Issuu on Google+

Kujtimit tĂŤ mirditorĂŤve


Fatos Baxhaku

MIRDITA

Tiranë, 2009


Fatos Baxhaku

Copyright: Fatos Baxhaku Kopertina: Vladimir Myrtezaj-Groshi Fotot: Fatos Baxhaku Layout: Orest Muça Botuesi dhe autori falenderojnë në mënyrë të posaçme sponsorin

ISBN: Pa p i r u s Rruga “Naim Frashëri” N° 47/1 - Tiranë info@papirus-al.com tel. 00 355 4 22 33 29 Tirazhi 1000 kopje Shtypur në shtypshkronjën “ALBPAPER”, Tiranë

6


Mirdita

Pasqyra e lëndës

Rrugës për n’Orosh ........................................................ 9 Atje ku lumi rrjedh në të kundërt .............................. 17 Rrësheni, qyteti që lindi nga lart ................................ 27 Arkivoli në fund të minierës ....................................... 37 Copëza Mirdite në dimër ............................................ 47 Në gjurmët e një prifti të vjetër .................................. 59 Për 1 Maj në Kurbnesh ................................................ 69 Në Spaç, në vendin e historive .................................... 79 Varfëri dhe shpresë në anë të rrugës së madhe .......... 91 Ndërfana, në zemër të Arbrit ................................... 101 Histori nga qyteti në va ............................................ 111 Ulëza, liqeni që "s'bëzan" .......................................... 121 Histori rreth kodrës "punk"...................................... 135 Nga superfosfati te Shna Ndou ................................ 147 Fshati me dy shenjtore .............................................. 161 Puka, atje ku dimri vjen shpejt ................................. 169 Kallmeti, vendi i një misteri të kahershëm .............. 177 Rrila e Lezhës, ose një kthim pas 23 vjetësh ............. 189

7


Fatos Baxhaku

Shtojcë Abaci dhe shenjtorë ................................................... 203 Kapedanët .................................................................. 207 Krahina me tri qendra .............................................. 209 Arkivoli në fund të minierës ..................................... 213 "Si më shpëtoi burgu" ................................................ 223 At Deda dhe një "gjamë" 120-vjeçare ....................... 225 1954, policë të hareshëm në një përrua ................... 229 Histori nga Spaçi ....................................................... 231 Disa pranvera të ndryshme ...................................... 235 Gjermanët shpëtojnë anglezët nga shqiptarët ........ 239 Dy klerikë në anë të kënetës ...................................... 243 Por vjollca nuk ka… .................................................. 247 Zadrima e parë nga një zadrimor ............................ 249 Një mister i kahershëm .............................................. 251 Shtojcë Fotografike ................................................................. 257

8


Mirdita

Rrugës për n’Orosh

Është 7 Marsi, Dita e Mësuesit, dhe sheshi i Rrëshenit duket edhe më i mbushur se ç’është zakonisht. Është krejt e qartë se sot mirditorët, të rinj e të vjetër, e kanë marrë më me nge se ç’duhet. Është një ditë kur mësuesit e nxënësit do të festojnë një copë herë të mirë dhe kështu që jehona e festës do të kalojë sigurisht edhe te të tjerët. Në një kafene ngjitur me bashkinë, takojmë miqtë tanë të kahershëm Bardhok Gjikolën e Ndue Dedajn. Të dy na kanë ndihur se herë kemi pasur nevojë të udhëtojmë nëpër Mirditën e tyre. Këtë herë, objektivi ynë është Oroshi, fshati i njohur për Abacinë, kullat e vjetra dhe për kapedanët e Gjonmarkajve. Ndue Dedaj, mësuesi, heq dorë nga të festuarit. “Më kanë ardhë miq nga Tirana. S’munem me ardhë sot. Do nisem me ta për Orosh”, dëgjojmë të flasë me kolegët në telefon. Nga qëndrimi i tij e kuptojmë se mësuesit e tjerë e kanë mirëkuptuar. Në këto anë fjala “mik” është ende një gjë gati – gati e shenjtë. E rrufisim shpejt e shpejt 9


Fatos Baxhaku

atë kafenë e mëngjesit dhe marrim udhën drejt Oroshit, andej nga gjallon ende Mirdita e vërtetë, ose të paktën kështu shpresojmë ne deri tani. Makina gjarpëron një copë herë të mirë përmes një peizazhi që nis të ngrihet ngadalë, deri sa kalon nëpër një qafë në majën e një kodre. Ngado skuqin dushqet, ndërsa shokut tonë që nget makinën i bën përshtypje mungesa e trafikut. “Në këtë orë, kjo rrugë duhej të ishte plot gjallni, mër jahu”, flet ai, sikur t’ia thotë vetes. Rruga që lidh Kukësin, Kosovën me pjesën tjetër të vendit është me të vërtetë e heshtur. Makinat preferojnë një rrugë tjetër, atë që i çon më pas në Vaun e Dejës. Me fjalën “rrugë” dhe me rëndësinë që merr kjo punë këtyre anëve do të ndeshemi shumë herë të tjera përgjatë të gjithë udhëtimit tonë. Kalojmë përbri një poste policie dhe befas na shfaqet majë një kodre, që shikon nga të gjitha anët, Kisha e Shpalit, vend i njohur për kuvendet e burrave, sepse për shumë kohë ka qenë qendër lokaliteti. Këndej kanë kaluar të mirat, por edhe shumë herë të këqijat për shumë familje mirditore. Lisat janë rralluar, kisha e bërë rishtas është e kyçur me dry. Vetëm ndonjë kukuvajkë kujtohet të lëshojë kukunë e saj të njohur. Në anë të varrezave, një lapidar i shkatërruar e shton edhe më shumë vetminë e kësaj kodre. Lapidari i kushtohet burrave mirditorë të vrarë pikërisht këtu nga ekspeditat 10


Mirdita

ndëshkimore të komunistëve. Lapidari, për fat, i mban ende emrat e të pushkatuarve, por gjendja e tij është e mjerueshme dhe tashmë duket se edhe ky do të shkojë njëherazi me kullat e vjetra dhe me pjesët e tjera të historisë së Mirditës. Rrugës ndalojmë një copë herë në Blinisht. Ky është një fshat i madh dhe duket shumë i begatë mes gjelbërimit dhe kumbullave që janë bërë krejt të bardha nga lulet e porsaçelura. Poshtë tij rrjedh Fani, arteria kryesore e Mirditës. Vetëm pak kilometra më tej, hasim në rrënojat e fabrikës së pasurimit të bakrit. Mbi të shohim siluetën e pallateve të Rrepsit. Poshtë, në anë të lumit, po punohet fort. Makina të rënda që shkojnë e vinë dhe shumë punëtorë, që i dallojnë nga kapelat e tyre të verdha plastike, lëvrijnë pa pushim në atë që do të jetë autostrada e re, që do të lidhë Shqipërinë e këtejshme me Kosovën. Shumë vendas, sidomos të rinj, sillen vërdallë andej pari. Rruga ua ka zgjuar shpresat shumë vetëve. Të gjithë besojnë se tashmë luginat e tyre të harruara, prej të cilave thuajse të gjithë duan të ikin, do të marrin vlerë tjetër. Është njësoj sikur dikush t’ua ketë thënë shkoqur: Mos u bëni të marrë. A po e shihni sa të rëndësishme e keni krahinën! E lemë pas gjullurdinë e kantierit dhe vazhdojmë të udhëtojmë nëpër luginën e Fanit drejt Oroshit. Rrugës kishim parë shtëpi të gurta që i ngjanin disi kullave tradicionale të Veriut, por askush prej 11


Fatos Baxhaku

tyre, e rindërtuar vonë dhe e mbushur me beton e duralumin, nuk na e kishte kujtuar tamam Mirditën e vërtetë. Porse ja ku mbërrijmë në Mashtërkorë, fshat i komunës së Oroshit. Në anë të lumit, nga një oxhak i gurtë i një kulle të lartë, shohim të dalë një fjollë tymi dhe atëherë dihet se si veprohet në të tilla raste. Mjafton të bërtasësh formulën e famshme: O i zoti i shpisë! Në fillim na përgjigjet e lehura e një qeni të egër të lidhur në skaj të oborrit, porse ja ku nuk vonon shumë dhe shfaqet Marku, një djalë i vogël. “Baba asht n’punë, po ju urdhnoni mrenë i herë”, Marku i vogël kërkon të zbatojë zakonin e vjetër të mikpritjes. Nga ai dhe e ëma mësojmë se kemi të bëjmë me dy kulla fort të vjetra, diku gati 300 vjeçare që i përkasin fisit të Çunajve. Në njërën prej tyre dallojmë ende qartë mbi një tabelë të ndryshkur: “Monument Kulture. Mbrohet nga shteti”. Në fakt, kjo tabelë nuk është gjë tjetër veçse një shaka e madhe. Kulla e vjetër është çarë nga jashtë, ndërsa brenda ka kohë që nuk ka vënë njeri dorë. Ndue Dedaj, që e ndjen veten si më zot shtëpie, aventurohet mbi shkallët e kalbura. Ne kemi kohë të dëgjojmë vetëm një “oboboo” dhe pastaj shohim Nduen mes një grumbulli dërrasash që janë shembur poshtë tij. Për fat të mirë mësuesi, ka shpëtuar paq, vetëm sa na ka lënë ca kohë me zemër të ngrirë. Kulla e vjetër, me sa duket, është indinjuar nga harresa e njerëzve, e ndaj nuk e ka edhe aq me qejf që të gërmojmë në vetminë e saj. 12


Mirdita

“A kalon rruga e re knej ka kullat tona?”. Në oborr Nana Mri dhe i shoqi Preng Llesh Gjoka, ish-polic, na pyesin të merakosur. Ne ngremë supet të zënë disi në faj në paditurinë tonë teknike, por i sigurojmë se do të pyesim dhe do t’u themi. Nan Mri nuk pranon të fotografohet. “Po e shifni dhe vete se jam me tesha shpiet”, na thotë duke vajtur të marrë sakaq kostumin tradicional të mirditores. Na i tregon me radhë, xhupin, xhamadanin, deri te “shamija e deks”. Kjo është një pëlhurë tërë lule ngjyra-ngjyra, që mirditoret e moshuara ua lënë gati pasardhësve që t’i mbulojnë në shtratin mortor. “Kur t’vijë ajo ditë fmija e kan kollaj. Tak çilin arkën edhe… Kte ma ka ble Gjoka, djali qi asht n’Laç”, psherëtin nana Mri. Gjoka është një nga viktimat e vitit të mbrapshtë 1997. U plagos rëndë gjatë një tentativë grabitjeje, ndërsa transportonte paratë e komunës. Akoma i vuan pasojat e kësaj ngjarjeje tragjike. Ndahemi me pleqtë e mirë dhe vazhdojmë rrugën më lart në fshat. Qeni sapo na sheh ia këput edhe një tjetër të lehure të mirë. Nuk ka faj, në këto anë rrallë kalojnë njerëz të cilëve nuk ua njeh erën. Aleksandri mban emrin e shenjtit të krahinës. Është një djalë rreth të 30-tave, që e takojmë në këmbë të kullës së tij. Jemi bash e në kullën e Sinanajve. Disa gjëra kanë ndryshuar me kalimin e viteve, porse kati i sipërm ka mbetur po aq hijerëndë sa edhe kur është ndërtuar. Kulla mbahet ende mirë edhe nga brenda. Ecim për ca kohë mes shkallëve 13


Fatos Baxhaku

të ngushta të drunjta dhe dyshemeve, që rënkojnë në çdo hap tonin. “Gjyshja jeme”, thotë Aleksandri, duke na prezantuar një plakë të imët. Nana Gjelë na uron një herë gjithë të mirat në atë punë që kemi “çka do t’jetë ajo”. Nipi e ngacmon gjyshen: “I thuj i herë miqve sa vjeç ke shku”. Plaka qesh edhe vetë: “Un me letra kam le në 1913, po mi kanë hangër tre vjet. Tashti m’takon me kenë 97 vjeç”. Plakën gati shekullore e shohim edhe një herë teksa vrapon në oborr për të përzënë ndonjë pulë, që ka dalë nga koteci. Sikur të mos e njihnim, do të thoshim se do ishte ndonjë nuse e re e fshatit. Pak më tej, në anë të rrugës, takojmë Gjergj Skanën. Ky është pasardhës i një familjeje fort të vjetër. Skanajt janë njohur prej shekujsh për prodhimin e armëve dhe barutit. Gjurmët e tyre shkojnë deri diku afër kohës së Skënderbeut. Duhet të ketë qenë një familje fort e mbajtur, përderisa në këto anë pushka ka qenë një mjet shumë i përdorur, mbase më e rëndësishmja nga të gjitha mjetet e tjera. Vetë kulla që është ndërtuar në 1912, është katërkatëshe, një rast i rrallë në Mirditë. Te Gjergji hapet edhe një herë ajo puna e rrugës. “Mbase e shihni për herë të fundit kët kullë. Knej ka me kalu rruga e re. Nuk po e dimë se ç’po bahet”, Gjergji tund kokën mendueshëm, ndërsa kujton edhe një herë brezat e shumtë dhe historitë që kanë kaluar nga kulla e të parëve të tij. 14


Mirdita

Nga Mashtërkora duhet të ngjitemi edhe ca nëpër një rruge të shtruar me çakëll, që gjarpëron mes një pylli me pisha. Sa më shumë i afrohemi fshatit, aq më i afërt na bëhet një shkrep i lartë, që duket sikur në majë e ka prerë dikush me thikë. Është Mali i Shejtit, vendi i pelegrinazhit të malësorëve të të dy besimeve, atje ku janë ende rrënojat e manastirit bendiktin. Në shpatin e tij dallojmë shtëpitë e Grykë Oroshit, ku dikur ishin sarajet e kapedanëve të Miridtës, tani të reduktuara në gërmadha. Ndue Dedaj bën me dorë poshtë andej ku duket fare lehtë se ndodhet një shkollë. “Ktu n’Orosh – na rrëfen Dedaj – arsimimi në shqip duhet të ketë filluar që në shekullin XVII. Më pas, në 1899 Abati Doçi (1846-1917) pranë kishës, ngriti shkollën që funksionoi me disa ndërprerje deri në 1939. Po këtu ka qenë konvikti Mirdita, i ngritur në një pjesë të sarajeve të kapidanit. Në Orosh ka qenë mësues disa kohë edhe i madhi Preng Jakova”. Pakkush kalon në këtë orë të ditës nëpër sheshin e kishës së madhe, të rindërtuar kohët e fundit. Vetëm disa punëtorë po merren me rregullimin e një varri. Ne endemi një copë herë rreth kishës hijerëndë. Nga abacia e vjetër dhe nga qela e Abatit kanë mbetur vetëm disa mure të vjetër. Një bari duket më i gëzuar se ne kur shikon një figurë njerëzore. Pjetër Tuci, kështu quhet bariu oroshas, e largon me të shpejtë qenin e tij goxha të madh e 15


Fatos Baxhaku

të egër dhe na shoqëron përmes varrezave të Oroshit. “Ky mani ktu e ka një histori, – bën me dorë duke treguar një pemë të vjetër, – ka pas vdekë dikush pa e marrë gjakun. Si shenj të ksaj historie asht mbjellë ky man. Ky i kujtonte të gjithë kalimtarëve se sa e rëndë ishte n’ato kohna me shku pa marrë gjakun”. Një kryq i rëndë prej guri na bën përshtypje mes varreve të rinj të Oroshit. “Ah, ky, – na shpjegon Pjetri, – ky asht i vjetit 1931, e ka pas msheh nji fshatari jonë atëherë kur u prish kisha. Mas 1990 e ka çue në vendin e vet”. Mbi një kryq tjetër lexojmë një datë: 1825. Nuk është edhe aq kollaj të fshihet historia, sidomos ajo e gdhendur mbi kryqe të gurtë. Para se të nisemi, i hedhim edhe një herë sytë andej nga Mali i Shenjtit, Grykë-Oroshi dhe pllajat rreth e qark. Në oborrin e kishës e vetmja qenie e gjallë është një kalë që kullot me përtesë. Edhe pak e dëgjojmë melodinë e ziles së varur në qafën e tij. Na duket sikur është jehona e një këmbore të vjetër, që vjen nga një kishë e vjetër, e fshehur diku mes maleve të lartë.

16


Mirdita

Atje ku lumi rrjedh në të kundërt

Sapo kemi lënë pas Rrëshenin, qendrën e Mirditës dhe jemi kthyer në një rrugë të paasfaltuar. Makina jonë udhëton drejt Veriut, nëpër disa kodra të buta që i ngjasojnë shumë njëra - tjetrës. Është Fani i Madh ai që e prish monotoninë e parë të udhëtimit. Duket krejt i kaltër dhe vezullon nga dielli i pranverës. “Ja, këtu i kam gjetë katër vetë të vdekun. Kishin ra poshtë me gjithë kamionin e ngarkum me ranë. Ka qenë nji pamje e tmerrshme”. Mark Bardhi,(ose Marka Bardhi sikurse e thërrasin në Rrëshen), është një shofer i vjetër. Ka lindur në Arrëz, në një fshat të krahinës së Kaçinarit, porse si shumë të tjerë, është larguar që këtej që fare fëmijë. Marka Bardhi dhe Ndue Dedaj, shkrimtar e gazetar, janë dy djem të Kaçinarit. Miq tanë të vjetër, janë pikërisht ata që do të na rrëfejnë udhën në krahinën e tyre të lindjes. Ndërsa ndalojmë një copë herë mbi Urën e Cekaj, mbi Fanin e Madh, bisedojmë me Marka Bardhin mbi atë që ai e quan “dita ma e randë e jetës time”. E kështu, nuk ka nisur më histori 17


Fatos Baxhaku

bajraqesh, kapedanësh, kuvendesh e luftërash ky udhëtimi ynë në Kaçinarin e Mirditës. Ka nisur thjesht, me viktimat që shkaktojnë kohët tona. Vazhdojmë rrugën për më tej, drejt Veriut. Xhadeja që do të na çojë drejt qendrës së komunës, ecën thuajse paralel me rrjedhën e Fanit të Madh. Dielli shkëlqen fort dhe gjelbërimi në të dy anët e rrugës është harlisur nga shirat e ditëve të fundit. Në të majtën tonë, Malësia e Velës na kujton se sa afër jemi me Lezhën dhe me Zadrimën, që janë diku të fshehura matanë atyre shkrepave në horizont. “Ja ku kemi mbërritur”, Ndue Dedaj na bën shenjë të ndalemi. Nga një goxha lartësi, shikojmë se si një lumë i rrëmbyeshëm del nga shtrati i tij shkëmbor për t’iu bashkuar Fanit. Panoramë vërtet e bukur, parë nga maja e shkëmbit ku ndodhemi, edhe pse në fillim nuk na duket se ia vlente të ndalemi aq gjatë. “Pa gjejeni pak se çfarë ka të ndryshme këtu?”, pyet Ndue Dedaj. Ne ngremë supet me habi. Një lumë që bashkohet me një tjetër dhe aq. Ndueja vë buzën në gaz. “Pa shikoni me vëmendje një herë. Në Mirditë po se po, por edhe në krejt Shqipërinë, lumenjtë rrjedhin nga Lindja në Perëndim. Ky lumë që kemi përballë, Lumi i Dibrrit quhet, ka vendosë me ba krejt në kokën e vet, rrjedh nga Perëndimi në Lindje, krejt në kahe të kundërt me të tjerët”. Është e vërtetë. Që larg i shikojmë shkulmat e ujit të Dibrrit që bashkohen me furi me Fanin që vjen 18


Mirdita

nga Lindja. Më shumë se bashkim është një përplasje e fortë, njësoj sikur të dy lumenjtë të ngulin këmbë fort në qëndrimin e tyre mijëravjeçar. Na bën përshtypje qetësia e këtyre anëve. Asnjë kalimtar, asnjë makinë për be. “Asht qetë, - Marka Bardhi sikur na e ka kuptuar mendimin, – kush ka pasë me ra në Rrëshen, ka ra që në mëngjes e kthehet veçse nga orët e drekës. Të tjerët s’kanë se çka të bajnë në këto anë. Tjetër kush nuk lëviz knej”. Vetëm disa minuta më sipër hasim në një grup burrash që qëndrojnë të ulur në anë të rrugës. Janë punëtorët e mirëmbajtjes. Duket se e kanë kryer punën që në orët e para të paradites dhe tani tymosin të qetë cigaret e tyre, në pritje që të mbarojë dita e punës. Më në fund kemi parë shtëpitë e para. “Kjo asht Bukmira, - bën me dorë Ndue Dedaj që tani është krejt në fushën e tij, – asht nji fshat që është formuar me banorë të ardhur nga bajraku i Oroshit para shumë vjetëve. Dikur, oroshasit vinin këtu me bagëtitë e tyre sepse sikurse e shihni, është një zonë krejt e begatë. Me kalimin e kohës, një pjesë e tyre filluan të vendoseshin këtu e kështu u krijua ky fshat. Asht nji vend që është banuar që në kohën e pirustëve, shkrirësve të famshëm ilirë të bakrit, madje atje lart në kodër ka edhe disa rrënoja të një kështjelle”. Shtëpitë e fshatit me emër erëmirë, janë shumë piktoreske të shtrira në një pllajë të gjerë. 19


Fatos Baxhaku

Një kishë e re dhe shkolla janë fare afër njëra tjetrës. Deri larg dëgjohen zërat e hareshëm të nxënësve që luajnë në oborrin e shkollës. Pastaj shohim vetëm vreshta në të dy anët e rrugës. Janë të gjëra dhe fort të sistemuara. Miqtë tanë na tregojnë se Bukmkira, është zona më e njohur për vreshtari në krejt Mirditën. “Ja kjo është”, Ndue Dedaj ka ndaluar në anë të një shtegu të mbushur me gurë. Në fillim nuk na besohet se kjo është ajo që ka mbetur nga njëra prej rrugëve më të rëndësishme të Shqipërisë së Vjetër, të asaj që lidhte Mirditën me Shkodrën, ku ishte edhe qendra e Vilajetit. “Ka qenë ndër rrugët e njohura të Veriut, rrugë karvanësh, e vjetër, vende - vende me kalldrëm, ura, njerëz që i mirëmbanin, – ka shkruar Ndue Dedaj në një botim të tij fort të mirë në vitin 2000, - ajo lidhte Shkodrën me Mirditën e Kosovën, Lindjen me Perëndimin… ‘Udha e Madhe’ sikurse thirrej ndryshe, është zgjeruar në vitet e Luftës së Parë Botërore për qëllime ushtarake. Ajo ndiqte kryesisht luginat, qafat e buta dhe qendrat e banuara. Një rrugë me disa posta xhandarmërie, por pa bujtina, edhe pse kishte lëvizje të dendur. Gjatë gjithë ditës, shtegtarë të ndryshëm, princër, ipeshkvë, udhëtarë të huaj, kureshtarë vendesh ekzotike e studiues, krushq, tregtarë, rapsodë, hallexhinj të shumtë që venin për miell në Shëngjin, të gjithë strehoheshin në shtëpitë 20


Mirdita

e varfra e bujare të banorëve në anë të rrugës. Zakonisht në anë të saj vendoseshin institucionet: komunat, shkollat, dyqanet, postat…”. Ndërsa tymosim nga një cigare, mundohemi të përfytyrojmë në këtë shteg të ngushtë Nopçën, gjithnjë në lëvizje, Shtjefën Gjeçovin me pamje prej malësori, Edit Durhamin përherë e dashur për malësorët, Shefqet Turgut Pashën, gjeneralin e egër turk me shikimin e nxirosur nga urrejtja… Ca kilometra më lart, hasim në lapidarin e parë, që do të mbetet i vetmi. Është lapidari që i kushtohet Ndrec Ndue Gjokës, (1919-1946), mësuesit që u vra në pritë. “Lapidar” është fjalë e madhe sepse nga ngrehina që përkujton ngjarjen tragjike kanë mbetur në këmbë vetëm tri kolona të holla. “Ta marrim një herë në telefon Rikard Ljarjen e t’i themi se jemi bash e në vendin ku e patën vra në 1946", thotë me shaka njëri prej nesh. Në fakt, Rikardi me “Komisarin e Dritës” në mos më shumë, është të paktën po aq i njohur sa mësuesi i vrarë. Por Rikardi e ka telefonin e mbyllur dhe kështu që shakaja në krah të lapidarit, nuk shkon deri në fund. Pasi kemi kaluar Simonin me kishën e tij të madhe, pasi kemi “përshëndetur” një tjetër “vasal” të Fanit të Madh, Shpërdhazën e rrëmbyer, dhe pasi kemi soditur një copë herë disa katarakte që zbresin me furi nga mali, vazhdojmë më tej. Tani duhet të 21


Fatos Baxhaku

jemi krejt afër Kaçinarit. E ndjejmë këtë pasi kalimtarët kanë nisur të shtohen. Diku më tej kemi dalluar shtëpitë e para dhe më në fund një kope e madhe me dhi na pret udhën. Bariu bën mund që t’i largojë dhitë e tij matanë xhadesë. Ai na përshëndet me përzemërsi, njësoj sikur të dojë të na kërkojë të falur për ato pak minuta vonesë. Por qentë e tij të egër, duket se nuk ndajnë të njëjtin mendim me të. Na shoqërojnë me të lehura të forta deri në një kthesë tjetër. Këtu, me sa duket, arrijnë të binden se nuk kemi mendime të mbrapshta për dhitë e tyre. Skërmitja e dhëmbëve të këtyre qenve është një gjë që të fotografohet për disa kohë të mira në kujtesë. “E kanë mirë ujqit që ua kanë frikën”, thotë njëri prej nesh. Krejt papritur, ka nisur një shi i rrëmbyeshëm. Brenda pak çastesh kemi kaluar nga një diell i ëmbël, në mesin e një stuhie. I fusim brenda me shpejtësi aparatet tona fotografike. Marka Bardhi, udhëtar i rrahur, është më praktik se ne. “A e shifni atë kullën atje, – bën me shenjë majë një kodre të ulët, – atje do të shkojmë. Janë njerëz të mirë”. E kështu kemi mbërritur në kullën e Cub Preng Markut. Duhet të jetë më shumë se dyqindvjeçare dhe ka mbetur si e ngrirë në kohë. Një antenë sateliti duket se është shenja e vetme e mbërritjes së modernizmit, të paktën kështu na duket jashtë në oborr. Pas një “sqarimi” të 22


Mirdita

shkurtër me një qen të lidhur poshtë një kamioni të braktisur, kemi mbërritur në pragun e kullës. “Oj nana e Viktorit”, thërret Marka Bardhi sipas zakonit të vendit. Menjëherë shfaqet në derë një plakë tipike mirditore: Liza e Mark Cubit, prej Kurbneshit. Nanës Lizë i ka falë Zoti “tre gjel”, (tre djem), Kolën, Viktorin e Martinin. Dy më të mëdhenjtë, kanë ikur me kohë në kërkim të një jete më të mirë. Liza jeton tani me Martinin dhe familjen e tij. Ka një histori të trazuar kjo plakë mirditore. Familja e saj në Kurbnesh u shpall kulake dhe iu sekuestrua pasuria. Nga ana e burrit quheshin me “biografi të keqe”. Një kunata e saj, motra e burrit, ishte e fejuara e Lleshit, djalit të Gjon Marka Gjonit, kapedanit të njohur të Mirditës. Pas vrasjes së Bardhok Bibës, kunatën, asokohe nxënëse në shkollë të mesme e futën në burg ku edhe vdiq. Pastaj i erdhi radha gjëmës tjetër. I vdes i shoqi në moshë fare të re duke i lënë tre jetimët e vegjël. Kështu nis një jetë me halle të pasosura, duke punuar e vetmuar në kooperativë e duke qepur për fshatarët. Kështu i ka rritur tre djemtë e saj. “Po tani me se mbaheni?”, e pyesim Nanën Lizë. Në fillim plaka mirditore ngre supet, njësoj sikur të mos e dijë vërtet se me se mbahen në këto anë të vështira. Por pastaj shton: “S’kina gja tjetër veçse nji lopë e nji derr”. Ne i sillemi vërdallë kullës shekullore 23


Fatos Baxhaku

ndërsa na shoqëron me kuriozitet Elvisa, mbesa e Lizës. Është në klasën e gjashtë të shkollës së Kaçinarit. Kjo klasë ka gjithsej tre nxënës. “Çinar” në Mirditë, si në krejt Veriun i thonë rrapit. Kaçinar me sa duket do të thotë “ka çinari, andej nga çinari”. Rrapin që i ka dhënë emrin fshatit e shohim që larg. Në mes të shkollës dhe kishës ai lartësohet hijerëndë, krejt i lagur nga shiu që vazhdon të bjerë. Kisha me qelën e priftit, shkolla dhe komuna janë qendra e fshatit. Në këmbë të “çinarit” shtrihen varrezat. Disa kryqe të drunjtë duhet të jenë fort të vjetër, emrat e të ndjerëve tashmë nuk lexohen fare. Kisha e Kaçinarit është ndër më të njohurat në krejt Mirditën. Sipas studimeve të botuara nga Ndue Dedaj, themelimi i saj shkon shumë larg, ndër thellësitë e Mesjetës. Sipas Vinçenc Zmajeviç, një misionar katolik që kaloi këtej në shekullin XVIII, kisha kishte dy kumona. Në njërën prej tyre, në atë më të madhen, ishte shënuar viti i prodhimit, 1438. Kisha sigurisht që është më e vjetër. Kisha e Shën Mërisë, mbrojtëses së Kaçinarit, është një ngrehinë hijerëndë krejt e gurtë. Është bërë edhe më e përhimët nga shiu. Në anë të saj hasim në një grup burrash. Në fillim kujtojmë se është një procesion a ndonjë festë, porse jemi gabuar. Është një rutinë krejt e zakonshme e miqve që kanë dëshirë të rrinë bashkë, qoftë edhe nën shi. Gjithsesi, ne i gëzohemi faktit 24


Mirdita

që më në fund kemi mundësi të flasim me njerëz për hallet e kësaj zone me histori të lashtë, por me jetë të vështirë. Miqtë tanë vendas, nisin të na prezantohen një nga një: unë jam i pyjeve, unë sekretar i komunës, unë mësues… Atëherë e mësojmë se përse kanë mbijetuar ende në fshatin e tyre. Janë të gjithë “të zënë” me punë shteti, përndryshe shumë prej tyre do të kishin ikur me kohë. Nën “çinarin” e Kaçinarit, mësojmë se nga krahina, në dhjetë vitet e fundit duhet të jenë larguar thuajse gjysma e familjeve. “Shkojnë ku të munden, vetëm me qenë poshtë, në fushë dhe afër qyteteve. Ju e patë edhe vetë. Këtu jetohet mirë, me mujtë, porse rruga dhe kushtet e tjera, këto na e vështirësojnë jetesën”, psherëtin njëri prej tyre me shikimin e hedhur nga kisha, njësoj sikur të presë ndihmë nga Shën Mëria. Këtyre anëve nuk ka vetëm lumë që rrjedh në të kundërt, ka edhe njerëz “kontrakorrent”. Njëri prej tyre është padyshim Pjetër Zef Pjetri, i moshuar, por i mbajtur mirë. Me Pjetrin na prezanton Doda, sekretari i komunës. Thirrjes së parë: “O i zoti i shpis!”, i përgjigjet menjëherë një “Bujrum mrena burra, mirë se ju ka pru Zoti”. Ne na duket vetja sikur jemi në kohën e atyre rrëfimeve të lashta që i kemi lexuar veçse ndër libra. Pjetri ka tetë fëmijë të rritur. Të tetë me shkollë të lartë. Pjetri dhe e shoqja janë krenarë për këtë. 25


Fatos Baxhaku

“Kam ba sa kam pasë mundësi. E tash e dinë vetë rrugën. Unë e plaka s’kena ç’ka bajmë ma…”. Njësoj si lumi i Dibrrit që rrjedh nga Perëndimi në Lindje edhe Pjetri ka një histori të ngjashme. Edhe ky vetë “rrjedh” shpeshherë në krah të kundërt të lëvizjes së njerëzve. Në fillim ka zbritur me njërin prej djemve në Tiranë. “Kam një shtëpi në Don Bosko, – thotë Pjetri, – po atje nuk rri me shumë qef. Kështu që sidomos verës, por edhe sa herë kam mundësi vimë e rrimë këtu bashkë me plakën. Këtu ndjehem mirë, jam në vendin tim dhe me miqtë e mi. Nuk më pëlqen fort ajo rrëmuja e madhe e Tiranës”. Marka Bardhi, Ndue Dedaj, Doda, dhe Pjetri zhyten në biseda ku kujtohen emra të vjetër, ngjarje, kulla që nuk janë më dhe burra të fortë që kanë lënë pas bëmat e tyre. Jashtë, shiu ka pushuar dhe ne i marrim leje Pjetrit që të largohemi. Malësorit nuk i vjen mirë: “Po ju ndejtët fare pak, nuk i kena na kshtu zakonet”. I shpjegojmë Pjetrit se na pret një rrugë e gjatë. Deri tani edhe ne kishim ecur kundër rrymës, njësoj si Dibrri. Ka ardhur koha që të kthehemi edhe ne “si gjithë lumenjtë e tjerë”, nga Lindja në Perëndim.

26


Mirdita

Rrësheni, qyteti që lindi nga lart

Termometri në makinën tonë nuk shënon ndonjë temperaturë fort të ulët, megjithatë ne ndjejmë ftohtë. Nga jashtë, një erë e fortë uturet pa pushim dhe dielli që porsa ka nisur të kapërcejë qafat e maleve, në vend që të na ngrohë, e bën edhe më dimëror peizazhin e shndritshëm nëpër të cilin po udhëtojmë. Jemi nisur për në Rrëshen, për në kryeqytetin e tashëm të Mirditës. Kalojmë me radhë Urën e Matit, ku makina lëkundet frikshëm nga era e fortë e Milotit, dhe më pas një tabelë ku i është vënë kryq Lezhës dhe mbi të është shënuar: Mirdita. Tashmë, zyrtarisht, kemi hyrë në krahinën e famshme, nga më të njohurat e krejt Veriut. Anës Fanit, era lëkund fort gëmushat që kanë mbirë mbi dheun e kuq. Vetëm pak makina kanë dalë kaq herët. "Ndonjë hallexhi si puna jonë", thotë shoku ynë shofer, sikur të flasë me vete. Rubikun, qytetin e minierave e fabrikave të mbyllura, atë që ndokush e ka cilësuar si "Koloradon shqiptare", e gjejmë ende të përgjumur. Amatorët më të thekur të kafesë 27


Fatos Baxhaku

mëngjesore dhe ndonjë dyqanxhi, që lëkundet diku mes gjumit të natës dhe agut të ditës, as që nuk ruhen fare nga makinat që mund të kalojnë papritur mbi rrugën nacionale. Bëjmë kujdes që të mos ua prishim qetësinë në këtë agim verior. Brenda pak minutash jemi në Rrëshen. Në sheshin qendror që mban emrin e Abatit të Mirditës, na presin dy miqtë tanë të kahershëm, Bardhok Gjikola e Ndue Dedaj. Nuk kalon veçse pak kohë dhe na prezantojnë me dy rrëshenas të vjetër. Jo nga ata që kanë ardhur në vitet kur vendbanimi u shndërrua pak nga pak nga një katund i Kthellës në një qytet, por nga ata që jetojnë end ndër shtëpitë e të parëve, nga ata që lindën këtu dhe që e panë këtë qytet të ngrihej orë pas ore, para syve të tyre. Janë dy miq të pandarë, që të dy 73 - vjeçar. Njëri ka lindur vetëm pak ditë pas tjetrit. Dy kullat e tyre kanë qenë ndër të parat e Fushë-Lumthit, kësaj pllaje sot të mbushur me pallate. Ata janë Gjetë Doda dhe Preng Përgjetani. Dy të moshuarit mbahen mirë. Të dy në fillim picërrojnë sytë e mundohen të kujtojnë këtë fushë të zhveshur nga pallatet e ndërtesat, pa fabrika, pa stacion të rrënuar treni, ashtu sikurse ka qenë këtu e afër 70 vjet më parë, kur luanin të shkujdesur këtyre lëndinave. I pari nis të flasë Gjetë Doda. "Keni me e pa kullën teme - nis të flasë ngadalë Gjeta - ajo ka qenë një nga të parat shtëpi në krejt këtë zonë. 28


Mirdita

Baba jem, Dodë Prenga, ia pat lanë me qira shtetit, i cili e ktheu në godinë të xhandarmërisë, kështu që unë kam le në stanet tona diku ma nalt. Kujtimi ma i parë që kam nga fëmijëria dhe që e mbaj mend shumë qartë edhe sot e kësaj dite, ka qenë atëherë kur vetëm 4 vjeç, më ka marrë baba prej dore dhe më ka tregu: nji kjo ktu asht kulla jonë, kurse ajo atje përtej asht kulla e nuses tane. Që në atë moshë e kam marrë vesh se isha feju me grun me të cilën ma vonë, u martova vërtet. Për kullen dhe për familjen tesh i'u flas ma vonë, atëherë kur të urdhnoni n'kullë teme". Të dy plotësojnë njëri - tjetrin në shpjegimin e një historie që më shumë se historia e ngritjes së një qyteti, i ngjan historisë së rritjes së një njeriu. Herë Gjeta e here Ndreu, nisin të mbushin një mozaik që nis të na kujtojë një film dhe jo një rrëfim të thjeshtë. Nga copëzat e kujtimeve të tyre mundohemi të imagjinojmë një grup burrash, që vijnë të lodhur e të çorientuar nga lufta. Më pas Bardhok Bibën që ishte bërë shumë shpejt i pari i vendit, duke folur me të tjerët "ku ta ndërtojmë qendrën e re? A këtu në Fushë-Lumth apo atje ma nalt?" Ma në fund i pari që vendos: Këtu dhe pikë, nuk ka ma diskutime. Këndej pari kalon edhe rruga për në Burrel. Pastaj disa nëpunës, të cilëve i'u desh t'u bënin shoqëri forcave speciale që kishin ardhur për të vendosur "pushtetin popullor", kohë terrori 29


Fatos Baxhaku

e frike dhe më pas disa ngrehina të thjeshta, dyqane, baraka, magazina dhe një fushë futbolli bash atje ku sot është sheshi qendror i qytetit. "Makina e Halitit", kështu quhej makina e vetme që vinte nga Shkodra, duke përbërë ngjarje për këtë qendër që sapo kishte nisur të ëndërronte të shndërrohej në qytet. "E mbaj mend atë kohë, - thotë Preng Përgjetani, duke parë nga sheshi që ishte fushë futbolli, - unë merresha asokohe me sport dhe kisha të drejtë të merrsha 1 kilogram bukë gruri. Ishte mirë për atë kohë, të tjerë kanë vujtë edhe për bukën e gojës". Pastaj edhe pa tregimet e dy shokëve të vjetër, nuk e kemi të vështirë të përfytyrojmë se si lindi qyteti në anë të lumit të vogël. Në fillim Komiteti Ekzekutiv, pastaj shkolla, Dega e Brendshme, Gjykata, punishte, ferma… A nuk lindën kështu edhe shumë të tjerë gjetiu? Rrësheni, qyteti i ri, me sa duket ka qenë i destinuar për ato që të gjitha politikat i quajnë me rëndësi kombëtare. Njësoj si sot me rastin e rrugës Rrëshen - Kalimash, edhe disa dekada më parë Milot - Rrëshen - Klos, ishte një hekurudhë që synonte të bashkonte krejt veriun në një nyje të përbashkët, të madhe hekurudhore. Treni mbërriti vërtet në Rrëshen, por shumë mirditorë tashmë i'a kanë harruar tingullin e mprehtë sirenës së hareshme të lokomotivës. Shinat janë 30


Mirdita

shitur për skrap, ndërsa disa malësorë kanë gjetur një zgjidhje më origjinale: kuptuan se ato ishin fort të mira edhe për të ngritur gardhe. Bashkë me Bardhokun, shkojmë për tek ai që quhet thjesht për forcë zakoni, "Stacioni i Trenit". Kalojmë në fillim përmes pazarit të Rrëshenit. Është kohë dreke dhe dyqanxhinjtë duken të vetmuar në ato dyqanet e tyre të improvizuara, por Bardhoku na shpjegon se zakonisht, këtu është pika më e zhurmshme e krejt Rrëshenit, e mbase e krejt Mirditës. Fasada e braktisur e stacionit na duket si një dekor absurd. Është një ngrehinë me xhama të thyer, ku valëviten disa plastmase të hareshme. Për pak çaste janë të vetmet objekte të lëvizshme në një hapësirë të madhe. Tutje dallojmë disa magazina të mëdha dhe disa vinça tashmë të ndryshkur keqas. Dikur ishte menduar që këto ngrehina të stërmëdha të mbusheshin me mineralin që do të mbërrinte nga të gjitha minierat e pasura të veriut. Tashti godinat që kanë nisur të harrohen dhe strukturat e mëdha prej metali të ndryshkur, pleqërojnë bashkë në vetminë e tyre. Një polic, që me sa duket shpejton të marrë turnin, na shikon me një ndjejë të përzier habie dhe bezdie ndërsa na she duke fotografuar. "E ku më dolën edhe këta përpara tani!", duket sikur mendon duke shpejtuar të ecë mbi trasenë ku dikur ishin shtrirë shinat. Të vetmet mbetje të një ëndrre mirditore. 31


Fatos Baxhaku

Dalim për pak në periferinë e qytetit. Në fakt, rrethinat nga qendra nuk i ndajnë nga njëra-tjetra veçse pak minuta. Bardhoku na shpjegon me radhë. "Kjo këtu ka qenë ndërmarrja ushqimore, kjo këtu ajo e grumbullimit, kjo këtu shkolla e lirë ushtarake, këtu drejtoria e fermës…". Nuk ndalojmë. Nuk ia vlen të ndalemi në një grumbull ndërmarrjesh të braktisura që ngjajnë si dy pika uji më njëra-tjetrën. Janë shndërruar ose në gërmadha ku dëgjohet vetëm uturima e erës që vjen nga Veriu, ose në gjysmështëpi të improvizuara shpejt e shpejt, nga ku del një fjollë e hollë tymi. Tarazhi është një nga fshatrat më të njohur të bajrakut të Kthellës. Makina jonë ndalon në qendër. Prej këndej kundrojmë një urë të habitshme. Është njëra prej më të rëndësishmeve të hekurudhës së planifikuar dikur. Ajo tashmë nuk shpie asgjëkundi. Një krah i saj është rrënuar frikshëm, njësoj sikur të jetë fillimi i fundit të kësaj ngrehine gjigande. Përballë nesh vetëm Mali i Dejës i mbuluar me dëborë, e zbut ca trishtimin gri të kësaj ure tashmë të kotë. Marrim për t'u kthyer. Bardhoku na propozon të shikojmë një nga lagjet periferike të Rrëshenit të sotëm. "Fshat a qytet vendoseni vetë. Unë vetëm po ju them se asht mirë me shku. Pastaj keni edhe një pamje shumë të mirë të qytetit", na thotë shoku ynë. Nuk ia prishim shokut, sidomos kur është shok i vjetër mirditor. Zbatojmë këshillën 32


Mirdita

e tij. Bardhoku nuk ka gabuar. Që për së largu nuk mund t'i shohim gjërat e trishtueshme dhe as të dëgjojmë historitë e vjetra, kështu që Rrësheni që kemi poshtë nesh, nën diellin që ka nisur të shndrisë ca më fort, na duket një gjë e këndshme. Njësoj si një njeri që i gëzohet rrezeve të diellit, pa e vrarë shumë mendjen për të shkuarën apo për të ardhmen. Pasi shohim disa shtëpi të vjetra, zbresim poshtë me imazhin e mbarë që morëm me vete nga lartësia e kordave të periferisë. Prengë Përgjetani na pret në hyrje të kullës së tij. "Urdhnoni mren", na përshëndet sipas zakonit të vjetër. Kullën e vjetër na e kujton vetëm hyrja e gurtë, e ruajtur nga Ndreka sikur ka qenë në kohën e ndërtimit të saj. Një mbishkrim i vjetër, disa simbole të gdhendura në gur dhe dy çengela ku miqtë varnin pushkën, kanë mbetur si në kohët e qëmotit. Muret janë po ato, të trasha e të gurta sa t'i bënin ballë çdo lloj sulmi. "Baba vdiq mbi 90 vjeç, - bën me dorë Prenga nga dritaret e shtëpisë, - asokohe pat nisë kthimi i frengjive të vjetra në dritare pak më të mëdhaja. Kjo quhej edhe si shenjë zhvillimi. I patëm thanë babës asokohe dhe na u kthye: 'Kur të vdes unë bani ç'ka të doni. Kto ndryshime që shifni i patëm ba bash e n'atë kohë". Ndreka, është një burrë i gjatë që i pëlqen të flasë, për krahinën e tij, për histori të vjetra, por edhe për artin, dhe këndi i tij i mbushur me libra në bën me dije se e ka qejf edhe 33


Fatos Baxhaku

leximin. Ai ka punuar për shumë kohë si disenjator e përgjegjës i sallës së leximit. Në një qoshe të shtëpisë janë mbledhur gjyma të vjetër, poçe të ardhura nga kush e di se cila kohë, objekte të tjera me të cilat kanë jetuar të parët e Prengës. Një çifteli pa tela është rreshtuar në këtë muze të improvizuar. "Kam edhe të tjera gjana të vjetra, një arkë të vjetër përshembull. Nuk ia jap kujt. Janë nga gjanat e mija më të shtrenjta", ndërsa flet, mirditori i çon hera herës sytë mbi një portret të varur në mur. "Asht baba", bën thjesht me kokë. Gjet Doda e ka shtëpinë fare afër qendrës së Rrëshenit, krejt mbrapa shkollës. Me Bardhokun, Prengën e Ndue Dedën, grupi i miqve që ka mësyer në kullën e tij bëhet goxha. "Miq paça e ardhshin për mirë. Mirë se ju ka pru Zoti", na fton Gjeta në shtëpinë e tij. Në anë të vatrës së vjetër ai nis një rrëfim të ngadaltë. Nuk nxitohet, por as nuk ngashërehet. Rrëfen ngadalë historinë e tij, njësoj sikur ta ketë diku në mendje të shkruar, shkoqur dhe pa përsëritur asgjë. "Po e nis me këtë oxhakun që kena ktu, - nis të flasë, ndërsa të gjithë të tjerët kanë heshtur, - që ta dini ju baba jem, Dodë Preng Nikolli, kur bani kte shtëpi, ndër ma t'parat dhe ma tmirat në këtë zonë sa pa u ba qyteti, mbi votër gdhendi emrin tim. Kur shtëpia u shndërrua ma pas në Komitet Partie dhe na ne çun n'dër ksolla të bagtive edhe emnin tim e prishën me daltë. Por 34


Mirdita

mund t'i dalloni edhe vetë gërmat e vjetra. Baba ka mbetë jetim që i vogël. Në të ritë e tij, menjëherë porsa ka martu motrën, ka shku në Elbasan me punu. Atje, për pesë vjet ka punu lopçar te nji nga bejlerët e Biçakçive. Pas kësaj kohe asht largu sepse nuk pranoi që beu të rrihte njërin prej lopçarëve që kishte humbë një pjesë të tufës. Si asht kthy n'fshat, ka nisë me u marrë me tregti dhe ka pasë lidhje shumë të forta me tregtarë shkodranë dhe krutanë, sidomos me familjen e Tagave. Baba, ka qenë shpi e parë në këtë zonë dhe i'a dëgjoshin fjalën. Lufta, mbarimi i saj, ka kriju shumë probleme, se si do të ishte e ardhmja. I mbaj mend edhe vetë, ndonëse i vogël, babën me Mark Gjon Markun e Llesh Gjon Markun kur diskutoshin ktu ku jena ulë sot. Edhe babës i erdhi haberi nga miqtë e tij se ishte ma mirë me ikë, por ai mendoi me qëndru, nuk i kishte ba kujt keq, përkundrazi. Kshtu mbeti dhe në 1945, u zgjodh edhe kryetar i këshillit, kështu quhej asokohe i pari i katundit. Në 1946 nisi aksioni i grumbullimit të armëve. Baba i pat thanë Bardhok Bibës, i pari i athershëm i komunistave të këtushëm, të cilin e njifte mirë: 'Po i dorëzoj, vetëm njanen nuk po e jap, se asht e verdhë si çapemi (hardhucka) dhe ma ka qefi fort". Për do kohë Bardhoku e la e pastaj i tha t'a dorëzonte edhe atë. Kshtu baba ishte krejt në rregull me ligjet e saj kohe. Por më 5 tetor 1946 u mblodhën "burrë 35


Fatos Baxhaku

për shtëpi" në oborrin e kishës, bash atje ku unë baja shkollën. Baba ka pasë një diskutim me një toger të forcave të ndjekjes dhe më pas e kanë vra të lidhun për gardh. Kur më ka thanë nana, asokohe isha vetëm 12 vjeç, po luaja me këtë shokun tem, bën me kokë nga Prenga, - nuk më bashin këmbët me ecë. Pastaj mbaj mend burrat e mbledhun në ktë dhomë dhe vetëm kur e kam puthë babën për herë të fundit kam nisë me qa e më kanë nxjerrë jashtë. Si sot më jehon zani I vajtojcës: 'Kur t'i vunë ato pranga o azgan, o gjyqtar/ A i shtrëngove ato dhamë, o azgan, o gjyqtar…'. Më vonë na nxorrën nga shtëpia dhe nisën ato historitë e biografisë së keqe, për të cilat nuk po du me u zgjatë". Dalim nga shtëpia e vjetër e katundit që sot është shndërruar në qytet. Poshtë këmbëve tona, dërrasat e kullës së vjetër lëshojnë një zhurmë të mbytur, njësoj sikur të duan të na shtrëngojnë fort pas këtyre rrëfimeve. Jashtë ndahemi me miqtë tanë. Gjithsekush flet pak. Ç'do fjali e gjatë do të ishte e tepërt. Zhurma e erës së Veriut vazhdon të na shoqërojë ndërsa në të errur, marrim rrugën e kthimit.

36


Mirdita

Arkivoli në fund të minierës

Jemi në Rrëshen. Eshtë mëngjes herët. Ngrica e para do ditëve i'a ka lëshuar vendin një shiu të butë, gati-gati të ngrohtë. Flamujt kuq e zi, të vendosur me rastin e Pavarësisë së Kosovës, janë ngjitur fort mbas shtyllave. Të lagur, nuk janë më ata krenarët që valëviteshin në ditën e festës së shqiptarëve. Neve na duken disi të lodhur nga festimi i gjatë. Pak nga pak sheshi qendror i qytetit nis të zhurmojë. Janë fëmijët që shpejtojnë të shkojnë në shkollë. Pastaj dalin me radhë nënpunësit, pensionistët, të papunët, të ngeshmit, kuriozët… Të gjithë i mbushin brenda pak minutash kafenetë e qytetit që fillojnë të zhurmojnë nga batutat, përshëndetjet, haberet. Jemi në një qytet si gjithë të tjerët e Shqipërisë. Në pamje të parë askush nuk e kupton se thellë brenda zemrës mirditore po zhvillohet një tragjedi. Një mort i pandashëm me një emër tinzar prej femre, silikoza, po i gërryen burrat e këtij vendi, që prej vitesh. Mirditorët nuk kanë shkuar një jetë të lehtë. Gjakmarrja, hasmi, pushtuesit, varfëria e skajshme, 37


Fatos Baxhaku

marrëzitë e politikës, të gjithave u kanë bërë ballë. Porse ajo që ka nisur prej vitesh t'ia shuajë burrat në lulen e moshës, është thjesht një sëmundje. Ajo nga e cila u mbajtën familjet për dekada me rradhë, miniera, ajo nga e cila pritej jeta, tashmë e mbyllur, ka nisur të bëhet e frikshme. Shkaku është një kristal, në dukje i bardhë, i pastër e i paqtë, silici. Pikërisht ky ka depërtuar në mushkëritë e minatorëve duke i ngurtësuar ato. Një njeri me mushkëri prej guri nuk mund të jetojë gjatë dhe kështu ka nisur një tragjedi e nëndheshme, njësoj si puna e minatorëve dikur. "A e shihni atë krevat, mbrëmë aty ishte një i sëmurë me silikozë. Vdiq. Quhej Dod Ndreca, ishte 60 vjeç. Kishte punuar një jetë në minierë", doktori Zef Përduka na duket i pafuqishëm përballë dhimbjes që ndjen ndërsa na tregon pavionin ku shtrohen të sëmurët e shumtë me silikozë dhe pastaj nis të rrëfejë një histori tronditëse. "Në fillimet e punës në minierat e Mirditës është punuar me shpim në të thatë. Kjo zonë dallohet për përmmbajtjen e madhe të silicit, mbi 50 përqind. Kristalet e vogla të bikosidit të silicit depërtojnë në mushkëri ku krijojnë grupime në alveola. Kështu gjaku, që shkon në tru, nuk mund të pasurohet me oksigjen dhe nis vdekja e ngadaldë, e mundimshme, pasi njerëzit kanë vështirësi në frymëmarrje. Kjo është një sëmundje e pashërueshme. Ne 38


Mirdita

mundohemi t'ua lehtësojmë dhimbjen, por me kushtet që kemi mund të bëjmë vetëm kaq, hajde të shkojmë t'i shohim…". Bashkë me doktorin takojmë dy të shtruar, të dy minatorë, të dy me silikozë. Preng Leka, 57 vjeç, bën mund të komunikojë me ne. Pas shumë përpjekjeve, marrjeve të frymës, psherëtimave më në fund arrijmë të kuptojmë diçka. "Na kanë lanë me vdekë", mezi shqipton minatori që ka kaluar plot 24 vjet pune në minierën e bakrit në Kurbnesh. Mbi kryet e krevatit janë rrjeshtuar pompat që mendohet se do t'ia lehtësojnë frymëmarrjen. Përballë mundimit të minatorit për të folur ato duken thjesht si objekte të kota butaforike. Bëjmë mund të kuptojmë gjysmat e fjalëve që dalin nga gjoksi i murosur i minatorit. "Ai… ai, ai… duhet ta dijë vetë… i kemi shkru sa e sa herë, ai është vetë mjek…". "Ai" është Kryeministri të cilit minatorët e Mirditës, sikurse do ta marrim vesh më vonë, i janë drejtuar me një sërë kërkesash. Doktor Zefi na ndihmon të kuptojmë gjysmëfjalët e minatorit të shkretë. Mbyllja e klinikës së sëmundjeve profesionale në Tiranë, mungesa e oksigjenit, pensioni i ulët që nuk i del as për të blerë minimumin e ilaçeve, rajonizimi i spitaleve dhe trajtimi në Lezhë, larg familjeve, këto janë ankesat e drejtuara nga një shtrat i spitalit të Rrëshenit. Nuk mund të vazhdojmë më gjatë bisedën me minatorin në agoni. 39


Fatos Baxhaku

Frymëmarrja e tij ka nisur të rëndohet ca si tepër dhe ne e kuptojmë se kurizoziteti ynë është bërë ca si i dëmshëm. "Shikoni… menojeni vetë, kur nuk e çajnë kokën për Bulqizën që punon hala, si po menokan për ne?", gjen fuqi të thotë fjalinë e fundit minatori i vjetër. Në shtratin ngjitur një plak, edhe ky i sëmurë me silikozë, ka kohë që dëshëron të flasë. Ka mbledhur të gjitha fuqitë, që i kanë mbetur në mushkëritë e tij të lodhura, dhe para se të nisë të shprehet bën disa xheste sikur të dojë të çohet në këmbë. Preng Marku ka punuar 31 vjet nëntokë në Rubik e Kushnen. "Nuk na e kanë thanë të vërtetën. Ne punoshim shumë se ishim të rinj, por shumë vonë na e kanë thanë se çfarë damesh mund të sjellë shpimi i thatë". Në korridor kanë mbetur disa tasa. Janë mbetjet e gjellës që minatorët me silikozë kanë konsumuar pa oreks. Dikujt prej miqve mirditorë, që na shoqërojnë, ato u duken njësoj si tasat e dikurshëm të mencës së minierës. "Nuk i'u ndanë tasat as këtu", psherëtin ai thellë. Mirditorët ende krenohen. "Jemi pasardhës të pirustëve të lashtë", kështu përsërisin vazhdimisht. Në fakt, bakri, është pasuria më e madhe e këtij vendi. Minierat e para janë shfrytëzuar në sipërfaqe që para Luftës së Dytë Botërore, porse shfrytëzimi i 40


Mirdita

vërtetë nisi andej nga fundi i viteve '50, pasi gjeologët shqiptarë e rusë zbuluan vendburimin e rëndësishëm të Kurbneshit. E kështu rinisi lidhja e fortë e këtyre malësorëve me bakrin. Minierat, fabrikat e pasurimit, metalurgjia e bakrit u bënë shtylla e ekonomisë së kësaj krahine. Mirditorët u shndëruan në pak vite në popull minatorësh. Asgjë, asnjë moment, asnjë punë, asnjë familje nuk kishte mundësi të mos ishte e lidhur, në një mënyrë a në një tjetër me minierën. Kështu vazhdoi gjatë me vite e vite. Miniera krijoi vetë Rrëshenin, Repsin, Kurbneshin e Spaçin, mbajti në këmbë Rubikun, derisa në 1996, për shumë e shumë motive - shumë vetë thonë se ndikoi edhe çmimi i bakrit në tregjet ndërkombëtare - minerave të Mirditës nisi t'u mbyllej porta. Populli minator tashmë ishte një popull i papunë dhe kështu, nga puna e vjetër mbetën vetëm kujtimet dhe ajo, silikoza, sëmundja tinzare që vazhdon përditë të marrë jetë burrash. Tonin Legisi është 48 vjeç. Ka punuar minator. Eshtë baba i katër fëmijëve dhe ka gjashtë muaj pa marrë pensionin. Toninin e takojmë se është kryetari i sindikatës së minatorëve me trajtim të veçantë që aderon në BSPSH. E vetmja e ardhur për Toninin dhe familjen e tij është paga e gruas që punon si sanitare në spital. Tonini na shpalos një tufë me kërkesa që i janë drejtuar qeverisë presidentit, kryetares së Kuvendit, shoqatave… kujtdo që mund 41


Fatos Baxhaku

të ndihmojë në shpëtimin e këtyre burrave nga fati i kaluar dhe i tashëm. Vetë Tonini është një shembulll domethënës për jetën e këtyre njerëzve. Në shtëpi kanë qenë dhjetë fëmijë. Babai ka punuar, si shumica e mirditorëve, punëtor miniere, nëna kooperativiste. Pasi ka mbaruar shkollën e mesme bujqësore ka punuar që nga 1982 në minierën e Perlatit, e cila ka pasur 167 viktima. "Përditë tetë orë me radhë kam punuar në ballë të frontit, 300 metra thellë - kujtohet Tonini - ishte punë e randë, por për ne ishte e vetmja e ardhur dhe asokohe paguheshim mirë. Vetëm sa nga fundi nisi të ndjehej fort varfëria. A mund ta imagjinoni të punosh tetë orë nën tokë, me kokën në rrezik në çdo minutë, në kushte shumë të vështira, të ushqyer vetëm me një tas përshesh me çaj? Edhe kur na jepshin qumështin si antidot shumica jonë nuk e pinte, por e hidhnin në shishe dhe e çonim në shtëpi. Mbitokë nuk kishte një pikë qumësht për be…". Ne sigurisht që bëjmë mund ta imagjinojmë atë gjendje varfërie, pastaj biseda shkon vetvetiu te silikoza, plaga e vjetër. Atëherë Tonini nxjerr një tufë tjetër me letra. Janë statistikat e vdekjes. Nuk është fort e këndëshme për t'i shfletuar ato letra të mbushura plot me emra, në krah të të cilëve shkruhet vazhdimisht: vdekur, vdekur, vdekur…, mbi 600 burra. "Nga viti 1975 e në vazhdim kanë dalë me silikozë 220 minatorë, kryesisht nga miniera 42


Mirdita

e Kurbneshit - lexojmë më letrat e sindikalistit prej tyre mbi 96 kanë vdekur. Nga viti 1975 e deri në vitin 1985 nga sëmundja profesionale silikozë kanë vdekur 40 minatorë, ndërsa gjatë viteve 19861991 kanë vdekur 52 të tillë". Mosha mesatare e minatorëve të shuar nuk i kalon 50 vjetët. Edhe vetë përmendja e sëmundjes nuk ka qenë një gjë e lehtë. Mjeku i parë që e identifikoi, Mustafa Selenica, u pa vëngërr, sepse u cilësua si "njeri që përhap panik mes klasës punëtore". Vetëm më vonë, një koleg i tij, Niko Pecani pati mundësinë ta trajtonte mbi baza shkencore këtë plagë që vinte nga zemra e tokës. Deri më atëherë minatorët nuk e kishin kuptuar se të shpoje "në të thatë" donte të thoshte t'ia shkurtoje ditët vetes. Tani shumë prej atyre djemve të rinj, "kirurgëve të nëntokës", sikurse i quante shtypi i kohës, ato grimcat e imta e të paqta në dukje i janë grumbulluar në mushkëri. Tashmë nuk u duhet më të përballen me shkëmbinj të mëdhenj, por me ato gurët që nuk i lejojnë të marrin frymë. Tonini na tregon se si janë shokët e tij të shumtë që vuajnë nga silikoza. "Edhe unë vetë vuaj nga frymëmarrja herë pas here - flet ngadalë - por kam shumë shokë që janë edhe më rëndë se unë. Kjo sëmundje është shumë e keqe, sepse nga mundi shumë prej tyre bëhen edhe nervozë. Nuk durojnë dot as gjysëm fjale. Vuajnë shumë. Tani kemi mbetë edhe pa pagesë sepse po rishikohne 43


Fatos Baxhaku

të gjitha nga e para. Unë e kuptoj se ka edhe spekulantë, porse t'i lësh këta njerëz pa të ardhura është një mëkat i madh. Urgjent shteti duhet ta zgjidhë këtë problem". Rreth tavolinës tonë janë mbledhur edhe mirditorë të tjerë. Shumica prej tyre e kanë jetën të lidhur e minierat. Biseda shkon te njerëzit që nuk janë. Nga silikoza, ose jo shumë prej shokëve të miqve tanë e kanë mbyllur jetën në mënyrë të parakohëshme. Bisedat e trishta vendosin për pak minuta heshtjen dhe atëherë Tonini nis e rrëfen kujtimin më të hidhur të jetës së tij. "E kam të ngulun fort në mendje - thotë - ka qenë pranvera e 1985-ës. Isha turni i tretë. Çdo gja ishte krejt në rregull. Unë po punoja në front. Kur befas më lajmërojnë se nji ngjarje e randë ka ndodhë në nji pus aty afër. Nji minator, Gjovalin Kaceli, 27 vjeç, kishte ra n'pus me gjithë vagon. Ishte ba copë-copë. Kam shku vetë i dytë poshtë. Kur kam mbërritë copat e trupit të masakruar ende nxirrnin avull. Nga ora tre e natës deri në gjashtë i kam mbledhë copat e të shkretit nji nga nji duke i futë në nji thes plastik. Në mëngjes e kanë zbritë arkivolin poshtë. Jam mundu me e sistemu kufomën si kam ditë. Mjeku nuk pranoi me u marrë me atë punë. Ishte nji pamje që nuk do të më shlyhet për tanë jetën. Pastaj, po atë ditë i kemi ba varrimin Gjovalinit. Ka marrë pjesë thujse gjithë qytetit. I shkreti, kishte vetëm nji muj punë, krejt i ri". 44


Mirdita

Tonini e ka ndërprerë rrëfimin e tij. Burrat e Mirditës i thithin fort cigaret duke tundur kokat mendueshëm. Kush e di se çfarë historish u kujtohen ndërsa jemi duke biseduar për atë që ka qenë njëherazi edhe dashuria edhe frika e tyre. Një mësues i vjetër nuk përmbahet dot. "Pesë nga nxënësit e mi kanë vdekur nga silikoza", psherëtin me sytë e përlotur. Ndue Marku është ish-drejtori i minierës së Kurbneshit. E pyesim se si e shikon të ardhmen e kësaj zone të pasur minerare. "Në radhë të parë duhet të heqim dorë nga ato propagandat e stilit të vjetër - na korigjon sakaq - nuk duhet të themi fjali të tilla si "zona më e pasur", apo të ngjashme me to. Shumë vendburime të bakrit në Mirditë nuk janë rentabël, këtë duhet ta pranojmë, sidomos duke ndjekur ecurinë e tregut dhe të teknologjive ndërkombëtare. Nga ana tjetër, në zonën tonë ka edhe vendburime që ia vlen të shfrytëzohen. Po kështu edhe potenciali njerëzor i kualifikuar ekziston, pra Mirditës mund t'i rikthehet tradita e vjetër duke e ndihmuar kështu ekonominë vendase, por ama kjo duhet bërë në përputhje me teknologjitë e reja, sipas të gjitha standartave bashkëkohore. Përndryshe do të kemi sërish vdekje dhe lajme tragjike dhe kjo nuk i duhet kërkujt. Pastaj është në radhë të parë problemi i invalidëve nga silikoza. Ky duhet zgjidhur patjetër. Unë çuditem kur shikoj 45


Fatos Baxhaku

protestat e ish-ushtarakëve, pensionistëve e kështu me radhë. Sigurisht, ata kanë të drejtën e tyre, por një shtet e një vend nuk mund të lerë mënjanë një kategori njerëzish që po vdesin në lule të moshës. Nuk mund të bëjmë sikur nuk po ndodh asgjë. Kjo nuk më duket njerëzore. Eshtë e papranueshme". Biseda me ish-minatorët ka ardhur drejt fundit. I pyesim se si e ndjejnë veten kur mësojnë lajme tragjike si ato që mbërrijnë shpesh nga Bulqiza. Heshtja dhe një psherëtimë e madhe është përgjigja për këtë pyetje. Eshtë njësoj sikur t'i kthesh në kohën kur ata futeshin përditë me qindra metra thellë nën tokë. Heshtjen e gjatë e prish Tonini, sindikalisti. "Ah, mor vlla - thotë - ne jena ba si puna e bagtisë. Njana ripet, tjetra përtypet pa e ditë se ç'a e pret". Jashtë ka nisur të errësohet. Ai shiu i imët, që lagte në mëngjes flamurët, tashmë ka pushuar. Ndërsa marrim rrugën e kthimit për në Tiranë i shohim edhe një herë ndërtesat e braktisura të industrisë së bakrit. Oxhakët e lartë që janë ende në këmbë, ndërtesat ende impozante, ndonëse të braktisura, madje edhe vetë kalimtarët duket sikur na thonë: "Po ju? Vetëm tash u kujtut për ne?". Dhe ndërsa bie muzgu mbi dheun e bakrit ne ndjehemi disi në faj. Kush e di se përse.

46


Mirdita

Copëza Mirdite në dimër

Në fillim është mjegulla. Rrëshenin, ajo e ka mbuluar ngado. Dielli duket sikur është një njollë e ndrojtur tutje, shumë larg. Njerëzit ngjajnë me hije që vërtiten të heshtura nëpër qytet. Mjegulla na shoqëron edhe kur kalojmë Urën e Fanit. Kemi marrë udhën për në Veri- Perëndim të Mirditës, për në Kaçinar, një zonë e njohur për nga traditat dhe historitë. Shoferi i bën sytë katër në rrugën që mezi duket. Nga poshtë nesh vjen uturima e mbytur e Fanit të Madh. Në dimër ky lumë bëhet i frikshëm dhe nuk pyet për askënd, njësoj sikur t'u thotë njerëzve: "Keni bërë, ç'kini bërë në verë, tani e kam radhën unë!". Bashkë me ne udhëtojnë edhe disa miq të vjetër mirditorë, porse duket se këtë rrugëtim do ta bëjmë bashkë edhe me një mik tjetër, me motin. Ky, herë vendos të na mbulojë me tisin e bardhë të mjegullës, herë na ngroh me një diell të pazakontë, dhe herë të tjera do të na fshikullojë me stuhi shiu. Në njërën prej këtyre 47


Fatos Baxhaku

tekave të këtij "miku" e shohim veten krejt në diell. Përfitojmë nga rasti të ndalojmë në shtëpitë e para që shohim. Jemi në Bukmirë. Sot Kaçinari është komunë me vete, porse i parë me sytë e dikurshëm, kur bajrakët ishin një gjë fort e rëndësishme, në të bëjnë pjesë bajrakët e Kuzhnenit, Dibrrit dhe një pjesë e Oroshit. Pikërisht kjo pjesë e fundit ka për qendër Bukmirën. Ky është një fshat i madh dhe relativisht i begatë. Neve na bëjnë përshtypje vreshtat e tij të gjera dhe shtëpitë e rregulluara mirë. Ndryshe nga fshatrat e tjerë të Mirditës, nga ky fshat janë larguar në këto vitet e fundit vetëm pak njerëz. Në krye të fshatit është një dyqan. Disa prej nesh e kanë ende atë vesin e keq të duhanit, kështu që ndalojmë të blejmë ndonjë paketë. Është e kotë, dyqani është i mbyllur. Një kalimtar na thotë se Jak Baloj, i zoti i dyqanit nuk e ka hapur sot. Është ende kohë rakie e vere dhe punët e kazanit duan që t'u rrish mbi kokë. Kështu që vendosim të trokasim në derën e Balojve. Jaku na pret me bujarinë e njohur të mirditorëve. "Nuk vehet kazani para mikut", na thotë duke na shoqëruar brenda. Në vatër kërcasin kërcunjtë duke lëshuar një ngrohtësi të ëmbël. "Na bjer nji raki ka ajo e vjetra oj grue!". Jaku e ka dhënë porosinë e parë. Bisedojmë do kohë me Jakun të shoqëruar vetëm nga kërcitja e druve në vatër. Prej tij mësojmë se rrushi, produkti kryesor i Bukmirës nuk paska 48


Mirdita

mbajtur sivjet. "Gjithë puna është te vaditja. Ne e kishim sistemin e vaditjes për bukuri, - thotë Jaku, - po shkuem e prishëm vetë. E tash rrimë me sytë kah qilli. Po bjen a s'po bjen shi. Masanej, vetëm shumë pak vetë e kanë atë sipërfaqen e duhun që me përfitue ndihmë prej shtetit. Shumica nuk marrin ndihmë. Ka ardhë puna gjithnji tu u vështirsue…". Jaku ngul këmbë që ta hedhim edhe një kupë tjetër. "Asht e 2005-ës bre burra", këmbëngul ai. Jashtë, dielli i pazakontë i dhjetorit vazhdon të shndrisë fort. Kush e di se çfarë rrengu tjetër është bërë gati të na lëshojë ai miku i fillimit, moti. Bashkëfshatarë të tjerë të Jakut, na ftojnë në shtëpitë e tyre. "Nuk e kena zakon me na ardhë miku n'derë e me e lanë pa hy mrena", na thotë gati me trishtim një i moshuar. Duke i treguar disa re të zeza që janë mbledhur mbi kryet tanë i shpjegojmë se kemi ende një copë rrugë për të bërë. Bashkë me ne udhëton edhe Ndue Dedaj, kaçinaras, mik e koleg i vjetër i yni. Ndue ka marrë me vete edhe Besin, djalin e tij, student në vitin e fundit në Tiranë. Ata udhëtojnë me Marka Bardhin, shofer i njohur në krejt Mirditën, edhe ky kaçinaras. Këta na e bëjnë rrugën më të sigurt duke na krijuar atë ndjesinë e mirë kur je mes miqsh e shokësh. Në Qafë - Vorrëz, diku në mes të rrugës për në Kaçinar, e kemi zakon që të bëjmë një ritual të veçantë sa herë na e do puna të kalojmë këndej. Në 49


Fatos Baxhaku

anë të xhadesë ngrihet një lapidar tashmë krejt i rrjepur e i harruar. Ai është ngritur në nderim të Ndrec Ndue Gjokës, mësuesit që u vra në këto anë në vitin 1946. Pak kush e ka parasysh sot portretin e imët të mësues Ndrecës, por shumë të tjerë e kanë parasysh Rikard Ljarjen në rolin e "Komisarit të Dritës". Pat qenë një kohë që filmi i famshëm transmetohej çdo të diel në drekë në TVSH. Kështu që figura e Rikardit - Ndrec është e ngulitur fort në kujtesën e shumë brezave. Si përherë, kur kalojmë këndej i telefonojmë "komisarit tonë të dritës". Rikardi e di që jemi këndej dhe nis të qeshë kur i themi se jemi "bash e n'venin ku t'patën vra dikur". "Komisari" ynë qenka në Shkodër duke u marrë me 50 - vjetorin e operës së parë shqiptare. Fare afër lapidarit ndalojmë një copë herë. Një shteg i ngushtë na kujton një emër të vjetër: Udhën e Madhe. Kështu e quanin mirditorët rrugën e karvaneve që lidhte Oroshin, qendrën e tyre tradicionale, me Shkodrën, qendrën e vilajetit të madh. Tani, "Udha" nuk është gjë tjetër veçse një kujtim. Hera-herës shikojmë gjurmë të kalldrëmit të vjetër. Tymosim nga një cigare duke u munduar të përfytyrojmë se si kalonin mbi këta gurë njëherësh, nizamë, malësorë të varfër, peshkopë, dasmorë, cuba e hajna, gjaksorë e pajtimtarë, studiues e pushtues, libra e pushkë, misër dhe barut. Të gjitha fatet bashkoheshin mbi "Udhën" tani të heshtur. 50


Mirdita

Besi i bën me shenjë shoferit: "Këtu do të kthehemi". Ne, marrim një shteg të ngushtë e të rrëpirët që çan përmes dushkajës krejt të kuqërremtë. Rrugë nuk është fjalë e përshtatshme për këtë shteg që kemi marrë. Makina jonë 4x4 bën ca mund që të arrijë në shtëpinë e gjyshit të Besit. Me sa duket, nuk është edhe aq e kollajtë që të mbërrish te kujtimet e vjetra. Shtëpia e gjyshit është një ngrehinë e ulët e rrethuar ngado nga pemët. Besi bën mund të hapë drynin që është varur në derën kryesore. "Eh, çfarë gjallërie ka pasur dikur në këtë shtëpi", psherëtin Ndue Dedaj, i ati i Besit. Pastaj shton njësoj sikur të dojë të kërkojë ndjesë: "Mos e shifni si asht sot, po ktu dikur…". E garantojmë se kemi parë shumë e më shumë keq se kaq, dhe mundohemi të ndihmojmë Besin, që se ç'po bën në një grumbull me pllaka. Djali është krejt i bindur se ky vend nuk do të braktiset. "Do vijë një ditë që do mblidhemi në verë këtu", na thotë me bindje. Ne i hyjmë edhe një herë atij shtegut të vështirë që patëm marrë në fillim dhe dalim në xhadenë kryesore. Moti ndryshon befas. Vendin e diellit të vakët e ka zënë tani një rrebesh i paparë. Shkëmbinjtë janë shndërruar befas në ujëvara që shkarkojnë tonelata të tëra me ujë, mbi udhën mbi të cilën na duhet të rrugëtojmë. Përrenjtë, që deri pak më parë ishin si të fjetur, tani janë shndërruar në përbindësha të 51


Fatos Baxhaku

egërsuar. Tani po, tani shoferi ynë duhet t'i bëjë sytë katër. Nganjëherë buza e rrugës nuk është gjë tjetër veçse një pellg balte i frikshëm. Gjithsesi, më në fund, pasi kemi kaluar fshatin Simon të lagur deri në palcë, mbërrijmë në Kaçinar. Qendra e fshatit është kisha e vjetër. Sipas dokumenteve, Shën Mëria e Kaçinarit është ndërtuar të paktën në vitin 1438, datë të cilën e mbante kambana e vjetër e saj. Në anë të kishës, në mes të varrezës së fshatit, lartësohet një rrap i vjetër. Askush nuk e di ta thotë saktësisht moshën e tij, por të gjithë këtu janë të bindur se nga ky rrap ka ardhur emri i katundit dhe i krejt krahinës. Rrapit në gegërisht i thonë "çinar". Dikur në qendër të fshatit ndaheshin dy rrugë këmbësore. Pyetjes "kah je tu shku?" i mbërrinte përgjigja "anej kah çinari. E kështu "kah çinari" me kohë u bë Kaçinari. E kemi të vështirë të rrimë gjatë në oborrin e kishës. Shiut të rreptë i është shtuar edhe një erë e fortë. "Bash dimën", na thotë një kalimtar i lagur me keq se ne. Kështu vendosim të trokasim në një derë mikpritëse, te Liza Cubi. Liza jeton me familjen e djalit të saj, Martinit. Në udhëtimet e mëparshme e kishim njohur këtë mirditore fisnike. Kulla e saj është një nga më të vjetrat në krejt Kaçinarin. Tani, grija e gurëve të kullës është bërë edhe më e thellë prej shiut të pareshtur. Sytë e Nanës Lizë trishtohen kur na sheh të qullosur 52


Mirdita

keq. "Po ça keni dashtë n'shi mor meca!", thotë duke i shtuar dru zjarrit të sobës. Nana Lizë ka një histori më vete. Burri e ka lënë vejushë që të re me tre djem të vegjël. Pastaj, sikurse ishin ato kohë, u kujtuan se Liza ishte farefis me familjen e Kapedanit të Mirditës kështu që, shpejt e shpejt, ia vunë vulën "me biografi te keqe". Djemtë i rriti duke bërë punë të rënda në kooperativë dhe duke qepur pantallona e fustane "tinëzisht". "Kam hekë keq, kam hekë, - thotë Nana Lizë, - po nuk shaj ken. Nuk asht mirë me sha. Kjo botë ka njerz t'kqi sa t'dush, po ka edhe boll njerz t'mirë. Kta t'fshatit edhe kur kanë ken me pushtetin e athershëm m'jan gjin. Tanve ua di për falemners". Në prehrin e gjyshes, Elizabeta 4 - vjeçare dëgjon me kureshtje muhabetet e xhaxhave që rrinë krejt afër sobës, nga teshat e të cilëve del një "tym" që ajo se kupton. Shiu ka vendosur të mos pushojë kështu që na duhet të lagemi nga e para. Përshëndoshemi me Nanën Lizë dhe marrim udhën e kthimit. Në Rrëshen mjegulla e mëngjesit ia ka lënë vendin shiut të rrëmbyer. Pak kalimtarë guxojnë të kalojnë në sheshin kryesor. Vetëm ndër lokalet e qytetit dallojmë siluetat e burrave përtej xhamave të brymosur. Një ditë më pas, moti, ai miku i fillimit, na punon një tjetër "rreng". Këtë herë për mirë. Një diell i vakët ka dalë mbi qytet që herët në mëngjes. 53


Fatos Baxhaku

Ne ngjitemi në Rrëshenin e vjetër të cilin vendasit i thonë Kodër - Rrëshen. Nuk është larg, veçse dy kilometra nga qendra e qytetit. Këtu jemi mysafirë të Pjetër Filopati. Lalë Pjetri dhe Nana Davë, prindër të nëntë fëmijëve, na presin në skaj të një stive me dru në oborrin e shtëpisë. Përballë nesh është një hapur një panoramë magjepsëse: Mirdita dhe malet e saj, herë të ndriçuar fort nga dielli dhe herë të zhytur në mjegull, njësoj sikur retë të jenë bërë njësh me tokën. Në shtëpinë e Lalës Pjetër, vatra është ndezur që herët. Kërcunjtë në vatër lëshojnë atë kërcitjen e këndshme që e lezeton edhe më shumë muhabetin e burrave. Lala Pjetër ka pasur një dëshirë: të bëhej mësues. Nuk e lanë. "Në kohën e Luftës këndej nga ne kishte qenë një mësues nga Elbasani me mbiemër Domi, - tregon ai ngadalë, - kishte ishte pas qen ba vëllam me nji axhen tem. Kështu që mu më çun n'Elbasan te njerëzit e tij për me maru Normalen e me dal msus. Ktu kam nej dy vjet. Ishte nji shpi te rruga e Myzyrit. Elbasani ishte boll qytet i mirë e me njerz t'urtë. Mirpo nga Lufta shkolla u myll dhe unë u ktheva n'fshat. Masanej kam shku n'hekurudhë e pata ba edhe nji kurs për statistikë. Kështu që n'fillim mujta me punu ndër zyra shteti n'Rrëshen. Por ma vonë nisën me ma kujtu 54


Mirdita

biografinë e keqe, si i thoshin atherë ma! Dhe kshtu qi punën e funit e kam ba në gjeologji. Para 28 vitesh kam dalë n'pension". Nana Davë, dëgjon e heshtur burrin e saj teksa sjell ndërmend të gjithë këtë histori të gjatë. Ajo ka qenë 14 vjeç kur i pushkatuan të atin, Preng Marka Përzefin, ushtarak karriere nga bajraku i Bulgrit. Lalë Pjetri nis e tregon historinë e dhimbshme të vjehrrit të tij: "Preng Marka Përzefi ishte ushtarak me Preng Previzin. Si maroi Lufta ka ardhë ktu, në shpinë tonë se ishte mik me babën. I thotë babës se po do me u dorzue te partizant. Baba nuk ka qenë dakord, por ky i ka thanë se nuk mund të ikë jashtë venit se ka shtatë fmijë me majt, masanej baba i Prengës me babën e Bardhok Bibës ishin ba vllam e kshtu që shpresonte se kishin me e lanë të lirë. Porse nuk ndodhi kshtu. Sa asht dorëzu në 1945-ën në Shpal, ku ishte komanda e partizanve, kta e kanë pushkatu. Ma vonë djali i madh i tij, ka shku te Bardhoku dhe i ka thanë me e leju me marrë trupin e babës. Ky i ka thanë: 'Po e gjete merre. Unë nuk di gja ma tepër'. E kshtu tu kërku në mes të vorreve në anë të lumit e ka njoftë kufomën e babës së vet veç nga kapota që mate veshë. Asht histori fort e ranë…". Kishte kohë që mbiemri "Filopati" na kishte bërë përshtypje. Ai është shumë i dëgjuar në Mirditë. Në kulturë, në biznes, ndër zyra, ky 55


Fatos Baxhaku

mbiemër na dilte shpesh para syve. "Filopati" nga greqishtja do të thotë bashkudhëtar, ose mik i udhës. Vrisnim mendjen se çdo ky mbiemër me prejardhje greke në këto anë. A mos vallë ishte kujtim i kohëve kur mirditorët shërbenin në Janinë nën urdhrat e Ali Pashë Tepelenës? Apo mos ishte një emër edhe më i vjetër, që vjen nga errësira e Bizantit, njësoj si Oroshi ta zemë? Hamendjeve tona historiko - filozofike u jep fund vetë Lalë Pjetri. "Puna asht krejt e thjeshtë. Në kohë t'Luftës kur axhës tem iu desht me mush do dokumente ai shkoi dhe tha emnin e plotë: Preng Pjetër Marka Kola. Ai nëpunësi ka qeshe e i ka thanë: Na gjej nji emën ma t'shkurtë ore Prengë se nuk po na e xen letra. Axha asht menu pak e ka thanë: Ma veni miemnin Filopati. Ktu afër shpisë tonë asht nji kodër me kët emën dhe nji prru që shkon përposhtë, për n'Rrëshen. Kshtu na ka met ky emën. Ma shum si emën veni". "Po mirë, po vendi si e mori këtë emër?", këmbëngulim ne. "Ah, - përgjigjet Lalë Pjetri, kët se di për besë". "Ky asht ai foshnja i tjegullës". Një shok na prezanton me një burrë në moshë. Prej kohësh, kishim dëgjuar një histori që tingëllonte si e pabesueshme. Ishim munduar që të përfytyronim personazhin e kësaj historie të vuajtur. Tani kemi përballë një burrë fort të mbajtur. Që nga koha e 56


Mirdita

foshnjës kanë kaluar 59 vjet. Lekë Shtija ka lindur tre muaj para se ti pushkatonin të atin. Babai i tij, Nikoll Bardhok Bajraktari, nga bajraktarët e Kthellës, ishte kapiten i milicisë. Ishte njëkohësisht edhe mik me Tuk Jakovën, asokohe një nga më kryesorët e komunistëve. Pat qenë do kohë edhe partizan në Brigadën XVII. Pas lufte ishte anëtar i Këshillit NAÇL në Rrëshen dhe mik i afërt i Bardhok Bibës. Duket se çdo gjë ka shkuar në rregull deri në vrasjen e Bardhok Bibës. Në gusht të viti 1949, babai i Lekës arrestohet dhe pushkatohet bashkë me shumë të tjerë. Ishte vetëm 37 vjeç. "Unë këto që po ju them i kam të msueme prej nanës. Kur kanë ndodhë kto ngjarje kam qenë foshnje tre muajshe. Pas pushkatimit të babës kanë ardhë në shtëpinë tonë dhe kanë dhanë urdhën se do të ikim menjëherë. Duhej të bënim teshat gati me urgjencë se do të na internonin në Tepelenë. Gjatë rrëmujës që asht ba në shpi në ato momente, nji nga ushtarët e ka thy djepin ku nana duhej të më lidhte. Kështu që ajo s'ka pasë ça me ba tjetër. Ka marrë nji tjegull dhe m'ka lidhë n'te. Kshtu kam udhëtu tre muajsh për në kampin e Tepelenës, brenda në nji tjegull të shtëpisë time. Nana më diftote shumë gjana nga ajo kohë. Më ka metë në mendje nji histori që gjithherë ma asht dukë shumë e randë. Kur i ka ardhë momenti me lindë 57


Fatos Baxhaku

nji mirditoreje në kapanonin e Tepelenës, janë mbledhë tanë gratë miriditore dhe e kanë rrethu me fustanet e tyne por mos me e pa kush. Nuk kishin rrugë tjetër. S'kishte ven tjetër ku mund t'lindte nji grue". Me motin tashmë jemi bërë shokë. Ai vazhdon ta ngrohë qendrën e Rrëshenit njësoj sikur të jetë pranverë. Vetëm vonë nga darka, kur të mbërrijmë në Tiranë do të kujtohet të na kthejë sërish shiun e rrëmbyeshëm.

58


Mirdita

Në gjurmët e një prifti të vjetër

Kush po fle, bën mirë të zgjohet. Tani jemi afër”. Shoferi ynë, ndonëse nuk ka udhëtuar shumë gjatë, është mërzitur ca nga heshtja, që ka pushtuar makinën që nga Tirana deri në të dalë të Urës së Matit. Megjithëse fillim qershori, ende bën ca freskët në të gdhirë dhe për të nxitur dremitjen ka ndikuar edhe uniformiteti i mërzitshëm i rrugës, që të sjell deri në lumin e madh. Në anë të rrugës, një tabelë ku i vihet kryq fjalës Lezhë, na kujton se tashmë kemi hyrë në Mirditë, të paktën zyrtarisht, në vendin për të cilin jemi nisur. Në dorë kemi një libër jo edhe fort të trashë. Nga kopertina e tij na shohin një palë sy të pazakontë, ose të paktën kështu na duket neve. Një palë mustaqe, të cilat ia kemi fort zili, i shkojnë për shtat këtij portreti, të cilin, nëse nuk do ta kishim njohur, do ta kishim quajtur menjëherë si një paraardhës të malësorëve tanë të sotëm. Eshtë libri me kujtime i Barkatës, françeskanit, që qëndroi këtyre anëve për disa vjet dhe që na la pas një ditar, i cili 59


Fatos Baxhaku

përshkruan një pjesë të Mirditës të 1905-ës, diçka më shumë se një shekull më parë. Kemi vendosur të shkojmë në vendet ku ai shkoi dikur. Në librin e tij, prifti nuk përmend emra fshatrash a vendbanimesh të sotme. Kjo është e kuptueshme. Shumë prej emrave të sotëm, në kohën e tij as që nuk ekzistonin. Barkata përmend vazhdimisht Bajrakun Kryezez, një zonë në të cilën ndodhet Rubiku i sotëm me kishën e vjetër të rilindur. Stacioni i parë do të jetë pikërisht këtu. Për fat, shoqëruesi ynë është njeriu që është marrë më së shumti me Barkatën. Ai është mësuesi, studiuesi e shkrimtari Ndue Dedaj. Mirditor deri në palcë, Nduja do të na shoqërojë në të gjitha gjurmët e priftit të moçëm. Rubiku është një qytezë fort e pastër dhe e qetë. Kontaktin e parë me të e kemi ndërsa parkojmë makinën në qendër. Na bën përshtypje një radhë e madhe të moshuarish, që presin me durim të marrin pensionin. Ndërsa rrimë e presim edhe ne disa minuta, na kujtohet sakaq se njëqind vjet më parë ishin pikërisht të moshuarit ata, të cilët vendosnin mbi fatin e më të rinjve sa kohë që mbaheshin në këmbë. Libri i Barkatës është i mbushur fund e krye me histori mbi rolin e pleqve. Ishin këta, që vendosnin mbi martesa e mbi ndarje pasurish, ishin po këta, që kishin fjalën e parë mbi gjakmarrjen. Ishin këta, që përfaqësonin kullën në kuvendin e 60


Mirdita

burrave. Tani, pleqtë e Rubikut mbase nuk e kanë më atë pamjen krenare, që duhet të kenë pasur këtu e më shumë se 100 vjet më parë. Presin me durim që të mbërrijnë paratë nga kush e di se ku dhe pëshpërisin me gjysmë zëri me njëri-tjetrin. Poshtë në xhadenë kryesore, të rinjtë e veshur “firmato” kalojnë fare indiferentë. Askush nuk e ka më mendjen të pleqtë e qytetit të lodhur të bakrit. Barkata pat qenë vetë iniciator i një vaksinimi masiv në krahinën e tij. Sapo e pat kuptuar se në krahinë kishte rënë një epidemi vdekjeprurëse lije, i kërkoi ndihmë Shkodrës. Ndihma sigurisht që nuk erdhi, kështu që prifti u shndërrua sakaq në mjek, jo vetëm duke dhënë këshilla, por edhe duke i vaksinuar vetë fshatarët. Falë ndërhyjres së priftit, në Kryezez vdiq vetëm një banor, në bajraqet e tjera epidemija bënte kërdinë. Barkata pat shëruar, sipas mënyrës së tij, sigurisht, edhe plot sëmundje të tjera, duke përfshirë edhe një rast epilepsie. Me kujtimet e At Fabianit në dorë, trokasim në derën e Qendrës Shëndetësore të Rubikut. Një dentist gjen kohën të na presë, ndërsa e lë vetëm për pak çaste me gojën hapur pacienten e tij. “Ngjituni lart - na thotë dentisti - atje ju sqarojnë ma mirë”. Lart dera është mbyllur. Porse trokitjes sonë i përgjigjen me mirësjellje tre infermiere. Bëhen edhe më të dashura kur mësojnë se nuk vuajmë nga ndonjë sëmundje, të paktën nuk na dhemb gjë, hë për hë. Më e vjetra 61


Fatos Baxhaku

prej tyre është sigurisht më e hapura për të treguar: “Më parë kemi pasur shumë probleme. Këtu kanë jetuar jetë e mot njerëz të varfër. Kemi pasur probleme me lindjen e vdekshmërinë foshnjore, por edhe me raste akute të mungesës së ushqimit. I mbaj mend fëmijët që vinin. Shumë prej tyre kishin edhe tre ditë pa ngrënë. I mbanim me serum dhe pastaj ktheheshin sërish në urinë e tyre. Ka dasht Zoti tani nuk i kemi më këto probleme. Të paktën për të ngrënë e për t’u veshur nuk ankohet kush”. Ndahemi me godinën, që mban erë dezinfektant. Dera pa dorezë mbyllet pas nesh dhe infermieret kthehen në dhomat e tyre. Me sa duket, sot në Rubik “ka dasht Zoti e nuk asht smu njeri”. Më 26 maj të 1905, prifti ynë shkruante: “Ai djali i ri, tek i cili kam qenë dje për vizitë, ka vdekur. Oh, sa më dhemb shpirti, kur shoh se si vdes një gjak i ri. Sigurisht, ai do të kishte shpëtuar po të kishte pasur mjek dhe ilaçe. Në dhomën e të vdekurit, mora vendimin që të zëvendësoja atë që mungonte dhe të bëhesha vetë mjek…”. Ajo tashmë është kthyer në një simbol të qytezës. Kishë e vjetër mesjetare që prej motesh që nuk mbahen mend, Kisha e Shëlbyemit i qëndron kohërave njësoj si shkëmbinjtë mbi të cilët është ngritur. E rindërtuar vetëm pak vite më parë, kisha e Rubikut duket si një kala që kontrollon majtas e djathtas luginën e Fanit, që shkon drejt Matit. Ngjitemi edhe ne bashkë me do besimtarë përgjatë 62


Mirdita

rrugës, që është rindërtuar, falë ndërhyrjes humanitare të një austriakeje tjetër, Marianne von Graf. Më e para, që na shfaqet në majë të shkëmbit, është qela, banesa ku priftërinjtë shtynin jetën e tyre në këto vende, që dikur quheshin si të harruara. Barkata nuk e thotë fort qartë se ku pikërisht ka qëndruar në vitet e tij mirditore. Në një vend të ditarit të tij shkruan: “5 maj 1905. Dje u ankova për kushtet në banesën time dhe kjo nuk është aspak e drejtë, pasi Zoti nuk ka falur në Kryezez diçka më të mirë. Sa e varfër është kisha këtu. Katër mure të vjetra dhe mbi to një çati e keqe e papërfunduar me pllaka guri dhe përveç kësaj mungon edhe tavani…”. Ne e kuptojmë sakaq se kisha e Barkatës nuk ka se si të jetë kjo ku jemi, megjithatë nuk mund të rrimë indiferent ndaj vargut të besimtarëve, që vazhdon të ngjitet malit përpjetë. Do të na e bëjë çdo gjë më të lehtë Prena Zefi, kujdestarja e kishës. “Po sot është dita e fundit e Shna Nout”, na spjegon Marta, duke u habitur ca me injorancën tonë në lëmin e festave fetare. Ngjitemi deri lart te një kumborë e vjetër. “Dhuratë popullit të Rubikut, 1932”, dallojmë në trupin e bronztë që ka nisur të kriset. Dhe atëherë na kujtohet se Rubiku është një qytet që ka vetëm 70 vjet që ka nisur të formohet. Andej nga vitet ’30, italianët nisën të shfrytëzonin bakrin dhe kështu nisi të marrë udhë Rubiku, ai që kemi ende sot. 63


Fatos Baxhaku

Nga lartësia e kishës dallojmë atë ç’ka ka mbetur nga Uzina e Përpunimit të Bakrit. Nga kjo, deri në ’90-tën, jetonte i gjithë qyteti. Shumë vetë në Rubik ende krenohen me faktin se këtu ishte i vetmi vend në Shqipëri ku nxirrej ar. “Të shkuara të harruara”, thotë ndonjë tjetër me shaka. E kalojmë Fanin, që ndriçohet hareshëm nga një diell i vakët. E zeza e gërmadheve të uzinës bën goxha kontrast me bardhësinë e kishës, që porsa kemi lënë pas. Në portën kryesore, një dry i madh, i ndryshkur, na bën me dije se tashmë uzina jo vetëm që ka heshtur, por është lënë ashtu, në mëshirë të fatit të shuhet pak nga pak. Nuk dallon shumë nga rrënojat e tjera industriale të kohës së socializmit, vetëm se trishtimit të saj i shtohen edhe ca gëmusha, që kanë mbirë m’u në mes të asaj, e cila duhej të ishte hekurudha Milot-Rrëshen-Klos. Disa dele të vonuara thirren nga i zoti. E kuptojmë edhe ne se nuk kemi se ç’të bëjmë më në këtë anë të Fanit. Mbase mund të fotografojmë ndonjë kujtim të së shkuarës jo edhe aq të largët. Një parullë Rroftë PPSH - ende është fort e dallueshme nga të gjitha anët. Dikush është munduar ta fshijë, por, me sa duket, është lodhur në gjysmë të punës. Parulla e vjetër e komunizmit ka nisur të shembet vetë. Askush nuk ka nevojë të lodhet më. Emri Rubik përmendet vetëm një herë në kujtimet e fratit. Në marsin e 1906-ës, Barkata i 64


Mirdita

bën një vizitë në Rubik mikut të tij të vjetër, Për Gjoka. Ishte pikërisht ky, që disa vjet më parë i pat mësuar të parat fjalë shqipe. Prifti rrëfen me krenari se si Për Gjoka e kishte çuar djalin në kishë për të mësuar shkrim e këndim në shqip. “Unë jam burrë i paditur - i pat thënë një shekull më parë malësori priftit - dhe nuk di të lexoj, as të shkruaj dhe nëse deri më tash jeta nuk më ka shkuar keq, nuk falenderoj kokën time, por duart e mia. Që i vogël jam mësuar të punoj dhe nëse vdes, mund t’ia trashëgoj Markut suksesin e punës. Në ditët e sotme është shumë pak. Ai nuk duhet të punojë si i ati, vetëm me duar. Ai duhet të punojë edhe me kokë. Jam i bindur se pushtimi nga turqit nuk do të zgjasë shumë. Pastaj do të fillojë një etapë e re, ku të qenit i aftë, do të vlerësohet më shumë se sot…”. Me fjalët e mirditorit të mençur, që na jehojnë ende ndër krye, njësoj si Barkatës një shekull më parë, i hyjmë rrugës prej çakulli, që do të na shpjerë në Katundin e Vjetër. Këtu ka qenë dikur qendra e Bajrakut Kryezez e bash këtu frati duhet të ketë kaluar pjesën më të madhe të “aventurës së tij shqiptare”. Falë Ndues, rruga kalon shpejt. Jemi fare të sigurtë nën mbrojtjen e njohurive të tij. Katundi i Vjetër është vetëm pak kilometra larg Rubikut. Rruga për atje ecën buzë disa kodrave të buta e të gjelbërta anës një përroi, që rrjedh hareshëm, i mbushur me shirat e pazakontë të këtij behari. E 65


Fatos Baxhaku

kemi të vështirë të dallojmë që nga rruga se ku janë vendosur shtëpitë. Kalojmë buzë një kishe fare të re, që na thonë se është Kisha e Shën Mërisë. Tani e kuptojmë se jemi fare afër fshatit, a qendrës së tij, nëse ka vërtet një të tillë. E para godinë, që shohim, është shkolla. Duket se është ora kur të gjithë fëmijët janë në mësim. Vetëm ndonjë i vetmuar vrapon me nxitim për te një kioskë e bërë nga rripa dërrase, merr ca biskota dhe vrapon sërish për në klasë. Fëmija shikon me gjysmë-frikë nga aparati ynë dhe shpejton hapat për të vazhduar mësimin. Nga kioska e drunjtë del si me përtesë një figurë. Eshtë një burrë, diku te të 40-tat. Burri duket se ka në dispozicion të gjithë kohën e Perëndisë që të llafosë gjerë e gjatë me ne. Më në fund e marrim vesh historinë e tij. Shitësi i tanishëm, deri para pak kohësh ka qenë polic, gardian në një burg këndej afër. Meqë një i arratisur u pat ikur prej duarsh, ca muaj më parë, gardiani e pat provuar edhe vetë se ç’do të thotë të jesh i burgosur. Tani qesh me gjysmë zëri: “Paska kenë e shkrume…”. Na duhen ca minuta sa ta bindim ishpolicin që kemi ardhur vërtet për punë dhe jo të bëjmë vizita në të gjitha kullat mikpritëse. “Ju pres kur të mbaroni punë. Kshtu i kemi na zakonet”, na thotë për herë të fundit gardiani, që u bë i burgosur. Pastaj nuk e shohim më. Hyn në dërrasat që e mbrojnë nga dielli, ndërsa disa fëmijë na shoqërojnë 66


Mirdita

për te drejtori i shkollës. Dedë Prenga është mësues i vjetër. Edhe falë tij, shkolla me 75 nxënës, ka bërë realitet një nga ëndrrat e Barkatës dhe të mirditorëve të mençur të një shekulli më parë. Deda më parë përcjell fëmijët, ndërsa ne shfletojmë edhe një herë librin e fratit. “Kisha asht fare afër”, na thotë Deda. “Fare afër” e Dedës, në fakt, është ndryshe nga konceptet tona fushore, por, sidoqoftë, bashkë me Nduen e Dedën nisim të ngjisim, përmes një monopati të ngushtë, të mbytur nga gjelbërimi, kodrën, në majë të së cilës është Kisha e Shën Kollit dhe varrezat e fshatit. Pikërisht këtu, në qendër të Bajrakut Kryezez, duhet të jenë zhvilluar historitë e priftit austriak. “Po tani! E morët vesh përse duhet ta lini duhanin?”. Një kolegu ynë ka gjetur bash kohën për të bërë shaka. Ndërsa shpati i kodrës sa vjen e bëhet më i rrëpirë, ndalojmë të qetësohemi pak. Befas, një palë dritare të pajeta, si sy të zgafëllyer, na shfaqen m’u në mes të gjelbërimit. Eshtë një shtëpi prej guri, që ka mbetur e papërfunduar. Duket krejt e vetmuar në rrugën që të çon në kishën e vjetër. Miqtë tanë, me trishtim, na rrëfejnë se shtëpia kishte nisur të ndërtohej nga një djalë i ri. Shtëpia mbeti pa u mbaruar, sepse i zoti i saj ra në gjak. Dy djem u vranë nga të dy palët. Tani gjaku është mbyllur, porse shtëpisë askush nuk ka ndërmend t’i afrohet më. Ka mbetur atje në mes të rrugës, që të çon për në varreza, si një monument i një tragjedie që nuk ka përse të përsëritet. 67


Fatos Baxhaku

Dihatja jonë e fortë më në fund shpërblehet. Ja ku jemi në varrezat e fshatit dhe në fund të tyre, në sfond të një kryqi të drunjtë, njësoj si në kohët e motomotit, shfaqet ajo. E gurtë, krejt e gurtë dhe ngjyrë gri, porse e rrënuar dhe e mbuluar nga një vetmi, që të trishton. Para se të prekim muret e saj, ndalemi një copë herë “ndër vorre”. Më 7 nëntor të 1905-ës Barkata, prifti i këtij vendi, pat shkruar pikërisht në majë të kësaj kodre: “Sot lejova Mark Palin të vinte tek unë. Ai është prej kohësh në gjak me familjen Kovaçi. Kjo kishte ndodhur para shtatë viteve. Unë doja të ndërhyja dhe për këtë iu luta me fjalë bindëse, që të falte dhe të harronte. Përse të vlen urrejtja?... Kur u çua të ikte, bëra një copë rrugë me të. Duhej të kalonim nga varrezat. Papritmas u ndal aty, bëri me dorë nga një varr, pastaj nga një tjetër dhe më tha: Këtu nëna e fëmijës tim ka shkulur flokët e kokës, këtu duhet të shkulë flokët edhe nëna e vrasësit…”. Ndërsa na kujtohet ky episod, shoqëruesit tanë na tregojnë me radhë historitë e varreve të reja. Në të shumtën e rasteve janë fare afër të dy palët. Majë kësaj kodre, Perëndia nuk bën dallim për asnjërin. Rrotullohemi edhe një copë herë mes gërmadhave të kishës së vjetër dhe marrim udhën për poshtë në fshat. Kryqi i drunjtë na bën shoqëri nga larg edhe një copë herë. Deda na përcjell deri te dera e shkollës. Kështu e do zakoni i këtyre anëve.

68


Mirdita

Për 1 Maj në Kurbnesh

Dielli sapo ka nisur ta ndriçojë sipërfaqen e Fanit, teksa kemi marrë udhën për në Rrëshen. Është mëngjesi i 1 Majit, ditës së njohur të punëtorëve, porse këtë herë në disa pjesë të Mirditës festohet edhe një tjetër ditë, Festa e Shëlbumit që këtu dikur organizohej të enjten e tretë mbas Pashkëve katolike. 1 Maji në këto anë ka mbledhur dy festa në një ditë. Shelbumi është festa e mbarësisë që sjell pranvera. Për disa zona të thella, ku pranvera vjen me vonesë, është me të vërtetë për t'u gëzuar. Acari tashmë është larg dhe njerëzia mund të merren me punët e tyre. Shenjën e parë të festës e shohim që në Rubik. "Për shumë vjet Shëlbumin", lexojmë mbi një parullë të madhe që e kanë vendosur tërthor rrugës. Rrëshenin e gjejmë krejt të heshtur. Kemi ardhur ca si herët dhe këtë ditë feste rrëshenasit duket se e kanë marrë me nge. Në hyrje të qytetit hasim një tjetër tabelë ku shkruhet: "Shkolla e mesme profesionale Shën Jozefi punëtor". "Ky po që e 69


Fatos Baxhaku

hak të festojë edhe festën e fesë edhe atë të punëtorëve", na shkon mendja për marangozin më të njohur në botë, teksa në rrugët e Rrëshenit kanë nisur të shfaqen kalimtarët e parë. Në fakt Shëlbumi është festa e Shën Zefit, babait adoptiv të Jezu Krishtit. Deri në 1955-ën, emri i tij festohej sipas traditës së vjetër që e lidhte gjithnjë me Pashkët. Në vitin 1955 kisha vendosi që Shën Zefi të përkujtohej si mbrojtës i zejtarëve dhe punëtorëve si edhe i baballarëve në datën 1 maj, ditë e cila tashmë kishte marrë edhe tagrin e ditës ndërkombëtare të punës e punëtorëve. Takojmë miqtë tanë të vjetër, Bardhok Gjikolën, Ndue Dedajn, Pjerin Dedën... Brenda pak minutave jemi sërish në udhëtim. Këtë herë do të shkojmë në Kurbnesh, qytetin dikur të famshëm të minatorëve të bakrit. Kurbneshi është në Selitë, një krahinë që festën e Shëlbumit e ka fort të rëndësishme. Lëmë pas me radhë periferinë e Rrëshenit, Tarazhin me urën e tij hekurudhore të prishur, Prosekun dhe vazhdojmë më lart... E shprehur në shifra, distanca që ndan Kurbneshin nga Rrësheni nuk është edhe aq e madhe, vetëm 44 kilometra, porse neve rruga do të na duket të paktën dy herë më e gjatë. Makina jonë, lëkundet fort mbi një rrugë që është hapur nga ushtria në mesin e viteve '50, sapo në Kurbnesh u hap miniera e parë, në fillim në sipërfaqe. Ndalesën 70


Mirdita

e parë e bëjmë në Perlat. Gjatë të gjithë rrugës, na kishte bërë përshtypje mungesa e kalimtarëve. Në Perlat nisim të shohim furgonat e parë të njerëzve që ngjiten lart për festë. Shëlbumi është festë e miqve dhe të zotët e shtëpisë, do të krenohen të nesërmen me numrin e miqve që u kanë shkuar "n'kull" në këtë ditë të veçantë. "Gëzuar e për shumë vjet festën", urojmë një nuse të re që shet në një dyqan të vogël ku mund të gjesh nga të gjitha gjërat, që nga biskotat e cigaret e deri te korrëset e barit. Gruaja në fillim hutohet, pastaj pyet: "A punëtorë jeni edhe ju?". Në fakt, ne kishim dashur ta uronim për Shelbumin. "Mos u ngutni, - na sqaron njëri prej miqve, - ktu jena hala n'Kthellë. Festa bahet në Selitë. E për atje, i kemi edhe do rrugë". Kemi nisur ta kuptojmë se po i afrohemi zonës minerare. Dheu, i bërë edhe më i dukshëm nga shpyllëzimi i krisur dhe nga gërryerja e egër, nis të bëhet gjithnjë e më i kuq, deri sa hasim në minierën e parë, në "paradhomën" e Kurbneshit, në Perlatin e Epër. Një pallat minatorësh duket i brengosur në vetminë e tij. Askush nuk banon më në të dhe era, që nis të fryjë sa më tepër ngjitemi, luan me plehrat që kanë mbetur në apartamentet e braktisura. Vetëm 15 vjet më parë në këto pallate kishte jetë, të vështirë vërtet, por jetë ama. Sot, ngjyra e tyre gri, (kush dreqin e ka 71


Fatos Baxhaku

pasur mendimin e mbrapshtë që të vetmet ngrehina në këtë vend të trishtë t'i lyejë me ngjyrën më të nxirosur të mundshme), e rrethuar nga e kuqja e mbetjeve të mineralit, na duket simboli i vërtetë i kësaj zone thuajse të braktisur. "Mos u mërzitni se tash jenë krejt afër", miqtë tanë e njohin këtë rrugë thuajse me sy mbyllur. Dhe vërtet, pas pak minutash e shohim Kurbneshin nga një lartësi goxha e madhe. Është i strukur në luginën e Përroit të Urakës, një rrjedhë e rrëmbyeshme uji e cila udhëtimin e saj, e vazhdon deri në Liqenin e Ulzës. Në Veri të qytetit ngrihet një shkëmb i lartë, Guri Burg i thonë vendasit, pa ditur të shpjegojnë arsyen ndërsa në Lindje Guri i Gjonit, një shkëmb i rreptë që bie thuajse thikë mbi godinat e qytetit. Edhe më përtej në Lindje dallohet dëbora e përhershme e Kunorës së Lurës. Makina jonë nis të zbresë butë-butë drejt sheshit të vogël ku dallojmë ngrehinat. Spektakli i parë marramendës është një rrënojë kolosale. E vendosur në një shpat kodre, ajo zbret ngadalë drejt qytetit, njësoj sikur të dojë ta përlajë edhe atë me vete në "spektaklin" e saj të rrënuar. Në këmbë ka mbetur vetëm një skelet i stërmadh i betontë, gati-gati kërcënues. Është fabrika e pasurimit të mineralit. Që këndej minerali i pasuruar transportohej poshtë, në Rubik, ku ishin 72


Mirdita

impiantet e shkrirjes dhe të rafinimit të bakrit. Në Rubik bakri ndahej nga floriri. Fabrika e stërmadhe është ndërtuar nga gjermano-lindorët, por punimet u ndërprenë në 1960. Kur ajo më në fund u vu në punë në vitin 1961, atëherë edhe Kurbneshi nisi të shndërrohej në një qendër minatorësh e punëtorësh. Nuk kemi se ç'të bëjmë më nën hijen e kësaj rrënoje gjigande dhe kështu, vetëm brenda pak minutash kemi hyrë në qytet. "Qytet" është fjalë e madhe. Sepse në fakt, Kurbneshi që na shfaqet para syve, nuk është gjë tjetër veçse një tufë pallatesh të rrënuara, ku rrallë e tek shfaqet ndonjë figurë njerëzore si hije e largët. Në rrugën kryesore të qytetit, një bari ka sjellë tufën të kullosë. Nuk duhet të çuditet njeri. Mbi asfaltin e rrugës kryesore tashmë ka mbirë një goxha bar. Miqtë tanë na rrëfejnë me radhë: "Ja, ky këtu ka qenë spitali, këtu pallati ku ka jetuar i ndjeri Agron Hazbiu që hodhi veten në erë në minierë, këtu ka qenë një pjesë e Arkivit Qendror të Shtetit, dokumentet origjinale ruheshin këtu, sepse mund të rrezikoheshin nga ndonjë "agresion imperialisto-revizionist", këtu ka jetuar për do kohë i internuar Arben Theodhosi, piktori...". Beni është një shoku ynë i vjetër. Dikush prej nesh i telefonon sakaq. "Ah, po përse nuk më thatë të vija edhe unë...". Beni kishte të drejtë, do të kishte qenë një udhërrëfyes 73


Fatos Baxhaku

i dobishëm për këto anë. Mes pallateve të rrënuara e ndjejmë se na ndjekin sy kureshtarë. Disi me ndrojtje, na afrohen një grua dhe një djalë i vogël. Është Dila dhe djali i saj Emanueli, ndër të paktat frymë të gjalla që kanë mbetur ende në qytetin i cili dikur numëronte mbi 3 mijë vetë. Dila është gruaja e një invalidi të punës. Familja prej pesë pjesëtarësh mbahet në këmbë vetëm nga një pension prej 5 mijë lekësh në muaj. Në anë të urës mbi Urakë, në të dalë të qytetit, dikush ka ndërtuar një barakë të drunjtë. Është aq e shtrembër sa që duket sikur do të bjerë në përrua nga çasti në çast. Është lokali i vetëm i qytetit, por edhe ky sot është i mbyllur. Një burrë i ri na ka dalë përpara. Zakoni i kësaj dite e do që kalimtarët të ftohen brenda, kushdo qofshin e ngado që të vijnë. Brenda pak minutash e kemi harruar atë trishtimin e shurdhët që na kishte kapluar mes rrënojave të Rrëshenit. Jemi në një shtëpi mirditore të rrethuar nga një zallamahi festive, me burra, djem të rinj, fëmijë që sillen hareshëm. Tomë Gjikola, duket më i moshuari i atij grupi të hareshëm. Ai na ve në krye të vendit, sikurse e do zakoni. Miqtë tanë na rrëfejnë se Toma është nga pasardhësit e bajraktarit të Selitës. Jeton në Laç, por familja është mbledhur për festë në shtëpinë e vjetër. Sa hap e mbyll sytë, kemi para nesh një sofër 74


Mirdita

gjigande që do të mjaftonte për të ushqyer një dasmë të tërë. "Mos u çudisni se sa shpejt u bë gati sofra. Gratë i bëjnë gati gatimet e Shelbumit që përpara. Miku nuk ka orar e kshtu duhet me qenë gati në çdo moment", mundohen të na e largojnë disi habinë tonë. Sikurse ndodh rëndom sa herë që takohen kryeqytetas e vendas, biseda shkon si vetiu te politika. "Nuk e di se me ke jeni, po unë vetë jam i majtë", e bën gati debatin Toma. Trishtohet kur i themi se nuk jemi me asnjë parti, por thjesht gazetarë që mundohemi të njohim veten dhe të tjerët me Shqipërinë, por nuk e merr për ters shakanë. "Një bajraktar i majtë! Nuk na kishte shkuar kurrë mendja", bën shaka njëri prej nesh. Bajraktari vë buzën në gaz dhe ngre një shëndet për ne: "Mirëse ju ka pru Zoti!". Ndue Gjikola ka punuar 29 vjet në minierë. Është njësoj sikur ai dhe galeritë e saj të kenë pasur jetë të përbashkët. Ka qenë nga të fundit që u nda me të. Miniera i ka mbajtur familjen, i ka rritur fëmijët, porse i ka dëmtuar rëndë shëndetin. Ndeuja vuan si shumë kolegë të tij, nga silikoza, një sëmundje e rëndë e mushkërive. Shtëpia e tij është vendosur disi më larg rrënimit të Kurbneshit, mbi një pllajë që sundon thuajse krejt zonën. Ajo është e rrethuar nga gjelbërimi. Ndueja ka dalë të na presë te shtegu që të çon në shtëpinë e tij. I mrekullohemi natyrës dhe ajrit të pastër që 75


Fatos Baxhaku

bën ditën edhe më festive. "Ju nimoftë kjo ditë", tashmë e kemi mësuar edhe ne se si urohet për Shëlbum. Ndue na prezanton edhe me nënën e tij, Nanën Davë, një grua e imët, që është mbledhur edhe më shumë nga mosha. Nana Davë na përqafon sikur të jemi djemtë e saj. Miku e shoku, në këto anë është një gjë fort e shenjtë. Biseda kalon nga rrëfimet për minierën, emra minatorësh të vjetër, drejtorë, inxhinierë, miq të përbashkët, te tregimet për histori të vjetra, me të cilat këto anë janë të stërmbushura. Shtëpia ku po rrimë është e re. Është ndërtuar vetëm në vitin 1990. Ne dinim më përpara se kulla e vjetër e Gjikolajve është prej kohësh "Monument Kulture", nga ato që duhet të mbrohen nga shteti dhe kështu marrim një shteg të ngushtë për t'u ngjitur më lart. Kulla e gurtë është ndërtuar diku andej nga 1880-a. Nga lartësia e saj shihet e gjithë zona poshtë. Kush ka pasur ndërmend ta sulmojë këtë kullë duhet ta ketë pasur me të vërtetë pisk punën. Na thonë se për ndërtimin e saj kanë punuar ustallarë bullgarë a maqedonas: "Pleqtë thonin se mjeshtrat nuk dinin asnjë fjalë shqip. Puna për ndërtimin e saj ka zgjatë 16 javë. 100 deshë, 100 sqepër, 100 napolona flori janë harxhu asokohe për të mbajtë ustallarët e punëtorët. Imagjinoni pak, vetëm kafe harxhohej 15 okë në javë, (22.5 kilogram)". Rrimë e sillemi do kohë rreth kullës. Pemët e lulëzuara, gjelbërimi i oborrit të saj, qetësia që 76


Mirdita

mbretëron kudo e bëjnë më pak të rreptë siluetën e mprehtë të kullës së Gjikolajve. Kastriot Gjikola është djali i Ndues. Ai është emigrant në Kretë, ku merret me ndërtimtari. Me të miqësohemi shumë shpejt. Kastrioti ka ardhur në shtëpi me rastin e pushimeve për Pashkët Ortodokse. Fati e desh që të mbërrinte edhe Shëlbumin. Një djalë i vogël, i shëndetshëm nuk i ndahet nga këmbët. Është Gjergji, i biri. Kur Kastrioti pat lindur, shumë vetë e pyetën Ndue Gjikolën se përse ia vuri emrin djalit Kastriot. "Ia kam vu kshtu që, kur t'bajë djalë, atëherë sipas traditës tonë, ku emri i babës bahet mbiemër, t'a qujmë Gjergj e kshtu ta ketë emrin e plotë Gjergj Kastrioti. E unë kshtu do të bahem gjyshi i Gjergj Kastriotit", u pat përgjegjë asokohe minatori. Dhe kështu ka ndodhur vërtet. Djali i lezetshëm që na sillet nëpër këmbë është vetë Gjergj Kastrioti i Gjikolës. Ne i harxhojmë ca kohë të mira duke luajtur me Gjergj Kastriotin "e ri". E kush e ka pasur ndonjëherë fatin të lozë as më shumë e as më pak, por me vetë Gjergj Kastriotin? Vonë, në të errur marrim rrugën e kthimit. Është nga ato raste kur njeriut i vjen keq të largohet. Na u duk se në atë shtëpi, poshtë Gurit Burg, kishim jetuar prej kohësh mes atyre njerëzve miqësorë e mikpritës. Poshtë, diku andej afër Prosekut hasim në një karvan të madh bagëtish. Me dhjetëra mushka dhe 77


Fatos Baxhaku

mijëra dele janë grumbulluar në anë të rrugës. Barinjtë i kanë hyrë punës për të çuar kopetë në kullotat verore lart në bjeshkë. "Ju nimoftë kjo ditë!", përshëndetemi për herë të fundit me njerëzit e maleve. Rrësheni tashmë është fare afër dhe pas tij, Tirana dhe rrëmuja e saj.

78


Mirdita

Në Spaç, në vendin e historive

Dy qen të sertë stani nuk i ndahen makinës. Janë gati të shqyejnë edhe gomat. Me të vetën kanë të drejtë. Faji është i yni. Jemi ne të panjohurit që kemi hyrë në territorin e tyre. Po rrugëtojmë ngadalë përgjatë një përroi që derdhet në Fan, nëpër një shteg të rrëpirët që lidh rrugën nacionale Rrëshen-Kukës me krahinën e Spaçit. Kjo e fundit, dikur përbënte njërin prej bajrakëve më në zë të Mirditës. E kemi kaluar Shpalin me kishën e tij plot histori dhe kemi hyrë drejt Lindjes, andej nga bëhet edhe më i afërt Mali i Mnellës, mbi 2000 metra i lartë. Për disa minuta të mira udhëtojmë bashkë me qentë që nuk rreshtin së lehuri egërsisht deri sa shfaqet figura e parë njerëzore në këtë udhëtim. Është bariu, i zoti i qenve të sertë. "Si shumë të egër i paske, mor mik", hyn në bisedë me bariun e vetmuar njëri prej nesh. "Jo mër jo, se janë t'butë", përgjigjet bariu me një buzëqeshje të ndrojtur. Vazhdojmë rrugën për më lart duke vrarë mendjen 79


Fatos Baxhaku

se si duhej të ishin qentë e stanit sikur të ishin të egër sipas konceptit të bariut. Nga poshtë, andej nga buza e përroit vazhdon të na vijë jehona e të lehurës së tyre "të butë". I kalojmë disa shtëpi të gurta në anë të rrugës. Një grua, e veshur me kostumin tipik mirditor po punon në vreshtin e saj. "A po urdhnoni mrena?", na fton menjëherë pas përshëndetjeve të para. Mikpritja tradicionale mbahet ende këtyre gërxheve të shkreta. Matanë një ure të gurtë rruga vjen e bëhet edhe më e rrëpirët. Për fat dielli i janarit edhe sot ka vendosur të shndrisë dhe makina jonë ndjehet disi më e sigurt mes kthesave të përbaltura. Vetëm tektuk, në ndonjë rrëzë, që nuk e zë dielli shndrisin disa pllanga akulli. Na bëjnë përshtypje disa gurë anës rrugës, të lyer me gëlqere dhe krejt mbi një qafë një tabelë që shënon: Kodër - Spaç, Gurth Spaç. Dikush u kujtoka për këtë rrugë të harruar mes malesh. "Ah, po ky është Zef Ndoci, ky e mirëmban vetë rrugën. Keni për ta takuar vetë. Ne po shkojmë andej nga shtëpia e tij", na shpjegon njëri prej shokëve tanë vendas. Zef Ndocin e takojmë pas pak minutash në Kodër - Spaç në fshatin e tij. Në fillim dallojmë flokët e tij krejt të bardhë dhe pastaj siluetën e tij të hollë, një mirditor i vërtetë. Është nga ata që nuk pranojnë të ikin nga vendlindja. Jeton me gruan dhe të ëmën. Fëmijët e tij sigurisht që kanë kohë që janë larguar prej këtej. 80


Mirdita

Fisi i Zefit ka një histori të gjatë. Është nga ato familje që dikur quheshin "me emër" ose më mirë, "n'za". Zefi na shoqëron një copë herë në atë që ne kemi dëshirë ta quajmë qendra e fshatit. Kulla e tij e gurtë qindravjeçare është fare afër. Disa rrënoja të gurta dallojnë në shpatin e kodrës. "Këto janë dy prej shtatë kishave që kena pasë në fshat në këtë territorin këtu rreth e rrotull, - na tregon Zefi. Tani janë vetëm rrënoja, por dikur kanë qenë kisha fort të rëndësishme. Kjo këtu asht qela e priftit". Ecim një copë herë nëpër grumbullin e shtëpive që kanë mbetur ende të banuara. Tre familje nga afër 30 që kishte fshati deri para 90-ës. Ky është bilanci i historisë më të fundit të Kodër - Spaçit. Ngjitur me kullën e lashtë të Zefit një shtëpi e ulët e gurtë na bën përshtypje. Aty shohim të hyjnë e të dalin njerëz. Njëri prej miqve tanë hyn brenda saj. "Po shkoj ti takoj pak të zotët e shtëpisë. Kanë pasur një mort", thotë ai dhe përkulet mbi portën e ulët. Mësojmë se pikërisht kjo shtëpi e gurtë në fshatin e largët është shtëpia e Aleksit, 6 - vjeçarit që u nda nga jeta para do kohësh nga një sëmundje e pashërueshme. Shumë gazeta dhe televizione kishin ndikuar në organizimin e një fushate ndihmash për të. Para Aleksit, nga e njëjta sëmundje, familjes fatkeqe i kishin vdekur edhe dy fëmijë të tjerë. Tani tymi që del nga oxhaku i ulët është nga të paktat gjëra që lëvizin në këtë shtëpi të mpirë nga dhimbja. 81


Fatos Baxhaku

I sillemi ca kohë rrotull shtëpisë së vakisë, por nuk hyjmë brenda. Më mirë t'i qëndrojmë larg vdekjes dhe lajmeve që lidhen me të. Zefi na shoqëron një copë herë nëpër ambientet e kullës së tij. "Kjo pjesë ka mbi 450 vjet që është ndërtuar, kurse kjo tjetra këtu është bërë nga stërgjyshi mbi 150 vjet më parë". Zefi nuk e fsheh krenarinë ndërsa flet për të parët e tij "n'za", porse shton hera - herës: "Unë flas more, flas e ju them ç'ka di unë prej t'parëve të mi, porse duhet me shkrujtë për të tanë se historitë tona nuk marojnë". Dhe vërtet, historia që nis e rrëfen Zef Ndoci që nga stërgjyshi e deri në ditët tona është një histori e gjatë. Në të përzihet historia e mirditorëve në Shkodër dhe e marrëdhënieve të tyre me Valiun. Histori miqësish por edhe armiqësish e gjaqesh me malësorët e Mbishkodrës, austro - hungarezë e serbë që kanë kaluar këndej në kohën e Luftës së Parë Botërore, histori që lidhen me Gjon Marka Gjonin, gjyshi i Zefit, i shkolluar jashtë, ka qenë një lloj ministri i jashtëm i Kapedanit të Mirditës, arratisje në Serbi dhe kundërshti me Mbretin Zog... Të gjitha kalojnë para syve tanë njësoj si në një film të vjetër. Zefi rrëfen ngadalë e shkoqur, njësoj sikur të fliste në kuvend të burrave. Do të na duhej një libër i tërë në dispozicion që të shkruanim për historinë e gjatë të kësaj familjeje. Stërgjyshi Ndoc Ndreca është vrarë në një pusi në 1907-ën e largët. "Në Shkodër 82


Mirdita

e quanin Ndoc Aja dhe ishte si punë shefi policie, kujtohet Zefi. Njerëz nga fisi ynë kanë shkuar e ia kanë marrë gjakun n'Lezhë. Ishte një malësor që kishte ra atje. Pastaj gjyshi ka qenë një nga mësuesit e parë në Mirditë dhe kështu ka vazhdu historia". Ndoci na shëtit në kullën e tij. Një portë e madhe hekuri mbyllej natën. Jeta në këto anë, të mbushura me pusi dhe me terre nuk ka qenë njohur për siguri. Në anë të pragut të gurtë një si punë kanali është gdhendur kush e di prej sa kohësh. "Kjo është për të kulluar vajguri nëse i vinin flakën shtëpisë", flet Zefi sikur të thotë një gjë që tashmë e dinë të gjithë. "Foli pak për babën", e ngacmon një nga miqtë tanë të zotin e kullës. "Ah, baba... Edhe kjo asht nji histori e gjatë. Baba jem, Ndue Zef Ndoci, kishte kry nji herë konviktin e Oroshit e ma vonë edhe gjimnazin e Shkodrës. Në kohën e Luftës nuk u përzi shumë me politikë, por sidoqoftë komunist nuk ishte dhe kështu qi fundi i Luftës e gjeti në një situatë të vështirë. Me që ishin miq me Ndrec Ndue Gjokën, mësuesin e njohur që ma vonë e vranë, atëherë kanë lidhë besën me sho - shojin. Kanë thanë: Nëse fitojnë nacionalistat atëherë baba do të ndihmonte Ndrecën dhe anasjelltas, nëse fitojshin komunistat atëherë Ndreca do të ndihmonte babën. Dhe vërtet, në fillim babën e majtën pak kohë në burg, por Ndreca shkoi dhe e liroi. Kështu ka vazhdu derisa laku erdhi duke u shtrënguar dhe 83


Fatos Baxhaku

atëherë Ndreca i ka thanë babës: 'Nuk kam ma se ç'ka të baj. Nja dy vite burg duhet ti bash'. Baba i shkoi dy vjet burg të randë në Beden të Kavajës. Por mikun e tij Ndrecë Ndue Gjokën e vranë dhe atëherë filloi një fushatë terrori në krejt Mirditën. Kur kanë ardhë me e kapë një të diel pashke, baba atëherë ka vendosë me ikë bashkë me nji axhën tem". Nga Spaçi në Beograd, ku mbaron studimet e larta, dhe më pas në Gjermani, ku punon për shumë kohë si ekonomist në një stacion televiziv. Ky kishte qëlluar fati i mirditorit Ndue Zef Ndoci. "Babën e kam taku për herë të parë në 1992, në Gjermani (Zefi tani ka një fotografi përpara ku i ati duket shumë herë më i ri se i biri i thinjur). Në fillim më pa me dyshim e m'tha: More bir se mos je çue prej Sigurimit? Pastaj ka ardhë ktu. Ka vdekë tani, para pak kohësh. Ishte 90 vjeç. Deri vonë ishte shumë i fortë, e ngiste vetë makinën deri në Rrëshen. Eh, histori e gjatë...". "Të gjitha këto që ju thashë nuk ka nevojë me i shkrujtë të tana. Ka edhe shumë familje të tjera mirditore që kanë shumë histori. Unë veç një kërkesë kam. Dua të ma shkruani këtë ngjarje", flet Zefi me sytë e ngulur në blloqet tona. Sigurisht që do t'ia kryejmë porosinë mirditorit në kullën e gurtë. "Historia është kjo, - nis e tregon Zefi. Nga 1966 deri në 1967, unë atëherë e kisha mbaruar ushtrinë në një repart xhenioje në Shijak, ka jetuar në atë kishën me gurë të zi që patë ktu afër një miku im i 84


Mirdita

ngushtë. Ai quhej Xhevdet Hoxha. Ishte nga Kopliku dhe e caktuan mësues këtu. Kemi qenë shokë të ngushtë. Bashkë lexonim libra të ndaluar dhe e kam ende para syve se sa keq ka jetuar këtu. Ishte varfëri e madhe asokohe. Darka e tij ishte një fetë bukë me sheqer dhe ujë. Xhevdeti kishte kryer ushtrinë në Kukës dhe i dinte shtigjet nga dilej matanë. Kështu që në 1968 u arratis në Jugosllavi dhe prej këtej kaloi në Shtetet e Bashkuara. Për shumë kohë ka qenë gazetar i "Zërit të Amerikës". Xhevdeti më ka habit vërtet. Para do kohësh vendosi të martonte vajzën që kishte lindur andej. Dasmën e bëri në Koplik dhe unë kam qenë i ftuar atje. U takuam mbas kaq e kaq vitesh. A nuk ju duket histori e bukur?". Neve sigurisht që na duket e bukur ndaj e hedhim shpejt e shpejt nëpër blloqet tanë. Nana Dilë është e ëma e Zefit të thinjur. 89 vjetët që mban mbi shpinë e kanë kërrusur ca, porse nuk i ndahet punës. "Duhet me i nimu kta t'ritë sa t'kena fuqi", thotë Nana Dilë ndërsa seç po ndreq në anë të një gardhi. "T'ritë", që janë Zefi flokëbardhë dhe e shoqja e tij, vënë buzën në gaz. "Asht ma e fortë se na të tanë", shton nusja e shtëpisë. Nana Dilë ngjitet pak nga pak në shkallët e gurta të kullës ku ka kaluar pjesën më të madhe të jetës në pritje të burrit që i kishte ikur që në 1949 dhe me sytë nga fëmijët që ia shihnin me sy të keq. Në një cep të dhomës një makinë e vjetër qepëse "Singer" është 85


Fatos Baxhaku

ende në punë. Kjo është një nga zbavitjet e përditshme të mirditores së vjetër. Çdo ditë zhurma e njohur e pedalit të makinës jehon në kullë. Makina është e vitit 1918. Vjehrri i Dilës e pat sjellë dikur nga Jugosllavia. Dila e fut vetë peun në gjilpërë. Ende kjo punë i duket lodër fëmijësh. Gjyzlykët për të janë një gjë krejt e kotë. Nga një foto e vjetër mbi kryet e saj, dy malësorë me pushkë dhe me qëndrimin tradicional të kohës së Marubit, duken sikur shohin me kuriozitet se ç'po bën ende Dila në të njëjtin vend ku ata e kishin pasë lënë. "Ah, po kta janë ma të vjetër se unë. Kanë vdekë me kohë. Kanë qenë trima e burra boll t'mirë", flet Dila ndërsa makina e vjetër e kohës së Austro-Hungarisë vazhdon të punojë me të njëjtin ritëm si këtu e afër një shekull më parë. Njësoj si e zonja edhe "Singeri" ka vendosur të mos ketë edhe aq lidhje me kohën. "Mirdita ka boll resurse turistike. Njëri prej tyre është edhe Burgu i Spaçit". Një miku ynë i vjetër mësues na e kishte përsëritur shumë herë këtë fjali gjatë gjithë udhëtimit tonë. Jo vetëm të shtyrë nga kjo por, më tepër edhe për të kryer një ritual që nxitej nga të gjitha ato ç'kishim dëgjuar a lexuar, nuk mund të rrinim pa shkuar në vendin ku kanë vuajtur me dhjetëra mijëra njerëz nga e gjithë Shqipëria. Dhe ja ku jemi. Vetëm pak minuta pasi jemi ndarë me mikpritësit tanë në Kodër-Spaç, makina nis të hyjë në një grykë të thellë drejt një 86


Mirdita

spiraleje që duket si hinkë pa fund. Dielli këtu bëhet edhe më i largët, ndërsa bimësia është një gjë që këtu duhet harruar sakaq. Përveç nesh asnjë gjallesë nuk duket se ka qejf të kalojë këndej pari. Disa shkurre të ulëta që i lëkund era e Veriut janë shumë pak për ta quajtur vend të jetueshëm. "Reparti 303",kështu quhej zyrtarisht vendi famëkeq. Tani ai është një grumbull rrënojash syshkulura, kujtim i një kohe kur njerëzit, të shndërruar në skllevër të shekullit XX, luftonin me vdekjen dhe me absurdin në këtë humbëtirë që e ndryshon ngjyrën nga e kuqja e bakërt në grinë e thellë, vetëm brenda pak minutave. Ecim një copë herë nëpër vendin që ai miku ynë e kishte quajtur një "resurs turistik". Nën këmbët tona, nëpër të njëjtën rrugë që bënte dikur karvani i të dënuarve, gurët kërcasin mbyturazi. Dëgjohet vetëm jehona e hapave tanë dhe hera - herës vërshëllima e erës që depërton mes dritareve të errëta. Një ndjesi e keqe na pushton ndërsa kujtojmë vuajtjet e njerëzve nëpër kapanonet dhe grykat tashmë të vetmuara. "Resurs turistik", a është kjo fjala e duhur që duhet përdorur për këtë vend famëkeq? Mbase, mbase… Përderisa edhe Mathauzeni në Austri konsiderohet pikë turistike. Sido që të jetë nuk është ky vendi i duhur për të njohur Mirditën. Atë të vërtetën. Largohemi nga burgu i braktisur pa e kthyer kokën pas. Dielli 87


Fatos Baxhaku

tashmë ka nisur të zbresë poshtë dhe kjo e ka nxirosur edhe më shumë këtë peizazh të trishtë. Teksa rrugëtonim në mëngjes për në Kodër - Spaç na kishin bërë përshtypje disa pika të bardha që dukeshin larg në bregun tjetër të lumit. Nga pika më pas ato u shndërruan në njolla, e kur ishim më afër akoma, u kthyen në disa shtëpiza të vogla, të bardha. Janë shenjat e para të shpresës, kapanonet e punëtorëve e specialistëve turq që do të merren me ndërtimin e rrugës së re që lidh Kosovën me pjesën tjetër të Shqipërisë. Pikërisht në këtë grykë do të kalojë një pjesë e kësaj rruge shumë të rëndësishme. Në peizazhin gri të këtushëm ato "pikat" e bardha duken vërtet të gëzueshme. Disa ekskavatorë të rëndë vazhdojnë të punojnë në kampin e ri anës lumit. Rrepsi është një qytezë që kishte nisur të mpakej. Në sheshin e tij ku ndalojmë për pak kohë ende janë të dallueshme shenjat e braktisjes. Njësoj si në burgun me të cilin porsa jemi ndarë, edhe këtu ato dritaret e errëta, shenja të sigurta të braktisjes, na vrasin sytë. Porse disa fëmijë që luajnë në qendër seç na bashkohen mirë me ato njollat e bardha që na kishin kthyer disi qetësinë. Të veshur njësoj si të gjithë fëmijët e cilitdo qytet në Shqipëri, fëmijët e Rrepsit, pasi kalojnë atë habinë e parë që të krijojnë të porsaardhurit me aparate fotografikë, miqësohen shpejt me ne. 88


Mirdita

"Xhaxhi, edhe ju me rrugën merreni?". Një vajzë e vogël fort e këndshme na zë për dore. I themi që nganjëherë merremi edhe me rrugët, porse nuk i bëjmë ato, vetëm sa i kalojmë. Vajza tund kokën mendueshëm. Përgjigja jonë me sa duket nuk e kënaqi. Ne nuk qenkemi nga ata të cilët do ti japin punë babit. Në qendër takojmë Pjetrin, një veteran të industrisë së bakrit. "Rruga e re" është sërish fjala që do përsëritet sa e sa herë në bisedën e shkurtër mes nesh dhe njeriut të nderuar të Rrepsit. Tashmë është bërë thuajse natë. Marrim rrugën e kthimit. Ata fëmijët e hareshëm nuk janë më në qendër. Vetëm disa të rinj përtypin fara në anë të një trotuari. Vetëm pak minuta në të dalë të Rrepsit shohim një grumbull njerëzish. Diçka ka ngjarë me siguri. Poshtë, ndonja 30 a 40 metra dallojmë një makinë me targa të Shkodrës. Shkodrani, që ka shitur peshk në Rreps, ka rrëshqitur poshtë. Për fat të mirë askush nuk është dëmtuar. Një ekskavator i firmës turke ka shpejtuar të ndihmojë makinën e aksidentuar. Rruga e re, ende pa u ndërtuar e ka sjellë të mirën e parë. Makina e bardhë tërhiqet shpejt e shpejt nga gropa nga ku kishte rënë, ndërsa fytyrat e të gjithë kureshtarëve bëhen edhe më të qeshura.

89


Fatos Baxhaku

90


Mirdita

Varfëri dhe shpresë në anë të rrugës së madhe

"Hej, paska ardhë turku e po na xjerr n'fotografi", një djalosh i shkathët vrapon të ftojë shokët e tij të shpërndarë në një shesh të vogël në hyrje të shkollës së Rrepsit. "Turku" në këto anë të Mirditës, nuk e ka më atë kuptimin që kishte para do shekujsh, kur "turku" ishte ekspedita ndëshkimore, çarmatimi, taksat, shërbimi i detyruar ushtarak. "Turku" në Rreps, qendër e Komunës së Oroshit, është tani fija e shpresës që i mban ende në jetë këto zona. Pjesa më e madhe e specialistëve dhe punëtorëve të firmës "Bechtel", që po ndërton rrugën e re Durrës Kalimaç, janë turq. Djali i vogël e ka ngatërruar njërin prej nesh, mustaqet e të cilit kanë nisur të varen rëndë-rëndë, me një punëtor turk. Një vend pa tokë, - "kurrnji farë pemet", ka shkruar për këto anë një ish-i burgosur i shquar, - i dënuar të mbetej jashtë rrugëve që e lidhin me pjesën tjetër të Shqipërisë, Rrepsi u pat mbajtur gjallë vetëm nga një industri, ajo e bakrit. Në fillim miniera, dhe 91


Fatos Baxhaku

më pas uzina e pasurimit, i dhanë udhë edhe lindjes së një qyteze, e cila u popullua me punëtorë të ardhur nga e gjithë Mirdita, dhe me specialist nga krejt vendi. Nga një kodër e zhveshur, - Rreps do të thotë vend i rrjepur, - vendi u shndërrua në pak vjet në një vend ku zhurmonte jeta. Minatorë, mekanikë, gjeologë, policë, gardianë të burgut, të gjithë silleshin vërdallë në këto pak metra katrorë që përbëjnë Rrepsin. Pastaj, andej nga fillimi viteve '90, miniera dhe fabrika u mbyllën. Qyteza e humbi arsyen e ekzistencës së saj dhe në muzgun e ditës, qyteza i ngjante një vendi - fantazëm, ku njerëzit silleshin kot, pa arsye, në pritje të kush e di se çfarë shenje hyjnore. Vetëm klubet ishin plot. Ishin vendet ku burrat e vendit mund ta hiqnin për disa kohë mendjen nga hallet që u kishin lidhur këmbët fort. Tani Rrepsi është vendi më i afërt me kantieret e Urës së Madhe. Shumë gra e burra janë punësuar në to. A thua ka ardhur koha të shpëtojë nga laku i varfërisë? Është mëngjes herët dhe shoferi ynë bëhet edhe më i kujdesshëm se sa është zakonisht. Me sytë e picërruar fort e nget makinën pa folur asnjë fjalë. Sapo kalojmë Urën e Matit, një mjegull e dendur e rrethon krejt zonën. Mezi e shikojmë trasenë e lodhur që lidh vendin me Mirditën, Pukën, Kukësin, Kosovën… E kalojmë shpejt Rubikun ende të përgjumur. Vetëm ndonjë grua me kostumin 92


Mirdita

tradicional mirditor ka dalë që herët. Si në tym dallojmë dritën e ndezur të ndonjë lokali apo dyqanke. Pak nga pak Mirdita ka nisur të zgjohet. Edhe Rrëshenin e gjejmë krejt të bardhë. Mjegulla e ka lagur krejt qytetin. Është vetëm fundi i tetorit, porse atmosfera që na rrethon, na bën të besojmë se jemi diku andej nga zemra e dimrit. Një takim me miqtë e vjetër mirditorë është një ndalesë e detyruar. Në qendër të qytetit çmallemi do kohë me ta, teksa rrufisim kafen tradicionale të mëngjesit. Njëri prej tyre Bardhok Gjikola. Ai pranon me dëshirë të vijë me ne më larg, në rrugën drejt Rrepsit. Mjegulla nis të davaritet teksa dielli ngrihet gjithnjë e më lart. Tashti kemi nisur të udhëtojmë në Mirditën e vërtetë. Në vendin me kreshta të larta, me dheun e kuq ku rriten vetëm dushkajat, me tufat e dhive që u ngatërrohen makinave ndër kthesa, me gratë e veshura me të zeza që shpejtojnë kush e di se për ku. Në anë të një shkëmbi na bëjnë përshtypje disa foto të rinjsh. "Eh, - merr frymë thellë miku ynë, - ktu janë vra shumë të rinj. Ishin aksionista, po shkoshin në aksion në hekurudhë. Vijshin prej Tropoje". Ky vend ka edhe përmasën e vet tragjike. Jo vetëm në të shkuarën e largët, por edhe në 50 vitet e fundit. Mbërrijmë në Shpal. Sheshi para kishës së tij është i mbushur plot histori. Këtu ka qenë dikur qendra më e rëndësishme e lokalitetit. Këtu 93


Fatos Baxhaku

mblidheshin burrat në Kuvend, këtu janë pushkatuar disa prej burrave më në zë të Mirditës, këtu varroseshin të burgosurit e vdekur në minierën e Spaçit, këtu… Rrimë një copë herë në oborrin e kishës së Shpalit, duke kujtuar copëra historish tragjike të cilat miqtë tanë na i kanë treguar vite më parë. Këtu kthen rruga që të çon në Spaç e në Rreps dhe në kantieret e Rrugës së Madhe. Shenja e parë e punimeve është një tjetër "mjegull". Nuk është më ajo që na ka shoqëruar në orët e para të mëngjesit, është një tjetër mjegull: është reja e pluhurit që lenë pas kamionët e rëndë. Njësoj sikur ta ndjejnë veten të vetëdijshëm për peshën e tyre, ata kalojnë fare indiferentë në krah të kullave të vjetra, kalimtarëve, historive. Vetëm pak minuta udhëtim dhe dallojmë në horizont pallatet me tulla të bardha të Rrepsit. Poshtë tyre gjarpëron traseja e re. Të mësuar me shtigjet që kemi hasur kohë më parë këtyre anëve, traseja na duket edhe më e gjerë dhe më madhështore se sa mund të jetë realisht. Disa ura këmbëmëdha tashmë kanë përfunduar. Mbi to udhëtojnë edhe kamionët e rëndë. Në qendër të Rrepsit, një furgon me targa të Lezhës mban frena të forta. Rreth tij mblidhen sakaq një tufë me njerëz, shumica burra e gra në moshë të thyer. Ka mbërritur peshku nga Shëngjini. Pastaj njerëzia shpërndahen dhe në sheshin qendror 94


Mirdita

sundon përsëri heshtja. Vetëm ca më tej, afër shkollës dëgjohet hareja e nxënësve që po shijojnë pushimin e madh. Sikur të mos ishin ata, Rrepsi i këtyre ditëve do të ishte një qytet fare i heshtur. Edhe në kafenetë e qytetit, dikur të stërmbushura sundon heshtja. Burrat kanë nisur punë nëpër kantiere. "Turku", sikurse i thonë ata çdo gjëje që lidhet me Rrugën e Madhe, ka nisur ta mbajë këtë qytet gjallë. Në njërën prej kafeneve gjysmë të zbrazura njihemi me Llesh Bardhin, 74 vjeç, ishkryeplak. Lleshi është nga Shpali i afërt. E gjithë jeta e tij ka shkuar nëpër miniera. Në fillim ka nisur punë në Rubik, mandej në Kurbnesh e në vitin 1963 ka ardhur në Spaç, asokohe minierë e porsahapur. Në 1985-ën ka dalë në pesion. Tetë vjet pas tij ka "dalë në pension" edhe vetë miniera. Dy vajza të Lleshit punojnë ndër kantiere. "Kjo rrugë ka qenë shpëtimi ynë. Të kish me pas vazhdu ndryshe, tash do të ishim në një vend krejt të braktisun", thotë Lleshi duke u kujdesur nëse i shkruajmë ose jo saktë fjalët e tij. Bashkë me minatorin e vjetër bëjmë një shëtitje nëpër Rrpes. Përballë me zyrat e komunës "Orosh", na bën përshtypje një pallat i madh, i braktisur. "Ktu ka qenë fjetorja e minatorve dhe puntorve, - na thotë Lleshi, - tash ka metë sikurse e shihni vetë, po ndoshta shpejt do të bajmë ndonjë gja". Pastaj ca më tutje shikojmë teksa vërtiten disa bluza të 95


Fatos Baxhaku

bardha. "Ah, kjo godina që shihni këtu është spitali i qytetit, vazhdon Lleshi, - kjo ka qenë e para godinë që është ndërtuar në kte vend. U ndërtu për të strehu specialistët kinezë. Kur unë kam ardhë ktu, ka qenë krejt pyll e ahishte. Pastaj kanë nisë tu u ndërtu pallatet, derisa popullsia arriti në 3 mijë banorë". Leshi na prezanton më një shokun e tij. Është Ndue Gjon Marku. Ky ka punuar më shumë në sipërfaqe, në Uzinën e Pasurimit të Bakrit. Edhe Ndue na i përsërit shpresat që banorët e këtyre pallateve të varfër, ushqejnë nga rruga. "Ka ardhë bash e n'kohën e duhun", na thotë me bindje. Shëtitja në Rreps mbaron brenda pak minutash. Është njësoj si të shëtisësh në një lagje të varfër periferike të Tiranës. Të njëjtat rrobe të nderura, që duket se janë blerë "te gabi", të njëjtët ballkone gjysmë të rrjepur, të njëjtat apartamente të braktisur, të njëjta figura njerëzore që vërtiten gjysmëkot në pritje që të shkojë edhe një ditë. Vetëm e zeza e grave mirditore është krejt ndryshe. Më e thellë dhe më e vuajtur se ajo e anëve tona. Kështu që muhabeti shkon vetiu te varfëria e këtyre anëve. Miqtë tanë zihen ngushtë. Pasi gëlltiten një herë, rrinë e mendohen më pas pa folur. Çfarë ka ndodhur? Nuk paska të varfër në Rreps? Shumë shpejt e kuptojmë merakun e tyre. Mirditori nuk e ka zakon t'ua rrëfejë të tjerëve varfërinë e tij, apo atë të fqinjëve. Vendosim që të trokasim vetë në ndonjë shtëpi të 96


Mirdita

varfër. Miqtë tanë ndjehen të lehtësuar. Lleshi na tregon me krenari një numër pemësh që ka mbjellë vetë në anë të rrugës. "Kto pemë janë mbjellë me iniciativë të komunës. Pastaj janë shtru rrugët edhe me ndihmën e firmës. Tash nuk na shkel kama n'baltë. A jena apo nuk jena tu ndryshu?". Pemët e reja të Lleshit sigurisht që janë një ogur i mbarë. Poshtë, në këmbët e fushës së Rrepsit vazhdohet të punohet. Kanë mbërritur orët e para të drekës. Gjatë shëtitjes sonë të shkurtër dikush na pat thënë se Frani, ish-saldator në uzinë, ishte ndër më të varfrit e krejt qytezës. Sipas zakonit trokasim në shtëpinë e Franit duke lëshuar atë thirrjen e vjetër: "O i zoti i shpis". Pas një heshtjeje të gjatë, dhe pasi kemi trokitur disa herë mbi derën prej llamarine, më në fund dëgjojmë një zë të ngjirur burri: "Kush a n'derë?". Në fillim mundohemi ti shpjegojmë që nga matanë derës Franit se kush jemi e përse duam ta takojmë. I përsërisim disa herë se ne duam të takojmë familje të varfra, me qëllim që t'i kuptojmë sa më mirë e më nga afër hallet e tyre. Pas pak minutash bisedë që nga matanë derës, më në fund porta metalike hapet me një kërcëllimë të rëndë. Një burrë, jo shumë i vjetër, prej kohësh i parruar na sheh me inat: "E mora vesh se kush jeni, po tash a po krisni b… e me m'lanë rahat!". Kur jemi jashtë e vrasim mendjen ca më gjatë. A mos vallë Frani ka të 97


Fatos Baxhaku

drejtë që të na shohë vëngër? Mos vallë varfëria është një turp që duhet fshehur nga sytë e të tjerëve? Pyetje e ngatërruar... Në një pallat tjetër trokasim sërish, kësaj here edhe me më shumë ndrojtje. Dera hapet shumë shpejt, porse hapet vetëm deri në gjysmë. Një sy gruaje dhe një gjysmëportret na shikon me dyshim që matanë pragut. Pastaj dëgjohet një gjysmë zëri: "Urdhnoni mrenë, po me m'falë se e kam shpinë pak rrëmujë". "Pak rrëmujë" është shprehje shumë delikate për një shtëpi si ajo e Dile Legisit, 44vjeçare, nënë e vetmuar e tre fëmijëve. Një shtrat i madh i vjetër, një bufe nga ato të para tridhjetë viteve, një sobë e vjetër dhe kaq. Kjo është shtëpia e Diles. As televizor, as telefon, asgjë që ta lidhë këtë strehë të harruar të Rrepsit me pjesën tjetër të botës. Dila vuan nga një sëmundje e rëndë e tiroideve, i shoqi i ka vdekur shtatë vjet më parë, tre fëmijët e saj janë shpërndarë nëpër jetimore, në qytet të ndryshme të Shqipërisë. E vetmja ndihmë e mundshme, mund t'i vijë nga vëllezërit në Pukë, por edhe ata kanë hallet e tyre… Vonë, në të ngrysur, marrim rrugën e kthimit. Poshtë mbi Rrugën e Madhe vazhdojnë punimet. Rrugës, dëgjojmë nga radio e makinës se diku në Spanjë janë ndarë disa çmime shumë të rëndësishme. Betancourt, politikania e liruar së fundmi nga robëria në Kolumbi, ka lëshuar një 98


Mirdita

apel. "Nga bota jonë, ku nuk mungon asgjë, duhet të zgjasim dorën drejt atyre që i'u mungon gjithçka", ka thënë ajo. Dhe vërtet cila mund të jetë kjo dorë e zgjatur nga njëra botë te tjetra? Këtë pyetje sërish e konsiderojmë si të vështirë dhe përqendrohemi te rruga, e cila kësaj here është krejtësisht e pastruar nga mjegulla.

99


Fatos Baxhaku

100


Mirdita

Ndërfana, në zemër të Arbrit

Mirditën e ka përqafuar pranvera. E bardha e luleve të kumbullës përzihet fort me të kuqen e dushqeve dhe të dheut të këtyre anëve. Pas një shiu të beftë mëngjesor ajri është bërë edhe më i ngrohtë dhe njerëzia ka nisur të lehtësojë veshjen. Qëndrojmë pak në Rrëshen dhe marrim udhën për më në Veri. Jemi nisur drejt krahinës së Ndërfanës, drejt territoreve që shtrihen mes dy lumenjve më të rëndësishëm të Mirditës, Fanit të Madh dhe Fanit të Vogël. Ndërfana nuk është larg Rrëshenit. Tokat e saj nisin që në të dalë të qytetit, te Ura e Fanit, aty ku dy lumenjtë takohen pas një rrugëtimi të gjatë. Që këndej e deri nja tetë kilometra më në Veri, përgjatë rrugës Rrëshen-Kukës, jemi miq të “nërfanasve”, që bëjnë pjesë tradicionalisht në (Për këtë reportazh u përdorën materiale nga Theodor Ippen, Shqipëria e Vjetër, përkthyen Gjerak Karaiskaj, Ardian Klosi, K&B, Tiranë 2002; Aleksandër Meksi, Arkitektura e Kishave të Shqipërisë , shekujt VII-XV, Uegen, Tiranë 2004, Ndue Dedaj, Toka e Katedraleve, Tiranë 2006; Gjon Marku, Ndërfana, Tiranë 2008).

101


Fatos Baxhaku

bajrakun e Kuzhnenit. I përshkojmë shpejt dhe gati pa e kuptuar ato pak kilometra rrugë. Më shumë se po udhëtojmë në histori bëhemi dëshmitarë të një krahine-kantier. Rruga e re e Kosovës kalon vetëm pak metra në të djathtën tonë. Makina të rënda dhe punëtorë që lëvizin pa pushim mbi xhadenë gjigande janë gjëja që na bie më tepër në sy. Kur mbërrijmë në majë të një kodre në Gziq, fshati i sotëm më i rëndësishëm i Ndërfanës, i gëzohemi edhe ne pranverës që më në fund vendosi të vijë për fare. Çdo gjë duket e paqtë dhe e butë: pemët e lulëzuara, delet që kullosin pa u trazuar mbi barin krejt të gjelbër, ajri, që është pastruar edhe më nga shiu i para pak minutave… E megjithatë e ndjejmë se qetësia është disi e tepruar. Ka diçka që nuk shkon sot në Ndërfanën e ngrohur nga pranvera, një gjë që fshihet në portretet serioze të kalimtarëve, në zërin e ulët të bisedave, në portat e mbyllura të shtëpive, në trishtimin e grave… Më vonë do të mësojmë se në fshat ka një mort. Dhe morti këtyre anëve respektohet po aq sa edhe vetë jeta. Gjon Marku është “i nërfanas”. Ai është i apasionuar pas Mirditës dhe pas fshatit të tij, autor i tetë librave. Gjoni, vetë i njëmbëdhjeti fëmijë, në fillim bën me dorë andej nga është shtëpia e tij prindërore. “Atje poshtë – thotë – n’anë t’lumit asht shpia e fëminisë time. Atje kam nanën, shkoj sa ma shpesh që të mundem”. Pastaj nxjerr librin që ka 102


Mirdita

shkruar mbi krahinën e tij. Prej këtij libri të ngjeshur me plot të dhëna do të mësojmë historinë e njërës prej krahinave më të vjetra të Mirditës. Ndërfana (fshatrat e sotëm Gziq, Ndërfanë, Ndërfushaz) ka marrë disa emra gjatë historisë së saj të gjatë: Derfantena, Trifantina, Interfandia e madje edhe Elefantia. Me Gjonin diskutojmë gjatë, se si Lleshi i Zi, i famshëm ndër kapedanët e Mirditës, ndërtoi një kanal vaditës që në të herët të shekullit XIX-të, se si ka ardhur duke u pakësuar popullsia, se si kanë qenë dikur kishat e vjetra. Gjoni flet gjatë dhe me pasion, ashtu si mund të flasë një njeri për vendlindjen e tij. Derisa vimë në pikën më delikate, në një mbishkrim që e ka bërë Gziqin dhe Ndërfanën një nga krahinat më të rëndësishme të mesjetës, deri diku vetë zemrën e Arbrit. Në qendër të Ndërfanës, në Gziq, në traun e mermertë që mbante portën e qelës, konsulli austrohungarez në Shkodër Theodor Ippen pat zbuluar një mbishkrim në latinisht dhe fare pranë tij një stemë kalorsiake që paraqiste një shqiponjë në profil. Në 1901 Ippeni u mjaftua vetëm ta vizatojë mbishkrimin dhe të na paraqesë një rrëfenjë që ia thanë të moçmit e Gziqit sipas së cilës, në afërsi të vendit ku ishte kisha ka ekzistuar një abaci e madhe e cila më pas u shemb nga një Vali i Rumelisë si shenjë hakmarrjeje ndaj mirditorëve që nuk kishin pranuar ti nënshtroheshin. Studiuesit e mëpasëm 103


Fatos Baxhaku

panë te ky mbishkrim një shenjë të rëndësishme. Prej kohësh ishte bërë e ditur ekzistenca e një abacie bendiktine në Ndërfanë. Mirdita në fakt është lidhur që herët me benediktinët. Këta ndërtuan tre abaci të fuqishme në tre pika të rëndësishme të saj: në Orosh, në Rubik dhe në Ndërfanë (ka shumë gjasë që në shekullin e VII-të). Asokohe abacia e Ndërfanës i kushtohej Shna Prendës. Kisha ku u gjet mbishkrimi i fragmentuar kishte kohë që i kishte kaluar Shën Mërisë. Në fillim Shuteriqi e Tirtja dhe më pas Koço Zheku i hynë punës për të mbledhur në një mbishkrimin e Ndërfanës. Zheku arriti t’i bëjë bashkë të tetë copat e arkitraut të mermertë, që arriti kështu në 1.6 metra gjatësi. Ja përmbajtja e tij në shqip sipas Zhekut. Mbishkrimi nuk ka asnjë presje dhe pikë. Kështu ishte zakoni i kohës.: “I shkëlqyeshmi legat tribun Antoni i të përndriturit Gjergj me shpenzimet private të lënë me kusht e ndërtoi të poshtëshënuarin tempull të çliruar nga detyrimet e paprekshme të pajtores Shna Premte të Ndërfanës në Mysjen e Epër me gjithë qejf ia blatoi kombit të denjë atyre që gëzojnë beneficet e tij dhe sipas testamentit të Dhimitrit ua dorëzoi gjykatësve të cilëve iu shtoftë nderi ashtu edhe ia blatoi nipit sepse kështu ai premton në testament dmth vasalit Progon protosevast pasi mblodhi kolektivin e kësaj bazilike të Zotit e gjykoi se ishte nevoja të bëheshin të gjitha gjërat. Kujtoje o Zot shëbëtorin tënd dmth abatin”. 104


Mirdita

Mbishkrimi u datua në vitet 1190-1216, bash në kohën kur arbërit e këtyre anëve nisën të ngrinin formacionet e para të brishta shtetërore. Dy princërit që përmenden në mbishkrim, Dhimitri dhe Progoni, ka shumë gjasë që të jenë nga ata paraardhësit e familjeve të mëdha që çuan më pas në dinastinë e Dukagjinëve e cila sundoi në këto anë për disa shekuj. Shumë studiues mendojnë se shqiponja e gurtë, e gjetur në Gziq është stema e Dukagjinëve, porse sikurse ndodh rëndom, e vërteta e atyre kohëve të mjegulluara nuk është fort e lehtë të gjendet. Alekandër Meksi, që i kushtoi një pjesë të mirë të punës së tij studimit të kishave të vjetra të Mesjetës së Hershme, mendon se abacia e Gziqit (Ndërfanës) bënte pjesë në dioqezën e Arbrit, e cila mbulonte pak a shumë territoret e Mirditës së sotme, qendra e së cilës ishte abacia e Oroshit, meqenëse kjo ishte e vetmja abaci mitrale, ç’ka do të thotë abati i saj ishte i barasvlefshëm me një ipeshkv. Askush nuk i mban mend më emrat e abatëve që drejtuan manastirin tashmë të zhdukur. Vetëm në shekullin e XV-të përmendet një Pal të cilit Papa i kishte dhënë të drejtë ta përfaqësonte deri në Bosnje e Greqi. Nuk dimë asgjë më shumë për këta kalorës fetarë njëherazi priftërinj, diplomatë, ushtarakë, mësues dhe zotërinj feudalë. Ne vetëm mund t’i përfytyrojmë të rrethuar brenda mureve të fortesës 105


Fatos Baxhaku

së tyre mes dy lumenjve duke iu lutur Shna Prendës që t’i shpëtonte nga sulmet e osmanëve, që po i afroheshin portave të tyre. Na majë të një kodre jo shumë larg rrugës nacionale lartësohet Kisha e Shën Mërisë së Gziqit. Gjoni na tregon vendin se ku ka qenë abacia e vjetër. Një grumbull varresh dhe disa dele që kullosin qetësisht në troje të kishës nuk na kujtojnë asgjë nga e kaluara, porse Gjoni na thotë se vazhdimisht, sa herë që hapet ndonjë varr i ri, dalin në dritë copa të vjetra qeramike. Kisha e Gziqit ka ardhur duke u tkurrur. Nga një abaci e lavdishme u shndërrua në një famulli të mjerë. Një relator i kishës, Zmajeviçi, e gjen në shekullin e XVIII-të thuajse të rrënuar. Ajo mbulonte vetëm tre fshatra Ndërfanën, Gziqin dhe Munegën me 22 shtëpi ku strehoheshin 185 banorë. “Kisha e Zojës – shkruan Zmajeviçi – ka dimensione 75 pëllëmbë e gjatë dhe 28.5 pëllëmbë e gjerë, e mbuluar dhe me një pjesë të çatisë të rënë, është në gjendje kritike. Posedon ara, livadhe dhe vreshta, por arat janë të papunuara se një pjesë e madhe nuk janë pjellore… Qela është afër kishës, por mbledh pak nga detyrimet për shkak të varfërisë së madhe të banorëve”. Kisha është rindërtuar disa herë. Mbi ballin e portës së saj lexojmë të gdhendur në gur: ADMCMXXXII. Kjo do të thotë se njëri prej rindërtimeve ka nisur në 1932. Gjoni na tregon se 106


Mirdita

si gjatë një beteje të ashpër, gjatë tetorit të 1944, kisha ishte djegur në një pjesë të mirë tësaj. Një predhë kishte shpërthyer mbi murin e saj perëndimor. Së fundmi Kisha e Zojës së Gziqit është rindërtuar në 1995. Na bën përshtypje një këmbana e vogël e lidhur në njërën prej shtyllave të tensionit të lartë. “Edhe këto kanë histori – na thotë Gjoni – ndonjë u ruajt nga fshatarët në fshehtësi në kohët më të vështira të sundimit të ateizmit. Ndonjë tjetër u pat përdorë si çangë për të dhënë kushtrimin”. Këmbana e vogël mban datën 1900. E lidhur në një shtyllë tensioni ajo shikon që nga lartësia e kodrës së Zojës punimet që vazhdojnë poshtë në fushë. Njëri prej nesh kërkon ta tundë. Gjoni shpejton menjëherë: Nuk asht mirë! Poshtë në fshat ka nji mort. Ja ku kaluam nga historitë e vjetra te morti i sotëm. Kemi zbritur në rrugën nacionale. Grupe-grupe, krejt të heshtur, me fytyrë të vrarë, “nërfanasit” i afrohen shtëpisë ku ka ra morti. Një djalë 27 vjeçar ka humbur jetën në Greqi në një aksident me motorr. Lagja Kalanjane, ku është shtëpia në fatkeqësi, është e stërmbushur nga njerëzit dhe makinat. Në këto anë e kanë zakon që t’i qëndrojnë njëri-tjetrit pranë në raste fatkeqësish. Do të donim të takonim ndonjë të moshuar që të na fliste më shumë për Ndërfanën dhe historitë e saj të shumta, porse duket se nuk kemi gjetur ditën e duhur. Këtu 107


Fatos Baxhaku

gjithshka është mpirë. Askujt nuk i shkon mendja të flasë për gjëra të së shkuarës me arkivolin e djaloshit ende të pakallur. E bëjmë një xhiro në periferi të fshatit, mbase ndonjë i moshuar i pamundur nuk ka dalë të shkojë në ceremoninë mortore. Më kot, të gjitha trokitjet dalin pa sukses. Një vajzë e vogël është ulur në një stol në anë të rrugës. Mësimi ka mbaruar dhe vogëlushja tani pret që të vinë ta marrin. Ajo na sheh me kërshëri. Me siguri ka menduar: Po këto xhaxhat përse nuk kanë shku atje ku janë mbledhë t’gjithë? E ndjemë veten ligsht në fshatin e mbërthyer nga zija dhe kështu vendosim që të bëjmë një shëtitje në lagjet e jashtme. Gjoni na thotë se në këto anë në tetorin e 1944 është zhvilluar një betejë e ashpër me gjermanët. 22 partizanë, 13 fshatarë dhe gjysma e shtëpive të Gziqit të djegura, ky ka qenë bilanci i luftimeve që kanë vazhduar gati një javë nga 20 deri në 26 tetor të 1944. Duket se gjithshka ka nisur me kalimin e Divizionit të II në Veri. Në këto anë kalon një nga rrugët më të rëndësishme të krejt rajonit, ajo që lidh Kosovën me Adriatikun. Gjermanët ishin të interesuar që ta mbanin nën zotërim këtë rrugëkalim që do t’u shërbente trupave të tyre të tërhiqeshin me sa më pak humbje drejt Kosovës. Kështu ka plasur lufta e ashpër. Në fillim është bombarduar qela e Kishës së Zojës ku ishte mbledhur shtabi i partizanëve dhe në ditët në vijim 108


Mirdita

kanë vazhduar luftimet mes dy palëve për zotërimin e rrugës. Një autoblindë gjermane që bie në një minë shpërthen zemërimin e njohur të gjermanëve, që nisin të djegin shtëpitë rreth e rrotull. Kjo histori ka vazhduar për ditë me radhë deri sa gjermanët janë tërhequr drejt Urës së Matit. Historia kishte ndodhur dhe mirditorët kishin shtuar listën e dëhmorëve të tyre të Luftës. Tani e kemi larguar disi atë shijen e hidhur që na kishte lënë fshati i mbërthyer nga zija dhe ndjehemi më mirë. Ecim për do kohë përmes disa gardheve të këndshëm në anë të disa shtëpive, që kanë nisur të rrethohen nga gjelbërimi i porsambërritur. Një e moshuar, tipike mirditore, bën zakonin e vendit, na fton brenda. “Burri e djali nuk janë. Kanë shku atje poshtë n’mort, se e kane pasë kushri ate djalin e shkretë – na thotë nana e mirë – po ju urdhnoni mrenë nuk e kena zakon me e lanë mikun jashtë”. Mësojmë rastësisht se jemi bash e në njërën prej shtëpive që janë djegur në tetorin e 1944. Katër vetë nga kjo shtëpi kanë humbur jetën gjatë raprezaljeve të gjermanëve dhe vetë i shoqi i nënës mezi ka shpëtuar. Një kunatë e mikpritëses tonë që ishte më e rritur asokohe se të tjerët, nuk e morri veten kurrë nga shoku i skenave të përgjakshme që pa në ato ditë tetori. Pa të zotin e shtëpisë nuk mund të rrimë më gjatë në shtëpinë mirditore. E rrufisim me të shpejtë në oborr kafen e zakonit dhe bëjmë 109


Fatos Baxhaku

të shkojmë tutje. Te dera na përcjell nipi i plakës. Ka një emër tipik gjerman. 62 vjet më parë gjemanët kishin dashur ti vrasin gjyshin. A nuk është kjo shenjë se mirditorët nuk mbajnë inat? Poshtë na rrugë na krah të një shtylle të tensionit të lartë një lapidar – apo më mirë me thanë një strukturë e çuditshme që pretendon të jetë e tillë – u kujton udhëtarëve masakrën që vazhdoi për një javë rjesht në një vjeshtë tashmë të largët.

110


Mirdita

Histori nga qyteti në va

Drini është fryrë ca frikshëm nga shirat e rreptë që kanë përfshirë Veriun në këto ditë shkurti. Që poshtë këmbëve të Urës së Bahçallakët dëgjojmë një si hungërimë të mbytur. Vjen nga vorbullat Drinit, lumit më të madh të Shqipërisë. Ne vazhdojmë të ecim përgjatë rrugës nacionale Shkodër-Tiranë, derisa brenda pak minutash kemi arritur në një kthesë. Tabelat shënojnë: Vau i Dejës, Pukë, Kosovë. Kemi hyrë tashmë në një zonë të mbushur me histori. Disa i thonë Fusha e Nënshkodrës disa Zadrima e Sipërme, por për ne kjo gjë nuk ka edhe aq fort rëndësi. Në Mjedë ndalojmë në shkollën në qendër të fshatit. Drejtori i saj Hasan Meti, është një miku ynë i kahershëm. Drejtori do të na shoqërojë në zonën që e njeh më mirë se çdo gjë tjetër, atë të krejt jetës së tij, mes Mjedës dhe Vaut të Dejës. Sikurse na e do puna e bëjmë një shëtitje nëpër Mjedë, një fshat i madhe e i shtrirë në një hapsirë të madhe nga bregu i Drinit dhe deri në fushë, atje 111


Fatos Baxhaku

ku ndodhet njëri prej stacioneve hekurudhorë më të mëdhenj të krejt vendit. Duket sheshit që është një fshat i begatë me njerëz punëtorë. Në rrugë ecin paralelisht karrot me kuaj dhe kamionët e rëndë. Hera-herës kalojnë edhe vetura luksoze. Na bëjnë përshtypje një grup punëtorësh që punojnë mbi një kanal gjigand kullues. Uji në këto anë ka qenë burim i pashtershëm i jetës, por edhe i shumë andrallave. Pikërisht në anë të kanalit takojmë Ramë Hasbegajn, që ka dalë të shëtisë bashkë me mbesën e tij të vogël. Axha Ramë, sikurse e thërrasin të gjithë, është nga ata burra që vazhdojnë ta presin mikun me nderime e durim, njësoj si qëmoti. Ai i përket njërës prej familjeve më të vjetra të Mjedës, asaj të bajraktarit. "Po tash s'ka ma bajraktarë si ka kenë dikur. Tash puna asht me ligje të shtetit, por njerëzit vijnë e më takojë dhe më kërkojën këshilla për ndonjë punë a ndonjë tjetër. Falemnderit prej tyne", flet ai me modesti kur bie fjala për historinë e familjes. Familja e Axhës Ramë ka një histori të trazuar. Hasan Isufi, komandanti i xhandarmërisë së Shkodrës në kohë të gjermnavë, që ishte nga Mjeda, ishte një kushëriri i tyre i afërt. Kjo do t'i kushtonte shumë familjes Hasbegaj. "Fati jonë u vendos, kur gjyshi jem, bajraktari i ksaj zone u burgos që me hymjen e komunizmit. Ka ba fiks nji vjet burg. Pas ksaj na kanë qujt, deri me ardhjen e demokracisë, kulakë. Unë e gruja, por edhe gjashtë 112


Mirdita

fëmijët tanë, kemi hekë keq. Kemi punu gjithë jetën në punë t'randa, në bujqësi. Për të drejtën e shkollimit as që bahet fjalë. Tash e kena marrë vedin, por prap po lodhem me mujtë me e gjetë atë deshminë e penalitetit të gjyshit. Kam shumë kohë që rrotullohem nëpër zyra. Po nuk duhet me u anku. Na jena fis që jetojmë gjatë. Hala e kam gjallë nanën. Asht 90 e sa vjeç dhe prap mahet e fortë".". Axha Ramë ka qenë dhjetë vjeç kur gjermanët erdhën në këto anë. "I mbaj mend posi! N'oborr tonë kanë pas ardhë më mush ujë në trumë. U mush oborri me gjerman. Unë isha i vogël e m'jan dukë edhe ma t'mdhenj se sa kanë ken në të vërtetë. Ishin të sjellshëm dhe shumë të rregullt. Kurrkuj nuk i kanë ra n'qafë kot. Pastaj andej nga fundit i 1944 maj men nji ngjarje që m'asht ngulit fort. Paradite erdhën gjermant dhe thanë që njerëzit të ikshin ose të futeshin ndër bodrume, sepse do të hedhshin urën n'erë. Në mramje u nigju nji shpërthim i madh. S'ka met sahan e as sini pa ra n'tokë, aq i fortë ishte". Pastaj biseda kalon të marrdhëniet me mirditorët fqinjë, te lidhjet e qëmotshme e të pashkëputshme me Shkodrën derisa nga dikush dëgjohet fjala Drin. Axha Ramë mendohet ca sikur të dojë të flasë për ndonjë njeri të famshëm dhe jo thjesht për një lumë. "Ah, Drini! Për ne dikur ka kenë edhe i mirë edhe i keq. I mirë, sepse prej tij toka merrte ujë në verë, por ma shumë i keq. Noshta ju nuk mund ta merrni 113


Fatos Baxhaku

sot me mend, por ne dimrit lëviznim me lundra. Uji vite deri në kat të dytë. Përmbytja ma e fundit e madhe që mbaj mend asht ajo e dimrit të 1962. Pastaj u ndërtua hidrocentrali dhe shpëtuam nga ajo e keqe e madhe". Bajraktari i fundit i Mjedës na shoqëron deri në të dalë të fshatit. Këtu "zakoni asht zakon" edhe në mjiëvjeçarin e tretë. Një tjetër lumë i famshëm na del përpara. Eshtë Gjadri, degë e njohur e Drinit që vjen nga malet e Mirditës. Edhe ky është i frikshëm për nga "zullumet" e tij. Çuditërisht sot na duket krejt i paqtë teksa shkon i bindur drejt "vëllait të madh", Drinit. Ura mbi Gjadër, nga njerëzit e këtyre anëve konsiderohet si një lloj kufiri me ekstremit më verior të Mirditës dhe Zadrimës. Nga ura dallojmë siluetat e pallateve të qytetit të ri të Vaut të Dejës. Pa hyrë ende mirë në qytet na bën përshtypje një mullar gjigand. Mund të jetë më i madhi në Shqipëri. Pastaj shohim se ky është një lokal krejt interesant, i ndërtuar sipas stilit të kasolleve të staneve, vetëm me dru e kashtë të vendosura mbi një bazament guri. Me Resmiun, ideatorin dhe pronarin e kësaj gjëje të veçantë, miqësohemi shumë shpejt. Ai tregohet i gatshëm të na shoqërojë ku të na e dojë puna. Të rrethuar nga era e athët e kashtës kujtohemi se tani jemi në vendin për të cilin është shkruar aq shumë në kohë të motmotit, por edhe sot e kësaj dite. 114


Mirdita

Emri i këtij vendi është shkruar në mënyra të ndryshme, sipas gjuhës e kulturës që ka pasur secili prej udhëtarëve të qëmotshëm. Herë Dagno apo Dagnum, hera Danjë, herë Dejë. Ne vendosim që të përdorim variantin "Dejë-Deja" meqenëse zyrtarisht qyteti, që është ndërtuar në të njejtin vend, quhet Vau i Dejës. Dikur ka qenë ndër vendet më të rëndësishme të krejt Veriut. Jo vetëm se kështjella, që sot është zhdukur krejtësisht, bënte pjesë në fortifikimet rreth e rrotull Shkodrës, por sepse në këtë nyjë të rëndësishme duhej të kalonin se s'bën karvanet që merrnin rrugën e Zetës, rrugën që ,dikur, lidhte Shkodrën dhe bregun e Adriatikut me Kosovën dhe më tej me Serbinë. Vetëm në va mund të kalohej. Dhe va donte të thoshte doganë, doganë donte të thoshte pasuri kolosale. Lufta në thelb, si gjithnjë, bëhej për paratë. Në afërsi të Dejës nuk ka qenë vetëm një va i vetëm. Ata ishin katër: Vau i Dejës, Vau i Lezhës, Vau i Gramshit dhe Vau i Spasit. Kalimi në ditët dimërore bëhej me trap, ose me kacekë lëkure të mbushur me ajër, mbi të cilët shtriheshin pasagjerët e frikësuar. Deri vonë njerëzit që merreshin me kalimin e njerëzve dhe të mallrave ishin nga fshati Spatharë. Ishte një lloj profesioni i trashëguar brez pas brezi. Në fillim, në fund të shekullit XIII, kështjella (seli e një princi dhe e një peshkopi) dhe kalimet e kontrolluara prej saj bien nën pushtetin e një princi 115


Fatos Baxhaku

serb, pasardhës i perandorisë së gjerë të Stefan Dushanit. Pastaj krejt zona kaloi nën zotërimin e Balshajve. Në 1396 Gjergj Strazimir Balsha ia dorëzon Dejën venedikasve, në të njetën kohë me Shkodrën. Në 1431, nuk dihet se si, na shfaqet një guvernator turk. Në 1444 Boja, bijë e një zotërie të hershëm të quajtur Koja, ia jep atë sërish venedikasve. Skënderbeu në 1447, ua mori venecianëve me luftë pas vrasjes së Lekë Zaharisë, djalit të Bojës nga Lekë Dukagjini në pusi, por detyrohet t'ua kthejë një vit më pas. Në këmbim të dorëzimit të Danjës Venediku i jepte Skënderbeut dhe trashëgimtarëve të tij një pension prej 1400 dukatësh në vit, i cili duhej të dorëzohej çdo 26 tetor, në ditën e Shën Mitrit. Edhe Gjergj Arianiti, vjehrri i Skënderbeut i kërkoi falje Republikës së Shën Markut. Edhe ky mori një shpërblim: titullin e lartë "condottiere". Në 1456 ishte nën zotërimin e Lekë Dukagjinit. Pas një sulmi të befasishëm në aleancë të përkohshme me turqit, ky burgosi sundimtarin venedikas dhe mori peng gruan e tij bashkë me fëmijët. Dy vjet më vonë Deja bie sërish në dorë të venedikasve, por sulmet e Lekë Duakgjinit vazhdonin. Në 1459 Papa Piu II lëshoi një bulë pontifikale (qarkore papale), me të cilën e kërcënonte me ç'kishërim Lekën dhe të vëllezërit nëse nuk hiqnin dorë nga sulmet mbi Dejën dhe nëse nuk miqësoshenin me Skënderbeun. Leka u tërhoq në male. 116


Mirdita

Fundi i Dejës si pikë e rëndësishme ka nisur të ndjehet aty nga 1466, kohë në të cilën Sulltani Mehmet Fatihu nisi fushatën përfundimtare kundër Skënderbeut. "Po ju tregoj se si gjithë kohën, edhe në vitin e mëpasëm, 1465, endej fjala se do të vinte në vend vetë Turku i madh - shkruan në një raport një fuksionar venedikas dëshmitar okular i ngjarjeve - kjo fjalë doli e saktë dhe e vërtetë, kur në vitin 1566 ia mbërriti në Arbëri Zoti Turk i madh dora vetë me një ushtri të fuqishme dhe u orvat të pushtonte Krujën; këtë gjë nuk e arriti, por e nënshtroi thuajse të gjithë tokën e të ndjerit zot Skanderbeg. Më 23 mars të po të njëhtit vit Turku ra mbi krahinën e Danjës; dogji, plaçkiti dhe la një shkretëtirë të vetme, pasi shumica e njerëzve e kishin braktisur atë vend me plëng e me plaçkë". (Shmitt, Arbëria Venedikase, K&B, 2007). Që atëherë Deja e humbi lavdinë e saj. Askush nuk bënte më luftë për ta marrë në zotërim. Zoti i vetëm ishte një: "Turku i madh". Kur konsujt francez dhe austro-hungarez e vizituan Dejën në shekullin XIX, ata panë vetëm rrënojat e një kështjelle të vjetër në këmbët e Malit të Markut, një postë ushtarake, disa dyqane, një kafene dhe disa hane të mëdha. Ippenit, austriakut, i bëri përshtypje edhe një kishë e vjetër fort e ndryshme për nga arkitektura nga ato që kishte parë gjetiu nëpër Shqipërinë e Epërme. Ishte kisha e Shën 117


Fatos Baxhaku

Mërisë, një kishë e vogël famullitare e shekullit të XIII-, e vetmja romano-gotike në Shqipëri. Kjo i mbijetoi tallazeve të kohës deri nga fundi i viteve '60 të shekullit të kaluar. Në atë kohë po ndërtohej hidrocentrali "Mao Ce Dun", dinamiti sikurse edhe revolucioni kulturor kinez ishte në modë. Kisha e vjetër u hodh në erë. Tani shumë vetë e mbajnë në xhep po nuk e dinë se ç'është. Nga kartmonedha 1 mijë lekëshe hija e kishësë së vjetër vazhdon të bashëkjetojë me shqiptarët, njësoj sikur të dojë t'u kujtojë një mëkat të kahershëm. Vau i Dejës i sotëm është zyrtarisht qytet dhe qendër e një bashkie me 13 mijë banorë. Në qendër na bëjnë përshtypje dy gjëra të vetme, një monument i Nënë Terezës dhe një kishë katedrale. Kjo është katedralja e Shën Kollit, mbrojtësit të malësorëve. Në krah të saj është rindërtuar një kishëz e vogël, një imitim i Shën Mërisë së hedhur në erë. Vau i Dejës është qendra e një ipeshkvie më vete, asaj që mban emrin e vjetër Zapa. Shumë kohë më parë, qendra e saj ishte në Nënshat, në Zadrimë. Eshtë kohë dreke dhe ndonjë lopë e tërhequr me mund nga ndonjë i moshuar përzihet me veturat me targa të Shkodrës. Mbi qytet lartësohet diga ku janë vendosur turbinat e hidrocentralit. Ky duket krejt i heshtur, sikur të mos jetë një gjigand që prodhon energji, po vetëm një dëshmitar i kohëve të shkuara. Në fakt, në zemër të digës vazhdojnë të 118


Mirdita

gjëmojnë turbinat që e kthejnë energjinë e Drinit në dritë. Në periferi të qytetit, pak para se të ngjitemi në digë, e gjejmë veten nnë një lagje që është krijuar krejt nga disa baranga të bardha. Shoqëruesit tanë na tregojnë se këtu u vendosën në kohën e fillimit të punimeve për digën fshatarët me toka të përmbytura dhe punëtorët që erdhën nga krahina të tjera. Një nga të ardhurit e takojmë në rrugicën e qetë përballë shtëpisë së tij të ulët. Avni Kaziu ka ardhur 5 vjeç në kantierin që gjëmonte nga zhurmat. "Ne jemi nga Dibra - thotë Avniu - baba ishte minator. Ishim shtatë vetë në familje. Pak të varfër ishim, pak na u dogj edhe shtëpia… Kështu që në 1967 u vendosëm këtu dhe që atëherë nuk kemi lëvizur më. Në fillim kemi banuar në Mjedë, ku nana u detyru të punonte në bujqësi.Pastaj këtu. Ky është vendi ku jam rritur unë, në skaj të kësaj digës së madhe. Si gjithë të ardhurit në fillim kemi pasë problem me vendasit, por tash ato kanë kaluar. As që duhen zënë ma me gojë. Madje tashmë bëjmë edhe krushqi me to". Jak Cara, ish-ushtarak, është nipi i bajraktarit të dikurshëm të Laçit. Tani është kryeplak. Laçi, që i thonë "Laçi i Vaut të Dejës" për të mos e ngatërruar me Laçin e Kurbinit, ka qenë fshati më i afërt i Dejës. Banohej nga katër fise të vjetra: Cara, Tanushi, Ndokaj, Palgjinaj. Tani është thjesht periferia e Vaut të Dejës. Me Jakun shohim shtëpinë e vjetër të Zef 119


Fatos Baxhaku

Carës, fort i njohur për "nder e burrni në këto anë". Në shtëpinë e vjetër të gurtë, tani jeton një nip tjetër i Zefit, Pashk Cara. Me nipat e të parit të Laçit i hyjmë një bisede të gjatë për kanunin dhe zbatimin e tij. "Ne jemi mirditorë. Mund të na quani si skajin më veriperëndimor të Mirditës - na thotë Jaku, kryeplaku - ça janë nga Ura e Gjadrit e këndej zbatojnë të njejtat zakone, të njejtin dialekt, kanë të njejtat tipare sikurse mirditorët. Edhe Kanuni është ende i fortë në këto anë. T'ju jap një shembull: Kohët e fundit vetëm për një be të rreme për një grua të varun janë vrarë dhjetë djem të rinj. Kanuni i ka rrënjët e forta ende, sidomos atje ku ligji nuk ndjehet". Në këto biseda e sipër ia pimë një kafe Pashkut, nipit të bajraktarit. Zakoni e do se "nuk mundesh me ikë pa nji kafe". Tej në horizont, në Jug të Laçit na bën përshtypje një shkëmb i vetmuar në formë piramide. Eshtë "Shyta e Hajmelit". Dikur të moçmit e vendit hijen e saj e kishin të vetmin sahat. Eshtë një "orë" që i shkon fare për shtat historive të vjetra të njerëzve që jetuan nga vau.

120


Mirdita

Ulëza, liqeni që "s'bëzan"

Në fillim është Shkopeti. Një grykë e lartë, e rëndë, përmes së cilës kalon rruga që të shpie deri në Peshkopi. Këtu, vetëm pak kilometra larg Milotit, Mati është shndërruar në një liqen të nënshtruar, krejt të paqtë e vezullues. Hidrocentrali, që quhej Frederik Engels dikur, duket si i heshtur në anë të rrugës ku makinat drejt Lindjes vërshojnë papushim. Nga larg, nuk të mbushet mendja se je pikërisht fare afër njërit prej hidrocentraleve më të rëndësishëm të krejt rrjetit energjetik të vendit. Miqtë tanë na shpjegojnë se makineritë janë poshtë, shumë metra nën nivelin e digës afër 50 metra të lartë. Në një vend që quhet Vabli, apo Vau i Blirit, shohim shumë makina të ndaluara. Është vendi i preferuar i pushimit për shoferë e udhëtarë. Ndalojmë edhe ne një copë herë si gjithë të tjerët. Kërkojmë më kot të shohim ndonjë bli. Ata kush e di se ku kanë shkuar së bashku me kohën. Nuk kemi kohë të qëndrojmë edhe aq gjatë. Marrim rrugën për në Ulëz, për në objektivin tonë të kësaj 121


Fatos Baxhaku

jave. Ndërsa jemi nisur tashmë, na rikujtohet figura një plaku të moçëm që seç kishte që grindej me më të rinjtë që e shoqëronin ndanë një çezme në formë ylli, të mbetur këtu nga kohët e vjetra. Mbi plakun me çibuk dhe të rinjtë e hareshëm, një zog i çuditshëm prej çimentoje, qëndronte vigjilent. Zogu i errët me siguri pretendonte të ishte shqiponjë. Marrim kthesën në të majtë të rrugës kryesore. Një tabelë shënon: Ulëz, 2 km. E ndjejmë se tani jemi fare afër. Ajo, diga, na shfaqet krejt papritur, njësoj sikur të donte t'u bënte surprizë mysafirëve që kishte pritur prej kohësh. E shohim ndanë një kthese fare afër qytezës së Ulëzës nën këngën e gjinkallave që i gëzohen vapës që po afrohet. Mati që zbret prej saj, është fare i nënshtruar, i nënshtruar dhe i heshtur aq shumë, sa që hera - herës nuk e kuptojmë nëse uji rrjedh poshtë apo jo. Sikur të mos ishte një vijë e lehtë uji që zbret nga shpatet e digës do të thoshim se mbi këtë mal të betontë nuk ka aspak jetë. Sigurisht që gabohemi, ndërsa shkrepim fotot e para të mrekulluar nga lartësia e saj krenare. Disa punëtorë të hidrocentralit na kalojnë në krah. Çuditen kur na shohin: "Përse keni ardhur, këtu nuk ka ndodhur gjë". Është punë e kotë që t'u shpjegojmë se kemi ardhur pikërisht sepse këndej ka shumë kohë që nuk ndodh gjë. Shfletojmë blloqet tona që të rikujtojmë ato çka dimë për këtë 122


Mirdita

hidrocentral që dikur quhej "Karl Marks". Ndërtimet për të kanë nisur që në vitin 1952 nën drejtimin e specialistëve sovjetikë. Për të ndërtuar digën gjigande, shumë herë në kushte kritike pune punuan 3 mijë vetë të ardhur nga e gjithë Shqipëria. Të paktën 14 prej ndërtuesve gjetën vdekjen tragjikisht. Hidrocentrali filloi të punojë në 1957. Zyrtarisht nga katër turbinat e tij prodhohen 120 milion kilowat orë në ditë. Ende nuk e kemi parë liqenin. Endemi për ca kohë, në atë vend që zyrtarisht është qytet, por në të vërtetë... Në Ulëz hasim vetëm pak njerëz. Gjëja e parë që na bie në sy janë godinat e gurta të stilit të vjetër të stilit gjysmësovjetik e gjysmëmirditor. Janë disa shtëpi dykatëshe të mbetura nga koha e ndërtimit të hidrocentralit. Këtu patën banuar punëtorët e parë dhe sovjetikët. Po këtu u strehuan më pas njerëzit e shfrytëzimit të ardhur më pas nga e gjithë Shqipëria. Përballë zyrave të pushtetit lokal një godinë me sy të zgafëllyer na kujton se qyteza ka pasur të njëjtin fat si me të gjitha ngulimet e krijuara në kohën e ëndrrës industriale që kanë nisur të fshatarizohen gjithnjë e më shumë. Gjysmëpunëtorë, gjysmëfshatarë, shumica kanë mbetur pa punë dhe pa tokë. Fare në qendër, atje ku dikur ka qenë e vetmja lulishte e qytezës, një kioskë ku shkruhet dukshëm "Hamburger" është vendosur pikërisht në vendin ku dikur ishte busti i 123


Fatos Baxhaku

Karl Marksit, njeriut me të cilën ishte identifikuar hidrocentrali. Pas saj godina hijerëndë e kishës, më e mbajtura e krejt shtëpive rreth e rrotull. Ajo është ndërtuar në vendin ku dikur ishte kinoklubi i punëtorëve. Pikërisht diku në qendër njihemi me Salë Klosin dhe Maks Gjergjin. I pari, Lalë Sala, i moshuar, ish - kryetari i kooperativës së zonës, i dyti një i ri, lindur e rritur në Ulëz. Të dy do të jenë shoqëruesit tanë të pandarë gjatë këtij udhëtimi. Nuk e kishim planifikuar që të takonim ndonjë përfaqësues të pushtetit lokal, porse rastësisht, ndërsa bisedojmë me Lalë Salën e Maksin e mirë, takojmë Kryetarin e Komunës. Kryetari është edhe poet, kështu që mendojmë se mund të bisedojmë edhe më lirshëm me të. Simon Kaca ka fituar zgjedhjet lokale në emër të PBDNJ-së. Ndokujt mund t'i duket çudi që në një zonë mirditore të përfshirë në rrethin e Matit, të fitojë kjo parti, porse këndej kjo nuk i bën përshtypje askujt. Shumë çudi kanë kaluar këndej pari në gjithë këta vjet. Ndërsa Simoni vazhdon të flasë gjatë, për të gjitha sukseset, ne shohim me ëndje pas shpatullave të tij një cep të liqenit të Ulëzës. Sipërfaqja e tij është 12.5 metra katrore dhe në gjirin e tij "flenë" 240 milion metra kub ujë. Më në fund e kemi parë atë hapësirë të madhe, të mbarë prej uji, e cila duhet t'i bënte ulzakët po aq të begatë, mbase edhe më tepër, se shumë të tjerë 124


Mirdita

rreth e rrotull tyre. Simoni vazhdon të flasë si të gjithë kryetarët, për ato që janë bërë. Shkolla, uji, rrugët… Për të gjitha kryetari e ka përgjigjen gati. Vetë ai është i lidhur fort me liqenin. I ati ka punuar në ndërtimin e hidrocentralit, ndërsa një pjesë e mirë e shtëpive a kullave të fshatit të tij, Sanxhakut, tashmë janë poshtë ujërave të Matit. Tani kryetari poet jeton në Burrel, në qendrën më të afërt të madhe. "Përse nuk ka një hotel, përse nuk ka turizëm në një vend kaq interesant, farë afër Tiranës, vetëm 62 kilometra, me kaq ujë të pastër, me natyrë ende të pandotur e me njerëz kaq të mbarë e mikpritës?", pyesim duke u munduar ta frenojmë disi entuziazmin e kryetarit. Ai, si të gjithë kryetarët, e ka përgjigjen gati. Na tregon një fletëpalosje ku fotoja kryesore është e Burrelit. "Pastaj, - shton andej nga fundi, - shteti duhet të bëjë më shumë për këto zona". Pyetja jonë mbeti sigurisht pa përgjigje. Të gjithë e kuptuan këtë. Mbase edhe vetë kryetari. Gjithsesi edhe ai iu shtua grupit tonë që tashmë kishte vendosur të bënte një xhiro në bregun e liqenit të heshtur. Një nga kolegët tanë vazhdon bisedën me Simonin, kryetarin. Ndërsa ne preferojmë të dalim edhe një herë një xhiro nëpër qytezë. Sala e Maksi na çojnë drejt shkollës. Restaurimi i saj ka qenë një nga sukseset më të mëdha që na pat përmendur kryetari. "Është e vetmja shkollë që mban emrin 125


Fatos Baxhaku

Papa 'Gjon Pali II'", na kishte thënë me krenari vetëm pak minuta më parë. Na bën çudi mënyra se si është shkruar emri mbi derën e shkollës, që tani hesht nga pushimet e verës: "Shkolla Jovan Pali II". As shqip, as italisht, as… "Gjëra që ndodhin", thotë njëri prej miqve tanë, njësoj sikur ta kishte bërë ai vetë gabimin. Shkolla përgatit brenda pesë vjetëve specialistë të energjetikës. Lidhjet me hidrocentralin të paktën në këtë pikë, nuk janë këputur. Sillemi rreth fasadës së saj të rindërtuar, por nuk mund të vazhdojmë më tej, një erë e rëndë haleje na shpon hundët. Era tund dyert e banjës së shkollës. Poshtë në fushë, disa derrkucë të hareshëm luajnë mbi plehra dhe një pellg i ujërave të zeza na e largon atë idenë e mirë të fasadës së rindërtuar. Komuna, me sa duket ka edhe ca punë të mira për të bërë. Nuk merremi më me problemet komunale. Nuk ka qenë ky qëllimi ynë ndaj edhe vazhdojmë më tutje. Nga Lalë Sala e Maksi mësojmë se qyteza, që tani duhet të ketë rreth 700 banorë, vazhdon të jetojë nga puna në hidrocentral. 250 punonjës punojnë ende në Ulëz e Shkopet. Pesë fshatrat që përbëjnë komunën jetojnë si të munden, njësoj si të gjithë fshatrat e kësaj zone. Vetëm nja 12 familje i janë kushtuar peshkimit. Ndërsa ecim përmes banesave të vogla të gurta, dëgjojmë një zhurmë të pazakontë. "Këtu kemi bilardon", thotë Maksi. Lokali i vogël ku është vendosur bilardoja mbase mund të jetë 126


Mirdita

ndërtesa më e zhurmshme e qytezës në këtë orë të ditës. Këtu takojmë Mark Gjon Gjinin, njeriun me një dorë. Marku na pret me një buzëqeshje të pafund, njësoj sikur t'i kenë ardhur në kullë miq të vjetër. Ai e pat humbur një krah shumë vjet përpara, atëherë kur punonte në kooperativë, porse ka punuar edhe në hidrocentral për shumë kohë. "Ah, hidrocentrali, - psherëtin duke tundur kokën, - ai ma mori cucën 19 vjeçe. Ra në korrent. Kishte vetëm pak kohë që kishte filluar punën". Marku zhytet për pak kohë në kujtimet e tij fort të trishta, ndërsa ne habitemi me një djalë të vogël, mbase nëntë vjeç, teksa vazhdon të fitojë pa reshtur në bilardo edhe ndaj më të rriturve. Është ky kampioni i sportit më të zhvilluar në Ulëz, bilardos. Melkiadi i vogël shikon me krenari nga aparatet tona. Ne ndahemi me Markun. "A e dini si asht puna, - thotë duke na shtrënguar fort duart, - na duhet t'jemi si ata përrenjtë që të gjithë bashkë ushqejnë të njëjtin lumë. E ky ma pas bahet ma i fuqishëm. Deri m'tash të gjithë përrenjtë kanë rrjedhur për vedi, ky asht halli. Kishim mujt me qenë shumë herë ma mirë...". I japim të drejtë Lalë Markut dhe vazhdojmë për më lart, te të tjerë miq. E kishim dëgjuar prej kohësh se opera e famshme e Preng Jakovës, "Mrika", ishte frymëzuar pikërisht nga ajo situatë që duhet të jetë krijuar kësaj lugine duke nisur nga viti 1952. Megjithatë kishim dëshirë 127


Fatos Baxhaku

të takonim dëshmitarë të vërtetë të atyre kohërave. Marim rrugën të takojmë Gjergj Ricën, njeri i njohur në Ulëz edhe sepse ka qenë kryetar lokalitetit dikur. I kthehemi sërish godinave të vjetra prej guri andej nga qendra. Në shkallën e gurtë një plakë e moçme bën shaka: "E ç'dunë gazetart ktu. Kta vijnë gjithherë për belana". Një plakë që proteston në fillim, Sahate Lika, i ka kaluar të 83 vjetët. Miqësohemi shpejt me plakën e mirë, e cila sakaq nis e rrëfen historinë e saj. "Kam ardhur n'kte ven në 1952. Isha e re, por isha gru e ve me një djalë jetim. Kam punu ranë në pikën e betonit. Pastaj jam njoftë me burrin me të cilin bana dy djem të tjerë. Ka qenë punë e ranë, po ne na trajtojshin mirë. M'kujtohet si tashti se sa kemi punu te Shkami i Madh". Sahatja vazhdon të flasë. Ca nga që e krahason rininë e saj me të sotmen dhe ca ngaqë shumë halle i kanë rënë mbi krye, Sahatja nuk bën pjesë në optimistët e Ulëzës. Më vonë, si jemi miqësuar ca më mirë, na rrëfen se jetimi, ai djali që kishte pasur nga martesa e parë, ka pak kohë që i ka vdekur në Shkodër, ndërsa në shtëpi njëri nga dy djemtë e kohës së hidrocentralit dergjet ende sakat. Nuk ka mjaftuar kjo për "Mrikën" e Ulëzës. Një ditë burri i saj u nis për në Lezhë. Nuk u kthye më kurrë. Askush nuk ka ditur t'i thotë Sahates se ku përfundoi njeriu me të cilin ndau një jetë të tërë. Në të njëjtën shkallë gjysmë druri e gjysmëguri, jetojnë Gjergj e Martine Rica, të dy banorë të vjetër 128


Mirdita

të Ulzës. Gjergji, ish-kryetar lokaliteti ka pritur me durim sa të mbarojmë bisedën e gjatë me Sahaten. Lalë Gjergji e mban mend fort mirë kohën kur i'u tha fshatarëve të zonës se duhej të linin shtëpitë. "Shumë nuk besojshin se diga do ta mbante lumin dhe shumë nuk vendosshin me hikë. I kam parasysh ato skena. Kam qenë i ri, por në rini kujtimet të fiksohen ma tepër. Si u nënshtrue lumi, atëherë kanë ikë edhe ma të fundit. Njerëzit tanë kanë zbritë poshtë, n'Milot, n'Laç. I ke kudo poshtë n'fushë. E si filluen me punu hidrocentralet, ktu e n'Shkopet atëherë kena fillu me jetue normalisht. Kanë qenë kohë t'vështira, por edhe kohë kur kemi msu plot gjana. Nga këto hidrocentrale vendi u ba ma i ransishëm. Kshtu ka qenë, por kto tashti janë histori t'harrume". Gjergji mund të flasë shumë gjatë, mund të kujtojë emra, data ngjarje, por ne nxitojmë. Ende nuk e kemi prekur liqenin, personazhin tonë kryesor. Bashkë me miqtë tanë zbresim teposhtë. Liqeni është atje, njësoj afër, njësoj larg, sikur të jetë një krijesë që pret ta duan e më pas të dhurojë dashuri e mbarësi. Tashmë me grupin janë bashkuar edhe miq të tjerë. Simoni, kryetari është bashkë me ta. Ndërsa i afrohemi pak nga pak sipërfaqes vezulluese, kryetari dhe të tjerët na tregojnë rrugën e re që po bëhet gati të dërgojë të ardhurit nga hidrocentrali drejt e në vendin që tani kanë nisur ta quajnë me emrin përkëdhelës "plazhi". Në këtë rast kryetari 129


Fatos Baxhaku

ka vërtetë të drejtë të krenohet. Një xhade e shtruar mirë me çakëll - na thanë se do të asfaltohet shumë shpejt - të shpie bash e në breg duke fituar kohë dhe duke ecur përmes gjelbërimit të shtëpive të Ulëzës. Ndonjë vijë e ujërave të zeza, dhuratë e ndonjë të pandërgjegjshmi, nuk e prish, të paktën deri më tash, imazhin e kësaj rruge që është xixa e parë për nxitjen e turizmit në Ulëz. Kryetari psherëtin i mërzitur, ndërsa ecën bashkë me ne drejt "plazhit". Plazhi është një platformë e betontë e mbushur me rërë. Pikërisht këtu do të mundohemi të gjejmë ndonjë varkë me motor që të na çojë në bregun matanë. Aty gjenden vetëm tre plazhistë. Tre fëmijë, fare të vegjël, dy prej të cilëve kanë ardhur bashkë me ne. Ndërsa rrimë e presim buzë liqenit të pastër prej 12 mijë kilometrash katrore, me thellësi maksimale 60 metra dhe me bregdet të gurtë, e vrasim gjatë mendjen edhe një herë për atë pyetjen e parë: "Përse nuk ka turizëm këtu?". Duhej të ishte një vend ideal, një vend ku për të shkuar në plazh, kalon me dhjetëra burime uji të pijshëm, me qindra plazhe të shkretë e të virgjër, me njerëz të urtë e të kultivuar, të gatshëm ende të presin mikun si me zakonet e qëmotit, kulla, histori… Të gjitha flenë anës liqenit që nuk ka gojë të flasë. Pak nga pak i humbim shpresat se do të gjejmë një varkë me motor të na çojë matanë. E kuptojmë këtë që në fillim në sytë e 130


Mirdita

miqve tanë vendas. Kështu që vendosim të ecim edhe ca në këmbë. Atë monotoninë që të shkakton përherë pritja, na e largon zëri i mprehtë i një burri. Është Nikollë Gjergji, i ati i mikut tonë Maks. Nikolla ka qenë i angazhuar tërë ditën në një "kryshnoshë". Pikërisht, prandaj kemi rast ta takojmë vetëm ndërsa dielli ka nisur të zhduket andej nga perëndimi. "Kam nisur punë në ndërtimin e hidrocentralit në vitin 1952. Atëherë isha 16 vjeç, vija nga Bushkashi. Isha një nga 12 mijë punëtorët që u mblodhën nga krejt zona. Që prej këtij viti kam punuar gjithë jetën në hidrocentral. - e nis rrëfimin e tij Lalë Nikolla. E mbaj mend si tash. Ka qenë dimër i fortë. Në 11 janar kanë nisur punimet. Rusët? Po s'i nuk i maj men. Ka qenë një Spiritonov. Një rus që duhej t'i thoshim vdekjen e Stalinit, jetonte diku andej përtej. Kemi shku e i'a kemi thanë në 1953". Lalë Nikolla, flet avash e shtruar njësoj si të gjithë mirditorët. "Lalë, hidrocentrali - këmbëngulim ne - ç'do të thotë kjo për ju?". "Hidrocentrali - na e kthen butëbutë Lala - që ta kuptoni se ç'don me thanë po iu them se e kam krye shkollën fillore duke ecë gjashtë orë me shku e gjashtë me ardhë. Baba jem e blente letrën e fletoreve në Lezhë. Ishte nji letër e fortë prej thasëve të çimentos. Pastaj kam vazhdue jetën time. Por nuk mund ta ndaj fatin tim me këtë hidrocentral e me këtë liqen". Ndërsa flasim sytë e Nikollës dhe të të birit shkojnë instinktivisht andej 131


Fatos Baxhaku

nga dallgët e vezullueshme të liqenit. Po liqeni ka kërkuar edhe haraçin e vet. "Një vajzë 11 vjeçe më është mbytur këtu, - psherëtin Marku. Në fillim askush prej nesh nuk e dinte se ç'donte me thanë liqen. Jan pasë mytë shumë atherë, në fillim". Në këto anë të folurit e figurshëm është një gjë fort e zhvilluar. Njësoj sikurse Marku i bilardos edhe përgjigja e Lalë Nikollës për të ardhmen është e fshehur përmes figurave. "A i keni pa gaforret? - na pyet befas. Sikur njena kamë të mos i punojë, atëherë trupi nuk ka se si të lëvizë. Kshtu asht edhe puna jonë". Me këtë idenë e gaforres që i punojnë të gjitha këmbët, tashmë fare të pashpresë se do të gjejmë një varkë në liqenin gjigand, nisemi drejt digës, atje ku ka zënë fill dikur tërë kjo histori. Nga plazhi në digë nuk të ndajnë veçse pak minuta në këmbë. Përshëndetemi me rojet që vigjilojnë këtu natë e ditë. Tashmë jemi mbi betonin e digës, poshtë një vinçi kolosal që shërben për të hapur e mbyllur portat. Tani liqenin e kemi fare pranë. Na bën përshtypje se edhe jemi bash e në buzë të një liqeni, por jemi njëkohësisht edhe në buzë të një humnere që shkon te 60 metrat. Pikërisht hendeku mes dallgëve që përplasen mbi betonin e digës dhe lumit që rrjedh qetë shumë metra më poshtë na krijon një ndjesi të çuditshme. Njësoj sikur diga të ndajë dy botë, një të ujshme dhe të hareshme dhe një tjetër që shkon diku, andej nga deti. Tani grupi ynë 132


Mirdita

i bërë goxha i madh, shpërndahet sipas preferencave. Disa bëjnë foto nga krahu i liqenit, të tjerë preferojnë hallkat e rënda metalike që na rrethojnë nga të gjitha anët. Koha kalon shpejt. Duhet të vazhdojmë për më tutje. Prej kohësh kemi vënë re një kullë të gurtë, njësoj si ato të qëmotit. Ajo na bën karshillëk në bregun matanë. Ndërsa marrim udhën pak nga pak drejt kullës së gurtë të Vokrrëve, (kështu quhet familja që e zotëron), Lala Nikollë ka merak të na japë edhe ca të dhëna mbi digën e liqenin. "Diga është e gjatë më shumë se 250 metra, e lartë është 64 metra dhe e gjerë 57 metra. Mos harroni ta shënoni!", na lë ai porositë e fundit. Duket se Lala është mësuar tashmë të flasë me terma teknikë. Jo më kot ka shkuar një jetë të tërë në hidrocentral. Diga është e heshtur. E kuptojmë dhe ne që nuk marrim vesh nga anët e thella teknike. Na tregojnë se hidrocentrali për pak kohë do të jetë në remont. Vazhdojmë më tutje dhe për pak kohë, diga na zhduket nga sytë. Tashmë jemi duke ecur nëpër një shteg në mes të pyllit. Është pikërisht ky që do të na çojë në kullën e mbetur buzë liqenit. Kullën e gjejmë po aq të heshtur sa liqeni që ndodhet në këmbë të saj. Vetëm një kalë i lidhur poshtë një thane që porsa ka nisur të çeli frytet na duket shumë pak për një vend që duhej të ishte plot gjallëri. Për pak minuta i sillemi rrotull kullës së Vokrrëve, që 133


Fatos Baxhaku

është më shumë se 150 vjeçare. Mrekullohemi nga pamja që kemi nën këmbët tona. Kthehemi sërish në qendër të Ulëzës. Ka ardhur koha të ndahemi nga miqtë tanë. Në mend na mbetet për shumë kohë pyetja që mbeti pa përgjigje: "Përse kaq pak njerëz në një vend që duhej të ishte i mbipopulluar?". Atëherë hapim sërish blloqet dhe na kujtohen shprehjet e mençura të Lalë Marku a të Lalë Nikollës. Ato që flisnin për përrenjtë që duhej të rridhnin në të njëjtin lumë, apo për këmbë që duhej të mbanin të njëjtën gaforre. "Do t'i dëgjojë ndokush vallë?", është pyetja që na përsëritet teksa i afrohemi Tiranës. Një hënë e plotë ndriçon fort mbi retë që kanë nisur të rëndohen mbi Fushë-Krujë. Nga radioja e makinës Eros Ramaxoti vazhdon të përsërisë pa fund: "Piu che puoi, piu che puoi...". "Fike atë dreq radioje, - thotë njëri prej nesh. Ende nuk e keni mësuar që Eros është shpallur emër i ndaluar me ligjet e reja?". E mbyllim radion dhe nuk "bëzajmë" deri në Tiranë. Ku i dihet? Na duket se për ca kohë do jemi edhe ne të heshtur. Njësoj si liqeni i mbarë që porsa kemi lënë pas.

134


Mirdita

Histori rreth kodrës "punk"

Dikur ishte njëri prej lokaleve më të frekuentuar të krejt Veriut. Çdo makinë që kalonte këndej, për në Shkodër, e kishte thuajse të detyruar ndalesën te "Uji i Ftoft", në anë të rrugës së vjetër në Zejmen. Tani, rruga që i lidh këto anë me Shkodrën kalon tej, në mes të fushës së madhe, dhe pakkush kujtohet të ndalojë te lokali i vjetër. Si për forcë zakoni pikërisht në këtë lokal "historik" takojmë miqtë tanë, Pjetër Jaku dhe Mark Vuka. Të dy janë nga Pllana, nga fshati që shtrihet përtej asaj kodrës së lartë që na del përpara sa herë që kalojmë mbi Urën e Matit. Erërat e forta që fshikullojnë këto anë, e kanë katandisur keq kodrën. Vetëm pak pisha mbahen ende në majën e saj. Sidomos në perëndim, kur dielli nis të fshihet matanë fushës së Bregut të Matës, kodra duket e çuditshme, njësoj si e qethur "punk", fort në modë në Perëndim deri pak vjet më parë. Miqtë tanë Pjetri dhe Marku na thonë se vendasit kodrën "punk" e quajnë Zinur. Përkthimi mes turqishtes dhe shqipes është: hije e zezë. Sipas 135


Fatos Baxhaku

të parëve të tyre ushtritë e shumta që kanë kaluar këndej këtë kodër e kishin fort për zemër. Në fakt, që nga maja e saj kontrollohet i gjithë territori rreth e qark dhe lugina e Matit deri thellë në Lindje. Kështu, duke vendosur atje armatimet dhe çadrat e tyre ushtritë e huaja i jepnin një "nur" të zi vendit. Nga kjo kodra jonë "punk" mban emrin tragjik Zinur. Pllana është një fshat me 2600 banorë. Ajo shtrihet në 13 kilometra katrore. Eshtë 52 kilometra larg nga Tirana dhe 12 nga Lezha. Marku dhe Pjetri flasin me gjallëri për historinë e fshatit të tyre. Duket sikur të dy bëjnë garë kush e kush të thotë sa më shumë fakte e ndodhira që i kanë dëgjuar nga pleqtë apo i kanë lexuar ndër libra. Të dy janë larguar që herët nga shtëpitë prindërore. Fati ka dashur që të jetojnë gjetiu. Për fat të mirë jo shumë larg Pllanës. Marku ka punuar në fillim në Portin e Shëngjinit dhe më pas si elektricist në Rubik. Pjetri është ekonomist, punon dhe banon në Lezhë, por kthehet shumë shpesh në shtëpinë e gurtë të prindërve. Pjetri përqëndrohet një herë sikur të dojë ta shmangë zhurmën që vjen nga bisedat e burrave dhe pastaj nis të na rjeshtojë disa ngjarje të vjetra, aq të vjetra sa që disa prej tyre na duken si të mbështjella nga mjegulla e harresës. Sipas miqve tanë Bassania ka qenë emri i vjetër i Pllanës së sotme. Tit Livi, historiani i famshëm romak e përmend në 136


Mirdita

kohën e luftrave maqedono-romake të vitit 172 para Krishtit. Sipas Livit, Genti u orvat ta bënte për vete Bassanian me anë dhuratash, por banorët e saj nuk u tërhoqën nga aleanca me Romën. Genti e pushtoi qytetin, porse vetëm për pak kohë. Pretori romak Anici rendi për t'i ardhur në ndihmë të Bassanias. I ndjekur nga romakët Genti u mbyll në Shkodër ku edhe iu dorëzua fitimtarëve me kokën ulur. Kaq ishte, Bassania nuk përmendet më në tekstet e vjetra. Pas kësaj del Mbëdhana-Bëdhana-Pllana. Duket sikur një dorë e ka fshirë vetëm me një të kaluar historinë e një qyteti që asokohe dhe më vonë thuhej se kishte deri në 700 shtëpi. E dëgjojmë edhe një herë atë shprehjen që thuhet kudo nëpër Shqipëri: dikur këtu kalonte macja çati më çati… Pjetri na rrëfen se ekziston një gojëdhanë në këto anë, sipas së cilës, shumë kohë më parë - Pjetri përmend edhe një vit 1347 - një epidemi e rëndë e goditi fort qytetin e vjetër. Duket se që prej asaj kohe Bassania e dikurshme nuk e pati më atë madhështinë e parë. Pak nga pak nisi të shndërrohej në një fshat që u popullua më vonë me të ardhur nga krahinat rreth e rrotull. Mirëpo përse miqtë tanë janë kaq të bindur se Bassania e dikurshme ndodhet pikërisht ku është Pllana e dikurshme? Neritan Ceka, për shembull mendon se Bassania duhet të jetë Bushati i sotëm. Nuk është as koha e as vendi për të hapur diskutime të gjata akademike. 137


Fatos Baxhaku

Pyetjes nëse Pllana lidhet me Mirditën apo me ndonjë krahinë tjetër të dy miqtë i përgjigjen aty për aty: Pllana ka kenë gjithnji bajrak më vete. Zakonet i kemi të përafërta me Mirditën, porse ne jemi më vete. Bajraktar ka qenë Mark Preç Bela, ndërsa shtëpi e parë Prendë Sena. Edhe nga dialekti ndryshojmë. Në Mirditë përshembull thonë "lugji", ne themi "lugu". Historitë vazhdojnë në anë të rrugës së vjetër në Zejmen teksa shiu dhe era e fortë e luginës së Matit fshikullojnë xhamet. Bashkë me miqtë tanë vendosim t'i biem një herë rreth e qark kodrës tonë "punk". "Këtu i thonë vendi ku asht vra Pasha", bën me dorë drejt një vendi andej nga hekurudha Pjetri. Në këtë vend tani pa asnjë shenjë dalluese është vrarë Preng Bibë Dodë Pasha në marsin e 1919. Ai ishte Princi i Mirditës dhe kishte qenë disa herë zëvendëskryeministër dhe ministër në qeveritë e para shqiptare. Pasha ishte dikur mik me malësorët që ishin vendosur në këto anë deri në Lezhë mbi 160 vjet më parë. Të shtrënguar, ca nga taksat e rritura të Turiqsë dhe ca nga rritja natyrale, një pjesë e mirë e familjeve që dimëronin në verë në këto ultësira u vendosën përfundimisht këtu. I pari i tyre, Dedë Coku nga Mëlsia e Madhe kishte miqësi me Pashën. Ky i kishte rekomanduar një njeri të vetin që ta mbante si shërbëtor. Mirëpo një ditë prej 138


Mirdita

ditësh Dedë Coku e ofendoi rëndë shërbëtorin e tij. Një shuplakë ishte një gjë që nuk durohej asokohe. Dedë Coku, i pari i malësorëve mbeti i vrarë nga shërbëtori, i cili zuri strehë dhe mbrojtje te njëri nga njerëzit e Pashës. Kaq duhej. Nga miq Cokët dhe njerëzit e Pashës tashmë ishin në gjak. Një paradite marsi të 90 vjetëve më parë Cokët i zunë pusi automobilit me të cilin udhëtonte Princi i Mirditës. Preng Bibë Doda mbeti i vrarë, konsulli anglez Eden, i llahtarisur shpëtoi vetëm me një plagë të lehtë. Asokohe ngjarja pati bërë bujë të madhe. Në anë të shinave ne mundohemi se si mund të ketë qenë ky vend afër një shekull më parë. Shiu vazhdon të fshikullojë peisazhin gri të fushës së madhe. Krejt afër rrugës, që lidh Pllanën me qendrën e komunës në Zejmen, na bën përshtypje një kishë e madhe, hijerëndë. Eshtë njëra nga tri kishat ekzistuese të Pllanës, ajo e Shna Anibales. Ndërtimi i saj ka përfunduar në 2000. Tre vjet më parë, ngjitur me të, ishte inauguruar shkolla e murgeshave "Bijat e Zellit Hyjnor". Të dyja janë ndërtesa të forta prej guri. Madhështia e tyre bën kontrast me peisazhin rreth e rrotull, të lodhur nga shiu. Miqtë tanë na shoqërojnë në anën perëndimore të Zinurit. Këtu shohim vetëm një impiant zifti të ndryshkur kaherë. "Këtu ka qenë Kisha e Korpit të Krishtit. Kjo ka qenë kisha jonë më kryesore, sepse 139


Fatos Baxhaku

edhe fshati ka si festë kryesore pikërisht Korpin dhe Gjakun e Krishtit që i bie të dielën ose të enjten e parë pas Rrëshajave - thotë Pjetri - pas pushtimit osman kisha u pat shndërruar në xhami e më pas vetë xhamia u shkatërrua që nga themelet. Tash shikojeni vetë…". "Corpus Domini" është një nga festat më të rëndësishme të krishtërimit. Dita e shënuar u shpall që në 1264 nga Papa Urbani V. Në këtë ditë besimtarët të prirë nga klerikët shëtisin nëpër rrugët e vendit të tyre një oste të shenjtë. Buka dhe vera, trupi dhe gjaku i Krishtit, janë dy gjërat më të shenjta për atë ditë. Përballë të kuqes së ndryshkut dhe të zezës së ziftit të impiantit të harruar neve na kujtohen diskutimet që vazhdojnë ende në Itali për ta shpallur këtë ditë festë zyrtare. Vetë Papa do të meshojë sivjet në 11 qershor në kujtim të "Corpus Domini". Ca më tutje, në majë të një kodre tjetër në Lindje të Zinurit hasim në një kishë fort të vjetër. Poshtë nesh rrjedh Mati me atë ngadalsinë e tij të pamposhtur, përballë kemi krifën "punk" të Zinurit", poshtë janë shtëpitë e Pllanës. Një lagje, Vukaj, është krejt në anë të një përroi që mban emrin e fshatit. Për pak minuta jemi në Kishën e Shën Barbullës, kështu e kanë quajtur jetë e mot pllanorët Shën Barbarën, shenjtoren nga Izmiri të cilës ia pat prerë kokën vetë i jati në shekullin e III pas Krishtit. Kisha 140


Mirdita

është e rrethuar nga një varrezë që tashmë duket se nuk ka më vend për të vdekur të tjerë. Jashtë oborrit të saj të vogël komuna ka rrethuar një pjesë të territorit. Më parë pllanorët këtij vendi jashtë kishës i thonin "Vorret e Lidhuna". Ishte vendi ku janë varrosur austriakë, italianë, njerëz të mbetur këndej nga një luftë që as që e kanë kuptuar. Në hyrje të kishës janë vizatuar Shën Mëhilli dhe Shën Gjergji. Aleksandër Meksi, që e ka datuar kishën si të shekullit XIII-XIV-të, ka parë në to fillimet e kalimit nga piktura bizantine në Rilindjen e hershme. Një plak i gjatë e i hollë vjen të na takojë. Eshtë 80-vjeçari Preç Mark Bela, djali i bajraktarit të fundit. Ky na rrëfen se kur janë kryer punimet restauruese nënë dyshemenë e kishës janë gjetur një mori skeletesh të varrosur bashkë. Mos kemi të bëjmë me atë historinë e asaj sëmundjes së tmerrshme që shfarosi popullsinë? Krejt afër nesh, thikë përmbi lumin e Matit lartësohet një tjetër kodër, Gurthi, legjenda thotë se kjo kishë duhej të ndërtohej mbi atë kodër, porse ustallarët u zunë në hall, sepse sa herë që dërgonin qerestenë lart në majë, aq herë e gjenin atë në mëngjes në vendin ku u ndërtua Kisha e Shna Barbullës. Mesazhi hyjnor ishte i qartë: kisha duhej ndërtuar aty ku është sot. Pas kishës ështrihet një rrafshinë e gjerë që zbret ngadalë poshtë në përrua. Kjo quhet Tranga. Pikërisht kjo lagje thuhet se u shua brenda 24 orëve 141


Fatos Baxhaku

nga ajo sëmundja enigmatike. Duhet të ketë qenë një racë e pashme. "Nuk ka si djemtë e Trangës", thonë ende sot e kësaj dite në Pllanë. Përballë nesh, matanë përroit, duket një kishë e vogël. Eshtë Kisha e Shna Ndout, edhe kjo e vjetër. Kisha i përkiste më parë një manastiri françeskan që u ndërtua në shekullin XVII-të mbi tokën e dhuruar nga një mysliman vendas, Myhtar Halebi. "Në qelën e kësaj kishe është ndërtuar një shkollë ku jepej mësim edhe në shqip. Kjo ka ndodhur në 1628. Dhjetë vjet më vonë kjo shkollë u shndërrua në seminar me konvikt. Çdo vit diplomoheshin 25 studentë. Shqipja, sigurisht ishte e pranishme. Përndryshe përse do duheshin librat e Budit dhe të të tjerëve?", thotë Pjetri me sytë e ngulur në faqen e malit përballë kishës. Pllana ka një traditë shumë të fortë të shkollës. Fshati ka nxjerrë shumë të arsimuar. Marku e ka me merak të na kujtojë: "Arsimtarja e parë në Lezhë ka qenë nga fshati jonë. Quhej Polikroni Vukaj. U kthye nga Zagrebi në 1933 dhe filloi punë si mësuese". Bajraktari i fundit na shoqëron deri përtej "Vorreve të Lidhuna". "A e respektojnë edhe sot bajraktarin pllanorët si dikur?", e pyesim plakun e urtë. "Po tash ja kena lanë t'rive n'dorë atë punë", përgjigjet ai duke vënë buzën në gaz. Marku nuk rresht së treguari bunkerë të vjetër të kohës së Italisë: "Ja edhe nji ktu, shife ate atje! Mali përballë asht kenë shpue krejt e ba me tunele 142


Mirdita

t'gjana sa qi hyshin edhe kamionat e randë në to". Xhenierët italianë duhet ta kenë pasur punën më të sigurtë. Mbrojtësja e tyre, Shna Barbulla ishte fare afër, në kishën e vjetër. Shën Barbara (Shna Barbulla) është mbrojtësja e xhenierëve, minatorëve dhe njerëzve që kanë të bëjnë me eksplozivët. Një rrufe e dënoi me vdekje të jatin vetëm pak kohë pasi i kishte prerë kokën së bijës. Që asokohe shenjtorja nga Izmiri i mbron njerëzit nga shpërthimet. Një e treta e pllanorëve janë myslimanë të vjetër. Një pjesë syresh janë pasuesit e familjeve vendase të islamizuar, të tjerë, edhe këta fort të vjetër, janë banorë të shpërngulur nga zona afër Shkodrës, të ikur nga konfliktet me bejlerët për punë tokash. Duket se myslimanë e katolikë kanë shkuar jetë e mot mirë me njëri-tjetrin. Këtu termi "bashkëjetesë fetare" nuk është një shpikje e kohëve tona. "Të parët tanë edhe kanë festuar bashkë, myslimanë e katolikë. Ata na kanë treguar se mishi i derrit dhe i dashit ziheshin në të njejtën tenxhere, pastaj secili merrte mishin që i takonte fesë së vet", thotë Pjetri. Marku tund kokën në shenjë pohimi. "Baba jem ka pas pi gjak me nji mysliman, shok i tij i fëminisë - thotë - për gjithë jetën e kanë rujtë miqsinë. Ishin ba vllazën". E bëjmë një shëtitje në lagjen që duket që nga rruga. Na tregojnë një shtëpi, që dikur ka qenë qendra e komunës. Në kohën e Zogut Pllana ishte 143


Fatos Baxhaku

komunë më vete. Krejt ngjitur një burrë lë punët e tija dhe na fton brenda. Eshtë Pashk Llesh Gjoka. I jati, Lleshi, ishte tregtar, kishte një dyqan në oborrin e shtëpisë. Shtëpia e tij ka qenë për disa kohë vendndodhja e komandës gjermane. Shtëpia e gurtë, krejt në ngjyrë gri, mbahet ende mirë. Në oborrin e shtëpisë me Urën e Zogut përballë Pashku rrëfen histori të kohës së Luftës. "Andej nga fundi i nandorit 1944 gjermanët e kishin minuar uren po na s'kena ditë gja. Deri n'ditën që nji italian, që punonte si xhenier me gjermant, i ka thën babës që ne të ikim prej shpiet dhe t'i lamë të gjitha dyer e penxheret hapt. Masandej asht dëgju nji shpërthim i fortë sa a tund tanë vendi. Kur jena kthy e kena gjetë shpinë e paprekun. Gjermant kishin hedhë n'erë nji nga harqet e urës. Po ta shifni edhe sot e ka nji hark ma pak". Shna Barbulla duket se edhe këtë herë i ka ruajtur admiruesit e saj. Biseda për gjermanët i freskon kujtimet Markut. "Maj men edhe unë nji histori kur kam qenë 11 vjeç - nis të tregojë - kah vera e 1944 kena kenë ndër ara poshtë. Nji avion gjerman fluturote ultë sipër nesh. Ndrec Brozi ka marrë pushken dhe ka gjujtë mbi avionin. Ky bani nji kthesë të shpejtë dhe ka mitralu poshtë. Ndreca met i vramë. Nji pendë qe të axhës tem kanë pas metë t'vrame n'mes të arës". Kemi mbërritur në shtëpinë atërore të Pjetër Jakut. Eshtë një shtëpi e gurtë dykatëshe. Pyetjes se 144


Mirdita

kur është ndërtuar kjo shtëpi Pjetri i përgjigjet me një ngritje supesh dhe me një "disashekullore" të thjeshtë. Shtëpia është djegur dy herë nga turqit dhe një herë në 1914 nga trupat e Haxhi Qamilit. Asokohe pllanorët nuk pranuan t'i jepnin ndihmë rebelave. Një plakë e imët na pret në hyrje të shtëpisë, është Prena Pjetër Jaku, 85-vjeçare, halla e Pjetrit. Si instinktivisht bisedat shkojnë sërish në kohën e gjermanëve. "Andej nga funi gjermant ishin ba shum t'egër. Kërkoshin sanë për kuajt e mushkat gjithanej. Po të mos e gjeshin kishin me nisë pushkatimet. Për fat e kan gjet vetë te nji ksollë që kishim ktu poshtë e kshtu kanë ikë. Na pshtume". "Iu ka ndihmuar Shna Bargulla", i themi gjysëm me shaka. "Po pasha Zotin", përgjigjet plaka krejt serioze. Në bisedë kujtohet edhe një person tjetër. Ky është dëshmori i vetëm zyrtar i Pllanës, Gjin Gegë Jaku. Askush nuk e dinte, deri në fillim të viteve '70 të shekullit të kaluar, se edhe Pllana kishte një partizan të vrarë në luftë deri kur eshtrat e Gjinit të shkretë mbërritën nga Jugosllavia. Deri në atë kohë gruaja e tij dhe të tjerët nuk e dinin se ç'kishte ndodhur me të. Për pushtetin e kohës ai ishte thjesht një i arratisur. Familja e pësoi persekutimin e njohur për vite me radhë. Vetëm kur Gjini u shpall zyrtarisht dëshmor, vetëm kur u mësua se kishte dhënë jetën diku nga Bosnja, atëherë familja nisi të marrë frymë 145


Fatos Baxhaku

lirisht. Damka e të arratisurit u hoq. Gruaja, tashmë vejushë, kishte të drejtë të rimartohej. Kemi zbritur poshtë në rrugë. I hedhim edhe një sy Urës së Zogut, të ndërtuar në 1928, me atë harkun që i mungon që nga koha e Luftës, pastaj kalojmë te vendi që quhet "Shkalla e Pllanës". Eshtë një shkëmb i madh që zbret drejt e në Mat. Një burim uji në këmbët e tij vazhdon të rrjedhë furishëm. Pjetri na thotë se ky burim e ka ndryshuar rrjedhën disa herë deri sa ka zënë vend ne zemër të shk��mbit. Ca më tej, në lagjen e re të Pllanës, na tregojnë vendin ku shtrihej dikur pazari më i madh i këtyre anëve. Ende sot e kësaj dite quhet "Zalli i Dyqaneve". Porse dyqane nuk ka më. Disa makineri të mëdha vazhdojnë të përpunojnë zhavorrin e marrë nga shtrati i Matit, ndërsa më poshtë vazhdojnë shtëpitë e reja të pllanorëve. Ka nisur të erret. Mbi kodrën "punk" vazhdon të bjerë shi i parreshtur. Ne e kthejmë edhe një herë kokën nga ajo. Tani jemi njohur. Ia dimë ca histori, ndaj na duket më pak e çuditëshme se më parë.

146


Mirdita

Nga superfosfati te Shna Ndou

Jemi në Laç, në qytetin që u bë i njohur nga Superfosfati. "Si do jetë Laçi më vonë?", pyesim një grup miqsh. Përparim Buna, regjisor në Pallatin e Kulturës, vë buzën në gaz. Hedh sytë andej nga sheshi i përzhitur nga vapa e pazakontë ,ku gëlojnë makinat e shumta dhe thotë krejt i bindur: "Do jetë një qytet model që ka për ta pasur zili vetë Europa, këtu do të jetë një vend i përkryer për të jetuar". Në fillim jemi të bindur se regjisori po bën ndonjë shaka, tipike nga ato që bëhen ditëve të verës, por megjithatë, për tu siguruar, e pyesim edhe një herë: "Po Amerika a do t'ia ketë vallë zili Laçit?". "Mor po Amerika dhe më tutje, të gjithë do t'ia kenë zilinë. Unë ndoshta jo, por ju që jeni më të rinj do t'ia mbërrini me siguri asaj dite", përgjigjet krejt i bindur regjisori superoptimist. Në vizitën tonë të shkurtër në Laç është i vetmi optimist i pandreqshëm. Buna Për me gjerë mbi Laçin dhe Kurbinin shih: Vlash Prendi, Kurbini, tradita-kultura, Vëllimi I, Skanderbeg Books, Kurbin 1997, Vëllimi II, Skanderbeg Books, Kurbin 2002.

147


Fatos Baxhaku

është nga themeluesit e qytetit. Ka ardhur këtu nga Zerqani i Dibrës kur ishte vetëm 11 vjeç. I ati i tij dhe bashkëfshatarë të tjerë kishin punuar në hidrocentralin e Shkopetit. Uzina e re që do të ngrihej kërkonte punëtorë të zellshëm. Kështu nisën të vendosen në Laç, familjet e para. Ishin muratorë me një dëshirë të madhe të ngulur në kokë: t'i shpëtonin varfërisë së fshatrave të tyre me fare pak tokë. Në krahun tonë, Simon Koka, një mik i vjetër i yni, por edhe i regjisorit superoptimist, tund kokën në mënyrë mosbesuese. Simoni është nga Miloti, por është një njohës shumë i mirë i historisë së këtij qyteti, me të cilin është rritur thuajse bashkë. "A dalim më mirë dhe e kuptoni vetë se kush do t'ia ketë zili Laçit?", Simoni tashmë është ngritur në këmbë, i gatshëm për të ecur në mes të vapës. E kështu nisim të ecim nëpër qytet, duke depërtuar pak nga pak në radhët e pallateve që nuk duken nga rruga kryesore. Zakonisht qyteteve u duhen shekuj që të formohen. Ata, nga grumbuj të veçuar shtëpish, nisin të hedhin shtat njësoj si njerëzit që kompaktësojnë më parë muskujt dhe eshtrat e tyre dhe pastaj nisin të ecin me këmbët e tyre. Laçit, përkundrazi, nuk i janë dashur shekuj që të ngrihet në këmbë. Atij i kanë mjaftuar vetëm disa dekada. Simoni, për nga natyra gjithnjë i shkathët e 148


Mirdita

këmbëlehtë, e ngadalëson ca hapin teksa mundohet të kthejë para syve imazhin e Laçit të vjetër. "Këtu kanë qenë a nuk kanë qenë tri shtëpi, - nis të tregojë ai, - pastaj poshtë tyre nji fushë e gjanë. Atje përtej kalonte rruga e vjetër për në Shkodër. Më duket se ka qenë edhe nji shkollë e vogël fillore, por për këtë nuk jam i bindun. Kur ishim të vegjël, ne të Milotit, as i kthenim sytë këndej. Nuk kishte gjë për të parë a për të ndaluar. Pastaj nisëm të shihnim lëvizje, punëtorë që vraponin gjithandej. Mua më ka mbetur në mend një gropë e madhe gëlqereje. Isha fëmijë, nuk kisha parë kurrë një gropë aq të madhe gëlqereje. Pastaj për ne çdo gjë u bë normale. Në fakt, ne hidhnim shtat njësoj me oxhaqet e uzinës dhe me pallatet e qytetit". Të nxehtët ka nisur të godasë keq. Kudo shohim kalimtarë që nxitojnë të shkojnë në shtëpi. Nuk është ora e duhur për të shëtitur në Laç, por për këtë e kemi "fajin" vetë. "Ja, - bën me dorë Simoni, - këto kanë qenë pallatet e para në Laç. Këtu u strehuan punëtorë të uzinës dhe ushtarakë. Qyteti ka pasur shumë reparte ushtarake e komanda lloj lloj. Banorët që u vendosën këtu në fillim ishin nga Burreli e Dibra, por më pas i kishe nga e gjithë Shqipëria: skraparlinj, korçarë, përmetarë, kolonjarë, mirditorë, gjirokastritë, tiranas… Ka pasë raste që në një shkallë të vetme të banonin 24 familje, të gjitha të ardhura nga 24 qytete të ndryshme të 149


Fatos Baxhaku

Shqipërisë. Laçi më pas u shtua jo vetëm nga Uzina e Superfosfatit, por edhe nga industria e drurit, minerare dhe shumë të tjera. Qyteti, që nisi që këtu, vazhdoi më pas të zgjerohej drejt Veriut. Në një farë kohe arriti deri në 30 mijë banorë, duke u bërë qyteti i dytë më i madh i Veriut, pas Shkodrës". Eshtë kohë dreke dhe pallatet e themeluesve të Laçit janë krejt të heshtur. Vetëm disa fëmijë vazhdojnë të luajnë hareshëm të patrazuar edhe aq nga vapa mbytëse. Kanë mbledhur disa kartona nga ata të kutive të mëdha të ambalazhit dhe po shkojnë "të ndërtojnë një shtëpi". Njësoj si paraardhësit e tyre edhe ata duket se janë të bindur se ka edhe nga ato shtëpi që ndërtohen në fare pak kohë. Shumë kohë më parë, pleqtë e Shqipërisë së Mesme, të cilëve ua kishte qefi ndonjëherë të përzienin shqipen me ndonjë fjalë osmanishte të mësuar në mejtep, përdornin shpesh një shprehje të tillë: "Aksham pazar, batakçi mall, hajdut kandar". E thonin sa herë ndonjë tregtar a shitës i vogël nga fshati ua hidhte me mall të keq e me çmim të kripur. E përkthyer në shqipen e sotme shprehja e vjetër do të tingëllonte pak a shumë kështu: Po bëre pazar në të rënë të diellit do marrësh mall të keq nga peshorja që të mashtron. Pazari i Laçit zotërohet nga gratë. Shitëse, blerëse, kurioze, kalimtare të rastit, ato janë të gjitha femra. Duket sikur burrat nuk kanë qejf të kalojnë kësaj ane të qytetit. Të 150


Mirdita

grumbulluara nga tre e nga katër, ato më shumë bëjnë muhabet duke pritur orën që të shkojnë në shtëpi, se sa arrijnë të shesin ndonjë gjë. Sundimtaret e dyta të pazarit janë çadrat. Këto janë edhe më të shumëllojshme. Çadra me emra birrash të njohura, akulloresh, plazhi, shiu, të gjitha janë nxjerrë jashtë për të krijuar mbrojtjen anti - diell. Na shkon mëndja të ajo shprehja e vjetër që ju thamë pak më lart për atë punën e "aksham pazarit". Nuk e dimë nëse "kandari" ka nisur të bëhet hajdut, ka shumë gjasë që jo, porse një erë e rëndë thartire na jep një të dhënë të rëndësishme paraprake për mallin që po dergjet në diell. I do edhe disa orë që të thartohet plotësisht, por duket se rruga e tij për t'u shndërruar në "batakçi mall" tashmë ka nisur. Këtu në mesin e rrëmujës së pazarit të Laçit dallojmë për herë të parë kostumin e njohur të grave të Kurbinit. Ashtë aq i ngjashëm me atë të mirditoreve. Ndryshe nga gratë zhurmëmëdha të qytetit, të cilat bashkohen grupe - grupe duke bërë shaka me njëra - tjetrën, gratë e fshatit janë më të veçuara. Më të veçuara dhe më të heshtura. Qëndrojnë vetëm poshtë çadrës së tyre të zezë, njësoj si kostumet e tyre me arkën e domateve pranë këmbëve dhe me një shikim të përhumbur drejt maleve nga vijnë. Kush e di se çfarë mendojnë në këto çaste. Mbase rrugën e gjatë që do t'i duhet të bëjnë për të mbërritur te familjet e tyre, mbase 151


Fatos Baxhaku

monedhat e pakta që do të çojnë në shtëpi, mbase fate djemsh të larguar larg me kohë, mbase vetë fatin e tyre për të cilin kanë vendosur gjithnjë të tjerët. Kush e di… Krejt afër pazarit të zhurmshëm Simoni na tregon rrënojat e një kulle. Ajo është e rrethuar nga pallatet dhe e lënë tashmë në mëshirën e kohës. "Kjo këtu ka qenë njëra nga ato kullat e gurta që ekzistonin para se të ndërtohej qytetit. Do kohë e kthyen edhe në muze, por tani…", Simoni vazhdon më tutje. Një grua e moshuar kurbinase kalon në anë të rrënojave. As që e kthen kokën fare nga muret e vjetra. Në këto anë historia është një luks për barkngopurit. Kurbinasja, që është larguar nga pazari vetëm sa të mbushë ujë, struket sërish nën çadrën e saj të zezë. "Akshami" ende nuk ka mbërritur plotësisht dhe dielli do t'i mundojë edhe do kohë gratë që vijnë nga larg. Frrok Gjetani ka lindur fare afër Laçit, në Milot. Historia e tij është krejt e veçantë. Ai ka kaluar nga puna si montator me horizontet e gjerë rreth tij, në zyrat e gjendjes civile të prefekturës. "Nuk është se jam keq, - na thotë pasi është miqësuar ca me ne, puna që bëj është e rëndësishme dhe njerëzit më respektojnë, porse më mungon ajo puna që bënim me shokët kudo nëpër Shqipëri, duke e pasur qiellin fare afër dhe duke krijuar e krijuar vazhdimisht". Gjetani është një nga ata njerëz pa të cilët qytete si 152


Mirdita

Laçi nuk do të ishin ngritur. Ishin montatorët, njerëzit që kacavirreshin shtyllave bashkë me pesha të përbindshme ato që kanë sjellë në jetë anë e kënd Shqipërisë veprat e mëdha që tashmë kanë nisur të ndryshken. Frroku është "Hero i Punës Socialiste" dhe dy herë deputet në Kuvendin Popullor. Nuk i pëlqen të flasë shumë për titujt. "Të ishte për mua, - thotë pasi është menduar pak, - do t'i kisha ndarë ata tituj me shokët e mi. Për mua të gjithë kanë qenë heronj të vërtetë. Kohët e deshën që të ma jepnin mua titullin, porse nuk kam bërë asgjë më shumë se shokët e mi". Frroku ka ardhur në Laç fare i ri, në vitin 1964, kur sapo kishte mbaruar shkollën mekanike të Tiranës. Asokohe vendi ishte një kantier i madh. "Punonim bashkë me të burgosurit, - kujton Frroku, - Laçi ishte njëri ndër kampet më të mëdha për të burgosurit politikë. Prej shumë prej tyre ruaj kujtime shumë të mira. Shumë ishin jo vetëm njerëz të mirë e punëtorë, por edhe specialistë shumë të aftë. Inxhinierë e teknikë të burgosur u kanë dhënë zgjidhje shumë problemeve të ndërlikuara". Pastaj, pas Superfosfatit, Frroku dhe kolegët e tij punuan kudo në Shqipëri ku kishte ngrehina të mëdha industriale. "Kanë qenë punë të vështira, - vazhdon të tregojë, - me pesha të mëdha që kërkonin montim me precision super të lartë. Më vështirë e kemi ndjerë veten në Ferrokromine Burrelit. Kinezët ikën 153


Fatos Baxhaku

dhe i lanë punimet përgjysmë. Por gjatë kohës që kishim punuar me ta një farë përvoje e kishim marrë dhe kështu i hymë punës vetë dhe mbas qindra vështirësish arritëm ta montojmë vetë uzinën. Po kështu për vështirësi të mëdha kujtoj edhe montimin e antenës së Kukësit që ishte 126 metra e gjatë. Kujtoj me nderim punën e përbashkët me kimistin hebre Marko Menahem në Kukës. Unë punoja për pjesën mekanike dhe ai për atë kime. Puna ka qenë e vështirë, e rëndë, e rrezikshme, orar pa orar dhe gjithnjë larg familjes, por mua sepse më merr malli ende për atë punë dhe shokët e mi". Dikush nga miqtë e përbashkët kujton një emër: Andrea Margjini. Frroku na lutet që ta presim vetëm pak minuta dhe niset nëpër zheg për në zyrën e tij. "Vi shpejt. Do t'ju tregoj një fotografi të vjetër". Nga fotografia bardhë e zi, që nuk vonon të vijë, na shikojnë portretet e qeta të katër djemve të rinj. Fotoja është e 1968-ës. Frroku e ka merak që t'i shënojmë të gjithë emrat: "Nga e majta në të djathtë kemi dalë, Besim Denizi, mjeshtër i elektrikut, unë, Bardhok Gjikola dhe i ndjeri Andrea Margjini". Frroku trishtohet ca kur i duhet të na rrëfejë se si ka humbur jetën në punë Andrea, shoku i tij montator: "Duke punuar mbi disa tubo njëri prej tyre u këput dhe e goditi për vdekje. Ishte i ri dhe një mjeshtër i shkëlqyer". Me foton në dorë mjeshtri i vjetër nis e na tregon për punën e tij të re në gjendjen civile. Duket se e 154


Mirdita

ka marrë me të njëjtin pasion e seriozitet sikur montonte dikur makineritë e rënda qindratonshe. Faltoren e famshme të Shna Ndout e gjejmë të heshtur. Bën një vapë e pazakontë dhe njerëzia e ka lënë për më vonë vizitën në vendin çudibërës. Simoni, miku ynë i mirë, gjunjëzohet në altarin e kishës. "Vij shpesh, - na thotë, - dhe sa herë që largohem që këtej sikur e ndjej veten të liruar shpirtërisht dhe fare mirë fizikisht". Një grua e vjetër e shtrirë, mbi stol të kishës mërmërit diçka me vete. Faltorja ka një histori të vjetër. Shën Antoni, (Shna Ndou në gegërishte), emrin e vjetër e ka fort të gjatë: Fernando Martin de Bulhoes e Taveira Azevedo. Djali me emër të gjatë lindi në periferi të Lisbonës më 15 gusht të vitit të largët 1195. Ishte biri i vetëm i një familjeje në gjendje të mirë. Që i ri shfaqi tendenca të bënte jetë prej asketi. Vitet kur jetoi ishin vite të trazuara për Europën e krishterë. Krahas priftërinjve dhe kalorësve gjithnjë e më shumë po ndihej në shoqëri zëri i tregtarëve dhe zejtarëve, të cilët, që në atë kohë u quajtën borgjezë. Kisha nisi të dalë nga manastiret, dhe meshat nisën te mbaheshin ndër katedrale madhështore. Shtatë kryqëzatat e njohën Evropën me pjesën tjetër të botës. Po në atë kohë lindën dy urdhrat lypës, dominikanët dhe françeskanët. Në këtë kohë jetoi prifti i ri. Shën Antoni i ardhshëm pati një jetë të trazuar. Shkoi më parë si misionar në Afrikë, por 155


Fatos Baxhaku

përfundoi në Siçili. Më pas udhëtoi në këmbë nga Siçilia deri në Asizi ku jetonte Shën Françesku i madh. Që këtu nis historia e tij françeskane. Udhëtoi shumë herë në Francë e Gjermani në kohën kur u emërua drejtues i françeskanëve për Italinë e Veriut. Sa ishte gjallë krijoi një admirim të madh rreth vetes. Së pari sepse ishte një kundërshtar i madh i herezive dhe, së dyti sepse atij i atribuoheshin veti të mrekullueshme. Thuhej se ishte i aftë të predikonte në të njëjtën kohë në dy vende, ose se kishte mbajtur në krahë fëmijën Jezu Krisht apo vegimin e tij, nga vjen edhe pasqyrimi i tij në ikonat e kishës. Kur vdiq në Padova në moshën 36 - vjeçare, më 13 qershor 1231, venerimi i njerëzve rrezikoi të shkaktonte një luftë vëllavrasëse. Të gjithë donin që të varrosej pranë tyre. Vetëm një vit më pas u shpall shenjt nga papa dhe vite më vonë eshtrat e tij u vendosën në Katedralen e Padovës, të ndërtuar posaçërisht në kujtim të tij. Thuhet se në momentin e çvarrimit gjuha e tij ishte po aq e kuqe dhe e gjallë sa edhe kur predikonte. Në Shqipëri kulti i tij ka ardhur nga misionarët françeskanë, të cilët ndërtuan kishën e vjetër në Sebaste, afër Laçit, nën hijen e një kështjelle të vjetër mesjetare. Pas marrëzisë ateiste të 1967 krejt zona rreth e rrotull u shpall "zonë ushtarake" dhe u rrethua me tela me gjemba, por asgjë nuk mund të ndalonte ardhjen e njerëzve të të dy besimeve në 156


Mirdita

vendin e mrekullive. Banorët vendas tregojnë me qindra raste mrekullish. Të çmendur që vijnë duke belbëzuar dhe kthehen me kokë ulur për në shtëpi, të verbër që befas dallojnë figurën e nënës, të paralizuar prej vitesh që ngrihen në këmbë si djem të rinj, pa folur për vajzat fatpadala që duket se e kanë gjetur njeriun e jetës që porsa kanë zbritur në rrugën kryesore të Laçit. Bashkë me miqtë zbresim në shpellën e Shën Vlashit, vendi ku thuhet se vërtetohen mrekullitë. Rrobe të vjetra, shënime me emra njerëzish, shumë foto dhe shumë qirinj na shoqërojnë në grykën e ngushtë të kësaj shpelle që thuhet se vazhdon më tej me dhjetra kilometra. Muret e nxira, dylli i qirinjve dhe qetësia që mbretëron kudo në fusin një një botë tjetër. Rrugës bisedojmë me miqtë tanë për historinë e këtij shenjti të veçantë. "A e dini se Shna Ndou është shenjti mbrojtës i Portugalisë dhe i Brazilit?", pyet njëri prej nesh. "Aha, e mora vesht. Ja përse kena kaq shumë tifoza me Brazilin na ktu n'Laç", vjen përgjigja aty për aty. Tashmë kemi zbritur poshtë në Laç. Një grup derrash të pashqetësuar, pasi janë zhgrryer fort në një llucë të zezë për t'u mbrojtur nga dielli i fortë, tani kanë zhytur noçkat në një tog plehrash në anë të rrugës. Derrat e kënaqur na kujtojnë edhe një herë optimizmin që kishim hasur në fillim. Thua t'i ketë parë ndonjëherë kafshët e përbaltura regjisori 157


Fatos Baxhaku

superoptimist? Apo edhe trajtimi liberal i kafshëve bën pjesë në atë "zilinë" që Evropa dhe Amerika do t'i kenë Laçit pas pak viteve? Punë e ngatërruar. Këndvështrim artistësh me pak fjalë. Ja ku është me atë ngjyrën e tij të kuqërremtë, me ata tubat e ngatërruar dhe me dekorin që duket sikur e ka krijuar ndonjë skulptor postmodern. Superfosfati i Laçit u ndërtua në fillim të viteve '70. Objektivi i tij parësor ishte prodhimi i superfosfateve, plehra kimike që do ta shtonin prodhimin bujqësor, me të cilin regjimi komunist synonte të prodhonte gjithçka në vend. Lënda e parë vinte nga Maroku, pastaj transportohej nga Durrësi në Laç me tren. Qyteti për shumë vjet ishte stacioni kryesor hekurudhor i Veriut të vendit. Kështu që bashkë me këtë ngrehinë gjigande nisi të zhvillohej edhe qyteti. Uzina dhe qyteti për shumë kohë ishin të pandara. Për ata që nuk banonin këtu, kur thuhej "Laç", presupozohej "Superfosfati" dhe anasjelltas derisa erdhi '90-ta dhe vitet e krizës. Impiantet e mëdha u mbajtën edhe disa kohë mes shpresës dhe zhgënjimit derisa nisën të ndryshken përfundimisht. Nuk është gjë e bukur të ecësh përbri oxhakëve dhe impianteve gjigandë që tani duken krejt të kotë. Një mal me dhe të kuq, mbeturina të punës së dikurshme, ka mbetur ende në anë të rrugës kujtim i një kohë kur helmonte detin dhe fushat rreth e rrotull. Vetëm disa shkurre të ashpra mund të 158


Mirdita

mbijnë në këtë territor të helmuar. Ecim përgjatë tyre të rrethuar nga një heshtje e thellë derisa më në fund dëgjojmë disa zëra të gëzuar. Janë disa fëmijë të zeshkët që po lahen në një vaskë të braktisur. Zoti e di se çfarë lëngu përmban vaska ngjyra jeshile. Por fëmijët duken të patrazuar nën hijen e gjigandit të ndryshkur. Poshtë disa oxhakëve të stërmëdhenj ndahemi me miqtë tanë të mirë. I hedhim edhe një herë sytë andej nga Shna Ndou. Vetëm një ditë më pas, më 15 gusht, është ditëlindja e tij e 813.

159


Fatos Baxhaku

160


Mirdita

Fshati me dy shenjtore

Tani duket si një kanal i fjetur, i rrethuar nga kallamishtet dhe nga mbeturinat që njerëzia kanë hedhur mbi të për shekuj me radhë. E çon ujin e tij si me përtim drejt detit njësoj sikur një dorë e epërme ti ketë caktuar një detyrë që ai nuk e ka dashur aspak. Eshtë Drini, emër i njohur. Porse nuk është ai i famshmi, ai që mban mbi shpinë diga, liqene e hidrocentrale, porse paraardhësi i tij i thjeshtë: Drini i Vjetër. Ne jemi në Balldren, në afërsi të Lezhës, në anë të rrugës Tiranë-Shkodër. Për shekuj me radhë Drini rridhte në këtë shtrat që kemi sot parasyve deri sa në fund të shekullit të XIX-të disa tërmete të forta e kthyen shtratin e tij në drejtim të Bunës. Drinasa - kështu e quajtën asokohe rjedhën e re - shkoi drejt Bunës. Shtrati i vjetër, ai që kalonte përmes Zadrimës deri në derdhjen në afësi të Lezhës, vazhdoi të ekzistonte, Autori falenderon përzemërsisht Zotin Zef Toma për ndihmën dhe miqësinë e treguar gjatë realizmit të këtij shkrimi.

161


Fatos Baxhaku

porse vetëm si një kujtim i vjetër, një kanal jo fort i pjerrët që mbledh ujrat e fushës së madhe. Në fillim shkojmë në shkollë. Kështu na ndodh shpesh. Eshtë vendi më i parë ku mund të mësosh ndonjë gjë për historinë. Ndërsa presim një mik të vjetër rrimë e kundrojmë fëmijët në pushimin e madh. Një pulë e shëndoshë lemeritet nga një top që i fluturon mbi kokë. Një djalë porsa ka shënuar një gol për lumturinë e gocave që e kundrojnë që matanë fushës. Kemi kaluar një urë mbi Drin për të shkuar te shkolla. Miqtë tanë na thonë se ura është ndërtuar vonë. Për të shkuar në shkollë apo për të bërë pazar duhej kaluar mbi një trap. Trapi ka funksionuar deri në mesin e viteve '70. Fshatarët e kujtojnë mirë edhe emrin e trapaxhiut: Zef Gegë Ndoci nga Rraboshta, një fshat i afërt. Uji ka qenë mbase fjala më e përdorshme në Balldren deri në mesin e viteve '70, kur Këneta e Kakarriqit (një hapsirë e madhe ujore që shtrihej mes Malit të Rrencit dhe atij të Kakarriqit) u bonifikua për ti lënë vendin asaj që sot e quajmë Fusha e Torovicës. Deri në atë kohë Balldreni ishte i rrethuar krejt nga uji. Në njërën anë ishte këneta, në anën tjetër Drini i Vjetër. Kur Marin Bici, peshkopi shkodran i Tivarit e vizitoi fshatin në pranverën e 1610 shkroi: "Fshat me 50 shtëpi ose pak më shumë. Aty shërbente vendasi D. Andre Julsi në kishën e Shna Prendës. Ka kelqe e veshje mjaft 162


Mirdita

të mira. Ka një këmbanore katërkëndshe por pa këmbanë. Banorët janë të gjithë të krishterë latinë, vetëm dy shtëpi janë turq (myslimanë)". Vetëm pak minuta më pas jemi te kujtimi më i vjetër i Balldrenit. Kisha që përmend Bici është ende në këmbë. Duket e lodhur nga pesha e motive, por është ende aty, në majë të kodrës që zotëronte dikur fshatin e vjetër. Të nisur nga koha e datimit të kishës së manastirit të Shna Nout, që është vetëm pak më në jug të saj, shumëkush mendon se kisha është fort e vjetër, mosha e saj shkon deri në 700-vjeçare. Heshtja e ka rrethuar kishën e moçme. Nga vendasit mësojmë se kisha nuk e mban më emrin e Shna Prendës, por atë të Shën Anës. Një tjetër kishë, një që është ndërtuar kohët e fundit, ka marrë emrin e shenjtores më të njohur të fshatit. Kishës së vjetër do t'i duhet të mësohet me një emër të ri, me atë të Shën Anës. Kemi pra në të njejtin fshat dy shenjtore mbrojtëse. Në fakt, Shna Prendën dhe Shën Anën i lidhin shumë pika të përbashkëta. Shna Prenda është version katolik shqiptar për Shën Venerandën, Shën Venerën, Shën Parashqevinë apo për Shën e Premten. Të gjithë këta emra kanë parash të njejtin njeri. Shna Prenda ishte vajza e vetme e një çifti tregtarësh të pasur. Lindi në Siçili, plot 35 vjet pas martesës së prindërve. Ishte viti 100 pas Krishtit. Ajo lindi një të Premte të Shenjtë të Pashkëve. Lindja 163


Fatos Baxhaku

e saj u pa si një mrekulli dhe kaq mjaftoi që vajza ti kushtohej fesë të gjithë jetën e saj. Pasi e fali të gjithë pasurinë e saj për të vobektit iu kushtua vetëm një qëllimi përhapjes së besimit të krishterë në të gjithë Siçilinë. U ekzekutua me prerje koke kur ishte 43 vjeç. Legjendat kristiane thonë se vdiq e lumtur pasi mori një mesazh nga vetë Zoti se ai do t'i kishte për zemër të gjithë ata që i kushtoheshin me devocion jetës së përshpirtshme. Shën Ana është diçka më e vjetër se Shna Prenda. Ajo nuk është as më shumë e as më pak se sa vetë gjyshja e Jezu Krishtit, nëna e Shën Mërisë. Ana kishte qenë një herë e martuar. Nga martesa e parë pati dy vajza. Të dyja bijat e saj u bënë më pas nëna shenjtorësh të tjerë. Pas vdekjes së burrit të parë Ana u martua me Jakun (edhe ky shenjtor), një burrë i zoti nga fisi i Judës, gjak nga Davidi i famshëm. Porse edhe pas 20 vjetësh çifti nuk po arrinte të bënte fëmijë. Për judejtë e athershëm kjo gjë ishte një shenjë e keqe. E ç'farë burri je kur nuk i dhuron fëmijë Izraelit? Kjo pyetje e ka torturuar aq shumë Jakun sa që ku ka vendosur të braktisë të shoqen dhe Jerusalemin dhe të endet nëpër shkretëtirë. Legjenda thotë se një mesazh hyjnor u erdhi të dyve pas disa kohësh. Sipas mesazhit nëse bashkoheshin atëherë do të bënin patjetër fëmijë. Dhe kështu ndodhi. Nëntë muaj pas takimit të Anës dhe Jakut te "Porta e Artë", lindi Maria, nëna e 164


Mirdita

ardhshme e Krishtit. Një kishë kushtuar Shën Anës është ngritur në Jeruzalemin verilindor nga kryqtarët që në shekullin e XII. Ata besonin se kjo ishte lagja ku ajo kishte jetuar së bashku me Jakun dhe me Marinë e vogël. Ana dhe Prenda paskan plot pika të përbashkëta. Të dyja historitë kanë lidhje me pritjen e prindërve për fëmijët. Njëra ka lindur vetë pas 35 vjetësh martese të prindërve, tjetra ka lindur Marinë pas 20 vjetësh. Mbase jo rastësisht të dyja kujtohen në 26 korrik. Një rast për fshatarët e Balldrenit që të bëjnë një festë të vetme për dy shenjtore njëherësh. Teksa rrimë e kujtojmë këto histori biblike kishës i afrohet një figurë e vogël, e veshur sipas mënyrës malësore. Eshtë një plakë e imët, e mbledhur sa një grusht nga pesha e moteve që ka mbi shpinë. E lemë një copë herë të mirë plakën të thotë lutjet e saj. Pastaj e takojmë në derë të kishës. "Jam tu fol bash e n'derë t'kishës. Majini mirë mend kto që do ju tham…", plaka bën edhe një herë kryq para se të nisë bisedën me ne. Eshtë 86 vjeç Dava Frrok Marku. Ka lindur në bajrakun e Selitës, diku afër Rrëshenit të sotëm në Mirditë. Burri i ka vdekur 58 vjet më parë. Ka pasur jetë të vështirë. Ka mbetur jetime që e vogël. Në Balldren është vendosur së bashku me djentë e saj, në fillim si e internuar. Njëri nga djemtë ka bërë shumë vite burg politik. "Boll e vujtun jam kenë - na thotë Nana Davë - porse kjo Shqipni nuk 165


Fatos Baxhaku

po m'pëlqen. Jena kenë të varfën, na kanë futë ndër burgje, porse s'i ka prek kush me dorë fmit. Jo! Kto qi po nigjojmë s'i kena pasë ditë besa!". I lutemi Nanës Davë që të na e përsërisë atë lutjen që po thoshte pak më parë në kishë. "Ah - psherëtin plaka - djelt e djelve u dashkan ma shumë se vetë djelt" dhe pastaj nis të thotë uratën: "Oj Zoja Shna Prende, atyne nipave t'mi nepu men me msu, nepu jetë me jetu, nepu shnet, nepu punë me punu, por nepu edhe vullnet qi t'shkojnë kaiherë në shpi t'vet". Duket sheshit se plakën e urtë e ka këputur malli për nipat e saj që janë në emigracion. Përballë na shikon një pikturë ku pasqyrohet Shën Ana me Marinë e vogël në prehër. Për Nanën Davë kjo nuk do të thotë asgjë. Ajo është mësuar tashmë t'i drejtohet vetëm Shna Prendës. Atë njeh më mirë. Ka punuar gjithë jetën në kazëm, por pasioni i tij i madh kanë qenë e mbeten librat. "Jam kazmanaut", bën shaka Mark Pashku dhe bën sikur punon me kazëm. Marku, që mban edhe mbiemrin Celaj apo Malota, është ndër banorët e hershëm të Balldrenit. Vendi ka pësuar disa popullime. Që nga koha e 50 familjeve të Marin Bicit ka rjedhur shumë ujë. Malësorët e Dukagjinit dhe të Malëssië së Madhe dimëronin me tufat e tyre të mëdha në fushat në anë të kënetës së dikurshme. Shtimi i familjeve bëri që pak nga pak, një pjesë e tyre të vendoseshin përfundimisht këtu. Marku është njëri prej tyre. 166


Mirdita

Tashmë, pasardhësit e malësoreve blegtorë të dikurshëm e qujanë veten të vjetër në këto troje. Dhe janë vërtet të vjetër spese pas tyre u vendosën të tjerë të ardhur nga malësitë, por edhe nga krahina të tjera të Shqipërisë. Kështu u krijua Balldreni i Ri. "Janë Pallatet e Komanit" thonë në Balldren kur e kanë fjalën për ato që u ngritën këtu në vitet '70. Banorët e tyre janë të gjithë punëtorë hidrocentralesh ose bijtë e tyre. Gjithsej 32 familje. Disa kanë arritur të punojnë në pesë hidrocentrale. Marku e mban mend mirë kohën e kënetës. " Uji shkote deri atje ku asht xhadja sot. Ka qenë klimë e keqe. Ne gzoheshim kur shkoshim për verim ndër malet e të parve tanë. Ktu ka pasë shumë malarje, por ne nuk jena prekë shumë. Kena metë racë e fortë si tanë malsort. Baba jem, Pashko Prela, e axha jem kanë kenë burra t'fortë. Po kur ishim të ri nuk e dishim që e keqja vjen ma vonë. Unë e ime shoqe, bashkë me fmit e mi kena ba punë të randa. Na qushin me biografi t'keqe. Nji herë u tha kneta, pastaj u ndrru xhadja për Shkodër. Kohët ikshin e na veç në kazëm". Me Markun shohim disa fotografi të vjetra. Shtëpia e tij është e stërmbushur me libra. Disa janë të porsadalë në qarkullim. "Na i bani lekt libra", bën shaka e shoqja, Nana Mri. Fare afër shtëpisë së re të Markut është ende në këmbë kulla e gurtë. Një ngrehinë solide tashmë e pabanuar. "Në kët shpi 167


Fatos Baxhaku

jena kenë nji herë shtatë nuse bashkë", tund kokën Nana Mri. Lemë pas Balldrenin dhe vazhdojmë më tej. Kush e di se përse na sillet ndër mendje një shprehje që Marku na e pat thënë si me të qeshur: "I marri nuk din ç'ka thotë e i meçmi nuk thotë ça din". Kjo sigurisht që nuk ka lidhje me historitë tona, por gjithsesi ia vlen të hidhet në letër.

168


Mirdita

Puka, atje ku dimri vjen shpejt

Kush mendon se Puka është shumë larg e ka fort gabim. Është vetëm 48 kilometra nga Bushati, atje ku rruga merr kthesën për në Vaun e Dejës, dhe më tej për në Koman. Për pak kohë jemi në mes të një lëvizjeje të dendur. Nga Mjeda dhe Vau i Dejës, fshatarët shpejtojnë për në Shkodër dhe rrethina ku i presin punët e përditshme. Në Vaun e Dejës gjallëria është edhe më e madhe. Fëmijët po shpejtojnë për në shkollë. Në qendër të qytetit një statujë e Nënë Terezës që shtrëngon fort dy fëmijë, është edhe më e përvuajtur se çka qenë Nëna vetë. Makina, këmbësorë e lopë, ecin qetësisht përkrah njëri - tjetrit brenda një ekuilibri për t'u pasur zili. Askush nuk e pengon njëri - tjetrin, dhe secili ecën në rrugën e vet. Brenda pak kohe e lemë pas edhe Hajmelin, fshatin e fundit të Zadrimës. Rruga bëhet gjithnjë e më e përpjetë dhe shkëmbore. Kemi hyrë në kodrat e Laçit. Tashmë jemi në zonën e Pukës. 169


Fatos Baxhaku

Ne vijmë nga një botë e zhurmshme. Vetëm pak minuta më parë kemi qenë në poteren mëngjesore të Vaut të Dejës, dhe befas jemi zhytur në një qetësi të shurdhët. Ndërsa ngjitemi gjithnjë e më lart duke ecur mbi një rrugë të asfaltuar mirë, nuk dëgjojmë gjë tjetër veçse zhurmën e ndonjë makine të rrallë me targa të Kosovës. Shumë prej kosovarëve i bien këndej për të shkuar e ardhur. Të paktën deri në Fushë - Arrëz shpëtojnë nga kthesat e shumta të rrugës që kalon nëpër Mirditë. I shtojmë diçka më tepër veshjeve tona. Një ciknë e mprehtë, tipike e vendeve malore, ka nisur të na kujtojë se dimri tashmë është në prag. Dikush prej nesh kujton me buzë në gaz se "tani në Tiranë janë ende me mëngë të shkurtra". Majtas e djathtas nesh shtrihet vjeshta e thellë, ajo e vërteta, me gjethet e përskuqura të dushkajave që i valëvit era e ftohtë e Veriut. Përballë nesh shtrihen malet hijerënda të Dukagjinit. Na kujtohet se nëpër libra kemi lexuar se zotërimet e Lekë Dukagjinit të famshëm, shtriheshin pikërisht në këto anë, madje Hahn, në mesin e shekullit XIX, kishte shkruar se kështjella e Lekës së Kanunit, duhej të ishte diku afër Pukës. Më vonë do ta "takojmë" sërish Lekën me mustaqe të mëdha. Ajo heshtja e fillimit nuk prishet as kur mbërrijmë në Gomsiqe. Ky është një fshat i madh 170


Mirdita

dhe i njohur i Pukës, i vendosur në anë të një përroi që më pas derdhet në Drin, diku afër vaut të Dejës. Një kishë shumë piktoreske dallohet që nga larg fshatit. Të vetmet zëra njerëzorë që dëgjohen, janë ato të mësuesve të shkollës. Gomsiqja ka një goxha shkollë të mesme. Dy nxënës, të veshur me këmishën e bardhë dhe me kollaren e zezë, kanë mbetur në oborr. Duken të shqetësuar. Kush e di se çka ndodhur që në orët e para të mësimit. Pas Gomsiqes vjen Kçira. Këtu na bëjnë përshtypje disa pallate si ato të periferive tona, të ndërtuara në kohën e socializmit. Të vendosura mbi një kreshtë të rrahura nga të gjitha anët nga erërat e ftohta, ato kanë nisur të rripen pak nga pak. Kush e di se pse na përngjajnë disi me lapidarët e harruar anë e kënd Shqipërisë. Zhytemi sërish në qetësinë tonë vjeshtore. Vetëm rrallë e tek na përshëndosh ndonjë buri. "Kolegët" gëzohen po aq sa edhe ne teksa hasin ndonjë makinë. Me doktor Nikolin Bardhokun jemi njohur falë miqve të përbashkët. Dhe meqë në këto anë shprehja "miku i mikut tim është miku im", është ende në funksion, miqësohemi shumë shpejt me të. Doktor Nikolini është nga Fushë - Arrëzi, dikur zonë industriale e Pukës. Madje në spitalin e atjeshëm ka punuar për shumë vjet. Tani është 171


Fatos Baxhaku

shefi i Shëndetësisë së Pukës. Doktori bën zakonin e vendit. Takimin e parë me të e bëjmë në "turizmin" e qytetit. Ky është emri i vjetër i një lokali që është restauruar krejtësisht nga biznesmenë nga Tirana. "Po hë, si po ju duket?", nuk e fsheh kënaqësinë e tij doktori. Ai ka të drejtë të krenohet. Në këtë lokal duket sikur jemi në njërin prej atyre luksozëve të Tiranës. Nga xhamat dallojmë kalimtarët e qytetit. Disa gra kanë nisur që tani të kërrusen e të mblidhen, ca, nga i ftohti që po troket. Pak më tej kalon një kamion me dru. Dimri është fare afër. Dikush prej nesh i shton edhe ndonjë bluzë tjetër atyre që kishte veshur më parë. Duke rrufitur kafenë, doktori na rrëfen histori të vjetra e të reja, nga ato që vetëm mjekët mund të rrëfejnë. "E kam ndjerë veten keq njëherë në Fushë-Arrëz, - nis të flasë ai, - ishte 1997-a. Ndodhi një aksident i rëndë. Vdiqën 9 vetë. Nuk kishim as mjetet dhe as kushtet që të bënim ndonjë gjë për ta. Ishte një ngjarje e rëndë, nuk do të më shlyhet kurrë nga kujtesa. Po kemi pasur edhe raste vështirësish, po që i kemi kaluar falë helikopterëve që mbërrijnë nga Tirana. Sidomos e vështirë është gjendja me zonën e Iballës, ku bën dimër i egër dhe ku rrugët bllokohen gjatë gjithë dimrit. Një grua me insufiçencë renale desh na iku për duarsh sikur të mos kishte mbërritur 172


Mirdita

helikopteri. E kam takuar më vonë. Ishte fare mirë". Me doktorin ecim një herë përmes qendrës. Fare pranë "turizmit" është spitali. Puka mund të jetë qyteti i vetëm në Shqipëri që e ka spitalin bash e në mes të tij. "A e imagjinoni? Po sikur këtu të ishte një sanatorium? Këtu është tamam klima për një vend të tillë!", na thotë doktori. Si shumica e mjekëve edhe ai është ëndërrimtar. Për të mos i prishur ëndrrën, ne nuk ia kujtojmë se tuberkulozi vrastar i Migjenit, u rëndua pikërisht ca metra më larg vendit ku po bisedojmë. Xhemal Meçi është një mësues i vjetër, bashkëpunëtor që prej shumë dekadash i Akademisë së Shkencave. Pasioni i tij i madh është historia e vendlindjes. Vetë është nga Kabashi, një zonë e njohur e Pukës. Është gjithashtu një studiues e botues i njohur. "Profesorin", sikurse e thërrasin të gjithë në Pukë, e takojmë ne vendin e tij të zakonshëm, në ekspozitën etno-kulturore "E.Çabej". Na pet me atë mirëdashjen që kanë të gjithë njerëzit të cilët merren me gjëra e histori të vjetra. Bashkë me të e kalojmë edhe një herë atë historinë mijëravjeçare të këtyre anëve. Lekë Dukagjini, (takimi ynë i dytë me të parin e këtyre anëve), makete kullash të vjetra, kostume popullore, dhe deri te i famshmi Ndue Shyti, të gjitha na kalojnë para syve brenda pak minutash. "Nga dallojnë pukianët nga mirditorët, profesor? 173


Fatos Baxhaku

Asnjëherë nuk e kam bërë dot dallimin", bëhet kureshtar njëri prej nesh. Profesori vë buzën në gaz. "Po ne kemi boll ndryshime, sikurse kemi edhe shumë të përbashkëta, - thotë qetë - qetë, ne kemi dialekt të ndryshëm nga mirditorët. Ne vetë, dhe ata e kuptojmë sakaq ndryshimin. Pastaj historikisht ata janë komanduar nga bajraktarët, më i rëndësishmi prej të cilëve ishte kapedani i Mirditës, ndërsa ne kemi pasur tjetër sistem. Që në kohët e hershme të Turqisë këtu ishte vendosur një aga mysliman. Dhe kjo është arsyeja përse një pjesë e pukianëve u shndërruan në myslimanë, dhe përse Puka më pas u bë qendër administrative e krejt kësaj malësie. Këtyre ne u kemi pas thanë "zotni". Thonë që të parët e tyne kanë ardhë nga zona e Kolonjës. Pastaj ndryshime kemi edhe në fushë të muzikës popullore. Këndej nga ne është kënduar më shumë me lahutë, ndërsa në Mirditë e para është çiftelia. A ju duken boll ndryshime, apo doni të tjera?". Profesori e ka mbyllur me një shaka përshkrimin e tij. Po neve na ka mbetur edhe një pyetje tjetër. "Përse i kini vënë emrin e Çabejt kësaj ekspozite?", e pyesim. "E përse jo, - na përgjigjet, ai ka qenë një njeri i madh për të gjithë shqiptarët. Por, përveç kësaj ai ka qenë i pari që ka bërë një shpjegim të saktë mbi emrin e Pukës". Pak metra larg qendrës është shkolla-muze ku ka dhënë mësim e ka qenë drejtor Migjeni në vitet 174


Mirdita

e fundit të jetës. Profesori, na shoqëron për te ajo duke na bërë një kërkesë: "Ju lutem të shkruani se kjo shkollë - muze duhet të shpallet muze kombëtar, përndryshe si do të mbahet? Deri tani është mbajtur me pasionin tonë dhe me fonde të pakta, po më vonë?". Në oborr të ish - shkollës së vogël jemi vetëm ne, dy akacie të vjetra dhe një gjel, që sheh me inat se mos i ngacmojmë pulat e tij. Brenda vjen një erë e mirë librash të vjetër. Këtu kemi rast të kujtojmë letërsinë e fuqishme të njeriut të brishtë, të revoltuar nga mjerimi. Fare afër është selia e Puka TV. Miqtë tanë na thonë se është njëri prej stacioneve më të pëlqyera prej pukianëve. Kureshtarë, trokasim në portën e kolegëve. Askush nuk përgjigjet në këtë vakt dreke. Ca më tej, një makinë sapo ka shkarkuar një vandak me dru. Kjo skenë na e kujton edhe një herë dimrin e Pukës dhe atë çka kemi dëgjuar më parë për të. Një e rrëqethur na e përshkon sakaq shtatin. Puka mbaron shpejt. Periferia është shumë afër qendrës. Në disa godina industriale të kohës së socializmit ndodhet një nga të paktat industri të zonës. Është një punishte maskash, e ngritur nga një biznesmen shkodran. Këtu janë punësuar disa gra pukiane. Kalojmë brenda pak minutash nga historitë me malësorë e me Migjenin, te një 175


Fatos Baxhaku

atmosferë tjetër: te dielli që përqafohet më hënën, te Pinoku, te pani plak që buzëqesh me qesëndi… Jashtë punishtes i hasim sërish ato turrat e druve që "do luftojnë" dimrin. Në kthim nisim të lirohemi nga veshjet që kishim shtuar. Në anët tona, dimri vjen më vonë.

176


Mirdita

Kallmeti, vendi i një misteri të kahershëm

Sikur në dimrin e largët të 1858-1859 të mos kishte rënë një tërmet, mbase do të kishim një tjetër Shkodër, një tjetër Zadrimë dhe pse jo, edhe një tjetër Lezhë. Deri sa toka u trondit rëndë, Drini, lumi më i madhi vendit, e përshkonte krejt fushën mes Lezhës e Shkodrës, Zadrimën, për t'u derdhur më pas në Adriatik, diku në afërsi të Shëngjinit të sotëm. Sot nuk është më kështu. Drini vazhdon rrugën e tij drejt Bunës, ndërsa shtrati i vjetër i tij nuk është gjë tjetër veç një gjysmëlumë e gjysmëpërrua, që mbledh në rrugën e tij drejt detit derdhjet që zbresin nga malet në fushë. Pikërisht në këto anë, afër 400 vjet më parë, është zhvilluar një nga ngjarjet më misterioze të historisë sonë. Jo aq për nga mizoria apo për nga numri i të vdekurve, porse në të janë përzier arqipeshkvë, Vatikani, abatë, kardinalë, njerëz të thjeshtë dhe më në fund dy nga klerikët më të famshëm të krejt historisë sonë, Pjetër Budi dhe Frang Bardhi. Se si 177


Fatos Baxhaku

ka ndodhur kjo histori e çuditshme, që të kujton disi intrigat në manastiret e rrëfyera nga Umberto Eccho, do ta themi ca më poshtë. Gjatë udhëtimit të kësaj jave, deshëm vetëm të rikujtonim këtë histori, duke i përshkuar vetë disa nga zonat në të cilat jetuan, lindën e vdiqën protagonistët e kësaj historie të çuditshme, paraardhëses së kronikës së zezë të sotme e cila mbush faqet e gazetave tona sot e gjithë ditën. Heroi kryesor i rrëfimit tonë quhet Frang Bardhi. Ai kishte lindur pikërisht këtu ku ndodhemi, në Kallmetin e Zadrimës, në vitin e largët 1606, në një lagje ku ishte grumbulluar i gjithë fisi i tij, në Bardhej. Zadrima asokohe duhet të ketë qenë një vend fort i ngatërruar. Ishte vërtet nën sundimin osman, porse kishte fituar një lloj autonomie, duke i paguar një taksë vjetore Sulltanit, i cili kishte vendosur ta linte kështu në hallin e saj. Pikërisht prandaj këtu kisha dhe prelatët e saj morën një rëndësi të dorës së parë në përpjekjet për pengimin e islamizimit. Në shekullin XVII, Vatikani vazhdonte të ishte mes dy zjarreve: mes herezive që i ishin shfaqur që prej Luterit në Evropën e Veriut dhe në marshimin e Islamit në Ballkan. Shumë nga pjesëtarët e fisit Bardhaj ishin me shkollë, i gjejmë të jenë priftërinj e madje të lartë, në veriun e vendit deri në Tivar. Njëri prej tyre ishte Gjergj Bardhi, xhaxhai i Frangut, njeri 178


Mirdita

i zgjuar e praktik, por edhe i dhënë shumë pas përfitimeve që jepte në atë kohë të qenit prelat i lartë. Gjergji asokohe drejtonte Dioqezën e Sapës, sikurse i thonin atëherë Zadrimës. Qendra e saj ishte Shati, një lagje mbi Nënshatin e sotëm, pak kilometra larg nga Kallmeti. Pikërisht ky nguli këmbë që nipi i tij të shkollohej për prift. Frangu i ri në fillim shkollohet në Loreto, në afërsi të Ankonës dhe më pas në seminarin e Propagandës Fide në Romë. Këtu do të qëndrojë deri në 1635, vit në të cilin Frang Bardhi do të botojë një vepër unikale: Fjalorin Latinisht-Shqip. Nga Bardhi ka mbërritur deri në ditët tona edhe një libër tjetër: "Apologjia e Skënderbeut" e botuar një vit më pas, më 1636, - në shqip është botuar në 1957 me përkthim të Stefan Priftit, - dhe disa relacione që janë botuar e përdorur shumë herë në shtypin shkencor. Historinë do ta ndërpresim vetëm për pak kohë pikërisht këtu. Çfarë ka mbetur në Kallmet nga historia e asaj kohe? Ka mbetur sigurisht një lagje, që ende nga të moshuarit quhet Bardhaj, një ulli në lagjen e poshtme, që me siguri duhet të ketë të njëjtën moshë me Frang Bardhin, një urë e vjetër poshtë së cilës nuk kalon më asnjë rrjedhë, një mulli i vjetër që duhet të jetë pasardhës i asaj kohe dhe një kishë e vogël e mbështetur mbi faqen e një shkëmbi të ulët, Kisha e Shëlbyemit, e cila mendohet të jetë ndërtuar në shekullin XIII. Por më shumë se 179


Fatos Baxhaku

të gjitha këto ka mbetur emri i kallmetorit më të njohur Frang Bardhit. Me emrin e tij është pagëzuar shkolla e mesme e bashkuar. Drejtori i saj, Zef Toma, është një mik i vjetër i yni dhe një studiues i apasionuar. Atëherë përse të mos e takojmë Zefin në kërkim të historive të vjetra? Mezi i afrohemi shkollës. Oborri i saj është i stërmbushur nga makina të shumta. Ca më tej shohim disa policë, që bëjnë xhiro në afërsi të murit rrethues. Të ketë ndodhur vallë ndonjë gjë në këtë mëngjes marsi në Kallmet? Ende nuk ka ndodhur gjë, ose të paktën asgjë e rëndë. Vetëm se sot pikërisht në shkollën me emrin e Frang Bardhit, do të organizohet e para mbledhje e këshillit të komunës. I shohim tek hyjnë hijerëndë këshilltarët një nga një, duke shtrënguar disa dosje të cilat kush e di se çfarë sekretesh dhe të dhënash të rëndësishme mbajnë në to. Drejtor Zefi del nga zyra e tij për të na takuar. "Mirse ju ka pru Zoti, - na përshëndosh me mirësjelljen e tij që e njohin të gjithë kallmetorët, po kam frigë se ju duhet me më pritë pak. Ju e shifni edhe vetë se ç'ka bahet …". E lemë për pak kohë drejtorin në hallin që e ka zënë dhe hedhim një sy rreth e rrotull. Shumë nga nxënësit e "Frang Bardhit" i gjejmë të grumbulluar te bilardo. Si të gjithë nxënësit e botës edhe ata i gëzohen një dite pushimi. "Të mëdhenjtë kanë hallet e tyre le t'i lemë 180


Mirdita

rehat, se kështu duan ata", duket sikur thonë portretet e kënaqura të adoleshentëve. Ndërsa beteja në fushën e blertë e të kadifenjtë të tavolinës së bilardos merr hov më tej, dëgjojmë zëra që ngrihen nga një klub aty pranë. Ulemi edhe në pritje të drejtorit dhe bëhemi dëshmitarë të një skene, që mund të jetë përsëritur e ripërsëritur me qindra herë në të gjitha komunat e Shqipërisë. Një i moshuar po proteston fort se i është vjedhur vota. Kjo do të na dukej normale sikur i moshuari ta kishte me ata të partisë kundërshtare, me fitimtarët e zgjedhjeve, porse nuk është aspak kështu. Plaku zadrimor e ka problemin me të tijtë. Sipas tij, pikërisht ata "ia kanë futur" sepse nuk e kanë caktuar si përfaqësues të tyre në këshillimin e komunës. Plaku duket që është i nxehur keq dhe për ta qetësuar ndërhyn një i ri. "Hem e ke fajin vetë e hem po bake sherr të fortë. Hajt tesh ta lamë këtë punë. U dote menu ma përpara". I riu bën pjesë edhe ky në partinë e protestuesit. Me të, miqësohemi shpejt sapo e merr vesh që nuk jemi të pajisur me kamera të fshehta apo me gjëra të ngjashme të teknologjisë bashkëkohore. "Vetëm se m'keni dalë ju përpara, se unë ktu kam ardhë me ia prishë mledhjen e kshillit. Pata me e ba krejt lamsh". E këshillojmë të riun që të qetësohet, se këto punë kështu e kanë herë fiton njëri e herë tjetri. I riu duket sikur zbutet ca. "Noshta e keni mirë, hajt se 181


Fatos Baxhaku

po ju qes nji kafe". Kështu e kanë këto punë më mirë të kthejmë ndonjë kafe a ndonjë raki, duke menduar për vrasje të vjetra se sa të jemi dëshmitarë të ndonjë ngjarjeje që nuk e dëshiron askush. Duke pritur këshilltarët që të mbarojnë, e kemi të gjithë kohën e duhur për të shfletuar edhe një herë shënimet tona të vjetra. Jashtë, rreth oborrit të shkollës, policët shëtisin të mërzitur: E kur do të mbarojë kjo dreq mbledhjeje? Pjetër Budi nuk ishte zadrimor. Ai kishte lindur në Gurin e Bardhë të Burrelit në 1566. Është i njohur për botimin e tre veprave me vlerë unikale në historinë e kulturës shqiptare: Doktrina e kshtenë, Rituali roman, Pasqyra e të rrfyemit. Por është fare pak i njohur për fundin e tij tragjik. Budi qëndroi vetëm më pak se dy vjet në Zadrimë nga 1621 deri më 1622. Ai ishte emëruar ipeshkv i Zapës me seli në Nënshat. Duhet të ketë qenë dimër i fortë në pragun e Krishtlindjeve të 1622. Ne tani, vetëm mund t'i imagjinojmë ata priftërinj që merrnin udhën për të kryer sakramentet e shenjta. Mund ta përfytyrojmë fare mirë edhe lundërtarin që do të kalonte pesë priftërinjtë në bregun matanë Drinit, furia e të cilit në atë kohë duhet të ketë qenë e madhe. E ndërsa priftërinjtë mezi zinin vend në lundrën e ngushtë, njëri prej tyre, njëri më i hedhuri, Abati i Shën Palit të Kabashit të Pukës, hidhet mbi të fare pa të keq, duke e rrëzuar Pjetër Budin në 182


Mirdita

ujë. Trupi i ipeshkvit përpihet nga valët e tërbuara. Ajo kufomë nuk do të gjendej më kurrë. Katër priftërinjtë e tjerë shpëtuan paq. Njeriu që e kreu këtë punë mizore, Abati i Shën Palit, quhej Nikollë Leka. Ishte njeri i afërt i vetë Gjergj Bardhit, xhaxhait të Frang Bardhit. Abati Nikollë Leka kishte kohë që e kishte braktisur abacinë e tij të futur me malesh dhe të rrethuar nga malësorë të varfër. Fusha dhe pushteti dukej që e tërhiqnin më tepër. Prej kohësh rrinte më shumë në Romë se sa në vendin ku duhej të kryente detyrën e tij. Historia nis të pasurohet me emra dhe rrethana. Vatikani e mori vesh lajmin e vdekjes enigmatike të Pjetër Budit në shkurt të 1623, kohë e mjaftueshme që letrat të kalonin Adriatikun. Ipeshkvi i Lezhës, Orsini shpejtoi ta përgojojë viktimën. Sipas tij, Budi kishte bërë shumë gabime. Më i rëndi nga të cilët, atij i dukej deklarata e firmosur edhe nga shumë priftërinj të tjerë shqiptarë, sipas së cilës këta i kërkonin Papës së Shenjtë që në krye të dioqezave shqiptare të mos emëroheshin më klerikë të lartë të huaj, përpos atyre shqiptarë. "E ka ba nga padija", shton me cinizëm Orsini. Zëvendësi i Budit, nuk ishte as më shumë e as më pak se sa vetë Gjergj Bardhi, njeriu që synonte t'i zinte vendin, pikërisht ai që për të zgjidhur punët e veta përdorte abatin aventurier Nikollë Leka. Gjergj Bardhi arriti të zërë vendin e Budit në krye të 183


Fatos Baxhaku

kishës së Zadrimës, falë letrave të përkrahësve të tij. Dhe kjo në atë kohë kjo donte të thoshte pasuri dhe shumë pushtet mbi besimtarët katolikë të Zadrimës. Që në prill të 1623, një kardinal, i caktuar të zgjidhë këtë punë, shkruante për Gjergj Bardhin: "… Dyshohet se mos asht bashkëfajtor në vdekjet e dy ipeshkvijve, të mëparshëm, sepse më ka qenë referuar prej kapiteni Ranier, se Abati Pal (Nikollë Leka), që ka ardhë së bashku me të thanunin Bardhi, ka thanë në prani të disave: në mos e bafshin ipeshkëv Bardhin por një tjetër, do ta nisim si kanë shkue dy të parët". Por hijet e dyshimit kalojnë shpejt në një botë të trazuar si ajo e Shqipërisë së shekullit VII. Kjo vrasje do të flerë për shumë kohë, për afër 12 vjet, në kujtimet e njerëzve dhe në regjistrat e trashë të kishës, derisa disa ndryshime e sjellin Frang Bardhin në Shqipëri. Në vitin 1635, ipeshkvi i Zadrimës Gjergj Bardhi u emërua, arqipeshkv i Tivarit. Gjergj Bardhi e pranon detyrën e re dhe më të lartë, por nuk e heq kurrë mendjen nga Zadrima ku kishte investuar shumë ku e dëgjonin si padron të vërtetë dhe ku kishte shumë mall e katandi. Në mendjen e tij planifikonte të kthehej sa më parë, me ç'do kusht. E atëherë i duhej një njeri i besuar që të mbronte interesat e tij në dheun e vet. Nipi i tij, Frang Bardhi, dukej se ishte njeriu më i përshtatshëm. Porse 184


Mirdita

peshkopi i vjetër e i djallëzuar në këtë rast kishte gabuar. Frang Bardhi nuk ishte më ai djali naiv e i bindur që kishte lënë Kallmetin shumë vjet më parë. Ishte një prift i shkolluar dhe me ide përparimtare, njëri nga ata që nuk i duronte padrejtësitë. Kështu ndodhi që Frang Bardhi, ipeshkvi i ri i Zadrimës, t'i kundërvihej fare haptas xhaxhait të tij dhe abatit Nikollë Leka. Historia ka vazhduar shumë gjatë me akuza dhe kundërakuza që shkonin deri në Romë, me dëshmi të mbledhura lartë e poshtë. Madje, edhe me kërcënime të hapura për jetën. Nikollë Leka, abati i shumëpërfolur del sërish në skenë. Frang Bardhi në fillim mundohet të ruajë ekuilibrat, shkruan relacione ku lavdëron ungjin e tij për punën e bërë, nuk ankohet shumë shpesh për të ligat që po e rrethojnë. Madje edhe kur shkon në Romë në 1641, nuk ndihet për ato ç'ka po vuan në dioqezën e tij. Veçse një vit më vonë, në 17 shkurt të 1642, atij duket se i ka sosur durimi. Pikërisht në këtë datë, në fshatin e tij në Kallmet, nis gjyqi ndaj Nikollë Lekës, me akuzën se kishte vrarë me dashje Pjetër Budin. Gjyqi që nisi me betimin mbi Bibël, u drejtua nga Orsini, arqipeshkvi i Lezhës, pikërisht ai që ishte tallur vite më parë me viktimën e ndjerë, Budi. Gjyqi e shpalli abatin Nikollë Leka të pafajshëm. Në anën e pasme të procesverbaleve të tij, Frang Bardhi shënoi me 185


Fatos Baxhaku

dorën e tij se nuk mund ta pranonte këtë vendim pa u bërë më parë hetimet e nevojshme. Kështu mbyllet kjo histori intrigash në gjirin e kishës. Frang Bardhi, me dinjitet të nëpërkëmbur dhe duke jetuar në një Shqipëri, me të cilën nuk ishte dakord i mbylli shumë shpejt sytë. Në verën e 1643 ai ndërron jetë pas një lëngate disa mujore. Ishte vetëm 37 vjeç. I ungji, Gjergj Bardhi ia zuri menjëherë vendin. Ëndrra e tij për të mbajtur me çdo kusht pushtetin u bë realitet. Këtu duket se ndërron jetë edhe ai vetë, me peshën e madhe të vrasjeve dhe intrigave të marra me vete. Abati vrasës, Nikollë Leka i zhveshi petkat e priftit dhe përfundoi mercenar diku në Itali në shërbim të Venedikut. Me sa duket, andej duhet të ketë lënë edhe kockat. Në historinë e vrasjes së qëllimtë të Budit, Frang Bardhi nuk ka qenë i vetmi "hetues". Andej nga fillimi i viteve '50 të shekullit të kaluar, një historian brilant, i pajsur me një kulturë të gjerë, Injac Zamputi, u intrigua nga kjo e vërtetë e mbetur pa u zbuluar për shekuj me radhë. Për Zamputin nuk mund të kishte dyshim: Pjetër Budi ishte vrarë në luftën për pushtet mbi Zadrimë, që kishte përfshirë krerë të lartë të kishës vendore. Gjergj Bardhi ishte urdhëruesi i vrasjes, ndërsa Nikollë Leka, abati, zbatuesi i tij. Ipeshkvi "hetues" Frang Bardhi as që nuk do ta kishte shkuar ndër mend se padrejtësitë 186


Mirdita

që ai kishte denoncuar para disa shekujsh do të dilnin ndonjëherë në dritë. "Ju asht dashtë pak me më pritë", zëri i drejtorit Zef Toma na kthen sërish nga historitë e vjetra në të sotmen. Kur i themi se kemi ardhur që të kujtojmë bashkë atë punën e gjyqit të Frang Bardhit, atëherë na përgjigjet: "Histori të shkume kto more djem. Kto kanë metë veç nër libra". "Po jo shumëkush i lexon librat dhe e vërteta është mirë me u njoftë", i thotë njëri prej nesh. "Po besa ashtu asht, gjithnji duhet m'u njoftë", përgjigjet sakaq mësuesi i mirë flokëbardhë dhe merr rrugën bashkë me ne përmes rrugicave të Kallmetit. Këmbët na ndalojnë të kisha e madhe e rindërtuar e Kallmetit. Eshtë një godinë hijerëndë prej guri, e rindërtuar vetëm në këto kohët e fundit. Tashmë është bërë kohë dreke dhe kisha është e mbyllur. Vetëm një grua e moshuar në një rrugica pranë kishës vazhdon të ngarkojë një karrocë të rëndë. Një tufë me derra po shkojnë drejt bregut të një përroi. Në këto anë "thiu" është një nga burimet kryesore të jetesës. Kohë më parë kishim njohur Dom Martin Jakun, famullitarin e kishës që e quajnë edhe "konkatedrale", me sa duket në kujtim të të gjitha atyre kishave të rëndësishme që kanë gjalluar këtyre trojeve në gjithë këta shekuj. Madje me bacë Gjergj Ndrec Jakun dhe nanën Frangë, prindërit e dom Martinit, kishim kaluar do orë të mira duke kënduar 187


Fatos Baxhaku

në çifteli, këngë të vjetra zadrimore. Në shtëpinë e bacës kthejmë një copë herë. I gjejmë të dy prindërit e priftit të rrethuar nga një tufë çamarokësh të gëzuar, që hidhen sa në një cep në tjetrin. Ne dhe mësues Zefi vendosim: Sigurisht që nuk është më koha të merremi me histori të vjetra. Pas disa çastesh e takojmë edhe Dom Martinin. Edhe ky na flet për të sotmen dhe për planet që ka fshati për të përmirësuar jetesën e shkollimin e më të rinjve. Katërqind e sa vjet më parë kështu mendonte edhe një bashkëpatriot i tij, porse intrigat nuk e lanë Frang Bardhin t'i ndihte deri në fund vendit të tij. "Tash kohët kanë ndryshue krejt", flet mësuesi i vjetër me zë të ulët, njësoj sikur t'i flasë vetes.

188


Mirdita

Rrila e Lezhës, ose një kthim pas 23 vjetësh

"Nuk e di përse e shtyj vajtjen në atë fshat, për të cilin më gëzon çdo ndryshim për mirë. Mbase trembem mos gjej aty një pjesë të kujtimeve ende të pashpërbëra, ngulur nëpër gjethet tufake të xunkthave, rrëzë kanaleve të fushës". Autorja e këtyre radhëve është Vera Isaku, gazetare, publiciste, shkrimtare. 32 vjet më parë ajo dhe i shoqi, Agimi, u emëruan mësues në një fshat që më parë as që e kishin dëgjuar ndonjëherë, në Rrilë, afër Lezhës, bash e në mes të fushës së bonifikuar aty nga vitet '60. Në këtë fshat kanë kaluar nëntë vjet të jetës së tyre, nga viti 1976 deri në vitin 1985. Këtu u rrit vajza e tyre e parë, Dea, po këtu, - në një ndërtesë të ulët që Vera e quan maternitet, - u lindi vajza e tyre e dytë Egi. Duhet të ketë qenë një gjë fort e ngatërruar përvoja nëntëvjeçare e çiftit të mësuesve Për këtë reportazh u përdorën materiale nga: Vera Isaku, Qëllime të mira, Rrëfim, Botimet 'Isaku", Tiranë 2004.

189


Fatos Baxhaku

të rinj. Kjo pjesë e jetës së tyre, zë një pjesë të mirë të rrëfimit "Qëllime të mira", që Vera e pat botuar para katër vjetësh. Varfëri, frikë, spiunllëqe dhe trishtim, të cilin e shtonte edhe më shumë fëshfërima e përzishme e zhukave të fushës së pafund, por edhe mirësi, rrahje dashamirëse shpatullash, sy të qeshur dhe momente gëzimi të sinqertë, të gjitha këto përcillen bashkë në "universin" e Rrilës. Vetë ata kanë vite pa shkuar. "Kemi kaluar, por nuk jemi kthyer. Kush e di sepse", na pat thënë kohë më parë Agimi. Mbase edhe ai i druhet asaj ekzistencës së "kujtimeve ende të pashpërbëra" për të cilat bën fjalë Vera. Sido që të jetë, me librin e Verës në dorë, u propozojmë dy miqve tanë që të bëjmë bashkë një udhëtim në fshatin ku zunë udhën e vështirë të jetës së vërtetë. Agimi e Vera nuk janë nga ata që ua prishin qefin miqve. Dhe kështu, kemi fat. Nisemi bashkë në një pasdite dhjetori që çuditërisht është fare e kthjellët dhe gati - gati e ngrohtë, njësoj si një ditë prilli. Libri i Verës është i mbushur me emra miqsh që asokohe iu gjendën pranë. Ne bëhemi që në fillim shumë kureshtarë për takimin e të dyve me miqtë e vjetër. Në anë të rrugës që të çon në Lezhë, një tabelë krejt e dukshme shënon: Rrilë. Ja se ku i jemi afruar vendit të kujtimeve. Miqtë e vjetër nuk vonojnë të vinë. Frani dhe Ndueja, lenë sakaq punët e tyre për të takuar Agimin dhe Verën. Në anë të 190


Mirdita

rrugës së zhurmshme, një copë herë të mirë bëhen pyetje për njerëz e shokë me të cilët dikur ndahej fati në të mirë a në të keq. "Mirë jena, e të tanë jena ktu, veç fmitë nuk i kena, ata na kanë shku anej", bën me kokë Ndueja andej nga është deti, duke i vënë kapak muhabetit. Brenda pak minutash jemi në Rrilë. Vera e ndjen veten menjëherë si "zonjë shtëpie". Duket sheshit se pas një shikimi të parë është gati të na tregojë vendet që ka përmendur në libër. "Ky këtu është ai kanali nga na vinte ajo era e rëndë e Fabrikës së Letrës. Këtu matanë kësaj urës së vogël ishte një tra ku bëhej kontrolli i atyre që hynin e dilnin nga fshati. Po ky vend paska ndryshuar fare…". Ndërsa Vera, Agimi dhe miqtë nisin të ecin në rrugën e gjerë të Rrilës, dikur një rrugë e ngushtë dhe e përbaltur, ne i hedhim një sy të shpejtë librit. "… Fshati ku na u desh të jetonim për nëntë vjet radhazi, ishte një fshat i ngritur gjatë viteve të Pushtetit Popullor mbi tokat e sapo bonifikuara të Kënetës së Lezhës, i tillë që do të na ndihmonte të përthelloheshim në njohjen e mjerimit… Parë keq, Rrila ishte shëmbëlltyrë e mjerimit. Disa shtëpi të rralla përgjatë fushave që të çonin për aty dhe pastaj shtëpi që dendësoheshin. Qendra e fshatit kuptohej nga prania e një klubi dhe i një ndërtese me zyra të kooperativës dhe fermës bashkë. Kishte edhe një pikë ROGL me sirenë alarmi, (Roje Operative e 191


Fatos Baxhaku

Gatishmërisë Luftarake), ku bënin dezhurn me turne ushtarakët, mësuesit, ndihmësmjeku i fshatit dhe agronomët. Meqë këta përbënin parinë e vendit, vajzat e reja bënin si bënin dhe vërdalloseshin aty pari të shoqëruara me ndonjë shoqe, kapur për krahu. "Rrallëherë, pse jo, edhe vetëm… …", kjo ka qenë përshtypja e parë e Verës për Rrilën. Ne shohim një tjetër fshat. Në anë të rrugës së madhe të asfaltuar e të ndriçuar, janë rregulluar disa shtëpi fort të mira. Larg në horizont duken disa vila të tjera, disa prej të cilave madhështore deri në kotësi. Nga libri na kishte mbetur një kuriozitet. Vera bën fjalë për një klub, i vetmi asokohe në fshat, ku ajo ishte ulur për herë të parë. Ishte e para femër që guxonte të depërtonte në "mbretërinë" e tymosur dhe të zhurmshme të burrave të Rrilës. "Unë qenkësha e para që e kaloja atë prag, - shkruan Vera, - por burrat e fshatit s'e bënë veten, pasi ndryshe qëndronte puna me mua dhe më ofronin kafe, birra e fërnet, sa të doja…". Klubi ekziston edhe sot, por duket sheshit se nuk e ka atë "lavdinë" e dikurshme kur ishte i vetmi në fshat. Është një ngrehinë e vogël njëkatëshe, ku qëndrojnë si në hije disa figura të heshtura. Në krah të tij është një dyqan. "Ky dyqani ka qenë që në kohën tonë", shpejton të shpjegojë Vera. Shitësja ka dalë në diell të ngrohet. Lexon gazetën krejt e qetë. Me sa duket e di fort mirë se në orët e paradites nuk do ti vijë kush. Kush ka 192


Mirdita

pasur për të blerë ndonjë gjë në mëngjes, tashmë ka "kry" punë. Të tjerët do të vinë pasdite, kur njerëzia kthehet nga Lezha. "E pimë ndonjë fërnet si qëmoti me burrat e fshatit?", e ngacmojmë Verën. Ajo vetëm qesh dhe i ngul sytë diku më larg. Ca metra më tej Vera, Agimi dhe miqtë ndalojnë sërish. "Në vend të kësaj godine që shihni tani, ka qenë dikur materniteti i fshatit. Këtu ka lindur Egi…", bën me kokë Vera. Është rasti për të nxjerrë sërish librin e saj. Në të lexojmë: "… Kësaj here do të lindja në prani të gjysmës së fshatit, që më jepnin zemër për t'i duruar dhimbjet në mënyrë trimërore. (Atëherë duhet të kem qenë një zonjëz shumë e sjellshme). Një tufë me njerëz ishin vënë në rresht për ta sjellë ujin e ngrohtë dorë më dorë nga shtëpia më e afërt në maternitet, ndërsa mamia e fshatit më shumë se sa tek unë, e kish mendjen te aparati i telefonit, gati për të thirrur ambulancën. Egi do të lindte si një ngushëllim jete, me një kombinim ngjyrash mjaft të bukura dhe të lehta. E futi kokën në gji, e trembur nga ç'shihte përreth dhe bashkë do të ruanim, atë lloj marrëdhënie afrimiteti. Të parët tinguj që dëgjoi, ishin këngët që ia këndonte Dila, e cila kish marrë përsipër të kujdesej për ne, në shkëmbim të mirësisë së treguar ndaj fëmijëve të saj, me baba të arratisur. E ndërsa vetë mundohesha të bëja zap dhimbjet therëse të lindjes, mbi fshat kishte rënë një heshtje e madhe…". 193


Fatos Baxhaku

Njësoj si Verës dikur, edhe neve fshati na duket krejt i heshtur. Porse nuk kalon shumë dhe nisin përshëndetjet e para. Vera dhe Agimi takojnë me radhë një tufë të moshuarash me shaminë karakteristike të malësoreve mbi krye. Për secilën prej tyre ka nga një histori. Kjo ka qenë shumë e mirë me ne, edhe bukën e kemi ndarë bashkë, kjo tjetra i ka dashur shumë vajzat tona, me fëmijët e saj loznin ato, kjo, me të cilën sapo u ndamë, ka qenë gruaja e filanit, një burrë fort i mirë… Historitë e Rrilës vazhdojnë thuajse pa fund. Në librin e saj Vera është mbajtur ca si gjatë në atë që ka qenë shtëpia e parë e vërtetë e çiftit. "… Fati ynë që ishin dy ndërtesa trekatëshe në ndërtim e sipër, në dalje të fshatit, po çelësat e hyrjes dhomë e kuzhinë me aneks, Nuja do të na i dorëzonte afër mbrëmjes, ngaqë i vinte zor të na thoshte që nuk dinte shkrim e këndim, pra nuk dinte të bënte shkresën. Gruaja e Nusë, futi një hap në prag të derës dhe më bëri shenjë të dilja përjashta: 'Bëje ti shkresën e jepja Nusë të verë firmën, ndryshe e gdhitë përjashta. S'do ta marrin vesh fshatarët, që nuk di shkrim e këndim'. E hartuam vetë atë shkresë dhe ia dhamë Nusë, i cili vuri mbi të një firmë të çapëlyer si merimangë, me germa të vogla përpara dhe me të mëdha nga mbrapa. Në s'patëm nevojë të preknim asgjë me dorë, sepse transportin e gjithçkaje që duhej, e bënë fëmijët dhe fshatarët, 194


Mirdita

duke u penguar nëpër shkallët akoma me llaç e me tulla të ndërtesës. Në atë shtëpi pa instalime uji, ku vunë këmbë të parët fshatarët, duke u kujdesur të hynin me këmbën e djathtë për supersticion, do të nisnim jetën tonë familjare, me gjithë çka një familje në kushte surrealë…". Vera rri do kohë poshtë ballkonit në kat të dytë, që ka nisur të rripet ca si keq. Një pjergull e zverdhëllyer nga dimri është e vetmja shenjë jete në shtëpinë e saj të dikurshme. Na thotë se tani në këtë shtëpi banon një grua e vetmuar. Nuk e shohim të udhës që trishtimit të jetës së kësaj gruaje, t'i ndërhyjmë me befasinë që shkaktojnë mysafirët e papritur. Heshtja vazhdon të na rrethojë derisa Vera kujtohet të pyesë Franin: "A është më ajo truma ku mbushnim ujë?". Frani vënë buzën në gaz: "Ehu, e kush pyt ma për truma moj Vera! Tash sekushi ka pusin e vet dhe e merr ujin me pompë". Na duket sikur Vera mërzitet ca që nuk mund ta shohë "mikeshën" e saj të vjetër, trumën nga e cila merrte ujin me kova të stërmëdha. "Ujin e mbushja vetë dhe nuk e çoja Gimin asnjëherë, - na thotë Vera, ishte shenjë jo fort e mirë për burrat e këtyre anëve, që burri të bënte punë shtëpie njësoj si gruaja. Kështu e shpëtova Gimin dhe ai pati më shumë kohë të merrej me librat dhe letrat e tija". Krejt afër shtëpisë së vjetër të Isakëve, miqtë tanë ndalojnë sërish. Këtë herë heshtja bëhet edhe më e thellë 195


Fatos Baxhaku

dhe biseda zhvillohet me zë fare të ulët, gati të mekur. Një e moshuar, me shaminë e bardhë në kokë i përqafon miqtë e vjetër. Ata çmallen do minuta të mira me të dhe pastaj kthehen me kokë ulur. "E shkreta kjo, - thotë Agimi, - i ka vdekur një vajzë në moshë fare të re". Tani heshtjes i ka ardhur fundi. Një zhurmë karakteristike vjen që nga fundi i rrugës së gjerë. Është poterja e nxënësve të shkollës. Vetëm një "Uaaa!", tipike femërore mund të kalojë poteren e nxënësve në oborr të shkollës. Vera ka takuar mësueset e shkollës së Rrilës. Me ato ka kaluar plot çaste të mira e të hidhura. Mësuesja e biologjisë habitet kur ne i kujtojmë një hardhucë e cila e paska trembur një natë. I tregojmë se këto histori i dimë nga Vera dhe se jemi miq të vjetër të saj. Atëherë mësuesja dhe shoqet e vjetra, nisin të bëjnë humor me Verën njësoj sikur të jenë po ato mësueset e reja, këtu e tridhjetë e ca vjet më parë. "… Shkolla ku do jepnim mësim, - ka shkruar Vera, - ishte një godinë njëkatëshe, dikur kazermë provizore e ushtrisë. Nxënësit i zhvendosnin bankat sa herë që binte shi, ndërsa mësuesit, ngaqë s'mund të zhvendosnin dërrasat e zeza, shpjegonin duke u mbrojtur me çadra ta hapura. Askush nuk kujtohej të sillte mjete ngrohëse aty, ngaqë shumica e nxënësve ishin nga prindër me cene në biografi dhe bijtë e tyre, në njëfarë mënyre e meritonin që të ndëshkoheshin. 196


Mirdita

S'merrej parasysh se kështu e pësonin edhe pjesa e fëmijëve me prindër ndëshkues. Në këtë pikë hynte në punë elementi i barazisë komuniste, kushte s'kishte për askënd, as për drejtorin. Ndërsa verës të ndalej fryma nga zhegu që dilte prej kënetës, nga mbeturinat helmuese që transportonte kanali i letrës, nga mushkonjat, nga mizat, si edhe nga duhma që lëshonin tridhjetëmijë derra, në dalje të fshatit…". Shkolla e vjetër nuk është më, nuk është më as stalla e derrave me atë duhmën e rëndë. Një shkollë krejt e re na del përpara, një shkollë dhe një tufë e madhe nxënësish. Është 27 nëntor, pragu i Ditës së Flamurit dhe nxënësit kanë organizuar një koncert festiv me këtë rast. Si të gjithë fëmijët e botës, u gëzohen ditëve të pushimeve që do të vijnë fill e pas këngëve patriotike. Ne ndahemi me mësueset e Rrilës, shoqet e vjetra të Verës. Pas në ndjek një këngë e njohur: "Ty flamur të duam shumë/ Tiii për ne je nanë e babë/ Për ty gjakun derdhim lumë/ O flamur i kuq me zhgaaabë!". Edhe pak dhe fëmijët e Rrilës do të festojnë vërtet. Mbase më shumë e më mirë se sa ne të rriturit. Zakoni e do që të kthehemi do minuta në shtëpinë e Franit. Kjo është krejt afër shkollës. Agimi dhe Vera i gëzohen shijes me të cilën Frani e ka ndërtuar shtëpinë e tij të re. Është një vilë jo fort e madhe që të kujton vendet e Evropës Qendrore. Përballë me shtëpinë e re të Franit, ende mbahen në këmbë 197


Fatos Baxhaku

shtëpitë ku dikur patën jetuar të internuarit. Disa mullarë dhe disa lakra, na kujtojnë se Rrila është ende një fshat që mbahet me bujqësi dhe blegtori. Ka ardhur koha të ndahemi me miqtë tanë të Rrilës. Duhet të shkojmë edhe në Lezhë, ku çifti ynë i arsimtarëve të dikurshëm nisi një jetë tjetër, atë të qytetit. Një autobus i vogël befas frenon fort në këmbët tona. Shoferi, një mesoburrë fort i qeshur, i hidhet në krahë Agimit. "Po ku je more profesor?!". Është një nga nxënësit e dikurshëm të miqve tanë. Duket sheshit se janë që të dy të prekur, edhe mësuesi edhe nxënësi. Pasagjerët nuk protestojnë aspak ndaj këtij "stacioni" të paparashikuar. E kanë kuptuar instinktivisht se këta dy burra që përqafohen me mall, dikur e diku e kanë pasë një histori të përbashkët. Në Lezhë çifti u transferua në 1985. "Këtë e mbajmë mend mirë, - thonë që të dy gati në një zë, - ishte viti kur vdiq Enver Hoxha". Shtëpia e tyre e dytë ka qenë në një shpat kodre, në lagjet e reja të Lezhës. Edhe për këtë shtëpi Vera ka shkruar gjerë e gjatë. Qeshim bashkë kur kujtojmë personazhet e shkallës, sidomos një të dëshpëruar me emrin e çuditshëm Zyrih dhe të Pashkës. Ky Zyrihu, e kishte zakon që të ankohej te Pashka se nuk ia mbyllte gojën një gjeli, imagjinar sigurisht, që e linte pa fjetur, në një kohë që për gjel në pallat asokohe as që mund të bëhej fjalë. Tashti të gjithë personazhet 198


Mirdita

e lagjes kanë ndryshuar. Vera ngjitet në apartamentin ku jetuan deri para se të vendoseshin në Tiranë. Askush nuk i përgjigjet trokitjes së saj. Më vonë marrim vesh se edhe të zotërit e rinj të shtëpisë, kanë zbritur poshtë, në Tiranë. Ca më tej pallatit me tulla të bardha Vera bën me shenjë: "Këtu ka qenë dyqani i bulmetit. Këtu zija radhë që në dy të natës për të blerë qumësht. Shumë herë nuk arrija, sigurisht…". Poshtë në Lezhë, e lemë Agimin të çmallet me dy berberë në qendër dhe shkojmë të blejmë ndonjë libër që bën fjalë për Lezhën dhe rrethinat e saj. Në prag të muzgut marrim udhën për në Tiranë. Duam ta pyesim Verën nëse i ka kaluar ai meraku i atyre "kujtimeve ende të pashpërbëra", por nuk e bëjmë këtë gjë. Do të ishte një pyetje vërtet e kotë.

199


Fatos Baxhaku

200


Mirdita

ShtojcĂŤ

201


Fatos Baxhaku

202


Mirdita

Abaci dhe shenjtorë Më parë përmendet shenjtori i tyre dhe pastaj ata vetë. Mirdita dhe miridtorët del në dokumente vetëm andej nga shekulli XVIII, por ndërkohë vendi ishte bërë i njohur për një nga monumentet më të rëndësishëm të katolicimit në Ballkan, për Abacinë bendiktine të Shën Llezhdrit (Shën Aleksandrit ose Shën Lleshit) në Malin që sot e kësaj dite quhet Mali i Shejtit, mbi fshatin Grykë-Orosh. Benediktinët ishin një urdhër murgjish i themeluar andej nga shekulli VI. Themeluesi i tyre Shën Bendikti, i shpallur nga Papa në 1964 shenjt mbrojtës i Europës, ishte një i ri i pasur që hoqi dorë nga jeta në mes të të mirave vetëm e vetëm për t'iu kushtuar fesë. Kompleksi fetar me shumë kisha i themeluar prej tyre ne Malin e Shejtit quhej abaci dhe i pari i tyre abat. Ky ishte një lloj figure e ngjashme me ipeshkvin në shumë komptenca, porse nuk kishte të drejtën të shuguronte priftërinj të rinj. Ishte një lloj princi fetar me autoritet të padiskutueshëm jo vetëm ndër priftërinjtë, por edhe në krejt popullsinë e krahinave përreth abacisë, të cilat zakonisht ishin pronë e abacisë. Murgjit benediktinë

203


Fatos Baxhaku

janë quajtur ndyshe edhe "priftërinjtë e bardhë" për shkak të zhgunit në ngjyrë të çelur që mbajnë. Koha e saktë e themelimit të Abacisë së Oroshit nuk dihet saktësisht por, ka shumë gjasë që kjo të ketë ndodhur, të paktën në shekullin XII. Bendiktinët u larguan në kohën kur u lodhën nga trazirat që përfshinë Ballkanin me invazionet e ndryshme të popujve të Lindjes. Abacia vazhdoi të jetojë edhe për disa kohë nën drejtimin e një tjetër urdhëri fetar, atij të Françeskanëve, por më pas u rrënua. Prej saj kanë mbetur vetëm disa themele kishash, disa varre të vjetër dhe një pemë e stërlashtë, e cila thuhet se është mbjellë që në kohët e themelimit të manastirit. Ajo ka një emër të çuditshëm, ulti. Nëse kjo është e vërtetë atëherë pema, që vazhdon të lulëzojë në çdo pranverë, duhet të jetë afër nëntëqindvjeçare. Pas shkatërrimit të abacisë së vjetër, në 1888, një prift i palodhur mirditor, Prend Doçi, rinjihet si Abat i Mirditës. Në këtë kohë abacia "e re" vendoset më poshtë Malit të Shejtit më pranë fshatit Grykë-Orosh. Nga objetet më të vlefshme që ishin ruajtur nga manastiri i vjetër ishte edhe arka e shenjtë në të cilën ruhej skeleti i Shën Aleksandrit. Ky ka qenë një centurion romak që marshonte në radhët e Legjionit të Tebës. Kishte lindur në shekullin III pas Krishtit diku pranë Bergamos në Italinë e sotme. Meqë refuzoi shumë herë urdhërin për të masakruar të krishterët atëherë u dënua me prerje të kokës. Legjenda thotës se vetë xhelatit i ngrinë krahët në ajër kur ngriti sopatën. Pas shumë peripecish dhe mrekullish romakët arrijnë që më në fund t'ia presin kokën në vitin 303. Në Mirditë ai njihet

204


Mirdita

me së shumti me emrin Llesh dhe kulti i tij është shumë i përhapur. Arka e shenjtit ishte shkruar me gërma të alafbetit grek, shenjë që tregonte se ndër këto troje luhatja mes ritit katolik roman dhe atij bizantin ka vazhduar gjatë, deri në kohën kur Skënderbeu i dha fund duke kaluar përfundimisht bashkë me pëkrahësit e tij në gjirin e kishës Perëndimore. Arka e shenjtë u dogj në vitin 1896 së bashku me shumë objekte të tjera me vlerë nga një zjarr që ra në kishën e Oroshit. Pas vdekjes së papritur të Abatit Doçi në 1917, u shuajt gradualisht tradita e abatëve të Oroshit. Sot Oroshi përfshihet në Dioqezën e Rrëshenit të themeluar më 1996. Dy janë figurat që i kanë dhënë Mirditës një peshë të madhe, politike e fetare, ata ishin Kapedanët dhe abatët, veçanërisht Prend Doçi. Ky, pasardhësit e të cilit jetojnë ende në afërsi te Rubikut, shkollua në Shkodër dhe në Itali. Shërbeu si misionar për shumë vjet në Kanada dhe Kalkuta. Më pas ringre abacinë e Oroshit. Ishte njeri që bëri shumë për të zhvilluar Mirditën dhe për të vënë rregull në jetën e malësorëve të asaj ane, por kisht edhe tendenca të forta separatiste. Ishte njeriu që kishte ngritur një platformë politike për një Principatë të Mirditës dhe që u përpoq për ta vënë atë në jetë.

205


Fatos Baxhaku

206


Mirdita

Kapedanët Deri në 1944 Mirdita drejtohej nga familja e kapedanit nga dera e Gjonmarkajve, një post i trashëgueshëm, i njohur që në kohën e Perandorisë Osmane. Thuhet se kjo familje ishte vendosur në Orosh, pas një konflikti në qytetin e tyre të origjinës, në Pejë andej nga fillimi i shekullit XVIII. Duhet të ketë qenë familje më e pasur dhe më e shkolluar se familjet e varfra malësore që gjeti atje kështu që gradualisht u vu në krye të bajrakut të Oroshit dhe më pas, edhe në krye të katër bajrakëve të tjerë të Mirditës. I pari i familjes nisi të quhej Princi i Mirditës si brenda dhe jashtë vendit. Ai mblidhte burrat në kuvend për çështje të rëndësishme dhe shpallte mobilizimin e tyre sa herë që këtë ia kërkonte Sulltani. Ky ishte i vetmi detyrim që mirditorët i kishin Stambollit, për të tjerat vendoste kapedani dhe sigurisht, Kanuni i Lekë Dukagjinit. Kapedanët kishin kullat e tyre të mëdha edhe në Shkodër. Aty kalonin një pjesë të mirë të dimrit. Njëri prej tyre, Preng Bibë Dodë Pasha, u mbajt gjatë në Turqi ku dhe u shkollua. Në Mirditë ende e kujtojnë si

207


Fatos Baxhaku

një burrë të mençur e me humor. Thonë se një ditë shumë fshatarë ishin mbledhur të kapedani dhe po qaheshin për hallet e tyre. Por këto ishin aq të shumta sa që ky nisi të kthente përgjigje tjetër për tjetër. Atëherë një malësor e qorton: "Ah, kapedan. Nuk na paske ndigjue. M'duket se je tu na shit". "Unë ju shes mor, ju shes, po puna asht se kush ju blen ju me gjithë kto halle që paskeni", i është përgjigjur Preng Bibë Doda. Pas vrasjes së tij në Lezhë në vitin 1919, kapedanët vazhduan të jenë nga familja Gjonmarkaj. I fundit, Gjon Marka Gjoni dhe pasues të tij, u arratis në Perëndim, në kohën kur komunistët morën pushtetin. Sarajet e kapedanëve janë shkatërruar që atëherë dhe nuk kanë mundur ta ngrenë më kokën. Tani janë vetëm një grumbull rrënojash të cilat vetëm ndonjë fshatari të vjetër i thonë diçka.

208


Mirdita

Krahina me tri qendra Qytetet u ngjajnë disi njerëzve të cilët banojnë në to. Lindin, rriten, nganjëherë plaken dhe shumë herë të tjera shuhen pak nga pak njësoj si pleqtë e moçëm. Pakkush e vret mendjen kur ato lindin. Të gjithë e përjetojnë rritjen e një qyteti, si një proces normal. Pastaj, koha e ngritjes së tyre dhe ndryshimet marrin aq kohë sa që banorëve të tyre u duket sikur asgjë nuk po ndryshon. Në fakt, për ditë, pak nga pak, shumë gjëra ndryshojnë, qoftë drejt zhvillimit, qoftë drejt harresës. Kjo histori që do të lexoni në këto dy faqe do të kishte mbase shumë pak gjëra interesante për lexuesin e gjerë, sikur të mos zhvillohej në zemrën e sotme administrative të Mirditës, një nga krahinat shtyllë të Veriut. Mirdita ka pasur tri qendra. Më e para nga të gjitha ka qenë Oroshi, një vend i vendosur në zemër të maleve. Atje rrinte familja e Kapedanit nga fisi i Gjomarkëve, atje ishte Abacia e famshme, atje burrat e 12 bajrakëve vendosnin për (Për më gjerë shih: Pal Gjoka, Rrësheni, rrëfej për qytetin tim, Mirdita 2003, Gjet Doda, Përtej kryqëzimit, Geer 2006).

209


Fatos Baxhaku

punët e krahinës. Atje ishte ashti dhe zemra e Mirditës shekullore, a asaj që nuk kishte pranuar asnjë pushtet qendror, por që kishte vazhduar të jetonte e rregulluar nga venomet e saj të lashta. Por Oroshi ishte larg, atje mes pishave në këmbët e Malit të Shëlbyemit. Në vitet '30, Ahmet Zogu ishte mbreti i shqiptarëve. Dhe Zogut, nuk i vinin edhe aq për shtat njerëzit e krahinat që vepronin në kokë të vet. Mirditorët që e kishin një të njohurin e fqinjin e tyre të vjetër, i'a njihnin mirë kokën. Mes dy palëve, dikur u vendos një marrëveshje dhe kështu lindi një qendër e dytë e Mirditës, Shpali, më afër rrugës që e lidhte krahinën me pjesën tjetër të vendit. Këtu u vendos një postë xhandarmërie, syri dhe krahu i mbretit në zemër të Mirditës. Në sheshin e kishës së Shën Palit, mblidheshin burrat e Mirditës deri në përfundim të Luftës së Dytë. Pastaj i erdhi radha Rrëshenit, që ishte vetëm një katund i bajrakut të Kthellës, me kulla të shpërndara në anë të një lumi të vogël, degë e Fanit të Vogël. Pikërisht në vendin e quajtur Fushë - Lumth, nisi pak nga pak të marrë jetë qyteti i ri, qendra administrative e Mirditës së sotme. Duket se ka qenë një nga figurat më të njohura të Mirditës, Bardhok Biba, i vrarë nga antikomunistët në 1949, ai që ka vendosur pas shumë diskutimesh, t'a zhvendosë qendrën pikërisht ku është sot. Qendrat e vjetra, ishin tashmë baza të kundërshtarëve, po kështu një rrugë e kohës së Zogut që shkonte drejt Burrelit kalonte pikërisht këtu. Disa kulla u shndërruan shpejt e shpejt në zyra dhe banesa

210


Mirdita

për nëpunësit e parë të pushtetit komunist dhe pak nga pak, duke shtuar baraka, dyqane, magazina dhe shtëpi të thjeshta, nisi të marrë udhë qyteti i parë i Mirditës. Në vitet '60 nisën të ngrihen industritë e para dhe pak nga pak, u shtua edhe arkitektura tipike e kohës, me pallatet që janë kudo njësoj, me shkollën, spitalin, fushën e futbollit, rrugën qendrore… Zyrtarisht Rrësheni sot ka afër 8500 banorë, kryesisht familje të ardhura me kohë nga fshatrat rreth e rrotull. Nga ata banorët e parë të asaj lagjes së vjetër, kanë mbetur përfaqësuesit e tre-katër fiseve të moçëm.

211


Fatos Baxhaku

212


Mirdita

Arkivoli në fund të minierës Jemi në Rrëshen. Është mëngjes herët. Ngrica e para do ditëve i'a ka lëshuar vendin një shiu të butë, gati gati të ngrohtë. Flamujt kuq e zi, të vendosur me rastin e Pavarësisë së Kosovës, janë ngjitur fort mbas shtyllave. Të lagur, nuk janë më ata krenarët që valëviteshin në ditën e festës së shqiptarëve. Neve na duken disi të lodhur nga festimi i gjatë. Pak nga pak, sheshi qendror i qytetit nis të zhurmojë. Janë fëmijët që shpejtojnë të shkojnë në shkollë. Pastaj dalin me radhë nëpunësit, pensionistët, të papunët, të ngeshmit, kureshtarët… Të gjithë i mbushin brenda pak minutash kafenetë e qytetit. Ato fillojnë të zhurmojnë nga batutat, përshëndetjet, haberet. Jemi në një qytet si gjithë të tjerët e Shqipërisë. Në pamje të parë, askush nuk e kupton se thellë brenda zemrës mirditore po zhvillohet një tragjedi. Një mort i pandashëm, me një emër tinëzar prej femre. Silikoza, po i gërryen burrat e këtij vendi, që prej vitesh. Mirditorët nuk kanë shkuar një jetë të lehtë. Gjakmarrja, hasmi, pushtuesit, varfëria e skajshme, marrëzitë e politikës, të gjithave u kanë bërë ballë. Porse ajo që ka nisur prej vitesh t'ia shuajë burrat në lulen e moshës, është thjesht një sëmundje.

213


Fatos Baxhaku

Ajo nga e cila u mbajtën familjet për dekada me radhë, miniera, ajo nga e cila pritej jeta, tashmë e mbyllur, ka nisur të bëhet e frikshme. Shkaku është një kristal, në dukje i bardhë, i pastër e i paqtë, silici. Pikërisht ky ka depërtuar në mushkëritë e minatorëve duke i ngurtësuar ato. Një njeri me mushkëri prej guri, nuk mund të jetojë gjatë dhe kështu ka nisur një tragjedi e nëndheshme, njësoj si puna e minatorëve dikur. "A e shihni atë krevat, mbrëmë aty ishte një i sëmurë me silikozë. Vdiq. Quhej Dod Ndreca, ishte 60 vjeç. Kishte punuar një jetë në minierë", doktori Zef Përduka na duket i pafuqishëm përballë dhimbjes që ndjen ndërsa na tregon pavijonin ku shtrohen të sëmurët e shumtë me silikozë, dhe pastaj nis të rrëfejë një histori tronditëse. "Në fillimet e punës në minierat e Mirditës është punuar me shpim në të thatë. Kjo zonë dallohet për përmbajtjen e madhe të silicit, mbi 50 për qind. Kristalet e vogla të bikosidit të silicit, depërtojnë në mushkëri ku krijojnë grupime në alveola. Kështu, gjaku që shkon në tru, nuk mund të pasurohet me oksigjen dhe nis vdekja e ngadaltë dhe e mundimshme, pasi njerëzit kanë vështirësi në frymëmarrje. Kjo është një sëmundje e pashërueshme. Ne mundohemi t'ua lehtësojmë dhimbjen, por me kushtet që kemi mund të bëjmë vetëm kaq. Hajde të shkojmë t'i shohim…". Bashkë me doktorin takojmë dy të shtruar, të dy minatorë, të dy me silikozë. Preng Leka, 57 vjeç, bën mund të komunikojë me ne. Pas shumë përpjekjeve, marrjeve të frymës, psherëtimave më në fund arrijmë të kuptojmë diçka. "Na kanë lanë me vdekë", mezi

214


Mirdita

shqipton minatori që ka kaluar plot 24 vite pune në minierën e bakrit në Kurbnesh. Mbi kryet e krevatit janë rreshtuar pompat që mendohet se do t'ia lehtësojnë frymëmarrjen. Përballë mundimit të minatorit për të folur, ato duken thjesht si objekte të kota butaforike. Bëjmë mund të kuptojmë gjysmat e fjalëve që dalin nga gjoksi i murosur i minatorit. "Ai… ai, ai…, duhet ta dijë vetë…, i kemi shkru sa e sa herë, ai është vetë mjek…". "Ai" është Kryeministri të cilit minatorët e Mirditës, sikurse do ta marrim vesh më vonë, i janë drejtuar me një sërë kërkesash. Doktor Zefi, na ndihmon të kuptojmë gjysmëfjalët e minatorit të shkretë. Mbyllja e klinikës së sëmundjeve profesionale në Tiranë, mungesa e oksigjenit, pensioni i ulët që nuk i del as për të blerë minimumin e ilaçeve, rajonizimi i spitaleve dhe trajtimi në Lezhë, larg familjeve, këto janë ankesat e drejtuara nga një shtrat i spitalit të Rrëshenit. Nuk mund të vazhdojmë më gjatë bisedën me minatorin në agoni. Frymëmarrja e tij ka nisur të rëndohet ca si tepër. Ne e kuptojmë se kureshtja jonë është bërë ca si e dëmshme. "Shikoni… menojeni vetë, kur nuk e çajnë kokën për Bulqizën që punon hala, si po menokan për ne?", gjen fuqi të thotë fjalinë e fundit minatori i vjetër. Në shtratin ngjitur një plak, edhe ky i sëmurë me silikozë, ka kohë që dëshiron të flasë. Ka mbledhur të gjitha fuqitë, që i kanë mbetur në mushkëritë e tij të lodhura dhe para se të nisë të shprehet, bën disa gjeste sikur të dojë të çohet në këmbë. Preng Marku ka punuar 31 vjet nëntokë në Rubik e Kushnen. "Nuk na e kanë thanë të vërtetën. Ne punoshim shumë se ishim të rinj,

215


Fatos Baxhaku

por shumë vonë na e kanë thanë se çfarë damesh mund të sjellë shpimi i thatë". Në korridor kanë mbetur disa tasa. Janë mbetjet e gjellës që minatorët me silikozë kanë konsumuar pa oreks. Dikujt prej miqve mirditorë, që na shoqërojnë, ato u duken njësoj si tasat e dikurshëm të mensës së minierës. "Nuk i'u ndanë tasat as këtu", psherëtin ai thellë. Mirditorët ende krenohen. "Jemi pasardhës të pirustëve të lashtë", kështu përsërisin vazhdimisht. Në fakt, bakri, është pasuria më e madhe e këtij vendi. Minierat e para janë shfrytëzuar në sipërfaqe që para Luftës së Dytë Botërore, porse shfrytëzimi i vërtetë nisi andej nga fundi i viteve '50, pasi gjeologët shqiptarë e rusë zbuluan vendburimin e rëndësishëm të Kurbneshit. E kështu rinisi lidhja e fortë e këtyre malësorëve me bakrin. Minierat, fabrikat e pasurimit, metalurgjia e bakrit u bënë shtylla e ekonomisë së kësaj krahine. Mirditorët u shndërruan në pak vite në popull minatorësh. Asgjë, asnjë moment, asnjë punë, asnjë familje nuk kishte mundësi të mos ishte e lidhur në një mënyrë a në një tjetër me minierën. Kështu vazhdoi gjatë me vite e vite. Miniera krijoi vetë Rrëshenin, Repsin, Kurbneshin e Spaçin, mbajti në këmbë Rubikun, derisa në 1996, për shumë e shumë motive, - shumë vetë thonë se ndikoi edhe çmimi i bakrit në tregjet ndërkombëtare, - minierave të Mirditës nisi t'u mbyllej porta. Populli minator tashmë ishte një popull i papunë dhe kështu, nga puna e vjetër mbetën vetëm kujtimet dhe ajo, silikoza, sëmundja tinëzare që vazhdon përditë të marrë jetë burrash.

216


Mirdita

Tonin Legisi është 48 vjeç. Ka punuar minator. Është baba i katër fëmijëve dhe ka gjashtë muaj pa marrë pensionin. Toninin e takojmë se është kryetari i sindikatës së minatorëve, me trajtim të veçantë që aderon në BSPSH. E vetmja e ardhur për Toninin dhe familjen e tij është paga e gruas që punon si sanitare në spital. Tonini na shpalos një tufë me kërkesa që i janë drejtuar qeverisë, presidentit, kryetares së Kuvendit, shoqatave… kujtdo që mund të ndihmojë në shpëtimin e këtyre burrave, nga fati i kaluar dhe i tashëm. Vetë Tonini është një shembull domethënës për jetën e këtyre njerëzve. Në shtëpi kanë qenë dhjetë fëmijë. Babai, ka punuar si shumica e mirditorëve, punëtor miniere, nëna kooperativiste. Pasi ka mbaruar shkollën e mesme bujqësore ka punuar që nga 1982 në minierën e Perlatit, e cila ka pasur 167 viktima. "Përditë tetë orë me radhë kam punuar në ballë të frontit, 300 metra thellë, - kujtohet Tonini, - ishte punë e randë, por për ne, ishte e vetmja e ardhur dhe asokohe paguheshim mirë. Vetëm sa nga fundi nisi të ndjehej fort varfëria. A mund ta imagjinoni të punosh tetë orë nën tokë, me kokën në rrezik në çdo minutë, në kushte shumë të vështira, të ushqyer vetëm me një tas përshesh me çaj? Edhe kur na jepshin qumështin si antidot, shumica jonë nuk e pinte, por e hidhnin në shishe dhe e çonim në shtëpi. Mbi tokë nuk kishte një pikë qumësht për be…". Ne sigurisht që bëjmë mund ta imagjinojmë atë gjendje varfërie, pastaj biseda shkon vetvetiu te silikoza, plaga e vjetër. Atëherë Tonini nxjerr një tufë tjetër me letra. Janë statistikat e vdekjes.

217


Fatos Baxhaku

Nuk është fort e këndshme për t'i shfletuar ato letra të mbushura plot me emra, në krah të të cilëve shkruhet vazhdimisht: vdekur, vdekur, vdekur…, mbi 600 burra. "Nga viti 1975 e në vazhdim kanë dalë me silikozë 220 minatorë, kryesisht nga miniera e Kurbneshit, - lexojmë më letrat e sindikalistit, - prej tyre mbi 96 kanë vdekur. Nga viti 1975 e deri në vitin 1985, nga sëmundja profesionale silikoza, kanë vdekur 40 minatorë, ndërsa gjatë viteve 1986-1991 kanë vdekur 52 të tillë". Mosha mesatare e minatorëve të shuar nuk i kalon 50 vjetët. Edhe vetë përmendja e sëmundjes nuk ka qenë një gjë e lehtë. Mjeku i parë që e identifikoi, Mustafa Selenica, u pa vëngër, sepse u cilësua si "njeri që përhap panik mes klasës punëtore". Vetëm më vonë një koleg i tij, Niko Pecani, pati mundësinë ta trajtonte mbi baza shkencore këtë plagë që vinte nga zemra e tokës. Deri më atëherë minatorët nuk e kishin kuptuar se të shpoje "në të thatë" donte të thoshte t'ia shkurtoje ditët vetes. Tani shumë prej atyre djemve të rinj, "kirurgëve të nëntokës", sikurse i quante shtypi i kohës, ato grimcat e imta e të paqta në dukje, i janë grumbulluar në mushkëri. Tashmë nuk u duhet më të përballen me shkëmbinj të mëdhenj, por me ato gurët që nuk i lejojnë të marrin frymë. Tonini na tregon se si janë shokët e tij të shumtë që vuajnë nga silikoza. "Edhe unë vetë vuaj nga frymëmarrja herë pas here, - flet ngadalë, - por kam shumë shokë që janë edhe më rëndë se unë. Kjo sëmundje është shumë e keqe, sepse nga mundi, shumë prej tyre bëhen edhe nervozë. Nuk durojnë dot as gjysmë

218


Mirdita

fjale. Vuajnë shumë. Tani kemi mbetë edhe pa pagesë sepse po rishikohen të gjitha nga e para. Unë e kuptoj se ka edhe spekulantë, porse t'i lësh këta njerëz pa të ardhura është një mëkat i madh. Urgjent, shteti duhet ta zgjidhë këtë problem". Rreth tavolinës tonë janë mbledhur edhe mirditorë të tjerë. Shumica prej tyre e kanë jetën të lidhur e minierat. Biseda shkon te njerëzit që nuk janë. Nga silikoza ose jo, shumë prej shokëve të miqve tanë e kanë mbyllur jetën në mënyrë të parakohshme. Bisedat e trishta vendosin për pak minuta heshtjen dhe atëherë, Tonini nis e rrëfen kujtimin më të hidhur të jetës së tij. "E kam të ngulun fort në mendje, - thotë, - ka qenë pranvera e 1985-ës. Isha turni i tretë. Çdo gja ishte krejt në rregull. Unë po punoja në front. Kur befas më lajmërojnë se nji ngjarje e randë ka ndodhë në nji pus aty afër. Nji minator, Gjovalin Kaceli, 27 vjeç, kishte ra n'pus me gjithë vagon. Ishte ba copë-copë. Kam shku vetë i dytë poshtë. Kur kam mbërritë copat e trupit të masakruar ende nxirrnin avull. Nga ora tre e natës deri në gjashtë, i kam mbledhë copat e të shkretit nji nga nji, duke i futë në nji thes plastik. Në mëngjes e kanë zbritë arkivolin poshtë. Jam mundu me e sistemu kufomën si kam ditë. Mjeku nuk pranoi me u marrë me atë punë. Ishte nji pamje që nuk do të më shlyhet për tanë jetën. Pastaj, po atë ditë i kemi ba varrimin Gjovalinit. Ka marrë pjesë thujse gjithë qytetit. I shkreti, kishte vetëm nji muj punë, krejt i ri". Tonini e ka ndërprerë rrëfimin e tij. Burrat e Mirditës i thithin fort cigaret duke tundur kokat

219


Fatos Baxhaku

mendueshëm. Kush e di se çfarë historish u kujtohen ndërsa jemi duke biseduar për atë që ka qenë njëherazi edhe dashuria edhe frika e tyre. Një mësues i vjetër nuk përmbahet dot. "Pesë nga nxënësit e mi kanë vdekur nga silikoza", psherëtin me sytë e përlotur. Ndue Marku është ish-drejtori i minierës së Kurbneshit. E pyesim se si e shikon të ardhmen e kësaj zone të pasur minerare. "Në radhë të parë, duhet të heqim dorë nga ato propagandat e stilit të vjetër, - na korrigjon sakaq, - nuk duhet të themi fjali të tilla si "zona më e pasur", apo të ngjashme me to. Shumë vendburime të bakrit në Mirditë nuk janë rentabël, këtë duhet ta pranojmë, sidomos duke ndjekur ecurinë e tregut dhe të teknologjive ndërkombëtare. Nga ana tjetër, në zonën tonë ka edhe vendburime që ia vlen të shfrytëzohen. Po kështu, edhe potenciali njerëzor i kualifikuar ekziston, pra Mirditës mund t'i rikthehet tradita e vjetër duke e ndihmuar kështu ekonominë vendase, por ama, kjo duhet bërë në përputhje me teknologjitë e reja, sipas të gjitha standardeve bashkëkohore. Përndryshe do të kemi sërish vdekje dhe lajme tragjike dhe kjo nuk i duhet kërkujt. Pastaj është në radhë të parë problemi i invalidëve nga silikoza. Ky duhet zgjidhur patjetër. Unë çuditem kur shikoj protestat e ish-ushtarakëve, pensionistëve e kështu me radhë. Sigurisht, ata kanë të drejtën e tyre, por një shtet e një vend nuk mund të lerë mënjanë një kategori njerëzish që po vdesin në lule të moshës. Nuk mund të bëjmë sikur nuk po ndodh asgjë. Kjo nuk më duket njerëzore. Është e papranueshme".

220


Mirdita

Biseda me ish-minatorët ka ardhur drejt fundit. I pyesim se si e ndjejnë veten kur mësojnë lajme tragjike si ato që mbërrijnë shpesh nga Bulqiza. Heshtja dhe një psherëtimë e madhe është përgjigja për këtë pyetje. Është njësoj sikur t'i kthesh në kohën kur ata futeshin përditë me qindra metra thellë nën tokë. Heshtjen e gjatë e prish Tonini, sindikalisti. "Ah, mor vlla, - thotë, - ne jena ba si puna e bagtisë. Njana ripet, tjetra përtypet pa e ditë se ç'a e pret". Jashtë ka nisur të errësohet. Ai shiu i imët, që lagte në mëngjes flamurët, tashmë ka pushuar. Ndërsa marrim rrugën e kthimit për në Tiranë, i shohim edhe një herë ndërtesat e braktisura të industrisë së bakrit. Oxhakët e lartë që janë ende në këmbë, ndërtesat ende impozante, ndonëse të braktisura, madje edhe vetë kalimtarët duket sikur na thonë: "Po ju? Vetëm tash u kujtut për ne?". Dhe ndërsa bie muzgu mbi dheun e bakrit, ne ndjehemi disi në faj. Kush e di se përse.

221


Fatos Baxhaku

222


Mirdita

"Si më shpëtoi burgu" Pjerin Deda-Ukshini është një mjek që punon në Reps, dikur zonë shumë e njohur minerare dhe e përpunimit të bakrit. Në tavolinën e madhe të miqve doktor Pjerini në fillim rri pa folur. Dëshmitë e minatorëve janë të parat. Pastaj nis të na rrëfejë. "Kur punoja në zonën e Velës bënim shpesh udhëtime nëpër fshatra. Kjo ishte detyra jonë - na tregon doktori - që të shikonim gjendjen shëndetësore të atyre banorëve. Hasnim shpesh në raste silikoze, sepse shumë prej banorëve kishin punuar në minierë, apo në përpunimin e bakrit. Të tjerë kishin probleme shëndetësore të rënda sepse kjo zonë ka qenë e varfër, mosha mesatare në përgjithësi ishte e ulët. Një ditë kur po udhëtoja bashkë me dy infermiere për të bërë këtë punë, hasa në një plak të moçëm. Ishte tipik mirditor, krejt i thatë dhe me shtatin e drejtë. Emri më kujtohet, quhej Dedë, mbiemrin për fat të keq nuk e mbaj mend dhe nuk e di nëse është gjallë akoma, por besoj se po. Ndryshe nga njerëzit që kisha takuar, që ishin të lodhur e me plot probleme shëndetësore, ai ishte fare në formë, njësoj si një djalë i ri. Atëherë, i çuditur, e pyeta për historinë e tij. Plaku i mënçur kishte një histori shumë interesante.

223


Fatos Baxhaku

Në kohën, kur sapo u vendos komunizmi, plaku që kishte qenë fort i pashëm, dhe ende ishte ashtu, ishte bërë "rrezik" për gratë e fshatit, sidomos për gruan e kryetarit të këshillit, edhe kjo me namë p��r bukurinë e saj. Kështu që kryetari duke dashur ta heqë qafe "ashikun" e maleve i sajoi një rreng, e denoncoi si i lidhur me të arratisurit dhe kështu, personazhi ynë përfunoi për shumë vjet në burg. 'Sikur të mos kisha ba burg do të isha minator si shokët e tjerë e tash nuk do të ishim duke folë bashkë por n'varr. Fati i keq, e i mirë e desh që të shkoja në burg dhe kështu jam ende gjallë sot", kështu më tha malësori i Velës".

224


Mirdita

At Deda dhe një "gjamë" 120-vjeçare Domenico Pasi (1847 - 1914) ishte vetë malësor. Kishte lindur në një fshat të vogël në malet mbi Veronën. Ishte jezuit. U dorëzua prift në motin e largët 1879. Pas kësaj jetoi e punoi në Shkodër, në fillim si mësues e më pas si rektor i Kolegjës Saveriane. Në 1888-1889, së bashku me dy kolegë doli vullnetar për "Missione Volante", (Misioni Shëtitës), në malësitë e Veriut të Shqipërisë. Malësorët e konsideronin si njërin prej tyre. Ata e quanin At Deda. Një nga pikat e tij kryesore të qëndrimit, ishte Iballa e Pukës. Ngjarja që do të lexoni më poshtë është nxjerrë nga ditari i tij dhe mban datën: 8 qershor 1889. "… Fira gjithmonë ka qenë një vend i qetë, pa gjakmarrje dhe pa hasmëri. Vetëm katër vite më parë, në prag të Shën Sebastianit, familja e Zymer Palushit filloi grindjen me një familje tjetër kryesore të vendit, dhe nga fjalët kaluan në veprime dhe për një çast, ranë (Marrë nga Fulvio Kordinjano, Shqipëria përmes veprës dhe shkrimeve të misionarit të madh italian At Domeniko Pazi(1847-1914), përktheu nga origjinali Ilirjana Angoni, Almera, Tiranë 2008).

225


Fatos Baxhaku

12 vetë të vrarë e të plagosur. Qysh atëherë kanë vijuar një varg gjakmarrjesh, hasmërish, dyshimesh, etj. Dy muaj më parë filluan sërish të qëllojnë, disa të vrarë, disa të plagosur dhe katër shtëpi të djegura. Tri ditë më parë një nga rivalët, nën shkakun se Zymeri i kishte dhënë mbrojtje armikut të tij, i kishte vrarë djalin e madh nëntëmbëdhjetë vjeçar, djalë me virtyte të rralla dhe shpresa e familjes. E gjeta familjen të tmerruar. Pas mesditës shkova për herë të fundit në varreza për të bërë "gjamën", (vajtimin), që bëhej zakonisht tri ditët e para pas vdekjes, dhe në të cilin marrin pjesë të afërmit dhe miqtë. Gratë sillnin rrobat e të vrarit, i vinin përdhe pranë varrit ku së pari vinin tirqen, ose pantallonin, vijonin duke vënë xhamadanin, ose xhilen, meqë është e vetmja që kanë për të mbuluar trupin deri në brez; te vendi i kokës kapuçin, apo qeleshen, te vendi i këmbëve opingat, që janë një lloj këpuce; përmes, vendosin një gjerdan plot me fishekë dhe dyfekun. Duke i vënë kështu rrobat e të vrarit, gratë mblidhen përreth në heshtje, dhe nëna e të vrarit mbulon pjesën e kokës së të vrarit me një shami dhe fillon vajtimin. Fillimisht, për pak çaste, fillon të nxitet duke bërë: He!..., he!,...he!..., kur e mbyt dhimbja fillon të qajë; pastaj fillon vajtimin, që është të kënduarit e përvajshëm dhe gjithmonë me të njëjtën metrikë, duke numëruar virtytet e të zhdukurit, dëmin që i ka bërë familjes, atë çfarë ai bënte në jetë, çfarë do të kishte bërë, nëse do të kishte jetuar etj, etj… Pas vajtimit që bënin gratë, fillonin burrat, por në një mënyrë krejt të ndryshme. Mblidheshin nja

226


Mirdita

dymbëdhjetë vetë dhe vendoseshin në një largësi prej njëzet metrash nga rrobat e të vrarit. Qëndronin në heshtje duke tundur kokën dhe trupin, pastaj duke vendosur të gjithë grushtet në ije, njëherësh ia jepnin një britme me një "mjer" të zgjatur, pastaj një britmë e dytë vijon me fjalët: "Un vllau i em", duke e shoqëruar britmën me një lëvizje dhe stërmundim të të gjithë trupit. Pastaj ripërsërisin "Mjer unë!"… Ka një çast pushimi të përzgjatur në heshtje të thellë, pastaj përsëritet britma "Mjer unë vëllau i em" dhe pastaj duke ngritur krahët, duke nxjerrë kraharorin dhe duke u përkulur për nga pas, me të dy duart fillojnë të rrahin gjoksin me grushte për disa sekonda: pastaj,teksa drejtohen për nga përpara me të dy duart, fillojnë të gërvishtin njëkohësisht tëmthat dhe faqet, dhe disa e bëjnë aq fort sa fillon e u rrjedh gjak… Pastaj vijnë pranë rrobave dhe përsërisin shumë herë vajtimin në mënyrën e lartpërmendur, gjunjëzohen dhe përkulen aq thellë, derisa prekin me kokë rrobat e të vdekurit dhe nuk ngrihen derisa të vijë çasti për të rrahur kraharorin. Pasi kanë vazhduar kështu një farë kohe, ata që janë të pranishëm në vajtim, i ngrenë duke i kapur nga supet dhe nga rrobat dhe këta, pasi bëjnë pak rezistencë, ngrihen dhe përhapen të heshtur… Pasi të kenë mbaruar burrat rifillojnë gratë dhe vazhdojnë ndoshta për dy orë, në mënyrë që vajtimi të zgjasë pothuajse katër orë. Pas kësaj gratë mbledhin rrobat e të vrarit, i çojnë në shtëpi dhe turma shpërndahet…".

227


Fatos Baxhaku

228


Mirdita

1954, policë të hareshëm në një përrua Nuk duhet të ketë qenë gjë e lehtë të ishte polic në Mirditën e vitit 1954. Krahina ishe ende e trazuar, e përgjakur, e ofenduar... Shumë nga burrat e saj rrinin maleve duke vazhduar qëndresën me armë në dorë. E megjithatë, në kujtimet që do të lexoni më poshtë do të hasni në policë të gëzuar që përqafohen me një sovjetik dhe me gjeologun shqiptar, Aleks Vranaj, i cili e zbuloi i pari vendburimin e Kurbneshit. Për mijëra njerëz fati ishte përcaktuar nga ai grup i vogël i hareshëm. "... Me 16 korrik 1954 ekipi i kërkimit gjeologjik Luan Peza, Haxhi Sauku, Anatoli Zverjuga (inxhinier sovjetik), Aleks Vranaj filluan marshutat në zonën e Kurbneshit... Gjatë marshutës që kreva në përroin e Rrëpeshkut gjeta disa copa me mineralizim bakri, por të oksiduar. Këto ja tregova Zverjugës. Duke vazhduar kërkimin në drejtim të kundërt me rrjedhën e përroit sasia e copave në sulfure të bakrit po shtohej, kështu në krahun e djathtë të përroit, në degëzim të tij (Cituar nga Gjon Bazhella, Kultura minerare në Mirditë. Njerëzit, bakri, minierat, "Mirdita", Tiranë 2004).

229


Fatos Baxhaku

(pikërisht nën shtëpinë e Preng Përdhoçit) unë (A.Vranaj) gjeta daljen rrënjësore, i thirra në moment inxhinierit sovjetik, që ecte i shoqëruar me policë, dhe ai erdhi menjëherë. Gëzimi ishte i papërshkruar, një gëzim që nuk e kisha ndjerë kurrë. Inxhinjer Zverjuga më përgëzoi dhe me tha 'maladec' (të lumtë), më hoqi kasketën dhe ma hodhi në përrua duke më përqafuar. Bashkë me gëzimin tonë u bashkuan edhe 7-8 policët që na shoqëronin, të cilëve u mundova t'ua përktheja ato që më thoshte inxhinieri sovjetik... Të nesërmen unë dhe inxhinieri Luan Peza bëmë një skicë-planimetri me busull të kësaj pjesë dhe mblodhëm kampionet e nevojshme për prova laboratorike. Analizat e këtyre provave, që i kryem në Rubik dhe në laboratorin qendror të gjeologjisë në Tiranë, ishin shumë premtuese, jo vetëm në bakër, por edhe për disa elemente të tjera të çmuara...".

230


Mirdita

Histori nga Spaçi Spaçi nuk është veçse shtatë kilometra larg Rrepsit. Një zonë e shkretë, e groposur në fund të shpateve të maleve, një vend ku dielli duket vetëm pak orë në ditë. Këtu u ngrit në 1967 kampi i të burgosurve, të cilët duhej të punon si skllevër në thellësi të shkëmbit të kuqërremtë. Këto radhë që do të lexoni më poshtë, janë vetëm një pjesë e vogël e përjetimeve tragjike që kanë ndodhur këtu. Tash, kampi është vetëm një grumbull rrënojash me "sy" të zgurdulluar, kujtim i mbrapshtë i një çmendurie pa fre. 1967, një prift në burg "… Kur dolëm jashtë filluem me e pa Spaçin e vërtetë ashtu siç ish. Drita sa kishte dalë. Malet përreth ishin të çveshuna. Kurrnji gjelbërim, as pemë, as bar, as nji shej gjallese n'ato male. Kurrnji shpend, o zog mali nuk fluturonte mbi to. Male të dekuna, male metali. Bakër, vetëm bakër. Ndërkaq, të burgosunit, puntorët e minierës, ishin vu në rreshta të gjatë e të pafund, me gaveta në duer.

231


Fatos Baxhaku

Në njanin sportel merrshin racionin e bukës. Shpesh herë, siç mësuem edhe ma vonë, edhe të mykun, ndërsa te sporteli tjetër hidhej nji garuzhdë gjellë, lang, jo lang mishi, por lang preshësh, patatesh, o hudrash, simbas stine që ish. Ate ditë qe me presh, gjysë të thata e gjysë të kalbta. Sado unshëm që t'ishe, ai lang ishte i pështirë për t'u kalue, si gjellë spartane, e na ishim heliotët, robët e shtetit. Thonë se historia përsëritet. Edhe unë ashtu mendoj, por vetëm për të keq. Kohët e arta nuk përsëriten kurr…". (At Zef Pllumi, Rrno vetëm për me tregue, "55", Tiranë 2006). 1976, fëmijë në dyert e burgut "… Më 20 tetor 1976, Ana që nuk kishte mbushur katër vjeç, kaloi provën e saj të parë të madhe: zbriti në këmbë nga Spaçi në Rreps. Qenë shtatë kilometra. Ecte e zënë për dore me gjyshen, pyeste për ngjyrën e lumit, që, për shkak se mblidhte mbeturina, vinte si ngjyrë okër, recitonte e pyeste me frikë: "Do të vijë nata?". Tetisi në qafën e mamit ishte e kënaqur. "Kështu të vijmë gjithmonë, pa makinë", thoshte. Në Rreps pyetjet e Anës për natën u shtuan, por më në fund një makinë që erdhi me trupa nga Oroshi na ngjiti në Shpal. Aty u ulëm buzë rrugës e pritëm. Vajzat, të lodhura, i zuri gjumi. Një udhëtar hoqi xhaketën e i mbuloi. Një tjetër makinë që zbriste nga Fushë-Arrëzi na mori e na shpuri në urën e Matit. Ishte bërë natë kur u nisëm për në Lezhë. Të

232


Mirdita

nesërmen në kopsht Ana nuk lëvizte nga karrigia e nuk luante me fëmijët e tjerë: "Më dhembin shputat", i qe ankuar edukatores. Tabanet e këmbëve na dhimbnin ne e jo më Anës…". (Liri Lubonja, Larg dhe mes njerëzve, Fjala). 1979, një Vit i Ri në Spaç "… Vigjilja e viti të ri 1979 u festua në kamp me byrek, hallvë dhe hasude. Atë ditë kuzhina private ishte më cyt se kurrë dhe më me tym se kurrë. Urimi "Në shtëpi!" dëgjohej të shkëmbehej vazhdimisht në mes të burgosurve. Ca e thonin me gjithë shpirt, ca ftohtë dhe thjesht për mirësjellje, por askush nuk mbetej pa e thënë… Andej nga mesnata, kur disa i kishte zënë gjumi, kurse shumicën me siguri jo, u dëgjua një si thirrje e largët "Ndal", pastaj kërcitën fort disa breshëri automatiku. Më kureshtarët kërcyen nga shtrati dhe dolën në dritare. Nuk dukej asgjë veç dëborës. Ramë përsëri në gjumë, kur pas ndonjë ore, u ndje se në kamp kishin ardhur edhe disa policë të tjerë. Pak minuta më vonë Dhimo thirri. "Apeeeeeli!" Apeli në mes të natës bëhej kur dyshohej për ndonjë që mungonte. U ngritëm ashtu gjysmë të trullosur e gjysmë të përgjumur, veshëm rrobat që i kishim hedhur mbi mbulesa dhe zbritëm në tarracë. Ndërkaq aty, s'dihet se si, u përhap lajmi për atë që kishte ndodhur. Mitrua, një çoban nga fshatrat e Korçës i cili kishte

233


Fatos Baxhaku

ardhur para disa muajsh, i dënuar 20 vjet si agjent grek, ishte hedhur drejt telave për ta vrarë ushtari. E kishte qëlluar ai i karakollit anësh tarracës. Oficeri i rojës nuk vonoi. Na numëroi teksa zbritnim shkallët e tarracës dy nga dy dhe iku në heshtje. Dita e një janarit kaloi me mbresat e kësaj ngjarjeje. Pak veta e njihnin atë njeri, jo vetëm pse ishte i porsaardhur, por edhe pse rrinte i vetmuar. Disa nuk e kujtonin fare. Megjithatë u mor vesh se kishte qenë gjithnjë në gjendje depresive, ngaqë kishte lënë pesë fëmijë të vegjël në shtëpi. Më dy janar iu ngjitëm kodrës përsëri me ritmin e zakonshëm…". (Fatos T. Lubonja, Ridënimi, Përpjekja, Tiranë).

234


Mirdita

Raportet e "Misonit Shëtitës"

Disa pranvera të ndryshme Më poshtë do të lexoni dy raporte që misonarë jezuitë të "Misonit Shëtitës" i kanë dërguar qendrës në Shkodër. I pari është hartuar nga At Domenico Pasi, themeluesi i misionit, në 1895 dhe i dyti nga At Engjëll Serreqi në 1906. Të dy kanë qenë në fshat në prill. Ne ishim në Ndërfanë në një prill tjetër, krejt të ndryshëm, shumë vjet pasi misonarët kishin kaluar në këto anë. Ndërfanë, prill 1895 "Një burrë po më tregonte për disa zakone të malësorëve. Ndër të tjera, më thotë se në dreka a në bankete, ku janë edhe grupe të rinjsh, nëse ata e dinë se midis tyre ndodhet edhe dikush që nuk e ka marrë ënde gjakun e ndonjë të afërmi o kushëriri të vrarë, e (At Giuseppe Valentini, Ligji i maleve shqiptare, (nga relacionet e Misionit Shëtitës Jezuit në Shqipëri 1880-1932), përktheu Dilaver Baxhaku, Plejad, Tiranë 2007).

235


Fatos Baxhaku

përbuzin si një frikacak të pavlerë. Kur pastaj nxirret rakia, këtij djaloshi nuk i japin një gotë të mbushur plot, si gjithë të tjerëve, por vetëm përgjysmë. Dhe derisa nuk e ka vrarë ende hasmin e tij, nuk vete në shumë dreka apo në mbledhje burrash, pse e di se nuk do ta nderojnë, por do ta përbuzin. Kështu, përfundonte ky burrë i mirë, nuk ke pse të habitesh që bëhen aq shumë vrasje. Pastaj më tha se i biri i një bajraktari, pse kishte shkrehur një ditë pushkën kundër një tjetri në shesh të fshatit, kush e di se për çfarë motivi, e kishin future në burg. Bajraktari, duke iu trembur qeverisë, i tha të birit se do të kishte bërë mirë të mos kishte shkrehur atë ditë në shesh. Atëherë i biri, fare gjakftohtë i ishte përgjigjur të atit: 'Baba, kam bërë atë që më keni mësuar gjithë kohën në shtëpi; pra të mos duroj asnjë fyerje pa u hakmarrë". Ndërfanë, prill 1906 "… Sapo mbërritëm në kishën e Ndërfandës, e para punë që do të bënim ishte të siguronim një armëpushim, në mënyrë që të gjithë të merrnin pjesë pa frikë në predikimet e misionit, sepse tri lagje i kishin lënë fare shtëpitë dhe ishin strehuar në vende të sigurta, të përshtatshme për të përballuar e për të luftuar armikun. Gati të gjithë ditën e kaluam duke shkuar sa në njërin vend në një tjetër për t'i gjetur e për të biseduar me kryetarët, pastaj na duhej të dëgjonim njëmijë arsyetime të tyre për vështirësitë që paskëshin për vendosjen e një armëpushimi, që pasi i kapërcyem me

236


Mirdita

durim e qetësi, mundëm ta siguronim atë për të gjithë kohën që do të ishte misioni në fshat. Hapi i parë pra ishte bërë, për kënaqësinë tonë, dhe i gjithë populli, i sigurt nga besa e vendosur, nisi në masë të drejtohej nga kisha, por në oborrin e saj rrinin të ndarë sipas grupeve; veçse duhej të rrinim syhapur që të mos lëshoheshin fjalë fyese e nxitëse që do të ndiznin gjakrat. Por si kishin nisur gjithë këto ngatërresa e sherre? Shkaku ishte një terren prej katër a pesë dynymësh, që secila nga të tria lagjet, ajo e Shtjefanakut, ajo e Barthatit dhe ajo e Pergjonajt, thonin se është e tyre. Asnjera lagje nuk i lejonte të tjerat ta punonin këtë tokë dhe për këtë përplasje ishin bërë katër vrasje e tri plagosje; tashti, me qenë se ishte prishur kanali ujitës, toka ishte tharë dhe nuk jepte asnjë prodhim; dhe me qenë se askush nuk mund ta kosiste barin, sepse mund të vritej nga pushkët e të tjerëve, një sasi e madhe e tij kishte shkuar kot; u kishin vjedhur pastaj bagëtitë njëritjetrit. Pra kaq e ngatërruar ishte kjo punë, sa dukej e pamundur të viheshin në vend dëmet e panumërta të shkaktuara dhe të qetësoheshin shpirtrat e tyre të murrëtuar, që mendonin vetëm për të tjera masakra e për të tjera shkatërime. Kishte më shumë se një vit që vazhdonin këto grindje, sa shumë ishin lodhur kryetarët e Rrëshenit e ata të tjerave bajraqe për të arritur një ujdi, por asgjë nuk kishin bërë dot. Lypsej mirësia e Zotit që të zbuste këto zemra të egërsuara, të cilat ishin kapluar keqas nga urrejtja e kësisoj nuk ishin në gjendje të pranonin asnjë lloj arsyetimi.

237


Fatos Baxhaku

Që në fillim u përkujdesëm t'i bindim të tria lagjet të hiqnin dorë nga çdo e drejtë pronësie që mendonin se kishin mbi atë copë tokë. Të parët që u tërhoqën përballë arsyetimeve të misionarëve qenë ata të Shtjefanakut dhe ata të Barthajt, ndërsa ata të Pergjonajt nuk donin t'ia dinin, dhe vunë si kusht që më parë tu ktheheshin lopët që ua kishin vjedhur e që i kishin shitur ose i kishin therur për mish. U arrit që vjedhësit tu jepnin të zotëve të lopëve të vjedhura nëntë pushkë si pengje dhe të caktonin dy dorzanë, që do të siguronin se brenda 15 ditëve fajtorët do tu dorëzonin atyre aq lopë sa u kishin vjedhur… … Ndërsa në tokën, e cila ishte bërë mollë sherri në mes tyre dhe u kishte sjellë kaq dëme e prapësi, të tria lagjet njëzëri vendosën t'ia lënë në dorë autoriteteve fetare; për këtë u ngul në mes të saj një kryq në prani të banorëve të dy lagjeve, Gziqit dhe Oroshit; dhe me këtë akt dëshmohej se kjo tokë nuk do të punohej kurrë, por do të shërbente si kullotë e përbashkët për gjënë e gjallë, derisa autoritetet qeveritare, dhe me miratimin e priftit, nuk do të kishin marrë një vendim tjetër…".

238


Mirdita

Çudi gjatë L.II.B.

Gjermanët shpëtojnë anglezët nga shqiptarët Kjo që do të lexoni më poshtë mund të jetë nga historitë më kurioze të Luftës së Dytë Botërore. Në këtë histori përzihen shumë palë, gjermanë në ikje, shqiptarë të veshur me uniforma naziste, partizanë, anglezë dhe malësorë. Ajo është rrëfyer nga austriaku Walther Peinsipp, ish-oficer zbulimi i Wehrmacht-it në Shkodër, njohës shumë i mirë i malësorëve dhe i Shqipërisë së Veriut. Peinsipp përfundoi më vonë diplomat austriak në Beograd dhe në moshë të shtyrë botoi një libër mbi Shiqpërinë e Epërme. Nga ky libër është nxjerë historia e çuditëshme. Andej nga nëntori i 1944, gjermanët kishin vetëm një gjë në mendje, si mund të tërhiqeshin me sa më (Walther Peinsipp, Das Volk der Skypetaren, Ein Beitrag zur Rechtsarchaeologie und zur soziologischen Anthropologie des Balkans, Boehalu Verlag, Wien-Graz 1985. Përkthimi shqip: Populli i shqipeve të malit. Një kontribut në "arkeologjinë" e Drejtësisë dhe antropologjinë sociale të Ballkanit, përktheu Gladiola Kraja, "Mirdita", Tiranë 2005).

239


Fatos Baxhaku

pak humbje drejt Gjermanisë përmes Shqipërisë dhe Jugosllavisë të mbushura me partizanë. Në këtë situatë Shkodra dhe rrugët që mbërrinin në të zinin një pozitë kyçe. Në njërën prej këtyre ditëve të trazuara gjermanët mësojnë se në periferi të Shkodrës, në familjen e një mullixhiu mik i Peinsipp, ishin strehuar dy anglezë. Një gjeneral gjerman vrapon të thërrasë përfaqësuesit e bajrakut dhe u kërkon, disi me të rreptë, që të dorëzojnë anglezët, ndryshe jo vetëm mullixhiu, por krejt bajraku do të kishte pasoja. "Gjermanët thonë gjithmonë se ata kanë ardhur si miq në vendin tonë - i është përgjigjur gjeneralit gjerman njëri prej malësorëve - e kjo do të thotë pra se ata duhet të respektojnë zakonet e ligjet e mikpritjes e të mbrojtjes së mikut dhe të mos bëjnë asgjë që e cënon nderin e malësorëve". Takimi me gjeneralin në Shkodër është mbyllur pa asnjë rezultat. Malësorët janë shprehur të gatshëm të ngrenë pushkët kundër gjermanëve nëse preken miqtë e largët që u kishin ardhur në besë. Një situatë e tillë ishte fort e koklavitur. Shtëpia e mullixhiut me dy anglezët brenda prej kohësh ishte rrethuar nga forcat e Hasan Isufit, një njeri i fuqishëm nga Mjeda, komandant i xhandarmërisë dhe i forcave kosovare SD (komando gjermane të ndërhyrjes së shpejtë). Gjermanët nuk kishin interes që t'i shtonin radhët e kundërshtarëve të tyre, kështu që në lojë hyn Peinsipp, miku i malësorëve. Ky bën një takim me një bajraktar mik të mullixhiut. Edhe ky mban të njëjtin qëndrim: "Ne s'kemi rrugëdalje tjetër veçse t'i dalim zot

240


Mirdita

mullixhiut sido që të shkojë puna. Ne qëllojmë vetëm për të mbrojtur nderin e miqve dhe të të zotit të shtëpisë. Nuk duam ti lemë shkas Enver Hoxhës të thotë se kemi humbur edhe nderin". Në këtë situatë të ngatërruar gjermanët ishin të gatshëm të bënin një sy qorr, por nuk tërhiqej nga rrethimi Hasan Isufi dhe njerëzit e tij, për të cilët tërheqja ishte një çnderim i vërtetë. Atëherë, Peinsipp dhe komandanti gjerman i qytetit sajojnë një rreng. Në fillim hapin fjalë se partizanët kishin planifikuar të hynin në qytet të veshur si kosovarët e Hasan Isufit. Vetë këtë të fundit e lajmëruan se shtëpia e tij në Mjedë do të sulmohej nga komunistët. Isufi bashkë me disa njerëz të ngushtë e la rrethimin dhe shkoi të mbrojë shtëpinë nga sulmi imagjinar. Nga ana tjetër të gjithë kosovarët SD u kërkuan nga komanda gjermane në Shkodër "për verifikim dokumentash". Këta, me gjithë protestat, pranuan të ndiqnin xhandarët e rreptë fushorë gjermanë. Rrethimi u hoq. Askush nuk u dëmtua. Mullixhiu dhe dy anglezët e patën rrugën e lirë për të shpëtuar.

241


Fatos Baxhaku

242


Mirdita

Dy klerikë në anë të kënetës Shumë priftërinj kanë kaluar këtyre anëve, porse shumë pak gjëra kanë mbetur nga shënimet e shkruara nën dritën e qiririt në qelat e tyre. Më poshtë do të lexoni dy histori të cilat i ndajnë afër tre shekuj e gjysëm. I bashkon jo vetëm feja e tyre - të dy ishin klerikë katolikë - por edhe ditët që kanë kaluar në anë të kënetës së Kakarriqit, sot fusha e bonifikuar e Torovicës. I pari është Marin Bici, ipeshkv i Tivarit, i cili në pranverën e 1610, ndërmori një udhëtim në Veriun e Shqipërisë. Shënimet që mbajti ia dërgoi me anë të një raporti të hollësishëm Selisë së Shenjtë. Më shumë se një raport i rezervuar, dokumenti, që Bici ka lënë pas, është përshkrimi i një aventure të mbushur me vështirësi, mundime, plaçkitje dhe deri me vdekje. Një nga nipat e tij, që e shoqëronin Bicin në këtë udhëtim spektakolar, ka dhënë shpirt pikërisht në Malin e Kakarriqit. U shua nga dertet që iu desh të hiqte rrugës. (Relacione mbi gjendjen e Shqipërisë Veriore dhe të Mesme në shekullin XVII, Vëllimi I, 1610-1634, teksti origjinal dhe përkthimi përgatitur nga Injac Zamputi, Tiranë 1963; At Zef Pllumi, Rrno vetëm për me tregue, "55", Tiranë 2006).

243


Fatos Baxhaku

Pjesa e dytë e këtyre kujtimeve janë shkruar nga i mirënjohuri At Zef Pllumi. Ky kishte lindur vetë në Malin e Rrencit, porse ishte larguar nga kulla prindërore kur ishte veçse pesë vjeç. U rikthye në moshën 25-vjeçare, kur porsa kishte dalë nga burgimi i tij i parë. Maj 1610 "… Në mëngjes na erdhi lajmi në Kakarriq se më shumë se njëqind turq (myslimanë) të ardhur nga Ulqini kishin kaluar këndej Drinit. Ata po vinin për të marrë kafshët e banorëve të Gjadrit dhe ishin gati në të hyrë të katundit. Pikërisht prandaj, të gjithë ata që kishin bagëti filluan t'i nisin shpejt e shpejt në Balldren ose në malin që ngrihet mbi Kakarriqin. Unë nuk mund të prisja lajm më të keq se ky sepse ata barbarë nuk i kishin pranuar lutjet që u kishin bërë për rikthimin e teshave që më kishin grabitur më parë. Atëherë, mora sakaq një këmishë nën sqetull dhe futa në xhep një breviar. Ashtu si dola me nxitim nga shtëpia, bashkë me njerëzit e mi, gjeta D. Kristoforin që po rregullonte një lundër. Si hypëm në të, nisëm ta shtyjmë nëpër kanal në drejtim të Balldrenit. Por meqë nuk kishim askënd që ta paguanim për ta shtyrë lundrën para mu duk se po lundronim shumë ngadalë në krahasim me nxitimin që na kishte kapluar. Kështu vendosa të zbrisja. Turqit i kishim pranë, kisha frikë. Sa më hanin këmbët, duke ecur me ngut të madh dhe madje edhe duke vrapuar, u larguam nga katundi duke kthyer kokën pas shumë herë. Por, kur arritëm një çerek milje afër Balldrenit, meqë nuk kishim asnjë lundër

244


Mirdita

që të na nxirrrte matanë kanalit, mu duk se kishim rënë në kurth. Nuk do të mund të shpëtonim nga duart e turqve po qe se nuk do të notonim. Nuk po shihnim asnjë va për të dalë në këmbë. Kjo punë më shkaktonte mundim të madh. Për më tepër isha qull në djersë dhe një erë e frskët më përshkonte tej e tej. Porse ja ku po vjen një lundër nga Lezha e ngarkuar me dru. Kjo më në fund na nxorri në bregun tjetër… Kur mbërritëm në Balldren, nuk gjetëm aty pothujase asnjë njeri. Duke na parë duke ecur me aq shumë nxitim nëpër fushë dhe duke e ditur numrin e shumtë të turqve të armatosur që endeshin atyre anëve, banorët kishin menduar se edhe ne jemi nga ata që kanë ardhur për t'i grabitur e përdhunuar. Prandaj shumica e banorëve kishin ikur në pyllin më të afërt duke marrë me vete edhe gratë e fëmijët dhe sa më shumë plaçka që kishin mundur të mbartnin nga shtëpitë e tyre. Por, kur na njohën kush ishim dhe kur dëgjuan se ç'po ndodhte në Kakarriq, lajmëruan shpejt të ikurit dhe dërguan një burrë nëpër një shteg malor për të vëzhguar se si po vepronin turqit. Forcuan edhe rojet nëpër disa pika të tjera. I dërguari u kthye dhe lajmëroi se turqit kishin ikur në Ulqin. Unë me njerëzit e mi morëm një lundër dhe u kthy po atë mbrëmje në katund…". Nëntor 1950 "… Gjatë tre muajve që ndeja në shtëpi, ia dola me e largue atë zijen e bukës, që prej barkut ndoshta kishte fillue me kalue edhe në tru. Familja ime ishte nji ndër ma

245


Fatos Baxhaku

të pasunat e malsisë. Edhe mbas atyne "reformave", që kishte ba "Pushteti Popullor" (komunist), të cilat në të vërtetë mund të quheshin grabitje, kishin teprue shumë bagti: dele edhe lopë. Delet i ruente baba, ndërsa lopët nuk i ruente kurrkush. Atje poshtë malit ishte këneta. Në breg të kënetës ishin dy ksolla me dyer të hapuna: lopët ishin të lira për me kullotë në knetë ose në mal, si t'u pëlqente. Po ashtu edhe kuajt. Te shtëpija në mal mbajshin pula, thi e bletë, ndërsa në kënetë kishin rezervuarët e peshkut të punuem me kallama ku peshku dijte me hi por jo me dalë. Kështu sa herë që dishrojshin me hangër peshk, u ulshin në breg të kënetës dhe me nji karriq merrshin peshkun që u pëlqente, tjetrin e hidhshin persri në liri. E vetmja merzi që kishin përkah pasunia, ishte ajo e taksave në natyrë, sepse duheshin pague "mish, lesh e voe". "Mish, lesh, voe" ishte nji metodë komuniste për me i detyrue njerëzit me qitë lutje për me hi në kooperativë, mbasi këto detyrime ishin aq të randa sa hiqej shumë keq me i pague. Bile shi n'ate kohë, në nji mëngjes, para agjensisë së udhtarve në Lezhë, u gjet nji pulë e varun e cila kishte nji kartelë në qafë ku shkruhej: "Mos kërkoni vrasësin, se jam unë vetë që po mbys vedin sepse më kanë vu detyrimin me ba njimij vezë në vit, ndersa un si pula ma pjellore e botës mund baj vetëm treqind". Sigurimi ishte alarmue dhe të gjithë sigurimsat ishin lshue për erë me gjetë autorin. Nji të Djelë vjen im vlla, i madhi, kur kthen nga Lezha ku shkonte me pa Meshë edhe mandej për treg, i tronditun më merr anash e më pvetë: - A thue ke gisht në këto punë?...".

246


Mirdita

Por vjollca nuk ka… Migjeni, (1911 - 1938), jetoi në Pukë vetëm 18 muaj, përgjatë viteve 1936 dhe 1937, e megjithatë këta muaj ndikuan fort në mendjen e tij. Gjatë letrave të fundit që shkroi nga sanatoriumi në Torino, ku kaloi ditët e fundit të jetës, ai e përmendte shpesh Pukën, shkollën, njerëzit. Një nga kryeveprat e tij, novelza "Luli i Vocër", është frymëzuar pikërisht nga koha kur ai u emërua drejtor i "Shkollës Fillore të Përzieme" të Pukës. Mësimi këtu zhvillohej nga marsi deri në nëntor. Dimri i ashpër i këtyre anëve nuk e lejonte ecjen e nxënësve në këmbë. "… Nga një herë i afrohet mësuesi Lulit. Dhe kur e ka ftyrën e dlirtë dhe pa puça, mësuesi ja ledhaton faqet, gushën, e Luli i afrohet, ja merr dorën, e shikon me sy pëllumbi dhe kishte dashtë t'i fali diçka mësuesit. Por vjollca nuk ka, e Luli i vocër çka mund t'i fali mësuesit tjetër? Veç në ja faltë tollumbat e veta që kanë hapun gojën si me dashtë me e hangër mësuesin. Po, po, tollumbat e Lulit kanë me e hangër mësuesin", pat shkruar Migjeni i rrethuar nga thëllimi i maleve të Pukës. (Për më gjerë mbi jetën e "Lulit të Vocër", shih: Bedri Islami, "Vrasja e Lulit të Vocër", "Albin", Tiranë 2003).

247


Fatos Baxhaku

Deri vonë pak kush e dinte se cili ishte Luli i vërtetë. Por, pak nga pak, si një kujtim që vjen e forcohet sa më shumë që kalon koha, u mësua e vërteta. Luli, ishte Zenel Islami nga një fshat fare afër Pukës. Zeneli, që u arsimua më pas në Shkodër, mori poste të larta në qeverisje. Në verën e 1961 ai ishte kryetari i Komitetit Ekzekutiv të Elbasanit. Pikërisht në vigjilje të festës së ushtrisë, 10 Korrikut, në qytet u përhap lajmi: "Zenel Islami ka vrarë veten në Labinot -Mal!". Kjo ngjarje mbeti përherë e rrethuar me një dozë të rëndë misteri. Familjarët e tij janë fare të bindur se "Luli i Vocër" është likuiduar në rrethana ende të pashpjeguara. Mësues Migjeni vdiq nga tuberkulozi në Itali. Ishte 27 vjeç. Luli e mbylli jetën në moshën 36 vjeç. Rrallë në histori ndodh që të kenë fat kaq të përbashkët shkrimtari dhe personazhi i tij. Të dy vdiqën të rinj, të dy të zhgënjyer nga një botë që ishte shumë larg asaj që kishin ëndërruar. Të dy vdiqën në një botë ku vjollcat ishin aq të pakta.

248


Mirdita

Zadrima e parë nga një zadrimor Në 1641, dy vjet para se të vdiste, Frang Bardhi në atë kohë ipeshkv i Sapës, (Zadrimës), hartoi në Romë një relacion të hollësishëm mbi dioqezën që ai drejtonte. Kjo është një pjesë e përshkrimit të priftit zadrimor mbi dheun e tij: "…Gjymtyra e pestë, që asht pështetja kryesore e kishës së Sapës, asht Zadrima,ku e kanë pasë selinë dhe e kanë gjithënjë ipeshkvijt e saj: kisha kathedrale, me emin e Shën Mëhillit Arkangjel gjendet mbi një mal të madh e të naltë, ku, ma parë se sulltan Mehmeti, perandori i turqve të pushtonte me pa të drejtë Shqipninë, banonin, - sepse vendi asht shumë i fortë, - zotnijt Dukagjinas, dmth, plaku zotni Pal Dukagjini dhe bijt e tij: Nikollë Dukagjini, Lekë Dukagjini, Progen Dukagjini dhe Stefan Dukagjini, aso kohe zotnij të ligjshëm e të natyrshëm të Zadrimës dhe të maleve të sipërthanuna të Pukës, t'Iballes e të Spasit. I parafundit qe bamë turk dhe qe bamë Pashë Dukagjini. Me ata zotnij Dukagjinë që përveç Progenit, ishin katolikë të mirë, banonte në dhomat e veta, përbri (Cituar nga: Tonin Çobani, Frang Bardhi dhe relacionet e tij, Misioni Katolik Shqiptar në Kroaci, Zagreb 2006).

249


Fatos Baxhaku

kathedrales së thanun, ipshkvi dhe ipeshkvijt e Zadrimës ashtu sikurse asht mendimi i përgjithshëm i Zadrimorëve; dhe mbasandej, simbas po atij mendimi, banuen në një fshat të keq në mes të Zadrimës; tash, për nevojë ma të madhe të shkretëve bësimtarë të krishtenë që persekutohen nga të pafetë, ipeshkvijve të Zadrimës tash 80 vjet e këndej u ka shërbye si kathedrale kisha famullitare e Shën Gjergjit mbrenda rrethit të qytetit të Sapës. … Ky katund, në gjuhën epirotike, quhet Ndënëshati, dmth, nën Shat(Zapa) prej nga rjedh emri i ipeshkvijve dhe i ipeshkvit Zapatens. Dihet me siguri se nga ky katund kanë dalë 4 ipeshkvij, dmth, Gjergj Suma, Tozol Bardhi, Nikollë Bardhi dhe i thanuni Gjergj Bardhi, tash arqipeshkv i Tivarit. Tre të fundit kanë heq mundim të madh për të sundue e për të mbajtun besimtarët e krishtenë që janë nën mizorinë muhamedane, tash 90 vjet e deri te ipeshkvi i tashëm, Frang Bardhi, i gjakut të tyne dhe pasardhës i tyne. Familja dhe fara e Bardhajve asht bujare në Shqipni. Shtëpitë besimtare të thanuna të katundit të Nënshatit, që u bie me qenë 1800 frymë të krishtena, i japin të dheta Pre Shtjefnit, (njeri me jetë shembullore dhe tash sa 26 vjet famullitar i atyne shpirënve në kishën e thanun famullitare të Shën Gjergjit), vleftën e 70 realëve grunë, mel, venë, lëmoshë të përditshme, dhe fryte nga pronat e pakta t'asaj kishe. Mbasi ai famullitar asht i vetëm m'atë shërbim dhe mbasi nuk kanë me se jetojnë dy famullitarë, i vjen në ndihmë ipeshkvi për t'u dhën sakramendet eshenjta atyne shpirtënve…"

250


Mirdita

Një mister i kahershëm Frang Bardhi është një nga prelatët katolikë më të njohur në historinë e Shqipërisë. Është i famshëm në historinë e letrave shqipe, për veprat e tij "Fjalor latinisht - shqip" dhe "Apologji e Skënderbeut". Ai lindi në Kallmet të Zadrimës në 1606 dhe u shkollua në Itali, në një seminar në afërsi të Loretos. Në kohën kur Frangu studionte, ungji i tij, Gjergj Bardhi ishte ndër personat më të fuqishëm të krejt krahinës. Gjergj Bardhi, dinak dhe me ambicie, ëndrrën më të madhe të jetës së tij kishte të arrinte kreun e kishës në Zadrimë, jo vetëm se ishte vetë prej andej, porse kjo krahinë gjysmëautonome, asokohe ishte absolutisht ndër zonat më të pasura të krejt Shqipërisë. Gjatë viteve 1621 - 1622 një tjetër figurë e njohur shërbeu në Zadrimë, Pjetër Budi nga Guri i Bardhë i Matit. Ky u emërua arqipeshkv i Zadrimës, në postin që lakmohej prej Gjergj Bardhit. Në Krishtlindjet e 1622 një ngjarje e rëndë ndodhi në anë të Drinit. Ndërsa shkonte për të kryer shërbesën fetare në një fshat matanë Drinit, Budi u mbyt në lumë. Trupi i tij u përpi nga ujërat e akullta. Ai nuk u gjet kurrë. Katër

251


Fatos Baxhaku

priftërinjtë e tjerë që ndodheshin në të njëjtën barkë shpëtuan fare mirë. Shumë vetë folën asokohe për një vrasje të qëllimtë. Njeriu që akuzohej ishte njëri ndër të mbijetuarit, Abati i Shën Palit të Kabashit të Pukës, i quajturi Nikollë Leka. Ky, njeri i besuar i Gjergj Bardhit, ishte më shumë mercenar se prift. Prej kohësh e kishte lënë kishën e tij dhe jetonte më shumë në Romë, duke u marrë me punë të errëta mes luksit të qytetit të përjetshëm. Vendin bosh të Budit e zuri menjëherë vetë Gjergj Bardhi. Në prill të 1623 një kardinal i caktuar për të verifikuar fjalët e përhapura, shkruante për Gjergj Bardhin në një relacion dërguar Vatikanit: "…dyshohet se mos asht bashkëfajtor në vdekjet e dy ipeshkvijve të mëparshëm, se më ka qenë referuar prej kapitenit Ranier, se Abati Pal (Nikollë Leka), që ka ardhë së bashku me të thanunin Bardhi ka thanë në prani të disave: në mos e bafshin ipshkv Bardhin, por një tjetër, do ta nisim si kanë shkue dy të parët…". Ngjarja u harrua për 12 vjet derisa në 1635-ën vetë Frang Bardhi u emërua arqipeshkv i Zadrimës. Frangu, e rihapi edhe një herë çështjen duke i shkruar letra Vatikanit, në të cilat akuzonte direkt ungjin e tij për nxitje të vrasjes së Budit, ndërsa si vrasës, abatin Nikollë Leka. Në lëmshin e akuzave dhe kundërakuzave u përfshi edhe Orsini, arqipeshkvi i Lezhës dhe armik i dikurshëm i Budit. Më në fund u vendos të bëhej një gjyq që nisi në kishën e Kallmetit në 17 shkurt 1642. Si për ironi të fatit, gjyqi u drejtua nga vetë Orsini, arqipshkvi i Lezhës, njeriu që e kishte urryer Budin.

252


Mirdita

Sikurse mund të pritej, gjyqi e liroi Nikollë Lekën nga akuza për vrasjen e Pjetër Budit. Vetë akuzuesi, Frang Bardhi, ka shkruar me dorën e tij në pjesën e pasme të proces - verbaleve se nuk mund të pranonte një vendim të tillë, i cili nuk ishte bazuar në asnjë hetim të ngjarjes. Me dinjitet të nëpërkëmbur dhe i detyruar të jetonte në një Shqipëri me të cilën nuk ishte dakord, Frang Bardhi i mbylli sytë shumë shpejt. Dha shpirt në Zadrimë në selinë ipeshkvnore të Nënshatit pas një lëngate të shpejtë. Kur vdiq ishte vetëm 37 vjeç. Vendin e tij e zuri menjëherë ungji ambicioz, Gjergj Bardhi. Emri i tij, zhduket më pas nga dokumentet kishtare. Duhet të ketë vdekur edhe ai këtu, duke marrë me vete barrën e rëndë të intrigave dhe vrasjeve. Nikollë Leka, vrasësi i Pjetër Budit i hoqi më në fund petkat e priftit. U bë mercenar në shërbim të Venedikut, diku andej nga Italia e Veriut. Me siguri duhet të ketë pasur një fund të denjë për jetën që pati.

253


Fatos Baxhaku

254


Mirdita

ShtojcĂŤ

255


Fatos Baxhaku

256


Mirdita

257


Fatos Baxhaku

258


Mirdita

259


Fatos Baxhaku

260


Mirdita

261


Fatos Baxhaku

262


Mirdita

263


Fatos Baxhaku

264


Mirdita

265


Fatos Baxhaku

266


Mirdita

267


Fatos Baxhaku

268


Mirdita

269


mirdita tosi