eens zullen sterven. Of voor jezelf natuurlijk. Want waarom zou je niet stiekem een beetje mogen genieten van de dood? Rauwe Rouw Rauwe Rouw is een boek van J.C. van der Heide uit 2002. De auteur vertelt theoretisch én psychologisch over het onderwerp. Van der Heide is een ervaringsdeskundige, omdat hij zijn vrouw heeft verloren. Dit was ook de reden om het boek te gaan schrijven. Als conclusie vertelt hij min of meer: ‘Het is van belang,

een rouwende nooit in de steek te laten. Het enige dat een rouwende namelijk kan doen voor eigen ‘genezing’ is praten. En dat bijvoorbeeld tegen iemand als u... omdat je rouwen niet in je eentje kunt.’ Rauwe Rouw, na sterven en dood... is een zelfhulpboekje voor nabestaanden. We worden er in het leven allemaal, niemand uitgezonderd, geconfronteerd met de dood en met rouw. Je geliefde nooit meer kunnen horen, voelen, zien, ruiken, proeven is het ergste dat er is. Nooit meer een simpele kus of aanraking, een streling. En of dat nu om een familielid, partner, kind of iemand anders gaat, de dood is aardse realiteit. Handboek voor de dood Handboek voor de dood is geschreven door Bram Hulzebos en Anja Krabben. Het telt zes hoofdstukken met praktische en theoretische informatie over de dood en heeft een apart gedeelte over rouwverwerking. Je kunt er niet aan willen denken, maar ooit gebeurt het. Je gaat dood. Sommige mensen kunnen zich tijdens hun ziekbed enigszins voorbereiden, andere overkomt het plotseling. En dan blijkt: niets geregeld. Toch wordt nadenken over alles wat met de dood te maken heeft, steeds gewoner. Mensen willen ook meer en meer hun eigen invulling geven aan begrafenisrituelen, van rouwkaart tot grafsteen hun eigen stempel op de dingen drukken. Maar waar te beginnen met je oriëntatie op al die mogelijkheden? Het ‘Handboek voor de dood’ biedt uitkomst. Van stervensbegeleiding tot etiquettekwesties, van rituelen tot een bloemlezing toepasselijke teksten voor rouwkaarten en advertenties. Een nuchter en pragmatisch overzicht.

21.


BRONNENLIJST

22.

Rauwe Rouw Jan C. van der Heide

Koning van de kist Pieter Jouke Michiel Peereboom

Handboek voor de dood Bram Hulzebos Anja Krabben

Rouw op je dak Jos Brink

De Dood Leeft Tropenmuseum

Speculative Everything Anthony Dunne Fiona Raby

Black Mirror Seizoen 2 - episoide 1 Be right back

P.S. I Love You Richard LaGravenese


BRONNENLIJST

Rauw op je dak Bij dit boek vond ik vooral de titel heel sterk. Het heeft humor en is enigszins poëtisch. Het is geschreven door Jos Brink, de overleden BN’er en voormalig tv-presentator. Rouwen betekent een moeilijke weg gaan: je weet dat je kunt lopen, maar je wilt eigenlijk niet verder. Er ligt een onoverzichtelijk traject voor je. Een rouwproces geeft uitdrukking aan pijn en verdriet, twee grote emoties die onlosmakelijk aan elkaar zijn verbonden. Het is een weg die je toch moet gaan. Naar een horizon waar hemel en aarde wellicht weer bij elkaar komen... De Dood Leeft Tijdens mijn bezoek aan het uitvaartmuseum Tot Zover in Amsterdam viel mijn oog op dit magazine van het Tropmuseum. Hierin worden vele rituelen binnen de dood besproken. Ook staan er interviews in met nabestaanden en bevat het artikelen over de geschiedenis van graven. Dit blad is een belangrijke bron aan informatie geweest. De persoonlijke verhalen van nabestaanden bevatten mooie zinnen zoals: ‘Ik voelde me een onmens’ of ‘Van alle belangrijke gebeurtenissen is de dood de enige die niet zonder rituelen kan.’ Ook werd er op een originele wijze omgegaan met rituelen, zoals een gedetailleerd stuk over de rol van bloemen bij rouw. Speculative Everything Minordocent Bruno Setola kwam met het boek ‘Speculative Everything’. Dit boek bevat projecten in de kunststroming Designfiction, iets waar ik nog nooit van had gehoord. Dit boek heb ik kort kunnen inzien, maar gaf meteen inspiratie voor een andere manier van ontwerpen. De kunstenaars spelen met toekomstvisioenen, sommige volstrekt bizar en andere juist realistisch

en oplossingsgericht. De kunstenaars stellen de vraag: ‘Wat als?’ en vertellen ons om over alles te speculeren. Op deze wijze komen er nieuwe vooruitstrevende ideeën aan het licht. Black Mirror Theoriedocent Levien Noordeman raadde me aan om een bepaalde aflevering van de serie ‘Black Mirror’ te bekijken. In de tweede aflevering ‘Be Right Back’, van seizoen 2, wordt er een futuristisch verhaal geschetst over ‘leven’ na de dood. Het is een bizarre situatie, maar geheel ondenkbaar als toekomstvisie. De film is zeer autonoom vanwege zijn fictiegehalte, maar het verhaal biedt een sociale dienst om nabestaanden te ‘helpen’. Het sluit goed aan op Designfiction. Martha en Ash zijn een jong stel met een huis op het platteland. Als Ash omkomt bij een verkeersongeluk wijst Martha’s vriendin Sarah erop dat er een nieuwe dienst beschikbaar is die op basis van iemands profiel op de sociale media een virtuele kloon van een persoon kan maken. Martha is eerst in verwarring, maar als ze toch wordt ingeschreven heeft ze “haar man” iets belangrijks te vertellen. P.S. I love you De film P.S. I Love You versterkte bij mij het idee om als levende na te denken over je eigen dood en daarbij ook na te denken wat je voor je nabestaanden kunt betekenen. In deze film krijgt de weduwe opeens een brief van haar overleden man. Hierin staan ‘opdrachten’ die ze moet doen, of plekken waar ze naartoe moet gaan. Het is een mooi gebaar, maar tegelijk ook gevaarlijk omdat ze blijft hangen bij de gedachte dat hij er nog is.

23.


RESEARCH DOCUMENT

Tot Zover Museum Eindexamen research Researchdocument 2014

24.


RESEARCH DOCUMENT

Museum

Het uitvaartmuseum Tot Zover in Amsterdam is een klein museum over de dood. Het museum bevindt zich in de grote begraafplaats De Nieuwe Ooster.

Tot Zover Het uitvaartmuseum Tot Zover leerde ik voor het eerst kennen door zijn reclamecampagne waarbij muppi’s in de grond zijn begraven. Mijn afstuderen werd een reden om het museum daadwerkelijk te gaan bezoeken. Het museum bevindt zich bij een groots kerkhof, genaamd de Nieuwe Ooster. Dit kerkhof wordt betiteld als een herdenkpark. De rust die er heerst, wordt versterkt door grote bomen en brede paden. Het museum zelf is geplaatst bij de ingang van het park en is klein van stuk. Het was leuk om te zien dat de medewerkers zeer geïnteresseerd waren in waarom ik nou eigenlijk naar het museum kwam. Toen ik vertelde wat ik studeerde, werd me verteld dat er meerdere studenten van de kunstacademie een bezoekje hebben gebracht. Tot Zover heeft een vaste tentoonstelling en een tentoonstelling die om de zoveel tijd verandert. De vaste tentoonstelling biedt onder andere inzicht in de verschillende religies en de rituelen daarvan. Met een audiotour (headset) wordt uitgelegd dat er binnen Nederland veel bevolkingsgroepen leven met ieder hun eigen rituelen en begraafwijzes. Het interessante hierbij zijn juist ook de overeenkomsten. De vaste tentoonstelling bestaat verder uit historisch materiaal over de uitvaart in Nederland. Van lijkenwagens tot rouwkleding en van rouwbloemen tot gekleide hoofden.

Last Image De solovoorstelling ‘The Last Image’ van Rabih Mroué was een indrukwekkende expositie. Hierbij kwam ik er wel achter dat de gedachtegang van zijn project mij te luguber en heftig is. Als ik het in een sociaal daglicht zou moeten zien, zou ik het vooral onder bewustwording plaatsen. Mroué laat de kracht van een beeld zien. Het is wel zeer interessant om na te denken wat je als overledene achterlaat. The Pixelated Revolution is het eerste deel van de tentoonstellingsserie The Last Image, die gaat over de driehoeksverhouding tussen de dood, de lens en de toeschouwer. Sinds de uitvinding van de camera in de 19e eeuw lijkt de mens in toenemende mate gefascineerd door het sterven. Alsof het mogelijk zou zijn om met de camera het ongrijpbaarste en onbegrijpelijkste moment uit een mensenleven vast te leggen en te snappen. Met de opkomst van digitale media is het weergeven van de dood in overdrive gegaan: iedereen met een smartphone en een internetverbinding kan en zal iets toevoegen aan de almaar groeiende hoeveelheid content over de overgang naar gene zijde. Soms bij wijze van afscheid, soms uit protest, soms ter bewijsvoering, soms uit puur voyeurisme. ‘Sometimes the show begins after it finishes,’ zegt Rabih Mroué. Welk verhaal vertelt een laatste beeld? Museum Tot Zover presenteert met The Last Image een overzicht.

25.


RESEARCH DOCUMENT

Tot Zover Museum Eindexamen research Researchdocument 2014

26.


RESEARCH DOCUMENT

27.


RESEARCH DOCUMENT

Externe partner vinden Eindexamen research Researchdocument 2014

28.


RESEARCH DOCUMENT

Externe partner

Mensen benaderen is een drempel waar ik overheen moet stappen. De expertise van rouwtherapeuten kan ik goed gebruiken om mijn onderzoek te versterken.

Tot zover Tot Zover zou ik als partner kunnen gebruiken om mijn project te exposeren. Een expositie in het museum zelf zou geweldig zijn, maar misschien is dat te hoog gegrepen. Een vermelding op de site zou al een fijne start zijn. Rouwtherapeuten Via internet ben ik op zoek gegaan naar rouwtherapeuten. Ik ben benieuwd naar hun expertise en wil vooral een aantal van mijn deelvragen beantwoorden: - Kan het rouwproces worden gezien als een spel dat je ‘uit kunt spelen’? - In hoeverre kan ik humor inzetten bij dit onderwerp? - Is er een generalisatie te vinden in het rouwproces? (Zijn er algemeenheden waar nabestaanden mee te maken krijgen tijdens het verwerkingsproces?) Via de mail heb ik contact opgenomen met verschillende rouwtherapeuten. Zij zullen dienen als kennispartners. Leoniek van der Maarel Leoniek werkt als rouwtherapeut en is geschoold als orthopedagoog en hypnotherapeut. Ze vindt zichzelf nu, 17 jaar na de dood van haar man, een ex-weduwe. Leoniek is in 2011 opnieuw getrouwd met Hans, een weduwnaar met twee kinderen. Samen hebben ze nu vier kinderen. Truus Breukers Ik ben opgeleid tot Orthopedagoog en ben sinds 2000 zelfstandig gevestigd. In de loop van de jaren heb ik vele trainingen gevolgd over beeldtaal, gezinsdynamiek en hulp bij verlies. Bij Leren over Leven volgde ik de opleiding contextuele hulpverlening. Bij stichting

“Achter de Regenboog” te Utrecht, die zich inzet om kinderen en jongeren te helpen met verlies, ben ik netwerklid en trainer. Via Groene Kruis Service Maastricht begeleid ik gespreksgroepen rouw voor volwassenen. Naast persoonlijke ervaringen met verlies in mijn kindertijd is hierdoor mijn verbinding met rouw gegroeid. Mind Care Rotterdam - Roxanna Salet Mind Care Rotterdam is een praktijk voor psychologische hulpverlening. Bij Mind Care Rotterdam staat de cliënt centraal. Samen met jou bekijken we welke therapie vorm bij je past. Zelf kun je het beste beoordelen wat fijn aanvoelt en wat minder goed werkt. Design partners Mediamatic.net is een culturele instelling in Amsterdam met een website waarop ze verschillende artikelen publiceren. Kunst en nieuwe technologieën staan voorop. Ze onderzoeken de mogelijkheden en uitdagingen die nieuwe technologie biedt aan kunst, design en samenleving. Als partner zou ik mijn projectplan kunnen aanbieden om te zien of ze mij willen ondersteunen tijdens de uitvoering en mee denken over het concept. Mediamatic zou als sparringspartner kunnen dienen. Designblogs Op het internet kun je ook exposeren. Als het project is afgerond wil ik naar verschillende blogs mailen om mijn werk op hun site te plaatsen. www.fontanel.nl www.mediamatic.net www.premsela.nl www.vormplatform.nl

29.


RESEARCH DOCUMENT

Mijn positie bepalen Eindexamen research Researchdocument 2014

30.


RESEARCH DOCUMENT

Positie bepalen

Soms denk ik dat ik autonoom ben, de ene keer juist commercieel en dan weer sociaal. Het ontwerpen is echter niet gebonden aan regels en van profiel naar profiel hoppen zie ik als een positie op zichzelf.

Social practise In het derde studiejaar werden er verschillende ‘practises’ geïntroduceerd. Het hele systeem werd omgegooid en Minors zouden gaan veranderen. Sommige van mijn medestudenten zagen dit als een rampscenario, maar voor mij klonk het juist als muziek in de oren. Bij het vak Grafische Vormgeving kregen we projectopdrachten van Roger Teeuwen waarbij we een keuze konden maken: - Autonomous practise - Commercial practise - Social Practise Ik koos hier telkens voor social practise, maar sloot hiermee de anderen niet uit. Het fijne van ontwerpen is dat er geen ‘ regels’ zijn. De uitkomsten van deze projecten werden in zijn kern misschien sociaal, maar hadden ook aspecten uit de Commercial practise of Autonomous practise. Deze herindeling van richtingen zorgde bij mij voor een helder beeld binnen het vak grafisch ontwerp. En juist door de mogelijkheid om te mixen tussen de disciplines, kan ik mijn positie beter definiëren. Ik ben namelijk een ontwerper. Niet per se sociaal, commercieel of autonoom; gewoon een ontwerper. Ik zou mezelf echter niet zo snel een ontwerper noemen. Eerder een ‘designer’ of ‘creative’, want Engels klinkt natuurlijk véél stoerder. Relevantie Wat ik belangrijk vind, is relevant werk maken. Deze relevantie vind ik het sterkst terug in de social practise, namelijk het helpen van mensen/dieren/de omgeving

met innovatieve ideeën. Daniel Roosegaarde is hierbij een grote inspiratiebron, bijvoorbeeld met het project ‘Smart Highway’. Als kunstenaar werkt hij samen met gemeenten en bouwbedrijven. Deze samenwerking zou naar mijn mening veel vaker moeten plaatsvinden. Studio Roosegaarde is ook een duidelijke mengelmoes van sociaal en autonoom. Gamification Gamification was voor mij een nieuwe term, maar ondanks dat meteen een vertrouwde term. In mijn werk pas ik vaak interactie met gebruikers toe. Ik wist al dat ik een minor ging kiezen binnen de social practise. Gamification was voor mij een logische stap. Tijdens de minor heb ik veel geleerd over de theorie van Gamification. Bij mijn afstudeerproject wil ik deze theorie inzetten. Mijn project profileer ik liever als een sociaal project dan een gamification project, omdat ik gamification niet als de overkoepelende factor beschouw. Afstudeerproject Met mijn afstudeerproject heb ik gekozen voor een sociaal project, met een vleugje autonoom. Het doel van mijn vraagstuk is een sociaal doel en hiermee positioneer ik mezelf dan ook als sociaal ontwerper. Andere expertises zoals gamification, interaction design, animatie, illustratie, typografie en vormgeving zie ik meer als vakkennis waar je als sociaal ontwerper over kunt beschikken. Sociaal is voor mij in dit opzicht allesomvattend. Eenmaal afgestudeerd blijf ik mijn interesse voor de sociale projecten benadrukken.

31.


RESEARCH DOCUMENT

Research conclusies Eindexamen research Researchdocument 2014

32.


RESEARCH DOCUMENT

Conclusies

Het is belangrijk om steeds dieper op de materie in te gaan. In het begin start je met een brede blik en eindigt met een gesloten blik, gefocust op je doel. Research De dood is een thema waar letterlijk iedereen mee in aanraking komt. Het fundeert zich op rituelen die per cultuur verschillend zijn. Als levende vermijden we de dood liever, het is een herinnering aan onze eigen sterfelijkheid. Begrijpelijk, maar bij een plotselinge dood laten wij onze nabestaanden opgescheept met de lasten en zorgen. Hoe kunnen we als levende helpen bij het rouwproces van de eigen dood? In mijn onderzoek ben ik op zoek gegaan naar verschillende categorieën. Ik begon met een brede kijk op het thema de dood en werd naarmate de tijd verstrekte steeds specifieker. Hiervoor heb ik verschillende bronnen gebruikt, zowel digitale bronnen (internet) als films en boeken. Het internet is een gemakkelijke bron om informatie te vinden, maar raakt op een gegeven moment te beperkt. De boeken die ik voor mijn onderzoek heb gebruikt gaven me meer inzicht, bijvoorbeeld in het rouwproces. Rouw Rouwverwerking is het belangrijkste en grootste deel van mijn onderzoek. Om mijn researchvraag te beantwoorden moet ik eerst weten wat rouw precies inhoudt. De boeken ‘Handboek voor de dood’, ‘Rauwe Rouw’ en het magazine ‘De Dood Leeft’ zijn hierbij de meest relevante bronnen geweest. Het boek ‘Rauwe Rouw’ van J.C. van der Heide bood als slotconclusie: “Rouwen kun je niet in je eentje.” (van der Heide, 2002). Dit is iets wat ik in veel bronnen steeds terug zie komen. Sociaal contact tijdens de rouw is zeer belangrijk. In het boek ‘Handboek voor de dood’ van Bram Hulzebos en Anja Krabben, wordt bijvoorbeeld ook geopperd om geen gesloten uitvaart te houden, omdat het contact met vrienden van de overleden juist voor troost kan zorgen. Ook in de peri-

ode daarna is sociaal contact zeer belangrijk. “Sociale factoren kunnen de rouw drastisch beïnvloeden. Het helpt enorm als u kunt terugvallen op vrienden en familie. Met name ouderen kunnen in een enorm isolement geraken.” (Hulzebos & Krabben, 2007). Het rouwproces wordt door psychiaters en experts omschreven in fasen. De psychiater Elizabeth Kübler -Ross heeft een bekende beschrijving van de rouwfasen. Zij kwam tot vijf fasen: ontkenning van het sterven, woede over het sterven, onderhandelen, depressie en aanvaarding. De Nederlandse ‘verlieskundige’ herman de Mönnik beschrijft er drie: afweer, afscheid en accomodatie. In ‘Het Handboek voor de Dood’ wordt benadrukt: Rouwen is dus niet het ovezichtelijk afwerken van een bepaalde duidelijk uitgestippelde route. (Hulzebos & Krabben, 2007). Ontkenning treedt vooral op in situaties waarbij de dood geheel onverwacht toeslaat. ‘Hoe minder u het overlijden aan hebt zien komen, hoe heftiger de reactie. zal zijn.’ (Hulzebos & Krabben, 2007). De ontkenningsfase kan in meer of minder hevige mate een paar weken of maanden duren. Niets voelen kan ook deel uitmaken van de ontkenningsfase, als een staat van verdoving. In de volgende fase wordt de pijn soms fysiek, omdat hier de pijn van het gemis moet worden verwerkt. Er kan hulpeloosheid toetreden bij mensen die net iemand verloren hebben, wat ertoe kan leiden dat ze intrekken bij familieleden. De fysieke pijn kan zich uiten in lusteloosheid en moeheid. ‘Veel mensen negeren of ontkennen hun pijn omdat ze hun omgeving niet willen belasten met hun verdriet. Het is mogelijk om die pijn te vermijden of te ontkennen, maar vroeg of laat krijg je een tegenslag, menden de wetenschappers.’ (Hulzebos & Krabben, 2007).

33.


RESEARCH DOCUMENT

Research conclusies Eindexamen research Researchdocument 2014

34.


RESEARCH DOCUMENT

Uiteindelijk komt de acceptatiefase, waarbij het leven gewoon weer doorgaat. Hoe zwaar of oneerlijk dit ook kan zijn, als rouwende moet je je uiteindelijk aanpassen. De overgang naar deze fase verloopt meestal geleidelijk. Ook bestaat er een kans dat men zich schuldig gaat voelen omdat de pijn afneemt en het rouwproces tegen zijn einde loopt. Er is een aantal algemene gevoelens dat in het boek wordt beschreven in de sectie over rouw. Hiermee kan ik antwoord geven op mijn deelvraag: ‘Is er een generalisatie te vinden in het rouwproces? (Algemeenheden waar nabestaanden mee te maken krijgen tijdens het verwerkingsproces?)’ - Verdriet neemt het plezier (tijdelijk) weg; - Geen twee mensen rouwen op dezelfde manier; - Rouwenden trekken erop uit om maar niet aan de dierbare te hoeven denken; - Rouwenden denken uitsluitend aan de leuke kanten van de overledene en idealiseren de overledene; - Veel rouwenden hebben moeite met de concentratie; - Het gevoel dingen anders/beter te hebben moeten doen toen hij/zij nog in leven was; - Wensen dat diegene nog hier was; - Hoe minder losse eindjes, hoe beter; - Het gevoel dat men zich schuldig voelt als ze weer ‘plezier’ beleven of minder rouwen; - Het rouwproces is geen duidelijk uitgestippelde route. Rituelen De boeken ‘Handboek voor de Dood’ en het magazine ‘De Dood Leeft’ geven een goed zicht op rituelen. Wat telkens terug komt in bronnen over rituelen is muziek. Muziek speelt een belangrijke rol bij de dood. ‘Time to say Goodbye’ van Andrea Bocelli & Sarah Brightman staat bijvoorbeeld op nummer 1 in de DELA uitvaartmuziek top 50. De overledene zou zelf misschien een andere keuze hebben gemaakt, maar niet ieder nummer is even geschikt voor een uitvaart. “Maak er een feestje van!” is dan ook vaak niet van toepassing

binnen de Nederlandse cultuur. Verdriet hoort bij het rouwproces en de uitvaart is een afscheid. Volgens ‘Handboek voor de Dood’ zijn rituelen bij voorkeur eenvoudig en herkenbaar. In ‘De Dood Leeft’ wordt er een artikel gewijd over de rol van bloemen tijdens de dood. ‘Bloemen zijn het symbool van vruchtbaarheid en continuïteit, vanwege hun eindeloze cyclus van groeien, bloeien en sterven.’ (Swaving & Westerkamp, 2010). In het artikel wordt vermeld dat bloemen schoonheid en warmte bieden. Soms is de naam van de bloem veelbetekenend of de kleur van de bloem. De inhoud van symbolen is per cultuur verschillend. In Suriname referen bijvoorbeeld waterlelies aan de schoonheid van de Hindoeïstische godin Saraswati. In Engeland worden tijdens de dodenherdenking speldjes met een klaproos gedragen, die staan voor vergankelijkheid. De rode kleur van de klaproos verwijst naar de dood. Symbolische waarden zijn belangrijk bij rituelen. Zo staan ook kaarsen o.a. symbool als verlichting voor de geest van de overledene (met name een Christelijk ritueel). Doordat het al eeuwen wordt gebruikt is het een vanzelfsprekend ritueel geworden, ondanks dat niet iedereen stilstaat bij wat het van oorsprong betekent. Als antwoord op de deelvraag: ‘Kan er een nieuw ritueel worden ontworpen met betrekking tot het rouwproces?’ Rituelen kunnen eeuwenoud zijn, maar dit betekent niet dat er geen nieuwe rituelen verzonnen kunnen worden. Wanneer een bepaalde handeling telkens terugkeert (bijvoorbeeld ieder jaar met de hele familie op de sterfdatum stamppot eten, omdat dat het favoriete gerecht was van de overledene), kan het gezien worden als een ritueel. Als ontwerper kan ik dus wel degelijk nieuwe rituelen verzinnen die toepasbaar zijn bij het rouwproces. Van belang is om ze herkenbaar en niet te complex te maken.

35.


RESEARCH DOCUMENT

Research conclusies Eindexamen research Researchdocument 2014

36.


RESEARCH DOCUMENT

Online omgaan met de dood In mijn research heb ik ook de ‘digitale dood’ erbij betrokken. Op internet laat je ontzettend veel informatie achter die na je dood kan blijven bestaan, zoals gegevens, wachtwoorden of bestanden. Online wordt er door Delta Loyd een digitale kluis aangeboden. Op www.digitalekluis.be kan men een kluis bestellen waarin belangrijke documenten kunnen worden bewaard. Als ware testamentaire digitale kluis maakt Mijn digitale kluis het mogelijk de laatste wensen vast te leggen en vrij te wijzigen: opvolging, materiële en immateriële bezittingen, testamentaire documenten, financiële en online erfgoederen, brieven naar dierbaren... is allemaal informatie die automatisch naar de personen van uw keuze doorgestuurd kan worden na uw overlijden. Mijn digitale kluis schenkt de erfgenamen eveneens toegang tot het digitale leven van de overledene. U kunt daadwerkelijk beslissen om uw online activiteiten volledig of gedeeltelijk over te dragen door, a posteriori, de toegangscodes tot de gewenste websites kenbaar te maken. Het internet kan ook als digitale herdenkingsplek dienen. De site www.respectance.com claimt zichzelf als ‘the world’s best memorial site’. Het is een herdenkingssite die in 2007 is opgericht waarop nabestaanden grenzeloos herinneringen met elkaar kunnen delen in de vorm van teksten, video’s, muziek en foto’s. Gamification Het is een interessante gedachte om het rouwproces te gamificeren. Gamification staat onder andere voor ‘fun’, dus rest mij de deelvraag: In hoeverre kan er humor worden ingezet bij dit onderwerp? Om deze vraag te beantwoorden heb ik het boek ‘Koning van de Kist’ aangeschaft, geschreven door Pieter Jouke en Michiel Peereboom. In dit boek wordt op een luchtige en humoristische wijze verteld over de dood. Het boek is echter geen handleiding voor rouwenden, meer een voorbereiding op de dood. Humor bij rouw

kan vaak worden ervaren als ‘te vroeg’. ‘De dood is iets wat buiten het leven staat en waar men via vaststaande rituelen zo snel mogelijk afstand van wil nemen. En hoe ongelovig mensen ook zijn, lachen om de dood voelt misschien toch als het over jezelf afroepen van ongeluk.’ (Jouke & Peereboom, 2010) Kortom, humor kan wel degelijk worden ingezet (bijvoorbeeld om leuke herinneringen op te halen aan de overledene) maar niet neerbuigend of respectloos. Lichaamsdonatie gaat ook gepaard met de dood en hierbij is met BNN’s De Grote Donorshow, ook Gamification en humor ingezet. Het antwoord op de deelvraag: Kan het rouwproces worden gezien als een spel dat je ‘uit kunt spelen’? zit hem vooral in de route van het rouwproces. Zoals het boek aangeeft is er geen duidelijke uitgestippelde route. Er zijn echter wel manieren die helpen om deze route te bewandelen. Deze manieren kunnen worden gezien als ‘spelregels’ en de rouwfasen kunnen dienen als ‘progresslevels’. Op de website www.rouw.nl is een rouwmeter te vinden. Iedereen kan met deze meter heel eenvoudig zien hoe het met de rouwverwerking is gesteld. Het bordspel ‘Alle Sterren van de Hemel’ van Daisy Luiten is een therapeutisch spel voor nabestaanden. Communicatie speelt een grote rol en er zijn geen winnaars of verliezers. Familieleden/vrienden kunnen aan de hand van spelkaarten met vragen hun verhalen aan elkaar kwijt. Wat ik ook heb onderzocht is het overlijden in een game. In veel games (platformers, shooters) raak je ‘game-over’ en dit zorgt voor de nodige frustratie. De dood in een virtuele wereld wordt uiteraard veel minder heftig ervaren, maar juist als entertainment. Denk ook aan films waarbij mensen op gruwelijke wijze om het leven komen (Dexter). Zodra de werkelijke dood op afstand blijft, kan er om gelachen worden.

37.


RESEARCH DOCUMENT

Beeld bank 19

Graduation project

03

Rouw

WDKA Gamification Florian Verhagen

2014

Plaats geven

Verlies begrijpen

Bij verlies kun je je dingen afvragen als:

In dit onderdeel wordt uitgelegd dat het je

‘Waarom overkomt mij dit?’ en: ‘Wat is de zin

in je rouwproces kan helpen als je betekenis

van dit gemis?’ De behoefte aan betekenis

kan zien in, of kan geven aan je verlieserva-

is een gebruikelijk antwoord op een ernsti-

ring. Betekenis geven wil zeggen dat je een

ge, onverwachte en negatieve levensgebeur-

oorzaak, een reden of een verklaring voor je

tenis. Aan het verlies zelf valt niets te doen.

verlies hebt gevonden.

Door het vinden van een reden, een oorzaak of een verklaring voor het verlies geef je be-

Houvast

tekenis aan het verlies. Zo kun je het verlies

Op die manier kun je het verlies begrijpen

een plaats geven. Misschien kun je er zelfs

en er misschien zelfs iets positiefs in zien. Bij-

iets positiefs in zien.

voorbeeld dat het lijden voorbij is of dat het overlijden de familie dichterbij elkaar heeft

Troostend

gebracht. Het verlies wordt dan draaglijker

Een voorbeeld van een positieve betekenis is

en je kunt je beter aanpassen aan je ‘nieuwe’

dat je het verlies niet meer als zinloos ervaart,

leven; een leven waarin je moet omgaan met

doordat je ziet dat het lijden nu voorbij is. Dit

het verlies van iemand die je dierbaar is. Het

betekenis geven is een belangrijk onderdeel

vinden van betekenis geeft houvast.

van het rouwproces. Op deze manier creëer je houvast en maak je je wereld begrijpelijk

Gevonden betekenis

en de werkelijkheid draaglijker. Het helpt je

In de oefening neem je kennis van gevonden

overleven. Het kan troostend zijn. Een verlies

betekenissen van andere rouwenden. Daarna

dat je kan plaatsen, is gemakkelijker te dra-

kun je eventueel je eigen gevonden beteke-

gen dan een verlies dat zinloos is. Je kunt je

nis opschrijven

zo beter aanpassen aan het leven zonder je dierbare. Daarbij is het niet belangrijk of je

Bron:

betekenisgeving waar is. Het gaat erom of

www.rouwverwerking.mirro.nl

het je houvast biedt.

Dood is een natuurlijk einde van een mooi leven. Zijn dood zat er eigenlijk wel in, want hij rookte heel veel. Er is hem veel lijden bespaard gebleven. Het is de wil van God. Ik heb nu de kans om te laten zien dat ik het zelf kan redden. Mijn vader is nu weer met mijn moeder verenigd. Zijn dood heeft me duidelijk gemaakt wat echt belangrijk is in het leven. Nadat mijn dochter aan kanker is overleden, collecteer ik voor de kankerbestrijding. Door zijn overlijden ben ik minder bang voor de dood. Door zijn dood ben ik gaan schrijven. IK sta nu sterker in mijn schoenen na het overlijden. Ik ben gaan tennissen, iets wat mijn zus ook altijd graag deed. Ik heb me opgegeven als begeleidster van een rouwgespreksgroep. Rouwen is nu eenmaal de prijs die je betaalt voor houden van. Overlijden is over het lijden heen.

38.


RESEARCH DOCUMENT

20 03

Graduation project

Rouw Grafsteen tekst

WDKA Gamification Florian Verhagen

2014

Rustplaats

Van je af schrijven

Begraafplaats

Bloemen Met de wind

Natuur

Schrijven

Gedachten op papier

In zee

Medicatie

Urn

As uitstrooien Char

Thuis neerzetten

Slaappillen

Astro-TV

Ontkenning

Rituelen

Doelen stellen

Zwarte kledij

Geluiden

Witte kledij

Stemgeluid

Verderven

Bloemen

Nooit alleen

Steun

Familie en vrienden

Leven

Erbij stilstaan

10 min. stilte

Oorlog

Depressie

Gemis van geluiden

Kleding

Bloemenzee

Protest

Kübler-Ross

Geesten

Tegen ‘iets’ praten

Alcohol

Landelijk

Stoet

Mensen

Stille tocht

Spandoeken

Fakkels

39.


RESEARCH DOCUMENT

25 03

Graduation project

Rouw

“Een definitief, onherroepelijk afgescheiden zijn van een geliefde.” Bertie Baets “In zekere zin wordt iemand na zijn dood een ander mens.” Erik de Maaker “Onze eigen survival.” Frénk van der Linden “Je leeft verder omdat je zelf niet dood bent. Je leeft verder, domweg, omdat je voeten blijven lopen.” Frénk van der Linden

2014

“Ze zetten een foto van een overledene in huis neer, bezoeken een graf of andere gedenkplaats. Afhankelijk van persoon, tijdstip en plaats is deze daad betekenisvol. Maar altijd slechts voor die ene persoon die het op dat moment doet.” Erik de Maaker “Religies geven antwoorden op onbegrijpelijke vragen, hun functie is om betekenis te geven.” Erik de Maaker

“Onze eigen survival.” Frénk van der Linden

“Ik vond mezelf een onmens.” Frénk van der Linden

“Huilen maakt het menens.” Florian Verhagen

“De dood laat zich niet ontritualiseren. Van alle belangrijke gebeurtenissen in het leven is de dood de enige die niet zonder ritueel kan.” Erik de Maaker

“Vervullen deze rituelen nog wel hun functie? Zijn er geen nieuwe rituelen te verzinnen?” Florian Verhagen “Een digitale gedenkplaats.” Florian Verhagen “Als dode donateur verdien je net wat meer status.” Florian Verhagen

40.

WDKA Gamification Florian Verhagen

“Ik zoek naar nabijheid van de overledene. Niet door te praten met anderen maar door dingen te doen, bijvoorbeeld wandelen en naar muziek luisteren. Ik moet er in mijn hoofd mee bezig blijven. Bertie Baets


RESEARCH DOCUMENT

27 04

Graduation project

Games

WDKA Gamification Florian Verhagen

2014

Death in games generally has nothing to do with death. It’s a lie based on a creative inability to communicate player failure in a more honest way. Dealing with death in videogames. www.ign.com Funeral in World of Warcraft, online funeral held on the occasion of the real life death of a WoW player, who died after playing the game for several days straight. How to deal with death online. www.mediamatic.net More than a year after his death, Aaron Huth continues to haunt those who knew him. His profile on the behemoth six-degrees-of-separation Web site Friendster.com still lets people know that in May of 2003 he was listening to bands like the Birthday Party and reading Nietzsche. Twenty years old at the time of his death, Huth had made no preparations and left no instructions with regards to how his worldly affairs should be dealt with, much less his online presence—how the people he knew only in the virtual sense should be notified. He is far from being alone in that regard. Ghosts in the machines www.citypaper.com

41.


RESEARCH DOCUMENT

05 04

Graduation project

Herdenking

WDKA Gamification Florian Verhagen

2014

Bloemen zijn zeer betekenisvol bij rouw. Een symbool

Palestijnse moeder heeft een bijzondere manier van rouwen. Ze heeft een tuin aangelegd voor haar zoon en de planten groeien in granaathulsen, als protest tegen de onrust tussen de IsraĂŤliĂŤrs en de Palestijnen. Protest rouwen

Grafgeschiedenis van de 21e eeuw. Tombes die passen bij het tijdsbeeld Het hiernamaals

Aandenken aan de Joden slachtoffers zijn onpersoonlijk, maar door de kwantiteit komt het toch binnen. Herdenking zonder gezicht Knuffels en bloemen als herdenkingsmonument van het ongeluk naast de weg. Plaatselijke herdenking

42.


RESEARCH DOCUMENT

05 04

Graduation project

Herdenking Elvis

Jim Morrison

Bekende graven Jezus

Geëerd

Het gaat door

2014

Hoe wil je herinnerd worden?

Herinnering

Veel spullen

Tegen geesten praten

Je verwerkt niet

P.S. I Love You Geen acceptatie

In zee

Spullen gaan naar

Testament

Playlist gaat naar

Met de wind

Ouderwets

Begraafplaatsen Rustgevend

Facebookwall

Facebookwall

Na je dood nog berichten geven

Vormgeving

Reïncarnatie

Waar ga je heen?

Wat denk je?

Wat gebeurt er met je?

Urn

Online

Holocaust monument

Monumenten

Oorlogsdieren monument

WTC monument

Reïncarnatie

Keuzes

In memorium

Begraafplaats

Geld gaat naar

Reïncarnatie

As strooien

Muziek

Droevig

WDKA Gamification Florian Verhagen

Foto’s

Huisaltaar Bidprentje

Farao’s

Status

Pyramides

Items meenemen

Goden/geloof

43.


RESEARCH DOCUMENT

Mijn afstudeer project Het Hiernogmaals Researchdocument 2014

44.


RESEARCH DOCUMENT

Mijn afstudeerproject Mijn onderzoek is zeer zinvol geweest voor mijn uiteindelijke project. Ik begon met een brede blik op het algemene thema: de dood. Dit leverde een grote verzameling aan informatie op die ik zodanig heb geordend dat het voor mezelf en anderen inzichtelijk werd. Het gevaar van een brede blik is dat het moeilijk is om die houding los te laten. Je hebt het gevoel dat je nog meer wilt weten en gaat nieuwe richtingen erbij halen. De begeleidende docenten hebben hierbij geholpen door een wake-up call te geven over de tijdsindicatie van het afstuderen. Uiteindelijk ben ik nadrukkelijk doorgegaan met het thema rouw. Dit thema bood weer nieuwe richtingen zoals rituelen, herdenken en online overlijden, maar het is een geruststellend gevoel dat het onderzoek steeds specifieker wordt. Het gevoel dat je naar een kern toewerkt. De theorie vanuit de minor Gamification heb ik meegenomen in het onderzoek. Daarnaast heb ik ook onderzoek gedaan in het maken van games/simulaties. Hierbij heb ik de hulp ingeschakeld van een programmeur in opleiding. Mijn afstudeerproject heeft als titel: ‘het Hiernogmaals’. Het Hiernogmaals Het Hiernogmaals geeft nabestaanden een nieuwe ervaring om contact te hebben met de overledenen. Het is een game/simulatie waarbij je als levende berichten kan achterlaten voor je nabestaanden. Liever denkt niemand over zijn eigen dood na. De gedachte alleen haalt je uit de waan dat je onsterfelijk bent. Het Hiernogmaals is ingericht om als levende juist over je eigen dood na te denken en over wat jij voor berichten zou achterlaten voor je nabestaanden. Het is een serene plek waar niets hoeft en tijd niet van belang is. Deze wereld kan als meditatieplek dienen tijdens het rouwproces.

Rouw De belangrijkste conclusies uit het onderzoek over rouw zijn: - Rouwenden trekken erop uit om niet aan de dierbare te hoeven denken. Ze zoeken toevlucht in een andere ‘wereld’ (een gamewereld); - Het gevoel dingen anders/beter te hebben moeten doen toen de overledene nog in leven was; - Wensen dat diegene nog hier is; - Hoe minder losse eindjes, hoe beter. Rituelen Met het Hiernogmaals wil ik een nieuw ritueel creëren voor nabestaanden. Uit mijn onderzoek bleek dat rituelen zelf te bedenken zijn, indien ze eenvoudig en herkenbaar zijn. Met mijn simulatie wil ik een manier bedenken om het ‘spel’ te spelen zonder dat het te complex wordt. Eeuwenoude rituelen en symbolen zoals bloemen, kaarsen, kraaien en geesten voeg ik toe om herkenbaarheid te creëren. Het Hiernogmaals biedt een mogelijkheid om het gevoel op te wekken dat diegene nog hier is. De wereld is een serene plek met begroeiïng in de vorm van bomen en planten. Met mijn project wil ik ook vlakken van Designfiction raken, door juist een ethische discussie aan te kaarten. Willen we nog wel contact met de overledene als dat zou kunnen? En hoe ver zouden we hier in durven te gaan? De aflevering van de Britse sci-fi serie ‘Black Mirror’ heeft mij hierin enorm geïnspireerd. Net als het project ‘Euthansia Coaster’ van Julijonas Urbona, waarbij er een schaalmodel van een rollercoaster is gebouwd. Deze achtbaan zou zoveel g-krachten en snelheid hebben, dat de hersenen niet genoeg zuurstof krijgen en uiteindelijk zal dit leiden tot de dood. Het is een fictief en futuristisch project dat een ethische discussie op gang zet.

45.


RESEARCH DOCUMENT

De bibliografie Bronnenlijst Researchdocument 2014

46.


RESEARCH DOCUMENT

Tanja Baudoin (-)

Emma Hutchings (2013)

Mediamatic.net Memento mori profiel http://www.mediamatic.net/48756/ en/how-to-deal-with-death-online

Psfk.com USB drive tombstones mourn http://www.psfk.com/2013/08/ usb-tombstones.html#!O4OYP

Berber Bijma (2007) Trouw Rituelen om los te laten http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1318025/2007/10/05/Rituelen-om-los-te-laten. dhtml

Stine Jensen (2010) De Dood Leeft De dood als entertainment- p. 49

Bioshock (2010) IGN.com Dealing with death in videogames http://www.ign.com/articles/2010/04/ 06/dealing-with-death-in-videogames Carine Damen (2010) De Dood Leeft Wat is rouwen eigenlijk? - p. 8 - 12 Gerard den Elt (2013) Nutech.nl Google en Facebook helpen nadenken over digitale dood http://www.nutech.nl/internet/3397024/google-en-facebook-helpen-nadenken-digitale-dood.html Frans Fontaine (2010) De Dood Leeft Het laatste lied- p. 14 - 16 J.C. van der Heide (2002) Rauwe Rouw Bram Hulzebos & Anja Krabben (2007) Handboek voor de Dood Rituelen - p. 114 - 127 Rouw - p. 145 - 173

Pieter Jouke & Michiel Peereboom (2010) Koning van de kist Rouwverwerking - p. 149 - 163 De Stentor redactie (2011) De Stentor Bordspel als rouwverwerking slaat aan http://www.destentor.nl/regio/deventer/bordspel-als-rouwverwerking-slaat-aan-1.3261155 Liza Swaving & Pim Westerkamp (2010) De Dood Leeft Zoet is de geur van herinnering - p. 46 - 48 Telegraaf redactie (2007) De Telegraaf Online rouwverwerking groeiend fenomeen http://www.telegraaf.nl/digitaal/20594943/__Online_ rouwverwerking_groeiend_fenomeen__.html Telegraaf redactie (2013) De Telegraaf Bijzondere manier van rouwen http://www.telegraaf.nl/tv/opmerkelijk/21956210/ __Bijzondere_manier_van_rouwen__.html Willem Velthoven (-) Mediamatic.net www.ikrip.nl http://www.mediamatic.net/73602/nl/www-ikrip-nl

47.



Hiernogmaals research