Issuu on Google+

TEMEL ELEKTRİK TERİMLERİ Enerji Tanımı:Enerji, iş yapabilme kabiliyetidir. Elektrik enerjisi, atom enerjisi nükleer enerji), ısı enerjisi, termal enerji, hidrolik enerji, enerji çeşitlerinden bazılarıdır. Elektrik Enerjisi Elektrikli cihaz ve makinelerin çalışmasın! sağlayan enerjiye elektrik enerjisi denir. Elektrik akımı bir cihazdan geçtiğinde cihazın çalıştığı görülür.Cihaz soba ise sıcaklık, bobin ise manyetik alan, motor ise dönme hareketi meydana gelir. Elektrik Enerjisinin Etkileri a) Isı etkisi: Elektrik sobası, ütü gibi cihazları çalıştırır. b) Işık etkisi: Ampullerin ışık vermesin! sağlar. c) Kimyasal etki: Akülerin şarj olmasını sağlar. d) Manyetik etki: Elektro mıknatısların çalışmasının sağlar. e) Fizyolojik etki: Elektrik akımının canlıları çarpma etkisidir. Elektrik Devresi:Üreteç, sigorta, anahtar, alıcı ve iletkenden meydana gelen kapalı bir sistemde elektrik akımının izlediği yola elektrik devresi denir. Elektrik devresi; kapalı devre, açık devre ve kısa devre olmak üzere üç çeşittir, a) Kapalı devre: Devre anahtarı, devreden akım geçirecek konum da ise bu devreye kapalı devre denir.

b) Açık devre: Devre anahtarı,devreden akımın geçmesini engelleyecek konumda ise bu devreye kapalı devre denir. c) Kısa Devre: Elektrik akımının, her hangi bir sebeple alıcıya girmeden devresini kısa yoldan tamamlanmasına kısa devre denir. Devre Elemanları Üreteç: Elektrik akımı üreten makine ve cihazlardır. Pil, akü, dinamo,alternatör birer üreteçtir. Sigorta: Devre elemanlarım koruyan güvenlik parçasıdır. Anahtar (şalter): Elektrik akımının devreden geçmesini veya geçmemesini sağlar. Alıcı (almaç): Elektrik enerjisiyle çalışan makine ve cihazların genel adıdır. iletken: Elektrik akımının, üreteçten alıcıya ulaşmasını sağlayan tellerdir. Kablo: îletkenin, üzeri plastik ve benzeri madde ile kaplanmış halidir. İletken madde: Elektrik akımım geçiren demir, bakır, alüminyum gibi maddelerdir. Yalıtkan madde: Elektrik akımım geçirmeyen lastik, plastik, cam, porselen gibi maddelerdir. Devre Bağlantı Çeşitleri Motorlu araçlar üzerinde bulunan devre bağlantıları; seri devre, paralel devre ve karışık devre olmak üzere üç çeşittir. a) Seri Devre:Bir üretecin veya alıcının + ucu, diğer üretecin veya alıcının - ucuna gelecek şekilde +,-,+,-,.. bağlanarak oluşan devreye seri devre denir. Aküler şarj sırasında veya gerilim artırmak için (24 V sistemlerde) birbirine seri olarak bağlanır. Seri bağlantıda gerilim, devrede bulunan akülerin toplam gerilimi kadar olur. Akü kapasitesi değişmez. İki akünün seri bağlanması Devrenin gerilimi = 12+12 = 24 V Devrenin akım kapasitesi = 60 Ah Alıcıların seri bağlanması Alıcıların çalışma gerilimi ve güçleri eşit olduğunda birbirine seri olarak bağlanır. b) Paralel Devre Bir üretecin veya alıcının + ucu, diğer üretecin veya alıcının + ucuna, - ucu da diğerinin - ucuna gelecek şekilde bağlanarak oluşan devreye paralel

Oto Elektrik Ders Notları MEM

1


devre denir. -Akülerin paralel bağlanması:Aküler birbirine şarj sırasında veya akü kapasitesin! artırmak için paralel olarak bağlanır. Paralel bağlantıda akü kapasitesi, devrede bulunan akülerin toplam kapasitesi kadar olur. Devrenin gerilimi ise değişmez. Bu tür devre yaparken akü gerilimleri aynı olmalıdır. Devrenin gerilimi = 12 V Akü kapasitesi = 60+60 =120Ah olur. -Alıcıların paralel bağlanması: Alıcılar, birbirine bağımlı olmadan çalışabilmesi için paralel bağlanırlar.Devrenin gerilim = 12V Devrenin akım şiddeti = Her lambanın çektiği akım şiddetinin toplamına eşittir. c) Karışık Devre:Alıcı ve üreteçlerin aynı devre üzerinde hem seri ve hem de paralel bağlanmasına karışık devre denir. Elektrik Akımının Çeşitleri:Elektrik akımı doğru akım ve alternatif akım olmak üzere iki çeşittir. a) Doğru Akım (DA):Birim zaman içinde yönü ve şiddeti değişmeyen akıma doğru akım denir.Doğru akım, hep aynı yönde.geçer ve değerinde hiç bir değişiklik olmaz. Doğru akım, kimyasal olarak pillerden ve akülerden, manyetik olarak dinamolardan elde edilir. Bunun dışında alternatif akımın redresör ve diyotlar ile doğru akıma çevrilmesiyle elde edilir. Otomobil üzerindeki alternatörler, alternatif akım üretir. Bu akım diyotlar yardımıyla doğru akıma çevrilerek kullanılır. Otomobil üzerindeki tüm alıcılar doğru akımla çalışırlar. Doğru akımın kullanıldığı yerler 1- Telefon ve telgraf gibi haberleşme araçlarında 2- Elektrikli tren ve benzeri ulaşım araçlarında 3- Radyo, müzik seti ve benzeri cihazlarda 4- Nikelaj ve kromaj gibi metal kaplamacılığında 5- Otomobil elektrik tesisatında b) Alternatif Akım AC:Birim zaman içinde yönü ve şiddeti değişen akıma alternatif akım denir. Alternatif akım, artı ve eksi yönde geçer, değerinde zamana göre değişiklik olur.Alternatif akım, mono faze ve trifaze olarak ikiye ayrılır. l) Bir Fazlı (Monofaze) Akım

Şehir dağıtım sisteminden iki kablo ile dağıtımı yapılan ve genellikle evlerde kullanılan elektrik akımına bir fazlı (monofaze) akım adı verilir. Akım ucuna, faz denir ve R harfi ile gösterilir. Diğer uç nötr ucudur ve O (sıfır) ile gösterilir Faz ve nötr uçları arasındaki gerilim, 220 volttur. (Amerika ve İstanbul'un bazı semtlerinde ise 110 volttur.) 2- Üç Fazlı (trifaze) Akım:Üç fazlı akım dağıtım sisteminden dört kablo ile dağıtımı yapılır. Bu tellerden üç tanesi faz, bir tanesi nötr ucudur. Bu akıma trifaze akım veya sanayi akımı adı da verilir. Bir faz ile nötr arası 220 V, iki faz arası 380 volttur Alternatif akımın kullanıldığı yerler:Alternatif akım, doğru akımı kullanma zorunluluğu dışında kalan her yerde kullanılır. Alternatif akım ile doğru akımın karşılaştırılması 1- Alternatif akımın gerilimi, istenildiğinde transformotor ile kolaylıkla yükseltilebilir veya düşürülebilir. 2- Alternatif akım, çok az kayıpla uzun mesafelere taşınabilir. Doğru akımın taşınmasında kayıp miktarı çok olduğundan taşımak ekonomik değildir. 3- Alternatif akım doğrultmaçlarla (redresör veya diyot) doğru akıma kolaylıkla dönüştürülür. Ancak doğru akımı alternatif akıma dönüştürmek için özel düzeneklere ihtiyaç duyulur. 4-Alternatif akımı üreten üreteçlere alternatör denir. Verimi yüksek,

Oto Elektrik Ders Notları MEM

2


maliyeti ucuz, bakımı kolay ve uzun ömürlü olurlar. 5- Doru akım üreten üreteçlere dinamo veya jeneratör denir. Bu cihazların verimi düşük, maliyeti pahalı kısa zamanda bakıma ve onanma ihtiyaçları vardır. Elektrik Akımı:Bir devredeki elektron akışına elektrik akımı denir. Devredeki elektron akışı ise; üretecin gerilimine, akım şiddetine ve devrenin direncine bağlı olarak değişir. Gerilim:Bir üretecin uçlarına bir alıcı bağlı iken + ve - uçlan arasındaki ölçülen potansiyel farka gerilim denir. Gerilimin birimi volttur. Büyük V harfi ile gösterilir. 1000 volta kilo volt denir ve KV harfleri ile belirtilir. Voltun binde birine mili volt denir ve mV harfleriyle gösterilir. Devre Geriliminim ölçülmesi: Gerilimi ölçen aletin adına voltmetre denir. Voltmetre devreye paralel bağlanır. Yani voltmetrenin+ ucu üretecin + kutbuna, - ucu üretecin - kutbuna bağlanır. Yanlış bağlamada voltmetrenin ibresi ters yönde hareket eder. Bu durumda bağlantı uçlan yer değiştirilir. Voltmetre göstergesinin üzerinde V harfi vardır. Voltmetreler, doğru akım ve alternatif akım için birbirinden farklı yapıda imal edilir Ayrıca cihazın kaç volta kadar ölçebileceği gösterge üzerinde belirtilir. Buna cihazın kapasitesi denir. Hiç bir cihaz ile kapasitesi üzerindeki değerlerde ölçüm yapılmaz. Ölçme esnasında voltmetrenin hasar görmemesi için bu hususlara dikkat edilir. Elektro Motor Kuvveti (E.M.K):Bir üreteç üzerinde herhangi bir alıcı bağlı olmadan + ve uçlar arasındaki potansiyel farka elektro motor kuvveti denir. Elektro motor kuvveti, her zaman üretecin gerçek çalışma geriliminin üzerinde bir değer gösterir. Örneğin, otomobil üzerinde hiçbir alıcı çalışmadığında 13 V gösteren akü, farları yaktığımızda 12 V gösterir. 13 V akünün E.M.K sidir, 12 V ise akünün çalışma gerilimidir yani çalışma voltajıdır. Akım şiddeti:Bir elektrik devresinde iletken üzerinden birim zaman içinde geçen elektron miktarına akım şiddeti denir. Akım şiddetinin birimi amperdir ve büyük A harfi ile gösterilir. Amperin binde birine mili amper (mA), milyonda birine mikro amper denir. Akım şiddetinin ölçülmesi Akım şiddetini ölçen aletin adına ampermetre denir. Ampermetre devreye seri olarak bağlanır. Yani devreden geçen akım, ampermetrenin içinden olduğu gibi aynen geçer. Yanlış bağlamada ampermetrenin ibresi ters yönde hareket eder. Bu durumda bağlantı uçları yer değiştirilir. Ampermetre göstergesinin üzerinde A harfi vardır. Ampermetreler,doğru akım ve alternatif akım için birbirinden farklı yapıda imal edilir.Ayrıca cihazın kaç ampere kadar ölçebileceği göstergeden anlaşılır. Buna cihazın kapasitesi denir. Hiçbir cihazla kapasitesi üzerindeki değerlerde ölçüm yapılmaz. Ölçme esnasında ampermetrenin hasar görmemesi için bu hususlara dikkat edilir. Direnç:Bir devrede elektron akışına zorluk çıkaran her duruma direnç denir. Direncin birimi ohm dür. Om olarak okunur. 1000 ohm'a bir kilo ohm (k O ), bir milyon ohm'a bir mega ohm (MO) denir. Elektrik devrelerinde gevşek, pis, oksitlenmiş bağlantılar, direnç meydana getirerek alıcıların düşük güçte çalışmasına veya hiç çalışmamasına sebep olur. Direncin ölçülmesi:Direnci ölçen aletin adına ohmmetre denir. Ölçümden önce, cihaz ölçülecek direnç değerine uygun kademeye alınır.Daha sonra ohm metrenin iki ucu birbirine temas ettirilerek sıfırlama yapılır.Ohm metrenin iki uçunu, direnci ölçülecek parçanın iki ucuna temas ettirilerek ölçme yapılır. Avometre:Hem ampermetre, hem voltmetre ve hem de ohmmetre olarak kullanılan cihaza Avometre denir. Avometre adım amper, volt, ohm kelimelerinin baş harflerinden alır. Özdirenç:Doğada bulunan bütün maddelerin, elektrik akımına karşı kendine özgü bir direnci vardır. Herhangi bir maddenin, 1 mm kare kesitinde ve 1 metre boyundaki parçasının, ölçülen direnç miktarına o maddenin özdirenci denir. Elektrik devrelerinde kullanılan iletkenin boyu uzadıkça ve kesiti daraldıkça elektrik akımına gösterdiği direnci de fazlalaşır. Bu nedenle devrede kullanılan iletkenler, gereğinden daha uzun boyda olmamalıdır.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

3


Direnç Teli:Elektrik ocağı, ütü ve benzeri alıcılardan sıcaklık elde etmek amacıyla kullanılan, özel alaşım çeliklerinden yapılmış tellerdir. Piyasada rezistans adı altında satılır. watsız Direnç:Elektronik devrelerde devre gerilimini düşürmek amacıyla kullanılan dirençlerdir. Ohm Kanunu:Bir elektrik devresinde gerilim, akım şiddeti ve direnç arasındaki bağıntıları veren kanundur. Bu bağıntıyı Alman fizikçi George S. Ohm 1827 yılında bulmuştur. Ohm kanunu pratik olarak formüle edilirse: Bağıntı üçgenine göre: U= I x R 1= U / R R= U /1 eşitlikleri bulunur. örnek problemler Gerilimi 12 V olan devredeki ampulün direnci 6 ohm dür. Devreden geçen akım şiddeti ne kadardır? Verilenler îstenen Formül 1= U / R U = 12 V 1= ? 1=12/6 R = 6 Ohm 1= 2 Amper 12 V akü ile çalışan far devresinde far ampulü 4 A akım çekmektedir. Far ampulünün direnci kaç ohm dür? Verilenler îstenen Formül R = U /1 U= 12 V R= ? R= 12 / 4 1= 4 A R= 3 Ohm Watt – Kilowatt: Watt ve Kilowatt elektrikte güç birimidir. Elektrik gücü Watt saat(Wh) veya Kilowatt saat (KWh) olarak belirlenir. Konuşma dilinde kısaca Watt veya Kilowatt olarak söylenir. 1000 Watt = l Kilowatt tır. Alıcıların Elektrik Tüketimi:Her alıcı gücüne göre elektrik tüketir. 100 Watlık bir ampul l saatte 100 Watt, on satte 100 x 10 = 1000 Watt elektrik enerjisi harcar. Evlerde ve iş yerlerinde elektrik tüketimi, Kilowatt-saat (KWh) cinsinden sayaçlarla belirlenir. Elektriğin KWh ücreti, tüketilen KWh ile çarpıldığında harcamanın parasal yönü ortaya çıkar. Gerektiğinde kullanmak üzere güç, gerilim ve akım şiddeti arasındaki bağıntıyı aşağıdaki gibi formüle edebiliriz.

N= Güç (birimi Watt) U= Gerilim (birimi volt) 1= Akım şiddeti (Birimi amper) Bağıntı üçgenine göre: N= U x I U= N /I I= N / U eşitlikleri bulunur. Örnek problem 660 W olan bir zımpara taşı motoru şehir şebekesinden kaç amper akım çeker? Verilenler istenen Formül I= N / U I= 660/220 I= 3 Amper N =660W I= ? U =220 V Elektro Mıknatıs:Demir, nikel, kobalt gibi elementleri çeken maddelere mıknatıs denir.Mıknatıslar doğal veya yapay olarak ikiye ayrılır. Sanayide kullanılan mıknatıslar yapay mıknatıslardır. Yapay mıknatıslar, sabit mıknatıs veya elektro mıknatıs olarak yapılır.Sabit mıknatıslar devamlı olarak mıknatıs özelliği gösterir. Elektro mıknatıslar ise devresinden akım geçtiği süre içinde mıknatıs olarak görev yapar, akım kesildiğinde mıknatıs özelliği kalmaz. Bir elektro mıknatıs, içinde demir nüve (çekirdek) Demir nüve bulunan bobinden meydana gelir. Bobin sargılarından elektrik akımı geçirildiğinde manyetik alan meydana gelir. Demir nüve bobinin meydana getirdiği manyetik kuvvet hatlarının dağılmasını önleyerek şiddetli bir manyetik alan oluşmasını sağlar. Bobin sargılarından akım geçmesi durduğunda mıknatıs özelliği kaybolur. Marş motorları, alternatörler, göstergeler, röleler, elektrikli yakıt pompaları ve benzeri

Oto Elektrik Ders Notları MEM

4


pek çok parçanın çalışmasında, doğru akım ile çalışan elektro mıknatıslar kullanılır. Elektrik Akımının Fizyolojik Etkisi:Elektrik akımının canlılar üzerindeki etkisine fizyolojik etki veya elektrik çarpması denir. Elektrik akımı, çarpma şiddetine bağlı olarak; iç ve dış yanıklar,felç, solunum zorluğu ve kalp durmasına sebep olarak ölüme kadar uzanan kazalara yol açar. Her insanın vücudu, elektrik akımına karşı belirli bir direnç gösterir. Bu direnç, 42 volta kadar olan gerilimlerin vücudumuza zarar vermesini önler. Başka bir deyimle, insan vücudu için tehlikeli olan gerilim 42 volttan başlar. Elektrik Çarpmasına Karşı Alınacak önlemler: a) Islak elle elektrik düğmesine veya şaltere dokunmayınız. b) Elektrik alıcılarının üzerinde yapmayı düşündüğünüz bir şey var ise kesinlikle cihazın fişini çıkartınız. c) Her türlü tesisat onarımında sigortayı çıkarınız. Daha sonra kontrol kalemi ile kontrol ettikten sonra onanma geçiniz. d) Kablo ile açıktan elektrik tesisatı yapmayınız. e) Atan sigortaları tamir etme yerine yenisiyle değişiriniz. f) Her zaman kullanmaya hazır ve sağlam bir kontrol kalemi bulundurunuz. g) Elektrik motoru ile çalışan makine ve cihazların topraklanmasını sağlayınız. (Topraklama işlemim usta bir elektrikçiye yaptırmalı ve topraklama levhası olarak 1/2 m2 bakır plaka kullanılmasına dikkat edilmelidir. Topraklama plakası yerden 1,5 derinliğe gömülmeli ve kablo bağlantıları lehimlemek suretiyle yapılmalıdır) h)Elektrik kaçaklarım kontrol ediniz ve tehlikeden uzak durunuz. ı)Ampulleri temizlerken düyundan çıkarınız ve kuru olarak yerine takınız. ı)Elektrikle ilgili işlerde devamlı olarak sağ elinizi kullanınız. j) Seyyar lamba ve benzen yerlerde düşük gerilim kullanınız. Çünkü elektrik akımının gerilimi 42 voltu geçmedikçe tehlikesi yoktur. Elektrik Kazalarında Hemen Yapılacak Hususlar: Elektriğe çarpılan kişiye yapılacak ilk iş, kazazedenin elektrikle olan ilişkisini kesmektir Bursun için hemen sigorta sökülür veya şalter kapatılır. Bunları yapamıyorsak, elektrik çarpmasına sebep olan iletken, tahta veya kuru bez veya ceket gîbi aletler kullanarak kazazededen uzaklaştırılır. Böyle ZAMANLARDA paniğe kapılmamalı fakat elden geldiğince çabuk hareket edilmelidir. Ayrıca vakit kaybetmeden doktor çağırmalıdır, Doktor gelene kadar kazazedenin rahat nefes alması sağlanır, Odanın hava alması için camlar açılır. Kişi ayakta duramıyor ise yere bir battaniye serilerek yüz üstü yatırılır. Elleri üst üste getirilerek basının altına konur. Baş yana çevrilerek kolay nefes almaşı sağlanır. Hasta kendine gelene kadar dinlendirilir. Ayrıca soğuktan koruyarak üşümesi önlenir. Kazazede kendisinde bir şey olmadığım söylese bile, doktor kontrolünden geçmesi sağlanmalıdır. Çünkü vücutta meydana gelen bazı durumları hasta kendisi hissedemez.

OTO TESİSAT İLE İLGİLİ GENEL ÖZELLİKLER Modern yaşayışımızın bölünmez bir parçası olan motorlu araçlarda çeşitli ihtiyaçlara cevap verebilmek için sayıları günden güne artan pek çok sistem bulunur. Araç üzerindeki oto elektrik sistemlerini kullanılış amaçları yönünden 10 gruba ayırabiliriz.Bunlar: 1-Bataryalar 2-Marş sistemi 3-Ateşleme sistemi 4-Şarj sistemi 5-Göstergeler sistemi 6-Aydınlatma sistemi 7-İkaz sistemi 8-Özel alıcılar 9-Konfor sistemleri 10-Güvenlik ve uyarı emniyet sistemleri

Oto Elektrik Ders Notları MEM

5


OTO ELEKTRİKTE KULLANILAN KABLOLAR VE BAĞLANTI ELEMANLARI Oto elektrik tesisatlarında kullanılan kablolar fazla direnç meydana getirmeden ve gerekli esnekliği sağlayacak şekilde en kısa yoldan devreye bağlanmalıdır. Ayrıca kullanılan izolelerde amaca uygun olmalıdır. Araçlardaki elektrik tesisatlarından gerekli esnekliği sağlayabilmek amacıyla içlerinde çok sayıda ince bobin tel bulunan özel kablolar kullanılır. Kablo kalınlığı voltaja ve yıpranma şekline bağlıdır.Özellikle ısı ve nem, kablo izolasyonunu bozar. Bütün devrelerde olduğu gibi, oto elektrik tesisatlarında da kullanılacak kablo kesiti, üzerinden geçen akımla ilgilidir. Seçilecek kablo, ısı ve aşırı gerilim düşmesi meydana getirmeyecek ve alıcı akımını taşıyacak kesitte olmalıdır. Standart kablo değerleri şu şekildedir: Standart kablo kesiti (İzolesiz)(mm³)

Emniyetle taşıyacağı akım (Amper)

0,75 1 1,5 2,5 4 6

4 6 10 15 20 25

10

35

25-150

125-325

Genel kullanım yerleri Gösterge devreleri Düşük güçlü aydınlatma devreleri Fren, park, sinyal sistemleri Farlar, motorlar Ateşleme, cam silicileri,Kalorifer Normal kapasiteli genel akım ve şarj akım taşıyıcı kabloları Yüksek kapasiteli genel akım ve şarj kabloları Marş kabloları

Oto elektrikte kabloların birbirine eklenmesi basit bir işlem olmasına rağmen sık sık tesisatın arızalanmasına ve devrede gereksiz yere voltaj düşmesine neden olacaktır Ekler ara bağlantı klemensleri ile yapılmalıdır. Bunlar soketli(fişli) veya vidalı olabilir.

Şalter alıcı veya klemens üzerine bağlanan kablo başlarına, bağlantı yerine uygun özel başlıklar takılır. Kablo ucu birkaç mm açılır. Sonra başlığın yarısı izole üzerine, yarısı da kablo üzerine bağlanır. Ek yerinin lehimlenmesi bağlantının emniyetini artırır.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

6


Çeşitli tamirat işlemlerinde aşağıdaki bağlantı şekli de kullanılmaktadır. Bağlantı elemanı eksikliğinde başvurulacak çaredir.

SİGORTALAR Sigortalar, elektrik devrelerine şasi ve kısa devre arızalarını sebep olacağı zararı önleyerek tesisatın emniyetini sağlar.Sigortalar, ait oldukları devrelerin akım girişlerine seri olarak bağlanırlar.Çeşitleri: 1-Telli sigortalar:Az akım çeken devrelerde kullanılırlar.Yapıları çok basit olan bir porselen çubuk üzerine veya cam tüp içine konmuş metal telden ibarettir.Sigorta telleri kolay eriyen madenlerden yapılır.Bu oto elektrik tesisatları için yapılmış bulunan telli sigortaların 5-25 amper arasındaki boyutları bütün devrelerde kullanılabilecek özelliktedir.

Sigortalar ve pozisyonları

Oto Elektrik Ders Notları MEM

7


2 – Devre kesiciler:Devre kesiciler üzerine geçen azami akım miktarını sınırlayan bir röle şeklinde yapılmışlardır.Ekseriya gurup halinde çalışan alıcı devrelerinde kullanılır.Bugünkü araç tesisatlarında çalışma kapasitesi 10-40 amper arasında olan devre kesiciler çok kullanılmaktadır.Yapılarına göre iki çeşittir. a-Termik tip devre kesiciler:Sıcaklık tesiriyle genleşme kat sayıları değişik iki cins madenden yapılmış bir metal palet ile bu paletin kumanda ettiği platin takımından ibarettir. b-Manyetik tip devre kesiciler:Termik devre kesicileri çalışma hassasiyetini artırmak amacıyla metal palet manyetik bir bobin ile takviye edilerek çalışma hassasiyeti artırılmıştır.

RÖLELER 15-40 Amper arasında akım devrelerinde kullanılan tek kontaklı özel manyetik şalterlerdir.Röle,elektromanyetik bir bobinin oluşturduğu manyetik etki ile çalışan kontak tertibatından ibarettir.Çeşitleri: 1-Akım röleleri:Far, çiftli korna ve marş selenoidi gibi sistemlerde kullanılır.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

8


2-Emniyet röleleri: Yüksek güçlü bazı alıcıların görevi bittikten sonra otomatik olarak çalışmasını sona erdirmek için kullanılırlar.Emniyet rölelerinin akım rölelerinden farklı tarafı kontaklarının ters konumda oluşudur.

87

86

85 87

Yalıtılmış Röle

87a 87 86

30 30

İçten Şasili Röle

85

30

H

5 Uçlu Röle

S

B

Dıştan şasili Röle

87a

56a

30

56b

87b

Far Rölesi

Oto Elektrik Ders Notları MEM

9


ŞALTERLER Elektrik sistemleri istenildiği anda kontrollü olarak çalıştırmaya yarayan özel anahtarlardır. Devrelerde üreteç ile alıcı arasına seri olarak bağlanırlar.Çeşitleri: 1-Mekanik şalterler:Az akım çeken devreler ile manyetik şalterlerin kumanda devresinde kullanılır.Kumanda şekillerine göre çekme,basma ve çevirme suretiyle çalışan tipleri vardır.Çeşitleri: 1-Tek kontaklı şalterler, 2-Çift kontaklı şalterler, 3-Çok kontaklı şalterler, 2-Manyetik şalterler:Marş sistemi, farlar, şarj sistemi ve çiftli korna gibi fazla akım çeken devrelerde kullanılır.Manyetik şalterler alıcı ile batarya arasındaki en kısa hat üzerine yerleştirilirler.Bunlarda kullanıldıkları sistemin özelliğine göre tek,çift ve çok kontaklı olarak yapılırlar. 3-Lamba şalterleri :Araçlarda , aydınlatma gurubuna dahil bulunan alıcılar lamba şalteri ismiyle anılan tek bir şalterin kumandası altında çalışırlar.Lamba şalterleri çekme ve çevirme suretiyle çalışan çok kontaklı mekanik şalterlerdir. (Far kolu,sinyal kolu,silecek kolu vb.)

Oto Elektrik Ders Notları MEM

10


AMPULLER Elektriğin ısı etkisinden yararlanılarak yapılmıştır.Ampullerde “Flaman” olarak isimlendirilen direnç teli üzerinde akım geçtiğinde ısınarak ışık vermeye başlar. Ampulün, lamba soketine geçen kısmına DUY denir.Duy üzerinde flama uçları bulunur,ampul buradan akım alarak çalışır. Ampul çeşitleri: 1-Şekillerine göre : a-Normal ampuller b-Sofit “ 2-Çalışma gerilimlerine göre: a-6-8 volt b-12-16 volt c-24-32 volt 3-Güçlerine göre: a-0,5-1,5wattlık ampuller, b-3-5 wattlık ampuller c-15-32 wattlık ampuller d-35-60 wattlık ampuller 4-Flaman sayılarına göre: Araçlardaki elektrik sistemi sadeleştirmek amacıyla birleşik lamba muhafazaları yapıldığı gibi bazı ampullerin içine iki flaman yerleştirilerek çift Flamanlı ampullerde yapılmıştır.Oto elektrik sistemlerinde, güçleri 3-5/15-32 watt ve 35/65/35- watt arasında olan iki gurup çift flamanlı ampul görülebilir. Kullanılış yerleri,park/ sinyal,park/ fren veya far kısa/ uzun huzmeleri gibi devrelerdir. 5-Flaman bağlantılarına göre: a-Flamanın bir ucu alttan yalıtılmış olarak çıkartılıp diğer ucu içten duya bağlanan normal ampullerdir. b-Flamanın her iki ucu da alttan yalıtılmış olarak çıkan ampullerdir. FARLAR Farlar, aydınlatma sisteminin en önemli parçasıdır. Geceleri araçlarda daha rahat sürüş imkanı verir. Bu gün kullanılmakta olan farlar yapım özelliklerine göre iki gruba ayrılır: 1.Sökülebilir farlar 2.Atom farlar 1.Sökülebilir Farlar: Parabolik bir reflektör üzerine yerleştirilmiş çift flamanlı far ampulünden ibarettir. Ön tarafa konan far camı reflektör ve ampulü dış etkilerden koruyarak sistemin emniyetini sağlamakta dır. Far ampullerinde, güçleri 35-65 Watt arasında değişen iki flaman bulunur. Bunlardan biri önde ve alttan bir muhafaza içerisine konmuş kısa hüzme flamanıdır.Diğeri ise arkaya yerleştirilmiş uzun hüzme flamanıdır.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

Modern tip elipsoid farlar reflektör ve mercek sayesinde çok daha odaklanmış bir ışık sağlamaktadır. DE tekniğiyle üretilen bu farlar daha küçük ebatta farların üretilmesini mümkün kılar. Işık huzmesi, maske (bir slayt görevini görür ve ışık-gölge sınırını oluşturur) ile mercek 11 (Işık huzmesinin yol üzerine projeksiyonunu sağlar) arasındaki bir noktaya odaklandırılmaktadır.


Konvansiyonel paraboloid farlarda buzlu cam asimetrik ışık yansımasını sağlar. Kısa huzmeli farlar kullanıldığında yolun dış kenarı daha iyi aydınlatılmaktadır.

hüzme çalışır durumda

Kısa hüzme çalışır durumda

Uzun

2.Atom Farlar: 1940 yılından sonra yapılan far sistemlerine daha ziyade atom farlar kullanılmaya başlanmıştır. Bu sistemde ampul, reflektör ve mercek tek parça halindedir. Genel olarak iki tip atom far üretilmektedir. Bu ayrım reflektörün cam veya maden oluşuna göredir. 1- Madeni reflektörlü atom farlarda bütün parçalar ayrı ayrı imal edilir.Reflektör yüzeyi civa veya alüminyum buharı püskürtülerek parlatıldıktan sonra ampul uzun hüzme flamanı odağa gelecek şekilde reflektör üzerine lehimlenir. Parçaları birleştirilirken araya sızdırmazlık contaları konur ve presleme suretiyle reflektör mercek üzerine kenetlenir. Bu tip farlar daha hassas ve daha dayanıklıdırlar. 2-Reflektörü cam olan atom farlarda ise sistem tamamen camdan yapılmıştır. Flamanlar reflektör üzerinde serbest vaziyettedir. Flamanların çalışma esnasında oksitlenmesini önlemek amacıyla içindeki hava boşaltılmış ve argon gazıyla doldurulmuştur. Kısa ve uzun hüzmedeki çalışma durumu, flamanların konum yerleri ve prizmatik mercek şeklinde yapılan ön camın yansıtma özelliğine bağlı olarak değişir. Daha fazla ışık elde etmek amacıyla bazı araçlarda çift far sistemi kullanılır. Bu metotta kısa ve uzun hüzme flamanları ayrı ayrı atom farlar şeklindedir. Dışa konan farlarda kısa ve uzun, içtekinde ise sadece uzun hüzme flamanı vardır. (Renault 12 Toros) Far ayarı şu şekilde yapılır: Araç düz bir duvara 5 m mesafede yaklaştırılır. Far yüksekliği ve birbirleri arasındaki genişlik duvara işaretlenir. Kısa far ayarı bu işaretten 13 cm aşağıya, sol far 20 cm içeri bakacak şekilde ayarlanır. Uzun hüzmeler ise işaretlerin üzerine gelecek şekilde ayarlanır.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

12


Röleli far tesisat şeması TESİSAT ŞEMALARI Tesisat şemaları, araçlardaki elektrik tesisatlarının yapım tarzını gösteren şematik resimlerdir.Şema özellikleri: 1-Tesisat şemalarının çizimi mümkün olduğu kadar sade yapılmalıdır. 2-Şema üzerinde, parçaların konum yerleri yaklaşık olarak araçtaki yerlerini de belirtmelidir. 3-Tesisat kabloları kenarda birbirine paralel çizgiler şeklinde alıcı, şalter vb. parçaları ise orta kısımda gösterilmelidir. 4-Tesisat kablo renk kodları parça isimleri, lamba ve sigorta kapasiteleri ek liste şeklinde şema altlarına yerleştirilmelidir.

PARK, PLAKA LAMBALARI Geceleri aracın boyutlarını, plakasını, şoför mahallindeki gösterge tablasını aydınlatan ve bu suretle sürüş kolaylığı sağlayan sistemlerdir. Sistemde kullanılan ampul güçleri sadece gösterge lambalarında 0,5 – 1,5 Watt ; diğerlerinde ise 3 – 5 Watt’ tır. Bu devrelere ait tesisat yapılırken 1 – 1,5 mm² kesitindeki kablolar emniyetle kullanılabilir.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

13


Park, Plaka devre şeması

GERİ VİTES LAMBASI Araçların normal kullanış şekli ileri hareket şeklinden bazı hallerde, geri vitese takılarak kullanılacak olursa arkadan gelen diğer araçları ikaz etmek amacıyla geri vites lambası kullanılır. Geri vites lambaları da diğer ikaz sistemlerinde olduğu gibi, normal gün ışığında 30 metreden görünebilecek şiddette ışık vermelidir. Ampul güçleri 15 Watt tan aşağı olmamalıdır (21 Watt idealdir). Üzerinde beyaz cam muhafaza bulunur. Araç çalışırken kullanıldıkları için kontak çıkışından akım alırlar. Sisteme kumanda eden şalter vites kutusu veya vites kolu civarına yerleştirilmiştir. Tesisatta 1,5 mm kesitinde kablo emniyetle kullanılabilir.

Geri vites devre şeması İKAZ SİSTEMLERİ Araçların normal hareket tarzlarını değiştirme zamanlarında veya herhangi bir tehlike anında diğer araçları ve canlıları ikaz etmek, uyarmak amacıyla kullanılan sistemlerdir. İkaz sistemleri görmüş oldukları vazifelere göre Sinyal lambaları, Fren lambaları, Sis lambaları, Kornalar vb şeklinde sıralanabilir. SİNYAL LAMBALARI Sağa ve sola dönüşte diğer araçları ve yayaları uyarmak amacıyla kullanılan sistemlerdir. Sinyal lambaları genellikle sarı cam muhafazalı olarak yapılırlar. Sistemin normal gün ışığında 30 metreden görülebilecek şekilde ışık vermesi gerekir. Bu yüzden diğer ikaz sistemleri de dahil, ampul güçleri 15 watt tan az olamaz. Sinyal lambaları daha çok dikkat çekebilmeleri için çalışması aralıklı yanıp sönme şeklinde düzenlenmiştir. Sisteme bu özelliği devreye seri olarak bağlanmış sinyal otomatı ( flaşör ) kazandırmıştır. Direksiyona monte edilmiş özel bir şalterin kumandası altında çalışır. Sinyal lambaları araç hareket halinde iken kullanılan alıcılardır. Bu sebeple kontak anahtarı çıkışından akım alarak çalışırlar. Tesisatta 1 mm² kesitinde kablolar emniyetle kullanılırlar. Sinyal Şalterleri: Çift kontaklı mekanik şalterlerdir. Şalterin kapalı pozisyonu ortadadır. Sağa veya sola çevrildiğinde ayrı ayrı uçları birleştirerek dönüş yönündeki lambalara akım verir. Genel olarak üzerinde bir giriş ve iki çıkış olmak üzere üç bağlantı ucu bulunur. Bazılarında şoför mahallindeki sinyal gösterge lambaları için ilave olarak bir veya iki uç daha bulunabilir. Flaşörler (Sinyal Otomatları) : Flaşörler, termik , manyetik ve elektronik olmak üzere üç’e ayrılırlar. Günümüz araçlarında manyetik ve elektronik tip flaşörler kullanılır. Çok hassastırlar, herhangi bir bakıma ihtiyaç duymazlar. Arızalanmaları halinde yenisi ile değiştirilir

Oto Elektrik Ders Notları MEM

14


Manyetik tip flaşör 1.Gösterge kontağı 2.Manyetik bobin 3.Sinyal kontağı 4.Isıtıcı direnç5.Gergi teli (P: Göstergeye giden uç B: Batarya ucu L: Sinyal lambalarına giden uç) Kontakların yeniden açılması, ancak paletin tamamen soğumasıyla mümkün olur. Bu özellik lambaların yanıp sönme hızının yavaşlamasına ve sistemin daha fazla dikkati çekecek hale gelmesine sebep olur. Sol taraftaki palet ise sadece bobinin manyetik tesiriyle çalışır ve sinyal lambaları yandıkça şoför mahallindeki kontrol lambasına akım gönderir.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

15


Murat 131 sinyal tesisat şeması

FREN LAMBALARI Fren yapılarak araçların yavaşlaması ve durması hallerinde diğer araçları ikaz etmek amacıyla kullanılır. Fren lambaları genellikle arkadaki park lambaları ile birleştirilerek müşterek bir muhafaza içerisine yerleştirilirler. Ampul güçleri genellikle 15-32 watt arasında değişir. Muhafaza renkleri kırmızıdır. Araç çalışır vaziyetteyken kullanıldıklarından, kontak anahtarı çıkışından akım alarak çalışırlar. Fren lambaları yandığında gündüz en az 30 metre uzaklıktan görülebilecek şekilde ışık vermelidir. Fren lambaları bir kısa bir süre çalıştığı için tesisatta 1 mm² lik kablolar emniyetle kullanılabilir. Şalterden önce koyulan bir sigorta sistemin emniyetini sağlar.

Fren lambaları, fren pedalının üstüne yerleştirilmiş mekanik bir şalterin veya merkez pompası üzerindeki basınçlı tip bir şalterin kumandası altında çalışırlar. Mekanik tip fren şalteri fren pedalının kontrolü altında çalışır. Frene basıldığında şalter serbest kalarak yay kontakları birleştirir. Hidrolik tip fren şalterleri ise merkez pompası üzerine yerleştirilmiştir. Fren pedalına basıldığında merkez pompasında meydana gelecek hidrolik basınç şalter içindeki diyaframı etkileyerek kontakların birleşmesine sebep olur. SİS LAMBALARI

Oto Elektrik Ders Notları MEM

16


Sis lambaları, hemen ön tampon üzerine ve yere çok yakın olarak monte edilirler. Sisli havalarda sarı ışığın aydınlatma özelliği daha fazla olduğundan cam renkleri sarıdır. Sis lambalarında kullanılan ampul güçleri 35-65 watt arasındadır ve farlarda olduğu gibi yansıtıcı reflektörleri vardır. Sistem şoför mahallindeki tek kontaklı bir mekanik şalterin kontrolü altında çalışır. Sis lambaları için lamba şalterinden direk akım alınabildiği gibi genellikle farlarla birlikte kullanılmak amacıyla selektör çıkışına da bağlanabilir. Bazı araçlarda röleli tip devre tesisatları görülebilir. Sis lambalarının haricinde ayrıca projektörler de kullanılır. Projektörler ancak bazı araçlarda özel maksatlarla bulundurulur. Yapı ve tesisatları bakımından sis lambalarına benzerler. Her iki devreye ait tesisatta da 2,5 mm² lik kablolar emniyetle kullanılabilirler.

Sis lamba tesisatı

KORNA TESİSATI Kornalar, herhangi bir tehlike anında kullanılan sesli ikaz sistemleridir. Direksiyon üzerine yerleştirilmiş bir mekanik şalterin kumandası altında çalışırlar. Birden fazla korna kullanılan sistemlerde, sistemin çalışma verimini ve emniyetini sağlamak amacıyla korna röleleri de kullanılmaktadır. Korna röleleri dıştan şasili akım röleleridir. Korna şalterinin kumandası altında çalışarak kornalara en kısa yoldan akım iletirler. Kornalar kısa bir süre çalıştığı için tesisatlarında 1,5 – 2,5 mm² lik kablolar emniyetle kullanılabilirler. Akım alış yerleri genellikle marş şalteri girişi veya kontak anahtarı girişidir. a) Havalı kornalar: Yapıları bakımından nefesli müzik aletlerine benzerler. Günümüzde elektromotor bir pompa ile takviye edilmiş tipleri çok kullanılır. b) Motorlu kornalar: Bir elektrik motorunun ucuna takılmış olan pervane, değişik şekildeki kanallarda hava akımı oluşturarak tiz bir ses meydana getirir. Mekanik şalter tarafından kumanda edilen basit bir devresi vardır. c) Elektromanyetik kornalar: Elektrik akımının manyetik etki meydana getirme özelliğinden yararlanılarak yapılmışlardır. Korna devresinden geçen akım, iç tarafa yerleştirilmiş bir platin takımının kontrolü altındadır. Meydana gelen manyetik etkiyle diyafram esnedikçe, sık sık platin takımı açılarak korna akımının kesilmesine sebep olur. Bu esnada geniş bir yüzeye sahip olan diyafram, önündeki havayı dalgalandırır.Bu olay bize ses şeklinde ulaşır.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

17


Elektromanyetik Korna

İÇ AYDINLATMA, BAGAJ, MOTOR BÖLÜMÜ AYDINLATMASI İç aydınlatma, motor ve bagaj bölümü aydınlatması zorunlu hallerde kullanılan sistemlerdir. İç aydınlatma sistemi direk cereyanla çalışan bir sistemdir. Yani motor çalışmadığı zaman da kullanılabilir. Kapı müşirinden devresini tamamlayan iç aydınlatma ve anahtarlı tavan lambası şeklinde kullanılır. Kapı müşirinden devresini tamamlayan lamba aynı zamanda seyir haline geçmeden önce kapıların tam kapanıp kapanmadığını da gösterir. Tavan lambası bir kademede ise zamanlamalı olarak çalışır. Araç üzerindeki elektriki alıcılar akım alış yerlerine göre üç gruba ayrılır: 1.Marş şalterinden veya ampermetre girişinden akım alanlar: Marş şalterleri, kornalar, vs. 2.Ampermetre çıkışından akım alanlar: Aydınlatma sistemi, radyo, vs. 3.Kontak anahtarı çıkışından akım alanlar: Fren ve sinyal lambaları, cam silicileri, vs.

Tavan lamba geciktiricisi GÖSTERGE DEVRERİ Araçta çeşitli sistemlerin çalışma durumu hakkında bilgi veren pek çok gösterge bulunur. Bunlar; yakıt, yağ ve basınç, hararet, hız ve mesafe, şarj göstergeleri gibi klasik

Oto Elektrik Ders Notları MEM

18


göstergeler ile vakummetre takometre, elektrikli saat ve merkez pompası, hidrolik seviye göstergeleri özel göstergelerdir. Göstergeler sistemi, ateşleme sistemi ile beraber kontak anahtarı çıkışından (IGN) akım alır. Şarj göstergesi, batarya ile şarj sistemi arasındaki akım geçiş durumunu belirterek, aracı kullanan şahsı uyaran sistemlerdir. Yakıt göstergesi depodaki yakıt miktarını gösteren sistemdir. Yapı olarak manyetik ve termik tip olarak iki çeşittir. Sıcaklık göstergesi soğutma suyunun sıcaklığını gösteren sistemdir.Termik, manyetik ve sıvılı tipleri vardır. Yağ göstergesi motordaki yağ seviyesini gösterir. Hemen hemen tüm göstergelerin çalışması aynı prensibe dayanır. Termik tip göstergelerde NTC veya PTC dirençler, manyetik tip göstergelerde ise potansiyometre bulunur. Günümüz araçlarında lambalı ve elektronik dijital sistemler kullanılmaktadır.

Manyetik tip hararet göstergesi Manyetik tip yakıt göstergesi

Termik tip hararet göstergesi Termik tip yakıt göstergesi HIZ VE MESAFE GÖSTERGELERİ Aracın gittiği mesafeyi ve saatteki hızını km. veya mil cinsinden gösteren sistemlerdir.Bugün basit ve ucuz olmaları sebebiyle mekanik tipleri daha çok kullanılmaktadır.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

19


Hız ve mesafe göstergelerinin çalışma bakımından birbiriyle yakın bağlantısı vardır.Bu yüzden iki sistem bir araya getirilerek tek ünite halinde yapılmıştır.Mekanik tip göstergelerde gösterge saati vites kutusundan veya ön tekerleklerden hareket almaktadır. Göstergenin gidilen yolu ölçen sayaç kısmında aynı milden hareket alan hız düşürücü seri dişliler ve sıfırdan dokuza kadar rakamlı sayaç tamburları bulunur.Her tambur bir devir yaptığında solundaki diğer tamburada 1/10 turluk bir hareket vermektedir. Sayaçlar her 100.000 mil veya km den sonra tekrar sıfırdan başlayarak değer gösterilir. Yeni araçlarda elektronik dijital hız ve mesafe göstergeleri kullanılmaktadır. CAM SİLECEKLERİ Cam silecekleri yağmurlu ve karlı havalarda şoförün görüş alanını artırarak aracın daha rahat kullanılmasına imkan verirler. Ön camlara ve bazı araçlarda arka camlara da yerleştirilmiş silici fırçaları ile bunlara ait hareket mekanizmasından ibarettir. Cam yıkama tertibatları da aynı grubu dahildir. Cam silicileri, araç hareket halindeyken kullanılan alıcılar grubuna dahil olduklarından kontak anahtarı çıkışından akım alarak çalışırlar. Akım girişine bağlanan bir sigorta veya yüksek güçlerde şalter veya motor üzerindeki termik bir sigorta sistemin emniyetini sağlamaktadır. Bugünkü araçlarda yapı ve devre tesisatı değişik, çeşitli cam silecek sistemleriyle karşılaşmak mümkündür. Bütün cam silici tesisatlarında 1- 1,5 mm² kesitinde kablolar emniyetle kullanılabilir.

Bugünkü araçlarda kullanılan cam silicilerinin çoğunda, otomatik park tertibatı bulunmaktadır. Elektrikli cam silicilerindeki bu tertibat fırça hareketiyle bağıntılı olarak çalışan bir mekanik şalterden ibarettir. Motordaki çıkış mili üzerine yerleştirilmiş olup kontakları kapalı olduğu müddetçe siliciye direkt akım vermektedir.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

20


Tek ikazlı otomatik park devreli cam silecek tesisatı

ALARM SİSTEMLERİ Araçlarda, motorun çalıştırılmaması, içine girilmemesi veya bir şekilde aracın çalındığının sahibine bildirilmesi için kullanıcı tarafından önceden alınmış tedbirlere alarm devreleri denir. Milyarlarca lira harcanarak satın alınan ve sokağa terk edilen taşıtların güvenliklerini sağlamak, onların çalınmasını, soyulmasını engellemek için mutlaka alarm sistemleri kullanılmalıdır. Günümüzde çok basit alarm sistemleri kullanıldığı gibi, çok karmaşık yapıya sahip pahalı sistemler de kullanılmaktadır. Alarm sistemleri dizayn edilirken potansiyel otomobil hırsızlarının çalışma yöntemleri dikkate alınmakta, hırsızı yakalamaktan çok, onu caydırıcı yöntemlere ağırlık verilmelidir. Alarm sistemleri tasarlanırken dikkate alınan hedefler şunlardır: 1.Alarm sistemi hırsızlığa karşı caydırıcı olmalıdır. Bunun için otomobilin yan camlarına alarm sisteminin bulunduğunu gösteren etiketler yapıştırılır. 2.Modern alarm sistemlerinde şoför mahallinde sürekli yanıp sönerek taşıtta alarm bulunduğunu gösteren LED bulunur. 3.Taşıt içerisine yabancı birisinin girip farklı bir kontak anahtarı ile motorun çalıştırılmasını önleyen sistemler geliştirilmiştir. 4.Taşıtın kapıları açıldığı zaman sesli ve ışıklı ikaz sistemleri otomatik olarak çalışarak yabancı birisinin taşıta girdiğini ikaz eder.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

21


5.Eski alarm sistemlerinde iç tavan lambasına kumanda eden kapı butonları ile alarm sistemi harekete geçirilir. 6.Yeni nesil alarm sistemlerinde ultrasonik algılayıcılarla taşıt içerisinde hareket eden cisimler algılanarak, sesli ve ışıklı ikaz devreleri harekete geçirilir. 7.Sürücü taşıtın dışına çıktığı zaman uzaktan kumanda ile kapıları kilitlerken alarm sistemini de aktif hale getirir. Bu özelliği sağlamak için radyo dalgalarıyla veya infrared kontrollü olarak sisteme uzaktan kumanda edilir.

8.Bazı uzaktan kumanda sistemlerinde, kumanda sinyalinin taklit edilmesini önlemek amacıyla her seferinde kumanda frekansı değiştirilir.

OTOMATİK CAM KUMANDALARI Kapı camı devrelerinde ve merkezi kilitleme devreleri bulunan araçlarda, bu sistemin çalışması için kullanılan elektrik motorları her iki yönde dönebilecek özelliktedir. Motorlardan elde edilen hareket bir ayna dişli ve ara kollar yardımıyla kapı camına iletilir. Kumanda butonları ait oldukları kısım üzerinde ve ayrıca şoför mahallinde bulunur. Motor güçleri yüksek olduğu için devrede rölelere de yer verilmiştir. Röle girişine bağlanan bir termik sigorta sistemin emniyetini sağlamaktadır. Tesisatlarında 1,5 – 2,5 mm² kesitindeki kablolar emniyetle kullanılır. Şoför mahallindeki kumanda şalterleri kapı şalterleri ile paralel olarak çalışmaktadır. Sistemdeki akım rölesinin kontak anahtarının kumandası altına sokulması, kullanma emniyetini artırmıştır.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

22


ELEKTRONİK DEVRE ELEMANLARI DİRENÇLER Tanımı: Üzerinden geçen akıma zorluk gösteren elamanlara direnç denir. Görevi: Elektronik ve elektrikli devrelerde akım ayarlayıcı, voltaj düşürücü ve devre yükü olarak kullanılır. Yapıları: 1.Karbon Dirençler:Karbon ve plastik reçinenin belli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilirler. Direncin içindeki oranlar değiştirilerek istenen değerde direnç elde edilir. Direncin en dışında koruyucu (EPOKSİ) bulunur. Epoksi koruyucu ile direnç arasında yalıtım maddesi vardır.(Plastik veya porselen) 2.Telli Dirençler:Porselen üzerine tel sarılarak elde edilir. Yüksek akım istenen yerlerde kullanılır. Yapısı gereği küçük değerli direnç elde edilir. Telin %80-85 i nikel %15-20 si krom alaşımından yapılır. Güçlü bir direnç olarak bilinir.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

23


3.Flim Dirençler: a)Karbon film dirençler:Porselen gövde üzerine ince karbon kaplanmıştır. Karbon plastikle karıştırılarak ince film tabaka elde edilir. b)Metal film dirençler: Porselen gövde üzerine metal spiral olarak kaplanmıştır. Hassas değerler elde edilir. 4.Cermet Dirençler: Seramik gövde üzerine çok yüksek sıcaklıkta karbon kaplanmasıyla elde edilir. Değerleri çevre şartlarının değişmesinden etkilenmez. Ayarlanabildiklerinden hassas değerlerin elde edilmesinde kullanılırlar.

ÇEŞİTLERİ: A. Sabit dirençler:

B. Ayarlı dirençler: Ayarlı dirençlerin değeri sıfır ile yapıldığı değer arasında değiştirilebilir. Genellikle üç uçlu olup yan uçlar arsındaki değer maksimum direnç değeridir. Orta uç ile yan uç arasında el veya tornavida ile ayarlanarak istenilen değer elde edilir. 1.TRİMPOT:Tornavida ile ayarı değiştirilebilen tiptir. 2.POTANSİYEMETRE: Elle ayarlanabilir. Lineer veya Logaritmik olmak üzere iki tip yapılırlar. Lineer potlarda direnç değişimi doğrusaldır. Gerilim kaynaklarında kullanılır. Logaritmik potlarda ise yükselteç ve ses devrelerinde kullanılır. Değişim alternatiftir. C.ÖZEL DİRENÇLER: 1.Foto Direnç:(LDR) Üzerine düşen ışık şiddeti ile ters orantılı olarak direnci değişen bir devre elamanıdır. Üzerine gelen ışık şiddeti artınca direnci düşer,ışık şiddeti azalınca direnci yükselir.

2.Termistör: (sıcaklıkla değişen dirençler) NTC:Bulunduğu ortamdaki ısı miktarı arttıkça direnci düşer. PTC:Bulunduğu ortamdaki ısı miktarı arttıkça direnci artar.

3.VDR: (Gerilimle Değişen Dirençler) Uygulanan gerilimle ters orantılı olarak direnci değişen elamandır. Gerilim yükseldikçe direnci azalır,gerilim düştükçe direnci artar. DİRENÇLERİN DEĞERLERİ VE RENK KODLARI A. Üzerlerine rakamlarla yazılır B.Üzerine renklerle kodlanır.Her rengin bir sayısal karşılığı vardır.Bu renklerden herhangi bir uca yakın olanı birinci renk bandı kabul edilir. R=AB.10

C

D=Tolerans +%

Oto Elektrik Ders Notları MEM

R=ABC.10

D E=Tolerans +%

24


RENK

SAYI

SİYAH KAHVE KIRMIZI TURUNCU SARI YEŞİL MAVİ MOR GRİ BEYAZ

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

ALTIN GÜMÜŞ RENKSİZ

-

ÇARPAN

0

x 10

TOLERANS %

ISI

(TC)

(1) (10) (100) (1000) (10000) 100000 1000000 10000000 100000000 100000000

1 2 0,5 0,25 0,1 0,05 -

200 100 5 25 -

0,1 0,01 -

5 10 20

-

DİRENCİN GÜCÜ: Üzerinde ısı olarak harcayabileceği miktara DİRENCİN GÜCÜ denir. Dirençlerin gücü boyutlarıyla doğru orantılıdır. Buna göre direncin boyutu büyükse gücü yüksek ,küçükse düşük olur. Direnç üzerinde harcanan güç,dirençten geçen akımla uygulanan gerilimin çarpımına eşittir. (W=E.I) Bağlantı noktalarına eklenecek dirençler bu özelliklere göre seçilmelidir. Eğer düşük güç değerindeki direnç seçilirse o direnç aşırı ısıdan dolayı yanar. DİYOTLAR Tanımı: Elektrikli ve Elektronik devrelerde elektrik akımını bir yönde geçiren diğer yönde geçirmeyen elamanlara DİYOT denir. Görevi: I.AC gerilimi DC gerilime çevirmede doğrultmaç olarak, II. Diğer devre elamanlarını ters akımlardan korumak için, III. Işık vermede ve ışıklı uyarmalarda (LED) IV. Işığa duyarlı devrelerde kontrol için (FOTODİYOD) V. Devrelerdeki gerilimi sabit tutmak için (ZENER) kullanılırlar. Yapıları: Genellikle Silisyum ve Germanyum yarı iletkeni kullanılır. Bu maddelerin atom yapıları incelendiğinde en dış yörüngede 4 valans elektron bulunur. Bu elektronlar 4 komşu atomun birer valans elektronu ile birleşip elektron çiftleri kurarlar. Bu kristal yapıdaki germanyumda serbest elektron bulunmadığından yalıtkan özellik gösterir. Ancak kristal yapı bazı noktalarda bozulabildiğinden iletkenlik özelliği de gösterebilir. a-N TİPİ yarı iletken: Bir yarı iletkene dış yörüngesinde 5 valans elektron bulunan Arsenik , Antimuan ,fosfor gibi bir element karıştırıldığında serbest elektronu fazla olan negatif yarı iletken elde edilir. Arsenik atomu germanyum kristaline girdiğinde bir elektronu boşta kalır. Elektron kaybeden arsenik pozitif yüklenir ve elektronların kolay hareket etmeleri sağlanır. b- P TİPİ yarı iletken: En dış yörüngesinde 3 valans elektron bulunan İndiyum atomu germanyumla birleştirildiğinde ,İndiyum 3 komşu atomla elektron çifti kurar. 4. Bağı bulamaz. Bu boşluğa OYUK denir. Oyuk bir elektron alma özelliği taşır. Bu özelliğe pozitif yarı iletken denir. Diyotlar yapı olarak germanyum veya silisyum olduğu üzerinde belirtilir. Germanyum diyotlar A ile silisyum B veya 1N ile başlayan işaretlerle yazılırlar. Ör.AA134 , 1N4004 , BA157 , BC237 gibi Sembolü ve Diyot olayı: P ve N tipi maddeler tam yüzeysel olarak birleştirildiğinde birleşme noktalarında N tipi maddedeki serbest elektronlarla P tipi maddedeki oyuklar birleşerek nötr (YÜKSÜZ) bir bölge oluşturur. Bu bölgeye gerilim seti denir. Bu setin aşılıp iletken olabilmesi için doğru polarmalı bağlantı yapılması gerekir. Ters bağlantıda gerilim setinin alanı genişleyerek yalıtkan olur. A. Diyotların İletim Durumu ve İleri Yöndeki Akımı: Bu tür bağlantıda akım kaynağından gelen (+) akımın oyuklarının (-) serbest elektronlarla birleşerek gerilim seti oluşturur. Akım geçişi başlar. Nötr durumdaki P-N birleşimi üzerinden serbest elektronlar geçerek devresini tamamlar. Diyod üzerinden aşırı akım geçtiğinde p ve N tipi malzemeler ısınarak kristal yapıları bozulur. Denge bozulduğu için özellikleri kaybolarak arızalanırlar. Bunu önlemek için devreye mutlaka belli bir voltaj ve akım uygulamak. gerekir. Uygulanan gerilim ve akımı sınırlamak için gerekirse seri bir direnç bağlanabilir.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

25


ÇEŞİTLERİ : 1.Normal diyotlar: Genellikle Silisyum ve Germanyumdan yapılırlar. Devrelerde doğrultma ve diğer parçaları korumak amacı ile kullanılırlar. 2.Işık yayan diyotlar(LED): Doğru polarma altında çakışır. İçinden 10 mA dolayında akım geçtiğinde ışık verir. Maximum dayanma akımı 30 mA dir. Ledlere devreye mutlaka bir akım sınırlayıcısı ile bağlanmalıdırlar. Renklerine göre bunların çalışma voltajları şöyledir: Kırmızı 1.5 V , Sarı 1.8 V , Yeşil 2.2 V. 3.Işıkla çalışan diyotlar(FOTO DİYOT): ;Foto diyodlar ışığa duyarlı elemanlardır. Devreye ters bağlanırlar. Normal diyotlar gibi akım geçirmezler. Birleşme yüzeyine ışık düştüğünde akım geçirmeye başlarlar. Işık şiddeti arttıkça geçen akım da artar. Işık şiddeti azaldıkça iç direnci arttığından geçen akım düşer. Genellikle karartma devrelerinde ve uzaktan kumanda devrelerinde kullanılırlar. Normal ışık veya infrared altında çalışır. 4.ZENER DİYOTLAR: Özel olarak yapılmış silisyum diyotlardır. Devrelerde üretece ters bağlanırlar. Gerilim belirli bir değere ulaşınca (Kırılma Gerilimi) akım geçirir. Gerilim düşünce yalıtkan olur. Üzerlerinde yazılar yazılırken Z, BZY veya BZX olarak belirtilir ve kırılma gerilimi (9 V 1, 6 V 8, 4 V 8)yazılır. Devrelerde gerilim sınırlamak veya gerilim sabitlemek (stabilizasyon ) amacı ile kullanılırlar. 5.Yüksek gerilim diyotları: 6.Yüksek güçlü diyotlar: Diyot Uçlarının Tespiti ve Sağlamlık Kontrolü Diyotlar polariteli elemanlardır, yani + ve – uçları vardır. Bu nedenle devreye doğru bağlantı yapmak gerekir. Ters bağlantıda arızalanırlar. Diyot üzerindeki bant katodu (-) gösterir. Ancak çeşitli nedenlerle silinmiş olabilir. Bu durumda bir seri lamba veya ohmmetre ile bulabiliriz. AVOMETRE ile: Ohm konumuna alınarak ölçü aletinin + ve – ucu bir akım kaynağı özelliği gösterir. Yalnız Analog ölçü aletlerinin + ve – uçları ters akım ucunu gösterir. Rx10 kademesine getirilir. Ölçü aletinin uçları diyotun iki ucuna dokundurulur. İbre sapıyor veya gösterge bir değer gösteriyorsa doğru polarize edilmiştir. İbre sapmıyor veya gösterge değer göstermiyorsa ters polarize edilmiştir. 1. Normal diyot kontrolü:

Eğer iki yönde de sonsuz direnç gösterirse devre arızalı veya kopuktur. Kontrol sırasında; 1.Eğer iki yönde de direnç gösterirse devre arızalı veya kopuktur. 2.Eğer her iki yönde de akım geçiyorsa diyot kısa devre olmuştur. 3.Lamba ile kontrolde doğru bağlantıda lamba yanar,ters bağlantıda yanmaz. Diyotların Korunması Arızaları: Diyotları korumak için devreye seri bir direnç bağlanmalıdır. Her hangi bir nedenle fazla akım geçecek olursa diyotlar ısınarak kristal yapıları bozulur. Ters uygulanan gerilimler dayanma geriliminden fazla olursa ısınarak bozulurlar. Devreye takarken aşırı ısınma sonucu arızalar olabilir,korunmalıdır. TRANSİSTÖRLER Tanımı:Üç yarı iletken tabakadan oluşan,üç bağlantı ucu bulunan,kontrol edilerek çalışan bir devre elamanıdır. Boyutları küçüktür. Hareketli parçaları olmadığından sarsılmadan ,aşınmadan ve oksitlenmeden etkilenmezler.

Oto Elektrik Ders Notları MEM

26


Elektronik devrelerde anahtar,küçük akımları yükseltmek amacıyla kullanılır. Yapısı: P ve N tipi yarı iletkenlerin birleştirilmesinden elde edilir. İki diyotun ters ve seri olarak bağlanması sonucu iki birleşme yüzeyli diyot olarak ta tanımlanır. Üç yarı iletken tabakadan oluşur. Üç ucu bulunur. Emiter:Yük taşıyıcıların yaydıkları akımı kontrol eder. Genellikle akım giriş ucu kabul edilir. Kollektör: Yük taşıyıcıları toplar. Genellikle çıkış ucu olarak bilinir. Beyz: Kontrol ucudur. Emiter –Kollektör akımına kumanda ederek çalışmasını sağlar. TRANSİSTÖRLERİN İLETİM VE YALITIM DURUMLARI Su devresi ve kanallarla iletim ve yalıtım durumları kolayca açıklanabilir. Eğer küçük kanaldan su verilmezse kapak açılmayacağı için ana kanaldan su geçişi olmaz. Küçük kanala su vermeye başlarsak ,su basıncı belli bir miktara ulaşınca kapak açılarak su akmaya başlar.

A

B

Dolayısıyla küçük bir su miktarı geçirilerek büyük miktarlarda su geçişini sağlayabiliriz. Aynı şekilde küçük kanaldan geçen suyu kesersek kapak ağırlığı nedeniyle kapanarak ana kanaldan su geçişini keser. Bu küçük kuvvetle büyük kuvvetlerin kontrolünü yapmamızı sağlar.

Transistörlerin Emiter-Kollektör arasındaki akım geçişi oluyorsa iletimdedir. Akım geçişi yoksa yalıtımdadır. İletime geçebilmeleri için uçlarının uygun şekilde bağlanması gerekir. Transistörlerin çalışabilmesi için Emiter-Beyz doğru ,Emiter-Kollektör ters kutuplandırılarak bağlanmalıdır. Kollektör-Beyz ise aynı yönlü bağlanmalı ve beyz çalışma voltajı düşük olduğundan önüne seri bir direnç bağlanmalıdır. Transistörlerin Elektronik Devrelerdeki Görevleri: 1.Yükseltme görevi: 2.Anahtar Görevi. Transistörler çoğu zaman anahtar yerine kullanılır. Küçük akımlarla büyük akımları kontrol etmek amacıyla devreye bağlanırlar. TRANSİSTÖRLERİN KONTROLÜ VE TİPİNİ BULMAK Tipinin ve uçlarının ne olduğunu bilmediğimiz TR. önce beyz ucunu bulmalıyız. Bunun için TR. kollektörbeyz ve beyz-emiter arası bir diyot gibi ohmmetre kullanarak ölçebiliriz. Ohmmetreyi Germanyum TR.için Rx1,Silisyum TR. için Rx10 kademesinde ölçümü yapılır. Tipini ve beyz ucunu bulmak için ,transistörün üç ucundan birine kırmızı ( + ) uc, diğer ikisine siyah ( - ) ucu sırasıyla değdirin. Eğer kırmızı uç sabit iken diğer uçlarda ibre sapıyor ve az direnç gösteriyorsa sabit tutulan uç BEYZ’dir. Transistör de PNP tipidir. Siyah ucu sabit tutup kırmızı ucu diğer iki uca değdirdiğimizde uçlarda ibre sapıyor ve ve az direnç okunuyorsa sabit uç BEYZ ve transistör NPN tipidir. Sağlamlık kontrolü: 1. Germanyum transistörlerde ohmmetreyi Rx10, Silisyum transistörlerde Rx100 konumuna kalibre edin. 2. Emiter veya kollektör uçlarına iki yönlü uçları dokundurun. İbre sapmamalıdır. 3. Transistörün tipine göre emiter - beyz ve beyz – kollektör ters yönlü ölçüldüğünde ibre sonsuz direnç göstermelidir

Oto Elektrik Ders Notları MEM

27


Transistörlerin bacak bağlantıları ve üzerindeki işaretler: Transistörler Avrupa ve Amerikan standardı olarak iki şekilde işaretlenir. Avrupa yapısında ilk harf a veya O ise Germanyumdan; B ise silisyumdan yapılmıştır. İkinci harf C ise alçak güç - alçak frekans İkinci harf F ise alçak güç -yüksek frekans İkinci harf D ise yüksek güç –alçak frekans İkinci harf U ise yüksek güç – yüksek frekans devrelerinde kullanılır. Amerikan yapımında ise genellikle silisyum olanlar 2N ile başlar.

Transistörlerin korunması Transistörlerin kataloglarında max akımları, gerilim değeri verilir. Bu değerler aşılırsa arızalanırlar. Bağlantıda PNP ve NPN oluşuna göre bağlantı yapılmalıdır. Ters bağlantıda da bozulurlar. Bu değerler genellikle oda sıcaklığında ( 20°C-25°C) verilir. Aşırı sıcakta çalışırsa veya ısıya maruz kalırsa bozulabilir. Isıdan korunması için soğutucu kullanılmalıdır. Germanyum ve silisyum maddeleri ısındığında kristal yapıyı meydana getiren denge bozulur ve bu maddelerdeki serbest elektron miktarı artar. Serbest elektronların aşırı miktarda artması, transistörün β değerini değiştirir. Transistörün akım kazancı değiştiğinde de, girişteki akım değişikliklerinin kolektör akımına nasıl yansıyacağını önceden hesaplayabilmek mümkün olmaz ve daha önce kurulmuş olan denge bozulur. Bu nedenle, özellikle yüksek akımlı transistörler metal bir kap içerisinde imal edilerek, fazla çalışmadan dolayı meydana gelebilecek aşırı ısı dağıtılmaya çalışılır. Bundan başka, metal içerisinde imal edilen transistörlerin gövdesi şasiye bağlanmaktadır. TRİSTÖRLER Tanımı:P ve N tipi yarı iletkenlerin ikişer ikişer seri olarak birleştirilmesi ile oluşan kumanda ucuna ( Geyt ) uygulanan gerilimle büyük akımları ( anot – katot ) kontrol etmekte kullanılan bir devre elemanıdır. Görevi: Büyük akımların küçük akımlarla kontrolünde kullanılır. Yapısı ve sembolü:

Oto Elektrik Ders Notları MEM

28


Tristör dört yarı iletken tabakadan oluşur. Üç ucu bulunur Anot (A), Katot (K) ve kumanda ucu Geyt’dir (G). Geyt kapı anlamına gelir. Anot ile katot arasında akımın geçişini başlatır. Daha sonra geyt akımı kesilse dahi akım geçmeye devam eder.

Çalışması: Tristörün iletime geçebilmesi için anoduna pozitif, katoduna negatif gerilim uygulanmalıdır. Geytkatot arasına doğru yönde bir gerilim uygulanırsa anot katot arası etkinleşerek iletime geçer. Geyt akımı değiştirilerek değişik eşik gerilimi elde edilir. Eşik gerilimi geyte uygulanan gerilimdir. Tristör bir anahtar gibi çalışmaktadır. Tristör iletime geçtikten sonra geyt akımının etkisi kalmaz. Tristör içinden geçen akım tutma akımından (Geyt akımı) büyüyk olduğu sürece iletkenliğini korur. Anot – Katot arasındaki gerilim eşik geriliminin altına düşerse tristör yalıtkan olur. TRİSTÖRLERİN OHMMETRE İLE KONTROLÜ Sağlamlık kontrolü Rx1 konumunda yapılır.

KONDANSATÖRLER Tanımı: Karşılıklı iki iletken plaka ve bunların arasında bulunan bir yalıtkandan oluşan ve elektrik yükü depo edebilme yeteneğine sahip devre elemanıdır. İki levhanın birisine (+) diğerine (-) kutup bağlanacak olursa levhanın büyüklüğüne ve uygulanan gerilim değerine bağlı olarak DC akım depolanır. KONDANSATÖR SEMBOLLERİ:

Oto Elektrik Ders Notları MEM

29


a. b. c. d. e. f.

KONDANSATÖRLERİN GÖREVLERİ Doğru akım devrelerinde akım depo etmek için ve parça korumak için. By- pass (yan geçiş) ve bloklama yapmak için (durdurma ve çalıştırma). Ses frekans devrelerinde filtre elemanı olarak. Elektronik devrelerde sızıntı akımlarını toplamak için. AC akımı DC akıma çevirmede stabilizatör olarak. Kararlılık ve akım sabitlemek için. Elektrik devrelerinde tek fazlı motorlarda ilk hareketi sağlamak için kullanılırlar.

A.

Kapasite: kondansatörün statik elektrik depolayabilme miktarına (şarj olma yüküne) denir. Kapasite birimi Farad’dır. Farad: Bir kondansatörün uçlarına 1 Volt gerilim altında 1 kulonluk elektrik yükleniyorsa kondansatörün 1 Farad kapasiteyle dolduğunu belirtir. Değerleri: 1Farad = 1 000 000 ∝F = 106 ∝F 1∝F = 103 nF 1nF = 103 pF B.

Yalıtkanlığı: Kondansatörler doğru akıma karşı yalıtkandırlar. Uygun gerilimde kondansatör bağlandığında şarj olduktan sonra akım geçişini keserek yalıtkan olurlar. Akım geçişi olmaz. Bu özelliğine yalıtkanlık denir. AC akımlarda direkt iletken görevi görürler. C. Seri direnç : Kondansatörler şarj ve deşarj sırasında üzerinden geçen akıma bir direnç gösterirler. D. Kondansatörün şarj ve deşarjı: Bir kondansatörün uçlarına herhangi bir gerilim uygulandığında nötr durumdadır (a). Kondansatörün uçlarına DC gerilim uygulandığında (+) ve (-) uçlara gelen plakalarda aynı yönlü yükler yüklenir ve şarj olur(b).Kondansatör uçlarına şarjlı iken bir akım verilirse boşalarak lambayı yakar. Önce güçlü, elektrik yükü azaldıkça sönükleşerek yanar. Sonunda söner. Deşarj olmuştur(c). E. Kondansatörlerin çalışma voltajı: uçlarına uygulanabilecek max. gerilime denir. Üzerine çalışma voltajı yazılır. Belirtilen voltajdan fazla gerilim uygulanmaz. Uygulanırsa yanar veya bozulurlar. İŞARET VE KODLAMALAR: a)Kağıt Kondansatörler: Değerleri üzerlerine yazılırlar.

b)Mika Kondansatörler

c)Seramik Kondansatörler

68 Pikofarad Pikofarad

5,6 Pikofarad

Oto Elektrik Ders Notları MEM

470 Pikofarad

1000 Pikofarad

39000

30


102=10.10 393=39.10

2 3

=1000pf =1nf =39000pf =39nf

d)Elektrolitik Kondansatörler

Üzerle rine kapasitesi ve çalışma voltajları yazılır e)Polyester Kondansatörler: Bu tip kondansatörler genellikle Tantal dan yapılırlar. Değerleri pikofarad cinsindendir. A.1.band

sayı B. 2.band

Renk kodları aynı Siyah Beyaz Kahve Sarı Yeşil Mavi

sayı C.3.band

çarpan D.4.band

çalışma gerilimi

fakat çalışma gerilimleri belirtilmiştir. 10 V 3V 1,5 V 6,3 V 16 V 20 V

ARIZALANMA NEDENLERİ: 1.Elektrolitik kondansatörlerin içindeki sıvı zamanla kuruyabilir. 2.Kondansatör kısa devre yapabilir. 3.Kutuplu ve elektrolitik kondansatörler ters bağlanırsa ısınıp patlayabilirler. 4.Çalışma geriliminden çok yüksek gerilimle çalışan devrelere bağlanırsa kısa devre olur. 5.Uçları çekilerek sökülürse kırılır veya kopabilir. Havya ile bağlanmalı veya sökülmelidir. OHMMETRE İLE KONTROLLERİ: 1.Cihazı Rx10 konumuna ayarlayınız. Kondansatörün iki ucuna dokununuz. İbrenin sonsuz direnç göstermesi gerekir. Yüksek kapasiteli kondansatörlerde ibre sağa doğru sapmalı ve yavaş yavaş eski haline geri dönmelidir. Dönmüyorsa arızalıdır. 2.Eğer kondansatör kutuplu ve yüksek kapasiteli ise cihazın uçları doğru dokundurulduğunda ibre hızla sağa doğru gidip yavaş yavaş eski konumuna dönmelidir. Aksi halde arızalıdır. 3.Kondanstör kapasitesi pf cinsinden ise cihazı Rx10K durumuna ayarlayınız. Uçları dokunduğunuzda çok az sapıp eski konumuna dönmelidir. Sapmıyor veya saptığı yerde kalıyorsa arızalıdır.

NOT:Kısa devre tespit edilen elektrolitik kondansatörleri üzerinde yazılı olan gerilime uygun DC akımla kontrolünü tekrar yapınız. Bunun sonucunda kondansatör normal haline dönebilir. Çünkü uzun süre kullanılmayan kondansatörlerin yalıtkanlıkları bozulmakta ilk anda arıza gösterip sonradan normal haline dönmektedirler.

OTO ELEKTRİK MESLEK DALINDA KULLANILAN RUMUZ VE SEMBOLLER 1

Ateşleme bobini/Distribütör

4

Ateşleme bobini kule çıkışı

15

Ateşleme bobini (+)

16

Ateşleme bobini/ ön direnç

17

Isıtma bujisi (Kızdırma da )

19

Isıtma bujisi (Ön ısıtmada)

30

Akü artı (+)

Oto Elektrik Ders Notları MEM

31

Akü eksi (-)

30(30b)

Röle girişi

31b

Devre üzerinden şasi

49

Sinyal flaşör (+) girişi

49a

Sinyal flaşör impuls çıkışı

C

Araç sinyal kontrolü

31


C2

Römork için sinyal kontrolü

L

Sol sinyal lambaları

R

Sağ sinyal lambaları

P30

Park ışıkları için giriş

K30

Plaka aydınlatma lambalarına Giriş Plaka aydınlatma lambalarına Çıkış

K

58d 61

Ayarlanabilir gösterge tablo aydınlatması Akü dolum (şarj) kontrolü

81

Geri vites ışıkları giriş

81a

Geri vites ışıkları çıkış

85

Röle sargı sonu

86

Röle sargı başlangıcı Röle kontak çıkışı (Devre kapalı)

50

Marş motoru kumanda

87

50a

Marş motoru devreden kumandası

87(87b) Röle çıkışları / çift kontak

15/54 Kontak anahtar çıkışı 53

Silecek devresi 1. hız

53a

Otomatik silecek kapatma

53b

Silecek devresi 2. hız

54

Fren lambaları

54R Römorkta sinyal lambaları sağ 54L

Römorkta sinyal lambaları sol

87a

Röle kontak açıcı

B+

Akü artı (+)

B-

Akü eksi (-)

D+

Dinamo artı (+)

DF

Dinamo ikaz ucu

DG D+/51

55

Far lambaları

56a

Uzun far lambaları

56b

Kısa far lambaları

58

Araç genel ışıklandırma

58L

Sol ön ve arka ışıklar

58R

sağ ön ve arka ışıklar

Oto Elektrik Ders Notları MEM

Dinamo eksi (-) Verici Dinamo artı/Dolum kontrolü

15R

Radyo

15X

Yan/klima kapatma

15T

Emiş manifoldu ısıtma

NSE

Ön ve arka sis lambalarına giriş

N

Sis lambalarına çıkış

NS

Arka sis lambalarına çıkış

32


Oto Elektrik Ders Notlar覺 MEM

33


elk.tes.tam1