Page 1

29 november 2008

BISMARCK, EEN SUCCES OF EEN MISLUKKING?

Namen Iris Blokpoel Moeke Goeyenbier Docent: SME 1

Examennummer 15 45


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

2

Inhoudsopgave Onderdeel

Bladzijde

Inleiding

3-4

Otto von Bismarck

5-6

Binnenlandse politiek

7-9

Buitenlandse politiek

10-14

De periode na Bismarck

15-16

Conclusie

17-18

Procesevaluatie

19

Literatuurlijst

20


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Inleiding Voor ons werkstuk hebben wij ervoor gekozen om ons te verdiepen in Otto von Bismarck. Nadat wij meer over hem te weten zijn gekomen, kwamen wij op de volgende onderzoeksvraag: in hoeverre was Bismarck een goede bestuurder? Om deze vraag te kunnen beantwoorden hebben wij een aantal deelvragen gemaakt om een zo goed mogelijk beeld te krijgen van het beleid van Bismarck en welke invloed hij heeft gehad op Duitsland : 1. Wie was Bismarck en wat was zijn achtergrond? - Waar kwam hij vandaan? - Welke invloed had zijn afkomst op zijn denkwijze? - Hoe kwam hij in de politiek terecht? 2. Hoe zag zijn binnenlandse politiek eruit? - Wie had de macht in Duitsland? - Wat waren de binnenlandse omstandigheden? - Welke invloed heeft zijn beleid gehad? 3. Hoe zag zijn buitenlandse politiek eruit? - Hoe waren de relaties met de andere mogendheden? - Welke oorlogen vonden er plaats? - Kolonialisme? 4. Wat was de invloed van Bismarck op lange termijn voor Duitsland en zijn opvolgers?

Wat vinden wij een goede bestuurder? Om te kunnen beoordelen of Bismarck een goede bestuurder was, hebben wij vastgesteld wat wij een goede bestuurder vinden. Op het gebied van buitenlandse politiek moet de bestuurder de positie van het land in de wereldmarkt zoveel mogelijk bevorderden tenzij het ten koste gaat van de relaties met andere landen. Ook moet de bestuurder niet streven naar meer macht door landsuitbreiding maar juist de situatie binnen het land behouden of verbeteren. In het geval van oorlog moet de bestuurder alleen optreden als de oorlog het eigen land in gevaar brengt. De relaties met andere landen moeten in stand worden gehouden of worden verbeterd. Dit zal ook de handel positief be誰nvloeden. Op het gebied van binnenlandse politiek dient de bestuurder altijd in het belang van eigen land te handelen en waarbij het eigenbelang en ideologie dus geen rol speelt. De besluitvorming moet plaatsvinden op basis van de meningen van elke laag van de bevolking. De bestuurder mag geen bevolkingsgroepen onderdrukken of laten onderdrukken.

3


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

De veiligheid en de leefomstandigheden (arbeidsvoorwaarden, werkgelegenheid e.d.) van de inwoners van het land moeten voorop staan. De wetenschap moet kunnen ontwikkelen in het belang van de economie.

Hypothese Wij denken dat Bismarck op buitenlands gebied een goede bestuurder was, we hebben al een aantal keren gelezen dat hij velen verdragen sloot met buurtlanden om het machtsevenwicht te bewaren en ook streef hij niet naar gebiedsuitbreiding. We denken dat hij op binnenlands gebied een wat minder goede bestuurder was, er kwam geen gelijkheid en ook had hij velen veroordelen over mensen. De economie heeft wel een grote bloei gekend, maar dat was ook mede door de industriĂŤle revolutie. Wij denken dat hij voor Pruisen een goede leider is geweest, maar dat zijn beleid uiteindelijk niet het succes heeft gehad waar iedereen op hoopte. De vraag of hij een goede bestuurder was, is dus op verschillende manieren te bekijken. Al met al denken we dat Bismarck wel een goede bestuurder was en voor het land succes heeft geboekt. Aan de hand van dit werkstuk zullen we uitzoeken of onze hypothese klopt.

Het Duitse Keizerrijk

4


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Otto von Bismarck Berlijn – Maakt Pruisen binnenkort een comeback? Als het aan een aantal Duitse politici en intellectuelen ligt wel. Zij vinden Pruisen een geëigende naam voor de nieuwe deelstaat, die over enkele jaren voort moet komen uit de fusie van de stad Berlijn en het omliggende land Brandenburg. Het definitieve fusiebesluit – in 1996 wezen de 2,5 miljoen inwoners van Brandenburg een samengaan met het qua aantal inwoners grotere Berlijn nog af – moet overigens nog worden genomen, al laten peilingen in beide bondsstaten nu een meerderheid vóór zien. Het voorstel, gelanceerd door de minister van sociale zaken van Brandenburg, Alwin Ziel (SPD), heeft, zoals gebruikelijk bij dit soort gevoelig liggende thema's in Duitsland, een heus debat uitgelokt. De overheersende vraag in die discussie is: Moet men angst hebben voor Pruisen? De geallieerden hieven het land in 1947 formeel op, omdat Pruisen 'van oudsher de drager is geweest van het Duitse militarisme en de reactie'. Aldus Wierd Duk in de Haagse Courant.

Nog velen jaren later spreek men nog steeds over Pruisen. Pruisen heeft een indrukwekkende rol gespeeld in de Europese geschiedenis. Dit is onder andere te danken aan de rol van de Rijkskanselier Otto von Bismarck. Otto von Bismarck werd in 1815 geboren in een familie van de leidende klasse in het landgoed Schönhausen in de Mark, Pruisen. Bismarck werd geboren aan de top, maar wel in een klasse die in Europa onder druk was komen te staan door de industriële revolutie en het idee van maatschappelijke gelijkheid. Hij kwam terecht in een wereld waar het nieuwe kapitalisme botste met de oude geschiedenis. Als klein jongetje werd Bismarck al gedrild als militair in Berlijn, daarna studeerde hij rechten in Berlijn. Bismarck hield van de natuur en poëzie. Hij probeerde om zijn leven te leiden op het land, door te jagen en drinken. Dit leven vond hij echter te saai, de revolutie van 1848 en het overlijden van zijn vrouw in die periode gaven Bismarck een nieuwe richting in zijn leven. Hij vertrok naar Berlijn om op aandringen van de koning te proberen om de monarchie te behouden. Bismarck voelde minachting voor het parlement en na het voorbeeld van de Italiaanse eenwording werd zijn nieuwe doel de eenwording van één Duits Rijk. Een van zijn beroemdste uitspraken was dan ook: “ Niet door gepraat en meerderheidsbesluiten worden de grootste vragen der tijd beslist, maar door ijzer en bloed” Hij heeft een belangrijke rol gespeeld in de Europese geschiedenis.

Gedurende de jaren 50 was hij Pruisisch afgevaardigde bij de Duitse Bond in Frankfurt en begon hij met het vormen van zijn eigen politieke visie. Deze visie bestond eruit dat leiders moesten handelen in het belang van het land, er moesten concrete resultaten komen, geen ideologie of ethische

5


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

overwegingen. Ook de relaties met andere landen moesten in stand worden gehouden. Deze politieke visie werd ook wel Realpolitik genoemd.

Bismarck in 1873

6


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Binnenlandse politiek In zijn binnenlandse beleid was Bismarck zich erg bewust van het belang van geld. Hij stelde de economie vaak voorop aan de politiek. Ook het voorbeeld van de Italiaanse eenwording was de Duitsers niet ontgaan. Verschillende groepen maakten zich in Duitsland vanaf 1859 sterk voor de eenwording. In 1861 werd Wilhelm I von Hohenzollern koning. Hij was een sobere maar ook een praktische leider. Zijn doel was onder andere om het leger te hervormen en zo de positie van Pruisen sterker te maken. Hij probeerde dit te bereiken door de diensttijd te verlengen met twee tot drie jaar. In 1860 kwam er wet die de financiering voor de hervormingen goedkeurde, maar veranderingen in het militair stelsel keurde de wet niet goed. Wilhelm I dreigde om af te treden, maar liet Bismarck nog een laatste poging doen om dit doel te bereiken. Bismarck trad in in het jaar 1862 en werd kanselier. Zijn doel was toen nog vooral het in stand houden van de Pruisische monarchie en ook om haar macht uit te breiden in het buitenland. Hiermee bedoelde hij echter geen gebiedsuitbreiding, maar echt alleen een sterkere positie van Pruisen zelf. Hij was van mening dat gebiedsuitbreiding later alleen maar zou kunnen zorgen voor oorlogen en dat was geen onderdeel van zijn plan. Bismarck kwam eerst met het idee dat soldaten hun derde jaar af zouden kunnen kopen. Dit zou zorgen voor legerhervormingen en ook voor financiĂŤle steun. Maar Wilhelm de eerste wees dit plan af. Vele hervorming van het leger heeft Bismarck zonder steun van de meerderheid van het parlement doorgevoerd. Bismarck had weinig vrienden, velen waren bang voor hem. Onder de bevolking kwamen in de periode na de revolutie nationalistische en liberale gevoelens omhoog. Bismarck besefte dat de revolutie en de daarbij horende industrialisatie de wereld ingrijpend aan het veranderen was. Bismarcks doel was vooral om de autocratische en conservatieve staatsvorm van Pruisen te beschermen. Om zo ook de macht bij de elite te behouden. Bismarck had onder andere veel oog voor de economische politiek, maar naar de wensen en belangen van de maatschappij keek hij minder. In zijn ogen waren er twee politieke stromingen naar voren gekomen die een dreiging konden vormen zijn conservatieve ideeĂŤn.

De Kulturkampf De eerste politieke groepering die in strijd kwam met zijn ideeĂŤn, het Centrum (Deutsche Zentrumspartei), was de partij van de Katholieken. Het bezwaar dat Bismarck tegen deze partij had was dat de katholieke kerk centraal stond. Dit was een bovennationale instelling en zou dus de macht van Bismarck beperken. Een ander bezwaar tegen deze instelling was dat het Centrum in tegenstelling tot andere partijen niet aan een klasse gebonden was maar juist probeerde om alle klassen te betrekken en conflicten intern op te lossen. Bismarck vond dit geen prettig idee

7


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

omdat hij alleen maar wist hoe hij met de verschillende klassen om moest gaan en was zich erg bewust van zijn klasse. Een partij die geen klasse vertegenwoordigde betekende voor hem een staat binnen de staat en dus een vijand van het Rijk. Bovendien vreesde hij dat de katholieken zouden gaan samenwerken met Franse en Oostenrijkse katholieken en hun macht zouden vergroten. In de jaren 70 was zijn doel niet meer de verzoening van de liberalen en de conservatieven maar juist de vernietiging van het Centrum. Deze vernietigingsoorlog werd de Kulturkampf genoemd en duurde tot 1878. Bismarck zag deze oorlog als een ‘preventieve oorlog tegen een interne vijand’. Priesters en bisschoppen werden gevangen gezet of het land uitgezet. Tijdens de Kulturkampf probeerde Bismarck om vooral de pers onder druk te zetten door middel van censuur op alle bladen en kranten. Een katholieke journalist ‘Kullmann’ reageerde hierop door een mislukte aanslag op Bismarcks leven. In 1875 escaleerde de Kulturkampf. Het verzet van de katholieken nam toe en Bismarck zag in dat hij hen onderschat had, uiteindelijk zag Bismarck in dat hij door het onderdrukken van de katholieken geen successen zou behalen en hij werden de anti-katholieke maatregelen teruggedraaid en probeerde hij op een redelijk democratische wijze samen te werken met het Centrum.

De sociaal-democraten De tweede politieke groepering die in strijd kwam met zijn ideeën was de SPD (Sozialdemokratische Partij Deutschlands), of wel de sociaal-democraten. Deze partij was in tegenstelling tot het Centrum wel een klassenpartij. Bismarck had bezwaar tegen de opvattingen van deze partij op twee gebieden. Ten eerste was hij tegen de internationale oriëntatie. Ten tweede was hij tegen de revolutionaire instelling. In het begin was de SPD een revolutionaire partij die streefde naar een totale verandering van de maatschappij. Bismarck was juist tegen alle ideeën van de revolutie. Hij wilde juist de klassenmaatschappij waaraan zijn klasse de leiding gaf behouden. Hij probeerde deze partij weg te werken door de leiders te verbannen en het verbieden van sociaal-democratische kranten, verenigingen en vergaderingen. Op 19 oktober 1878 nam hij de zogenaamde Socialistenwet aan, socialistische en communistische verenigingen werden verboden. Bismarck kreeg het parlement alleen niet zo ver om de partij in zijn geheel te verbieden. Hij probeerde daarom maar om de macht van de socialisten te beperken door de steun te winnen van de arbeiders door het invoeren van een sociaal verzekeringsstelsel, betere arbeidsvoorwaarden, levensomstandigheden en een betere gezondheidszorg. Hiermee werd hij ook wel de vader van de eerste verzorgingsstaat genoemd. Toch kon dit het toenemen aan maatschappelijke steun voor de socialisten niet verhinderen.

8


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Liberaal of juist conservatief beleid Otto von Bismarck was aan de ene kant erg conservatief, hij werd geboren op een belangrijke positie en zoals eerder gezegd was hij zich erg bewust van zijn klasse. Ideeën van de revolutie zoals gelijkheid zag hij dan ook niet erg positief in, dat zou immers betekenen dat zijn eigen positie in gevaar zou komen. In de politiek werd hij ook wel een ‘alleenheerser’ genoemd. Omdat hij zo conservatief was, maar tegelijkertijd ook met iedereen kom samenwerken als dat hem zo uit kwam. Het doel heiligde dus de middelen. Aan de andere kant voerde hij in zijn beleid ook veel liberalistische ideeën door, onder andere om de vrede te bewaren met de liberalen. Soms ook voor het maatschappelijk belang, al had dit bijna altijd een achterliggend politiek belang. Een uitspraak van Bismarck was: "Politiek is geen wetenschap, zoals veel heren professoren zich verbeelden, maar een kunst." Bismarck zelf heeft er inderdaad een kunst van gemaakt. Er kan dus getwijfeld worden over in hoeverre hij conservatief of juist liberaal was.

Deze spotprent geeft de strijd van Bismarck tegen de katholieke kerk weer (de Kulturkampf)

9


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Buitenlandse politiek Bismarck speelde een belangrijke rol op het politieke toneel in Europa. In de buitenlandse politiek streefde Bismarck naar een veiligheidsbeleid met de vrede binnen Europa als centrale gedachte. Bismarck begreep als geen ander dat Duitsland, na de vorming van het Duitse Rijk, een bedreiging vormde voor de andere mogendheden en dus gevreesd werd. Dit zou tot de vorming van coalities tegen Duitsland kunnen leiden. Hier was Bismarck erg bang voor. Daarnaast was de geografische ligging van Duitsland ook niet gunstig aangezien het grensde aan 3 andere grootmachten.

De principes van zijn vredespolitiek staan in het beroemde ‘Dictaat van Kissingen’ van 1877. De centrale gedachte hiervan was het behouden van de Duitse positie binnen Europa en de vrede binnen Europa. “Mij staat niet voor ogen het verwerven van een of ander grondgebied, maar een algemene politieke situatie waarin alle mogendheden, behalve Frankrijk, ons nodig hebben en door hun onderlinge betrekkingen zoveel mogelijk van tegen ons gerichte coalities worden afgehouden.” De politiek van Bismarck was erg terughoudend in vergelijking tot de andere mogendheden door de volgende regels die hij het Duitse Rijk oplegde: 1. Afzien van iedere gebiedsuitbreiding in Europa 2. Onderdrukken van expansionistisch streven in Duitsland 3. Ontmoedigen van verlangens naar aansluiting met Duitsers die bij de vorming van het Rijk werden buitengesloten zoals de Duitsers in Oostenrijk. 4. Distantie ten opzichte van de overzeese koloniale politiek van de andere mogendheden om ervoor te zorgen dat hun aandacht buiten Europa lag in plaats van op de coalitievorming binnen Europa. 5. Actief optreden om oorlogen in Europa te voorkomen, ook als Duitsland niet direct betrokken was. Het beleid leek niet erg nadelig voor de Duitse bevolking. De bevolking zat echter niet op een vredespolitiek te wachten. De Duitse mensen wilden liever een soort wereldpolitiek of veroveringspolitiek.

De oorlogen Gedurende de jaren die hierna volgden richtte hij zich op de vormingen van het Duitse Rijk als eenheid. Dit bereikte hij door middel van 3 oorlogen.

10


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Oorlog met Oostenrijk en Denemarken De oorlog tussen Oostenrijk en Pruisen begon al met de oorlog tussen deze twee landen en Denemarken in 1863. Denemarken probeerde toen om het onafhankelijke hertogdom Sleeswijk binnen haar grondgebied te winnen. Hierdoor braken allerlei opstanden uit, ook in het aangrenzende Holstein. Holstein was een deel van de Duitse bond waardoor Pruisen samen met Oostenrijk hier militair op trad. Denemarken weigerde echter om de zeggenschap over Sleeswijk op te gegeven. Als reactie hierop verklaarden Pruisen en Oostenrijk de oorlog aan Denemarken. Dit wonnen ze in 1864 en dit werd de vrede van Wenen genoemd. Oostenrijk en Pruisen verdeelden vervolgens de gebieden, Pruisen kreeg zeggenschap over Sleeswijk en Oostenrijk kreeg de zeggenschap over Holstein. Bismarck had dit niet zonder doel gedaan, hij wist dat de eenwording van Duitsland onder leiding van Pruisen tot een conflict met Oostenrijk zou leiden. Deze oorlog wilde hij dus eigenlijk uitlokken. Hij kon nu proberen om Sleeswijk en Holstein onder zijn invloed te krijgen en daarbij een oorlog beginnen tegen Oostenrijk. De oorlog begon uiteindelijk in 1966. Bismarck durfde de oorlog aan omdat hij al eerder een verdrag had afgesloten met onder andere Napoleon de 3e dat Frankrijk neutraal zou blijven en ook had hij de steun van Italië en Rusland gekregen. Hierin komt de Realpolitik van Bismarck sterk naar voren, hij dacht aan het belang van het land, niet zozeer aan de ideologie van de betrokken landen. Uiteindelijk versloegen de Pruisen de Oostenrijkers op 3 juli in een bloedige slag bij Königgrätz. Deze overwinning was ook te danken aan de militaire leider Helmuth van Moltke. Hij had dit onder andere voor elkaar gekregen door de opkomst van de spoorwegen en ook de telegraaf. Bismarck was van te voren helemaal niet zeker van de overwinning op Oostenrijk, dit blijkt uit het feit dat hij geld van een privé-rekening op had genomen om te kunnen vluchten. Na de overwinning van Pruisen werd de Duitse Bond opgeheven en werd de Noord-Duitse Bond opgericht. Bismarck voerde een grondwet in waarop de huidige grondwet van Duitsland is gebaseerd. De Pruisische koning werd president en Bismarck werd Bondskanselier. Bismarck zocht al snel een manier om de zuidelijke staten te kunnen toevoegen aan zijn Noord-Duitse bond. In 1871 werd in Versailles het Duitse Keizerrijk uitgeroepen. De grondwet bleef maar de president werd keizer en de Bondskanselier werd Rijkskanselier.

De Frans-Duitse oorlog Pruisen had zijn invloed kunnen vergroten, Frankrijk had dit allemaal aan moeten zien zonder er concreet iets aan te kunnen doen.

11


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Frankrijk was na de Krimoorlog de leidende mogendheid geworden van Europa en dit wilde ze natuurlijk ook behouden. Ze zagen Pruisen daarom als een grote bedreiging. Nadat Bismarck de legerhervormingen had doorgevoerd werd de positie van Pruisen alleen maar sterker. Wat was Bismarcks plan? Hij wist dat het vergroten van de macht van Pruisen zou komen tot een confrontatie met Frankrijk. Nu Pruisen militair sterk was en goed georganiseerd kon dit het best maar zo snel mogelijk gebeuren. Een goede aanleiding voor Bismarck kwam al snel. Op de Spaanse troon zou een neef van Wilhelm de eerste, Leopold von Hohenzollern, komen. Napoleon de derde was het hier niet mee eens, dan zou Spanje namelijk ook al onder invloed komen te staan van Pruisen. Napoleon liet Bismarck via een telegram weten dit niet goed te keuren. Bismarck had dit van te voren al kunnen voorspellen en om het nog erger te maken gaf hij de telegram, aangepast zodat de afwijzing harder klonk, aan de pers. De verontwaardiging in Frankrijk was groot en als reactie verklaarde Frankrijk de oorlog aan Pruisen. Dit wordt ook wel het ‘Emser Depesche’ genoemd. De oorlog werd uiteindelijk gewonnen door Pruisen en Frankrijk was zijn machtspositie kwijt. Frankrijk moest een schuld terug betalen en verloor het gebied Elzas-Lotharingen. Frankrijk werd vervuld met haat en wraakgevoelens voor Pruisen.

Had Bismarck dit van te voren al allemaal voorspeld? Beide oorlogen, zowel met Oostenrijk (daarbij Denemarken) en Frankrijk had Bismarck uitgelokt en niet zonder reden. Pruisen had in beiden conflicten haar macht kunnen uitbreiden en had de andere grote mogendheden aan de kant geveegd. Het doel hiervan was de eenwording van Duitsland, onder leiding van Pruisen, definitief te maken. Zo werden ook enkele Zuid-Duitse staten ervan overtuigd (soms door geldbedragen) van het belang van één Duits Rijk. Zo volgde het feit dat nog voor dat de oorlog met Frankrijk daadwerkelijk was afgelopen in de spiegelzaal van Versailles het Duitse keizerrijk was gevormd.

Bismarck in de spiegelzaal van Versailles

12


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Kolonialisme Het Duitse Rijk was pas veel later begonnen met het opbouwen van een koloniaal rijk in vergelijking tot de andere grootmachten in Europa. Dit kwam doordat het pas in 1871 een eenheid werd. Bismarck was tegen het verwerven van koloniĂŤn. Hij vond dat het veroveren van gebieden en het streven naar wereldmacht niets was voor Duitsland. Bovendien zou dit tot conflicten met Engeland kunnen leiden. Ook wilde Bismarck juist Frankrijk aanmoedigen tot kolonialisme in de hoop dat zij het verlies van Elzas-Lotharingen zouden vergeten. Duitsland moest juist zijn positie binnen Europa proberen te handhaven. Toch heeft Bismarck zich uiteindelijk niet helemaal gehouden aan zijn vredespolitiek. In 1884 en 1885 werden 4 Afrikaanse gebieden door Bismarck tot protectoraten van het Duitse Rijk uitgeroepen. Doordat de andere Europese grootmachten veel eerder waren begonnen met het veroveren van gebieden kreeg Duitsland als het ware de restjes van Afrika. De reden voor deze afwijkende keuze van Bismarck is nooit duidelijk geworden. De meest voor de hand liggende reden was dat de keizer hem dreigde te vervangen. Om indruk te maken op de Duitse bevolking besloot hij in te spelen op hun imperialistische gevoelens door de Afrikaanse gebieden tot protectoraat uit te roepen. Toen het gevaar dat Bismarck zijn positie zou verliezen weg was, schonk hij geen aandacht meer aan het kolonialisme.

De Duitse koloniĂŤn in 1844 en 1885

13


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Bondgenootschappen Rusland en Pruisen waren sinds de Napoleontische oorlogen nauw met elkaar verbonden. Rusland was bereid Pruisen te steunen in de oorlogen tegen Oostenrijk en Frankrijk. Als tegenprestatie moest Pruisen altijd achter Rusland staan en ook hulp kunnen bieden bij eventuele conflicten. Bij het Congres van Berlijn tijdens de Russisch-Turkse oorlog (1877-1878) nam Bismarck de rol van de ‘eerlijke makelaar’ in om de kwestie op te lossen. Met dit congres bereikte hij zijn doel: er was vrede binnen Europa (door de landen tegen elkaar uit te spelen) en de kans op een coalitie tegen Duitsland was een stuk kleiner geworden. Rusland was erg teleurgesteld door de uitkomst van het congres. Bismarck beroofde Rusland een deel van overwinning en gaf de andere landen (volgens Rusland) onterecht land waar zij geen recht op hadden. Rusland toonde zich sinds het congres erg anti-Duits en teleurgesteld. Bismarck antwoordde hierop met een bondgenootschap tussen het Duitse Rijk en Oostenrijk-Hongarije (1879). De politieke relaties waren nu totaal veranderd in vergelijking tot 1867 toen Rusland Duitsland nog steunde om Oostenrijk tegen te houden. Het gevolg van deze bondgenootschap was dat er een bondgenootschap dreigde tussen Rusland en Frankrijk. Bismarck heeft dit zolang hij aan de macht was proberen te voorkomen. Driekeizersbond/Drienkeizerentente: een bondgenootschap tussen Duitsland, Rusland en Oostenrijk-Hongarije om samen te werken bij bedreigingen van buitenaf. Duitsland deed dit na het conflict over Elzas-Lotharingen om te verhinderen dat Frankrijk ooit nog een bedreiging (grootmacht) zou kunnen worden (1873). Doordat de relatie tussen Rusland en Duitsland verslechterde, stapte Rusland uit de Driekeizersbond (1879). Duitsland bleef wel een bondgenootschap houden met Oostenrijk en vormde de Tweebond. Dit veranderde in de Driebond of Triple Alliantie toen Italië in 1882 toetrad. Omdat Bismarck geen vijanden wilde sloot achter de rug van bondgenoot Oostenrijk-Hongarije om een verdrag met Rusland, het Herverzekeringsverdag. In dit verdrag beloofde Bismarck de Duitse neutraliteit in het geval dat Rusland aangevallen zou worden door Oostenrijk-Hongarije. Niet alleen was dit in strijd met het bondgenootschap met Oostenrijk-Hongarije, maar ook zijn taak als ‘eerlijke makelaar’ was nu niet meer overtuigend voor de andere landen.

In deze spotprent wordt Bismarck afgebeeld als de maan die de katten (de Europese grootmachten) in het zicht houdt. Dit geeft de rol van Bismarck als ‘eerlijke makelaar’ weer.

14


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Periode na Bismarck Bismarck heeft grote successen behaald voor Pruisen. Hij kreeg het immers voor elkaar om één Duits keizerrijk te vormen. Niet alleen was de macht van Pruisen enorm toegenomen, maar ook was de macht van de andere mogendheden beperkt. De economie kreeg door de overwinning van Frankrijk ook een krachtige impuls en de hervormingen van het leger hadden ook tot een sterkere positie geleid. De bevolking was trots op het eigen land, dit had als gevolg dat het nationalisme ook enorm toenam. Toen Wilhelm I overleed, iets later ook zijn zoon, kwam zijn kleinzoon Wilhelm II op de troon. Wilhelm II had altijd het gevoel gehad dat zijn opa in de schaduw van Bismarck was komen te staan en zelf wilde hij dat niet meer. Zijn ideeën stonden ook lijnrecht tegenover die van Bismarck. Zo streefde Wilhelm II naar rust en orde in het land. Bismarck heeft hier geen boodschap aangehad, zijn binnenlandse politiek was juist erg onrustig door de opstanden tegen de katholieken en de socialisten. Ook streefde Wilhelm II naar het uitbreiden van het Duitse keizerrijk. Bismarck had er van alles aan gedaan om de macht van Pruisen uit te breiden maar had nooit naar gebiedsuitbreiding gestreefd. Hierdoor kreeg Bismarck in 1890 een ontslag brief. Bismarck aanvaarde dit en trok zich terug. Hij overleed acht jaar later op zijn slot in Friedrichsruh. Hij werd opgevolgd door de nieuwe kanselier Leo von Caprivi. De nieuwe keizer pakte het helemaal anders aan dan zijn opa. Er waren na het vertrek van Bismarck direct twee grote verschillen. Ten eerste werd de socialistenwet afgeschaft. Ten tweede besloot de keizer het Herverzekeringsverdrag met Rusland niet te verlengen. De gevolgen hiervan waren op lange termijn duidelijk zichtbaar.

Binnenlands Wilhelm II zorgde voor rust en vrede in het eigen land. Onder andere door de band te herstellen met de katholieken en de socialisten en ook veranderde hij de economische wetten. Op economisch gebied was Bismarck redelijk liberaal, Wilhelm II voerde juist een nieuw systeem in waarbij er meer belasting werd geheven op hogere inkomsten. Ook ontwikkelde de Industriële Revolutie zich in de periode na Bismarck een stuk sneller. Er kwamen veel nieuwe uitvindingen wat een positieve invloed had op de economie. In het binnenland werd de keizer dus al snel populair. Naast de toename van het nationalisme vonden er ook andere ontwikkelingen plaats in de mentaliteit van de bevolking. In de tijd van Bismarck was het Duitse volk bescheiden. Zij hadden als doel om verenigd als een volk onder een dak te leven, dit hadden zij uiteindelijk ook bereikt. Nadat Bismarck weg was, ontstond er een superioriteitsgevoel. Het Duitse volk wilde

15


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

wereldmacht. Dit gevoel werd versterkt door de technische ontwikkeling. Duitsland werd op veel gebieden leidinggevend in Europa. De Duitsers waren erg trots op de snelheid waarmee hun land zich ontwikkelde. Dit droeg ook bij aan het nationalisme binnen het land.

Buitenlands Bondgenootschappen Toen keizer Wilhelm II de macht van Bismarck had overgenomen, besloot hij het Herverzekeringsverdrag niet te verlengen. Hij vond dit niet noodzakelijk aangezien Duitsland toch lid was van de Triple Alliantie. Dit bleek tijdens de Eerste Wereldoorlog toch een grote fout van de keizer te zijn geweest. Italië was overgelopen naar de geallieerden omdat zij het land een ‘beloning’ beloofde. Ook Rusland sloot zich aan bij deze landen waardoor de Entente ontstond. Modern imperialisme Aan het einde van de 19e eeuw was de periode van het koloniaal imperialisme. Alle grootmachten in Europa probeerde zoveel mogelijk kolonies te hebben om wereldmachten te worden. Het machtsevenwichtssysteem maakte plaats voor een systeem met wereldmachten. Het Europese evenwicht werd omgezet in een wereldwijd evenwicht met Europa als centrum. Duitsland was daarentegen wel een Europese grootmacht maar geen wereldmacht doordat Bismarck geen koloniën had gesticht. Het kolonialisme kwam in Duitsland op gang om te kunnen concurreren met de andere landen. Het was niet het doel om het Engelse koloniale rijk te vernietigen maar om een wereldwijd evenwicht te bereiken waarin Duitsland een gelijkwaardige wereldmacht was. De macht van Engeland moest dus worden beperkt om gelijkwaardig te zijn met de andere. Duitsland veroverde echter niet veel nieuwe gebieden.

Vredespolitiek De vredespolitiek werd door de opvolgers van Bismarck op een andere manier uitgevoerd. Bismarck koos juist voor het streven naar goede relaties met de andere mogendheden. Zijn opvolgers lieten de andere mogendheden schrikken door intimidatie. Wilhelm II zorgde voor een conflict met Engeland onder andere door acties in Zuid-Afrika. Door deze nieuwe strategie gingen de andere landen juist samenwerken en isoleerde Duitsland zich wat uiteindelijk leidde tot de Eerste Wereldoorlog in 1914.

16


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Conclusie Bismarck kwam uit een vooraanstaande klasse, dit heeft grote invloed gehad op zijn leven. Zo had hij geen problemen met de klassenmaatschappij, dit was ongetwijfeld anders geweest dan wanneer hij in een lagere klasse van de samenleving was geboren. Toen Bismarck kanselier werd is zijn belangrijkste doel de eenwording van Duitsland geworden, dit probeerde hij te bereiken door op binnenlands gebied legerhervormingen door te voeren om zo de positie van Pruisen te versterken, ook probeerde hij groeperingen zoals de katholieken en de socialisten te onderdrukken. Op buitenlands gebied heeft Bismarck velen verdragen afgesloten om het machtsevenwicht te behouden, hij streef niet naar gebiedsuitbreiding of kolonisatie. Wel was hij zich bewust van de beperking van bewegingsvrijheid van Duitsland, het lag midden in Europa. Het was dus belangrijk om de buurlanden bevriend te houden. Toen Bismarck ontslagen werd en de nieuwe keizer aan de macht kwam veranderde er veel. De nieuwe tactieken werken juist waardoor hij het voor elkaar om Duitsland te vervreemden van de rest van Europa. Aan de hand van het onderzoek dat wij hebben gedaan naar Bismarck, kunnen wij nu onze onderzoeksvraag beantwoorden door de verzamelde informatie te vergelijken met ons beeld van een goede bestuurder.

In hoeverre was Bismarck een goede bestuurder? Aan de ene kant was Bismarck een goede bestuurder omdat hij de positie van Pruisen mede door de legerhervormingen in Europa, verbeterde. Pruisen werd sterker en dit ging in principe, onder Bismarck’s beleid, niet direct ten koste van andere landen uitvoeren. Hij streefde niet naar gebiedsuitbreiding. Bismarck zorgde ook voor verbetering van de industrie en de agrarische sector door protectionisme en voor de allereerste verzorgingsstaat. Veiligheid en leefomstandigheden verbeterden dus. Zijn belangrijkste doel was vrede wat ook belangrijk is bij een goede bestuurder. Aan de andere kant was Bismarck juist geen goede leider, door middel van tactische wijze lokte hij verschillende oorlogen uit, dit ging ten koste van velen mensenlevens. Bismarck streef ook niet naar gelijkheid in eigen land, iets wat een goede bestuurder toch wel zou moeten doen. Het onderdrukken van verschillende groeperingen zoals de katholieken zou een goede bestuurder ook niet mogen doen. Bismarck nam het bovendien niet zo nauw met de democratie. Als iets niet naar zijn zin was maakte hij volop gebruik van corruptie en onderdrukking. Daarnaast zou de mentaliteit van de Duitse bevolking waarschijnlijk anders zijn geweest als hij zijn buitenlandse politiek niet zo bescheiden had gevoerd. De Duitse bevolking wilde al meedoen aan het kolonialisme en landuitbreiding om een wereldmacht te worden.

17


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

18

Het bescheiden beleid sloot dit helemaal uit wat deze gevoelens zou kunnen hebben versterkt wat uiteindelijk leidde tot de Eerste Wereldoorlog.

De vraag of Bismarck een goede bestuurder is kan dus niet direct beantwoord worden, het hangt er maar net vanaf hoe je het bekijkt en ook wie het bekijkt. Standplaatsgebondenheid kan een grote rol spelen en ook de tijd waarin het bekeken wordt kan van invloed zijn. Wij zijn van mening dat Bismarck positieve maar ook negatieve invloeden heeft gehad. Al met al was hij een belangrijk persoon in de geschiedenis en het is ons duidelijk geworden dat dat niet zonder reden was!


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

19

Procesevaluatie Voor de schoolexamen week kregen we te horen dat we voor het vak geschiedenis een praktische opdracht moesten maken die samen met het vak Nederlands beoordeeld zou worden. Het maken van dit werkstuk begon bij het verzinnen van een onderwerp! Bij het verzinnen van het onderwerp hebben we bewust gekeken naar in hoeverre het onderwerp te maken had met de examenstof, wij vonden het handig als het daar bij aan zou sluiten. Dat is ook gelukkig gelukt! Uiteindelijk hebben we voor Bismarck gekozen omdat hij verschillende keren in ons geschiedenis boek voor komt, maar we wisten eigenlijk nog niet veel van hem af. In de volgende tabel staat beschreven wat we elke week hebben gedaan.

Week

Activiteit

41

Het zoeken van een teamgenoot en het zoeken naar informatie voor een onderwerp.

42

Het kiezen van een onderwerp.

43

Het uitkiezen van twee boeken over ons onderwerp.

44 45

Voorbereiden op de SE week, tussendoor hebben we gelezen in de boeken.

46

Het bedenken van een onderzoeksvraag, deelvragen en hypothese waar we graag antwoord op willen geven in ons werkstuk, ook het maken van een bouwplan.

47

Informatie vinden over de deelvragen waar we antwoord op willen geven en beginnen aan het schrijven van het werkstuk.

48

Het schrijven van het werkstuk en aftonden

49

Inleverdatum van het werkstuk


BISMARCK SUCCES OF MISLUKKING?

Literatuurlijst Boeken: Fritz Stern, ‘Goud en ijzer, Bismarck, Bleichröder en het ontstaan van het Duitse Rijk’. Uitgeverij Agon. Sebastian Haffner, ‘Van Bismarck tot Hitler, Duitsland 1871-1945’ Uitgeverij Mets en Schilt

Internetsites: http://www.duitslandweb.nl/naslagwerk/naslagwerk/Geschiedenis/index.html http://www.histotheek.nl/index.php?option=com_content&task=view&id=101&Itemid=72 http://www.koningkeizerrijken.info/otto-von-bismarck.htm http://www.bertsgeschiedenissite.nl/nieuwe%20geschiedenis/19e%20eeuw/ottovonbismarck.htm http://www.absolutefacts.nl/politiek/data/bismarckottovon1815.htm http://www.volkskrantblog.nl/bericht/79311 http://duits.skynetblogs.be/post/5029779/pruisen-wilhelm-ii-versus-bismarck www.haagschecourant.nl

20


Bismarck  

bismarck, otto

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you