Issuu on Google+

T.C. MĠLLÎ EĞĠTĠM BAKANLIĞI

MOTORLU ARAÇLAR TEKNOLOJĠSĠ

MARġ SĠSTEMLERĠ 525MT0069

Ankara, 2011 i


Bu modül, mesleki ve teknik eğitim okul/kurumlarında uygulanan Çerçeve Öğretim Programlarında yer alan yeterlikleri kazandırmaya yönelik olarak öğrencilere rehberlik etmek amacıyla hazırlanmıĢ bireysel öğrenme materyalidir.

Millî Eğitim Bakanlığınca ücretsiz olarak verilmiĢtir.

PARA ĠLE SATILMAZ.

i


ĠÇĠNDEKĠLER AÇIKLAMALAR ................................................................................................................... iii GĠRĠġ ....................................................................................................................................... 1 ÖĞRENME FAALĠYETĠ–1 .................................................................................................... 3 1. MARġ SĠSTEMĠ .................................................................................................................. 3 1.1. Görevi ve ÇalıĢması ...................................................................................................... 3 1.2. MarĢ Sisteminin Parçaları ............................................................................................. 4 1.2.1. Akü ........................................................................................................................ 4 1.2.2. Kontak Anahtarı .................................................................................................... 6 UYGULAMA FAALĠYETĠ ................................................................................................ 9 ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME .................................................................................... 12 ÖĞRENME FAALĠYETĠ–2 .................................................................................................. 14 2. MARġ DEVRESĠ ............................................................................................................... 14 2.1. MarĢ Devresi, Kullanılan Kablo ÇeĢitleri ve Özellikleri ............................................ 14 2.2. MarĢ Selenoidi ............................................................................................................ 15 2.2.1. Görevi .................................................................................................................. 15 2.2.2. Yapısı ve ÇalıĢması ............................................................................................. 16 UYGULAMA FAALĠYETĠ .............................................................................................. 21 ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME .................................................................................... 23 ÖĞRENME FAALĠYETĠ–3 .................................................................................................. 25 3. MARġ MOTORLARI ........................................................................................................ 25 3.1. ÇalıĢma Prensibi (Faraday Prensibi) ........................................................................... 25 3.2. Genel Yapısı................................................................................................................ 29 3.2.1. Endüktör (Ġkaz Sargıları) ..................................................................................... 29 3.2.2. Endüvi .................................................................................................................. 30 3.2.3. Gövde ve Kapaklar .............................................................................................. 31 3.2.4. Kavrama tertibatı ................................................................................................. 32 3.2.5. Eksenel Gezinti ve Ayar ġimleri (Pulları) ........................................................... 34 3.2.6. Fırça Tutucusu .................................................................................................... 35 3.3. MarĢ Motoru ÇeĢitleri ve Yapıları .............................................................................. 35 3.3.1. Bendix Tipi MarĢ Motorları................................................................................. 36 3.3.2. BoĢaltıcı Tip MarĢ Motorları ............................................................................... 37 3.3.3. Sürme Endüvili MarĢ Motorları........................................................................... 38 3.3.4. Dayer Kavramalı Tip MarĢ Motorları .................................................................. 38 3.3.5. Redüksiyonlu Tip MarĢ Motorları ....................................................................... 38 3.4. MarĢ Sistemi Kontrolleri ve Arızaları ......................................................................... 43 3.4.1. MarĢ Sisteminin Araç Üzerindeki Kontrolü ve Arızaları .................................... 43 3.4.2. MarĢ Motorunun Bakımı, Kontrolü ve Arızaları ................................................. 44 UYGULAMA FAALĠYETĠ .............................................................................................. 46 ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME .................................................................................... 57 ÖĞRENME FAALĠYETĠ–4 .................................................................................................. 59 4. VOLAN VE MARġ DĠġLĠLERĠ ....................................................................................... 59 4.1. Görevi ......................................................................................................................... 59 4.2. Yapısı .......................................................................................................................... 60

i


4.3. ÇalıĢması ve DiĢli Oranları ......................................................................................... 60 4.4. Arızaları ...................................................................................................................... 60 UYGULAMA FAALĠYETĠ .............................................................................................. 62 ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME .................................................................................... 65 MODÜL DEĞERLENDĠRME .............................................................................................. 66 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 70 KAYNAKÇA ......................................................................................................................... 72

ii


AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR KOD

525MT0069

ALAN

Motorlu Araçlar Teknolojisi

DAL/MESLEK

Alan Ortak

MODÜLÜN ADI

MarĢ Sistemleri

MODÜLÜN TANIMI

Akü, kontak anahtarı, marĢ motoru gibi parçaları bulunan; motora ilk hareketi veren marĢ sisteminin anlatıldığı öğrenme materyalidir.

SÜRE

40/32.

ÖN KOġUL

Ön koĢulu yoktur.

YETERLĠK

MarĢ sisteminin bakım onarımını yapmak Genel Amaç MarĢ sisteminin bakım ve onarımını yapabileceksiniz. Amaçlar

MODÜLÜN AMACI

1. Kontak anahtarının kontrolünü, bakımı ve onarımını yapabileceksiniz. 2. MarĢ motorunun kontrolünü, bakım ve onarımını yapabileceksiniz. 3. MarĢ sisteminin elektrik kablolarını kontrol edip bunları değiĢtirebileceksiniz. 4. Volan ve marĢ diĢlisinin kontrolünü yapabilecek, bunları değiĢtirebileceksiniz.

EĞĠTĠM ÖĞRETĠM ORTAMLARI VE

Donanım: El aletleri, avometre, kablo sıyırıcı, torna tezgâhı

DONANIMLARI

ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME

Modül içinde yer alan her öğrenme faaliyetinden sonra verilen ölçme araçları ile kendinizi değerlendireceksiniz. Öğretmen modül sonunda ölçme aracı (çoktan seçmeli test, doğru-yanlıĢ testi, boĢluk doldurma, eĢleĢtirme vb.) kullanarak modül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek sizi değerlendirecektir.

iii


GĠRĠġ GĠRĠġ

Sevgili Öğrenci, Birçok araç hareket ve güç kaynağı olarak içten yanmalı motorları kullanmaktadır. Ġçten yanmalı motorların kendi kendilerine çalıĢabilme kabiliyetleri olmadığından ilk hareketi verebilmek için dıĢarıdan bir döndürme kuvvetine ihtiyaç vardır. Bu ilk hareket çeĢitli yollarla verilebilmektedir. Otomotiv sanayinde bu iĢlem, önceleri kol kuvveti ile gerçekleĢtirilirken zamanla kullanma kolaylığı, pratiklik, ekonomiklik ve konfor arayıĢları değiĢik yöntemlerin araĢtırılıp kullanılmasına yol açmıĢtır. Elektrik motorlarının kullanılmaya baĢlaması otomotiv sanayinde de marĢ motorlarının kullanılma olanaklarını yaratmıĢtır. Ġlk üretilen marĢ motorları zaman içinde geliĢtirilerek bugünkü modern marĢ motorlarına ulaĢılmıĢtır. Bugünkü marĢ motorları daha az enerji sarfiyatıyla yüksek döndürme momenti sağlar. Bununla birlikte hafif ve daha küçük yapılıdır. Bunlar, motorlu araçların vazgeçilmez bir parçası hâline gelmiĢtir. Bu vazgeçilemez oluĢları; onların çalıĢtırılmasının, bakım ve onarımının, sökülüp takılmasının öğrenilmesini gerekli hâle getirmiĢtir. Bu modülde değiĢik tipte marĢ motorunun genel yapısını oluĢturan parçaları ve bunların kontrollerini öğreneceksiniz.

1


2


ÖĞRENME FAALĠYETĠ–1 ÖĞRENME FAALĠYETĠ–1 AMAÇ Kontak anahtarının kontrolünü, bakım ve onarımını yapabileceksiniz.

ARAġTIRMA 

Motora ilk hareket veren sistemleri araĢtırarak günümüz motorlu araçlarındaki ilk hareket verme sistemleri hakkında bilgi toplayınız.

MarĢ motorunun elektrik enerjisinden nasıl mekanik enerji elde ettiğini araĢtırınız.

Yaptığınız araĢtırmaların sonucunu sınıfta arkadaĢlarınıza sununuz.

1. MARġ SĠSTEMĠ 1.1. Görevi ve ÇalıĢması Ġçten yanmalı motorları ilk harekete geçirebilmek için kullanılan sisteme, marĢ sistemi denir. Motoru ilk harekete geçirebilmek için krank millini dıĢarıdan bir kuvvet yardımıyla çevirmeye ihtiyaç vardır. Krank mili motorun yapısına, çalıĢma koĢullarına bağlı olarak yeterli tork ve devirde döndürülmelidir. Krank milinin çevrilmesiyle motorda ilk yanma zamanının oluĢturulması sağlanmaktadır. GeçmiĢten günümüze gelinceye kadar motorları ilk harekete geçirmek için değiĢik yöntemler uygulanmıĢtır. Ġple, kolla, pedalla, basınçlı havayla, yardımcı motorla ve marĢ motorlarıyla ilk harekete geçirme sistemleri kullanılmıĢtır. Ancak motorlarda krank mili iple veya kolla yeterli hızda çevrilememiĢ ve teknolojinin de geliĢmesiyle ilk hareket sistemlerinde marĢ motorları kullanılmaya baĢlanmıĢtır. MarĢ motorları ile ilk hareket verme sistemi, marĢ sisteminin az yer kaplaması ve motorları kolayca çalıĢtırılabilmeleri nedeniyle en fazla kullanılan yöntemdir. Motorlu araç üreten firmalar değiĢik yerlerde kullanılmak üzere çeĢitli boyutlarda ve güçte marĢ motorları üretmiĢlerdir. Küçük motorlarda 0,5 hp gücünde marĢ motorları, büyük dizel motorlarında ise 40 hp gücünde marĢ motorları tasarlanmıĢtır. Görevi, motora ilk hareketi vermek olan marĢ sistemi bunu marĢ motoru sayesinde gerçekleĢtirir. MarĢ motoru elektrik enerjisini hareket enerjisine çevirir. Hareket için ilk enerjiyi akümülatörden alır. MarĢ motoru hareketini volan diĢlisine iletir. Volan diĢlisi de krank milini harekete geçirerek motorun çalıĢmasını sağlar. Bir motoru çalıĢtırabilmek için gereken en az döndürme hızı, motorun yapısına ve çalıĢma koĢullarına bağlı olarak değiĢir. Genellikle benzinli motorlar için 40-60 dev/dk. ve dizel motor için 80-100 dev/dk.dır. Uzun süreli marĢ yapma, aküye ve marĢ motoruna zarar verir. Sürekli olarak marĢ yapma süresi 10–15 sn.dir. 10–15 sn.den fazla marĢ yapılırsa akü boĢalır.

3


Motor çalıĢırken marĢ yapılmaz. Eğer yapılırsa marĢ diĢlisi ve volan diĢlileri zarar görür. MarĢ durumunda marĢ motoru dönmüyorsa sorun akümülatörün zayıflamasından kaynaklanmıĢ olabilir. ġekil 1.1‟de marĢ motoru yardımıyla çalıĢtırılan ilk hareket sistemi görülmektedir.

ġekil 1.1: MarĢ motoru yardımıyla ilk hareket sistemi

1.2. MarĢ Sisteminin Parçaları MarĢ sisteminin yapısı genel olarak;  Akü,  Kontak anahtarı,  MarĢ motoru,  MarĢ Ģalteri veya marĢ selenoidi,  Volan ve volan diĢlisinden oluĢur.

1.2.1. Akü Motorlu taĢıtlarda elektrik enerjisi ile çalıĢan sistemlerin elektrik ihtiyacını karĢılamak amacı ile kullanılır.

1.2.1.1. Görevleri  

  

Motorun ilk hareket sırasında marĢ motorunu çalıĢtıracak yüksek akımı vermek Motor devrinin yüksek ve elektrik sarfiyatının düĢük olduğu zamanlarda Ģarj sisteminin ürettiği elektrik enerjisini kimyasal enerji Ģeklinde depolamak, elektrik sarfiyatının yüksek ve Ģarj akımının düĢük olduğu veya Ģarj sisteminin çalıĢmadığı zamanlarda elektrikli alıcıları beslemek Motoru çalıĢtırabilmek için ateĢleme sistemine elektrik akımı vermek Motor çalıĢırken elektrik sisteminde gerilim ve akım Ģiddetini dengelemek Motor çalıĢmadığı zamanlarda kullanılacak alıcılara akım göndermek

4


1.2.1.2. ÇeĢitleri 

Otomotiv bataryaları: Bu bataryalar motorlu araçlarda kullanılan bataryalardır. Bunların temel çalıĢma özellikleri marĢ sırasında kısa bir süre için büyük bir akım vermeleridir. Bunun dıĢındaki zamanlarda nispeten küçük akımlarla Ģarj ve deĢarj olurlar. MarĢ sırasındaki yüksek akımı verebilmelerini sağlamak için plakaları ince yapılarak aktif maddenin elektrolitle daha kolay temas etmesi sağlanmıĢtır. Traksiyoner bataryalar: Bu bataryalar vinç, yük taĢıyıcı ve özellikle denizaltı gibi elektrik motoru ile çalıĢan araçlarda kullanılır ve orta büyüklükteki bir akımı sürekli olarak verir. Yapıları otomotiv bataryalarından çok daha sağlamdır ve bu nedenle çok uzun ömürlüdür. Stasyoner bataryalar: Bu bataryalar genelde telefon santrallerinde kullanılır. Küçük bir akımla Ģarj ve deĢarj olurlar. En önemli özellikleri uzun ömürlü olmalarıdır.

1.2.1.3. Kapasitesini Etkileyen Faktörler  Bir hücredeki plakaların adedi ve boyutları  Elektrolitin yoğunluğu  Elektrolitin sıcaklığı  DeĢarj akımı 1.2.1.4. TaĢıta Göre Akü Seçimi  Akü kataloğundan yararlanınız.  Akü fiziksel ölçütlerine önem veriniz.  Akü boyutlarına (uzunluk, geniĢlik, yükseklik gibi) dikkat ediniz.  Hold-down dediğimiz uzun ve kısa kenarlarda bulunan akünün sabitlenmesine destek veren çıkıntılara dikkat ediniz.  Akü kutup baĢlarına dikkat ediniz (ölçü ve tip olarak).  Akü seçiminin doğru yapılması sonrasında yapılacak iĢlem araç Ģarj sisteminin doğru çalıĢıp çalıĢmadığının kontrolü olmalıdır. Bu kontrol her zaman tam Ģarjlı bir akü kullanılarak yapılmalıdır. 1.2.1.5. Sökülüp Takılmasında Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar  Herhangi bir sebeple akü, araç üzerinden alınacağı zaman önce negatif ( - ) kutup baĢlığı, daha sonra da pozitif ( + ) kutup baĢlığı sökülür.  Kutup baĢlarının takılmasında önce + kutup baĢlığı daha sonra da - kutup baĢlığı yerine takılır.  Kutup baĢlarına, kutup baĢlıklarının l ile 2 mm taĢacak Ģekilde bağlanması doğru olur. UYARI: Eğer geçici akü takılıyorsa özellikle aĢağıdaki konulara dikkat ediniz:

Akümülatörün boyundaki bir değiĢiklikten dolayı kutup baĢlarının motorun herhangi bir bölümüne değerek kısa devre yapmaması için kutup baĢları kontrol edilir.

5


 

Özellikle kalıplı vida ve cıvataları gevĢetmeyiniz. Yandan kutup baĢlılar için 5–10 arasında Ġngiliz anahtarı, çivili kutup baĢlarında 10–15 Ġngiliz anahtarı kullanılır. Modern araçlar bilgisayar kontrollü sistemlerle donatılmıĢ durumdadır. Akü bağlantısındaki bozukluk programları bozar. Tekrar yerleĢtirirken üreticinin tavsiyelerine uyunuz.

Bataryalarla ilgili daha geniĢ bilgi için “Akü, Aydınlatma ve Uyarı Sistemleri” modülüne bakınız.

1.2.2. Kontak Anahtarı Kontak anahtarı, bir aracın elektrik sisteminin kontrol edilebilmesine imkân tanıyan devre elemanıdır.

1.2.2.1. Görevi Kontak anahtarının görevi, sisteme istendiği zaman elektrik akımını göndermek ve Ġstenmediği zaman devreden elektrik akımının geçmesine engel olmaktır. Kontak anahtarları bir elektrik Ģalteri gibidir.

Resim 1.1:Kontak anahtarı

1.2.2.2. ÇeĢitleri ve Yapısal Özellikleri Yeni üretilen bazı araçlarda kartlı ve Ģifreli (immobilizer) kontak sistemi kullanılmaktadır. Kontak anahtarı üzerinde ST, IGN, ACC, BAT uçları bulunmaktadır.

ġekil 1.2: Kontak anahtarının yapısı

6


1.2.2.3. ÇalıĢması Kontak anahtarının üzerinde bulunan ST (start) veya (50) numaralı uç marĢ selenoidi üzerindeki ST ucuna bağlanır. MarĢ konumu kontak anahtarının üçüncü kademedeki yaylı konumudur. MarĢ sırasında sürücü tarafından kontak anahtarı ST konumuna getirilir. Bu konumda marĢ motoruna akım verilmiĢ olur. MarĢ motoru tarafından motora ilk hareket verildikten sonra sürücü kontak anahtarı bıraktığında yay etkisiyle IGN konumuna gelir. MarĢ motoruna giden elektrik akımı kesilir. Kontak anahtarında birinci konum stop (OFF) durumudur, ikinci konum elektrikli sistemlerin ve ateĢlemenin çalıĢtığı durumdur.

ġekil 1.3: Kontak anahtarının çalıĢması

1.2.2.4. Arızaları Kontak anahtarı arızalarını genel olarak iki kısımda inceleyebiliriz:  Mekaniki arızalar

 Kontak anahtarındaki aĢınmalar  Kontak Ģifresindeki aĢınmalar Not: Yukarıda oluĢabilecek mekaniki arızalar kontak anahtarının yerine girmemesine ya da kontak anahtarının çevrilmemesine neden olmaktadır. Bu durumdaki kontakların yenisi ile değiĢtirilmesi gerekir.

7


Elektriki arızalar

 Kontak terminallerindeki aĢıntı ve oksitlenme  Kontak terminalinin dağılması Not: Yukarıda oluĢabilecek elektriki arızalar kontaktan akım alan alıcıların çalıĢmamasına neden olur. Bu durumdaki kontakların kontak terminallerinin değiĢtirilmesi gerekir. Ayrıca kartlı kontaklarda;  Kart pilinin bitmesi,  Kartın su alması arızaları görülür. Not: Kart pilinin bitmesi durumunda gösterge paneli dijital ekranında „pil değiĢtir‟ uyarısı belirir. Kart pili yenisi ile değiĢtirilmelidir. Kartın su alması durumunda ise kart yenisi ile değiĢtirilir. AĢağıdaki marĢ sistemi parçaları hakkında verilen kısa bilgileri okuyunuz. Modülün ileriki kısımlarında bu parçalara detaylı Ģekilde yer verilmiĢtir.

8


UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ 

Kontak anahtarının kontrolünü, bakım ve onarımını yapınız. ĠĢlem basamakları

Öneriler  Kutup baĢlıklarını sökerken kısa devre olmaması için önce negatif ( - ) ucu sökmelisiniz.  Kutup baĢlıklarını sökerken aĢırı yüklenmeyiniz. Kutup baĢları kırılabilir.  Kutup baĢlıkları sıkıĢmıĢ ise kutup baĢı çektirmesiyle çıkartınız.  Kontak anahtarını, bağlantı elemanlarına zarar vermeden çıkartınız.  Avometre ile akım giriĢ kablosu olduğunu kontrol edebilirsiniz.  Kablo uçlarını karıĢtırmayınız.  Kablonun rengini tespit edebilirsiniz.  Avometre ile kontrol edebilirsiniz.  Güvenlik kurallarına uyunuz.  MarĢ selenoidine bağlı olup olmadığını kontrol ediniz.  Avometre ile kontrol edebilirsiniz.  Kabloları renklerine göre ayırt ediniz.  Avometre ile kontrol edebilirsiniz.  Ohmmetrenin bir ucunu Ģasiye, diğer ucunu Ģasiden yalıtılmıĢ akım giriĢ ucuna değdiriniz.  Ohmmetre değer göstermemelidir.  Kontak anahtarını ateĢleme konumuna getiriniz.  Ohmmetrenin bir ucunu kontak anahtarı batarya giriĢine (BAT) ucuna, diğer ucunu kontak anahtarı ateĢleme çıkıĢına (IGN) ucuna değdiriniz.  Ohmmetrenin değer göstermesi gereklidir.  Değer göstermiyorsa devrede kopukluk var demektir.  Kontak anahtarını marĢ konumuna getiriniz.  Ohmmetrenin bir ucunu kontak anahtarı batarya giriĢine (BAT) ucuna, diğer

 Akü kutup baĢlıklarını sökünüz.

 Kontak anahtarını yerinden sökünüz.  Kontak anahtarı BAT ucunu tespit edip kontrollerini yapınız.  Kontak anahtarı IGN ucunu tespit edip kontrollerini yapınız.  Kontak anahtarı ST ucunu tespit edip kontrollerini yapınız  Kontak anahtarı ACC ucunu tespit edip kontrollerini yapınız.  Kontak anahtarı Ģasi kontrollerini yapınız.

 Kontak anahtarı devre kontrolünü yapınız.

9


   

   Kontak anahtarı kısa devre kontrolünü yapınız.  Kontak anahtarı bağlantı elemanını takınız.

 Akü kutup baĢlıklarını takınız.

ucunu kontak anahtarı marĢ çıkıĢına (ST) ucuna değdiriniz. Ohmmetrenin değer göstermesi gereklidir. Değer göstermiyorsa devrede kopukluk var demektir. Kontak anahtarını marĢ konumuna getiriniz. Ohmmetrenin bir ucunu kontak anahtarı batarya giriĢine (BAT) ucuna, diğer ucunu kontak anahtarı özel alıcılarına (IGN) ucuna değdiriniz. Ohmmetrenin değer göstermesi gereklidir. Değer göstermiyorsa devrede kopukluk var demektir. Kontak anahtarı kablolarında kısa devre olup olmadığını kablo değerlerine bakarak kontrol ediniz. Kontak anahtarı bağlantı elemanını zarar vermeden takınız.

 Kutup baĢlıklarını takarken kısa devre olmaması için önce pozitif (+) ucu takmalısınız.  Kutup baĢlıklarını sıkarken kutup baĢlarına aĢırı yüklenmeyiniz.  Kutup baĢlıklarını sıktıktan sonra kutup baĢı muhafazasını yerine oturtunuz.

10


KONTROL LĠSTESĠ Bu faaliyet kapsamında aĢağıda listelenen davranıĢlardan kazandığınız beceriler için Evet, kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) iĢareti koyarak kendinizi değerlendiriniz.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Değerlendirme Ölçütleri Akü kutup baĢlıklarını söktünüz mü? Kontak anahtarı BAT ucunu tespit edip kontrollerini yaptınız mı? Kontak anahtarı IGN ucunu tespit edip kontrollerini yaptınız mı? Kontak anahtarı ST ucunu tespit edip kontrollerini yaptınız mı? Kontak anahtarı ACC ucunu tespit edip kontrollerini yaptınız mı? Kontak anahtarı Ģasi kontrollerini yaptınız mı? Kontak anahtarı devre kontrolünü yaptınız mı? Kontak anahtarı kısa devre kontrolünü yaptınız mı? Kontak anahtarı bağlantı elamanını taktınız mı? Akü kutup baĢlıklarını taktınız mı?

Evet

Hayır

DEĞERLENDĠRME Değerlendirme sonunda “Hayır” Ģeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz.

11


ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME AĢağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği iĢaretleyiniz.

1.

Ġçten yanmalı motorları ilk harekete geçirebilmek için oluĢturulan sistem hangisidir? A) ġarj sistemi B) Yakıt sistemi C) MarĢ sistemi D) AteĢleme sistemi

2.

AĢağıdakilerden hangisi marĢ sistemi parçası değildir? A) Batarya B) Kontak anahtarı C) MarĢ Ģalteri D) Radyatör

3.

Bir aracın elektrik sisteminin kontrol edilebilmesine imkân tanıyan devre elemanı hangisidir? A) Batarya B) Kontak anahtarı C) Distribütör D) Alternatör

4.

Kontak üzerindeki uçlardan hangisi akım giriĢ ucudur? A) BAT B) IGN C) ST D) ACC

5.

Kontak üzerindeki uçlardan hangisi marĢ selenoidi ucudur?

A) BAT B) IGN C) ST D) ACC AĢağıdaki cümlelerde boĢ bırakılan yerlere doğru sözcükleri yazınız. 6.

Elektrik enerjisini kimyasal enerji olarak depo eden devre elemanına………… denir.

7.

Bir akünün, Ģarj iĢlemiyle kazandığı, esas olarak deĢarj iĢleminde verebildiği enerjiye akünün…………………….. denir.

12


8.

Akü kapasite birimi………………….. dir.

9.

Bir akünün kapasitesi, elektrolit sıcaklığına bağlı olarak değiĢir. Sıcaklık arttıkça kapasite……………. .

10.

Kutup baĢlarının takılmasında önce …… kutup baĢlığı daha sonra da ……..kutup baĢlığı yerine takılır.

DEĞERLENDĠRME Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karĢılaĢtırınız. YanlıĢ cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki öğrenme faaliyetine geçiniz

13


ÖĞRENME FAALĠYETĠ–2 ÖĞRENME FAALĠYETĠ–2 AMAÇ MarĢ sisteminin yapabileceksiniz.

elektrik

kablolarını

kontrol

ederek

değiĢtirme

iĢlemlerini

ARAġTIRMA 

Yakın çevrenizdeki bir oto elektrikçiye giderek marĢ devresini oluĢturan parçaların neler olduğunu öğrenerek edindiğiniz bilgileri sınıfta arkadaĢlarınızla paylaĢınız.

2. MARġ DEVRESĠ 2.1. MarĢ Devresi, Kullanılan Kablo ÇeĢitleri ve Özellikleri

ġekil 2.1: MarĢ devresi

MarĢ sistemi devresi, taĢıt üzerinde bulunan diğer devrelere göre çok daha basittir. Bu devredeki ana problem, mevcut kablolardaki voltaj düĢmesinden ileri gelmektedir. MarĢ motoru genellikle bir yaylı yükleme anahtarı, yani kontak anahtarı ile çalıĢır. Bu anahtar, aynı zamanda ateĢleme sistemi ve diğer aksesuarlara da kumanda eder. Anahtar vasıtasıyla devreden geçen akım bir role sayesinde kontrol edilerek marĢ motoru selenoidinin çalıĢmasını sağlar. Bazı nedenlerden dolayı marĢ motoru selenoidi üzerine, genellikle ateĢleme ve yakıt pompası devresinin çalıĢması sırasında, sistemi korumak için bir dengeleme direnci yerleĢtirilir. ġekil 2.2‟de marĢ sisteminin temel devresi görülmektedir.

14


MarĢ sistemi devresinde voltaj düĢmesi problemi, özellikle çok düĢük sıcaklıkta ve ilk hareket sırasındaki olumsuz koĢullar altında, yüksek akım ihtiyacı gereken durumlarda meydana gelmektedir.

ġekil 2.2: Temel marĢ devresi

MarĢ motoru çalıĢma esnasında çok yüksek akım çekmektedir. Bu sebepten dolayı marĢ sisteminde bu akıma dayanabilecek kesitteki kabloların kullanılması gerekmektedir. MarĢ devresinde akü ile marĢ selenoidi ve Ģasi arasında 35-150 mm² kesitli kablolar kullanılmalıdır. Kontak anahtarı, akü ve selenoid arasında ise 4 mm² kesitli kablolar kullanılmalıdır.

2.2. MarĢ Selenoidi MarĢ selenoidi marĢ motoru üzerinde bulunur. Selenoid marĢ motorunun ilk hareketi esnasında pinyon diĢliyi volan diĢlisi ile kavraĢtıran ve marĢ iĢlemi devam ettiği sürece bu konumda kalmasını sağlayan devre elmanıdır.

2.2.1. Görevi MarĢ selenoidinin iki temel görevi vardır:

 

MarĢ Ģalteri görevi yapar. MarĢ Ģalteri aküden gelen akım ucu ile marĢ motoru akım ucunu birleĢtirerek marĢ motoruna elektrik akımının en kısa yoldan ve emniyetli Ģekilde gitmesini sağlar. Selenoid ayırma çatalını hareket ettirerek marĢ diĢlisini volana doğru yaklaĢtırır.

15


2.2.2. Yapısı ve ÇalıĢması 

MarĢ selenoidinin yapısı

MarĢ selenoidi; selenoid gövdesi, geri getirme yayları, hareketli kontak, sabit kontaklar, gövde içindeki tutucu ve çekici sargılardan ve plancırdan oluĢmuĢtur. MarĢ selenoidi üzerinde üç tane elektrik bağlantı ucu vardır. Bat ucu bataryadan doğrudan akımın geldiği uçtur. MarĢ motoru ucu marĢ motoru ikaz sargılarına elektrik akımının gittiği uçtur. Start (ST) ucu kontak anahtarının ST ucundan gelen elektrik akımının selenoide girdiği uçtur.

Resim 2.1: MarĢ selenoidi Selenoid içinde tutucu ve çekici sargı olmak üzere iki tane bobin vardır. Bobinlerin sarım sayısı birbirine eĢit olmasına rağmen dirençleri ve tel kesitleri farklıdır. Kalın kesitli telden oluĢan sargıya çekici bobin, ince kesitli telden oluĢan sargıya tutucu bobin denir. Çekici bobinin bir ucu, ST giriĢine diğer ucu marĢ motoru ucuna bağlanmıĢtır. Tutucu bobinin bir ucu, ST giriĢine diğer ucu selenoid gövdesi üzerinden devresini tamamlayacak Ģekilde bağlanmıĢtır.

16


ġekil 2.3: MarĢ selenoidi iç yapısı Selenoid gövdesinin orta kısmında plancır, plancırın üzerine takılı geri getirme yayı, plancırın hareketini marĢ diĢlisine iletecek ayırma çatalı, bat ucu ve marĢ motoru kontaklarını birleĢtirmek için hareketli kontak bulunmaktadır.

Resim 2.2: Geri getirme yayı, plancır, ayırma çatalı görünüĢü

Resim 2.3: Ayırma çatalı

17


Ayırma çatalı ön kapak üzerine açısal hareket yapabilecek Ģekilde yataklandırılmıĢtır. Sert plastikten ve metalden yapılan çeĢitleri mevcuttur. Özellikle büyük marĢ motorlarında metal ayırma çubuğu kullanılmaktadır. Takılırken yönüne dikkat edilmelidir.

MarĢ selenoidinin çalıĢması

ġekil 2.4: MarĢ motoru elektrik devre Ģeması

ġekil 2.5: KavraĢmamıĢ marĢ tesisatı

18


Kontak anahtarını marĢ konumuna getirdiğimizde kontak anahtarının ST ucundan çıkan kontak akımı, selenoidin ST ucuna girerek selenoid sargılarından devresini tamamlar. Bu durumda selenoid sargılarında manyetik alan oluĢur. OluĢan manyetik alanın etkisiyle plancır hareketli kontağa doğru çekilir aynı zamanda çatal ile marĢ diĢlisini volana doğru iter. Plancır bu hareketiyle hareketli kontağı selenoidin bat ucuyla marĢ motoru ucunu birleĢtirinceye kadar iter (ġekil 2.6).

ġekil 2.6: Plancırın itme hareketi Bat ucunda bekleyen batarya akımı hareketli kontak üzerinden geçerek marĢ motoru ucuna ulaĢır. Batarya akımı, marĢ motoru sargıları ve endüvi üzerinden devresini tamamlar ve ikaz sargılarında manyetik alan oluĢur. Endüvi mili dönmeye baĢlar (ġekil 2.7).

ġekil 2.7: Endüvi milinin dönmesi

19


Endüvi milinin dönmesiyle volan diĢlisi ile kavraĢmıĢ olan marĢ diĢlisi dönmeye baĢlar. Volan ve krank mili de dönmeye baĢlar. Böylece motora ilk hareket verilmiĢ olur. Plancırın hareketli kontağa doğru hareketi sırasında plancırın diğer ucuna takılı bulunan ayırma çatalının üst kısmı çekilir. Ayırma çatalının alt kısmı da takılı bulunan manĢonu volana doğru ittirir. Ayırma çatalı ve selenoid bu hareketiyle marĢ diĢlisinin volan diĢlisiyle kavraĢmasını sağlar (ġekil 2.8).

ġekil 2.8: MarĢ diĢlisinin kavraĢtığı durum Kontak anahtarı serbest bırakıldığında selenoid ST ucuna gelen elektrik akımı kesilir. Tutucu ve çekici sargılardaki manyetik alan ortadan kalkar. Manyetik alanın ortadan kalkmasıyla plancır geri getirme yayları yardımıyla eski konumuna gelir. Üzerindeki plancır baskısı kalkan hareketli kontak kendi geri getirme yayı yardımıyla eski pozisyonuna gelir. Bu hareketle bat ucuyla marĢ motoru ucu arasındaki elektriki bağlantı kesilir. MarĢ motoruna giden elektrik akımı kesilmiĢ olur. Endüvi milinin dönmesi durur. Plancırın yerine gelmesiyle marĢ diĢlisi ayırma çatalı yardımıyla geri çekilir. Volandan uzaklaĢır.

20


UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ 

MarĢ motorunun kontrolünü, bakım ve onarımını yapınız. ĠĢlem basamakları

 Akü kutup baĢı bağlantılarını kontrol ediniz.

 Akü kutup baĢlarını sökünüz.

 Kontak anahtarı bağlantılarını kontrol ediniz.

Öneriler  Akü kutup baĢı bağlantılarını kontrol ederek negatif ve pozitif kutup baĢlarını tespit ediniz.  Kutup baĢlarını sökerken kısa devre olmaması için önce negatif (-) ucu sökmelisiniz.  Kutup baĢlarını sökerken aĢırı yüklenmeyiniz. Kutup baĢları kırılabilir.  Kutup baĢları sıkıĢmıĢ ise kutup baĢı çektirmesiyle çıkartınız.  Kontak anahtarı bağlantı uçlarını doğru tespit edebilmek için araç tamir kataloğuna bakınız.

 MarĢ motoru besleme kablolarının bağlantılarını kontrol ediniz.

 Akü kutup baĢlarını takınız.

MarĢ motoru besleme bağlantısını kontrol ediniz.  Kutup baĢlarını takarken kısa devre olmaması için önce pozitif (+) ucu takmalısınız.  Kutup baĢlarını sıkarken kutup baĢlarına aĢırı yüklenmeyiniz.  Kutup baĢlarını sıktıktan sonra kutup baĢı muhafazasını yerine oturtunuz.

21


KONTROL LĠSTESĠ Bu faaliyet kapsamında aĢağıda listelenen davranıĢlardan kazandığınız beceriler için Evet, kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) iĢareti koyarak kendinizi değerlendiriniz.

Değerlendirme Ölçütleri 1

Akü kutup baĢı bağlantılarını kontrol ettiniz mi?

2

Akü kutup baĢlarını söktünüz mü?

3

Kontak anahtarı bağlantılarını kontrol ettiniz mi?

4

MarĢ motoru besleme kablolarının bağlantılarını kontrol ettiniz mi?

5

Akü kutup baĢlarını taktınız mı?

Evet

Hayır

DEĞERLENDĠRME Değerlendirme sonunda “Hayır” Ģeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz.

22


ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME AĢağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği iĢaretleyiniz.

1.

ġekilde (?) ile gösterilen marĢ devresi elemanı aĢağıdakilerden hangisidir?

A) Akü B) Kontak anahtarı C) MarĢ motoru D) Volan 2.

MarĢ motoru çalıĢma esnasında ortalama kaç amper akım çekmektedir? A) 30-40 amper B) 40-50 amper C) 15-25 amper D) 120-220 amper

3.

MarĢ devresinde akü ile marĢ selenoidi ve Ģasi arasında kaç mm²lik kablo kullanılır? A) 35-150 mm² B) 4-8 mm² C) 8-12 mm² D) 12-16 mm²

4. AĢağıdakilerden hangisi marĢ selenoidinin yapısını oluĢturan parçalardandır? A) Selenoid gövdesi B) Geri getirme yayları C) Hareketli kontak D) Hepsi

23


5. AĢağıdaki marĢ motoru parçasının ismi nedir?

A) Fırça B) Ayırma çatalı C) MarĢ selenoidi D) MarĢ diĢlisi

DEĞERLENDĠRME Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karĢılaĢtırınız. YanlıĢ cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki öğrenme faaliyetine geçiniz.

24


ÖĞRENME FAALĠYETĠ–3 ÖĞRENME FAALĠYETĠ–3 AMAÇ MarĢ motorunun kontrollerini, bakım ve onarımını yapabileceksiniz.

ARAġTIRMA 

Yakın çevrenizdeki bir oto elektrikçiye giderek marĢ motoru parçaları, çeĢitleri, kontrolleri ve arızaları hakkında bilgi toplayarak edindiğiniz bilgileri sınıfta arkadaĢlarınıza sununuz.

3. MARġ MOTORLARI 3.1. ÇalıĢma Prensibi (Faraday Prensibi) MarĢ motorları faraday prensibine göre çalıĢır. Faraday prensibi: Sabit manyetik alan içerisinde bulunan iletkenden elektrik akımı geçirildiğinde iletkenin bir yöne doğru hareket ettiği görülür. Elektriğin esaslarını hatırlayarak marĢ motorunda hareket oluĢumunu inceleyelim:

ġekil 3.1: Doğal mıknatıs manyetik alan kuvvet hatları

Doğal mıknatısın N ve S kutupları arasından manyetik alan kuvvet hatları vardır. Kuvvet hatları daima N‟den S‟ye doğrudur. Hiçbir zaman birbirini kesmez. Birbirine paralel kollar hâlinde dizilirler (ġekil 3.1).

25


ġekil 3.2: Ġletken telde manyetik alan oluĢumu

 

Bir iletkenden elektrik akımı geçirdiğimizde bu iletken etrafında manyetik alan oluĢur (ġekil 3.2). Ġletken oluĢan manyetik alan kuvvet hatlarının yönünü sağ el kuralı ile bulabiliriz. Üzerinden elektrik akımı geçen iletkeni, baĢparmağımız akım geçiĢ yönünü gösterecek Ģekilde sağ avucumuz içine aldığımızda diğer dört parmağımız manyetik alan kuvvet hatlarının yönünü gösterir (ġekil 3.3). Buna sağ el kuralı denir.

ġekil 3.3: Sağ el kuralı 

Sabit bir manyetik alan içerisinde bulunan iletkenden elektrik akımı geçirdiğimizde iletken hareket eder. Hareket yönü “sol el kuralı” ile bulunur. Bu kurala göre; sol el iĢaret parmağı N‟den S‟ye kuvvet hatlarının yönünü gösterecek Ģekilde, orta parmak akım geçiĢ yönünü gösterecek Ģekilde tuttuğumuzda baĢparmak iletkenin hareket yönünü gösterir (ġekil 3.5).

26


ġekil 3.4: Ġletken telde hareket elde etme 

ġekil 3.5: Sol el kuralı

Sabit manyetik alan içerisinde bulunan iletken tel „U‟ Ģekline getirilir, kendi ekseni etrafında dönecek Ģekilde yataklandırılıp elektrik akımı geçirildiğinde iletken tel dönmeye baĢlar (ġekil 3.6 ve ġekil 3.7).

ġekil 3.6: Ġletken telde hareket oluĢumu

ġekil 3.7: U Ģeklindeki telin dönmesi

27


Ġletken tel, çember Ģeklinde sarılarak bobin elde edilir. Bu bobinden elektrik akımı geçirildiğinde bobinde manyetik alan oluĢur. Böylece elektromıknatıslar elde edilmiĢ olur. Bobinden akım geçirildiğinde iki ucunda N ve S kutupları oluĢur. Bobinin ortasına demir bir nüve yerleĢtirildiğinde manyetik alan kuvvet hatları sıklaĢır ve geçiĢ hızı artar. MarĢ motorlarının devrini ve momentini artırmak için doğal mıknatıs yerine elektromıknatıslar kullanılmaktadır. MarĢ motorunda oluĢacak manyetik alanın Ģiddetini artırmak için direnci az, kesiti büyük, boyu kısa iletken teller kullanılmaktadır. ġekil 3.8‟de bir elektrik motorunun çalıĢma devre Ģeması görülmektedir.

ġekil 3.8: Elektromıknatıslı marĢ motoru çalıĢma prensip Ģeması

Bataryanın artı kutbundan çıkan elektrik akımı endüktörün ikaz sargılarına gelir. Endüktör pabuçları N ve S kutbu oluĢturacak Ģekilde karĢılıklı konumlandırılmıĢtır. Elektrik akımı ikaz sargılarını geçerken manyetik alan oluĢur. KarĢılıklı sargılardan birinde N, diğerinde S kutbu oluĢur. Ġkaz sargılarından çıkan elektrik akımı, ikaz sargılarına seri olarak bağlı bulunan endüvi sargılarına gelir. Endüvi sargılarında manyetik alan oluĢur. Endüvi sargılarından çıkan akım bataryanın eksi ucuna gelerek devresini tamamlar. Ġkaz sargılarında meydana gelen manyetik alan, kuvvet hatları ile endüvi sargılarında meydana gelen manyetik alan kuvvet hatları arasında itme ve çekme kuvvetleri oluĢur. OluĢan itme ve çekme kuvvetleri endüvi çekirdeği üzerinde bulunan iletken tellerde birbirinezıt yönlerde kuvvetler oluĢturur. Bu zıt kuvvetler, iletken teli harekete zorlar. Böylece birdönme ekseni etrafında yataklandırılmıĢ endüvi dönmeye baĢlar. Dönme hareketinin sürekliliği ve devrin daha yüksek olması için endüvi ve ikaz sargılarının sayısı artırılmıĢtır.

28


3.2. Genel Yapısı 3.2.1. Endüktör (Ġkaz Sargıları) MarĢ motorlarında sabit manyetik alanın meydana geldiği kısımdır. Ġkaz sargıları endüktör pabuçları üzerine sarılmıĢtır. Pabuçlar marĢ motoru gövdesi içine karĢılıklı N ve S kutuplarını oluĢturacak Ģekilde yerleĢtirilmiĢtir. Pabuçlar marĢ motoru gövdesine vidalanarak tutturulmuĢtur. Ġkaz sargıları kendi içinde kısa devre yapmayacak Ģekilde ve aynı zamanda gövdeye Ģasi kaçağı oluĢturmayacak Ģekilde yalıtılmıĢlardır. Ġkaz sargılarının uçlarına kömürler (fırçalar) bağlanmıĢtır. Bu kömürlerin sayısı, ikaz sargısı sayısına göre değiĢmektedir.

Resim 3.1: Elektromıknatıslı endüktörün yapısı

ġekil 3.9: Ġki pabuçlu ve dört pabuçlu endüktör Ģeması

29


Ġkaz sargılarının birer ucu akım giriĢ ucuna lehimlenir. Diğer uçları ise yalıtılmıĢ fırçalara bağlanır. Ġkaz sargılarından gelen elektrik akımı seri olarak bağlı bulunan endüvi sargılarına gider. MarĢ motorlarında genellikle dört pabuçlu iki ikaz sargılı (ġekil 3.9 A) veya dört pabuçlu dört ikaz sargılı (ġekil 3.9 B) endüktörler kullanılmaktadır. Günümüzde marĢ motorlarının bataryadan çektiği akımı azaltmak ve marĢ motorunun boyutlarını küçültmek için daimî (doğal) mıknatıslı endüktöre sahip marĢ motorları kullanılmaktadır. Daimî mıknatıslı endüktörler genellikle redüksiyonlu tip marĢ motorlarında kullanılır. Bu tip marĢ motorları moment artırmayı üzerinde bulunan özel diĢli sistemleri ile sağlamaktadır.

3.2.2. Endüvi Endüvi, marĢ motorlarında sabit manyetik alan içinde dönme hareketinin elde edildiği parçadır. Endüvi; endüvi mili, endüvi gövdesi, endüvi sargıları, kollektör dilimlerinden oluĢur. Endüvi milinin ön kısmında kavrama mekanizması ve marĢ diĢlisi bulunmaktadır. Endüvi mili ön ve arka kapaklardaki grafitli karbondan yapılan burç yataklar üzerine yataklandırılmıĢdır. Endüvi gövesi MarĢ diĢlisi MarĢ diĢlisi kolektör dilimleri

Endüvi mili

Kavrama mekanizması

Endüvi sargıları

Resim 3.2: Endüvi

30


Resim 3.3: Kollektör dilimlerinin yapısı Kollektör dilimleri kömürlerle sürekli temas hâlindedir. Kömürlerden gelen elektrik akımı endüvi sargılarına kollektör dilimlerinden geçer. Kollektör dilimleri sürtünmeden dolayı zamanla aĢınır. Tornalama veya zımparalama ile düzeltilemeyecek durumda ise yenisiyle değiĢtirilmelidir. Endüvi gövdesi, silisli ince sac paketlerden oluĢmuĢtur. Saç paket endüvi mili üzerindeki frezeli kanallara sıkı geçme olarak takılmıĢtır. Saç paketlerin arası endüvi sargılarını sarmak için kanallı yapılmıĢtır. Endüvi milinin arka kısmına kollektör halkaları yalıtılmıĢ olarak takılmaktadır. Kollektör dilimleri kendi aralarında da kısa devre oluĢturmayacak Ģekilde yalıtılmıĢtır. Resim 3.3‟te kollektör dilimlerinin yapısı görülmektedir. Endüvi sargılarının uçları kollektör dilimlerine sıkıĢtırılıp lehimlenmiĢtir. Endüvi sargıları kalın kesitli, direnci az bakır tellerden yapılmıĢtır. Bakır tellerin üzeri kısa devre yapmayacak Ģekilde yalıtılmıĢtır. Endüvi milinin ön kısmında tek yönlü kavrama mekanizması ve marĢ diĢlisi bulunmaktadır. Tek yönlü kavarama endüvi mili üzerine açılmıĢ helisel frezeli kanal üzerine takılmıĢtır.

3.2.3. Gövde ve Kapaklar MarĢ motoru gövdesi ikaz sargıları yataklarının bağlandığı, ön ve arka kapağın bağlandığı kısımdır. Manyetik alanın Ģiddetini artırmak için gövde dökme demirden yapılmıĢtır. Ön ve arka kapak alüminyum alaĢımından yapılmıĢtır. Ön kapak marĢ kavramasının olduğu kısımdır. MarĢ selenoidini, ayırma çatalını üzerinde taĢır. MarĢ motoru, motora ön kapak üzerideki kulaklar yardımıyla bağlanır. Arka kapak kollektör dilimlerini kapatır ve fırça tutucusunu taĢır. Arka kapakta ve ön kapakta grafitli karbondan yapılmıĢ burç yataklar bulunur. Endüvi mili bu yataklar içinde çalıĢır.

31


Resim 3.4: Ön ve arka kapak

3.2.4. Kavrama tertibatı Tek yönlü kavrama tertibatı, endüvinin dönme hareketini, üzerinde taĢıdığı marĢ diĢlisi yardımıyla volana iletir. MarĢ diĢlisi ile volan diĢlisinin kolay kavraĢıp ayrılmasını sağlar. Üzerinde selenoid ayırma çatalının takıldığı manĢon bulunur. MarĢ diĢlisi ile volan diĢlisinin kavraĢması sırasında oluĢan darbeleri önlemek için darbe yumuĢatma yayı kullanılmıĢtır.

Resim 3.5: MarĢ diĢlisi-tek yönlü kavrama-helisel kanallar

32


ġekil 3.10: MarĢ motoru ön kısım kesiti

Tek yönlü kavrama marĢ yapıldığı sırada; endüvi milinin dönme hareketiyle ve helisel kanalın etkisiyle volana doğru hareket eder, aynı zamanda marĢ diĢlisini dairesel olarak hızla döndürmeye baĢlar (ġekil 3.10).

ġekil 3.11: Tek yönlü kavramanın kilitli ve boĢta görünüĢü

Dönme sırasında iç zarf ile dıĢ zarf arasındaki eğimli kanalın dar kısmına küresel bilyeler sıkıĢır. Bilyelerin sıkıĢmıĢ olması iç ve dıĢ zarfları birbirine kilitler. Kilitlenmeyle endüvi milindeki dönme hareketi marĢ diĢlisine geçer. MarĢ diĢlisi volan diĢlisine hareketi geçirir. Motor çalıĢmaya baĢlayıncaya kadar bu hareket geçiĢi devam eder (ġekil 3.11 A). Volan diĢlisi ile marĢ diĢlisi arasında 1/15 oranında hareket iletimi vardır. Motorun çalıĢmasıyla volan daha yüksek bir devirde dönmeye baĢlar. Motor çalıĢtığı hâlde marĢ yapmaya devam edilirse volan bu sırada marĢ diĢlisini ters yönde büyük bir moment ve devirle döndürmeye zorlar.

33


Rölanti devrinde yaklaĢık 1000 d/d ile dönen volan marĢ motorunu 15000 d/d ile dönmeye zorlar. Zorlamanın etkisiyle iç ve dıĢ zarf arasına sıkıĢan bilyeler kanal içinde serbest kalırlar. Ġç zarf ile dıĢ zarf arasındaki hareket geçiĢi böylece kesilmiĢ olur. MarĢ diĢlisi volanın etkisi ile ters yönde boĢta dönmeye baĢlar, hareketi endüvi miline iletemez (ġekil 3.11 B). MarĢ motorunda boĢaltıcı sistemi kullanılmaz veya arzalanırsa endüvi milinin kırılmasına, volan ve marĢ diĢlilerinin zarar görmesine, burç yatakların yanmasına, kollektör lehimlerinin erimesine neden olur. Mükemmel bir kavrama tertibatının Ģu özelliklere sahip olması gerekir:

   

Kolayca çalıĢtırılabilecek Ģekilde kullanılıĢlı olmalıdır. Kavrama tertibatlarında tatlı, yumuĢak ve esnek bir hareket iletimi olmalıdır. Motor çalıĢtırıldıktan sonra otomatik olarak hareket iletimi durmalı ve aradaki bağlantı kesilmelidir. Büyük kapasiteli ilk hareket sistemlerinde aĢırı yüklenmeleri önleyerek marĢ emniyetini sağlamalıdır.

3.2.5. Eksenel Gezinti ve Ayar ġimleri (Pulları) Burçla yataklandırılmıĢ, dönerek çalıĢan millerde ilk harekete geçiĢ sırasında mil ekseni boyunca gezinti oluĢur. Bu gezintinin belirli sınırlar içinde tutulması gerekir. Gezinti hareketini sınırlamak için çelik saclardan yapılmıĢ belirli kalınlıkları olan pullar kullanılır. Bu pullara eksenel gezinti Ģimi denir. Eksenel gezinti Ģimleri marĢ motoru her sökülüĢünde kontrol edilmeli ve marĢ motoru toplanırken mutlaka eksiksiz olarak yerine takılmalıdır. Eksenel gezinti Ģimleri her marka marĢ motoru için farklı kalınlıkta olabilir. Bu değerler araç katoloğundan öğrenilir.

Resim 3.6: Eksenel gezinti Ģimi ve burç yatak

34


3.2.6. Fırça Tutucusu Endüvi milinin arka kısmında bulunur. Arka kapak üzerine yataklandırılır. Pozitif ve negatif fırçaları üzerinde taĢır. Pozitif fırçaların takıldığı kısımlar yalıtılmıĢtır. Negatif fırçalar tutucu üzerinden devresini tamamlar.

Resim 3.7: Fırça tutucusu

Fırçalar karbondan yapılmıĢtır. Negatif fırçalar, fırça tutucusu üzerine tutturulmuĢtur. Pozitif fırçalar ikaz sargılarının akım giriĢ ucuna bağlanmıĢtır. MarĢ motorunda en çok aĢınan parçalardır.

3.3. MarĢ Motoru ÇeĢitleri ve Yapıları MarĢ motorları aĢağıdaki Ģekilde sınıflandırılır:

Bendiks tipi marĢ motorları

 Düz bendiks tipi marĢ motorları  Ters bendiks tipi marĢ motorları  Kavramalı bendiks tipi marĢ motorları BoĢaltıcı tip marĢ motorları

 Adi boĢaltıcı tip marĢ motorları  Selenoidli, boĢaltıcı tip marĢ motorları  Röleli selenoidli, boĢaltıcı tip marĢ motorları Sürme endüvili tip marĢ motorları

Dayer kavramalı tip marĢ motorları

Redüksiyonlu tip marĢ motorlar  

Avare diĢli redüksiyonlu tip marĢ motoru Planet diĢli gruplu redüksiyonlu marĢ motorları

35


MarĢ motorlarının icadından bugüne kadar yukarıda saydığımız marĢ motoru çeĢitleri kullanılmıĢtır. Birçoğu bugün kullanılmamaktadır. Selenoidli boĢaltıcı tip marĢ motorları en yaygın olarak kullanılan marĢ motoru çeĢitleridir. Bu marĢ motoru çeĢidi de yerini hızla redüksiyonlu marĢ motorlarına bırakmaktadır. Buraya kadar olan konularımızda temel marĢ motoru parçalarının görevi,yapısı ve çalıĢması anlatılmıĢtır.

3.3.1. Bendix Tipi MarĢ Motorları Bu tip marĢ motorlarında marĢ diĢlisi ile volan diĢlisinin kavraĢması atalet kuvvetinden yararlanılarak sağlanır, ġekil 3.12‟de marĢ diĢlisi vidalı ve mil üzerine oturtulmuĢtur. Endüvi birden dönmeye baĢlayınca bu diĢli ataletinden dolayı endüvi ile birlikte dönmeye baĢlamaz ve vidalı mil üzerinde ilerleyerek volan diĢlisi ile kavraĢır. DiĢli kavraĢtığı anda endüvi hızla dönmekte ve volan diĢlisi durmakta olduğundan meydana gelecek darbeyi önlemek için endüvi mili ile vidalı mil birbirine kuvvetli bir yayla bağlıdır. KavraĢma sonunda bu yay burularak darbe yükünü alır ve parçaların kırılmasını önler. Motor çalıĢmaya baĢlayınca volanın hızı artacağından marĢ diĢlisi vidalı mil üzerinde ters yönde çevrilerek geri gider ve volan diĢlisinden ayrılır.

ġekil 3.12: Bendix tipi maĢ motorunun kesiti

Bendix tipi marĢ motorunda diĢliler takılı kalırsa bu durumda motoru ilk harekete geçiremez. Bu da bendix tipi marĢ motorunun en büyük kusurudur. Böyle bir durumla karĢılaĢıldığında en büyük vitese takılıp araç ileri geri itilerek diĢlinin volandan kurtulması sağlanabilir. Bendix sisteminin bir baĢka kusuru da motorun zor çalıĢması ve bir iki ateĢleme yapıp tekrar durması hâlinde görülen durumdur. Bu durumda motorda ateĢleme olunca marĢ diĢlisi volandan ayrılır fakat motor çalıĢmaya baĢlamıĢ olduğundan marĢ motoru boĢta döner. MarĢın durmasını bekleyip tekrar marĢa basmak gerekir. Yeni tip bendix marĢ motorunda diĢli içine konulan bir kilit mekanizması ile bu sorun giderilmiĢtir. DiĢlilerin volandan ayrılabilmesi için belli bir devire kadar hızlanmaması gerekir. O devirde kilit mekanizması merkezkaç kuvvetin etkisi ile açılır ve diĢli volandan ayrılır.

36


3.3.2. BoĢaltıcı Tip MarĢ Motorları

Resim 3.8: MarĢ motoru kesit resmi

BoĢaltıcılı tip marĢ motorlarında pinyon diĢlinin ileri sürülmesi manyetik selenoid tarafından sağlanır ve aynı zamanda batarya akım ucu ile marĢ motoru akım ucu birleĢtirilmiĢ olur. Günümüzde kullanılan marĢ motorlarının hemen hepsi bu sistemi kullanmaktadır.

ġekil 3.13: Selenoidli (boĢaltıcılı) tip marĢ motorunun parçaları

37


3.3.3. Sürme Endüvili MarĢ Motorları Kamyon, büyük otobüs ve sabit tesislerdeki dizel motorlarında kullanılır. Genel olarak 1224 volt ile çalıĢan bu istem 2,5 HP‟nin üstündeki ilk hareket sistemleri için geliĢtirilmiĢtir. Bu marĢ motorunda kullanılan kavrama tertibatı, helisel kovan, pinyon diĢli, itici mil ve plakalı kavrama paketinden oluĢur. MarĢ esnasında endüvi komple diĢli ile beraber volan diĢlisine doğru hareket edip kavraĢması sureti ile ilk hareketi vermiĢ olur.

3.3.4. Dayer Kavramalı Tip MarĢ Motorları Ağır hizmet tipi taĢıtlar, normal olarak 24 voltluk devrelere sahiptir. Çok yüksek tork ve güç gerektiren özel durumlarda bu tip marĢ motorları kullanılır. Bazı araçlarda ilk hareket vermek için iki marĢ motoru birlikte paralel olarak çalıĢır.

3.3.5. Redüksiyonlu Tip MarĢ Motorları Ġkaz sargılı selonoidli boĢaltıcı tip marĢ motorlarının yerini redüksiyonlu tip marĢ motorları almaya baĢlamıĢtır. Redüksiyonlu marĢ motorları motor üzerinde daha az yer kaplamaktadır. Endüktörde ikaz sargıları yerine doğal mıknatıs kullanılmıĢtır. Doğal mıknatısın kullanılması ikaz sargılarından kaynaklanan bakım onarım güçlüklerini ortadan kaldırmıĢtır. Bu marĢ motorlarında kullanılan endüvi, ikaz sargılı marĢ motorlarına göre daha küçüktür. MarĢ motoru ağırlık olarak diğer marĢ motorlarından daha hafiftir. Ġkaz sargıları yerine doğal mıknatıs kullanılması nedeniyle redüksiyonlu marĢ motorları bataryadan daha az akım çekmektedir. MarĢ motorunun ürettiği torkunu artırmak amacıyla özel diĢli sistemleri kullanılmıĢtır. Redüksiyonlu marĢ motorlarında kullanılan diĢli sistemleri marĢ motoru hızını 3 veya 4 kat düĢürür ve momentini artırır. Bu durum bataryanın deĢarj olma süresini uzatır ve bataryanın ömrünü uzatır. Redüksiyonlu marĢ motorlarıyla yüksek sıkıĢtırma oranlarına sahip motorları rahatlıkla çalıĢtırmak mümkündür.

3.3.5.1. Avare DiĢli Redüksiyonlu MarĢ Motoru Bu tip marĢ motorlarında endüvi mili üzerindeki tahrik diĢlisi hareketini avare diĢliye veirir. Avare diĢlisi de hareketini marĢ kavrama diĢlisine verir. Endüvi milinin dönme hızı bu diĢliler yardımıyla düĢürülerek marĢ diĢlisine iletilir. Böylece marĢ motorunun döndürme momenti artırılmıĢ olur.ġekil 3.14‟te avere diĢli redüksiyonlu tip bir marĢ motorunun genel yapısı görülmektedir. Bu marĢ motoru çeĢidinde marĢ selonoidi marĢ diĢlisi ile aynı eksendedir. Selonoid rodu yardımıyla itme hareketi direkt olarak marĢ diĢlisine iletilir ve volanla kavraĢtırılır. Kontak anahtarı marĢ konumuna getirildiğinde kontak anahtarının ST (50) ucundan çıkan elektrik akımı tutucu ve çekici bobine gelir. Çekici bobine gelen elektrik akımı MarĢ Motoru ucundan çıkarak endüvi sargılarına gelir. Bu sırada marĢ motoru düĢük bir devirle dönmeye baĢlar. ġekil 3.15‟te marĢ motorunun ilk harekete geçiĢ durumu gösterilmiĢtir.

38


ġekil 3.14: Avare diĢli redüksiyonlu marĢ motoru

Tucucu ve çekici bobinler aynı zamanda manyetik alan oluĢturur. Bu manyetik alan selonoid rodunu ileriye doğru geri getirme yayının direncini yenecek ve marĢ diĢlisini volana itecek Ģekilde haraket ettirir. Selonoid rodu üzerindeki hareketli kontak, bat ve marĢ Motoru uçlarını birleĢtirir. Uçların birleĢmesiyle endüvi sargılarına daha fazla akım gider ve marĢ motoru daha yüksek devirle dönmeye baĢlar. Aynı zamanda çekici bobinin iki ucunda voltaj eĢitlendiği için bobinden geçen akım kesilir. Tutucu bobin selonoid gövdesinden devresini tamamladığı için akım geçmeye devam eder.ġekil 3.16‟da marĢ motorunun kavraĢmıĢ durumu görülmektedir. Kontak anahtarı St konumundan IGN veya ON (bütün alıcıların çalıĢtığı konum) konumuna getirildiğinde selonoid ST ucuna gelen akım kesilir. Bu sırada marĢ motoru ucundan bir miktar elektrik akımı ters yönde çekici bobin ve tutucu bobin üzerinden geçerek devresini tamamlar. OluĢan kısa süreli yeni manyetik alan selonoid rodunu marĢ yapılmadan önceki pozisyona getirmek için geriye doğru iter. MarĢ diĢlisinin volan diĢlisinden uzaklaĢmasına yardımcı olur. Redüksiyonlu tip marĢ motorlarında endüvi daha küçük ve hafiftir. DüĢük bir atalet enerjisine sahiptir. Bu nedenle endüvinin marĢtan sonra durması daha kolay olur ve frenleme mekanizmasına ihtiyaç duyulmaz.

39


ġekil 3.15: Avare diĢli marĢ motorunun ilk hareket durumu

ġekil 3.16: MarĢ diĢlisinin kavraĢma durumu

40


3.3.5.2. Planet DiĢli Tip Redüksiyonlu MarĢ Motorları Planet tip marĢ motorlarında endüvinin devrini düĢürmek, döndürme momentini artırmak için planet diĢli grubu kullanılmıĢtır. Bu tip marĢ motorunda selonoid, marĢ motorunun ön kapağı üzerindedir. Selonoidin itme hareketi marĢ diĢlisine ayırma çatalı yardımıyla klasik selonoidli boĢaltıcı tip marĢ motorlarında olduğu gibi yapılmıĢtır. Günümüzde yaygın olarak kullanılan sistemdir. Endüvi milinin devrinin düĢürülmesi üç tane planet pinyon diĢli ve bir yörünge (çevre diĢli veya halka diĢli) tarafından gerçekleĢtirilir. GüneĢ diĢli endüvi mili üzerindedir. Yörünge diĢli sabit kalır ve yataklık görevi yapar.

Resim 3.9: Planet diĢli grubu ve endüvi mili görünüĢü

Endüvi mili dönerken güneĢ diĢli planet diĢlilerini ters yönde döndürür. Planet pinyon diĢlileri yörünge diĢliyi döndürmeye zorlar. Yörünge diĢli sabit olduğundan planet pinyon diĢlileri yörünge diĢli içinde döner. Planet pinyon diĢlileri, planet pinyon diĢli miline bağlıdır. Bu mili de beraber döndürürler. GüneĢ diĢli, planet pinyon diĢli grubu, yörünge diĢli arasında yaklaĢık 1/5 oranında hareket iletimi sağlar. Bu nedenle endüvi milinin devri yaklaĢık 5 kat düĢer.Resim 3.9‟da planet diĢli tip redüksiyonlu marĢ motorunun endüvi mili ve planet diĢli grubunun genel yapısı görülmektedir. Planet pinyon diĢlileri çelikten, yörünge diĢli de polyemit ve mineral alıĢımlı çelikten yapılılır. Bu durum marĢ motoru parçalarının aĢıntı ve darbelere karĢı dayanıklı olmalarını sağlamıĢtır. Planet diĢli gurubu bulunan marĢ motorlarında endüvinin ve diğer parçaların zarar görmesini engellemek için boĢaltma ünitesi konulmuĢtur. BoĢaltma ünitesi yörünge diĢli taĢıyıcısı üzerindedir.

41


Resim 3.10‟da endüvinin genel yapısı görülmektedir.

Resim 3.10: Endüvi mili, planet diĢli grubu, tek yönlü kavrama, marĢ diĢlisi görünüĢü

Yörünge diĢli normalde sabittir, dönmez. MarĢ motoruna çok büyük döndürme momenti gelecek olursa fazla momentin etkisinin azaltılması için yörünge diĢli döndürülür. Yörünge diĢli kavrama plakasıyla kavraĢmıĢtır. Plaka, yaylı pula bastırır. Yörünge diĢli üzerine aĢırı moment gelirse kavrama plakası yaylı pulun itme kuvvetini yener. Böylece yörünge diĢli dönmeye baĢlar. Dönme hareketi fazla momentin etkisini azaltır.

ġekil 3.17: Yörünge diĢli boĢaltma sistemi

42


ġekil 3.18‟de planet diĢili gurubu bulunan bir marĢ motorunun parçaları görülmektedir.

ġekil 3.18: Planet diĢli sistemli redüksiyonlu marĢ motoru parçaları

3.4. MarĢ Sistemi Kontrolleri ve Arızaları 3.4.1. MarĢ Sisteminin Araç Üzerindeki Kontrolü ve Arızaları Hiçbir ölçü aleti kullanmadan marĢ sisteminin ve marĢ motorunun kontrolüdür. Bu kontroller yapılırken tam Ģarjlı batarya kullanılmalıdır. Aracın farları yakılır. Motora ateĢleme yaptırılmadan marĢ yapılır. Farların verdiği ıĢık Ģiddeti kontrol edilir. Farların ıĢık Ģiddeti çok az değiĢiyor ve marĢ motoru normal devirde çalıĢıyorsa marĢ sistemi iyi durumdadır. MarĢ yapıldığı anda farların yanıĢında hiç değiĢiklik olmuyorsa marĢ sistemi akım çekmiyordur. MarĢ motoru elektrik bağlantı kabloları kontrol edilir. Tekrar akım verilir. MarĢ motoru yine çalıĢmıyor ise problem marĢ motorundadır.

43


MarĢ yapıldığında farların ıĢık Ģiddeti düĢüyor, marĢ motoru dönmüyor veya çok düĢük bir devirde dönüyorsa marĢ yapmayı bıraktığımızda farların ıĢık Ģiddeti tekrar yükseliyorsa marĢ motoru sargılarında kısa devre, endüvinin yataklarda sıkıĢması, endüvi milinin ikaz sargılarına sürtmesi, eksenel gezinti boĢluğunun uygun olmaması gibi arızalardan biri oluĢmuĢtur. Kontrol ediniz.

3.4.2. MarĢ Motorunun Bakımı, Kontrolü ve Arızaları 3.4.2.1. Mekaniki Kontroller           

Fırçaların ve fırça tutucularının kontrolü Kollektör dilimlerinin kontrolü Burçların kontrolü MarĢ diĢlisinin kontrolü Kavramanın ve manĢonun kontrolü MarĢ pabuçlarının kontrolü MarĢ motoru ön ve arka kapak kontrolü MarĢ motoru eksenel gezinti ve ayar Ģimleri (pulları) kontrolü MarĢ motoru geri getirme yayı, plancır, ayırma çatalı kontrolü Redüksiyon kavramasının kontrolü Kablo bağlantılarının kontrolü

3.4.2.2. Elektriki Kontroller   

Endüvinin elektriki kontrolleri Endüktörün elektriki kontrolleri Selenoidin elektriki kontrolleri

3.4.2.3. MarĢ Motorunun Yüklü Kontrolü MarĢ motorunun araç üzerindeyken motorun çalıĢtırılması ile yapılan kontroldür. Bu kontrol, bataryanın Ģarj durumu ile yakından ilgili olduğundan kontrolde kullanılacak bataryanın tam Ģarjlı (1,260 yoğunluğunda) olması gerekir. Araç üzerinde yapılan yüklü kontrollerde, benzinli motorlarda endüksiyon bobini kablosu çıkartılır, dizel motorlarında enjektörlere gelen yakıt kesilir. Akü ile marĢ motoru arasındaki akımı taĢıyan kablo çıkartılarak bir ampermetre seri olarak bağlanır veya kablo üstü ampermetre kablo üzerine takılır. MarĢ yapılarak motor parçaları ve silindir içindeki sıkıĢtırılan havanın karĢı koyma kuvveti ile marĢ motoru yüke bindirilir. Bu esnada normal olarak volan 80–150 d/d‟da döndürülürken marĢ motoru 125–175 amper (Bu değerler araç marka ve modeline göre değiĢmektedir.) arasında akım çekmelidir. Batarya gerilimi ise voltmetre ile ölçüldüğünde 9,6 voltun üstünde olmalıdır. MarĢ motorunun fazla akım çekerek yavaĢ dönmesi hâlinde endüvinin pabuçlara sürtmesi, pabuçlarla endüvi arasında fazla hava boĢluğunun oluĢması, ikaz sargılarında kısa devre, endüvi milinde kasıntı, burç yataklarda sıkıĢıklık gibi arızalar olabilir.

44


MarĢ motorunun çektiği akım ölçülerek üretici firma kataloğunda verilen değerler ile ölçülen akım ve gerilim değerleri karĢılaĢtırılır. Ölçülen değerler ile katalog değerleri arasında fark var ise marĢ motorunda arıza olabilir veya akü Ģarj durumu yeterli değildir.

MarĢ Motoru Arızaları

MarĢ yapıldığında hiç ses gelmiyor.

MarĢ yapıldığında TIK diye ses geliyor, marĢ motoru dönmüyor.

MarĢ motoru yavaĢ dönüyor ve motor çalıĢmıyor.

MarĢ motoru normal çalıĢıyor, motoru çevirmeden boĢta dönüyor. MarĢ yapıldığında marĢ motoru volanı kesintili olarak döndürmeye çalıĢıyor. MarĢ yapıldığında diĢli sürtme sesi geliyor.

Muhtemel Sebepleri  Kutup baĢı gevĢektir.  Kutup baĢı oksitlidir.  MarĢ motoruna giden elektrik kablolarında problem vardır.  Batarya boĢtur.  Kontak anahtarı arızalı olabilir.  MarĢ fırçaları temas etmiyor olabilir.  Kutup baĢı gevĢektir.  Kutup baĢı oksitlidir.  MarĢ motoruna giden elektrik kablolarında problem vardır.  Batarya boĢtur.  MarĢ fırçaları temas etmiyor olabilir.  Selonoid hareketli kontak uçları iyi akım geçirmiyor olabilir.  MarĢ motoru sıkıĢıktır.  Endüvi yatakları aĢınmıĢ, eksenel gezinti ayarları bozuktur.  Endüvi ikaz sargılarına ve kutuplara sürtüyor olabilir.  Burç yataklarda aĢıntı ve endüvi milinde kasıntı meydana gelmiĢ olabilir.  MarĢ fırçaları iyi temas etmiyor olabilir.  Ġkaz sargılarında kısa devre meydana gelmiĢtir.  Kollektör dilimleri kirlenmiĢ veya yanmıĢtır.  Endüvi sargılarının kollektör dilimlerine bağlantılarında temassızlık ve  gevĢeklik vardır.  Batarya boĢtur.  BoĢaltıcı arızalıdır.  Sürücü kol (ayırma çatalı) kırıktır.  Tutucu bobin arızalıdır.  MarĢ diĢlisi veya volan diĢlisi aĢınmıĢtır.

45


UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ     

MarĢ sisteminin elektrik kablolarını kontrol edip değiĢtiriniz.

ĠĢlem basamakları Akü kutup baĢı bağlantılarını kontrol ediniz. Kontak anahtarı bağlantılarını kontrol ediniz. MarĢ motoru besleme kablolarının bağlantılarını kontrol ediniz. MarĢ motoru bağlantı cıvatalarının kontrolünü yapınız.

    

 MarĢ motorunu sökmek için aracı güvenlik kurallarına uygun olarak lifte alınız.

 

 Çamurluk örtüsünü örtünüz.    Akü kutup baĢlarını sökünüz.

 

 MarĢ motoru elektrik bağlantı uçlarını sökünüz.

    

 MarĢ motorunu araçtan sökünüz.  MarĢ motorunu volan muhafazasına bağlayan cıvataları sökünüz.  MarĢ motoru bağlantı kulaklarını sökünüz.

   

Öneriler Akü kutup baĢı bağlantılarını kontrol ederek negatif ve pozitif kutup baĢlarını tespit ediniz. Kontak anahtarı üzerinde marĢ sistemi bağlantı uçlarını tespit ediniz. Besleme kabloları bağlantılarını kontrol ederek hatırlatma notları alabilirsiniz. MarĢ motorunu volan muhafazasına bağlayan cıvataları tespit ediniz. Aracı güvenlik kurallarına uygun olarak lifte alınız. Liftin kaldırma ayaklarını araç altına araç tamir kataloğunda belirtilen yerlere uygun Ģekilde yerleĢtiriniz. Çamurluğun anahtar, hidrolik yağı vb. Ģeylerden zarar görmemesi için çamurluk örtüsünü düĢmeyecek Ģekilde yerleĢtiriniz. Kutup baĢlarını sökerken kısa devre olmaması için önce negatif ( - ) ucu sökmelisiniz. Kutup baĢlarını sökerken aĢırı yüklenmeyiniz. Kutup baĢları kırılabilir. Kutup baĢları sıkıĢmıĢ ise kutup baĢı çektirmesiyle çıkartınız. Aracı lift ile uygun yüksekliğe kaldırınız. Eğer marĢ motorunun sökülmesini engelleyen karter muhafazası varsa sökünüz. MarĢ motoru elektrik bağlantı uçlarını doğru tespit edebilmek için ara�� tamir kataloğuna bakınız ve uçları sökünüz. Sökme iĢlemi sırasında sökülen uçlar ile ilgili hatırlatma notları alabilirsiniz. MarĢ motoru bağlantı cıvatalarını sökmek için dar alanda çalıĢabilecek uygun takım seçiniz. MarĢ moturunun bağlantı cıvatalarını söktükten sonra dikkatli bir Ģekilde yerinden çıkartınız. MarĢ motoru bağlantı kulaklarını tespit ederek uygun anahtarla sökünüz.

46


Ohmmetrenin bir ucu akım giriĢ ucuna veya yalıtılmıĢ fırçalardan birine diğer ucuda boĢta kalan yalıtılmıĢ fırçaya değdirilir. Bu kontrol sırasında ohmmetre değer göstermelidir.

Seri lambayla yapılan kontrolde ise lamba yanmalıdır. Ohmmetre değer göstermiyor veya seri lamba yanmıyorsa sargılarda kopukluk olduğu veya lehim yerlerinin gevĢediği anlaĢılır.

 MarĢ motoru endüktörünün (ikaz sargıları) kontrollerini yapınız

Ohmmetrenin bir ucu gövdeye diğer ucu da yalıtılmıĢ fırçalara ve akım giriĢ ucuna temas ettirilir.

Bu kontrol sırasında ohmmetre değer göstermemelidir. Ohmmetre değer gösteriyorsa ikaz sargılarından Ģasiye kaçak vardır.

 Ġkaz sargılarının Ģasi kaçak kontrolünü yapınız.

47


  Ġkaz sargılarının kısa devre kontrolünü yapınız.

Sargıların direncini ölçerek veya sargılar üzerinden elektrik akımı geçirip akım miktarını ölçerek tespit ediniz. Ölçülen direnç standart değerden az çıkarsa veya fazla akım çıkarsa sargılarda kısa devre olduğu anlaĢılır.

Endüvi sargılarında veya kollektör dilimlerinde kısa devre olup olmadığını belirlemek için endüvi test cihazının V yatağı üzerine endüvi mili yerleĢtiriniz. ġerit bir lamayı endüvi kanallarına paralel olacak Ģekilde tutunuz. Cihaz çalıĢtırıldığında V yatağında oluĢan manyetik alan endüviyi kendisine doğru çeker. Bu durumda endüviyi elle döndürünüz. Bu sırada Ģerit lamada titreĢimler olursa ve vızıltı Ģeklinde ses çıkartırsa endüvi sargılarında kısa devre olduğu anlaĢılır.

 

 MarĢ motoru endüvinin kontrollerini yapınız.

 

48

Sargılarda kısa devre olup olmadığını ohmmetreyle de kontrol edebilirsiniz. Ohmmetre ile sırasıyla bütün kollektör dilimleri ve endüvi sargılarının dirençleri ölçülür. Ölçüm sırasında standart katalog değeri okunmalıdır. Okunan değerin katalog değerinden daha küçük olması durumunda sargılar arasında kısa devre olduğu anlaĢılır.


Bu kontrolü endüvi sargılarından sırasıyla elektrik akımı geçirip ampermetre ile geçen akım miktarını ölçerek de kontrol edebiliriz. Çıkan akım değeri olması gerekenden daha düĢük çıkıyorsa sargıların kollektör dilimlerine bağlantısı gevĢek, kötü bir bağlantı olduğu veya kısa devre olduğu anlaĢılır.

 Endüvi sargılarının Ģasi kontrolünü yapınız.  Endüvinin Ģasi kontrolü ohmmetre veya seri lamba ile yapılır.  Ohmmetrenin bir ucunu kollektör dilimlerine, diğer ucunu da endüvi gövdesine temas ettiriniz. Ohmmetrenin değer göstermemesi gerekir. Değer okunuyorsa Ģasiye kaçak vardır.

Seri lamba ile yapılan kontrolde lambanın yanmaması gerekir.  Kaçak tespit edilmesi durumunda endüvi değiĢtirilmelidir.  Endüvi sargılarının kopukluk kontrolünü yapınız (devre kontrolü).  Ohmmetrenin bir ucu kollektör dilimlerinden birine, diğeri de sırasıyla bütün dilimlere değdirilir. Ohmmetrenin bütün dilimlerde değer göstermesi gerekir. Eğer göstermiyorsa göstermeyen yerde kopukluk vardır.

49


Seri lambayla yapılan kontrolde dilimlerin hepsinde lambanın yanması gerekir. Lambanın yanmadığı yerde kopukluk vardır.  Kollektör yüzeyinde derin aĢıntılar veya çizikler varsa izler silininceye kadar torna ettiriniz.  Tornalama iĢleminden sonra kollektör dilimleri arasındaki yalıtkan (mika) seviyelerini kontrol ediniz. Kollektör yüzeyinden yaklaĢık 0,5−1 mm arasında derinleĢtiriniz.

 MarĢ motoru kollektör dilimlerinin kontrollerini yapınız.

 DerinleĢtirme iĢlemini demir testeresi veya mika kesici özel taĢ kullanılarak yapınız.

 Tornalama ve kanal açma iĢlemi bittikten

50


    

sonra ince zımpara ile yüzeydeki çapakları ve pürüzleri temizleyiniz. Kollektörün tornalama iĢlemi sonrasında çapını ölçünüz. Kollektör dilimlerinin en küçük çapını araç tamir kataloğundan kontrol ediniz. Ölçüm sırasında kollektör dilimlerinin çapı, en küçük çaptan daha küçük çıkarsa kolektörü değiĢtiriniz. Kollektör dilinmelinin yanıp yanmadığını ve lehimlerinin sağlamlığını kontrol ediniz. Pinyon diĢliyi bir yönde döndürerek serbest olarak döndüğünü, diğer yönde çevirdiğinizde kilitlendiğini görünüz.

 MarĢ motoru tek yönlü kavrama ve kavrama manĢonunun kontrollerini yapınız.

 MarĢ burçlarının kontrollerini yapınız.

 Eğer her iki yönde de serbest dönüyorsa veya her iki yönde de kilitli kalıyorsa kavrama bozuktur, değiĢtiriniz.  Redüksiyonlu marĢ motoru ise diĢlilerinde, tahrik diĢlide, avare diĢlide kırıklık veya aĢıntı varsa kavrama değiĢtirilmelidir.  Burçlar ile endüvi mili arasında boĢluk 0,15 mm değerini aĢmamalıdır.  Burçlar aĢırı derecede aĢınmıĢ, yüzeylerinde derin çizikler oluĢmuĢ, ovalleĢmiĢse değiĢtiriniz.

51


 MarĢ pabuçlarının kontrollerini yapınız.  MarĢ motoru ön ve arka kapak kontrollerini yapınız.  MarĢ motoru eksenel gezinti ve ayar Ģimleri (pulları) kontrollerini yapınız.

 MarĢ motoru fırçalarını ve fırça tutucularının kontrollerini yapınız.

 MarĢ selenoidi kontrollerini yapınız.

 Yeni burç yerine takıldığında mil ile alıĢtırıldıktan sonra marĢ motoru toplayınız. AlıĢtırma iĢlemi yapılmaz ise endüvi mili sıkıĢabilir. Bu durum marĢ motoru sargılarının çok akım çekmesine ve ısınarak yanmasına neden olabilir.  MarĢ pabuçlarının gövdeye bağlantılarını kontrol ediniz.  MarĢ pabuçları üzerinde sürtünme izleri olup olmadığını gözle kontrol ediniz.  Ön ve arka kapakları kırıklık ve çatlaklık bakımından gözle kontrol ediniz.  Eksenel gezinti Ģimleri kalınlığının katalog değerine uygun olup olmadığını kontrol ediniz.  Fırçaları uzunlukları bakımdan kumpasla kontrol ediniz. Uzunluk minimum değerin altında ise değiĢtiriniz.  Fırça tutucuları; gevĢek, eğrilmiĢ veya doğru bir Ģekilde takılmamıĢ olabilir. Fırça yayları zayıflamıĢ veya kırılmıĢ olabilir ayrıca fırçalar aĢınmıĢ, kirlenmiĢ, yanlıĢ tip fırça takılmıĢ olabilir.  Eğer fırça ve fırça tutucularda yukarıdaki durumlardan biri mevcut ise arızalı parçaları tamir ediniz veya değiĢtiriniz.  Çekici sargı kontrolünü yapınız.  Ohmmetrenin bir ucunu ST ucuna diğer ucunu MarĢ Motoru ucuna temas

52


 

ettiriniz. Bu durumdayken ohmmetre değer göstermelidir. Değer göstermiyorsa çekici sargı kopuktur. Olması gereken dirençten daha düĢük direnç çıkarsa sargıda kısa devre vardır.

 Tutucu sargı kontrolünü yapınız.  Ohmmetrenin bir ucunu ST ucuna diğer ucunu selenoid gövdesine temas ettiriniz.  Bu durumdayken ohmmetre değer göstermelidir. Değer göstermiyorsa tutucu sargı kopuktur.  Olması gereken dirençten az değer görülüyorsa kısa devre vardır.

 Tutucu ve çekici sargının beraber kontrolünü yapınız.  Ohmmetrenin bir ucunu marĢ motoru ucuna diğer ucunu da selenoid gövdesine temas ettiriniz.  Ohmmetre değer göstermelidir.

53


 MarĢ Ģalter tertibatı kontrollerini yapınız.  MarĢ motoru geri getirme yayı, plancır, ayırma çatalı kontrollerini yapınız.

 MarĢ Ģalterinde çekici ve tutucu sargı kontrollerini yapınız.  Geri getirme yayını gözle kontrol ederek zayıflama veya kırılma olup olmadığını kontrol ediniz.  Ayırma çatalını gözle kontrol ediniz.  MarĢ diĢlisini aĢıntı veya diĢlerdeki kırıklıklar yönünden kontrol ediniz.  Eğer aĢırı miktarda aĢınma ve diĢlilerde kırıklık tespit edilirse yenisi ile değiĢtiriniz.

 MarĢ diĢlisini kontrol ediniz.

 Volan diĢlisinin kontrolünü yapınız.  Volan diĢlisini takınız.

 MarĢ motorunu parçalarını takınız.

 Volan diĢlilerinde aĢınma ya da kırılmalar olup olmadığının kontrollerini yapınız.  Volan diĢlisini takınız.  MarĢ motoru parçalarını takarken sökme iĢlem sırasının tersini uygulayınız.  Ayırma çatalını doğru yönde takınız.  MarĢ motoru burçlarını uygun gres yağı ile yağlayınız.  Pozitif fırçaları yerlerine takarken Ģasiye temas etmediklerinden emin olunuz.  MarĢ gövde tespit cıvatalarının izolasyon kılıflarını takmayı unutmayınız.  Endüvinin kasıntı yapmaması için marĢ gövde tespit cıvatalarını eĢit torkta sıkınız.  Selenoidi takarken konumuna dikkat ediniz.

54


 MarĢ motorunu araca takınız.

 MarĢ motoru beslenme kablolarını takınız.

 Akü kutup baĢlarını takınız.

 MarĢ motorunun montajı bittikten sonra genel olarak kontrolünü yapınız.  MarĢ motorunun sağlıklı çalıĢtığından emin olmak için motora takmadan önce tezgâhta çalıĢtırınız.  MarĢ motorunu yerine tekrar takmak için uygun aletleri kullanınız.  MarĢ motorunu volan muhafazasına yerleĢtiriniz.  MarĢ motoru montaj cıvatalarını yerlerine takınız. Cıvataları yerlerine uygun bir Ģekilde sıkınız.  MarĢ motorunun yerinde kasıntı yapmaması için cıvataları ilk önce el ile sıkınız. Sonra uygun bir anahtar ile sıkınız.  MarĢ motorunu sökerken aldığınız notları gözden geçiriniz.  MarĢ motoru elektrik bağlantı uçlarını doğru olarak tespit ediniz.  Bunun için araç kataloğundan veya sökerken aldığınız notlardan  yararlanabilirsiniz.  Artı kutup baĢından gelen kabloyu marĢ motorunu giriĢ ucuna bağlayınız ve izolasyon muhafazasını yerine takınız.  Selenoid soketlerini uygun yerlerine takınız.  Son olarak marĢ motoru bağlantı kablolarının motorun sıcak bölgelerine değmediğinden emin olunuz.  Motorun çalıĢması sırasında marĢ motoru kabloları yanabilir.  Kutup baĢlarını takarken kısa devre olmaması için önce pozitif (+) ucu takmalısınız.  Kutup baĢlarını sıkarken kutup baĢlarına aĢırı yüklenmeyiniz.  Kutup baĢlarını sıktıktan sonra kutup baĢı muhafazasını yerine oturtunuz.

55


KONTROL LĠSTESĠ Bu faaliyet kapsamında aĢağıda listelenen davranıĢlardan kazandığınız beceriler için Evet, kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) iĢareti koyarak kendinizi değerlendiriniz.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

Değerlendirme Ölçütleri Akü kutup baĢı bağlantılarını kontrol ettiniz mi? Kontak anahtarı bağlantılarını kontrol ettiniz mi? MarĢ motoru besleme kablolarının bağlantılarını kontrol ettiniz mi? MarĢ motoru bağlantı cıvatalarının kontrolünü yaptınız mı? MarĢ motorunu sökmek için aracı güvenlik kurallarına uygun olarak lifte aldınız mı? Çamurluk örtüsünü örttünüz mü? Akü kutup baĢlarını söktünüz mü? MarĢ motoru elektrik bağlantı uçlarını söktünüz mü? MarĢ motorunu araçtan söktünüz mü? MarĢ motorunu volan muhafazasına bağlayan cıvataları söktünüz mü? MarĢ motoru bağlantı kulaklarını söktünüz mü? MarĢ motoru endüktörün (ikaz sargıları) kontrollerini yaptınız mı? MarĢ motoru endüvinin kontrollerini yaptınız mı? MarĢ motoru kollektör dilimlerinin kontrollerini yaptınız mı? MarĢ motoru tek yönlü kavrama ve kavrama manĢonunun kontrollerini yaptınız mı? MarĢ burçlarının kontrollerini yaptınız mı? MarĢ pabuçlarının kontrollerini yaptınız mı? MarĢ motoru ön ve arka kapak kontrollerini yaptınız mı? MarĢ motoru eksenel gezinti ve ayar Ģimleri (pulları) kontrollerini yaptınız mı? MarĢ motoru fırça tutucusu kontrollerini yaptınız mı? MarĢ selenoidi kontrollerini yaptınız mı? MarĢ Ģalter tertibatı kontrollerini yaptınız mı? MarĢ motoru geri getirme yayı, plancır, ayırma çatalı kontrollerini yaptınız mı? MarĢ diĢlisini kontrol ettiniz mi? Volan diĢlisinin kontrolünü yaptınız mı? Volan diĢlisini taktınız mı? MarĢ motorunu parçalarını taktınız mı? MarĢ motorunu araca taktınız mı? MarĢ motoru beslenme kablolarını taktınız mı? Akü kutup baĢlarını taktınız mı?

Evet

Hayır

DEĞERLENDĠRME Değerlendirme sonunda “Hayır” Ģeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz.

56


ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME AĢağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği iĢaretleyiniz.

1.

MarĢ motorunun çalıĢma prensibi aĢağıdakilerden hangisidir? A) Newton prensibi B) Pascal prensibi C) Faraday prensibi D) Gauss prensibi

2.

MarĢ motorlarında sabit manyetik alanın meydana geldiği kısım hangisidir? A) Endüvi B) Endüktör (ikaz sargıları) C) Fırça tutucusu D) Gövde ve kapaklar

3. MarĢ motorlarında sabit manyetik alan içerisinde dönme hareketi yapan parça hangisidir? A) MarĢ selenoidi B) Endüktör C) Ayırma çatalı D) Endüvi 4.

AĢağıdakilerden hangisi endüvi üzerindeki kısımlardan değildir? A) MarĢ selenoidi B) Kollektör C) Endüvi mili D) Endüvi sargıları

5.

Volan diĢlisi ile marĢ diĢlisi arasındaki hareket iletim oranı kaçtır? A) 1/30 B) 1/15 C) 1/20 D) 1/25

6.

AĢağıdakilerden hangisi marĢ motorunun parçalarındandır? A) Rotor B) Platin C) Selenoid D) Regülatör

57


7.

AĢağıdakilerden hangileri endüvi sargılarında yapılan kontrollerdendir? I. II. III. IV.

Endüvi sargılarında Ģasi kontrolü Endüvi sargılarında kopukluk kontrolü Endüvi sargılarında direnç kontrolü Endüvi sargılarında kısa devre kontrolü

A) I-II-IV B) III-IV C) I-II-IV D) Hepsi 8.

AĢağıdakilerden hangileri ikaz sargılarında yapılan kontrollerdendir? I. II. III. IV.

Ġkaz sargılarında Ģasi kontrolü Ġkaz sargılarında devre kontrolü Ġkaz sargılarında kısa devre kontrolü Ġkaz sargılarında direnç kontrolü

A) I-III-IV B) II-IV C) I.II.III D) I.IV 9.

AĢağıdakilerden hangileri selenoid sargılarında yapılan kontrollerdendir? I. II. III. IV.

Selenoid sargılarında devre kontrolü Selenoid sargılarında Ģasi kontrolü Selenoid sargılarında kısa devre kontrolü Selenoid sargılarında direnç kontrolü

A) II-III-IV B) I-II-III-IV C) I-II-IV D) II-III-IV

DEĞERLENDĠRME Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karĢılaĢtırınız. YanlıĢ cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki öğrenme faaliyetine geçiniz.

58


ÖĞRENME FAALĠYETĠ–4 ÖĞRENME FAALĠYETĠ–4 AMAÇ Volan ve marĢ diĢlisinin kontrolünü ve değiĢimini yapabileceksiniz.

ARAġTIRMA 

Volan ve marĢ diĢlileri arasındaki diĢli oranları hakkında bilgi edinerek edindiğiniz bilgileri sınıfta arkadaĢlarınızla paylaĢınız.

4. VOLAN VE MARġ DĠġLĠLERĠ 4.1. Görevi Volan: Motorun bütün devirlerinde krank milinin düzgün ve dengeli dönüĢünü sağlar. Volan iĢ zamanında bir kısım enerjiyi üzerine alarak diğer zamanlarda pistonların kolayca üst ölü noktaları aĢmasını sağlar. Özellikle ateĢleme aralığı fazla olan dört veya daha az silindirli motorlarda volana düĢen iĢ daha fazladır. AteĢleme aralığı ne kadar fazla olursa motorda kullanılacak volan da o nispette büyük olur. Volan, kavramaya yataklık eder ve kavrama diskine hareket veren bir kavrama parçası olarak da görev yapar. Ayrıca volanın üzerinde bulunan volan di��lisi yardımıyla motora ilk hareket verilir. MarĢ diĢlileri: MarĢ anında volan olan diĢlisi ile kavraĢarak volanın dönmesini ve motora ilk hareketin verilmesini sağlar.

ġekil 4.1: Volan ve volan diĢlisi

59


4.2. Yapısı Volan malzemesi olarak genellikle dökme demir kullanılmaktadır. DıĢ tarafına da volan diĢlisi denilen çelik bir çember diĢli geçirilmiĢtir. Aracın türüne ve motorun özelliklerine göre volan üzerinde çeĢitli iĢaretler ve parçalar bulunmaktadır. Bazı motorlarda volan yüzeyine Ü.Ö.N., ateĢleme, subapların açılıp kapanma iĢaretleri vurulmuĢtur. Elektronik ateĢlemeli ve enjeksiyonlu araçlarda ateĢleme avansını ayarlayabilmek için volan üzerine ek bir diĢli konulmuĢtur. Bu diĢli üzerinde iki adet diĢ iptal edilerek ateĢleme sırası gelen silindirin üst ölü noktaya 90 derece uzaklıkta olduğu beyne iletilip uygun avansın verilmesi ve ideal enjeksiyonun yapılması sağlanır. Günümüz motorlarında volan krank miline cıvatalı, sıkı geçme ve kamalı olarak bağlanmaktadır.

4.3. ÇalıĢması ve DiĢli Oranları MarĢ diĢlisinin volan diĢlisi ile kavraĢması atalet prensibine göre olmaktadır. MarĢ motoru çalıĢtığı anda manĢon aniden dönmeye baĢlar. Serbest durumda bulunan marĢ diĢlisi, üzerindeki ağırlığın etkisiyle hemen dönemez. Bu durumda diĢli hızla ileriye doğru kayar ve volan diĢlisi ile kavraĢır. MarĢ diĢlisi manĢonun sonundaki tahdit bileziğine dayandığında volan da dönmeye baĢlar ve ilk hareket verilmiĢ olur. Motor çalıĢmaya baĢladığı anda, hareket volandan marĢ diĢlisine geçer. Volan ile marĢ diĢlisi oranı yaklaĢık 1/15 kadardır (Yani volan 1 tur attığında marĢ diĢlisi 15 tur atacaktır.). Bu hız marĢ motorunun normal dönüĢ hızının çok üzerine çıkacağından marĢ diĢlisi manĢon üzerinde kayarak geri çıkar. Böylece marĢ motoru görevini tamamlamıĢ olur.

4.4. Arızaları Volan ve marĢ diĢlilerinde aĢağıdaki arızalar oluĢabilir: Volan arızaları: Sürtünme yüzeyi fazla aĢınmıĢ, çizilmiĢ, çatlamıĢ yüzeyler baskı plakası ile birlikte taĢlanmalıdır. TaĢlama sırasında sürtünme yüzeylerinden en fazla 1,5 mm talaĢ kaldırıldığı hâlde, düzgün bir sürtünme yüzeyi elde edilmemiĢse volan ve baskı plakası değiĢtirilmelidir. AĢınmıĢ veya diĢleri kırılmıĢ volan diĢlileri de belirli bir metotla değiĢtirilebilir. Volana ısıtılarak sıkı geçirilmiĢ diĢliler, aynı metotla ısıtılarak zımba ve çekiçle çıkarılır ve yeni diĢli de sarı saman renginde yaklaĢık 200 °C‟ye kadar ısıtılarak zımba ve çekiçle takıldıktan sonra soğutulup büzüĢmeye terk edilir. Bazı fazla aĢınmamıĢ diĢliler de aynı Ģekilde çıkarılıp ters çevrilebilir. Bu takdirde marĢ diĢlisi kavrayacak Ģekilde diĢlerin pahları alınmalıdır. Yeni diĢli takılırken de diĢlerin pah alınmıĢ kısımları marĢ diĢlisinin kavrayacağı yöne getirilmelidir. Bazı volanlarda, volan diĢlisi volana cıvatalarla sıkılmıĢ veya kaynakla tespit edilmiĢtir. Bu tip volanlarda, diĢli aĢındığı zaman, duruma göre diĢlinin değiĢtirilmesi olanağı yoksa volan komple değiĢtirilmelidir.

60


Volanın ortasında kavrama miline yataklık eden kılavuz yatak bulunur. Hidrolik kavramalı vasıtalarda, volan diĢlisi konvertör bağlantı sacına, punta kaynaklarıyla tespit edilmiĢtir. DiĢli değiĢtirileceği zaman bu kaynaklar eritilerek diĢli çıkarılır ve yeni diĢli takıldıktan sonra aynı Ģekilde punta kaynakları ile tespit edilir. Volan, volan flanĢına gerekli pozisyonda takılıp torkunda sıkıldıktan sonra, bir üniversal komparatörle salgı kontrolü yapılır. Salgı kontrolü: Komparatör üst kartere bağlandıktan sonra, komparatör ayağı, volana temas ettirilir, ibre sıfıra ayarlanır, motor 360° döndürülerek volan salgısı tespit edilir. Volanda 0,20 mm‟den fazla salgı varsa volan flanĢı ve volan bağlama yüzeyi gözden geçirilerek salgı normal sınırına indirilir.

MarĢ diĢlisi arızaları:  

MarĢ diĢlisinde aĢınmalar, MarĢ diĢlisinde kırılmalar oluĢabilmektedir.

Not: Volan ve marĢ diĢlilerindeki aĢınma ve kırılma durumlarında diĢliler değiĢtirilir. Volan yüzeyindeki eğilmelerde ise araç tamir kataloğundaki tolerans değerine göre torna tezgâhında yüzey düzeltme iĢlemi yapılabilir.

61


UYGULAMA FAALĠYETĠ UYGULAMA FAALĠYETĠ 

Volan ve marĢ diĢlisini kontrol edip ve değiĢtiriniz.

ĠĢlem Basamakları  Akü kutup baĢlarını sökünüz.

  

 MarĢ diĢlisini araçtan sökünüz.

  

    Volanı araçtan sökünüz.

  

      

62

Öneriler Kutup baĢlarını sökerken kısa devre olmaması için önce negatif ( - ) ucu sökmelisiniz. Kutup baĢlarını sökerken aĢırı yüklenmeyiniz. Kutup baĢları kırılabilir. Kutup baĢları sıkıĢmıĢ ise kutup baĢı çektirmesiyle çıkartınız. MarĢ motoru ağzını yumuĢak bir mengeneye bağlayınız. Toz kapağı ve tespit vidaları mil üzerindeki segmandan çıkartınız. Kapak çıkarıldıktan sonra fırçalar yaylardan kurtarılıp pozitif fırçalar taĢıyıcıdan ayırt edildikten sonra tablayı dıĢarı alınız. Ġkaz sargılarını selenoide bağlayan kabloları söküp gövdeyi çıkartınız. Daha sonra çatalı kavrama tertibatından ayrılarak kavrama ile birlikte endüviyi çıkartınız. Endüviyi çıkardıktan sonra marĢ diĢlisini endüviden çıkarınız. TaĢıtı atölyede uygun yere alınız. Gerekli güvenlik tedbirlerini alınız. Bazı taĢıtlarda volanın sökülebilmesi için motorun taĢıttan indirilmesi gerekmektedir. Bazı taĢıtlarda ise motor taĢıttan indirilmeden volanı sökmek mümkündür. TaĢıttan indirilmiĢ bir motor için; MarĢ motorunu sökünüz. Volan muhafazasını motora tespit eden cıvataları sökünüz. Kavramayı volan üzerine orijinal durumunda tekrar takabilmek için kavrama ve volanı nokta ile iĢaretleyiniz. NOT: ĠĢareti dengeyi bozacak Ģekilde fazla büyük koymayınız. Kavramayı sökünüz. Volan ve krank mili flanĢını nokta ile iĢaretleyiniz.


 Volan diĢlisinin kırıklık kontrolünü yapınız.  Volan yüzeyinin kontrolünü yapınız.

 MarĢ diĢlisinin kırıklık kontrolünü yapınız.  Volan diĢlisini araca takınız.

 MarĢ diĢlisini volan diĢlisine takınız.  Akü kutup baĢlarını takınız.

 Bu iĢaretleme volanın tekrar yerine orijinal durumda takılabilmesi içindir.  Bazı tiplerde volan yalnız bir pozisyonda takılabilmektedir, bu tiplere iĢaret vermeye gerek yoktur.  Tespit cıvatalarını sökerek volanı çıkarınız.  Volan diĢlilerinde kırıklık olup olmadığını gözle kontrol ediniz.  Volan yüzeyindeki eğiklik miktarını komparatörle tespit ederek katalogdaki tolerans değeri ile mukayese ediniz.  Hasar görmüĢ ve çarpık durumda olan volanı değiĢtiriniz.  MarĢ diĢlilerinde kırık olup olmadığını gözle kontrol ediniz.  Volanı daha önce yaptığınız iĢaretler bir hizaya gelecek Ģekilde yerine takınız.  Volan ve muhafazayı orijinal durumda taktığınızda bir numaralı piston sıkıĢtırma sonunda Ü.Ö.N.da iken volan üzerindeki T.C iĢareti muhafazanın yan tarafındaki delikten görülmelidir.  Görülmüyorsa takma hatalıdır.  ġayet yeni volan takılıyor ise eski iĢaretleri bu volan üzerine de aktarınız.  Emniyet rondelalarını yerleĢtirdikten sonra somunları vira edip boĢluğu alınız.  Volan tespit somunlarını torkuna göre torkmetre ile dengeli bir Ģekilde yavaĢ yavaĢ sıkınız.  Tork değeri için kataloğa baĢvurunuz.  Motorun arka tarafına (volan muhafazasına) uygun bir yere özel kompratörü tespit ederek volanın salgısını kontrol ediniz. Salgı miktarı 0,008 inçten fazla olmamalıdır.  Kutup baĢlarını takarken kısa devre olmaması için önce pozitif (+) ucu takmalısınız.  Kutup baĢlarını sıkarken kutup baĢlarına aĢırı yüklenmeyiniz.  Kutup baĢlarını sıktıktan sonra kutup baĢı muhafazasını yerine oturtunuz.

63


KONTROL LĠSTESĠ Bu faaliyet kapsamında aĢağıda listelenen davranıĢlardan kazandığınız beceriler için Evet, kazanamadığınız beceriler için Hayır kutucuğuna (X) iĢareti koyarak kendinizi değerlendiriniz.

Değerlendirme Ölçütleri 1

Akü kutup baĢlarını söktünüz mü?

2

MarĢ diĢlisini araçtan söktünüz mü?

3

Volanı araçtan söktünüz mü?

4

Volan diĢlisinin kırıklık kontrolünü yaptınız mı?

5

Volan yüzeyinin kontrolünü yaptınız mı?

6

MarĢ diĢlisinin kırıklık kontrolünü yaptınız mı?

7

Volan diĢlisini araca taktınız mı?

8

MarĢ diĢlisini volan diĢlisine taktınız mı?

9

Akü kutup baĢlarını taktınız mı?

Evet

Hayır

DEĞERLENDĠRME Değerlendirme sonunda “Hayır” Ģeklindeki cevaplarınızı bir daha gözden geçiriniz. Kendinizi yeterli görmüyorsanız öğrenme faaliyetini tekrar ediniz. Bütün cevaplarınız “Evet” ise “Ölçme ve Değerlendirme”ye geçiniz.

64


ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME ÖLÇME VE DEĞERLENDĠRME

AĢağıdaki cümlelerin sonunda boĢ bırakılan parantezlere, cümlelerde verilen bilgiler doğru ise D, yanlıĢ ise Y yazınız. 1. 2. 3. 4.

( ( ( (

)MarĢ sistemi için gerekli ilk hareket marĢ motoru ile volandan verilir. )Volan ile marĢ diĢlisi oranı yaklaĢık 1/25 kadardır. )MarĢ diĢlisinin volan diĢlisi ile kavraĢması atalet prensibine göre olmaktadır. )Volan diĢlisi yapım malzemeleri genelde dökme demirdir.

DEĞERLENDĠRME Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karĢılaĢtırınız. YanlıĢ cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. Cevaplarınızın tümü doğru “Modül Değerlendirme”ye geçiniz.

65


MODÜL DEĞERLENDĠRME MODÜL DEĞERLENDĠRME AĢağıdaki soruları dikkatlice okuyunuz ve doğru seçeneği iĢaretleyiniz.

1.

Ġçten yanmalı motorları ilk harekete geçirebilmek için oluĢturulan sistem hangisidir? A) Yağlama sistemi B) ġarj sistemi C) MarĢ sistemi D) Soğutma sistemi

2.

Hangisi motorları ilk harekete geçirmek için kullanılan yöntemlerdendir? A) Ġp yardımıyla B) Kol yardımıyla C) Pedalla D) Hepsi

3.

MarĢ motoru ilk hareket için enerjiyi nereden alır? A) Alternatör B) Akü C) Distribitör D) Regülatör

4.

AĢağıdakilerden hangisi batarya çeĢitlerindendir? A) Otomotiv bataryaları B) Traksiyoner bataryalar C) Stasyoner bataryalar D) Hepsi

Bir aracın elektrik sisteminin kontrol edilebilmesine imkân tanıyan devre elemanı hangisidir? 5.

A) Kontak anahtarı B) Batarya C) MarĢ motoru D) Diyot 6. Kontak üzerindeki uçlardan hangisi, kontaktan akım alan alıcılar ucudur? A) BAT B) IGN C) ST D) ACC 66


7. Kontak üzerindeki uçlardan hangisi, marĢ selenoidi ucudur? A) BAT B) IGN C) ST D) ACC 8. MarĢ motorunun ilk hareketi esnasında pinyon diĢliyi krankla kavraĢtıran devre elmanı aĢağıdakilerden hangisidir? A) Fırçalar B) Selenoid C) Pabuçlar D) Arka kapak 6. MarĢ motorlarında sabit manyetik alan içinde dönme hareketinin alındığı parça hangisidir? A) Endüktör B) Kollektör C) MarĢ diĢlisi D) Endüvi 7.

MarĢ motorunda selenoidi üzerinde taĢıyan parça hangisidir? A) Ön kapak B) Gövde C) Endüvi D) Kolektör

8.

Kollektör dilimleri yaklaĢık olarak kaç mm derinleĢtirilmelidir? A) 2-3 mm B) 0,5-1 mm C) 4-5 mm D) 3-4 mm

67


9.

ġekilde gösterilen ölçüm hangisidir?

A) Endüvi çapının ölçülmesi B) Burçların ölçülmesi C) Kolektör çapının ölçülmesi D) Endüvi mili çapının ölçülmesi 10.

ġekilde gösterilen marĢ motoru parçası hangisidir?

A) Endüvi B) MarĢ diĢlisi C) Kolektör D) Fırça

68


11.

ġekilde gösterilen elektriki kontrol hangisidir?

A) Endüvi kısa devre kontrolü B) Endüvi sargıları Ģasi kontrolü C) Ġkaz sargıları kopukluk kontrolü D) Endüvi sargıları kopukluk kontrolü 12.

ġekilde gösterilen parça hangisidir? A) Alternatör B) Volan ve volan diĢlisi C) MarĢ motoru D) Piston

DEĞERLENDĠRME Cevaplarınızı cevap anahtarıyla karĢılaĢtırınız. YanlıĢ cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt ettiğiniz sorularla ilgili konuları faaliyete geri dönerek tekrarlayınız. Cevaplarınızın tümü doğru ise bir sonraki modüle geçmek için öğretmeninize baĢvurunuz.

69


CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALĠYETĠ-1’ĠN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

C D B A C akü kapasitesi amper-saat artar + -

ÖĞRENME FAALĠYETĠ-2’NĠN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5

C D A D B

ÖĞRENME FAALĠYETĠ-3’ÜN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9

C B D A B C D A B

70


ÖĞRENME FAALĠYETĠ-4’ÜN CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4

Doğru YanlıĢ Doğru Doğru

MODÜL DEĞERLENDĠRME CEVAP ANAHTARI

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

C D B D A D C B D A B C B D B

71


KAYNAKÇA KAYNAKÇA 

FĠLDĠġĠ Muhtar, Hulusi TÜRKMEN, Ġsmail YĠĞĠT, Motorculuk Bölümü Oto Elektrik ĠĢ ve ĠĢlem Yaprakları sınıf-2, Ġstanbul, 1988.

STAUDT Wilfried, Motorlu TaĢıt Tekniği, Ankara,1995.

YURTKULU Ġlhan, Oto Elektrik Teknolojisi, Yüce Yayınları.

72


marş sistemleri