Page 1

Den nynorske

draumelĂŚraren

Den nynorske draumelĂŚraren Korleis arbeida med nynorsk i lĂŚrarutdanningane?


Norsk Målungdom, Lilletorget 1, 0184 Oslo Pedagogstudentene i Utdanningsforbundet, Hausmannsgate 17,0182 Oslo ISBN: 978-82-90469-15-8 Bladbunad og framside: Anna Sofie Ekeland Valvatne Teksten til Elise Tørring har tidlegare vore prenta på Iver, bloggen til Nynorsksenteret: https://iver.nynorsksenteret.no/ Redaktør: Fredrik Hope


Innhald Innleiing Lettfatta innføring i saka: Studentane må få lære nynorsk! Kunnskapsgrunnlag: Kva er stoda for nynorsk i lærarutdanningane? Kunnskapsgrunnlag: Kva står i regelverket? Tiltak: Konkrete tiltak for å gje lærarstudentane betre nynorskkompetanse Argumentasjonsark: Korleis få fleire nynorske draumelærarar? Oversyn: Kven kan halda nynorskkurs? Oversyn: Aktørar Oversyn: Litteratur om nynorsk til bruk i lærarutdanningane Oversyn: Nokre digitale kjelder

4 5 11 15 17 20 22 24 25 33

3


Innleiing Pedagogstudentene i Utdanningsforbundet og Norsk Målungdom vil at framtidas lærarar skal kunna nynorsk. I dag er lærarstudentane i stor grad prisgjevne at dei får ein lærarutdannar som brenn for nynorsk, for at dei skal få undervisinga dei treng. Dette kan de ute i lokallaga gjera noko med! I 2016 hadde Pedagogstudentene og Norsk Målungdom kampanjen «Framtidas superlærar kan nynorsk!». Dette var starten på eit større arbeid, der mykje framleis står att. Fram til no har ein god del av arbeidet gått ut på å finna ut kva me sjølv meiner. Pedagogstudentene har vedteke fleire fråsegner i landsstyret, og har to år på rad hatt arbeidet med nynorsk i utdanningane som ei politisk hovudprioritering. Norsk Målungdom har òg hatt saka i sine arbeidsprogram, og vedtok det politiske programmet «Program for nynorsk i lærarutdanningane» på landsmøtet i 2017. Dette heftet er skrive for å samla trådane og leggja grunnen for eit vidare samarbeid mellom dei to organisasjonane våre. Me vonar at det vil koma til nytte ute i lokallaga. Når målet vårt er at framtidas lærarar, barnehagelærarar og pedagogar skal verta nynorske draumelærarar, vert spørsmåla: Kva er stoda i dag? Korleis kjem me dit? I heftet har me samla det me har funne av kjelder og kunnskapsgrunnlag, og freista å konkretisera kva tiltak me ynskjer. Me har laga ei liste med aktuelt pensum om og på nynorsk, og kome med framlegg til resurspersonar som kan halda nynorskkurs. Dessutan har me samla tekstar som kan gje ei kjapp innføring i problemstillinga til dei som vil setja seg fort inn i henne. Me vonar heftet kan motivera dykk i lokallaga våre til å gjera ein innsats for nynorsk i lærarutdanningane. Slik kan me bidra til at framtidas lærarar vert nynorske draumelærarar! Oslo, 03.05.2019 Fredrik Hope leiar i Norsk Målungdom

Frank Aleksander Bræin leiar i Pedagogstudentene

4


Kronikk av Elise Tørring, publisert 10.02.2017 i Iver, Nynorsksenteret sin blogg:

Studentane må få lære nynorsk!

Eg er ikkje lærarutdannar. Eg har ikkje skrive mastergrad i didaktikk. Eg har ikkje meir enn skarve 60 studiepoeng i norsk eingong. Likevel har eg, som lærarstudent og nynorskforkjempar, skrive ganske mange ord om korleis me lærarstudentar burde lære nynorsk. Mitt personlege møte med nynorsk i lærarutdanninga kan vel ikkje seiast å vere anna enn ei solskinshistorie. Eg søkte meg inn på grunnskulelærarutdanninga 5–10 ved Høgskolen i Oslo og Akershus som bokmålsbrukar med heilt alminneleg gode karakterar i bokmål og nynorsk. Haldningane eg hadde til den norske skriftspråksituasjonen, var positive, om enn ikkje særleg medvitne. Bada i nynorsk Nynorsken møtte meg frå dag éin på lærarutdanninga. Me regelrett bada i nynorsk. Mange av førelesarane var nynorskbrukarar sjølv og brukte nynorsk på førelesingar, i frontermeldingar, ja, i alle kanalar, som den mest sjølvsagde ting. Me fekk kurs i nynorsk grammatikk ganske tidleg, noko fleirtalet nok var takksame for. Sidemålsdidaktikk skulle me au ha. Dessutan skulle me lese mange barnebøker, fleire av dei på nynorsk, og me fekk vite at me skulle levere eksamensmappe på nynorsk til våren. Eit arbeid me skulle byrje på med ein gong, altså om lag to veker inn i studieløpet. Eg skjønte tidleg at nynorsk var noko eg gjerne ville og rett og slett måtte meistre. Eg byrja å notere på nynorsk i timane, laga snarveg på mobilen til det som då var UiO si nettbaserte ordbok og prøvde meg på å skrive nynorsk til vennar og kjende på meldingar og i sosiale medium. Seinare, etter kvart som nynorsken grodde inn i fingrane mine, fann eg ut at eg måtte byte hovudmål. Det var det rette for meg. Eg ville bli verdas beste nynorsklærar. «Okei», tenker kanskje du, «er det vits i å skrive dette innlegget viss sola skin og alt er bra?» Jau då. Vits er det. For eg går på ei av mange lærarutdanningar. Eg skal bli 5–10-lærar med norsk som fag ein. Det er heilt tilfeldig at eg har eit godt forhold til nynorsk. Den typiske historia Ein kan utdanne seg til å bli lærar på fleire måtar enn ein kan telje på ei hand. Berre på Høgskolen i Oslo og Akershus, der eg går, kan ein bli barnehagelærar, grunnskulelærar for første til sjuande trinn og for femte til tiande trinn, og faglærarar i andre fag. På universitet og høgskular elles i landet kan ein bli

5


musikkpedagogar, gå lektorutdanningar, og ein kan så klart ta praktisk-pedagogisk utdanning og bli lærar på den måten. I tillegg kjem dei mange fagkombinasjonane ein kan velje. Læraryrket er ei svært mangfaldig utdanningsretning og eit spennande yrkesval. Det er kjempeflott at ein har mange moglegheiter til å kvalifisere seg til verdas finaste jobb. Likevel er det fare for at dei mange vegane til målet gjer at grunnleggande kunnskap som alle framtidige lærarar treng, blir prioritert i ulik grad. Det openberre dømet er nynorsk og nynorskopplæring av lærarstudentane. For sjølv om eg og dei andre som har studert norsk på GLU 5–10 på HiOA, har fått god opplæring i og om nynorsk, betyr ikkje det at det skjer på andre utdanningsinstitusjonar. Medstudentane mine på HiOA er jamt over flinke folk. Dei er interesserte og oppegåande menneske som heilt oppriktig gler seg til å bli ferdige med utdanninga, så dei kan kome ut i skulen og jobbe med barn og unge. Men dei får ikkje god opplæring i nynorsk. Jau då, på HiOA er faktisk nynorsk ein del av faget pedagogikk og elevkunnskap. Alle studentar, uansett fag, får grammatikkurs det første året og må skrive nokre tekstar på nynorsk i løpet av studietida. Men kva er eigentleg HiOA sin tanke med at studentane skal skrive på nynorsk? Skal dei lære det, eller skal dei bevise at dei kan det når dei må? Dessverre trur eg svaret litt for ofte er det siste. For dei fleste studentane som ikkje har vakse opp med nynorsk, eller som har norsk som fag, er nynorsk framleis noko anna enn norsk. Å levere arbeidskrav på nynorsk blir eit ork, både fordi dei ikkje skjønar kvifor dei må det, men kanskje helst fordi dei ikkje har fått god nok opplæring i språket. Men, som nemnt, har iallfall HiOA nynorsk i tankane når dei skal utdanne framtidas lærarar uansett kva fag dei tar. Det er dei nesten åleine om. I Proba-undersøkinga «Undersøkelse av nynorsk som hovedmål» frå 2014, skriv Inger Vederhus og Synnøve Skjong at berre fire av nitten institusjonar sikrar at lærarar som ikkje skal undervise i norsk, får opplæring eller vurdering i norsk. Det kan få alvorlege konsekvensar for nynorsk i skulen. Det same gjeld lektorprogramma, men kanskje her i endå større grad. Dei som skal bli lektorar i norsk, lektorar altså, får ikkje noka opplæring i nynorsk. Dei må au bevise at dei kan det gjennom tekstproduksjon, men rettskrivinga må dei kunne frå den vidaregåande opplæringa. Konsekvensane eg fryktar kjem av dette, er at me får endå fleire lærarar, både i norsk og matematikk, med dårlege haldningar til nynorsk fordi dei aldri har fått

6


lære det skikkeleg. Og som framtidas lærarar, rollemodellar, er eg redd haldningane deira kjem til å smitte over på elevane. Eg seier ikkje at lærar- og lektorutdanningane burde bli likare. Det meiner eg heller ikkje. Kva eg meiner å seie, er at utdanningsinstitusjonane i større grad burde bli medvitne kva didaktiske grep dei sjølv gjer når det kjem til opplæring i og om nynorsk for oss som ein dag skal bli lærarar. Ein god nynorsklærar har kunnskap om meir enn grammatikk I den nynorskdidaktiske Bibelen, Norsk = nynorsk og bokmål, som me heldigvis har på pensum på HiOA, skriv Synnøve Skjong at lærarkompetanse er avgjerande for god nynorskopplæring. Men kva kompetanse har ein nynorsklærar då? Spør du Rammeplanane for grunnskulelærarutdanningane, skal alle lærarar meistre båe språka så godt at dei skal kunne bruke dei i profesjonssamanheng. Eg går ut frå at det vil seie at dei skal kunne undervise på båe skriftspråka. Det inneber grammatisk kunnskap og at dei kan fagomgrep på både bokmål og nynorsk. Spør du meg kva kunnskap eg treng for å kunne bli ein god nynorsklærar, treng eg mykje meir enn berre nynorsk rettskriving. For å vere ein god matematikklærar må ein vel vere god til meir enn å rekne? Min nynorske draumelærar har mykje kunnskap om desse punkta: nynorsk rettskriving, norsk språkhistorie og den norske språkstoda i dag, fagterminologi på nynorsk, dei språklege rettane til elevane og nynorskdidaktikk. Lat oss ta det punkt for punkt. Ein god nynorsklærar meistrar sjølvsagt rettskriving og språkføring i nynorsk i same grad som i bokmål. Om rettskrivinga må vere plettfri, kan vel diskuterast, men det må ha høg standard. Personleg meiner eg at ho sjølvsagt er viktig, men at ho ikkje treng å vere perfekt. Kor mange skriv eigentleg feilfritt på bokmål? Det er uansett ikkje det aleine som er viktig for å lære elevar nynorsk. For å kunne legitimere nynorsk for elevane (noko eg har måtta gjere i kvar einaste nynorsktime eg har hatt i praksis) må nynorsklæraren kjenne den norske språkhistoria. Det historiske argumentet for å halde på nynorsken kan kanskje verke abstrakt for ein del elevar, men i den danningsprosessen det norske skulesystemet er, bør dei få innblikk i det au. Dessutan får det fram at nynorsken er bygd på demokratiske prinsipp meir enn bokmålet er. Lærarutdanningane må hugse på at dei aller fleste lærarstudentane er «produkt» av den norske skulen. Det er ikkje lenge sidan me sjølv var elevar, og det er slettes ikkje sikkert at me har erkjent denne kunnskapen når me startar utdanninga. Derfor må lærarutdanninga ta ansvar og kanskje særleg presentere argument for nynorsk og sidemålsopplæring for lærarstudentane. Ein annan, kanskje meir aktuell, måte å legitimere sidemålsundervisninga for

7


elevane på, er å forklare den norske språkstoda slik ho er i dag. For mange lærarstudentar i bokmålsland, og det er flest av dei, er nynorsk eit abstrakt språk som kanskje er fint i dikt, men ikkje noko særleg meir. Heilt konkrete tal kan endre på det. Kor mange som har nynorsk som hovudmål finst det ikkje skikkeleg statistikk på, men ein reknar med at det er mellom 10 og 15 %1. Eit kjapt reknestykke fortel oss at det ikkje er så reint få: minst 520 543 individ. I 2016 blei det målt 76 549 grunnskuleelevar som har nynorsk som hovudmål.2 Det er ikkje få. Nynorsken er ikkje døyande eller utdatert. Han er aktuell, levande og i utvikling, og det må lærarstudentar få vite om. Ikkje minst fordi dei kanskje ein dag blir lærarar for elevar med nynorsk som hovudmål. Då held det ikkje å berre forstå nynorsk. Du må au kunne bruke det i ein fagleg samanheng, au i andre fag enn norsk. Derfor treng me å ha fagomgrep på nynorsk i ordtilfanget vårt. Å lære noko handlar i stor grad om å kunne snakke om fag på ein fagleg måte, altså med fagomgrep. Ein naturfagslærar må vite at bevegelsesenergi heiter rørsleenergi på nynorsk, og ein (K)RLE-lærar må vite at trosbekjennelse heiter truvedkjenning. Viss dei ikkje kan det, korleis skal dei kunne gi omgrepsapparatet sitt vidare til elevane? Men viss me ikkje får desse omgrepa i utdanninga vår, blir terskelen høg for å lære seg det. For elevane har rett til å få opplæring på si eiga målform. Eit kjapt søk på Lovdata bekreftar at skulane skal leggje til rette for læremiddel på nynorsk3, det inneber au at elevar med nynorsk som hovudmål bør få undervisning på sitt eige språk med jamne mellomrom. Dessutan kan norske elevar sjølv velje hovudmål4 frå åttandeklasse av. Ansvaret ligg ikkje berre hos lærarane her, men au hos skuleleiinga og skuleeigaren. Likevel har det mykje å seie for elevane det gjeld, og for nynorsken i det heile, at lærarar veit om kva språklege rettar elevar i det norske skulesystemet har. Det siste punktet, nynorskdidaktikk, gjeld på den eine sida mest for norsklærarar. At ein norsklærar må kunne nynorskdidaktikk, burde vere sjølvsagt. Kva skal ein med ein engelsklærar som ikkje kan lære bort engelsk? Men når me veit at norsklektorstudentar ikkje får noka opplæring i det, må det seiast likevel. Norsklærarstudentar må ha sidemålsdidaktikk på pensum. Viss dei ikkje får det, er sannsyna stor for at dei lærer bort nynorsk på same måte som dei sjølv blei lærte nynorsk. Grammatikkundervisning og «skriv eit lesarinnlegg der du gir uttrykk for dine haldningar til nynorsk». Kor tenleg er eigentleg det for nynorsken? 1 2 3 4

https://snl.no/spr%C3%A5k_i_Norge (03.05.19) https://www.ssb.no/utdanning/statistikker/utgrs/aar/2016-12-14?fane=tabell&sort=nummer&tabell=287078 (03.05.19) https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2006-06-23-724/KAPITTEL_19#KAPITTEL_19 (03.05.19) https://lovdata.no/dokument/NL/lov/1998-07-17-61/KAPITTEL_2#%C2%A72-5 (03.05.19)

8


Litt nynorskdidaktikk burde eigentleg alle lærarstudentar ha. Om ikkje anna for å bli medvitne på at måten dei snakkar om nynorsk, påverkar kva haldningar elevar og foreldre får til språket. Det store spørsmålet: Korleis kan lærestadene utdanne nynorske draumelærarar? I nynorskdidaktikken er det tre sentrale punkt. For å lære nynorsk som sidemål må ein lese nynorsk, skrive nynorsk. Helst skal ein starte med dette så tidleg som mogleg, slik at ein kan utvikle gode haldningar til språket. Det er iallfall det eg har lært om korleis eg kan lære bort nynorsk til mellom- og ungdomsstegselevar. Eg trur lærarutdanningane må gjere nokre didaktiske grep for at det skal skje, og eg meiner det bør vere slik:

Studentane må skrive meir nynorsk – med god opplæring og oppfølging Når ein skal lære nynorsk, kjem ein ikkje unna at ein må skrive det. Og nokre av oss studentar gjer jo det. Litt. Når det krevst. Eg trur me lærarstudentar må skrive meir nynorsk enn det me gjer, viss me skal lære det. Då eg byrja på utdanningsløpet mitt, hadde eg, som nemnt, lite erfaring med å skrive nynorsk. No gjer eg det kvar dag, men eg har ikkje gløymt korleis ein skriv bokmål likevel. For meg var mappeeksamen nøkkelen til nynorskmeistringa. Mappeeksamen var noko av det første som møtte meg på lærarutdanninga. Tekstane handla i hovudsak om barne- og ungdomslitteratur og norskdidaktikk, men det treng dei jo ikkje gjere. Tenk om ein kunne få til ei slik ordning i andre fag enn norsk? Ikkje berre hadde det hjelpt på rettskrivinga, eg trur au det hadde påverka dårlege haldningar til nynorsk. Erfaringane frå denne eksamensforma på HiOA bekreftar det. Studentane må få sjå meir nynorsk Lærarutdannarane må ta sin del av ansvaret. Då tenker eg ikkje berre på dei som underviser i norsk, men au dei som underviser i pedagogikk og alle dei andre skulefaga. Eg meiner sjølvsagt ikkje at pedagogikklærarar skal stå og lære oss nynorsk verbbøying og lese Jon Fosse annakvar førelesing, men dei bør bruke nynorsk av og til. Anten det er i frontermeldingar, oppgåvetekstar, fagplanar eller på PowerPointar. Eg trur det vil alminneleggjere nynorsken for studentar som har lite erfaring med han frå før. Eg nemnde at studentane må få adoptere eit nynorsk omgrepsapparat. Viss eg fekk sjå nynorsk på førelesingar utanfor norskfaget av og til, hadde det vore mykje enklare å tileigne seg det. Ei tilleggsløysing kan vere at alle studentar får fagspesifikke ordlister med fagomgrep på nynorsk. Nokre av desse finst allereie, men me treng fleire. Me må erkjenne at nynorsk er eit språk som fungerer uansett kva fag me skriv i. Då må det vere tilgjengeleg for studentar flest. Dessutan hadde det vore god støtte, au for nynorskstudentar, til eksamen.

9


Studentane må ha gode rollemodellar Historia mi som nynorskkonvertitt og -entusiast er ikkje over enno. Språket har framleis ein stor plass i kvardagen min, og eg skriv ikkje bokmål anna enn når eg må. Men det er ikkje like enkelt å vere nynorskskrivande lærarstudent no som då eg tok norsk. Eg har møtt ulike haldningar til nynorsk frå lærarar, alt frå dei som oppriktig ønsker å gjere ein innsats, til dei som tydeleg blir brydde av at eg i det heile tatt nemner det. Eg har til og med opplevd at førelesarar har stått på fellesførelesing og snakka om kor rart det er at nokon vel å byte hovudmål frå bokmål til nynorsk. Spør du meg, er ikkje det eit smart pedagogisk grep. For akkurat som eg gjennom min lærarkarriere kjem til å vere rollemodell for hundrevis av elevar, er faktisk lærarutdannarane rollemodellar for oss. Då må dei rett og slett bli medvitne om korleis dei snakkar om nynorsk. Kva deira personlege meining om nynorsk er, er eigentleg ikkje relevant så lenge det kjem så tydeleg fram av planverket at alle lærarstudentar skal lære det. Så kva kan eg seie? Eg er kanskje ikkje lærarutdannar. Eg har enno ikkje skrive mastergrad i didaktikk. Eg har framleis ikkje meir enn skarve 60 studiepoeng i norsk eingong. Men ein dag skal eg lære elevar på femte, sjette, sjuande, åttande, niande og tiande trinn nynorsk. I lærarutdanninga mi har eg fått vite at desse elevane treng å lære nynorsk over tid, at det krev meir enn berre grammatikkundervisning, og at eg helst burde bruke det i fleire fag enn berre norsk for å lære bort språket skikkeleg. Dei må sjå nynorsk i bruk, og dei må ha rollemodellar som tar språket på alvor. No er det opp til utdanningsinstitusjonane å forstå at me lærarstudentar treng det same.

10


Kva er stoda for nynorsk i lærarutdanningane? Kva kunnskapsgrunnlag har me? Dei viktigaste kjeldene til dette saksfeltet er sluttrapporten frå Ressursgruppe for nynorsk som hovudmål (2013), Proba samfunnanalyse sin rapport Undersøkelse av nynorsk som hovedmål (2014) og Følgjegruppa for lærarutdanningsreforma sin rapport nummer 5 Grunnskulelærarutdanningane etter fem år – Status, utfordringar og vegar vidare (2015). Delrapportane nummer 2 (2012) og 4 (2014) kan de lesa om de vil ha ei utdjuping av følgjegruppa sin sluttrapport. I det fylgjande har me freista å vera kortfatta og få fram hovudpoenga i rapportane.

Følgjegruppa for lærarutdanningsreforma oppsummerte at nynorsk i GLU 5–10 var eit av fem berre delvis løyste problem med GLU-reforma. Dei skriv dette i oppsummeringa si: Nynorsk i GLU 5–10: Bortfallet av obligatorisk norsk for 5–10 har ført til utfordringar for institusjonane når det gjeld å oppfylle krava i forskrifta knytt til meistring av både bokmål og nynorsk som profesjonsspråk. Nokre institusjonar, til dømes HiOA, har løyst utfordringane godt, medan andre institusjonar har gjort lite eller ingenting. Her bør dei siste lære av dei første. (2015: 126).

Dei peikar på at manglande merksemd om nynorsk som profesjonsspråk er ei utfordring i faget Pedagogikk og elevkunnskap (2015: 72). Proba samfunnsanalyse sin Undersøkelse av nynorsk som hovedmål (2014) kjem det fram fleire fakta om situasjonen kringom på utdanningsinstitusjonane. Dei avdekkjer særs varierande praksis på dei ulike utdanningane, særleg på dei som ikkje har norsk i fagkretsen (2014: 70). Det verkar likevel som det har vore ei betring på det feltet frå då Følgjegruppa for lærarutdanningsreforma kom med undersøkinga si i 2012, men det var «framleis institusjonar som ikkje har dekt krava i planane og som ikkje stiller krav til nynorskferdigheitene til studentane» (2014: 75). Dei gjekk gjennom ei rekkje utdanningar i stor detalj og skisserte kva dei ulike institusjonane gjer eller ikkje gjer for å dokumentere og sikre nynorskkompetansen til lærarstudentane: • • • • • • •

Grunnskulelærarutdanning (GLU) for 1–7, med Norsk 1 (30 studiepoeng) GLU for 1–7, med Norsk 2, (30 stp. i norsk som valfag) GLU 5–10 med norsk GLU 5–10 utan norsk Integrert master i lærarutdanninga med fordjuping i norsk Integrert lektorutdanning med fordjuping i norsk Vidareutdanning for lærarar

11


Dei har ikkje sett på praktisk-pedagogiske utdanningar, barnehagelærarutdanningar eller lektorutdanningar 8–13 utan norsk. Samisk lærarutdanning kvalifiserer ogso for lærargjerning i heile landet, òg i nynorskområda. I sluttrapporten frå Ressursgruppe for nynorsk som hovudmål (2013) kjem ein mest med konkrete framlegg til forbetringar, og der er ei kortfatta samanstilling av det som var kjent då. Hovudvekta er lagd på stoda til elevar som har nynorsk som hovudmål, og tiltak som kan styrkja denne gruppa. Tiltak for å styrkja nynorsk i lærarutdanningane er ein viktig del av dette. Lærarutdannarar Nynorskperspektivet må tydelegare inn i lærarutdanningane på alle nivå, både i grunn-, etterog vidareutdanningane. Studentane ved alle utdanningsinstitusjonane skal vere kompetente til å undervise i heile landet – også i område med nynorsk som opplæringsmål. Det bør derfor vere eit krav om at norskutdanninga må innehalde opplæring i lesing og skriving på begge målformer. Det nasjonale fagmiljøet for nynorskdidaktikk er lite, men det finst nok kunnskap til å drive forskingsbasert nynorskopplæring i lærarutdanninga. Nynorsksenteret skal ifølgje mandatet frå Utdanningsdirektoratet bistå UH-sektoren i nynorskopplæringa ved å informere om og synleggjere aktuell nynorskdidaktikk. Det er viktig at utdanningsinstitusjonane veit å nyttiggjere seg denne kompetansen. Den største utfordringa i nynorskopplæringa ligg i å arbeide systematisk med lesing og skriving som grunnleggande ferdigheiter i alle fag. Det er viktig at andre lærarar enn norsklæraren har den tverrfaglege kompetansen det er å kunne undervise på begge målformer i alle fag. Ressursgruppa vil særleg peike på utfordringane som ligg i grunnskulelærarutdanninga for 5.–10. trinn. Norsk er ikkje obligatorisk fag for desse lærarstudentane, noko som lett kan gå ut over nynorskkompetansen til framtidige faglærarar i nynorskområde. Rapporten «Med god gli i kupert terreng» (Følgegruppen for lærerutdanningsreformen 2012) syner tydeleg denne problematikken. (2013: 10–11)

I sine framlegg til tiltak skriv gruppa mykje om nynorsk i lærarutdanningane, og at nynorskelevar treng lærarar som meistrar nynorsk. Det overordna målet må vere at nynorskelevane har krav på gode lærarar som kan gjere elevane til trygge og stødige nynorskbrukarar. Det må leggast til rette for at lærarar og barnehagetilsette får meir kunnskap om dei positive sidene ved tospråksituasjonen. Dei må òg få betre kompetanse i å drive opplæring på nynorsk. Lærarutdanninga må sikre at alle lærarane både har god kunnskap i nynorsk og god kunnskap om dei ulike utfordringane nynorskelevar og bokmålselevar møter. 1.1 Lærarar må ha meir kunnskap om korleis undervise i nynorsk, både som hovudmål og sidemål. Motivasjonen til å undervise i nynorsk som sidemål aukar med høgare kompetanse blant lærarane (Synovate 2011). Lærarutdanningsinstitusjonane må sørgje for at komande lærarar får god kunnskap om språksituasjonen i Noreg, og at lærarane kan nytte både nynorsk og bokmål i undervisninga si. Det er ein føresetnad for å få lærarar og førskulelærarar til å prioritere

12


tospråkperspektivet og for å få fagleg kompetente lærarar i nynorskområda. Fagplanane på alle nivå må innehalde fagleg funderte og realistiske kompetansemål. Grunngivinga(ne) for «kvifor sidemål» må også vere gjennomtenkte og konsekvente. 1.2 Nynorskperspektivet må tydelegare inn i lærarutdanningane på alle nivå. Ressursgruppa peikar på kor viktig det er med skulering i nynorsk i lærarutdanninga. Nynorskkompetansen er viktig både i grunnutdanninga, vidareutdanning og etterutdanning av lærarar. Slik opplæring kan gjerast på fleire måtar, men målet må vere å avmystifisere og ta bort angsten nokre nyutdanna lærarar kan ha for å undervise om og på nynorsk5 . Nynorsksenteret har god dialog med høgskulesektoren om dette, men korkje dei eller Utdanningsdirektoratet har mynde til å kome med pålegg om korleis UH-institusjonane skal drive lærarutdanning. Dei grunnleggjande krava ein set til grunnutdanninga kan styrast sentralt. Desse planane må utformast slik at dei sikrar plass for nynorskperspektivet på alle nivå i lærarutdanningane. Dette gjeld utdanningane for barnehagen, 1.–7. trinn, 5.–10. trinn og vidaregåande opplæring, både i grunn- etter- og vidareutdanningane. Ressursgruppa peikar også på at ein treng institusjonelle tiltak slik at ikkje nynorskdidaktikk blir for avhengig av enkeltpersonar i UH-miljøa. Forskriftene til grunnskulelærarutdanninga inneheld krav om kompetanse i nynorsk og bokmål, men det manglar krav til dokumentasjon av denne kompetansen. Dette kan også styrast sentralt. Det bør i ein periode samlast inn informasjon om korleis dei ulike institusjonane sikrar at dei oppfyller krava til at studentane skal ha kompetanse i både nynorsk og bokmål. Kompetanseheving for lærarar i nynorsk bør bli meir synleg i etter- og vidareutdanningstiltak. (2013: 15–16)

Kva har blitt gjort i etterkant av rapportane? I etterkant av Proba og Ressursgruppa sine rapportar sende Kunnskapsdepartementet eit oppfylgingsbrev til alle institusjonane med lærarutdanning. Der la dei vekt på at lærarutdanningsinstitusjonane skal dokumentera og sikra at studentane får kompetanse i både nynorsk og bokmål (2014). Rammeplanene beskriver læringsutbyttet for GLU-programmene. Institusjonen har ansvar for å dokumentere at kandidatene har oppnådd det fastsatte læringsutbyttet. Kunnskapsdepartementet forventer derfor at institusjonene nøye vurderer egen institusjons praksis opp mot kritikken fra PROBA-rapporten og Følgegruppen, og setter i verk nødvendige tiltak slik at det blant annet er nødvendig helhetlig ledelse av utdanningene. Institusjonene må selv vurdere behov for nasjonalt samarbeid for utvikle gode vurderingsformer som sikrer god dokumentasjon. (2014: 2)

Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa (Nynorsksenteret) kjenner ikkje til at KD har fylgt opp lærarutdanningane i etterkant av desse rapportane (per mai 2018). Dei har skipa Nettverk for nynorsk i lærarutdanningane for å fylgja opp dette arbeidet. Der får alle studiestader som tilbyr lærarutdanning, høve til å stilla med to representantar. Nettverket har to møte i året.

13


Sidan 2015 har det vore fleire reformer og omleggingar i høgre og lægre utdanning. Institusjonar og avdelingar har vorte slegne saman, grunnskulelærarutdanningane er vortne femårige, nye rammeplanar har blitt utvikla og blitt innført. Det er i gang ei større omlegging av læreplanane i alle fag i lægre utdanning. Det hadde vore ein stor fordel om det kom ein oppfylgingsrapport eller ei ny kartlegging som syner kva stoda er no. Har dei ulike initiativa som departementet, dei ulike institusjonane og Nynorsksenteret har teke, ført til betring? Dessutan vantar det ei kartlegging av praksisen på dei praktisk-pedagogiske utdanningane, lektorutdanningane 8–13 utan norsk, samisk lærarutdanning og barnehagelærarutdanningane. Likevel meiner me at kunnskapsgrunnlaget er breitt nok til at det gjev eit bilete av stoda, og er eit grunnlag for å arbeida for forbetringar.

14


Kva står i regelverket? Rammeplanar for lærarutdanningane Barnehagelærarutdanninga •

«Kandidaten [...] mestrer norsk språk, både bokmål og nynorsk, på en kvalifisert måte i profesjonssammenheng.»

Grunnskulelærarutdanninga 1.–7. trinn • •

«Kandidaten [...] behersker norsk muntlig og skriftlig, både bokmål og nynorsk, og kan bruke språket på en kvalifisert måte i profesjonssammenheng.» «Programplanen skal beskrive hvordan institusjonens utdanningsprogram legger til rette for en progresjon i profesjonsretting, praksisstudium, vitenskapsteori og metode, oppbygging av studentenes FoU-kompetanse og utvikling av deres kommunikasjonsferdigheter – muntlige og skriftlige (bokmål og nynorsk).» «Det kan gis fritak fra prøve i en av målformene i det obligatoriske norskfaget på 30 studiepoeng for studenter som ikke har vurdering i begge norske målformer fra videregående opplæring.»

Grunnskulelærarutdanninga 5.–10. trinn • •

«Kandidaten [...] behersker norsk muntlig og skriftlig, både bokmål og nynorsk, og kan bruke språket på en kvalifisert måte i profesjonssammenheng.» «Programplanen skal beskrive hvordan institusjonens utdanningsprogram legger til rette for en progresjon i profesjonsretting, praksisstudium, vitenskapsteori og metode, oppbygging av studentenes FoU-kompetanse og utvikling av deres kommunikasjonsferdigheter – muntlige og skriftlige (bokmål og nynorsk).» «For studenter som ikke velger norsk som ett av sine fag, kan det gis fritak for vurdering i en av målformene i norsk for studenter som ikke har vurdering i begge norske målformer fra videregående opplæring. Tilsvarende fritak gjelder også for utenlandske studenter som ikke har videregående opplæring fra Norge. For studenter som har norsk i fagkretsen, er det ingen fritaksbestemmelser fra målformene.»

Nasjonale retningsliner Barnehagelærarutdanninga • •

«Gjennom studiet skal studentene få erfaringer med muntlige, skriftlige (bokmål og nynorsk) [...]» «Generell kompetanse: Kandidaten [...] mestrer norsk muntlig og skriftlig (bokmål og nynorsk) og kan bruke språket kvalifisert i profesjonssammenheng»

Grunnskulelærarutdanninga 1.–7. trinn Norsk 1 er obligatorisk i grunnskulelærarutdanninga 1.–7. trinn. •

«Studentane skal vurderast i bokmål og nynorsk i norskfaget. For fritak, sjå forskrift §5.»

15


• • • •

Norsk 1: «Kandidaten [...] har kunnskap om kva som kjenneteiknar munnlege, skriftlege og multimodale tekstar, på nynorsk og bokmål, i ulike sjangrar og medium.» Norsk 1: «Kandidaten [...] meistrar skriftleg nynorsk og bokmål og kan undervise elevar i begge målformer.» Norsk 2: «Kandidaten [...] har kunnskap om språkhistorie, språklege endringsprosessar i eldre og nyare tid og gjeldande normering av nynorsk og bokmål.» Norsk 2: «Kandidaten [...] kan skrive akademiske fagtekstar på nynorsk og bokmål.»

Grunnskulelærarutdanninga 5.–10. trinn Norsk er ikkje obligatorisk i grunnskulelærarutdanninga 5.–10. trinn. • • • • •

«Studentane skal vurderast i bokmål og nynorsk. For reglar om fritak, sjå forskrift §5.» Norsk 1: «Kandidaten [...] har kunnskap om kva som kjenneteiknar munnlege, skriftlege og multimodale tekstar, på nynorsk og bokmål, i ulike sjangrar og medium.» Norsk 1: «Kandidaten [...] meistrar skriftleg nynorsk og bokmål og kan undervise elevar i begge målformer.» Norsk 2: «Kandidaten [...] har kunnskap om språkhistorie, språklege endringsprosessar i eldre og nyare tid og gjeldande normering av nynorsk og bokmål.“ Norsk 2: «Kandidaten [...] kan skrive akademiske fagtekstar på nynorsk og bokmål.»

Opplæringslova Dei rettane lærarane må syta for at elevane får oppfylt. I ter det meir detaljerte reglar for opplæring i nynorsk og bokmål i læreplanene i norsk. • § 2-5 Målformer i grunnskulen (nokre utdrag) • Kommunen gir forskrifter om kva skriftspråk som skal vera hovudmål i dei enkelte skulane. Hovudmålet skal nyttast i skriftleg opplæring og i skriftleg arbeid. Frå og med 8. årstrinnet vel elevane sjølve kva skriftleg hovudmål dei vil bruka. • Elevar som blir overførte til ein ny skule med eit anna hovudmål enn det dei har hatt på årstrinna 1–4, har framleis rett til skriftleg opplæring på det opphavlege hovudmålet. Dei har rett til norskundervisning i eiga gruppe, uavhengig av kor mange dei er. • Dei to siste åra i grunnskulen skal elevane ha opplæring i begge skriftspråka. Departementet kan gje forskrifter om fritak frå opplæring i sidemålet for elevar som får særleg språkopplæring.

16


Konkrete tiltak for å gje lærarstudentane betre nynorskkompetanse Mål for arbeidet med nynorsk i lærarutdanningane: Få ei god nynorskopplæring for lærarar, barnehagelærarar og pedagogar på høgskulane og universiteta. Alle lærarstudentar skal verta trygge i å undervisa i og på nynorsk i laupet av studiet sitt. Dette er institusjonane og styresmaktene sitt ansvar. Den nynorske draumelæraren har mykje kunnskap om desse punkta: • • • • •

nynorskdidaktikk dei språklege rettane til elevane nynorsk rettskriving norsk språkhistorie og den norske språkstoda i dag fagterminologi på nynorsk

Det er to liner i dette arbeidet: Lokalt og sentralt. Lokalt: Høgskulane og universiteta Mål for det lokale arbeidet: Byggja opp press lokalt for å få til ei betring av undervisinga og nynorskkompetansen hjå studentane Middel: Lokallaga kan få studentparlamenta, fagstyra og likande til å koma med gode vedtak. Døme på tiltak de kan gjera i lokallaga: • • •

Studentmållaga og pedagogstudentlaga kan skipa til nynorskkurs og invitera studentmedia for å dekkja at de må gje nynorskundervisinga institusjonen ikkje gjev studentane. Skriv ei fråsegn som de kan spela inn og få vedteken i studentparlament på dykkar utdanningsinstitusjon Ha eit møte med fagstyret eller utdanningsutvalet for utdanninga de vil gjera noko med, og legg fram krava våre

Slike vedtak kan vera: • •

Det skal bli gjeve nynorskkurs, på ein måte som gjev langsiktig læring (til dømes gjennom ei lengre kursrekkje). Studentane skal levera tilstrekkeleg med arbeidskrav på nynorsk til at dei vert trygge i språket.

17


• •

• • • • • • • • •

Institusjonane bør ha mappeeksamen på nynorsk (slik som Oslomet) både i norsk og andre fag, noko som gjer at studentane kan få attendemeldingar på rettskriving og jobba langsiktig med å verta betre til å skriva nynorsk. Lærarutdanningane skal bruka meir nynorsk i andre fag enn norsk og jobba systematisk med dette. I dag avheng dette i altfor stor mon av eldsjeler. Det er særleg viktig at det gjeld ped/pel-faget. Det er det desidert største faget i lærarutdanningane, og på mange institusjonar ligg òg det didaktiske ansvaret på pedagogane, ikkje «fagfolka» i kvart einskilt fag. Difor er det ekstra viktig at ped/pel òg gjev undervisning i, om og på nynorsk. Lærarutdannarane må vera medvitne kva språkhaldningar dei uttrykkjer til lærarstudentane. Institusjonane bør innføra eit profesjonsskrivingsemne, til dømes etter modell frå Høgskulen i Volda («Voldamodellen», sjå detaljar seinare i dokumentet). All norskundervisning i norsk lærarutdanning skal innehalda nynorskdidaktiske tema. Alle lærarstudentar må læra om elevane sine språklege rettar. Dette kan skje i faga norsk og/eller pedagogikk/pedagogikk og elevkunnskap. I GLU 5–10 og lektorutdanningane utan norsk må det skje i eit pedagogikkfag. Alle lærarstudentar må få opplæring i å forklara kvifor me har både nynorsk og bokmål i Noreg, læra om den norske språkstoda og læra om norsk språkhistorie. Alle lærar- og lektorstudentar med norsk i fagkretsen må få læra å legitimera at elevane skal læra nynorsk. Alle lærar- og lektorstudentar må eksponerast for og læra om nynorsk fagterminologi. Alle studentar må få fagspesifikke ordlister med fagomgrep på nynorsk. Ein må få på plass godt pensum om nynorsk, særleg til dei studentane som har norsk i fagkretsen. Ein må få på plass pensum på nynorsk i so mange fag som råd.

Sentralt: Departementet og Stortinget Mål for det sentrale arbeidet: Få på plass reglar og retningsliner som legg press på institusjonane, slik at dei gjev nynorskundervising og vurderer studentane i nynorsk. Få ei setning om nynorsk inn i resten av rammeplanene og retningslinene. Middel:

1. ha møte med statsråden, statssekretærar, stortingsrepresentantar 2. få stortingsrepresentantar til å stilla spørsmål i stortingets spørjetime 3. få stortingsrepresentantar eller regjeringa til å koma med framlegg

Slike framlegg kan vera: • •

Ein må få ei ny og utvida kartlegging av kva nynorskundervising studentane får i dei ulike utdanningane, som ei oppfylging av Proba-rapporten frå 2014. Kompetansen i nynorsk og bokmål må koma fram på vitnemålet etter fullført utdanning.

18


• • • • •

Ein må få inn kravet om at studenten «mestrer norsk muntlig, norsk skriftlig, både bokmål og nynorsk, og kan bruke språket på en kvalifisert måte i profesjonssammenheng» inn i rammeplanen for lektorutdanninga (det finst tilsvarande likt både i barnehagelærarutdanninga, GLU 1–7 og GLU 5–10). Ein må få på plass tilsvarande krav inn i rettleiararane og dei forskjellige underliggjande dokumenta som regulerer utdanningane. Nasjonal deleksamen i norsk eller andre tiltak som på anna vis får synt fram om lærarutdanningane gjev studentane den kunnskapen dei har krav på. Langsiktig: Alle lærarar bør ha norsk som eit obligatorisk fag (i alle fall GLU 5–10). Kortsiktig: Det må vera nynorskundervising og -testing i eit fag alle tek (t.d. pedagogikk). Alle studentar får fagspesifikke ordlister med fagomgrep på nynorsk. I fag der dette vantar, må det utviklast. Ingen lærarstudentar kan få fritak frå å læra og verta vurderte i nynorsk i høgre utdanning. Stoda i dag: I båe grunnskulelærarutdanningane er det no slik at lærarstudentar som har hatt fritak frå sidemål på vidaregåande, òg kan få fritak i høgre utdanning med mindre dei har fagleg fordjuping i norsk. Ein bør gjera Voldamodellen til ei nasjonal standardordning.

Voldamodellen: Ein del av løysinga? Ved Høgskulen i Volda må alle studentar på grunnskulelærarutdanninga 1.–7. og 5.–10. ta kurset Profesjonsskriving på bokmål og nynorsk. Kurset er eit 0-poengsemne som går over 12 undervisingstimar. Målet med kurset er at studentane skal meistra både bokmål og nynorsk, og kunna bruka dei i aktuelle sjangrar i skulekvardagen, som tavleundervising, møtereferat og informasjonsskriv. Ei slik løysing kan vera ein del av svaret på korleis lærarutdanningane skal utdanna lærarar som meistrar både nynorsk og bokmål. Det er eit godt tiltak å innføra eit obligatorisk skriveemne for alle lærarstudentar, der dei både får opplæring i å skriva nynorsk og bokmål, innsyn i den norske språkstoda og opplæring i aktuelle sjangrar i skulen. Emnet burde ha eit omfang på 0 studiepoeng, og eksamensforma burde vera mappevurdering for å leggja til rette for at studentane skal få best mogleg oppfylging. Denne modellen syrgjer ikkje for at norsklærarstudentar får god undervising i nynorskdidaktikk, eller at andre får lære relevant fagterminologi i faga sine, men det er eit godt utgangspunkt for å betra nynorskkompetansen til alle lærarstudentar. Denne ordninga burde bli ein nasjonal standardmodell som eit minstekrav til nynorsk i lærarutdanningane.

19


Kortfatta argumentasjonsark frå kampanjen i 2016, oppdatert i 2019.

Korleis få fleire nynorske draumelærarar? Skal du stå på stand eller diskutera nynorsk i lærarutdanningane på anna vis? Arket inneheld ein del nyttige saksopplysningar og argument du kan nytta. Kva er problemet? 1. Mange lærar- og lektorutdanningar ventar at studentar meistrar begge skriftspråka når dei går ut frå vidaregåande, og gjev ikkje studentane opplæring i sidemålet sitt. Realiteten er at ikkje alle kan nynorsk godt nok. Utan vidare nynorskopplæring i lærarutdanninga fører dette til at mange lærarar ikkje meistrar nynorsk. 2. Når desse studentane ein gong vert lærarar for elevar som skal læra nynorsk – anten som hovudmål eller sidemål – må dei kunna nynorsk for å kunna gjera jobben sin godt nok. Viss dei ikkje meistrar nynorsk, korleis kan dei då gje elevane sine god opplæring i språket? 3. Dårleg kompetanse påverkar ogso kva haldningar du har. Det er ikkje rart at mange lærarar blir negativt innstilte til sidemål når dei må undervisa i noko dei ikkje er trygge på, og negative haldningar smittar fort frå lærar til elev. 4. Det er gale nok at haldingane til læraren kan gje bokmålselevar eit dårlegare tilhøve til nynorsk som sidemål. Endå verre er det om nynorskelevar vert utsette for ein lærar som ikkje likar hovudmålet deira. 5. I dag er det mogleg for lærarstudentar å få fritak frå nynorsk i lærarutdanninga dersom dei hadde fritak frå nynorsk i grunnskulen eller på vidaregåande. Dette gjer at desse studentane ikkje kan undervisa nynorskelevar på nynorsk. Dette er ein rett barneskuleelevar har, som rett og slett vert broten. Dessutan kan det at elevane ikkje får sjå språket sitt i bruk, føra til at fleire byter til bokmål. Kven har ansvaret? 1. Utdanningsinstitusjonane som utdannar framtidas lærarar, har ansvaret for at studentane har kompentansen som trengst for å verka i profesjonen sin. Det er desse, på institutt-, fakultet- og institusjonsnivå, som har det konkrete ansvaret for kva studentane lærer. 2. Det overordna ansvaret har dei statlege utdanningstyresmaktene og statsråden med ansvar for høgre utdanning. Kva er løysinga? 1. Opplæringa i nynorsk i lærarutdanningane må verta betre. Lærarutdanningane må tilby opplæring i nynorsk til dei som treng det. 2. Opplæringa om nynorsk må òg verta betre. Dei komande lærarane må ha kunnskap og forståing om kvifor me har to offisielle norske språk, og om kvifor alle elevar i norsk skule skal ha ei ordentleg opplæring i båe språka. Ein god

20


start er å få pamfletten «Kva skal vi med sidemål?» på pensum. 3. Nynorskdidaktikken i lærarutdanningane må verta styrkt. Å læra vekk nynorsk er noko anna enn å kunna nynorsk, og å læra vekk eit språk krev særskilt kunnskap om læringsstrategiar, utfordringar og framgangsmåtar. 4. Alle framtidige lærarar skal meistra å undervisa i og på nynorsk, både som hovudmål og sidemål. Kompetansen lærarstudentane har i nynorsk og bokmål, må difor koma fram på vitnemålet etter fullført utdanning. 5. Fritaksordninga i lærarutdanninga må erstattast med kurs, opplæring og oppfylging i nynorsk.

21


Kven kan halda nynorskkurs? Denne lista er eit kort oversyn over nokre personar og aktørar som kan nyttast til å laga nynorskkurs. Me tek gjerne imot tips til fleire kurshaldarar på norsk@malungdom.no. Kontaktpersonar: Vegard Storsul Opdahl Arbeider i tekstbyrået Totaltekst som språkkonsulent og omsetjar. Har Språkrådets kompetanseprøve i både nynorsk og bokmål. Har vore kurshaldar for lokallaga i Norsk Målungdom i mange år. Telefon (arbeid): (+47) 452 03 419 E-post (privat): vegard.stopdahl@gmail.com E-post (arbeid): vegard@totaltekst.no Kristin Fridtun Arbeider som forfattar, filolog og føredragshaldar. Har skrive fire bøker, og har mellom anna laga eit nettkurs i nynorsk. Har laga eit spesialtilpassa nynorskkurs for lærarstudentar. Telefon (privat): 905 68 741 E-post: kristin.fridtun@gmail.com Ingar Arnøy Arbeider som skulemålsskrivar i Noregs Mållag, og er den som har ansvar for lærarutdanninga hjå dei. Har faste nynorskkurs på ei rekkje lærarutdanningar. Telefon (arbeid): 975 29 700 E-post (arbeid): ingar.arnoy@nm.no Kirsti Lunde Høgskulelektor på Høgskulen på Vestlandet, avdeling Sogndal. Har vore skrivar (dagleg leiar) i Norsk Målungdom. Telefon: 482 64 518 E-post (arbeid): Kirsti.Lunde@hvl.no Øystein Vangsnes Professor i nordisk språkvitskap ved UiT – Noregs arktiske universitet, avdeling Tromsø. Har vore kurshaldar for Norsk Målungdom og Pedagogstudentene sine lokallag i Tromsø. E-post (arbeid): oystein.vangsnes@uit.no

22


Martine Rørstad Sand Jobbar som bibliotekar i Stranda kommune. Utdanna lektor i norsk. Telefon: 402 23 415 E-post: martine_sand@hotmail.com Synnøve Marie Sætre Jobbar som lærar på Ulstein vidaregåande skule. Har vore leiar, skrivar (dagleg leiar) og sentralstyremedlem i Norsk Målungdom. Utdanna innan nordisk. Telefon: 926 95 330 E-post :synnovemaries@gmail.com Vebjørn Sture Arbeider i Raudekrossen Sogn og Fjordane. Har vore leiar og sentralstyremedlem i Norsk Målungdom. Er utdanna snikkar og innan nordisk. Telefon: 924 16 527 E-post: vebjorn@nynorsk.lol

23


Aktørar

Denne lista er eit kort oversyn over nokre aktørar som er relevante i denne saka. Målet med lista er at dei som vil arbeida med saka, lett skal finna dei aktørane som kan bidra. Aktørar: Nynorsksenteret: Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa (Nynorsksenteret) er eitt av ti nasjonale senter. Dei er eit nasjonalt ressurssenter for nynorsk i grunnopplæringa og barnehagen, og legg vekt på å utvikle metodar og arbeidsmåtar som kan vere med på å skape språkkompetanse og motivere for arbeid med nynorsk. Gode røynsler skal systematiserast, prøvast ut og spreiast gjennom kurs, seminar, skriftleg materiale og via vevsida vår. Senteret vart skipa 1. januar 2005. Nynorsksenteret held til på Høgskulen i Volda. Nettverk for nynorsk i lærarutdanningane Eit forum for aktørar innan lærarutdanning som arbeider for at nynorskundervisinga i lærarutdanningane skal verte betre. Noregs Mållag Moderorganisasjonen til Norsk Målungdom. Noregs Mållag arbeider for at alle fritt skal kunne nytte dialekten sin, og for at folk i bygd og by skal velje og ta i bruk det nynorske skriftmålet. Noregs Mållag arbeider for å fremje nynorsk på alle område i det norske samfunnet. Norsk Målungdom Den største ungdomsorganisasjonen for språk i Noreg. Arbeider for meir nynorsk, dialekt og språkmangfald. Pedagogstudentene i Utdanningsforbundet Ungdomsorganisasjonen til utdanningsforbundet. Arbeider for rettane til lærar-, barnehagelærar- og pedagogikkstudentar.

24


Litteratur om nynorsk til bruk i lærarutdanningane Norske lærarstudentar treng meir kunnskap i og om nynorsk, og den kunnskapen må dei få i lærarutdanninga si. Denne lista er innspel til pensumlistene til alle lærarutdanningar, både for dei som skal bli norsklærarar, og dei som skal undervisa i andre fag enn norsk. Alle lærarar er språklærarar, og alle lærarstudentar må kunna vera lærarar for born i heile Noreg, uavhengig av kva språk dei har som hovudmål. Difor meiner me ein eller fleire av desse bøkene bør stå på alle pensumlister for alle lærarutdanningar. Har du tips til fleire gode bøker om nynorsk som burde stå på denne lista? Me vil gjerne vita om det! Send ein e-post til norsk@malungdom.no.

Praktisk nynorsk for lærarstudentar Olaf Allmenningen og Aud Søyland Forlaget si omtale av boka: Denne boka er eit grunnleggande kurs i praktisk nynorsk for lærarstudentar. Boka inneheld grammatiske forklaringar, teori og øvingsoppgåver av ulike slag, til dømes: • • • • • •

råd om setningsbygnad, med overføringsverdi til bokmål innføring i nynorsk rettskriving og bøyingssystem etter 1.8.2012 grammatisk terminologi i samsvar med Norsk referansegrammatikk grammatiske ordforklaringar undervegs alfabetisk liste over grammatiske termar fasit til oppgåvene med tanke på sjølvstudium

ISBN: 9788252179392

25


Korleis. Strake vegen til god nynorsk Egil Ellenes og Jon Øyvind Hovde Forlaget si omtale av boka: Korleis er ei lærerik og interessant bok om det nynorske språket. Her finn du alt du treng vite for å skrive eit perfekt nynorsk, og stoffet er pedagogisk lagt fram på ein enkel og oversynleg måte. Boka er meint for elevar og lærarar, attåt folk i mediebransjen, i offentlege stillingar og språklege konsulentar – kort sagt kjem alle som jobbar med språk og kommunikasjon til å ha stor nytte og glede av dette verket. ISBN: 9788293092032

Kva heiter det? Ordliste bokmål-nynorsk Nils Martin Hole Forlaget si omtale av boka: Kjenner du deg usikker når det gjeld ordval og ordlegging på nynorsk? Då kan denne vesle boka truleg hjelpe deg. Mange av dei som har nynorsk som sidemål i grunnskolen eller i vidaregåande skole kan ha god hjelp av Kva heiter det?. Erfaringar viser at også mange elevar som har vakse opp i område med språkblanding har problem med nynorsk, sjølv om det er hovudmålet deira. Også dei vil finne mange gode råd og tips i boka. Det same gjeld alle dei som må eller bør meistre nynorsk i det daglege arbeidet sitt. ISBN: 9788211020864

Nøkkel til nynorsk Olaf Almenningen Eit lite hefte med grammatikk og rettskrivingsreglar. Utgjeve av Dag og Tid.

26


Kva skal vi med sidemål? Janne Nygård og Vebjørn Sture

Forlaget si omtale av boka: Kvifor må elevar lære både nynorsk og bokmål? Denne pamfletten går rett inn i det vanskelege og viktige ordskiftet om sidemål. Dei unge forfattarane legg fram ein god og grundig argumentasjon for kvifor opplæring i begge dei norske språka er viktig, både for den enkelte og samfunnet. Er norskundervisninga god nok? Og korleis burde norskfaget eigentleg sjå ut? Les om fordelane med å lære både nynorsk og bokmål, og korleis vi kan lukkast med det. Med bidragsytarar som Øystein Vangsnes, Gunnar Skirbekk og Eli Bjørhusdal tek pamfletten føre seg både den faglege og den politiske sida ved spørsmålet. Denne boka er både for dei som berre vil ha svar på kvifor vi har sidemål i skulen og for dei som leitar etter harde fakta og gjennomtenkte resonnement. ISBN: 9788252183085

Korleis. Strake vegen til god nynorsk Kristin Fridtun Forlaget si omtale av boka: Nynorsk er ikkje vanskeleg. Nynorsk for dumskallar er skriven for dei som ikkje kan så mykje om nynorsk, men som vil lære litt. Eller: Ho er skriven for dei som ikkje vil lære nynorsk, men som må lære det. Kristin Fridtun var sjølv bokmålselev i tjukkaste bokmålsland. På ungdomsskulen hadde ho ein norsklærar som sa: «Nynorsk er ikkje vanskeleg.» Fridtun trudde ikkje på henne. Seinare måtte Fridtun bite i graset og vedgå at læraren hadde rett. Den nynorske jungelen er ikkje så stor og skummel som mange trur! Fridtun syner veg på morosamt, enkelt og underhaldande vis. Ho stiller spørsmål som: Er Ivar Aasen rota til alt vondt? Ho knuser mytar om nynorsken og Aasen og gir ei enkel og uvanleg god innføring i nynorsk språkføring og grammatikk. ISBN: 9788252183160

27


Nynorsk med dei minste Eli Bjørhusdal og Ingvild Brügger Budal (red.) Forlaget si omtale av boka: Tidleg og systematisk innsats med språk gir barn ein fordel i møte med skulen. Barn som skal ha nynorsk som opplæringsmål, treng å møte skriftspråket sitt frå dei tek til i barnehagen. Boka er den første større publikasjonen som tek føre seg arbeid med nynorsk språkstimulering med dei minste. Her er vitskaplege artiklar om grunnar for å drive systematisk språkstimulering på nynorsk, om korleis språk og nynorsk blir omtala i årsplanane til barnehagane, om barneskriftkultur, om dialektar og stadnamn som pedagogisk ressurs, om litteratur og kvalitet, og sjølvsagt om lesing og skriving på nynorsk i barnehagen. I boka finst ei rad framlegg til didaktiske opplegg i spennet frå nynorske songar til nynorske appar, og dessutan kunstnariske bidrag frå kjende barnebokforfattarar. Målgruppa er studentar, faglærarar og forskarar i høgare utdanning, tilsette i barnehagar og skular og alle som arbeider med nynorsk språkstimulering i praksis og administrativt. ISBN: 9788252194098

Norske skrivereglar

Jan Olav Fretland og Aud Søyland Forlaget si omtale av boka: Dette er boka du må ha for å lære deg vanlege norske skrivereglar. Her finn du blant anna reglane for komma og anna teiknsetjing, du får råd om stor og liten bokstav, bindestrek og tankestrek og vanlege forkortingar. I tillegg får du hjelp til tekstar på nett, til dømes oppskrift på e-brev og elektronisk signatur, tips om korleis ein lagar hypertekst, råd om nettsider, oppsett for vitskapleg publisering og hjelp til korleis gå frå manus til trykt tekst. ISBN: 9788252183054

28


Norsk = nynorsk og bokmål Benthe Kolberg Jansson og Synnøve Skjong Forlaget si omtale av boka: Tittelen Norsk = nynorsk og bokmål signaliserer perspektivet til forfattarane. Dei vil bryte den vanlege og velkjende argumentasjonssirkelen som hentar næring frå ei problemorientert oppfatning av den norske språksituasjonen. Eit overordna perspektiv i boka er at nynorsk og bokmål er ein del av språkmangfaldet i Noreg , og at opplæring i to målformer er ein ressurs når ein skal utvikle språkkompetanse og norskspråkleg danning. Boka tek opp til drøfting opplæring i både nynorsk som hovudmål og nynorsk som sidemål. I mange samanhengar vil ein arbeide med nynorskopplæringa på same måten, men vilkåra for å lære begge skriftspråka er ulike for dei to elevgruppene. Sjølv om boka først og fremst dreier seg om nynorskopplæring, må ein sjå denne opplæringa i samanheng med opplæringa i bokmål, og dermed med norskopplæring generelt. Dette blir gjort i kapitla som handlar om nynorskopplæring på barnetrinnet og på ungdomstrinnet. Boka tek også opp opplæring i begge målformer for elevar med minoritetsspråkleg bakgrunn. Eigne kapittel handlar om IKT i nynorskopplæring og arbeid med litteratur på nynorsk. Dei kan vere utgangspunkt for arbeid med nynorsk både som hovudmål og sidemål. ISBN: 9788252173260

Rom for språk. Nye innsikter i språkleg mangfald Endre Brunstad, Ann-Kristin Helland Gujord og Edit Bugge (red.)

Forlaget si omtale av boka: Boka Rom for språk med undertittelen Nye innsikter i språkleg mangfald er ei artikkelsamling som tek for seg språkleg mangfald i eit internasjonalt perspektiv, og særleg tilhøva for mindretalsspråk og mindretalsspråkbrukarar i nordiske land. Ho har sin bakgrunn i konferansen Rom for språk, Universitetet i Bergen si hovudmarkering av Språkåret 2013 og 200-årsjubileet til Ivar Aasen. Med konferansen ville initiativtakarane «utnytta Aasen-jubileet til å gå inn i språk-politiske utfordringar ikkje berre for nynorsken, men for vilkår til mindretals-språk

29


meir allment» (s. 5). I tillegg til eit introduksjonskapittel frå to av redaktørane, Brunstad og Gujord, inneheld boka tekster frå 12 av bidragsytarane på konferansen. Eit av bidraga (Bialystok) er ei nynorsk omsetjing av ein engelskspråkleg artikkel, mens dei andre tekstane er skrivne på nynorsk, bokmål, svensk eller dansk, og ikkje publiserte andre stader. Med unntak av introduksjonskapitlet startar alle tekstane med eit samandrag, og boka avsluttar med engelske omsetjingar av desse samandraga, samt ein kort presentasjon av forfattarane. ISBN: 978-82-7099-903-6

Innføring i nynorsk for høgare utdanning Olaf Almenningen Forlaget si omtale av boka: Dette er alt du treng for å bli ein stødig nynorskbrukar. Her finn du oversiktleg innføring i nynorsk grammatikk, dei viktigaste prinsippa for god norsk og oppgåver som hjelper deg å bli stø i det du nettopp har lært. Dette er alt du treng for å bli ein stødig nynorskbrukar. I tillegg til ein del tid og ein god porsjon tolmod. Her finn du ei oversiktleg innføring i reglar for dei ulike ordklassane, dei viktigaste prinsippa for god nynorsk, åtvaring mot dei vanlegaste fellene, og oppgåver som hjelper deg å bli stø i det du nett har lært. Boka gir eit kort språkhistorisk riss, og er krydra med litterære godbitar frå nynorsk skjønnlitteratur. Boka vender seg til norskstudentar og lærarstudentar, og til norsklærarar og andre som treng vidareutdanning på feltet. ISBN: 9788252167856

Nye røyster i nynorskforskinga Hjalmar Eiksund og Jan Olav Fretland (red.) Forlaget si omtale av boka: Det finst mange mytar om nynorsken i dagens offentlege debatt, samstundes som det er publisert lite forsking som underbyggjer eller avsannar desse. Det vil denne antologien prøve å bøte på med å gje plass til ny forsking på feltet. Artikkelforfattarane tek kvar på sitt vis opp

30


tema som har mykje å seie for nynorskbrukaren: språkleg identitet, opplæring og språkpolitikk, språkplanlegging og normering internt og samanlikna med andre språksamfunn. Tekstane bidreg til å skape betre forståing for kva stilling nynorsk har i Noreg, og kvifor. ISBN:9788252188455

Nynorsk på nytt. Ei idébok for studentar og lærerar Norunn Askeland og Cecilie Falck-Ytter Forlaget si omtale av boka: Nynorsk på nytt er ei idébok for lærarstudentar og lærarar i grunnskole og vidaregåande skole. I den første delen av boka presenterer forfattarane forskjellige tiltak og forsøk innanfor sidemålsopplæringa, og korleis dei kan vere med på å skape eit språkvennleg miljø i klasserommet og samfunnet. Andre del handlar om korleis vi kan legge opp undervisninga slik at det blir meir moro og mindre mas i nynorskundervisninga. Denne delen er ein matnyttig idébank for nye måtar å arbeide med nynorsk som sidemål på. Her får læraren tips og råd om korleis ein kan skape motivasjon for emnet, både gjennom seriøse diskusjonar med elevar og foreldre, og gjennom leikorienterte aktivitetar som kan gje stort læringsutbytte. Ideane er retta mot arbeid med nynorsk som sidemål, men kan brukast i all slags språklæring. ISBN: 9788245007602

Å skrive nynorsk og bokmål. Nye tverrfaglege perspektiv Eli Bjørhusdal, Ann-Kristin Helland Gujord, Edit Bugge og Jan Olav Fretland Forlaget si omtale av boka: Det er to norske skriftspråk i Noreg, nynorsk og bokmål. Kan vi kalla dette ein fleirspråksituasjon? Vil det å meistra båe skriftmål gje fleirspråkfordelar? Eller er andre sider ved den norske toskriftspråksituasjonen vel så verdifulle? I ti vitskaplege artiklar diskuterer forfattarane ulike sider ved den norske språksituasjonen i eit vidare fleirspråkperspektiv. Eit særleg føremål er å under-

31


søkja om det å skriva både nynorsk og bokmål gjev kognitive effektar eller andre fordelar, om korleis ein i så fall kan finna det ut, og om det er viktig å finna det ut. Eit meir generelt føremål er å undersøkja på kva vis ny, tverrfagleg forsking på den norske språksituasjonen kan knytast til internasjonal forsking på bruken av fleire språk og til diskusjonen om språkleg mangfald. Boka rettar seg mot studentar og forskarar innanfor norsk og nordisk, lingvistikk, pedagogikk, psykologi, sosiologi og historie. Ho er óg relevant for alle som er interesserte i språk og samfunn og samanhengen mellom dei to. ISBN: 9788252195613

Rett og godt! Handbok i nynorskundervisning Jan Olav Fretland og Aud Søyland Forlaget si omtale av boka: Nyttig bok for alle som skal undervise i nynorsk. Første del av boka tek for seg undervisningsmetodikk for ulike målgrupper: elevar som skal lære med utgangspunkt i eigen dialekt, elevar som har utgangspunkt i bokmål, og elevar som lærer nynorsk som framandspråk. Andre delen av boka gir ei innføring i nynorsk rettskriving og formverk. Her finn du ei fullstendig oppstilling over nynorsk formverk etter endringane 1.8.2012 og ei eiga ordliste for skulen. Her får du òg råd og vink om ordval. ISBN: 9788252183368

32


Nokre digitale kjelder •

Forskrift om rammeplan for barnehagelærerutdanning.

Forskrift om rammeplan for grunnskolelærerutdanningene for 1.-7. trinn og 5.-10. trinn.

Forskrift om rammeplan for lektorutdanning for trinn 8-13.

Proba (2014): Undersøkelse av nynorsk som hovedmål.

Ressursgruppa for nynorsk som hovudmål (2013) Sluttrapport.

Følgegruppen for lærerutdanningsreformen (2013): Rapport nr. 2

Følgegruppen for lærerutdanningsreformen (2014): Rapport nr. 4

Følgegruppen for lærerutdanningsreformen (2015): Rapport nr. 5

Det kongelege kunnskapsdepartement (2014): Lærerutdanningenes dokumentasjon av kandidatenes nynorskkompetanse

https://www.regjeringen.no/globalassets/upload/kd/rundskriv/2012/forskrift_rammeplan_barnehagelaererutdanning.pdf https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2010-03-01-295

https://www.regjeringen.no/globalassets/upload/kd/vedlegg/rammeplanen/lektorutdanning.pdf http://proba.no/app/uploads/sites/4/probarapport-2014-07-undersokelse-av-nynorsk-som-hovedmal_ med-justerte-tabeller.pdf https://www.regjeringen.no/globalassets/upload/KD/RapportNynorskHovudmaal.pdf http://www.uis.no/getfile.php/1356411/F%C3%B8lgegruppen%20for%20l%C3%A6rerutdanningen%20 %28FFL%29/Rapport%202%20fra%20F%C3%B8lgegruppen.pdf http://www.uis.no/getfile.php/13139369/F%C3%B8lgegruppen%20for%20l%C3%A6rerutdanningen%20 %28FFL%29/Rapport%204%20fra%20F%C3%B8lgegruppen.pdf http://www.uis.no/getfile.php/13183907/F%C3%B8lgegruppen%20for%20l%C3%A6rerutdanningen%20 %28FFL%29/Publikasjoner/Rapport%20nr.%205%20fr%C3%A5%20F%C3%B8lgjegruppa.pdf

http://nynorsksenteret.no/img/nsfno/DirektoratbrevDesember2014.pdf

Språkrådet og TNS Gallup (2015): Undersøkelse av bruken av bokmål og nynorsk – rapport til KUD. http://www.sprakradet.no/globalassets/vi-og-vart/rapporter-ogundersokelser/undersokelse-av-bruken-av-bokmal-og-nynorsk—rapport-til-kud-2015.pdf.

Elise Tørring (2017): Studentane må få lære nynorsk!

Pedagogstudentene (2017): Gje nynorskstudentane nynorskkompetanse!

Synovate (2011): Norsklærerers holdning til eget fag

Norsk Målungdom (2017): Program for nynorsk i lærarutdanningane

Eline Bjørke (2016): Framtidas superlærar kan nynorsk!

https://iver.nynorsksenteret.no/?p=324

http://www.pedstud.no/2017/11/gje-laerarstudentane-nynorskkompetanse/

http://www.sprakradet.no/globalassets/vi-og-vart/rapporter-og-undersokelser/norsklareres-holdning_ synovate2011.pdf https://malungdom.no/politikk/program/nynorsk-i-laerarutdanningane/ https://dusken.no/artikkel/26360/framtidas-superlrar-kan-nynorsk/

33


Hausmanns gate 17, 0182 Oslo Tlf: 24 14 20 00 post@pedagogstudentene.no www.pedagogstudentene.no

Lilletorget 1, 0184 Oslo Tlf: 23 00 29 40 norsk@malungdom.no www.malungdom.no

ISBN: 978-82-90469-15-8

Profile for Motmæle

Den nynorske draumelæraren  

Pedagogstudentene i Utdanningsforbundet og Norsk Målungdom vil at framtidas lærarar skal kunna nynorsk. I dag er lærarstudentane i stor grad...

Den nynorske draumelæraren  

Pedagogstudentene i Utdanningsforbundet og Norsk Målungdom vil at framtidas lærarar skal kunna nynorsk. I dag er lærarstudentane i stor grad...

Profile for motmale
Advertisement

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded

Recommendations could not be loaded